Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

30 982

Beleidsdoorlichting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Nr. 9

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 februari 2013
Hierbij ontvangt u de beleidsdoorlichting van artikel 9 van mijn begroting,
die gaat over de Algemene nabestaandenwet (Anw)1.
De Anw is een volksverzekering en regelt bij overlijden een uitkering voor
de nabestaande-partner en achterblijvende kinderen. De Anw is in 1996 in
werking getreden. Sindsdien is het karakter van het socialezekerheidsstelsel sterk gewijzigd. Het huidige sociale zekerheidsstelsel legt de
nadruk op activering in plaats van uitsluitend op inkomensbescherming.
Deze beleidsdoorlichting onderzoekt of de uitkeringsvoorwaarden van de
Anw hier nog bij aansluiten: Is de algemene doelstelling: «het door de
overheid bieden van financiële ondersteuning aan nabestaanden»,
doeltreffend gelet op de uitgangspunten van het huidige socialezekerheidsstelsel?
Belangrijkste conclusies beleidsdoorlichting
Uit deze doorlichting blijkt dat de Anw niet goed meer aansluit bij het
huidige sociale stelsel. De uitkeringsvoorwaarden van de Anw zijn ruimer
dan de voorwaarden van andere socialezekerheidsuitkeringen. In de
overige socialezekerheidsuitkeringen voor personen onder de
AOW-gerechtigde leeftijd gaat participatie vóór inkomensbescherming.
Gemeenten en UWV spreken de uitkeringsontvanger aan op zijn mogelijkheden en sanctioneren hem zo nodig als hij te weinig zijn best doet een
baan te krijgen.
De Anw kent geen arbeids- en re-integratieverplichtingen. Alleen
nabestaanden die zelf willen gaan werken, worden door de gemeente
geholpen bij hun re-integratie.
1

kst-30982-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 30 982, nr. 9

1

Nabestaanden werken relatief weinig, in een periode waarin de arbeidsparticipatie over de hele linie is toegenomen. De arbeidsparticipatie van
vrouwen is toegenomen ten opzichte van de situatie in 1996, toen de Anw
in werking trad. Deze trend is zichtbaar onder verschillende groepen
vrouwen, waaronder ook alleenstaande moeders en weduwen. Vrouwen
zijn ook economisch zelfstandiger geworden, maar de economische
zelfstandigheid van weduwen blijft achter.
Ook blijkt dat de totale populatie Anw-gerechtigden gedurende de tijd
waarin de uitkering loopt minder inkomsten uit arbeid genereren.
Anw-gerechtigden met kinderen hebben over het algemeen vaker
inkomsten uit arbeid dan de totale groep Anw-gerechtigden, maar
genereren over de jaren heen, net als de overige groep Anw-gerechtigden, minder inkomsten uit arbeid. Ondanks de gedeeltelijke vrijlating voor
inkomen uit arbeid lijkt de Anw nabestaanden dus niet te stimuleren tot
arbeidsparticipatie.
Vooral voor de nabestaanden met een kind kan het ontbreken van de
stimulans tot arbeids- en re-integratie nadelig uitpakken. Als zij nog steeds
geen baan hebben als hun jongste kind 18 jaar wordt, eindigt de uitkering
en rest de WWB. Daar geldt dan wel een arbeids- en re-integratieplicht;
tevens wordt een vermogenstoets toegepast. Het zal dan voor hen lastig
zijn te gaan participeren, vanwege hun leeftijd en lange afwezigheid op de
arbeidsmarkt. Bij de arbeids- en re-integratieplicht staat het uitgangpunt
dat werk boven een uitkering gaat centraal. Voorkomen moet worden dat
mensen, ook nabestaanden, te lang aan de kant staan. Bovendien sluit het
aan bij het maatschappelijk gedragen uitgangspunt dat werk mensen
perspectief, zelfrespect, sociale contacten en zelfstandigheid biedt.
Ook de andere uitkeringsvoorwaarden zijn niet in lijn met het stelsel. Zo is
er een ruime vrijlating van inkomen uit arbeid. Deze is bedoeld om werken
niet te ontmoedigen. Een neveneffect is echter dat er weinig stimulans is
om meer te gaan werken en uit de uitkering te komen. Nabestaanden
blijven zo onnodig «hangen» in deeltijdbanen.
De Anw laat vermogen en inkomen dat niet uit of in verband met arbeid
wordt genoten buiten beschouwing. Dit vloeit voort uit een nevendoel van
de Anw; het bieden van een bodem voor aanvullend (collectief of
particulier) nabestaandenpensioen. Bij de inwerkingtreding van de Anw in
1996 is hier overigens al van af geweken door de beperking van de
doelgroep die recht op een nabestaandenuitkering kan krijgen.
De uitkeringsvoorwaarden zijn verklaarbaar wanneer de Anw in zijn
historische context wordt bezien. Ten tijde van de totstandkoming van de
AWW in de jaren vijftig werkten gehuwde vrouwen niet, en ten tijde van
de totstandkoming van de Anw in 1996 was de arbeidsparticipatie en
economische zelfstandigheid van de vrouw een stuk geringer dan nu het
geval is. Ook waren de mogelijkheden voor kinderopvang geringer.
Inmiddels is het sociale stelsel als geheel van karakter veranderd en zijn
de arbeidsmogelijkheden van vrouwen vergroot. Daarnaast blijkt, uit een
bij deze beleidsdoorlichting meegezonden onderzoek, dat professionals
vinden dat werk de nabestaande ook kan helpen bij het hervinden van zijn
plaats in de maatschappij. Werken is niet strijdig met het verwerken van
het verlies van de partner. Daarmee dringt zich de conclusie op dat de
huidige doelstelling van de Anw en de doelmatigheid van het Anw-beleid
niet goed meer aansluiten bij het huidige sociale stelsel en er aanleiding
bestaat om de Anw meer in lijn te brengen met het sociale stelsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 30 982, nr. 9

