Monitor
Kansrijke Start 2021

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

2

Publiekssamenvatting
De meeste kinderen in Nederland worden gezond geboren en groeien gezond op in een
veilige en beschermde omgeving. Maar dat geldt niet voor alle kinderen. Het ministerie van
VWS is daarom in september 2018 het actieprogramma ‘Kansrijke Start’ begonnen om meer
kinderen een goede start te geven. Gemeenten en zorgverleners kunnen activiteiten opzetten
om ouders vóór, tijdens, en tot twee jaar na de zwangerschap te begeleiden.
Dit doel wordt bereikt door risico’s vroeg te signaleren en de professionals uit de geboortezorg meer te laten samenwerken met de jeugdgezondheidszorg en gemeenten. Er is vooral
aandacht voor ouders en kinderen in een kwetsbare situatie, zoals in armoede.
Het RIVM volgt sinds 2019 in hoeverre gemeenten activiteiten hebben opgezet en hoe de
gezondheid van jonge kinderen zich ontwikkelt. Dat deed het RIVM eerder vooral met cijfers.
In deze derde monitor zijn daar de ervaringen van betrokken partijen aan toegevoegd.
De ervaringen beschrijven wat goed gaat en wat beter kan.
Hieruit blijkt dat partijen, zoals gemeenten, verloskundigen, kraamzorg, jeugdgezondheidszorg en wijkteams, steeds meer samenwerken. De relaties zijn verbeterd en er is meer
verbinding tussen domeinen, organisaties, en individuele zorgverleners. 273 gemeenten
hebben geld ontvangen om Kansrijke Start vorm te geven. Meer dan 50 procent van deze
gemeenten werken in 2021 samen in ‘lokale coalities’; in 2020 was dat 21 procent. Ook
worden er per gemeente meer activiteiten aangeboden dan in 2020. Voorbeelden zijn de
programma’s Nu Niet Zwanger en VoorZorg.

Een belangrijke stimulans was de mogelijkheid voor de betrokken partijen om van elkaar en
met elkaar te leren. Knelpunten zijn volgens hen onduidelijkheid over hoe de lokale coalities
en activiteiten in de toekomst structureel te bekostigen. Zij geven ook aan dat ouders vaak
nog weinig betrokken zijn om activiteiten beter bij hen te laten aansluiten. Verder vinden de
partijen het belangrijk dat er wordt nagedacht hoe de verbeterde samenwerking in de
toekomst behouden blijft. Daarnaast vinden ze het belangrijk om de effecten op de gezondheid langere tijd te blijven meten. Het kost namelijk tijd om duidelijke resultaten van de
inspanningen te zien. Overigens kunnen ook andere activiteiten en beleidsmaatregelen dan
het programma Kansrijke Start de gezondheid van kinderen verbeteren. Denk aan veranderingen in de organisatie van de geboortezorg, het sociale domein of preventie.

Kernwoorden: Kansrijke Start, geboortezorg, kwetsbare gezinnen, samenwerken,
bekostiging, lokale coalities.

(Big2)

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

3

Inleiding
Actieprogramma Kansrijke Start: ieder kind verdient de best mogelijke
start

Het RIVM monitort het actieprogramma Kansrijke Start

De periode vóór en tijdens de zwangerschap, en de eerste twee levensjaren zijn heel belangrijk voor de ontwikkeling van een kind en het mogelijk ontstaan van gezondheidsachterstanden (Barker, 2006; Campbell et al. 2014; Hanson & Gluckman, 2015; Kelly, 2018; Roseboom,
2018). De meeste kinderen in Nederland maken een goede start in het leven en groeien
gezond op in een veilige en beschermde omgeving. Er zijn echter ook kinderen die een minder
goede start maken, wat levenslange effecten kan hebben op zowel de fysieke als mentale
gezondheid en ontwikkeling. In 2018 heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) daarom het landelijke actieprogramma Kansrijke Start gelanceerd (Figuur 1).
Dit programma richt zich op kinderen in de eerste 1000 dagen van hun leven en heeft speciaal
aandacht voor kinderen die geboren worden in een kwetsbare situatie (Tekstbox 1). Hierbij
spelen zowel risicofactoren voor kwetsbaarheid (zoals armoede of een nadelige leefstijl van
de ouders) als beschermende factoren (zoals een goed sociaal netwerk) een rol. Deze factoren
kunnen zowel een medische als een sociale achtergrond hebben. Het actieprogramma werkt
daarom aan een goede verbinding tussen het medische en sociale domein, inclusief de
publieke gezondheid (VWS, 2018).

Het RIVM volgt de voortgang van het actieprogramma Kansrijke Start sinds 2019 (Figuur 1).
In deze publicatie beschrijven we twee onderdelen van de RIVM-monitor. We presenteren de
meest recente cijfers op vijftien indicatoren (kwantitatief) en de ervaringen van betrokkenen
met het actieprogramma Kansrijke Start (kwalitatief). In Tekstbox 2 staan de gebruikte
databronnen. In eerder verschenen publicaties is de ontwikkeling van de vijftien indicatoren
beschreven (RIVM, 2019a) en zijn de indicatoren jaarlijks geactualiseerd en gerapporteerd
(RIVM, 2019b, 2020). De vijftien indicatoren bieden inzicht in de voortgang van ingevoerde
activiteiten en gezondheidsmaten. Door de indicatoren jaarlijks te presenteren wordt
zichtbaar of deze zich in de gewenste richting ontwikkelen. De ervaringen van betrokkenen bij
het actieprogramma Kansrijke Start geven verder inzicht in bevorderende en belemmerende
factoren bij de implementatie en het borgen van het actieprogramma.

Figuur 1: Tijdslijn actieprogramma Kansrijke Start en de RIVM-monitor Kansrijke Start
Actieprogramma
Kansrijke Start

Impuls Kansrijke Start
1e tranche (15/03)

2018

Impuls Kansrijke Start
2e tranche (31/10)

2019

Focusgroepen
Factsheet
indicatorenset

Impuls Kansrijke Start
3e tranche (15/04)

2021

2020

Factsheet
2019

Focusgroepen

Factsheet
2020

Monitor
Kansrijke Start 2020

Focusgroepen +
interviews
Factsheet
lokale
indicatorenset

2022

Ondersteuning lokale monitoring
Factsheet
2021
Factsheet 2022

(Big2)

Tekstbox 1: Gebruikte databronnen

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

4

Kwantitatief onderzoek
• Vragenlijst onder alle Nederlandse gemeenten (indicatoren 1, 2 en 4)
• Uitvraag bij landelijke organisaties: GGD GHOR Nederland, NCJ en Stichting Centering
Nederland (indicatoren 3, 5, 6 en 9)
• Uitvraag bij afzonderlijke JGZ-organisaties (indicatoren 13 en 14)
• Gegevens zoals beschikbaar binnen DIAPER: een data-infrastructuur met gegevens
vanuit Perined (zwangerschap en geboorte), Vektis (zorggebruik) en CBSmicrodatabestanden (achtergrondkenmerken van ouders over bijvoorbeeld huishoudsamenstelling, werk, inkomen, leefomgeving)(indicatoren 7, 8, 10, 11, 12, 15)
Kwalitatief onderzoek
Individuele en groepsgesprekken met zowel betrokkenen bij het actieprogramma
Kansrijke Start: vertegenwoordigers van landelijke organisaties, projectleiders van
lokale coalities, zorgprofessionals uit de geboortezorg, als ervaringsdeskundigen.

Leeswijzer
Allereerst wordt een samenvatting van de meest recent beschikbare cijfers van de vijftien
indicatoren gegeven. Vervolgens bespreken we iedere indicator afzonderlijk. Daarna volgt een
beschrijving van de ervaringen rondom Kansrijke Start. Tenslotte worden de resultaten in het
laatste hoofdstuk kort samengevat en in perspectief geplaatst.

(Big2)

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

5

Tekstbox 2: Toelichting actieprogramma Kansrijke Start
‘Meer kinderen een Kansrijke Start’ is het doel van het actieprogramma Kansrijke Start.
Er zijn binnen het actieprogramma drie actielijnen en zes doelstellingen geformuleerd.
De kern hiervan is het tijdig signaleren en ondersteuning bieden aan ouders in een
kwetsbare situatie, rondom bewust en gezond zwanger worden, een gezonde zwangerschap en veilig ouderschap. Het actieprogramma stimuleert verschillende activiteiten en
(preventieve) interventies voor gemeenten en professionals binnen drie perioden: vóór
de zwangerschap, tijdens de zwangerschap en na de geboorte. Zie voor meer informatie
over de doelstellingen en activiteiten het actieprogramma Kansrijke Start.
Lokale coalities en het stimuleringsprogramma
Om zoveel mogelijk kinderen een kansrijke start te kunnen geven, is een brede,
domeinoverstijgende aanpak nodig waarin de mogelijkheden en behoeften van (aanstaande) ouders centraal staan. Om in en vanuit de wijken waarin deze ouders wonen een
aanpak te ontwikkelen, is het belangrijk dat gemeenten en zorgprofessionals afspraken
maken die passen bij de lokale situatie. Gemeenten konden de Impuls Kansrijke Start
aanvragen bij het ministerie van VWS om een lokale coalitie Kansrijke Start te vormen.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het samenstellen van deze lokale coalities. Pharos
voert het stimuleringsprogramma Lokale coalities Kansrijke Start uit en ondersteunt
gemeenten bij het opzetten en invullen van een lokale coalitie Kansrijke Start. Er zijn

