Handleiding basisscan integriteit
Voor kandidaat-bestuurders

Versie februari 2019
Dit bestand wordt met regelmaat geactualiseerd. Heeft u nu de laatste versie voor zich?
U kunt dit checken op : www.PolitiekeAmbtsdragers.nl

2

Inleiding

Voorwoord minister
Het thema integriteit staat binnen het openbaar
bestuur inmiddels hoog op de agenda. En dat is wat mij
betreft ook zeer terecht. Decentrale bestuurders en
volksvertegenwoordigers functioneren in een glazen
huis en met de snelheid van de (sociale) media, waarin
zaken eerder worden uitvergroot dan genuanceerd,
ontstaat al snel (politieke) schade en worden
bestuurders vaak al veroordeeld voordat zorgvuldig
feitenonderzoek kan worden verricht. In dat licht is het
voor kandidaat-bestuurders verstandig om voorafgaand
aan het binnentreden van dat glazen huis te bezien
waar mogelijke (politieke) kwetsbaarheden liggen.
Waar nodig kunnen dan ook beheersmaatregelen worden getroffen. Het voorkomen van
integriteitskwesties is in het belang van de kandidaat, maar ook in het belang van de
legitimiteit en het imago van het openbaar bestuur.
De verkiezingen en het proces van collegevorming dat daarna plaatsvindt, vormen een
moment waarop het thema integriteit nadrukkelijk aan de orde komt en waarop de basis wordt
gelegd voor een integer en stabiel bestuur. Het is goed te zien dat er steeds meer risicoanalyses
op het thema integriteit worden gedaan en dat de burgemeesters, commissarissen van de
Koning en dijkgraven daar een belangrijke rol in vervullen. Tegelijkertijd is - ook naar
aanleiding van de laatste gemeenteraadsverkiezingen - duidelijk geworden dat er nog weinig
eenduidigheid bestaat waar het gaat om methode en proces van risicoanalyses. Als er een
risicoanalyse wordt gedaan, blijkt niet altijd voor de kandidaat op voorhand inzichtelijk welke
procedure wordt gevolgd en welke informatie voor wie beschikbaar komt.

3

Wat mij betreft is dat een onwenselijke situatie en aanleiding geweest om te verkennen of een
‘basisscan integriteit’ haalbaar is en hoe ik gebruikers (opdrachtgevers) van dergelijke
risicoanalyses nader kan ondersteunen. In de tweede helft van 2018 is een brede verkenning
uitgevoerd, waaraan vele gebruikers en ook aanbieders van risicoanalyses hun medewerking
hebben verleend. Ik wil hier graag iedereen bedanken die aan de verkenning heeft bijgedragen.
De verkenning heeft zeer veel informatie opgeleverd over de wijze waarop tot nu toe
risicoanalyses worden voorbereid en uitgevoerd. Daarnaast zijn ook veel vragen opgekomen
over te volgen methodieken, de kwaliteit van externe bureaus en over proportionaliteit en
privacy. Voldoende reden om in te zetten op meer transparantie en eenduidigheid.
Uit de verkenning blijkt dat bij gebruikers ruime consensus bestaat over risicogebieden en
bronnen die de basis zouden moeten vormen voor een risicoanalyse. Naast de wettelijke
bepalingen rond benoembaarheid worden genoemd: de juistheid en volledigheid van het CV,
het arbeidsverleden en eventuele verlofregeling of terugkeergarantie, nevenactiviteiten en
nevenfuncties, financiële en juridische belangen (waaronder vastgoedbezit, subsidie- en
opdrachtrelaties met het decentraal bestuur) en het netwerk van de kandidaat, diens partner en
directe familieleden. Daarnaast wordt breed gedeeld dat het strafrechtelijk verleden van de
kandidaat (VOG) en (lopende) juridische procedures, schulden en betalingsrisico’s (BKR) en
informatie uit openbare (media)bronnen relevant zijn.
Het (conclusie)gesprek met de kandidaat vormt in de praktijk de kern van de risicoanalyse. Dit
is een open gesprek over integriteit in het openbaar bestuur, de dilemma’s die je tegen kunt
komen en hoe de kandidaat daarin handelt. In dit gesprek komt de analyse aan de orde van
mogelijke kwetsbaarheden die zijn geconstateerd op basis van (door de kandidaat zelf )
verstrekte en (door de gebruiker of een extern bureau) verzamelde informatie. Voorts wordt
met de kandidaat gesproken over mogelijke beheersmaatregelen die kunnen worden genomen
om risico’s te mitigeren. Een en ander wordt doorgaans vastgelegd in een verslag dat de
kandidaat met zijn partij bespreekt en dat via de opdrachtgever meegaat in de verdere
procedure van kandidaatstelling en benoeming.
In de praktijk blijkt vooral behoefte te bestaat aan meer inzicht in wat mogelijke risicogebieden
en bronnen van informatie voor de analyse kunnen zijn, en waarmee rekening gehouden moet
worden om (richting de kandidaat) een zorgvuldige en transparante procedure voor
risicoanalyses te waarborgen. Er blijkt een groot draagvlak te bestaan voor een ‘basisscan
integriteit’ voor kandidaat-bestuurders, die ondersteuning biedt bij de (politieke) afweging
rond de geschiktheid van de kandidaat voor het ambt en bij de formatie van een stabiel college
of dagelijks bestuur.
Met deze handleiding wil ik graag aan die behoefte tegemoet komen en een basis leggen voor
een zorgvuldige voorbereiding, uitvoering en borging van risicoanalyses. Uiteraard blijft er in
de opzet en uitvoering van integriteitsanalyses voldoende ruimte voor maatwerk, zodat
rekening gehouden kan worden met de lokale context en de specifieke kenmerken van het
ambt waarvoor de kandidaat zich heeft aangeboden.

4

Dit is de eerste versie van de handleiding basisscan integriteit voor kandidaat-bestuurders. De
bedoeling is dat het een dynamisch instrument wordt. Periodiek zal ik deze handleiding laten
evalueren, voor de eerste maal na de verkiezingen en formaties in de provincies,
waterschappen en eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba). Op basis van de ervaringen uit de
praktijk zal ik de handleiding door ontwikkelen en bezien of nadere aanvulling of wellicht
aanscherping van risicoanalyses nodig is. Daarnaast zal ik de komende tijd via
www.PolitiekeAmbtsdragers.nl (waar deze handleiding ook digitaal te vinden is)
praktijkvoorbeelden van o.a. Reglementen van Orde, protocollen en vragenlijsten beschikbaar
stellen, waar u in uw praktijk gebruik van kunt maken.
Ik wens u veel succes en wijsheid toe bij het werven, selecteren en benoemen van bestuurders
en hoop van harte dat deze handleiding u daarbij zal ondersteunen.

De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Kajsa Ollongren

5

Inhoudsopgave
Over deze handleiding			

p. 8

voor de verkiezingen

voor bekendmaking kandidaat-bestuurder

1. Afspreken

2. Informeren

Resultaat fase 'afspreken'				p.13

Resultaat fase 'informeren'				

1.1 Doel						p. 13

2.1 Communicatie					p. 23

1.2 Reikwijdte en risicogebieden			

p. 14

2.2 Timing van de risicoanalyse			

p. 24

1.3 Opdrachtgever en opdrachtnemer (uitvoerder)

p. 16

2.3 Toestemming van de kandidaat 			

p. 24

1.4 Methodiek					p. 19
1.5 Werkwijze vastleggen				

p. 23

Tot slot, tips					p. 24

p. 22

Tot slot, tips					p 22

6

voor benoeming kandidaat-bestuurder

na benoeming kandidaat-bestuurder

3. Uitvoeren

4. Borgen

Resultaat fase 'uitvoeren'				

p. 25

Resultaat fase 'borgen'				

p. 33

3.1 Procesduur					p. 25

4.1 Vernietigen of bewaren persoonsgegevens		

p. 33

3.2 Toepassen methodiek				

p. 26

4.2 Opvolging uitkomsten				

p. 34

3.3 Het resultaat van de risicoanalyse 			

p. 29

4.3 Evaluatie					p. 35

3.4 Wederhoor 					p. 30

4.4 De eerste vergadering van het college		

3.5 Eindrapportage					p. 30

4.5 Risicoanalyse als onderdeel van het integriteitsbeleid p. 36

3.6 Delen uitkomsten risicoanalyse			

Tot slot, keuzemarge en tips				

p. 31

p. 35

p. 37

3.7 De benoeming					p. 32
Tot slot, keuzemarge en tips				

p. 32

tips
• Bij digitaal gebruik van deze handreiking heeft u de beschikking over snelknoppen. U vindt deze onderaan iedere pagina.
U kunt hiermee eenvoudig verspringen van hoofdstuk of terug naar de inhoudsopgave. Klikt u hier voor meer uitleg.
• Als u in binnen dit document verspringt van locatie door het klikken op een hyperlink, kunt u (als u achter een computer zit)
makkelijk terug naar uw vorige locatie via uw rechtermuisknop menu, of via de toetscombinatie alt+pijl links

7

Over deze handleiding

Waarom deze handleiding
Integriteit van politieke ambtsdragers is van cruciaal belang voor de kwaliteit van het openbaar
bestuur, de democratie en het vertrouwen van burgers in de overheid. Als samenleving moeten
we daar zorgvuldig mee omgaan. De aandacht voor bestuurlijke integriteit neemt toe. We
worden ons steeds bewuster van de betekenis en de breedte van het thema. Nu is het tijd voor
een volgende stap, door het thema nog beter te doorleven en te integreren in de dagelijkse
praktijk.
Van bestuurders wordt verwacht dat zij met minstens één been in de samenleving staan. Op het
snijvlak van betrokkenheid en gepaste bestuurlijke afstand kunnen dilemma’s en risico’s
ontstaan. Om die dilemma’s inzichtelijk te krijgen en hierop voorbereid te zijn, wordt er steeds
vaker gebruikgemaakt van een risicoanalyse voor kandidaat-bestuurders.
Voor de uitvoering van risicoanalyses voor kandidaat-bestuurders zijn veel verschillende
routes. Deze handleiding geeft duidelijkheid in een aantal zaken, zonder af te willen doen aan
de couleur locale. Daarom is de handleiding gebaseerd op ervaringen van decentrale
bestuurders en marktpartijen. De handleiding biedt overzicht, keuzes en suggesties, zodat u
kunt bepalen welke invulling van de risicoanalyse voor u geschikt is.
Daarmee geeft de handleiding niet alleen invulling aan de door de minister aangekondigde
‘basisscan integriteit’ die opdrachtgevers kunnen gebruiken voor kandidaat-bestuurders, maar
kan deze handleiding mogelijk ook bruikbaar zijn voor politieke partijen bij de selectie van
kandidaat-volksvertegenwoordigers (in aanvulling op de in 2017 gepubliceerde handreiking
Integriteitstoetsing voor kandidaten voor decentrale politieke partijen).
Deze handleiding sluit aan op de twee brieven inzake ‘Versterking integriteitsbeleid en aanpak
probleemgemeenten’ die de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in