2

Een aangepaste Anw sluit beter aan bij het maatschappelijk breed
gedragen uitgangspunt dat werk mensen perspectief, zelfrespect en
zelfstandigheid biedt. Daarmee krijgen kinderen van nabestaanden het
goede voorbeeld. In alle gevallen lijkt het wel aan te bevelen personen die
nabestaande geworden zijn, de eerste periode na het overlijden te ontzien.
Uit onderzoek blijkt dat werken van groot belang is voor verliesverwerking
van nabestaanden, mits rekening gehouden wordt met maatwerk. Volgens
professionals en nabestaanden kan arbeid een positieve invloed hebben
op het rouwproces.
Onafhankelijk oordeel door prof. dr. C. A. de Kam
Als onafhankelijk expert heeft prof. dr. C.A. de Kam (Rijksuniversiteit
Groningen) een positief oordeel gegeven over de opzet en inhoud van de
beleidsdoorlichting. Zijn oordeel is integraal opgenomen in het
eindrapport.
De onafhankelijk deskundige maakt twee kanttekeningen. Hij merkt op dat
de vraag onbeantwoord blijft of nog steeds aanleiding bestaat voor een
afzonderlijke uitkering aan kinderen die beide ouders hebben verloren. In
reactie merk ik op dat in de huidige beleidsdoorlichting wordt onderzocht
of de uitkeringsvoorwaarden van de Anw nog steeds aansluiten bij de
activerende uitgangspunten van het stelsel van sociale zekerheid. Om die
reden is de wezenuitkering niet betrokken bij de beleidsdoorlichting. De
onafhankelijke deskundige voegt de vermogenspositie van het Anw-fonds
in 2011 tot 2013 toe aan de beschouwing over de financieringsaspecten
van de Anw. Hij constateert daaruit dat het vermogensoverschot nog
steeds groot is ondanks de premieverlaging. Het kabinet merkt daarbij op
dat dit een feitelijk juiste constatering is, maar de vermogenspositie van
het Anw-fonds leidt op zichzelf niet tot beleidsconclusies, omdat het Rijk
aan geïntegreerd middelenbeheer doet en het vermogen onderdeel uit
maakt van het EMU-saldo.
Onderzoek
In 2011 is het onderzoek «Rouw en Werk: explorerend onderzoek naar
re-integratie van nabestaanden» afgerond. Aanleiding voor dit onderzoek
was de behoefte van SZW aan informatie over rouw in relatie met arbeid.
Er is gekeken in hoeverre re-integratie van nabestaanden kan worden
bevorderd, rekening houdend met de situatie van rouw waarin zij zich
bevinden. Er zijn interviews gehouden onder nabestaanden, casemanagers van gemeenten, werkcoaches van UWV, werkgevers, hulpverleners, medewerkers van re-integratiebureaus, bedrijfsartsen en bedrijfsmaatschappelijk werkers. Het onderzoek is uitgevoerd in nauwe
samenwerking met externen. De uitkomsten worden door hen gedragen.
Het onderzoek is als bijlage toegevoegd2. De resultaten van het onderzoek
zijn verwerkt in de beleidsdoorlichting.
Tot slot
Afsluitend wil ik benadrukken dat ik mij bewust ben van de ingrijpende
situatie waarin nabestaanden zich bevinden kort na het overlijden van hun
partner. Dit heeft dan ook mijn bijzondere aandacht en ik zal daarom deze
beleidsdoorlichting bij de uitwerking van de maatregel uit het regeerak-

2

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 30 982, nr. 9

3

koord, waarbij de duur van de Anw voor nieuwe instroom wordt beperkt
tot een jaar, betrekken. Ik verwacht u in het tweede kwartaal daarover te
informeren.
De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 30 982, nr. 9

4