verschillende instrumenten ontwikkeld die gemeenten kunnen inzetten bij (het bepalen
van) hun aanpak. Voorbeelden zijn de analysetool, klantroutes en de menukaart
Kansrijke Start. Daarnaast is het RIVM in 2021 gestart met het ondersteunen van lokale
coalities bij hun lokale monitoring. Binnen deze Lerende Lokale Monitor Kansrijke Start is
een lokale indicatorenset (RIVM, 2021a) ontwikkeld. Deze is samen met andere beschikbare data te benutten als startpunt van een gesprek met beleidsmakers, bestuurders en
professionals over wat er binnen de lokale coalitie speelt en welke ontwikkelingen er zijn.
Impuls Kansrijke Start
Tot en met 15 april 2020 konden gemeenten een Impuls Kansrijke Start (extra middelen
via een decentralisatie-uitkering) aanvragen. In 2019 konden Gezond In De Stad (GIDS)gemeenten zich aanmelden in de eerste en tweede tranche van de impuls. Dat deden 147
van de 150 GIDS-gemeenten. In 2020 konden in de derde tranche ook niet-GIDS-gemeenten zich aanmelden (tot 15 april 2020). Dat deden 128 gemeenten. In totaal hebben
273 van de 352 huidige gemeenten de Impuls Kansrijke Start aangevraagd (Figuur 2).*
In 2022 krijgen deze 273 gemeenten een extra jaar impulsgelden om hun lokale coalitie
verder op te bouwen en te versterken. Ook de ondersteuning vanuit het stimuleringsprogramma Lokale coalities Kansrijke Start loopt door in 2022.
* In eerdere publicaties ging het om 275 van de 355 gemeenten die de Impuls Kansrijke Start
hebben aangevraagd. Door gemeentelijke herindelingen zijn deze aantallen veranderd (CBS, 2021)

Figuur 2: Gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd
15 maart 2019
(na inschrijving tranche 1)

Aangemeld
Niet aangemeld

98
257

31 oktober 2019
(na inschrijving tranche 2)

147
208

15 april 2020
(na inschrijving tranche 3)

275
80

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting

Resultaten
Onderstaand dashboard geeft een samenvatting van de vijftien indicatoren. Per indicator
wordt het meest recent beschikbare cijfer gepresenteerd. Voor de programma brede- en
procesindicatoren (ingevoerde activiteiten) zijn dat cijfers over 2021. Voor de uitkomstindicatoren zijn dat cijfers over 2019 of 2020. Op de volgende pagina’s wordt iedere indicator

afzonderlijk besproken aan de hand van de volgende items: cijfer en brongegevens, belang
van indicator, berekening van indicator en een inhoudelijke toelichting op de cijfers, met waar
mogelijk inzicht in de trend over de tijd.

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Programmabreed

51% Gemeenten met een lokale of regionale coalitie

56% Gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak Kansrijke Start
Voor de zwangerschap
waarin Nu
76% Centrumgemeenten
3
Niet Zwanger is gestart
(2021)

Gemeenten waarin prenatale

4

die Centering
25% JGZ-organisaties
9
Parenting aanbieden

waarin VoorZorg
43% Gemeenten
wordt aangeboden

5

die géén gebruik
9,5% Gezinnen
maken van kraamzorg

(2021)

(2021)

Proces

Na de geboorte

worden
75% huisbezoeken
uitgevoerd

Verloskundigenpraktijken

in Centering39% getraind
Zwangerschap

(2021)

(2020)

Start zwangerschapsbegeleid-

ing na de 10 week van de
14,5% zwangerschap
e

(2019)

met problematische
1,9% Vrouwen
schulden in jaar van bevalling
(2020)

6

7

Kinderen geboren in een
kwetsbaar gezin

8

voor de
15,0% geboortegewicht
duur vd zwangerschap

12

Negatieve score op
spraak-taal ontwikkeling
rond twee jaar (2020)

13

(2020)

(2020)

ontwikkelt zich niet in gewenste richting

11

Vroeggeboorte en/of laag

5,0%
(inclusief
9,4% Overgewicht
obesitas) rond twee jaar
1.000 kinderen tot twee
1,8% per
jaar uit huis geplaatst

Uitkomst
ontwikkelt zich in gewenste richting

10

(2021)

Beschouwing

6

2

(2021)

Tijdens de zwangerschap

Ervaringen

Referenties

1

(2021)

betrouwbaarheid data onduidelijk

14
15

onduidelijkheid omtrent duiding

Monitor
Kansrijke Start 2021

1. Gemeenten* met een lokale of regionale coalitie
rondom de eerste 1000 levensdagen

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Binnen een lokale of regionale coalitie Kansrijke Start werken gemeente(n) en professionals
uit het sociale domein (onder andere de jeugdgezondheidszorg, welzijn, schuldhulpverlening,
werk & inkomen en huisvesting) samen met professionals uit het medische domein (zoals
verloskundigen, gynaecologen, kraamzorg, huisartsen en GGZ). Binnen een lokale of regionale
coalitie worden afspraken gemaakt om de zorg en ondersteuning rondom de eerste 1000
levensdagen te verbeteren, met specifieke aandacht voor gezinnen in een kwetsbare situatie.
Deze afspraken gaan bijvoorbeeld over het signaleren van problemen, effectief doorverwijzen
en het beter bereiken en begeleiden van gezinnen. Hierbij staan de wensen en behoeften van
(aanstaande) ouders centraal. Inzicht in het aantal lokale en regionale coalities is gewenst om
na te gaan in hoeverre het actieprogramma ingevoerd is.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

Berekening indicator

8

Schulden

9

Teller: aantal gemeenten dat een lokale of regionale coalitie heeft gevormd.
Noemer: aantal gemeenten dat de Impuls Kansrijke Start ontvangt (N=273).

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

7

Beschrijving en verdieping
Helft van gemeenten met Impuls Kansrijke Start heeft coalitie gevormd
Onder alle Nederlandse gemeenten is halverwege 2021 een online vragenlijst uitgezet
(Tekstbox 3). De 273 gemeenten die de Impuls Kansrijke Start ontvangen, kregen vragen over
de vorming van een lokale of regionale coalitie. Daarvan gaven 140 gemeenten (51%) aan dat
zij een coalitie hebben gevormd. Dit percentage is een onderschatting, omdat van
56 gemeenten informatie ontbreekt. Als we het percentage berekenen over uitsluitend de
responderende gemeenten, betreft het percentage 65% (Tabel 1). 67 gemeenten (25%)
hebben een coalitie in voorbereiding of zijn hierover in gesprek. 10 gemeenten (4%) geven
aan geen coalitie te hebben gevormd. Tabel 1 en figuur 3 presenteren de ontwikkeling van
lokale coalities gedurende de periode 2019 tot en met 2021.

51%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2021 (peildatum: 20 september 2021)
*Het betreft gemeenten die de Impuls
Kansrijke Start ontvangen.

Toename van coalities sinds vorig jaar
Het percentage gemeenten dat aangeeft een lokale of regionale coalitie te hebben gevormd
laat sinds vorig jaar een sterke toename zien: van 21% in 2020 (n=59) naar 51% in 2021
(n=140). Een groot deel van de gemeenten die in 2020 aangaven een coalitie in voorbereiding
te hebben of hierover in gesprek te zijn, heeft in 2021 een coalitie (Figuur 3).

Tekstbox 3: Vragenlijst onder gemeenten
Naar alle 352 Nederlandse gemeenten is een online vragenlijst gestuurd waarin wordt
gevraagd naar hun activiteiten op het gebied van Kansrijke Start. De gemeenten die de
Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd (n=273), ontvingen de vragenlijst via het
ministerie van VWS, waarbij 217 gemeenten reageerden (respons: 79%). De overige
79 gemeenten zijn benaderd via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),
waarbij 12 gemeenten reageerden (respons: 15%). In totaal hebben 229 gemeenten de
vragenlijst ingevuld (respons: 65%), waarbij per vraag de respons iets varieert. De
gegevens van de vragenlijst worden gebruikt om de drie indicatoren te kwantificeren
(indicator 1, 2 en 4). Om zo goed mogelijk te kunnen vergelijken met eerdere publicaties
(RIVM, 2019b; RIVM, 2020), kozen we ervoor om de berekening van de indicator gelijk
te houden.