8

maart 2018 en oktober 2018 naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Ook sluit de handleiding
aan op de brief inzake ‘Screening kandidaat-wethouders’ (met als bijlage een checklist) die de
minister in maart 2018 aan gemeenteraden en burgemeesters heeft gestuurd.
Deze handleiding ligt in het verlengde van de handreiking Integriteit Politieke Ambtsdragers
(2016), die momenteel wordt geactualiseerd, en de handreiking Integriteitstoetsing kandidaten
voor decentrale politieke partijen (2017). Deze handleiding sluit zoveel mogelijk aan op de
reeds bestaande publicaties en de huidige werkwijzen, wensen en behoeften uit de praktijk.
De minister wil voorzien in de behoefte van decentrale overheden aan een helder, navolgbaar
en zorgvuldig proces rond de benoemingen van bestuurders. Daarbij hanteert de minister de
volgende uitgangspunten:
1. De primaire verantwoordelijkheid voor een zorgvuldige kandidaatstelling en benoeming ligt
bij de betreffende lokale politieke partij (die een kandidaat wil voordragen), bij
gemeenteraad, provinciale staten of algemeen bestuur waterschap (wat betreft de vorming
van college of dagelijks bestuur) én bij de betreffende kandidaat, gezamenlijk.
2. De burgemeester, commissaris van de Koning en dijkgraaf kan de rol van opdrachtgever voor
de uitvoering van de risicoanalyse integriteit vervullen, mits daartoe gemandateerd door de
gemeenteraad, de provinciale staten of het algemeen bestuur van het waterschap.
3. De risicoanalyse richt zich primair op bewustwording bij de kandidaat. De risicoanalyse
moet gedaan worden vanuit een positieve grondhouding; er is immers geen sprake van
signalen die aanleiding geven tot een integriteitsonderzoek.
4. De procedure rond de risicoanalyse dient vooraf voor eenieder transparant te zijn
(opdrachtgeverschap, uitvoering, informatieverwerking en archivering).
5. Bij de risicoanalyse dient – voordat de uitvoering start - rekening te worden gehouden met
de privacy van de betreffende kandidaat en de voorschriften die de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG) daarvoor stelt (zie ook punt 6).
6. De risicoanalyse wordt verricht op basis van vrijwilligheid en vereist daarom toestemming
van de kandidaat. De kandidaat dient zich er vooraf van bewust te zijn dát, aan welke
normen (bijvoorbeeld gedragscode) en op welke wijze zij of hij wordt getoetst en aan wie de
uitkomsten beschikbaar worden gesteld. De kandidaat moet hierover tijdig en adequaat
worden geïnformeerd.1
7. De risicoanalyse faciliteert het gesprek over kwetsbaarheden en beheersmaatregelen; de
rapportage of eindconclusie geeft geen eindoordeel over de benoembaarheid van een
kandidaat. Daarover gaat het primair bevoegde bestuursorgaan (gemeenteraad, provinciale
staten, algemeen bestuur waterschap, eilandraad).
8. De risicoanalyse moet onderdeel zijn van breder integriteitsbeleid, dat zowel voorafgaand
aan als gedurende de gehele bestuursperiode voldoende aandacht en toepassing krijgt.

1

Op basis van de evaluatie van de handleiding, na de verkiezingen van provinciale staten, algemeen bestuur
waterschappen en eilandraden wordt bezien in hoeverre op basis van de zorgplicht voor integriteit van
burgemeester, commissaris van de Koning, dijkgraaf of gezaghebber een gerechtvaardigd belang bestaat om
de risicoanalyse uit te voeren. Daarmee kan een grondslag voor de risicoanalyse bestaan op grond van de
AVG dat het toestemmingsvereiste kan mitigeren.

9

Inhoud
Deze handleiding biedt aandachtspunten, afwegingen en tips voor een gedegen inrichting en
zorgvuldige uitvoering van risicoanalyses kandidaat-bestuurders. Het proces van een
risicoanalyse is opgedeeld in 4 fases, namelijk:

1. Voor de verkiezingen - afspreken
2. Voor bekendmaking kandidaat-bestuurder - informeren
3. Voor benoeming kandidaat-bestuurder - uitvoeren
4. Na benoeming bestuurder - borgen

Aan iedere fase is in de handleiding een apart hoofdstuk gewijd. De uitvoering van een
risicoanalyse staat nooit op zichzelf. Opgedane ervaringen bieden weer input voor het
voorbereiden van nieuwe risicoanalyses voor een volgende bestuursperiode. De fases hangen
als volgt met elkaar samen:

1. afspreken

2. informeren

3. uitvoeren

Opbouw
Ieder hoofdstuk beschrijft een bepaalde fase uit de risicoanalyse en de hoofdstukken kennen
een identieke opbouw. Met een beschrijving van de resultaten per fase wordt de fase
geïntroduceerd. Vervolgens komen de inhoudelijke aspecten aan bod. Tot slot eindigt het
hoofdstuk met een overzicht van de keuzemarge en een aantal tips voor en vanuit de praktijk.

10

4. borgen

Navigeren
Snel de weg vinden in de handleiding kan op twee manieren. Ten eerste kunt u vanuit de
inhoudsopgave direct naar iedere gewenste paragraaf. Ten tweede staan er onderaan elke
pagina ‘snelknoppen’. Die stellen u in staat om snel te schakelen tussen de delen van de
handleiding en bieden u de mogelijkheid om altijd terug te keren naar de inhoudsopgave.

0

1

2

3

4
0 inhoudsopgave
1 afspreken
2 informeren
3 uitvoeren
4 borgen

Voor wie?
De handleiding is bedoeld voor iedereen die een rol heeft in het inrichten en uitvoeren van
risicoanalyses kandidaat-bestuurders.
Voor gemeenten gaat het in ieder geval om de burgemeester, kandidaat-bestuurders en hun
politieke partijen, de gemeenteraad, de raadsgriffier en de gemeentesecretaris. Binnen provincies
is de handleiding van waarde voor met name de commissaris van de Koning, de kabinetschef, de
kandidaat-bestuurders en hun politieke partijen, de provinciale staten, de statengriffier en de
provinciesecretaris. Voor waterschappen gaat het in ieder geval om de dijkgraaf, de kandidaatdagelijks bestuurders en hun politieke partijen, het algemeen bestuur en de secretaris-directeur.
Voor de eilanden is de handleiding van waarde voor de gezaghebber, kandidaat-bestuurders en
hun partijen, de eilandraad, de eilandgriffier en de eilandsecretaris. Ook voor marktpartijen die
risicoanalyses inzake integriteit uitvoeren is deze handleiding van nut.
Hoewel primair bedoeld als basisscan integriteit voor kandidaat-bestuurders, is de handleiding
mogelijk ook bruikbaar voor politieke partijen bij de selectie van kandidaatvolksvertegenwoordigers (in aanvulling op de in 2017 gepubliceerde handreiking
Integriteitstoetsing voor kandidaten voor decentrale politieke partijen; deze handreiking wordt
op dit moment geactualiseerd).

Terminologie
Omwille van de leesbaarheid worden in de handleiding functieaanduidingen gebruikt van
gemeenten: burgemeester, wethouder, gemeenteraad, enzovoorts. Op deze plekken kan ook
de corresponderende aanduiding voor eenzelfde type functie binnen een andere bestuurslaag
van de overheid gelezen worden. Omwille van de leesbaarheid wordt in de tekst uitsluitend de
hij-vorm gebruikt. In plaats van ‘hij’ kan nadrukkelijk ook ‘zij’ gelezen worden.

Totstandkoming
De handleiding is opgesteld in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. De totstandkoming stond onder begeleiding van de afdeling Politieke
Ambtsdragers en Weerbaarheid en is uitgevoerd door Necker van Naem, op basis van een
brede verkenning onder stakeholders langs de volgende sporen:

11

1. Eerste peiling (medio 2018)
Om een eerste indruk te verkrijgen van mogelijke elementen van een ‘basistoets integriteit’ is
medio 2018 door het ministerie van BZK een peiling uitgevoerd onder gebruikers (waaronder
de Nederlandse vereniging voor raadsleden (NVVR), Wethoudersvereniging, Nederlands
genootschap voor Burgemeesters, Vereniging van Griffiers, bestuurdersverenigingen van
landelijke politieke partijen, branchevereniging de Nederlandse Veiligheidsbranche,
screeningsautoriteit Justis en Kabinetschefs) en diverse aanbieders van risicoanalyses
(marktpartijen). De uitkomsten van deze peiling zijn input geweest voor de volgende sporen.
2. Elementen van een risicoanalyse
Om te bepalen welke risicogebieden en bronnen onderdeel kunnen uitmaken van een
risicoanalyse, heeft de Wethoudersvereniging in opdracht van BZK een verkenning uitgevoerd.
Daarin zijn diepte-interviews gevoerd met een aantal sleutelfunctionarissen in en rondom het
openbaar bestuur (3 commissarissen van de Koning, 4 burgemeesters, 4 wethouders, 1
dijkgraaf, 1 gemeentesecretaris, 1 kabinetschef, 1 plaatsvervangend kabinetschef en 1 oudburgemeester). Vervolgens is een werksessie georganiseerd met vertegenwoordigers van de
koepels en beroepsverenigingen (commissarissen van de Koning, Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, Interprovinciaal overleg, Unie van Waterschappen, Nederlands Genootschap voor
Burgemeesters, Vereniging van Griffiers, Nederlandse vereniging voor raadsleden, Vereniging
van Gemeentesecretarissen, Wethoudersvereniging) en een werksessie met vertegenwoordigers
van bestuurdersverenigingen van landelijke politieke partijen.
3. Transparante en zorgvuldige procedure
Over de wijze waarop risicoanalyses integriteit zorgvuldig kunnen worden voorbereid en
uitgevoerd, en kunnen worden ingepast in het grotere verband van selectie en benoeming,
heeft Necker van Naem een enquête uitgezet, die is ingevuld door 411 burgemeesters,
raadsgriffiers, wethouders, dijkgraven en gedeputeerden. Vervolgens is een werksessie
gehouden met 30 griffiers, burgemeesters en gemeentesecretarissen en zijn individuele
gesprekken gevoerd met bestuurders en marktpartijen. De diverse vragen en opmerkingen uit
de sporen 1 en 2 zijn daarin betrokken.
Op basis van de informatie uit de drie sporen heeft Necker van Naem deze handleiding
opgesteld. Een eerste versie van de handleiding is aan eerder betrokken stakeholders
voorgelegd. Het ministerie van BZK bedankt eenieder die aan de handleiding heeft
bijgedragen.

12

1.