Tabel 1: Ontwikkeling lokale of regionale coalities over periode 2019 – 2021

Monitor
Kansrijke Start 2021

Figuur 3: Visuele weergave van de ontwikkeling van het aantal coalities over periode 2019 – 2021*

2019*

2020

2021

Totaal aantal gemeenten met Impuls Kansrijke Start

147

275

273

Aantal gemeenten dat heeft gereageerd op de vragenlijst

140

251

217

Coalitie gevormd (aantal)

n = 40

n = 59

n = 140

Publiekssamenvatting

Percentage t.o.v. gemeenten met Impuls Kansrijke Start

27%

21%

51%

Inleiding

Percentage t.o.v. responderende gemeenten

29%

24%

65%

Dashboard

Coalitie in ontwikkeling of hierover in gesprek (aantal)

n = 89

n = 149 n = 67

Percentage t.o.v. alle gemeenten met Impuls Kansrijke Start

61%

54%

25%

Percentage t.o.v. alle responderende gemeenten

64%

59%

31%

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

8

Onbekend
Geen coalitie

200

Coalitie
in onwikkeling

*In 2019 hebben alleen de 150 GIDS-gemeenten de mogelijkheid gehad om de Impuls Kansrijke Start
(tranche 1 en 2) aan te vragen.
100
Coalitie
gevormd

0
2019

2020

2021

Monitor
Kansrijke Start 2021

2. Gemeenten* met een gezamenlijk plan
van aanpak Kansrijke Start

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Een belangrijke stap voor een integrale aanpak Kansrijke Start is het vormgeven van een
gezamenlijk plan van aanpak van de gemeente met partners (Tekstbox 4). Het opstellen van
een plan van aanpak kan plaatsvinden terwijl wordt toegewerkt naar een structurele samenwerking binnen een lokale of regionale coalitie. Het kan ook dat dit gebeurt nadat een coalitie
is vormgegeven. Voor het programma Kansrijke Start is het van belang om inzicht te hebben
in het aantal gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

Berekening indicator

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

Teller: aantal gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak Kansrijke Start (afgerond of in
ontwikkeling).
Noemer: aantal gemeenten dat de Impuls Kansrijke Start ontvangt (N=273).

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

9

Beschrijving en verdieping
Ruim de helft van de gemeenten met Impuls Kansrijke Start heeft een plan van aanpak of is hiermee
gestart
In 56% van de gemeenten is met samenwerkingspartners een plan van aanpak opgesteld
(n=72), of wordt hiermee een begin gemaakt (n=81). Indien we het percentage berekenen
over uitsluitend de responderende gemeenten, betreft het percentage 71% (153 van de 217).
Voor gemeenten uit de eerste en tweede tranche ligt het percentage gemeenten met een plan
van aanpak iets hoger dan voor gemeenten uit de derde tranche. Het percentage is toegenomen
sinds vorig jaar: in 2020 had 48% van de gemeenten een gezamenlijk plan van aanpak
opgesteld. Van 56 gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen, ontbreken
gegevens omdat zij de vragenlijst niet hebben ingevuld.

56%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2021 (peildatum: 20 september 2021)
*Het betreft gemeenten die de Impuls
Kansrijke Start ontvangen.

Tekstbox 4: Partijen waarmee gemeenten samenwerken op Kansrijke Start
Er zijn 229 gemeenten (met en zonder Impuls Kansrijke Start) die vragen beantwoordden
over met welke partijen zij in een lokale coalitie zitten en met wie zij (daarnaast) samenwerken. Deze partijen verschillen tussen de gemeenten. Figuur 4 presenteert het percentage gemeenten dat aangeeft in overleg te zijn met een partij. Het bevat de partijen
waarmee wordt samengewerkt in 2020 (RIVM, 2020) en 2021 voor vier domeinen: sociaal
domein, medisch domein, community en afdelingen binnen de gemeenten. In sommige
gevallen ontbreken gegevens over 2020, omdat deze in dat jaar niet zijn uitgevraagd.
Veelgenoemde partijen waarmee gemeenten samenwerken zijn verloskundigen,
kraamzorg, jeugdgezondheidszorg, GGD’en, wijkteams en afdelingen binnen de
gemeente op de thema’s jeugdgezondheidszorg en publieke gezondheid. Over het
algemeen is er tussen 2020 en 2021 een toename zichtbaar in het aantal partners uit
het medische en sociale domein. In vergelijking met 2020 is er in 2021 ook gevraagd
naar samenwerking met partijen uit de community, zoals ervaringsdeskundigen,
zelfhulporganisaties en vrijwilligersorganisaties. Ongeveer een derde van de gemeenten gaf aan samen te werken met een of meerdere van deze community-partijen.
Gemeenten gaven daarnaast ook aan met welke partijen die momenteel nog niet
betrokken zijn, zij graag in overleg gaan. De genoemde gewenste partijen zijn vooral
huisartsen (door 77 gemeenten genoemd), ervaringsdeskundigen (n=55) en de zorgverzekeraar (n=44).

Figuur 4: Samenwerkingspartners waarmee de gemeenten in overleg zijn over Kansrijke Start

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

10

Sociaal

Medisch

Jeugdgezondheidszorg
GGD
Wijkteams
Centrum voor Jeugd en Gezin
Jeugdhulp
Kinderopvang
Maatschappelijk werk
Jongerenwerk
GGZ
Scholen
Schuldhulpverlening
Zorgverzekeraar
Zorg (licht) verstandelijk beperkten
Informele zorg
Verslavingszorg
Psychologen
Opvang kwetsbare groepen

Verloskundigen
Kraamzorg
VSV/IGO
Huisartsen (inclusief POH)
Gynaecologen
Kinderartsen
Psychologie, Obstetrie en Pediatrie-poli
Management ziekenhuis
Consortium Zwangerschap en Geboorte
Volwassen−GGZ

2021
2020

2021
2020

0

20

40

60

80

100

% gemeenten dat in overleg is met...

Gemeente (afdeling)
0

20

40

60

80

100

% gemeenten dat in overleg is met...

Community
Ervaringsdeskundigen
Vrijwilligersorganisaties
Zelfhulporganisaties

2021
2020

0

20

40

60

80

% gemeenten dat in overleg is met...

100

Jeugdgezondheidszorg
Publieke gezondheid
Welzijn
Armoede
Werk en inkomen
ROS
Jeugd
Huisvesting

2021
2020

0

20

40

60

80

% gemeenten dat overlegt met de afdeling
binnen de gemeente gericht op thema...

100

voor de
zwangerschap
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Nu Niet Zwanger ondersteunt kwetsbare mensen bij het maken van een bewuste keuze over
het moment van hun kinderwens, zodat zij niet onbedoeld zwanger raken (Tekstbox 5).
Binnen het actieprogramma Kansrijke Start was het doel om een landelijk dekkend netwerk
van het programma Nu Niet Zwanger te realiseren door 50 programma’s te starten (VWS, 2018).
GGD GHOR Nederland rolt de programma’s uit in samenwerking met Rutgers. Dit doen zij
veelal vanuit de centrumgemeenten voor maatschappelijke opvang en beschermd wonen.
Hier zijn namelijk regionale samenwerkingsverbanden gepositioneerd. Vanuit de centrumgemeenten kunnen omringende gemeenten zich aansluiten. Deze indicator geeft inzicht in de
landelijke beschikbaarheid van het programma Nu Niet Zwanger.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4
5

3. Centrumgemeenten waar
Nu Niet Zwanger is gestart

Prenataal huisbezoek
VoorZorg

76%

Bron: GGD GHOR Nederland
Jaar: 2021 (peildatum: 1 oktober 2021)

Figuur 5: Centrum- en omringende gemeenten waarin het programma Nu Niet Zwanger is gestart in
2019 (links) en 2021 (rechts) (peildatum: 1 oktober)
2019

2021

!
!
!
!

!

Centrumgemeenten*
Gemeenten

!

7

CenteringZwangerschap

!

!

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Beschrijving en verdieping

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Toename in aantal gemeenten met het programma Nu Niet Zwanger
Het programma Nu Niet Zwanger is op 1 oktober 2021 in 38 van de 50 centrumgemeenten
gestart, en 138 omringende gemeenten hebben zich aangesloten (Figuur 5). Dat betekent dat
Nu Niet Zwanger in de helft van de gemeenten actief is (176 van de 352). Vergeleken met vorig
jaar is dit een stijging: toen was het programma actief in 1 op de 3 gemeenten (135 van de
355). In december 2021 rapporteerde GGD GHOR Nederland een totaal bereik van bijna 12.500
cliënten sinds de start in 2018 (Nu Niet Zwanger, 2021).

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

11

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!
"

!

!!

!

!

!!

!

!

!

!
!

!

!
!

!

!
!

"

!

!
!
!
!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

!

"
"

!

!

!

!
"

!
!

!

!
!
!

!
!
!

!

!

!

!

!

!

! !
! ! !
!

!
!

!

!
!

"

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!
!

!

!

!
!

!

!
!

!
!
! !

!

!

!!

!
!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!
!
!

!
!
!

!
!

!

!

!

!

!

"

!
!

! !

!
!

Teller: aantal centrumgemeenten waar het programma Nu Niet Zwanger is gestart.
Noemer: aantal centrumgemeenten (N=50).

! !
!

!

!

!

!

!

Berekening indicator

!

!

!

!

! !

"

6

!

!

!
!

!

!
!

"

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!

!
!

"

! ! !
" !!
! !
!
!
!
!

!

!

!
!
! ! !
! !!
! !
!
!
!
!

!

Tekstbox 5: Nu Niet Zwanger toegelicht
De doelgroep van Nu Niet Zwanger omvat mannen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd,
inclusief minderjarigen, in een kwetsbare situatie. Dit komt veelal door een opeenstapeling van problemen en beperkingen (multiproblematiek). Hulpverleners gaan met hen in
gesprek over mogelijkheden, keuzes en consequenties rondom een kinderwens, seksualiteit en anticonceptie, en indien nodig wordt ondersteuning geboden. Dat beoogt
onbedoelde zwangerschappen te voorkomen. Er is een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) van het programma uitgevoerd (Society Impact, 2020) en er zijn onderzoeken gedaan naar de praktijkervaringen van hulpverleners en cliënten. In de onderzoeken van Andersson Elffers Felix (AEF) en Tranzo worden positieve ervaringen en aandachtspunten benoemd (Andersson Elffers Felix, 2020; Jeeninga & Cloin, 2021). Eind 2021
is het boek Nu kan ik verder verschenen waarin 21 verhalen inzicht geven in de praktijk
van het programma Nu Niet Zwanger (Schleiffert, 2021). Ook in 2022 ondersteunt GGD
GHOR Nederland gemeenten verder bij lopende en startende programma’s. Meer
informatie over Nu Niet Zwanger staat op: www.nunietzwanger.nl

tijdens de
zwangerschap

4. Gemeenten waar prenatale huisbezoeken worden
uitgevoerd door de jeugdgezondheidszorg

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

Het prenataal huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg (PHB-JGZ) is erop gericht om tijdens
de zwangerschap vroegtijdig, passende hulp en ondersteuning te bieden. Aanstaande ouders
kunnen vragen, zorgen en gewenste ondersteuning rondom het ouderschap bespreken met
de jeugdverpleegkundige (Tekstbox 6). Op 22 juni 2021 heeft de Tweede Kamer de wijziging
van de Wet publieke gezondheid (Wpg) aangenomen waarin staat dat alle gemeenten een
prenataal huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg moeten aanbieden aan zwangere vrouwen en hun gezinnen in een kwetsbare situatie (VWS, 2020). De wet zal ingaan op 1 juli 2022.
Meerdere gemeenten zijn daar vooruitlopend op de wetswijziging al mee begonnen. Deze
indicator geeft inzicht in binnen hoeveel gemeenten het PHB-JGZ wordt uitgevoerd.

6

CenteringZwangerschap

Berekening indicator

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

Teller: aantal gemeenten waar prenatale huisbezoeken uitgevoerd worden door de JGZ.
Noemer: aantal gemeenten die de vragen hierover hebben beantwoord (N=224).

9

CenteringOuderschap

Beschrijving en verdieping

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

In driekwart van de responderende gemeenten voert de JGZ het prenataal huisbezoek uit
75% (n=169) van de responderende gemeenten gaf aan dat er in 2021 prenatale huisbezoeken
worden uitgevoerd door de jeugdgezondheidszorg (Tekstbox 6). In vergelijking met 2020 wordt
er binnen meer gemeenten een PHB-JGZ aangeboden. Het percentage steeg van 65% naar 75%.

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

12

Prenatale huisbezoeken: maatwerk voor gezinnen in een kwetsbare situatie
Van de 169 gemeenten waarbinnen in 2021 het PHB-JGZ wordt uitgevoerd, geeft 91% aan dat
dit aangeboden wordt als maatwerk voor gezinnen in een kwetsbare situatie en niet standaard aan alle gezinnen. In de meeste gemeenten (69%) vindt het PHB-JGZ plaats tussen de
20e en 25e week van de zwangerschap (Figuur 6). 43% van de gemeenten gaf aan dat prenatale
huisbezoeken ook plaatsvinden vóór de 15e week van de zwangerschap. In vergelijking met
2020 zijn er meer gemeenten die het PHB-JGZ eerder in de zwangerschap aanbieden. Het is
onbekend in hoeveel gezinnen een PHB-JGZ is aangeboden.

75%

Bron: vragenlijst onder gemeenten
Jaar: 2021 (peildatum: 20 september 2021)

Figuur 6. Percentage responderende gemeenten met een PHB-JGZ in 2020 (n = 181) en 2021
(n =169 in 2021)(meerdere antwoorden mogelijk).
Percentage
70
60
50
40
30
20
10
0

69%
53%
43%

64%

69%

48%

2021
2020

35%
25%

<15 wk

15-20 wk

20-25 wk

> 25 wk

Iets meer dan de helft van de gemeenten met een PHB-JGZ (56%) gaf aan dat er afspraken
met professionals in de geboortezorg gemaakt zijn over het uitvoeren van het PHB-JGZ. Denk
aan de manier van signaleren van zwangere vrouwen in een kwetsbare situatie door verloskundig zorgverleners of het gezamenlijk aanbieden van een PHB vanuit de JGZ en kraamzorg.
Tekstbox 6: prenatale huisbezoeken door de Jeugdgezondheidszorg toegelicht
De JGZ biedt prenatale huisbezoeken aan als laagdrempelige hulp en ondersteuning in
aanvulling op de geboortezorg. Dit gebeurt na signalering van een kwetsbare situatie
door een verloskundig zorgverlener. Na een of meerdere huisbezoeken wordt er op
basis van de hulpvraag, behoeften en mogelijkheden van het gezin gezamenlijk een
plan van aanpak voor verdere hulp en ondersteuning opgesteld. Voorbeelden daarvan
zijn het benutten van informele steun, de weg wijzen naar gemeentelijke voorzieningen
en langdurige ondersteuning met programma’s zoals VoorZorg en Stevig Ouderschap.
Door het contact tussen het gezin en de jeugdverpleegkundige wordt al voor de
geboorte vertrouwen opgebouwd en kan continuïteit worden geboden (NCJ, 2021).
Met de wijziging van de Wet Publieke Gezondheid (Wpg) krijgen alle gemeenten de
wettelijke taak om een PHB-JGZ aan te bieden aan zwangere vrouwen en hun gezinnen
in een kwetsbare situatie.

tijdens de
zwangerschap
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

VoorZorg is een intensief ondersteuningsprogramma vanuit de jeugdgezondheidszorg om de
gezondheid en ontwikkeling van (jonge) moeders en hun kinderen in een kwetsbare situatie
te verbeteren (Tekstbox 7). Deze indicator geeft inzicht in het aanbod van het programma
VoorZorg binnen de gemeenten.

Dashboard
1
2
3
4
5
6
7
8

5. Gemeenten waarin VoorZorg
wordt aangeboden

Lokale coalities
Plan van aanpak
Nu Niet Zwanger
Prenataal huisbezoek
VoorZorg
CenteringZwangerschap
Zwangerschapsbegeleiding
Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

13

43%

Bron: Nederlands Centrum
Jeugdgezondheid
Jaar: 2021 (peildatum: 1 oktober 2021)

Figuur 7: Gemeenten (n=150) die VoorZorg aanbieden (peildatum: 1 oktober 2021)

2019
!
Gemeenten
Verbinding met
JGZ-organisatie

2021

!

!

!

In 43% van de gemeenten wordt VoorZorg aangeboden
23 van de 36 JGZ-organisaties die zorg en ondersteuning bieden aan ouders en kinderen in de
eerste 1000 dagen, bieden VoorZorg aan. De JGZ-organisaties bieden VoorZorg aan in 43%
(n=150) van alle gemeenten (Figuur 7). Dit aantal nam de afgelopen jaren toe; op peildatum
1 oktober 2019 boden ten minste 117 gemeenten (33%) VoorZorg aan en op 1 oktober 2020
gebeurde dat in 130 gemeenten (37%) (niet weergegeven in Figuur 7). Op 1 januari 2021
werden in totaal 675 (aanstaande) jonge moeders met het programma ondersteund. Dit is
een lichte toename ten opzichte van 2019 (570) en 2020 (610).
Tekstbox 7: VoorZorg toegelicht
Voorzorg is bedoeld voor (jonge) moeders die zwanger zijn van een eerste kind, weinig
tot geen opleiding hebben gevolgd en te maken hebben met meerdere problemen en
risicofactoren (bijvoorbeeld huiselijk geweld, middelengebruik, mishandeling, verwaarlozing, alleenstaand). Vanaf de 16e week van de zwangerschap tot hun kind 2 jaar wordt,
ontvangen zij 40 tot 60 huisbezoeken van een VoorZorg-verpleegkundige. Deze ondersteunt hen bij de opvoeding en diverse andere levensterreinen (onder andere financiën

!

! !

!

!! !

!
!

!

!
!!
!

!
!
!! ! !
!

!

!

!
!

!

!
! !

!
!

!

!

!

! !

!

!

!
!

!
!

!

!
!
! ! !!
!
!
! ! ! !!
! !!

!

!

!
!

!

!

!
!! !
! ! !!
!
! !

!

!

!
!

!
!

!

!

!
! !!
!

!
!
!

!
!
!
!
!
!

!

!

!
!

!
!

!
!!
!
! ! !
!!

! !
!

!
!

!
!

!

!
!
!! ! !
!
!

!
!

!

!

!

! !

!

!

!

!

!!
!

!

!

!

Beschrijving en verdieping

!

!
!

!

! !!
! !
! ! ! !!
!!

!

!
!

!

!

!
!

!

! !!
! !
! ! ! !!
!!
!
!
!

Teller: aantal gemeenten waarin het programma VoorZorg aangeboden wordt.
Noemer: aantal gemeenten (N=352).

!

! !
!

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

!
!

!
!

!

!

!

!

!

!
! !

!

Berekening indicator

!

!

!
!

!

!
!
!
!
!