Voor de verkiezingen: afspreken

De verkiezingen komen eraan! Dat is ook de tijd om na te denken over risicoanalyses voor
kandidaat-bestuurders. Zorgvuldig uitvoeren van risicoanalyses begint met een goede
voorbereiding. Die voorbereiding bestaat uit het verkrijgen van helderheid over de methodiek
die wordt gebruikt en de procedure die wordt gevolgd. Daarbij staan transparantie en
zorgvuldigheid voorop. Uiteraard rekening houdend met de proportionaliteit van gebruikte
onderzoekswerkzaamheden en de privacy van kandidaat-bestuurders.

resultaat fase 'afspreken'
• Doel, reikwijdte, opdrachtgeverschap, methode en werkwijze voor de risicoanalyses kandidaat-bestuurders zijn
vastgesteld
• De opdrachtgever weet wat hem te doen staat na de verkiezingen

1.1 Doel
Politieke partijen dragen zorg voor een lijst met integere kandidaten. In de handleiding
‘Integriteitstoetsing kandidaten voor decentrale politieke partijen’ staat beschreven welke rol
integriteitstoetsing daarin kan spelen. Bij de voordracht hebben de politieke partijen zicht op
de omstandigheden die ook in een risicoanalyse aan bod komen.
Een risicoanalyse staat vervolgens ten dienste van twee verschillende momenten: de
benoeming en de bestuursperiode die daarop volgt.
Het eerste doel van de risicoanalyse is inzicht verkrijgen in mogelijke risico’s voor benoeming,
op persoonlijk, relationeel, financieel en functioneel gebied. Bestuurders hebben

13

Citaten uit de enquête:

‘De rol van de politieke partijen mag nadrukkelijk gedefinieerd
worden. Kandidaten die niet op een lijst thuis horen vanwege
integriteitsrisico’s zijn uiteindelijk, hoe goed het ook verder
procesmatig wordt ingeregeld, niet te weren als bestuurder.’
‘Een verbetermogelijkheid is het bevorderen van aandacht voor
het thema binnen politieke partijen.’
verschillende perspectieven en opvattingen over hun taak en de mogelijke risico’s die daarbij
horen. Ze hebben hun ervaringen en connecties in de samenleving, alsmede hun persoonlijke
belangen. Voorafgaand aan de benoeming is het voor de kandidaat en zijn partij belangrijk om
in kaart te brengen hoe deze omstandigheden zich verhouden tot de benoeming. Hierbij
kunnen aanbevelingen en beheersmaatregelen worden geformuleerd om integriteitsrisico’s te
verminderen. De kandidaat kan ook besluiten om zich terug te trekken.
Het tweede doel van de risicoanalyse is het bewustzijn van de kandidaat te stimuleren, ter
voorbereiding op de bestuursperiode. Het doorlopen van een risicoanalyse zorgt ervoor dat
het onderwerp integriteit, met een veelheid aan facetten, gaat leven bij de kandidaat. Daarmee
kan tevens een fundament gelegd worden om als collegeleden tijdens de bestuursperiode
regelmatig en laagdrempelig met elkaar te spreken over dilemma’s.

1.2 Reikwijdte en risicogebieden
Uitgangspunt is dat de risicoanalyse wordt verricht vanuit een positieve grondhouding. Er zijn
in principe geen signalen die aanleiding geven tot een integriteitsonderzoek. De reikwijdte van
de risicoanalyse is in eerste instantie dan ook voor alle bestuurders binnen een organisatie
dezelfde. Wel kan tijdens het onderzoek blijken dat aanvullende werkzaamheden nodig zijn
om risico’s in kaart te brengen.
De kaders die in ieder geval van belang zijn voor een risicoanalyse zijn de wettelijke bepalingen
en de gedragscode van het bestuursorgaan. Daarnaast is er een groot aantal verschillende
’risicogebieden’ (aspecten) waarop navraag wordt gedaan in de risicoanalyse.
Aanknopingspunten in de wettelijke bepalingen
De wet (Gemeentewet, Provinciewet, Waterschapswet) biedt een aantal aanknopingspunten
voor de reikwijdte van de risicoanalyse. In een risicoanalyse dient in ieder geval aandacht
besteed te worden aan de benoembaarheidsvereisten (‘voor het wethouderschap gelden de
vereisten…’), verboden handelingen (‘een wethouder mag niet…’) en onverenigbare
betrekkingen (‘een wethouder is niet tevens…’) die in de wet zijn genoemd. Ook ten aanzien
van het vervullen van nevenfuncties naast de bestuurstaak zijn enkele bepalingen opgenomen
in de wet.

14

Gemeentewet

Provinciewet

Waterschapswet

Benoembaarheidsvereisten

Art. 36a/art. 10

Art. 35b/art. 10

Art. 31

Onverenigbare betrekkingen

Art. 36b

Art. 35c

Art. 31

Verboden handelingen

Art. 41c/art.15

Art. 40c/ art. 15

Art. 33

Nevenfuncties

Art. 41b

Art. 40b

Art. 44a

Naast bovenstaande wettelijke bepalingen is voor alle bestuursorganen artikel 2:4 van de
Algemene Wet Bestuursrecht van belang. In dat artikel is opgenomen dat het bestuursorgaan
zijn taak vervult zonder vooringenomenheid en ervoor waakt dat tot het bestuursorgaan
behorende of daarvoor werkzame personen die een belang bij een besluit hebben, de
besluitvorming beïnvloeden.
Gedragscode
Voorts bieden de gedragscodes die een gemeente, provincie, waterschap of de openbare
lichamen Bonaire , Sint–Eustatius en Saba zelf hanteren aanknopingspunten voor de
risicoanalyse. In de meeste gedragscodes zijn bijvoorbeeld bepalingen opgenomen over
omgangsvormen, vertrouwelijke informatie en geschenken en uitnodigingen.
Risicogebieden
Naast de wettelijke bepalingen en de gedragscode komen vooral de volgende diverse
risicogebieden (aspecten) aan bod in een basisscan integriteit:
Financiële/functionele aspecten, zoals:
• Financiële belangen en aandelenportefeuille
• Juridische belangen, zoals subsidie- of opdrachtrelaties met het openbaar bestuur
• Eigendom van vastgoed of gronden
• Schulden en betalingsrisico’s (hiertoe wordt o.a. een BKR-uittreksel opgevraagd)
• Omgaan met vertrouwelijke informatie
• Bevoegdheden als bestuurder op basis van portefeuille en impact daarvan
Persoonlijke aspecten, zoals:
• Juistheid en volledigheid CV
• Strafrechtelijke en relevante juridische uitspraken uit het verleden, lopende juridische
procedures
• Lidmaatschappen, bijvoorbeeld van verenigingen binnen de gemeente
• Nevenfuncties en -activiteiten
• Het netwerk van de kandidaat, inclusief directe familieleden
• Opleiding
• Arbeidsverleden, en eventuele onregelmatigheden die hierin plaatsvonden
• Verlofregeling of terugkeergarantie bij de huidige of een vorige werkgever
• Gedrag op sociale media, ook in het benaderen van inwoners en andere bestuurders
• Bestuurlijke ervaring

15

Citaten uit de enquête:

‘Voorafgaand aan de verkiezingen hebben we met de lijsttrekkers
afspraken gemaakt omtrent het onderzoek. Bij ons gaat het
onderzoek om justitiële gegevens en nevenfuncties.’
‘Wij hebben afspraken gemaakt over de te doorlopen procedure
en bijbehorende termijnen. Inhoudelijk laten we het over aan het
externe bureau.’
Voorgaande kan uitgebreid worden met een onderzoek naar het morele kompas van de
kandidaat of een assessment van de capaciteiten van de kandidaat. De gemeente kan zelf
beoordelen welke (overige) risicogebieden en aspecten relevant zijn voor de risicoanalyse.

1.3 Opdrachtgever en opdrachtnemer (uitvoerder)
De opdrachtgever
De verantwoordelijkheid voor de risicoanalyse ligt primair bij de gemeenteraad, provinciale
staten, het algemeen bestuur of de eilandraad, het bestuursorgaan dat over benoeming gaat.
In veruit de meeste gevallen wordt de voorzitter van het bestuursorgaan gemandateerd als
opdrachtgever. Maar het bestuursorgaan kan bijvoorbeeld ook besluiten de griffier, de
formateur of een (interne of externe) commissie te mandateren voor het opdrachtgeverschap.
Het mandaat voor het opdrachtgeverschap wordt bij voorkeur opgenomen in het Reglement
van Orde of in een Verordening Bestuurlijke integriteit.
De uitvoerder (opdrachtnemer)
In de uitvoering van de risicoanalyses wordt doorgaans gekozen voor één van de drie
hoofdroutes:
Route 1. Een extern bureau voert de risicoanalyse uit
Route 2. De voorzitter van het primair verantwoordelijke bestuursorgaan voert zelf de
risicoanalyse uit (met ambtelijke ondersteuning)
Route 3. Een commissie voert de risicoanalyse uit

Route 1 - Een extern bureau voert de risicoanalyse uit
Er zijn verscheidene bureaus actief die een risicoanalyse van kandidaat-bestuurders kunnen
uitvoeren. U kunt bij verschillende bureaus een offerte opvragen om te beoordelen welke
werkwijze het beste past. Besteed hierbij ook aandacht aan de punten uit deze handleiding ten
aanzien van de reikwijdte van de risicoanalyse, de resultaten hiervan en de rolverdeling tijdens
de uitvoering.

16

Citaat uit de enquête:

‘De opdrachtgever is de schakel tussen de wens van de raad en de
in te schakelen expertise.’
Voordelen
• De uitvoering van het onderzoek geschiedt door speciaal daarvoor opgeleide onderzoekers
• Het onderzoek vindt plaats buiten de politieke sfeer
• Betrokkenen in de gemeente (die tijdens de bestuursperiode in een andere relatie staan tot
de wethouder) hoeven niet in de rol van onderzoeker te treden
• In de toch al drukke periode tot aan de benoeming neemt het bureau de burgemeester werk
uit handen
Nadelen
• Het laten uitvoeren van de risicoanalyses door een extern bureau brengt kosten met zich
mee
• Hoewel het onderzoek tot een rapportage leidt, beschikt de opdrachtgever van de
integriteitsanalyse over minder informatie dan wanneer hij het onderzoek zelf uitvoert

Vergunningplicht voor externe bureaus (Wpbr)
Om de persoonlijke levenssfeer van burgers te beschermen geldt - op basis van de Wet
particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr) - voor integriteitsonderzoeken een vergunningplicht. Deze vergunningplicht geldt ook voor risicoanalyses
van (kandidaat-)bestuurders. Alleen bureaus met een vergunning mogen deze werkzaamheden verrichten. De screeningsautoriteit Justis van het ministerie van Justitie en
Veiligheid geeft deze vergunning af. Bureaus met een vergunning krijgen van Justis een
Particulier Onderzoeksbureau (POB) nummer. Deze vergunningplicht geldt niet voor
advocatenkantoren, gelet op het feit dat advocaten gebonden zijn aan wettelijke
voorschriften, waaronder de Advocatenwet. Dit vloeit voort uit artikel 1, lid 3 Wpbr.
Keurmerken en certificering
Naast deze vergunning zijn er diverse keurmerken en certificeringen in deze branche,
waar bij de opdrachtverstrekking naar gevraagd kan worden. Deze zijn onder meer
gericht op de bescherming van de privacy en zorgvuldige verwerking van
persoonsgegevens.