!
!
! ! !!
!
!
! ! !! !
! !!

en sociaal netwerk). Onderzoek laat zien dat VoorZorg positieve effecten heeft om
kindermishandeling en huiselijk geweld te verminderen en de leefstijl te verbeteren
(Mejdoubi, 2014). Met diverse projecten wordt VoorZorg doorontwikkeld, waaronder
VoorZorg-Verder (vervolgtraject op VoorZorg), VoorZorg2 (bij een tweede kind) en
VoorZorg Late Start (startend later in de zwangerschap). Meer informatie over VoorZorg
staat op: www.ncj.nl

tijdens de
zwangerschap

1
2
3
4

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

CenteringZwangerschap (voorheen Centering PregnancyTM) is een vorm van groepszorg voor

Dashboard

zwangere vrouwen om de fysieke en psychosociale gezondheid te verbeteren (Tekstbox 8).
Deze indicator geeft inzicht in het percentage verloskundigenpraktijken dat getraind is in
CenteringZwangerschap.

Lokale coalities
Plan van aanpak
Nu Niet Zwanger
Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

6. Verloskundigenpraktijken getraind
in CenteringZwangerschap

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

14

Berekening indicator

39%

Bron: Stichting Centering Nederland
Jaar: 2021 (peildatum: 1 oktober 2021)

Figuur 8: Verloskundigenpraktijken met minimaal één verloskundige getraind in CenteringZwangerschap
(peildatum: 1 oktober 2021)
Aantal verloskundigenpraktijken
!
1
! 5
12
!

!

!

!

!

!

! !

!
!

!

!

!

!

!

!

!

!

! !

!

!

!

!

!

!

!

!
!
!!
!
!
!
!
!! ! !
!
!
!
!
!
!
!
! ! !
! !
!
!
!
! !
!!
!
!
!!
!!
!
! !
!
!
! !! !
!
! !
!
!
!
!
!
!

!

!

!

!

!

!
! !
!

!

!

!

!
!
!
!

!

!

!
!!

!

!

!

!

!

!

!

!

! !

!
!

!

!

!

!

Beschrijving en verdieping

Tekstbox 8: CenteringZwangerschap toegelicht
CenteringZwangerschap is een vorm van verloskundige zorg waarbij een groep zwangere
vrouwen met een vergelijkbare zwangerschapsduur tien bijeenkomsten volgen om de
fysieke en psychosociale gezondheid van moeder en kind te verbeteren. Het zijn interactieve bijeenkomsten onder leiding van de verloskundige in samenwerking met een andere
professional zoals een kraamverzorgende of lactatiekundige. Naast medische zorg (bijvoorbeeld bloeddruk meten) is er veel ruimte om kennis en ervaringen uit te wisselen. Zo
kunnen zwangere vrouwen van elkaar leren en hun gezondheidsvaardigheden en sociale
netwerken verbeteren. TNO vond positieve effecten op ervaringen van zwangere vrouwen

!

!

!

!

Teller: aantal verloskundigenpraktijken waarvan minimaal één verloskundige een training
CenteringZwangerschap heeft gevolgd.
Noemer: aantal verloskundigenpraktijken (N=590 op 1 oktober 2021, op basis van gegevens
van de Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV))

Vier op de tien verloskundigenpraktijken is getraind in CenteringZwangerschap
In 39% (n=229) van alle verloskundigenpraktijken heeft minimaal één verloskundige een
training CenteringZwangerschap gevolgd (Figuur 8). Dit percentage is de afgelopen jaren iets
gestegen. In 2019 was er 33% (n=194) van de verloskundigenpraktijken iemand getraind.
In 2020 was dit 35% (n=203). Het is onbekend hoeveel verloskundigenpraktijken CenteringZwangerschap ook daadwerkelijk aanbieden en hoeveel zwangere vrouwen deelnemen.
Dit wordt niet geregistreerd.

!
!

!

!
!

!

!

!
!

!
!

!

!
!

!!!
!

en zwangerschapsuitkomsten (Rijnders et al., 2016). TNO, het LUMC en Stichting Centering
Nederland voeren verder onderzoek uit naar de Centering-methodiek. Dat gaat onder
andere over: Centering voor Eritrese vrouwen, preconceptiezorg, kinkhoestvaccinatie,
groepszorg in 7 landen (EU-programma Horizon2020), borstvoeding, vaderbetrokkenheid,
werkbare elementen, tevredenheid van zorgverleners en een economische evaluatie. In
2022 zal TNO in samenwerking met betrokken beroepsorganisaties inventariseren of en in
hoeverre CenteringZwangerschap worden uitgevoerd. Meer informatie over
CenteringZwangerschap staat op: www.centeringzorg.nl

tijdens de
zwangerschap

7. Zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding
ná de 10e week van de zwangerschap startte

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

Door zwangerschapsbegeleiding tijdig te laten beginnen (voor de 10e week van de zwangerschap) hebben zwangere vrouwen meer en tijdige toegang tot kennis, informatie en zorg op
maat (Zorginstituut Nederland, 2016; Volksgezondheidenzorg.info, 2021). Tijdens deze
zwangerschapsbegeleiding krijgen vrouwen bijvoorbeeld voedingsadvies en andere leef­
regels, wordt de gezondheid van moeder en kind gemonitord en worden andere levens­
domeinen besproken (bijvoorbeeld op sociaal of psychisch vlak). Deze indicator is gepresenteerd als het percentage zwangerschappen waarbij de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e
week begon, omdat het actieprogramma Kansrijke Start onder andere is gericht op zwangere
vrouwen in een kwetsbare situatie.

6

CenteringZwangerschap

Berekening indicator

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Teller: aantal zwangerschappen van 24 weken of meer waarbij zwangerschapsbegeleiding
startte na de 10e week van de zwangerschap.
Noemer: aantal zwangerschappen van 24 weken of meer.
*de resultaten zijn afgestemd met Perined.

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

15

Beschrijving en verdieping
De benodigde data over 2020 zijn vooralsnog niet beschikbaar
Aangezien de benodigde data over 2020 nog niet beschikbaar zijn, presenteren we in Figuur 9
de gegevens tot het meest recente gegevensjaar 2019. Het percentage zwangerschappen in
2019 waarbij de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e week van de zwangerschap startte is
14,5%. Dit percentage is tussen 2014 en 2019 heen vrijwel stabiel, maar neemt in 2019 iets toe
(Figuur 9).

14,5%

Bron: Perined
Jaar: 2019

Figuur 9: Percentage zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding na de 10e week van de
zwangerschap startte
Percentage
25
20

13,7

14,0

13,7

13,4

14,5

0
2015

2016

2017

2018

2019

15
10
5

tijdens de
zwangerschap
Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Chronische stress door financiële problemen bij ouders is nadelig voor de ontwikkeling van
het kind, zowel tijdens de zwangerschap als na de geboorte (Van Rossem & Pannecoucke,
2019). Inzicht in het percentage vrouwen met problematische schulden voor, tijdens en kort
na de zwangerschap is gewenst.

Dashboard
1
2

Lokale coalities
Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

16

1,9%

8. Vrouwen met problematische schulden
in het jaar van de bevalling

Figuur 10: Percentage vrouwen met problematische schulden in jaar van bevalling
Percentage
4
3,1
2,8

3

Berekening indicator*
Teller: aantal vrouwen bevallen na een zwangerschap van 24 weken of meer, met in het jaar
van bevalling een registratie in de schuldsanering en/of met een betalingsachterstand van
6 maanden of meer bij de zorgverzekeraar.
Noemer: aantal vrouwen bevallen na een zwangerschap van 24 weken of meer.
* Kleine verschillen in de gepresenteerde percentages met de publicatie van vorig jaar kunnen worden
verklaard door updates door de dataleveranciers.

Bron: CBS-microdata, Perined
Jaar: 2020

2
1
0

2,7

2,4

2,4
2,2

2,2
2,0

Daling in het percentage vrouwen met schulden in het jaar van bevalling
In 2020 had 1,9% van de vrouwen die dat jaar bevielen problematische schulden (Figuur 10).
Dit betekent dat zij een betalingsachterstand van 6 maanden of meer bij de zorgverzekeraar
hadden (1,7%) en/of in de schuldsanering zaten (0,2%). Het percentage vrouwen met problematische schulden in het jaar van de bevalling daalde de afgelopen jaren gestaag: van 3,1% in
2016 tot 1,9% in 2020.

1,7

0,4

0,3

0,3

0,2

0,2

2016

2017

2018

2019

2020

Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar

Beschrijving en verdieping

1,9

In schuldsanering
Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar en/of in schuldsanering

na de geboorte

9. JGZ-organisaties die
CenteringOuderschap aanbieden

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

CenteringOuderschap (voorheen Centering ParentingTM) is een programma vanuit de

Dashboard

jeugdgezondheidszorg dat (kwetsbare) ouders van jonge kinderen laagdrempelig ondersteunt (Tekstbox 9). Deze indicator geeft inzicht in het aanbod van CenteringOuderschap.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

17

25%

Bron: Stichting Centering Nederland
en TNO
Jaar: 2021

Figuur 11: JGZ-organisaties (n=9) die CenteringOuderschap aanbieden

Berekening indicator
Teller: aantal JGZ-organisaties dat CenteringOuderschap aanbiedt.
Noemer: aantal JGZ-organisaties die zorg en ondersteuning bieden aan ouders en kinderen in
de eerste 1000 dagen (N=36).

Beschrijving en verdieping
Kwart van de JGZ-organisaties heeft CenteringOuderschap aangeboden
In 2019 en begin 2020 boden 8 van de 36 JGZ-organisaties CenteringOuderschap aan. In 2021
is een nieuwe, negende JGZ-organisatie gestart met het aanbieden van het programma en zijn
daarnaast 3 JGZ-organisaties getraind. Het varieert sterk in hoeverre alle 9 JGZ-organisaties
(Figuur 11) het programma ook in 2021 hebben uitgevoerd, mede als gevolg van de coronapandemie. Hoe vaak en hoeveel jonge ouders hieraan hebben deelgenomen is onbekend.

Tekstbox 9: CenteringOuderschap toegelicht
CenteringOuderschap omvat negen bijeenkomsten voor een groep jonge ouders bij de
jeugdgezondheidszorg. In de interactieve bijeenkomsten bespreken ouders diverse
onderwerpen en ervaringen met elkaar. De bijeenkomsten hebben als doel om de eigen
kracht, zelfregie en het sociale netwerk van de ouders te bevorderen. Ouders kunnen
voor deze groepsbijeenkomsten kiezen als vervanging van de individuele consulten bij de

JGZ. TNO, het LUMC en Stichting Centering Nederland onderzoeken de Centeringmethodiek. In 2022 zal TNO in samenwerking met betrokken beroepsorganisaties
inventariseren of en in hoeverre CenteringOuderschap wordt uitgevoerd. Meer informatie over CenteringOuderschap staat op: www.centeringzorg.nl.

na de geboorte

10. Gezinnen die geen gebruik maken
van kraamzorg

9,5%

Bron: Vektis, CBS-microdata
Jaar: 2020

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

Inleiding

De kraamperiode is belangrijk voor een goede start voor zowel de pasgeborene als het gezin
(Lagendijk et al., 2019; Shaw et al., 2006). In de eerste week na de bevalling biedt de kraamzorg fysieke en mentale ondersteuning en signaleert zij mogelijke risico’s (Stuurgroep
Zwangerschap & Geboorte, 2009). Onderzoek laat zien dat mensen met een lagere sociaaleconomische status minder vaak gebruik maken van kraamzorg. Dit wordt geassocieerd
met hogere zorguitgaven voor moeder en kind in de periode na de bevalling (Lagendijk et al.,
2019). Mogelijk heeft een deel van de gezinnen die geen kraamzorg ontvangen, een andere
vorm van ondersteuning tijdens de kraamperiode, bijvoorbeeld via familie. Het kan ook zijn
dat deze gezinnen om financiële redenen afzien van kraamzorg door de wettelijke eigen
bijdrage per uur (Lagendijk et al., 2019). Het onderzoek ‘De beste start voor de kwetsbare
kraamvrouw en haar kind’ vanuit het Erasmus MC heeft ook gevonden dat de informatie over
bijvoorbeeld het belang van kraamzorg en de eigen bijdrage beter kan worden afgestemd op
deze groep (KCKZ, 2020). Om kinderen een kansrijke start te bieden, is het gewenst dat zoveel
mogelijk gezinnen kraamzorg ontvangen.

Een op de tien gezinnen maakte geen gebruik van kraamzorg
In 2020 maakte 9,5% van de gezinnen geen gebruik van kraamzorg. Tussen 2016 en 2020 is
het percentage gestegen van 6,3% naar 9,5% (Figuur 12). Onduidelijk is wat de invloed van de
coronapandemie hierop geweest is.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

18

Gezinnen die geen kraamzorg ontvangen hebben in vergelijking met gezinnen die wel
kraamzorg ontvangen vaker een laag inkomen (<10e percentiel) of schulden. Het gaat ook
vaker om een eenoudergezin (Figuur 13).
Figuur 12: Percentage gezinnen dat geen gebruik maakt van kraamzorg
Percentage
10
9,5

Berekening indicator*
Teller: aantal levendgeborenen waarvan de moeder een declaratie voor kraamzorg had in de
periode ná de geboorte.**
Noemer: aantal levendgeborenen.
* Dit jaar hebben we gegevens van Vektis en CBS-microdata kunnen koppelen, waardoor de gepresenteerde
cijfers iets afwijken ten opzichte van de vorige publicatie.
** Voor de berekening van deze indicator zijn kraamzorgdeclaraties voor de intake en bij de bevalling niet
meegenomen.

8
6,3

6,7

7,3

7,5

2018

2019

6
4

2

0
2016

2017

2020

na de geboorte

Figuur 13: Kenmerken van gezinnen die wel of juist geen kraamzorg ontvangen voor de jaren 2015 t/m 2020: eenoudergezin, GGZ-gebruik (één of beide ouders), gezin met laag huishoudinkomen (<10e percentiel) en
schulden (één of beide ouders)

Geen kraamzorg

Kraamzorg

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

19

15

15

90,5% ontvangt 10
kraamzorg
%

10

%

(2020)

5

5

0
2016

2017

2018

2019

2020

Eenoudergezin
Een of beide ouders ontvangt GGZ*
Gezin met laag inkomen
Een of beide ouders met schulden

0
2016

2017

2018

2019

2020

*GGZ is nog niet beschikbaar voor 2020

na de geboorte

11. Kinderen geboren in een gezin in een
kwetsbare situatie

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Voor een goede ondersteuning is het belangrijk om inzicht te hebben in het aantal kinderen
dat geboren wordt in een gezin in een kwetsbare situatie. Het Erasmus MC en de gemeente
Rotterdam hebben een definitie voor kwetsbaarheid in de zwangerschap ontwikkeld
(Van der Meer, 2020). Hierin is beschreven hoe kwetsbaarheid voortvloeit uit een disbalans
tussen risicofactoren (bijvoorbeeld armoede en een nadelige leefstijl) en beschermende
factoren (bijvoorbeeld een stabiele gezinssituatie en een ondersteunend sociaal netwerk). Het
Erasmus MC, LUMC en RIVM werken aan het operationaliseren van de term ‘kwetsbaarheid’
zodat het percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin in een kwetsbare situatie kan
worden vastgesteld en gemonitord (Tekstbox 10). Totdat er een definitieve berekening van de
indicator voorhanden is, presenteren we het percentage kinderen dat levend geboren wordt
in een gezin met drie of meer mogelijke risicofactoren voor kwetsbaarheid. We tonen ook het
percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin met nul, een of twee risicofactoren. Deze
indicator maakt ook onderdeel uit van de lokale indicatorenset Kansrijke Start (RIVM, 2021a).

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Berekening indicator

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

Teller: aantal levendgeborenen dat geboren wordt in een gezin met drie of meer van de
volgende risicofactoren bij een of beide ouders: laag huishoudinkomen (<10e percentiel),
GGZ-gebruik, medicijngebruik voor psychische klachten, schuldenproblematiek, detentie,
hoge zorguitgaven (in het jaar voorafgaand aan de zwangerschap), overlijden partner,
scheiding.
Noemer: aantal levendgeborenen.

14

Overgewicht

Beschrijving en verdieping

15

Uithuisplaatsingen

Ongeveer 1 op 20 kinderen wordt geboren in een gezin met 3 of meer risicofactoren voor kwetsbaarheid
4,9% van de kinderen is in 2019 geboren in een gezin met drie of meer risicofactoren voor
kwetsbaarheid (Figuur 14 en 15). Het percentage blijft min of meer stabiel van 2016 tot en met
2019 (tussen de 5,3% en 4,9%). In 2019 is het percentage kinderen dat geboren wordt in een
gezin met 2 risicofactoren ongeveer 9% en met 1 risicofactor 28%. Ongeveer 58% van de
kinderen is geboren in een gezin zonder risicofactoren voor kwetsbaarheid.

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

20

Bron: CBS-microdata
Jaar: 2019

Figuur 14: Percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin met drie of meer risicofactoren voor
kwetsbaarheid

Percentage
20
15
10
5

5,3

5,0

4,9

4,9

2016

2017

2018

2019

0

Figuur 15: Percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin met 0, 1, 2 en 3 of meer risicofactoren voor
kwetsbaarheid in 2019 (cijfers afgerond naar hele percentages)

5%

3 of meer risicofactoren

9%

2 risicofactoren

28%

1 risicofactor

58%

0 risicofactoren

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

21

Tekstbox 10: Operationaliseren kwetsbaarheid
Verschillende risico- en beschermende factoren beïnvloeden kwetsbaarheid tijdens de
zwangerschap en binnen het gezin. Deze factoren bevinden zich zowel in het medische
als sociale domein. Het LUMC-Campus Den Haag, Erasmus MC en RIVM onderzoeken
momenteel of het mogelijk is om vanuit bestaande gegevens over risico- en beschermende factoren meer inzicht te krijgen in kwetsbaarheid. Hiervoor wordt gebruik
gemaakt van DIAPER, een data-infrastructuur met gegevens vanuit Perined (zwangerschap en geboorte), Vektis (zorggebruik) en CBS-microdata (achtergrondkenmerken van
ouders over bijvoorbeeld huishoudsamenstelling, werk, inkomen, leefomgeving).
Daarnaast is de gezondheidsmonitor 2016 gebruikt. Dit betreft een vragenlijstonderzoek
onder een selectie van de Nederlandse bevolking over leefstijl en ervaren gezondheid
uitgevoerd door GGD’en, CBS en RIVM. De analyse vindt plaats binnen de beveiligde
omgeving van CBS met gepseudonimiseerde data.
Het onderzoek in 2020 en 2021 met voorlopige resultaten
Het onderzoek naar kwetsbaarheid rond de zwangerschap is uitgevoerd onder 4172
vrouwen die na invullen van de gezondheidsmonitor zwanger zijn geworden (Molenaar
et al., n.d.). Van deze vrouwen hebben we gegevens over 42 variabelen die mogelijk een
rol spelen bij kwetsbaarheid. Dit zijn gegevens over leefstijl, huishoudsamenstelling,
individuele kenmerken, psychosociale factoren, zelf-gerapporteerde gezondheid,
zorggebruik, levensgebeurtenissen en leefomstandigheden. In de analyse hebben we op
basis van data groepen geïdentificeerd van vrouwen die dezelfde kenmerken delen. Deze
vrouwen lijken dus op elkaar omdat ze dezelfde risico- en beschermende factoren van
kwetsbaarheid hebben. We hebben 5 groepen achterhaald (Tabel 2). De kleinste groep