Route 2 - De voorzitter van het primair verantwoordelijke bestuursorgaan voert zelf de risicoanalyse uit
(met ambtelijke ondersteuning)
Met mandaat van het bestuursorgaan kan de voorzitter zelf een risicoanalyse uitvoeren.
Meestal gebeurt dit door middel van een gesprek. Ter voorbereiding kunnen andere
onderzoekswerkzaamheden uitgevoerd worden, zoals het laten invullen van een vragenlijst
voor de risicoanalyse of een onderzoek in open bronnen (zie paragraaf 1.4 Methodiek).
Voordelen
• De voorzitter neemt direct een stevige positie in op het thema integriteit
• De voorzitter weet precies wat wel en niet besproken is in de risicoanalyse en kan daarop
teruggrijpen tijdens de bestuursperiode

17

• De gemeente, provincie, het waterschap of openbaar lichaam maakt geen extra kosten voor
het onderzoek
Nadelen
• De voorzitter is geen gespecialiseerde onderzoeker of adviseur
• De voorzitter spreekt de kandidaten aan het begin van de samenwerking in het college in een
bijna toetsende, beoordelende setting, terwijl hij vervolgens met ze moet samenwerken. Dat
maakt de voorzitter kwetsbaar

Rol voorzitter
Indien de voorzitter zelf de risicoanalyse uitvoert, kan het accent komen te liggen op
drie verschillende rollen: de wettelijke zorgplicht, het voorzitterschap van het volksvertegenwoordigende bestuursorgaan en het voorzitterschap van het college/dagelijks
bestuur. Het is verstandig om goed te overwegen vanuit welke rol de risicoanalyse met
name wordt ingestoken, omdat dit gevolgen kan hebben voor de aanpak.
Als de voorzitter het accent legt op zijn wettelijke zorgplicht, is het belangrijk dat er
aandacht en draagvlak is voor het thema integriteit rond de benoemingen van bestuurders. Het doel van de risicoanalyse is dan dat de voorzitter zelf een beeld krijgt van
eventuele integriteitsrisico’s. Als de voorzitter het accent legt op zijn rol als voorzitter
van het volksvertegenwoordigende bestuursorgaan, is de risicoanalyse bedoeld als
hulpmiddel voor dit orgaan om de kandidaat-bestuurder te benoemen, schorsen of
ontslaan. Het doel is dan vooral het informeren van het bestuursorgaan. Als de
voorzitter het accent legt op zijn rol als voorzitter van het college/dagelijks bestuur, ligt
de nadruk op het vormen van een team dat tijdens de bestuursperiode niet in de
problemen komt op het gebied van integriteit. In dat geval is het doel vooral zicht
hebben op de risico’s en het borgen van het uitvoeren van de beheersmaatregelen.

Route 3 - Een commissie voert de risicoanalyse uit
De commissie geloofsbrieven of integriteitscommissie krijgt vaak de rapportage van de
risicoanalyse die door een extern bureau wordt uitgevoerd. Er zijn ook gemeenten waarin de
commissie bij wijze van risicoanalyse, in het gesprek dat zij met de kandidaten voert, aandacht
besteedt aan integriteit.
Bij de risicoanalyse krijgt de commissie geloofsbrieven of een externe integriteitscommissie
een terugkoppeling van de bevindingen. Hoewel de commissie geïnformeerd kan worden door
inzage te bieden in het volledige eindrapport heeft het - met het oog op de privacy van derden
- de voorkeur alleen de eindconclusies van de risicoanalyse beschikbaar te stellen of op
procesniveau informatie te verstrekken over de doorlopen risicoanalyses. Op basis daarvan kan
een gesprek met de kandidaat plaatsvinden.
Voordelen
• Het primair verantwoordelijke bestuursorgaan blijft ‘in control’ tijdens het
benoemingstraject van de kandidaten
• De gemeente maakt minder extra kosten voor het onderzoek (kosten extern bureau blijven)
Nadelen
• Net als de voorzitter van het bestuursorgaan is de commissie -in tegenstelling tot een extern
bureau- niet gespecialiseerd in dergelijke analyses

18

• Het komt vaak voor dat de commissieleden de kandidaten al kennen. Het risico bestaat
daarmee dat zij de kandidaten niet objectief en onafhankelijk beoordelen
• De risicoanalyse kan als politiek middel ingezet worden

Rol commissie geloofsbrieven
De rol van de commissie geloofsbrieven verdient hier een aparte vermelding, aangezien
deze commissie wettelijk verplicht is (artikel V 4 Kieswet) en de uitkomsten van een
risicoanalyse relevant kunnen zijn voor haar werkzaamheden. De raad voert het
onderzoek naar de geloofsbrieven uit. De meest gangbare vorm is de commissie
geloofsbrieven die de raad adviseert over de toelating van nieuwe bestuurders. Dit kan
zowel mondeling als schriftelijk. De commissie onderzoekt de geloofsbrieven van een
persoon. Daarbij toetst de commissie meestal aan de volgende stukken:
• ondertekende verklaring met de openbare betrekkingen die de kandidaat bekleedt;
• uittreksel uit de basisregistratie personen met woonplaats, geboorteplaats en datum;
• de gedragscode, waarin het onder andere gaat over de niet toegestane nevenfuncties
(artikel 15, derde lid, van de Gemeentewet);
• en (indien niet-Nederlander) stukken waaruit blijkt dat de kandidaat voldoet aan de
vereisten van artikel 10, tweede lid, van de Gemeentewet.

1.4 Methodiek
Met behulp van verschillende onderzoeksmethodes worden de mogelijke kwetsbaarheden van
een kandidaat in kaart gebracht. In de communicatie over de risicoanalyses staat wat het doel
is van de gehanteerde methodiek. Het belangrijkste onderdeel van de risicoanalyse is het
gesprek met de kandidaat, waarbij in de voorbereiding gebruikgemaakt kan worden van een
vragenlijst, onderzoek in open bronnen of het natrekken van referenties.
Voor een basisscan integriteit zijn de volgende onderdelen van belang:
Informatie die de kandidaat
zelf aanlevert
• Curriculum Vitae
• Verklaring Omtrent het Gedrag
• BKR-verklaring
• Ingevulde vragenlijst

Externe informatiebronnen

Gesprek

• Openbare bronnen
• Referenties

• Analyse bronnen
• Gesprek met de kandidaat

Uiteraard blijft er in de opzet en uitvoering van integriteitsanalyses voldoende ruimte voor
maatwerk, zodat rekening gehouden kan worden met de lokale context en de specifieke
kenmerken van het ambt waarvoor de kandidaat zich heeft aangeboden. Om die reden kan
ervoor gekozen worden om nog aanvullende bronnen te raadplegen.
Informatie die de kandidaat zelf aanlevert
Curriculum Vitae
Met het oog op een check op de opleiding en werkervaring van kandidaat-bestuurders en om
eventuele nevenfuncties en –activiteiten in beeld te krijgen, wordt van de kandidaat een
uitgebreid CV gevraagd (dus niet alleen werkervaring).

19

Verklaring Omtrent het Gedrag
Voor de risicoanalyse wordt een Verklaring Omtrent het Gedrag aangevraagd. Dit is een
verklaring waaruit blijkt dat het gedrag van een kandidaat in het verleden geen bezwaar vormt
voor het vervullen van de functie van bestuurder. Het kunnen beschikken over een VOG geeft
alleen informatie over het strafrechtelijk verleden van de kandidaat, niet over zijn of haar
integriteit. Indien een VOG wordt aangevraagd, moet hierbij specifiek worden gekozen voor
het screeningsprofiel ‘politieke ambtsdrager’. De screening wordt dan toegespitst op de te
vervullen functie, waarbij de afgelopen 10 jaren worden onderzocht. De gemeente zet het
eerste verzoek voor de VOG uit bij de dienst Justis, de screeningsautoriteit van het ministerie
van Justitie en Veiligheid. Vervolgens rondt de kandidaat de aanvraag af. Het duurt 5 dagen tot
enkele weken voordat de VOG beschikbaar is.
BKR-verklaring
In het Centraal Krediet Informatiesysteem (CKI) is te zien welke leningen iemand op het
moment van de aanvraag van een BKR-verklaring heeft. En welke deze de afgelopen 5 jaar heeft
gehad. Een hypotheek wordt alleen geregistreerd als daar een betalingsachterstand op bestaat
van meer dan drie maandtermijnen.
Over de leningen is het volgende bekend:
• Het soort overeenkomst
• De hoogte van de lening of van de kredietlimiet
• De ingangsdatum van de kredietovereenkomst
• De maand waarin de overeenkomst wordt afgelost
• De maand waarin de overeenkomst daadwerkelijk is beëindigd
• Eventuele bijzonderheden gedurende de looptijd van de overeenkomst
Niet bekend is:
• Het inkomen
• Schulden zoals een huurschuld, belastingschuld of onbetaalde rekeningen bij bedrijven
• Studieschuld
Ingevulde vragenlijst
In het kader van de risicoanalyse wordt doorgaans aan de kandidaat-bestuurder gevraagd een
vragenlijst in te vullen, om informatie te verkrijgen op de relevante risicogebieden
(zie paragraaf 1.2). De vragenlijst stelt de onderzoekende partij, of dat nu een extern bureau, de
burgemeester of een commissie is, in staat om zich een goed beeld te vormen van de kandidaat
en de (mogelijke) risico’s in kaart te brengen. De vragenlijst biedt de onderzoeker
aanknopingspunten en een leidraad voor het gesprek. Gelet op de vertrouwelijkheid van de
informatie en de privacy van de kandidaat, verdient het aanbeveling om gebruik te maken van
een online vragenlijst met een goed beveiligde digitale omgeving.
Wie stelt de vragenlijst op?
• Als de risicoanalyse door een extern bureau wordt uitgevoerd, ligt er een complete
vragenlijst klaar. Het is mogelijk om deze te bespreken met het bureau.
• Als de burgemeester of de commissie zelf het onderzoek uitvoert, ligt het voor de hand dat
de burgemeester of commissie zelf de vragenlijst opstelt, in afstemming met bij voorkeur de
griffier, de gemeentesecretaris en de integriteitsfunctionaris in de organisatie. Specifieke
kennis van het thema integriteit wordt daarmee geborgd, evenals het raadsperspectief.
• In de vragenlijst komen per integriteitsaspect feitelijkheden aan bod (Hoe is de situatie op
dit moment? Wat is er gebeurd in het verleden?) en toekomstige omstandigheden (Wat is
iemand voornemens te doen? Welke afspraken zijn er gemaakt?). Met deze systematiek
brengt de onderzoeker eventuele integriteitsrisico’s in kaart.

20

Citaten uit de enquête:

‘In het RvO hebben we vastgelegd dat er een risicoanalyse
integriteit plaatsvindt, wie daarvan de opdrachtgever is en wie de
resultaten te zien krijgt.’
‘De risicoanalyse is opgenomen in ons stappenplan voor de
verkiezingen.’
‘Het is van belang om het gehele proces vast te leggen in een
protocol waarbij ook de rollen van de diverse functionarissen/
gremia worden vastgelegd.’
Externe informatiebronnen
Openbare bronnen
Het onderzoek in open bronnen dient als verificatie van en aanvulling op de ingevulde
vragenlijst. Discrepanties tussen de vragenlijst en het onderzoek in open bronnen komen in
het gesprek aan bod. Ook geeft het onderzoek in open bronnen een beeld van opvallende
zaken uit het verleden van de kandidaat. In het gesprek koppelt de onderzoeker deze zaken aan
de bestuursfunctie en mogelijke integriteitsrisico’s die hiermee gepaard gaan.
Referenties
Wanneer onduidelijkheid bestaat over een rol die de kandidaat vroeger vervulde, kan contact
met een betrokkene uit die tijd behulpzaam zijn. Deze persoon kan informatie verschaffen die
niet te verkrijgen is op basis van het onderzoek in open bronnen of door een verklaring van de
kandidaat zelf. Met het oog op de privacy van de kandidaat is het van belang dat de kandidaat
vooraf op de hoogte is gesteld van deze onderzoekstap.
Het gesprek met de kandidaat
Analyse bronnen
Bij beschouwing van de informatie die de kandidaat zelf aanlevert en de externe
informatiebronnen komen mogelijke risico’s, kwetsbaarheden en andere opvallende zaken
naar voren. Deze worden ten behoeve van het (conclusie)gesprek met de kandidaat en de
eindconclusie (rapportage) geïnventariseerd. Afhankelijk van de opdracht van de uitvoerder
worden daarbij ook mogelijke beheersmaatregelen geformuleerd.
Gesprek met de kandidaat
Het persoonlijke gesprek met de (kandidaat-)bestuurder is de kern van de risicoanalyse. In het
gesprek komen ook zaken aan de orde die zich niet goed in een vragenlijst laten vastleggen.