had meerdere risicofactoren voor kwetsbaarheid op meerdere domeinen (multidimensionale
kwetsbaarheid), zoals geen inkomen of een uitkering en een groter risico op depressieve of
angstige klachten. Deze vrouwen bleken ook vaker slechtere uitkomsten te hebben, zoals
een vroeggeboorte, laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap, of een
keizersnede. De grootste groep wordt omschreven als gezond en sociaaleconomisch stabiel;
zij delen voornamelijk beschermende factoren zoals een goede ervaren gezondheid en
een betaalde baan. De andere 3 groepen delen risicofactoren op één specifiek domein en
beschermende factoren op andere domeinen. Deze groepen zijn genoemd naar de
risicofactoren die zij delen: hoog zorggebruik, psychosociale kwetsbaarheid en
sociaaleconomische kwetsbaarheid.
Vervolgonderzoek
Om dit onderzoek te kunnen gebruiken voor de monitoring van de omvang en kenmerken
van gezinnen in een kwetsbare situatie op landelijk, regionaal, gemeente- of wijkniveau,
zijn nog een aantal stappen te zetten. In het onderzoek tot nu toe hebben we veel data
gebruikt van een kleine en specifieke populatie, namelijk iedereen die na deelname aan de
gezondheidsmonitor 2016 zwanger werd. Het onderzoek gaan we herhalen onder alle
zwangere vrouwen in Nederland met gebruik van uitsluitend DIAPER-data (zonder data uit
de gezondheidsmonitor). Daarmee onderzoeken we deze vragen: kunnen we kwetsbare
groep(en) identificeren op basis van uitsluitend DIAPER-data? Welke variabelen dragen
voornamelijk bij aan de indeling in de klassen? Moeten we aanvullend registreren? Een
ander belangrijk onderdeel van het vervolgonderzoek betreft de rol van de vader of partner
van de zwangere vrouw met betrekking tot kwetsbaarheid.

Tabel 2. Vijf gevonden groepen met gedeelde risicofactoren (violet) en beschermende factoren (donkerpaars) voor kwetsbaarheid
Multidimensionale kwetsbaarheid

Hoog zorggebruik

Sociaaleconomische
kwetsbaarheid

Psychosociale
kwetsbaarheid

Gezond en sociaal­
economisch stabiel

• Geen inkomen of een uitkering
• Huurwoning
• Hogere zorguitgaven
• Geen goede ervaren gezondheid
• Vaker eenzaam
• Groter risico op depressieve of angstige
klachten

• Hogere zorguitgaven, met
name ziekenhuis
• Gezond BMI
• Goede ervaren gezondheid
• Hoog opleidingsniveau
• Betaalde baan
• Koopwoning

• Geen inkomen of een uitkering
• Huurwoning
• Migratieachtergrond
• Vaker eenzaam
• Goede ervaren gezondheid
• Lage zorgkosten

• Groter risico op depressieve
of angstige klachten
• Vaker eenzaam
• Vaak betaalde baan en vast
contract
• Koopwoning
• Vaak geen hoge zorgkosten

• Goede ervaren gezondheid
• Vaker niet eenzaam
• Hoog opleidingsniveau
• Vaker betaalde baan en vast
contract

na de geboorte

15,0%

12. Kinderen met een vroeggeboorte en/of een laag
geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap (Big2)

Bron: Perined
Jaar: 2020

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Figuur 16: Vroeggeboorte en/of een laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap*

Inleiding

Te vroeg geboren kinderen, kinderen met een laag geboortegewicht voor de duur van de
zwangerschap en kinderen met een combinatie van beiden hebben een grotere kans op
overlijden direct of kort na de geboorte of fysieke gezondheidsproblemen (Barker, 2006).
Daarnaast hebben te vroeg geboren kinderen op latere leeftijd vaker een groeiachterstand,
een hoge bloeddruk, diabetes, longklachten en een minder goed gehoor dan gemiddeld
(Hille et al., 2007; Been et al., 2014; Sonnenschein-Van Der Voort et al., 2014; Luu et al., 2016).
Kinderen met een laag geboortegewicht hebben een verhoogde kans op overgewicht en
aandoeningen als hart- en vaatziekten, kanker en diabetes (Barker, 2006; RIVM, 2010; RIVM,
2011). De combinatie van vroeggeboorte en/of laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur wordt aangeduid als de ‘Big2’.

Percentage

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

22

20
15,6

15,7

15,3

10,3

10,5

10,2

6,8

6,9

6,8

6,7

6,7

0
2016

2017

2018

2019

2020

16
12

Teller: aantal kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 24 weken of meer met een
geboortegewicht onder geboortegewichtpercentiel 10 (Hoftiezer et al., 2019) en/of een
zwangerschapsduur van minder dan 37 weken.
Noemer: aantal kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 24 weken of meer.
*Vorig jaar zijn kinderen geboren na een zwangerschapsduur vanaf 22 weken meegenomen in de berekening.
Overeenkomstig met Perined en volksgezondheidenzorg.info zijn dit jaar zijn kinderen geboren na een
zwangerschapsduur vanaf 24 weken gepresenteerd. De resultaten zijn afgestemd met Perined.

Beschrijving en verdieping
15% van de kinderen te vroeg geboren en/of een laag geboortegewicht
In 2020 werd 15% van de kinderen geboren met een Big2. Van deze kinderen was 6,7% te
vroeg geboren en had 9,8% een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur (Figuur 16).
Tussen 2016 en 2020 varieerden deze percentages van 6,9% tot 6,7% voor vroeggeboorte en
van 10,5% tot 9,8% voor laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur. Beide percentages
laten sinds 2018 een lichte daling zien.

10,5

15,0

9,8

8
4

Berekening indicator*

15,8

Te vroeg geboren kinderen (<37 weken)
Kinderen met een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur (Hoftiezer)
Te vroeg geboren kinderen en/of kinderen met een laag geboortegewicht voor de
zwangerschapsduur (Hoftiezer)

* Sommige kinderen zijn zowel te vroeg geboren als te klein, waardoor de som van beiden niet gelijk is aan
het totaal.

na de geboorte

13. Kinderen die negatief scoren op spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van twee jaar

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

Een taalontwikkelingsachterstand of -stoornis bij jonge kinderen kan op latere leeftijd
gevolgen hebben voor het dagelijks functioneren, zoals schoolprestaties, sociale relaties en
de psychische gezondheid (Johnson et al., 2010; Lanting et al., 2018). De JGZ voert ontwikkelingsonderzoek uit bij kinderen zodat risicofactoren en problemen rond spraak-taalontwikkeling tijdig kunnen worden gesignaleerd. De JGZ-organisaties gebruiken ontwikkelingskenmerken van het Van Wiechen-onderzoek om de spraak-taalontwikkeling van kinderen
(0-4 jaar) te monitoren. Tijdens het contactmoment rond de leeftijd van twee jaar zijn dat
‘zegt zinnen van twee woorden’ en ‘wijst zes lichaamsdelen aan bij pop’. Deze indicator geeft inzicht in
de spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van twee jaar.

6

CenteringZwangerschap

Indicator

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Teller: aantal kinderen dat tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van twee
jaar negatief scoort bij de ontwikkelingskenmerken ‘zegt zinnen van twee woorden’ en ‘wijst
zes lichaamsdelen aan bij pop’.
Noemer: aantal kinderen waarover gegevens over spraak-taalontwikkeling beschikbaar zijn.