21

Integriteit is immers meer dan het volgen van gedragscodes en het beantwoorden van vragen.
Het gaat om bewustzijn, doorleven, alertheid en handelingsperspectief. Van bestuurders mag
men verwachten dat ze zich integer gedragen. Vooraf is het voor een bestuurder echter niet
altijd duidelijk wat ‘integer besturen’ precies van hem of haar vraagt, en dat de samenleving
wel eens een ander moreel kompas kan hebben dan de bestuurder zelf. Daarnaast is er bij
integriteit vaak sprake van een groot grijs gebied. Het voeren van een gesprek biedt de
kandidaat de mogelijkheid om te werken aan het integriteitsbewustzijn in relatie tot de
functie. Verder kan de onderzoeker de kandidaat doortastend bevragen over opvallende zaken
uit de vragenlijst en het openbare bronnenonderzoek en stelt het gesprek de kandidaat in de
gelegenheid om opvallende zaken toe te lichten.
De stappen die worden gezet in de uitvoering en rapportage van de risicoanalyse staan nader
beschreven in hoofdstuk 3 van deze handleiding.

1.5 Werkwijze vastleggen
De gekozen procedure (processtappen, welke informatie wordt gevraagd en met wie de
rapportage wordt gedeeld) en de verantwoordelijkheden van opdrachtgever en opdrachtnemer
(uitvoerder) moeten worden vastgelegd door het primair verantwoordelijk bestuursorgaan
(bijvoorbeeld in het Reglement van Orde of, indien de gemeente een Verordening Bestuurlijke
integriteit heeft, in de verordening).
Daarnaast kan in meer detail een stappenplan risicoanalyses uitgewerkt worden, als handboek
voor de opdrachtgever en de personen die bij de uitvoering betrokken zijn. De te nemen
stappen zijn vooraf al bekend. De data waarop deze stappen plaatsvinden kunnen dan
afgestemd worden zodra de kandidaat-bestuurders bekend zijn. De procedure moet vooraf bij
alle betrokkenen bekend zijn gemaakt.

tot slot

Tips
• Het voorbereiden op de risicoanalyse vraagt veel tijd. Sommigen starten 1,5 jaar vóór de verkiezingen met de
oriëntatie. Begin op tijd met het oriënteren op de verschillende mogelijkheden.
• Organiseer een bijeenkomst voor partijvoorzitters en campagneleiders om hen te informeren over
integriteitsaspecten bij het kandidaatstellen van bestuurders.
• Gebruik bij de voorbereiding de evaluatie van de risicoanalyses na de vorige verkiezingen.
• Schakelt u een extern bureau in? Verifieer dan dat dit bureau over de vergunning voor het uitvoeren van de
risicoanalyses beschikt, voor zover een vergunningplicht van toepassing is (zie paragraaf 1.3).
• Laat u goed informeren over de insteek die de verschillende externe bureaus hanteren. Bureaus hanteren
verschillende aanpakken die in meer of mindere mate bij uw wensen aansluiten.
• Vraag de uitvoerder te onderbouwen op welke manier hij borgt dat gehandeld wordt conform de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG). Sluit met de uitvoerder een verwerkersovereenkomst. In de meeste
gevallen zal de uitvoerder de status hebben van verwerkingsverantwoordelijke als bedoeld in de AVG. Indien echter
de uitvoerder gekwalificeerd dient te worden als verwerker, is een verwerkersovereenkomst noodzakelijk.
• Het is verstandig om de werkwijze vast te leggen, met aandacht voor de voorbereiding, de uitvoering en de omgang
met de resultaten voor en na benoeming.
• Houd rond verkiezingstijd rekening met een aanvraagtijd van 5 dagen tot enkele weken voor een VOG.
• Laat een risicoanalyse integriteit uitvoeren voor zowel nieuwe kandidaat-bestuurders als voor kandidaat-bestuurders
die voor een volgende termijn op gaan. Immers, portefeuilles en omstandigheden kunnen wijzigen en doorlopende
aandacht voor het thema integriteit is belangrijk. Ook bij tussentijdse wisselingen in het college is het raadzaam een
risicoanalyse uit te laten voeren voor nieuwe bestuurders.

22

2.

Voor bekendmaking
van kandidaat-bestuurder: informeren

Tussen het moment van maken van werkafspraken over de inzet van het instrument
risicoanalyse en de feitelijke inzet van het instrument zit tijd: de intensieve periode rondom de
verkiezingen. Het is daarom belangrijk om op elk moment scherp te hebben wat er is
afgesproken en om betrokkenen hier goed over te informeren.

resultaat fase 'informeren'
• Alle betrokkenen zijn op procesniveau geïnformeerd over wat er gaat gebeuren
• Gemeente en externen staan in de startblokken voor het uitvoeren van de risicoanalyse

2.1 Communicatie
Het proces van de risicoanalyse mag geen verrassingen kennen. Dit proces moet duidelijk zijn
(zie paragraaf 1.5) en goed gecommuniceerd worden. De gemeente kan de gekozen werkwijze
actief openbaar maken, bijvoorbeeld door deze ook vast te leggen in het Reglement van Orde
of in de Verordening Bestuurlijke integriteit als die er is. In de communicatie komt de timing
van de risicoanalyse aan bod, de inhoudelijke voorbereiding, de onderzoeksmethoden die
worden gebruikt en de wijze waarop met informatie over de kandidaten wordt omgegaan.
Privacy en openbaarheid zijn daarin nadrukkelijk en uitgewerkt meegenomen.
Uiteraard worden alle betrokkenen die een rol krijgen bij de risicoanalyse meegenomen in
deze communicatie, zodat zij weten wat er van hen wordt verwacht. Daarnaast is communicatie
naar de politieke partijen essentieel. Zij kunnen hun kandidaten op de lijst alvast informeren
over het feit dat er een risicoanalyse plaats zal vinden, en wat dit behelst. Dit biedt ook ruimte
aan de mogelijkheid voor politieke partijen om voorafgaand aan de voordracht van de

23

wethouders aan de slag te gaan met het thema integriteit. Zij hebben primair de
verantwoordelijkheid om integere kandidaten voor te dragen.

2.2 Timing van de risicoanalyse
De onderhandelingen na de verkiezingen nemen vaak enige tijd in beslag. Zodra er een
akkoord is, willen de onderhandelaars dit snel naar buiten brengen. Het bekendmaken van de
kandidaten op dat moment, brengt een risico met zich mee: Als de uitkomsten van de
risicoanalyse een aanleiding vormen voor de kandidaat om zich terug te trekken, ontstaat het
risico dat personen beschadigd worden. Het verdient daarom aanbeveling om de kandidaten
pas bekend te maken na afronding van de risicoanalyse. Om de periode tussen het bereiken
van het akkoord en de presentatie van de kandidaten zo kort mogelijk te houden, is het
belangrijk dat de formateur de opdrachtgever van de risicoanalyses op de hoogte houdt van de
vorderingen in de formatie. De opdrachtgever kan hierdoor anticiperen op het moment
waarop de risicoanalyses plaatsvinden.
Voor de uitvoering van een risicoanalyse moet minimaal een week worden uitgetrokken.

2.3 Toestemming van de kandidaat
De gemandateerde opdrachtgever wordt tevens gemandateerd om de resultaten van de
risicoanalyse in te zien. Gelet op de vrijwilligheid en de toestemming van de kandidaat dient
vooraf voor de kandidaat duidelijk te zijn welke risicogebieden worden onderzocht, wie de
resultaten (en in welke vorm) te zien krijgt en hoe en hoelang de gegevens bewaard worden.
Alle processtappen zijn vooraf vastgelegd en aan de kandidaat van tevoren bekendgemaakt
(transparantiebeginsel AVG). De kandidaat geeft toestemming het proces als afgesproken te
doorlopen.

tot slot

Tips
• Zorg dat er voor de kandidaat-bestuurders één aanspreekpunt is waar zij terecht kunnen met al hun vragen/
opmerkingen over de risicoanalyses.
• Besef dat de tijd tussen het uitvoeren van de risicoanalyses en de benoeming kort is. En besef ook dat er voor
bestuurders, zeker voor degenen die nieuw zijn in het ambt, veel op hen afkomt. Juist dan is het van belang dat zij
houvast hebben aan eenduidige communicatie.
• Er zijn verschillende manieren om te communiceren over de risicoanalyse. Dit kan bijvoorbeeld mondeling of
schriftelijk. Aan te bevelen is hier één lijn in te trekken.
• Zorg dat voor iedereen in fase 2 al duidelijk is wie welke resultaten teruggekoppeld krijgt en in welke vorm (zie ook
paragraaf 3.5 over rapportage).

24

3.

Voor benoeming
kandidaat-bestuurder: uitvoeren

Als de kandidaten bekend zijn, zullen alle betrokkenen op korte termijn toe willen werken naar
een benoeming. In de tijd die tussen die twee momenten ligt, wordt de risicoanalyse
uitgevoerd. Het is vaak een korte periode, waarin veel moet gebeuren. Desalniettemin vraagt
het uitvoeren van een risicoanalyse om een zorgvuldig proces. Er worden verschillende
onderzoeksmethoden gebruikt om tot een conclusie te komen. De conclusie betreft welke
integriteitsrisico’s er zijn en welke beheersmaatregelen nodig zijn. Die conclusie wordt
vervolgens gedeeld met de kandidaat, die de ruimte moet hebben om beheersmaatregelen te
treffen of zich eventueel terug te trekken. Vaak zullen maatregelen ook pas na de benoeming
worden getroffen. De waarborgen die bij elk van deze stappen van belang zijn, worden
hieronder beschreven.

resultaat fase 'uitvoeren'
• De risicoanalyse is zorgvuldig en met oog voor de privacy van de kandidaten doorlopen
• De benodigde stappen om over te gaan tot benoeming zijn gezet
• Eventuele onduidelijkheden ten aanzien van de kandidaten zijn opgelost
• Opgeleverde rapportage biedt handelingsperspectief

3.1 Procesduur
Er zijn meerdere factoren die invloed hebben op het moment én het aantal dagen waarbinnen
de risicoanalyse plaatsvindt: de duur van coalitieonderhandelingen, het moment van
benoeming, eventuele feestdagen, het aantal bestuurders, en het doel en de reikwijdte van de
analyse. Daarmee is de uiterste startdatum van een risicoanalyse niet vooraf vast te stellen. Bij
het maken van de planning kunnen de volgende zaken wel ingecalculeerd worden:

25

• het uitvoeren van een risicoanalyse duurt ongeveer 7 werkdagen
• houd rekening met een week speling tussen oplevering rapportage en benoeming
• de periode tussen de oplevering van het rapport en de benoeming kan gebruikt worden voor
het bepalen van handelingsperspectief
• de kandidaat-bestuurder dient gedurende de looptijd van de risicoanalyse beschikbaar en
bereikbaar te zijn voor het verstrekken van informatie, het voeren van het gesprek en
wederhoor.
Met een goede voorbereiding en communicatie (zie fase 1: afspreken en fase 2: informeren) is
het goed mogelijk om de risicoanalyse in een kort tijdsbestek voor de benoeming te realiseren.

3.2 Toepassen methodiek
In paragraaf 1.4. zijn de volgende onderzoekswerkzaamheden van een basisscan
integriteit beschreven:

Informatie die de kandidaat
zelf aanlevert
• Curriculum Vitae
• Verklaring Omtrent het Gedrag
• BKR-verklaring
• Ingevulde vragenlijst

Externe informatiebronnen

Gesprek

• Openbare bronnen
• Referenties

• Analyse bronnen
• Gesprek met de kandidaat

In de uitvoeringsfase zijn de volgende zaken van belang ten aanzien van de verschillende
onderzoekswerkzaamheden.
Verklaring Omtrent het Gedrag
Wie voert het uit?
De kandidaat vraagt zelf, met behulp van de gemeente, de Verklaring Omtrent het Gedrag aan.
Wie krijgt deze te zien?
Van belang is dat de onderzoekende partij kan vaststellen dat de VOG is afgegeven. Voor andere
betrokkenen geldt dat de mededeling dat de VOG is afgegeven, volstaat. In de meeste gevallen
gaat het origineel van de VOG naar de gemeente, de provincie of het waterschap ter
archivering.
BKR-verklaring
Wie voert het uit?
De kandidaat vraagt zelf een uittreksel aan bij Stichting BKR
Wie krijgt deze te zien?
Het uittreksel wordt in beginsel niet ter beschikking gesteld aan de (gemandateerd)
opdrachtgever, maar is enkel bestemd voor de uitvoerende partij. Gelet op de privégegevens
van de kandidaat, kan worden volstaan met het inzien van het uittreksel. Als het uittreksel of
een kopie daarvan aan de uitvoerders wordt verstrekt, dient het document na afronding van de
analyse te worden vernietigd.

26

Vragenlijst
Wie is verantwoordelijk voor het invullen van de vragenlijst?
De kandidaat vult deze lijst zelfstandig, zorgvuldig en naar waarheid in. Mocht de kandidaat
wijzigingen of aanvullingen hebben op de ingevulde lijst, dan geeft hij dit zo snel mogelijk
door, zodat dit direct aangepast wordt en zo min mogelijk gevolgen heeft voor de rest van het
onderzoek.
Wie krijgt de uitkomsten te zien?
De ingevulde, volledige vragenlijst wordt alleen inzichtelijk gemaakt voor de onderzoekende
partij (extern bureau, burgemeester of commissie). Na afloop van de analyse wordt de
ingevulde vragenlijst vernietigd, dan wel als geheim stuk gearchiveerd. Dit dient in het
procesplan vooraf opgenomen te zijn. Indien een stuk wordt gearchiveerd, dient tevens te zijn
opgenomen hoe lang het stuk bewaard wordt.
Openbare bronnen
Wie voert het uit?
De opdrachtnemer voert een onderzoek uit in openbare bronnen.
De volgende bronnen kunnen daarvan onderdeel uitmaken:
• Online zoekmachine
• Sociale media (Facebook, Twitter, Instagram, LinkedIn)
• Kamer van Koophandel
Daarnaast worden in voorkomende gevallen de volgende bronnen geraadpleegd:
• Krantenartikelen
• Centraal insolventieregister
• Centraal curatele register
• Company.info
• Kadaster
Wie krijgt de uitkomsten te zien?
Net als bij de vragenlijst zijn de volledige uitkomsten van het openbare bronnenonderzoek
alleen inzichtelijk voor de onderzoekende partij. De uitkomsten worden alleen met anderen
gedeeld dan wel openbaar gemaakt indien daarvoor vooraf schriftelijk toestemming is gegeven
door de kandidaat en worden afhankelijk van de vooraf gemaakte afspraken met anderen
gedeeld. Hier geldt de eerdergenoemde vereiste van toestemming van de kandidaat.
Referenties
Wie voert het uit?
De onderzoekende partij kan contact opnemen met de kandidaat alvorens de referenties te
benaderen. De opdrachtgever van de risicoanalyse wordt geïnformeerd over deze stap. Dit is
niet aan te raden als standaardonderdeel van de aanpak, vanwege de reikwijdte en
proportionaliteit van de analyse, maar kan wel een aanvullend onderzoeksmiddel zijn om
eventuele twijfels weg te nemen of onduidelijkheden op te helderen.
Gesprek
Wie voert het gesprek?
Uiteindelijk draait een risicoanalyse om het goede gesprek, gebaseerd op zorgvuldig onderzoek

27

Citaat uit de enquête:

‘Door de vragen breed te formuleren ontstaat uiteindelijk het
beste gesprek. Daarna is het zaak om goed door te vragen.’
en informatie van de kandidaat. Immers, de analyse vindt in hoofdzaak voor de kandidaat zelf
plaats. Het gesprek stelt de onderzoekende partij in staat om (mogelijke) risico’s te bespreken,
hierop door te vragen en perspectief te bieden. In het gesprek komen de uitkomsten van de
vragenlijst en het onderzoek in open bronnen aan bod. Daarnaast wordt er in algemene zin
gesproken over de betekenis van het thema ‘bestuurlijke integriteit’ en de opvattingen, wensen
en behoeften van de kandidaat in dat kader.
Afhankelijk van de gekozen werkwijze zijn er verschillende opties wie het gesprek met de
kandidaat-bestuurder voert of deelneemt aan het gesprek.
Als de risicoanalyse door een extern bureau wordt uitgevoerd, zal dit zelf het gesprek voeren.
Een erkend particulier onderzoeker voert het gesprek, eventueel ondersteund door een tweede
onderzoeker. Als de burgemeester de risicoanalyse uitvoert, zal de burgemeester zelf het
gesprek voeren. Hierin kan hij bijgestaan worden door de gemeentesecretaris, griffier, een
ambtenaar of een externe professional. Het is ook mogelijk dat de risicoanalyse door de
commissie geloofsbrieven of benoembaarheid wordt uitgevoerd. In dat geval is het
aannemelijk dat zij zelf het gesprek zal voeren. De kans bestaat dat er raadsleden in de
commissie zitten die bijvoorbeeld in dezelfde partij zitten of een ander belang hebben bij de
aanstelling van de kandidaat-bestuurder, wat een risico voor de objectiviteit inhoudt.
Aandacht voor gespreksvaardigheden
Een goede voorbereiding van het gesprek met de kandidaat is van groot belang. Indien het
gesprek niet door speciaal daarvoor opgeleide onderzoekers wordt gevoerd, verdienen
gespreksvaardigheden aandacht in de voorbereiding van het gesprek.
Het voeren van gesprekken over integriteit vereist goede interviewvaardigheden. De insteek is
om een kritisch gesprek te voeren in de klassieke betekenis: het bespreken en wegen van sterke
en zwakke punten. Dat betekent dat de interviewer alert moet zijn op het verloop van het
gesprek. Een grote valkuil is het eenzijdige gesprek. Voorbeelden daarvan zijn wanneer de
interviewer louter vraagt naar iemands visie op integriteit, waardoor het gesprek abstract blijft.
Een andere valkuil is wanneer alleen over het verleden wordt gesproken. Ervaringen uit het
verleden bieden namelijk niet altijd een garantie voor integer handelen in de toekomst.
Het goede gesprek voeren over integriteit vereist van de interviewer continu alertheid.

28

Voorbeeldvragen
Het goede gesprek kent een variatie aan type vragen, enkele voorbeelden:
• Motivatie en drijfveren van de kandidaat-bestuurder (hoe staat iemand in het leven?)
• Het netwerk van de kandidaat-bestuurder (heeft u ‘vijanden’?)
• Persoonlijke eigenschappen (wat zijn iemands krachtpunten en zwakke punten in
relatie tot integriteit)
• Visie op integriteit (welke betekenis geeft iemand wel én niet aan het begrip
integriteit?)
• Ervaringen uit het verleden (is iemand weleens de maat genomen op het onderwerp
integriteit? Heeft de kandidaat weleens een punt gemaakt op het onderwerp?)
• Casuïstiek (heeft iemand een ander weleens aangesproken op integriteit?)
• Toekomstgerichte vragen (leg iemand bijvoorbeeld een fictieve casus voor en vraag uit
op welke manier iemand met die situatie om zou gaan)
• Een slotvraag (zijn er zaken die absoluut op tafel moeten komen rond het onderwerp
integriteit?)
• Een bevestiging zich te houden aan de gedragscode en eventuele zaken bespreekbaar
te maken
Thema's
Ook is het raadzaam om het gesprek in te delen aan de hand van bepaalde thema’s.
Voor bestuurders valt te denken aan thema’s als:
• omgaan met vertrouwelijke informatie
• omgaan met personen of organisaties uit netwerk die iets willen van de wethouder
• omgaan met zakelijke belangen van de kandidaat-bestuurder
• verschillen tussen het eigen morele kompas en de publieke opinie

3.3 Het resultaat van de risicoanalyse
De risicoanalyse dient om bewustzijn en alertheid te bevorderen, te waarschuwen voor risico’s
en, als het moet, heel gericht te wijzen op kwetsbaarheden die weggenomen kunnen worden
door beheersmaatregelen. Er zijn dus verschillende mogelijke uitkomsten van een
risicoanalyse.
Beheersmaatregelen
In het geval van geconstateerde integriteitsrisico’s biedt de analyse, indien daar ook opdracht
toe is verleend, specifieke beheersmaatregelen. Een beheersmaatregel betekent daarbij, dat het
de verwachting is dat de kandidaat-bestuurder binnen een bepaalde termijn een bepaalde actie
onderneemt om een risico te verkleinen of weg te nemen. Een voorbeeld is het op afstand
zetten van een zakelijk belang, of het afzien van een bepaald bestuurlijk onderwerp in de
portefeuille. Een ander voorbeeld is bij beraadslaging en besluitvorming zich onttrekken aan
bepaalde onderwerpen en dit in voorkomende gevallen vast te leggen.
Wat als uit het onderzoek kwetsbaarheden en/of onduidelijkheden blijken?
Het kan voorkomen dat het onderzoek (onduidelijkheid omtrent) een risico blootlegt, dat
aanleiding geeft voor een verdieping (bijvoorbeeld inzake vastgoedposities of financiële
belangen). Dit heeft gevolgen voor de doorlooptijd van het traject en wellicht voor de
benoeming. Op het moment dat dit gebeurt, moet op de volgende vijf terreinen snel actie
ondernomen worden:

29

• Aanvullende informatiebehoefte definiëren
• Vervolgactie bepalen
• Communicatie richting kandidaat en de politieke partijen afstemmen
• Afstemming zoeken met de commissie geloofsbrieven en/of de raad
• Communicatieplan voor externe communicatie opstellen
De te nemen acties zijn afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Het Steunpunt
Integriteitsonderzoek Politieke Ambtsdragers (www.SteunpuntIntegriteit.nl) of een extern
bureau kan assisteren in het geval van onduidelijkheid.

3.4 Wederhoor
De kandidaat dient de mogelijkheid te hebben om te reageren op de conceptrapportage. Zo
kunnen eventuele onjuistheden geadresseerd worden. Het gaat hier niet over de voorgestelde
beheersmaatregelen, maar over de in de analyse opgenomen feiten. Dit moment biedt de
kandidaat tevens de mogelijkheid om zijn kandidaatstelling in te trekken. Een kandidaat moet
zich kunnen terugtrekken zonder bredere bekendheid omtrent de inhoud van de risicoanalyse.
De kandidaat kan opvallende zaken en kwetsbaarheden nader toelichten, maar de kandidaat
heeft geen recht om zelf de in de eindrapportage voorgestelde conclusies en voorgestelde
beheersmaatregelen te wijzigen. De kandidaat heeft de keuze om de rapportage niet aan de
opdrachtgever te (laten) zenden (vergelijkbaar met de rapportage van een assessment).
Uiteraard zal dat in de verdere benoemingsprocedure tot nadere vragen leiden. Doorgaans zal
de kandidaat toestemming geven om het rapport aan de opdrachtgever te zenden, alsmede om
het rapport dan wel samenvattende conclusies en beheersmaatregelen aan de commissie voor
de geloofsbrieven en ten slotte aan de raad te zenden. Er kan voor gekozen worden om de
samenvattende conclusies en beheersmaatregelen openbaar te maken. Dit gebeurt met
toestemming van de kandidaat. De samenvattende conclusie is dan zodanig door de
opdrachtgever in overleg met de kandidaat geredigeerd, dat openbaarmaking goed mogelijk is.

3.5 Eindrapportage
Na afronding van het onderzoek koppelt de onderzoeker de resultaten terug aan de
opdrachtgever. Aandachtspunten hiervoor zijn de manier van rapporteren en hoe het
wederhoor plaatsvindt. Deze twee aandachtspunten worden hierna beschreven.
Er zijn verschillende varianten van rapporteren aan de opdrachtgever denkbaar. Een volledig
rapport, een samenvatting waarin alleen de eindconclusies zijn opgenomen of een
mondelinge terugkoppeling. De verschillende mogelijkheden worden ook wel gecombineerd;
de burgemeester geeft dan bijvoorbeeld een mondelinge terugkoppeling op basis van het
volledige rapport.
In verband met het opleggen van geheimhouding op een rapport of delen daaruit, is het
relevant wie als opdrachtgever optreedt. Het opleggen van geheimhouding is voorbehouden
aan de in de wet genoemde bestuursorganen. Bij de rapportage dient altijd een afweging te
worden gemaakt tussen volledigheid en de (privacy)belangen van de kandidaat.
Volledig rapport
Bij de volledige rapportage worden alle doorlopen stappen verwerkt in het rapport en gevolgd
door de resultaten van de analyse en de aanbevelingen. De volgende onderdelen moeten in het
rapport worden opgenomen:
• Onderzoeksverantwoording

30

• De resultaten van de geanalyseerde informatie, inclusief bevestiging van het voldoen aan de
benoembaarheidsvereisten
• Conclusie, waar nodig met voorstel voor beheersmaatregelen
Deze vorm is het meest volledig en bevat de meeste informatie. Zo ontstaat een compleet beeld
van de kandidaat en de integriteitsrisico’s die hij loopt. Besef wel dat door middel van een
dergelijke rapportage een grote hoeveelheid persoonlijke informatie wordt gecommuniceerd
aan de ontvangers. De kaders van de AVG moeten hierbij in acht worden genomen (duidelijk
moet zijn wie opdrachtgever en verwerkingsverantwoordelijke zijn).
Rapportage van de conclusies
Bij een rapportagevorm met enkel conclusies worden beheersmaatregelen genoemd om
mogelijke integriteitsrisico’s te voorkomen of hanteerbaar te maken. In de eindconclusie zal
vermeld worden of en welke integriteitsrisico’s aanwezig zijn die een mogelijke belemmering
voor benoeming of een kwetsbaarheid tijdens de uitoefening van het ambt van bestuurder
kunnen vormen. Ook in de advisering over risico's kunnen persoongerelateerde zaken
voorkomen. Deze variant richt zich enkel op de conclusies van het onderzoek. Het voordeel
hiervan is dat het een kort en overzichtelijk beeld geeft van de integriteitsrisico’s en vanuit
privacy-oogpunt minder zwaar is. Het nadeel is echter dat het de risicoanalyse tekort kan doen.
Juist een uitgebreide toelichting en uiteenzetting van de onderwerpen kan helpen bij het
bewustwordingsproces en de omgang met (mogelijke) integriteitsrisico’s. Ook heeft de
opdrachtgever meer zicht op de achterliggende informatie.
Mondelinge terugkoppeling
De mondelinge terugkoppeling gebeurt door een gesprek met de kandidaat-bestuurder en/of
de opdrachtgever. Hierin worden op basis van het volledige rapport de conclusies en het
handelingsperspectief besproken.
Het voordeel hiervan is dat de integriteitsrisico’s met de onderzoekers besproken worden, en
zij hier nadere toelichting over kunnen geven. Het nadeel is dat de uitkomsten en de
handelingsperspectieven slechts één keer besproken worden en vervolgens niet meer terug te
vinden zijn. Zowel voor de kandidaat, de opdrachtgever als andere betrokkenen (zoals de
gemeenteraad) is dat niet transparant.

3.6 Delen uitkomsten risicoanalyse
Het is van belang om af te wegen waarom iemand, naast de betrokken kandidaat, het rapport,
de conclusies of een mondelinge terugkoppeling dient te ontvangen. Dit in verband met de
grote hoeveelheid gegevens die wordt verzameld in het rapport. De route die hieronder wordt
beschreven, is de route die het beste aansluit bij de AVG, de informatiebehoefte van de raad én
de rol van de burgemeester.
Gemandateerd opdrachtgever (voorzitter)
De door het primair verantwoordelijke bestuursorgaan gemandateerde opdrachtgever heeft
zicht op de volledige rapportage van de risicoanalyse. Zo heeft hij een goed beeld van de
kandidaat en kan hij met de kandidaat een gesprek voeren over de uitkomsten.
Commissie voor de geloofsbrieven
Afhankelijk van de vooraf vastgestelde werkwijze ontvangt de commissie geloofsbrieven het
volledige rapport, dan wel de conclusies van de uitgevoerde risicoanalyse als een geheim
document en betrekt deze in haar werkzaamheden. Ten aanzien van de geheimhouding wordt
verwezen naar paragraaf 3.5.

31

Citaat uit de enquête:

‘Coördinatie bij de burgemeester en afweging bij politieke
partij en kandidaat zelf doet recht aan de verschillende
verantwoordelijkheden.’
Volksvertegenwoordigend bestuursorgaan
Het primair verantwoordelijke bestuursorgaan ontvangt de conclusies van de uitgevoerde
risicoanalyse (via de gemandateerd opdrachtgever) als een geheim document. Hiervoor dient
er formeel geheimhouding opgelegd te worden (zie paragraaf 3.5).
Politieke partij
De kandidaat kan ervoor kiezen om het rapport of de conclusies naar de politieke partij te
sturen, zodat de partij op de hoogte is van de aanbevelingen die aan de kandidaat zijn gedaan.
De (gemandateerd) opdrachtgever geeft niet zelfstandig informatie over de analyse aan de
politieke partij.

3.7 De benoeming
De rapportage van de risicoanalyse kan voor de kandidaat aanleiding vormen om af te zien van
de bestuursfunctie. Als dat niet het geval is kan de kandidaat, na het onderzoek door de
commissie geloofsbrieven, in de vergadering van het volksvertegenwoordigende
bestuursorgaan worden voorgedragen voor benoeming. Aan geïnteresseerde inwoners en pers
kan eventueel gemeld worden dat een risicoanalyse onderdeel uitmaakte van het proces
voorafgaand aan de benoeming. Afhankelijk van de aard van de beheersmaatregelen, kunnen
deze in het kader van transparantie ook genoemd worden.

tot slot

Keuzemarge
De keuzemarge in deze fase beslaat de wijze waarop de uitkomsten van de risicoanalyse integriteit worden gedeeld
(volledig rapport, rapportagevorm met enkel conclusies, mondelinge terugkoppeling, zie paragraaf 3.5), en met wie
(gemandateerd opdrachtgever, voorzitter, commissie geloofsbrieven, politieke partij of volksvertegenwoordigend
bestuursorgaan). De gemaakte keuze moet vóór de start van het onderzoek duidelijk zijn bij alle betrokkenen.
Tips
• Zorg voor voldoende tijd tussen het uitvoeren van de risicoanalyse en de benoeming van de bestuurder. Indien uit
de risicoanalyse punten komen die om directe actie vragen, kan dit zonder imagoschade van de kandidaat
georganiseerd worden. Voor een nieuwe kandidaat is uiteraard opnieuw tijd benodigd voor de risicoanalyse.
• Maak afspraken over het treffen van beheersmaatregelen Smart (Specifiek, Meetbaar, Actueel, Realistisch en
Tijdgebonden) zodat opvolging goed navolgbaar is.
• Geef prioriteit aan het treffen van beheersmaatregelen, zodat eventuele risico’s niet onnodig lang blijven bestaan.

32

4.

Na benoeming
bestuurder: borgen

Gefeliciteerd! De kandidaat-bestuurders zijn benoemd en gaan aan de slag. Het ligt voor de
hand dat zij zich meteen concentreren op de inhoud van de portefeuilles. Hoe logisch en
verleidelijk dit ook is, het is raadzaam om de uitvoering van de risicoanalyses integriteit goed af
te ronden. Dat betekent dat de uitkomsten (volgens de vooraf vastgestelde procedure) met
elkaar worden besproken en dat beheersmaatregelen worden opgevolgd. Dit ‘zwaluwstaarten’
met bestaande structuren draagt bij aan het zijn van een lerende organisatie en
‘volwassenheid’ in het omgaan met het thema bestuurlijke integriteit.

resultaat fase 'borgen'
• Privacygevoelige informatie is vernietigd dan wel gearchiveerd
• Ervaringen en leerpunten uit de risicoanalyses zijn bekend, gedeeld en vastgelegd
• De beheersmaatregelen (indien aanwezig) zijn getroffen en vastgelegd
• De wethouder heeft bij het constituerend beraad verklaard in te stemmen met de beheersmaatregelen
• Het thema integriteit ligt periodiek op de collegetafel

4.1 Vernietigen of bewaren persoonsgegevens
Over de omgang door de opdrachtgever en de opdrachtnemer van de risicoanalyse met de
informatie die in het rapport wordt opgenomen, is het wijs de functionaris belast met de
Algemene verordening gegevensbescherming te raadplegen. Dit in verband met de privacy van
de kandidaat en van derden. Tevens is het gewenst deze functionaris te betrekken bij de
opdrachtverlening en methodiek van het onderzoek, en de borging. Deze functionaris is
daartoe in de procedure in het Reglement van Orde van de raad, aangewezen. Op de informatie
is de vigerende archiefwetgeving van toepassing, alsmede de AVG .

33

Bij opdrachtverlening aan een extern bureau wordt overeengekomen dat dit bureau de
risicoanalyse binnen de eigen organisatie na oplevering van het definitieve rapport vernietigt.
Dit wordt geregeld in de verwerkersovereenkomst.
Het bestuursorgaan legt geheimhouding op de stukken op in verband met eerbiediging van de
persoonlijke levenssfeer, (bijzondere) persoonsgegevens en benadeling (lijstje met mogelijke
redenen staat in de WOB, artikel 10). Uiteraard dienen vergaderingen waarin over
(persoonsgegevens van) kandidaten wordt gesproken in een besloten vergadering achter
gesloten deuren plaats te vinden.
Het ligt voor de hand dat risicoanalyses integriteit als geheim worden aangemerkt, maar dat de
daarop gebaseerde afspraken met kandidaten openbaar kunnen worden gemaakt.
Over het bewaren dan wel het vernietigen van gegevens wordt de kandidaat vooraf
geïnformeerd. Meer specifiek wordt hij/zij geïnformeerd over welke gegevens bewaard worden,
hoe deze bewaard worden en hoe lang. Hierbij dient de vigerende wet- en regelgeving in acht
te worden genomen.

4.2 Opvolging uitkomsten
Een risicoanalyse kandidaat-bestuurders is een instrument in de gereedschapskoffer van
integriteitszorg. Het instrument mag nooit op zichzelf staan en past binnen het geheel van
integriteitsbeleid. Ook is er geen verplichting om juist dit instrument te hanteren. Het gaat
erom dat de integriteitszorg adequaat is georganiseerd. Bij de ene overheidsorganisatie kan dit
wat anders betekenen dan bij de andere. Ook kan het raadzaam zijn om te variëren in het
gebruik van instrumenten. Op die manier blijft het onderwerp ‘levend’ in plaats van een
verplicht nummer. Enkele voorbeelden van instrumenten om alertheid en bewustzijn op
integriteitsrisico’s te stimuleren zijn:
• Intervisie (dat kan binnen de eigen organisatie georganiseerd worden
maar ook in samenwerking met anderen)
• Dilemmatrainingen
• Gezamenlijk opstellen van een gedragscode
• Een actueel integriteitsbeleid
Voorts is het verstandig om te anticiperen op (vermeende) integriteitsschendingen. Wie doet in
dat geval wat op welk moment? Veel gemeenten hebben hiervoor een protocol opgesteld. Het
is aan te raden om binnen de overheidsorganisatie gezamenlijk op te trekken, in de zin dat
politiek, bestuur en ambtelijke organisatie niet als gescheiden werelden aan de slag gaan met
het onderwerp, maar dat juist verbinding wordt gezocht (bijvoorbeeld op uitgangspunten).
Beheersmaatregelen
Sommige beheersmaatregelen, zoals het opzeggen van een nevenfunctie, kunnen nog voor
benoeming getroffen worden. Voor andere beheersmaatregelen zal meer tijd nodig zijn. Veelal
zal de gemeenteraad een kandidaat-wethouder benoemen onder de voorwaarde dat aan de
beheersmaatregel uitvoering wordt gegeven. Hoewel het treffen van maatregelen primair een
verantwoordelijkheid van de betreffende bestuurder is, is het goed om de uitvoering te borgen.
Dit kan door afspraken te maken over de termijn waarop maatregelen getroffen moeten zijn,
door iemand aan te wijzen die de nakoming van deze afspraken controleert en vastlegt en door
actief te communiceren over de opvolging. Gelet op de verantwoordelijkheid die de
burgemeester heeft op het gebied van bestuurlijke integriteit, ligt het voor de hand om de
burgemeester een rol te geven in dit proces. Dit verlegt de verantwoordelijkheid niet – die blijft

34

Citaten uit de enquête:

‘In het vervolg willen wij de politieke partijen nadrukkelijker bij de
resultaten betrekken.’
‘De volgende keer willen we nog duidelijker vooraf afspreken wie
welke informatie krijgt, en eerder met de kandidaat spreken over
de beheersmaatregelen.’
‘De volgende keer willen we de resultaten in een groepsgesprek
met het college bespreken.’
bij de bestuurder - , maar zorgt wel voor duidelijkheid en meer zekerheid. In de meeste
gevallen zal het raadzaam zijn om de beheersmaatregelen op de kortst mogelijke termijn te
treffen. Zolang een maatregel niet is getroffen, blijft het integriteitsrisico immers bestaan. Het
verdient aanbeveling om dit te bespreken in de eerste collegevergadering.

4.3 Evaluatie
Het denken over bestuurlijke integriteit staat niet stil. In die zin is het heel goed mogelijk dat
nieuwe inzichten of gewijzigde omstandigheden ervoor zorgen dat bij toekomstige
verkiezingen de inhoud en aanpak afwijken van het proces dat een vorige keer is doorlopen.
In het licht van bovenstaande constateringen is het van belang om te leren van de opgedane
ervaringen. Het is altijd nuttig om na afloop expliciet stil te staan bij de volgende vragen:
• Heeft de risicoanalyse ons gebracht wat we ervan verwachtten?
• Zijn er zaken (inhoudelijk of qua proces) die we een volgende keer anders zouden willen
doen?
• Welke elementen waren positief en moeten voor een volgende keer zeker worden
vastgehouden?
• Hoe is de samenwerking met de diverse betrokkenen verlopen?
Afhankelijk van de door u gevolgde werkwijze is dit een evaluatie met interne betrokkenen, of
voert u deze evaluatie uit samen met het externe bureau.

4.4 De eerste vergadering van het college
In de eerste vergadering van het nieuwe college worden belangrijke afspraken gemaakt voor de
toekomstige samenwerking en worden de portefeuilleverdeling en onderlinge vervanging
definitief vastgesteld. In het licht van de risicoanalyses integriteit is dit een belangrijk moment.
Doorgaans is al eerder gecommuniceerd over een voorgenomen verdeling van portefeuilles,
maar de definitieve verdeling wordt vastgesteld door het college in de eerste vergadering.
Dit is het moment om integriteitsrisico’s die met de verdeling van portefeuilles te ondervangen

35

zijn, direct weg te nemen. Meestal heeft dit slechts betrekking op het maken van afspraken ten
aanzien van een klein onderdeel van de portefeuille. In de eerste vergaderingen worden ook de
afspraken over de eigen werkwijze vastgelegd in een Reglement van Orde en worden
belangrijke thema’s voor de nabije toekomst bepaald.
De eerste collegevergadering is een uitgelezen kans om het thema integriteit periodiek op de
agenda van het college te zetten en af te spreken relevante zaken bespreekbaar te maken en te
houden. Het is beter om bij de start van het college een norm te stellen, dan tijdens de
bestuursperiode. De eerste collegevergadering is ook een natuurlijk moment voor de net
benoemde bestuurders om zaken die uit de risicoanalyse integriteit naar voren zijn gekomen
– maar die nog niet eerder zijn benoemd – actief op tafel te leggen. Op een later moment kan
er een hogere drempel worden ervaren om dit te doen.

4.5 Risicoanalyse als onderdeel van het integriteitsbeleid
Een risicoanalyse van een kandidaat-bestuurder is een instrument om risico’s voor de
benoeming in kaart te brengen en het integriteitsbewustzijn van de kandidaat (verder) te
ontwikkelen. Het inzichtelijk maken en bespreken van integriteitsrisico’s met de kandidaat
helpt bij het bewustwordingsproces rondom integriteit. Op basis van de integriteitsrisico’s
kunnen er beheersmaatregelen opgesteld worden. Een risicoanalyse biedt de kandidaat en het
bestuur concreet handelingsperspectief.
Een risicoanalyse is dus géén afvinklijst waaraan getoetst kan worden of een kandidaatbestuurder integer is of niet. Ook wordt er geen uitspraak gedaan of een bestuurder wel of niet
integer is en of een kandidaat wel de juiste competenties heeft. Uitspraken of een bestuurder
wel of niet benoembaar is, anders dan het toetsen aan de benoembaarheidsvereisten, horen
ook niet thuis in een risicoanalyse. Daarnaast is het uitvoeren van een risicoanalyse geen
wettelijke verplichting. Het is en blijft de verantwoordelijkheid van de volksvertegenwoordigers
om de bestuurders te benoemen.
Een risicoanalyse is slechts een deel van het totale integriteitsbeleid van gemeenten.
Gedurende de gehele bestuursperiode dient aandacht besteed te worden aan het thema
integriteit, door bijvoorbeeld trainingen of intervisie binnen het college.

36

tot slot

Keuzemarge
Het onderwerp integriteit verdient in de hele bestuursperiode aandacht. Daar zijn allerlei instrumenten en technieken
voor: van dilemmatrainingen tot intervisie en praktijksimulaties. Tegelijk is het zaak om niet door te slaan (integritis of
integritisme). Ook is het belangrijk om te beseffen dat er vele manieren zijn om het onderwerp integriteit actueel te
houden. Het is verstandig om hierover aan het begin van een bestuursperiode afspraken te maken, opdat het onderwerp proportionele aandacht krijgt. In ieder geval is het van belang dat de drempel laag ligt om het gesprek met elkaar
aan te gaan. De inzet van instrumenten en technieken vraagt om afwegingen: wat doen we, en wanneer?
Tips
• Bewaar persoonsgegevens niet langer dan strikt noodzakelijk (AVG en archiefwetgeving zijn hierop van toepassing).
• Stel in de eerste collegevergadering expliciet de vraag of de definitieve verdeling van portefeuilles
‘integriteitsproof’ is.
• Maak van de eerste collegevergadering gebruik om het thema integriteit periodiek op de agenda van het college te
plaatsen. Maak afspraken over ‘wanneer’ en ‘hoe’.
• Bespreek in het college de uitkomsten van risicoanalyses met elkaar. Dit bevordert de onderlinge openheid en
verlaagt de drempel om dilemma’s met elkaar te bespreken. Spreek van tevoren af of de uitvoerder van de
risicoanalyses hierbij wordt uitgenodigd als gespreksleider of adviseur.
• Plan een afspraak met de uitvoerder van de risicoanalyses om te evalueren. Leg de evaluatiepunten vast in een kort
memo, dat bij de volgende verkiezingen gebruikt kan worden bij de voorbereiding.
• Zorg dat de burgemeester met elk van de wethouders een ‘open lijn’ heeft om het thema integriteit te bespreken.

37

Copyright © 2019
De inhoud van deze handleiding is voortgekomen uit
een samenwerking tussen het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties &
adviesbureau Necker van Naem.
Feedback op deze handleiding?
Treft u informatie aan in dit document die niet meer
van toepassing is of ontbreekt er voor u informatie?
Dan stellen wij het op prijs als u ons dit laat weten,
dan kunnen we dit in de volgende update van het
document meenemen.
Voor hyperlinks in dit document die verwijzen naar
een externe bron (zoals een webpagina) geldt dat
Necker van Naem niet betrokken is geweest bij de
totstandkoming van de betreffende inhoud en
daarmee niet de verantwoordelijkheid kan dragen
voor de (juistheid van de) inhoud ervan.
U geeft ons feedback door een e-mail te sturen
naar politiekeambtsdragers@minbzk.nl

Deze brochure is een uitgave van:
Ministerie Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Postbus 20011
2500 EA Den Haag