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Dashboard

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

23

Beschrijving en verdieping
1 op de 20 kinderen rond de leeftijd van 2 jaar had een achterstand in de spraak-taalontwikkeling
Voor 2020 waren bruikbare gegevens van 58.480 kinderen beschikbaar vanuit 20 JGZorganisaties uit verschillende delen van het land. Van deze kinderen had 5,0% (n=2.913) een
negatieve score op beide items van de spraak-taalontwikkeling (Tabel 3). Dit percentage
varieert tussen de JGZ-organisaties tussen de 2,5% en 10,3%. In 2019 was dit percentage iets
hoger, namelijk 5,3%*.
Voorzichtig interpreteren van resultaten is nodig
De resultaten van 2020 moeten voorzichtig geïnterpreteerd worden. Ten eerste zijn niet van
alle JGZ-organisaties gegevens beschikbaar (20 van de 36), waardoor de percentages kunnen
afwijken van de landelijke percentages. Ook zijn er in 2020 gegevens van minder kinderen
geregistreerd (58.480 in 2020 versus 91.092 in 2019). Volgens verschillende JGZ-organisaties

5,0%

Bron: navraag onder alle
JGZ-organisaties (respons n=20)
Jaartal: 2020

zou er sprake kunnen zijn van selectie, omdat vooral kwetsbare kinderen een contactmoment
hadden door de beleidsmaatregelen vanwege de coronapandemie. Dit kan betekenen dat het
percentage een overschatting is. Ook vonden afgelopen jaar veel contactmomenten telefonisch plaats, waardoor de spraak-taalontwikkeling is genoteerd op basis van het inzicht van
de ouders, in plaats van het onderzoek door de JGZ-medewerker. Dit kan geleid hebben tot
een onderschatting van het percentage. Ook geven JGZ-organisaties aan dat door de telefonische consulten de registratiegraad lager is dan in andere jaren. Dit kan ook een vertekening
geven. Tenslotte betekent een negatieve score op de 2 items niet automatisch dat een kind
ook daadwerkelijk een spraak-taalachterstand heeft.
Tabel 3. Kinderen die negatief scoren op spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van twee jaar (aantal
JGZ-organisaties n=20)
2018

2019

2020

Aantal kinderen waarover
gegevens beschikbaar zijn

91.920

91.092

58.480

Aantal kinderen met een
negatieve score op de items ‘zegt
zinnen van 2 woorden’ en ‘wijst
6 lichaamsdelen aan bij pop’

5,1%
(n=4.725 )

5,3%
(n=4.809)

5,0%
(n=2.913)

Spreiding tussen JGZ-organisaties

2,8% - 8,9%

2,9% - 10,1%

2,5% - 10,3 %

*In de Monitor Kansrijke Start 2019 en 2020 staan andere percentages genoemd. Deze percentages waren
gebaseerd op aangeleverde data van een beperkter aantal JGZ-organisaties (n= 8).

na de geboorte

14. Kinderen met overgewicht (inclusief
obesitas) rond de leeftijd van twee jaar

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Overgewicht en obesitas bij jonge kinderen kunnen op latere leeftijd leiden tot gezondheidsproblemen en psychosociale problemen (NCJ, 2012). De JGZ voert ontwikkelingsonderzoek uit
bij kinderen zodat risicofactoren en problemen tijdig kunnen worden gesignaleerd. Om het
percentage kinderen met overgewicht en obesitas te berekenen, is een Body Mass-index
(BMI) bepaald met behulp van lengte en gewicht. Deze BMI-scores zijn volgens de International Obesity Task Force-afkapwaarden (Cole et al., 2000) in categorieën ingedeeld, rekening
houdend met geslacht en leeftijd van het kind. Deze indicator geeft inzicht in welke mate
overgewicht en obesitas voorkomen bij kinderen rond de leeftijd van twee jaar.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Beschrijving en verdieping

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

1 op de 12 kinderen rond de leeftijd van 2 jaar had overgewicht of obesitas
Voor 2020 waren bruikbare gegevens van 45.414 kinderen beschikbaar vanuit 21 JGZ-organisaties uit verschillende delen van het land. Van deze kinderen had 9,4% (n=4.274) overgewicht
of obesitas (Tabel 4). Dit percentage varieert tussen de JGZ-organisaties tussen de 7,5% en
19,5%. In 2019 was dit percentage lager, namelijk 8,4%*.

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

24

Berekening indicator
Teller: aantal kinderen waarbij tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van
twee jaar de BMI binnen de categorieën ‘overgewicht’ of ‘obesitas’ valt.
Noemer: aantal kinderen waarover gegevens over de BMI beschikbaar zijn.

Voorzichtig interpreteren van resultaten is nodig
De resultaten van 2020 moeten voorzichtig geïnterpreteerd worden. Ten eerste zijn niet van
alle JGZ-organisaties gegevens beschikbaar (21 van de 36), waardoor de percentages kunnen
afwijken van de landelijke percentages. Ook zijn er in 2020 van minder kinderen gegevens
geregistreerd (45.414 in 2020 versus 83.909 in 2019). Volgens verschillende JGZ-organisaties
kan er sprake zijn van selectie, omdat vooral kwetsbare kinderen een contactmoment hadden
door de beleidsmaatregelen vanwege de coronapandemie. Dit kan betekenen dat het
percentage een overschatting is.

9,4%

Bron: navraag onder alle
JGZ-organisaties (respons n=21)
Jaartal: 2020

Tabel 4. Kinderen met overgewicht of obesitas op de leeftijd van twee jaar (aantal JGZ-organisaties: n=21)
2018

2019

2020

84.987

83.909

45.414

Aantal kinderen waarbij de Body
8,3%
Mass Index binnen de categorieën (n= 7.046 )
‘overgewicht’ of ‘obesitas’ valt

8,4%
(n= 7.007)

9,4%
(n= 4.274)

Spreiding tussen JGZ-organisaties

6,1% - 12,9%

7,5% - 19,5%

Aantal kinderen waarover
gegevens beschikbaar zijn

6,4% - 11,5 %

* In de Monitor Kansrijke Start 2019 en 2020 staan andere percentages genoemd. Deze percentages waren
gebaseerd op aangeleverde data van een beperkter aantal JGZ-organisaties (n= 9).

na de geboorte

15. Uithuisplaatsingen van kinderen tot
de leeftijd van twee jaar

Publiekssamenvatting

Belang indicator

Inleiding

Soms wordt de gezonde en veilige ontwikkeling van een kind bedreigd en helpt hulp op
vrijwillige basis niet of niet voldoende. Dan kan de rechter dwingend een jeugdbeschermingsmaatregel opleggen. Een kind wordt dan ‘onder toezicht gesteld’ of ‘onder voogdij geplaatst’
om de bedreiging voor de veiligheid en ontwikkeling van het kind op te heffen. Deze indicator
geeft inzicht in hoe vaak baby’s en jonge kinderen uit huis worden geplaatst.

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

25

1,8 per 1000

Figuur 17: Totaal aantal kinderen tot 2 jaar dat vermoedelijk uit huis geplaatst is (per 1000),
gespecificeerd naar laag huishoudinkomen, schulden (één of beide ouders), GGZ gebruik (één of beide
ouders) of eenoudergezin.*
Aantal per 1000
2.0

2,0

Berekening indicator*

1,5

Teller: aantal kinderen tot twee jaar dat op enig moment ten minste een dag een jeugdbeschermingsmaatregel heeft ontvangen, overlappend met jeugdhulp met verblijf.**
Noemer: aantal kinderen tot twee jaar.
* In vergelijking met de publicatie van vorig jaar wijken de gepresenteerde percentages iets af door een
aanscherping van de berekening en updates van de data door de dataleveranciers.
** Het CBS heeft geen directe informatie over uithuisplaatsingen. De combinatie tussen een jeugdbeschermingsmaatregel en jeugdhulp met verblijf geeft vermoedelijk een uithuisplaatsing weer. Maar er kan ook
vrijwillig gekozen zijn voor plaatsing in jeugdhulp met verblijf.

1,1
1,0 1,0
0,9

Beschrijving en verdieping
Aantal uithuisplaatsingen van kinderen tot twee jaar iets afgenomen
In 2020 is 1,8 per 1000 kinderen tot 2 jaar vermoedelijk uit huis geplaatst (Figuur 17). Dit zijn
kinderen die onder voogdij zijn geplaatst of een ondertoezichtstelling hebben, in combinatie
met jeugdhulp met verblijf. Tussen 2016 en 2020 nam het aantal uithuisplaatsingen iets af van
2,0 per 1000 in 2016 naar 1,8 per 1000 in 2020.

Bron: CBS-microdata
Jaar: 2020

0,5 0,6

1,9

1,0
0,7
0,6

1,9
1,1

1,9
1,2

1,0
0,7

0,9

0,6

0,6

1,8

1,0

0,5
0,4

0,0
2016

2017

2018

Aantal uithuisplaatsingen per 1000
...waarvan laag inkomen (<10e percentiel)
...waarvan schulden
...waarvan GGZ gebruik ouders
...waarvan eenoudergezin

*Kinderen kunnen in meerdere categorieën vallen.

2019

2020

na de geboorte

Ervaringen met Kansrijke Start
Leeswijzer

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

26

Als onderdeel van de Monitor Kansrijke Start sprak het RIVM in oktober-november 2021
individueel en in groepen met verschillende betrokkenen bij het actieprogramma Kansrijke
Start (zie Tekstbox 11 voor gehanteerde methode). Doel hiervan was om inzicht te krijgen in
de ervaringen rondom de voortgang van het actieprogramma en om de bevorderende en
belemmerende factoren bij de implementatie en borging te benoemen.
We beschrijven de belangrijkste bevindingen aan de hand van vier geïdentificeerde thema’s:
Samenwerking, Leren van elkaar, Bekostiging & financiering en Betrokkenheid (aanstaande)
ouders. We maken geen onderscheid in de ervaringen van projectleiders, vertegenwoordigers
van landelijke organisaties en zorgverleners. Deze groep presenteren we in zijn geheel als
‘betrokkenen’. Ervaringen van ervaringsdeskundigen benoemen we apart. De belangrijkste
bevindingen van ervaringen met activiteiten en interventies uit de vragenlijst worden apart bij
de thema’s beschreven (Tekstbox 12 en 13).
Tekstbox 11: procedure dataverzameling en -analyse
In totaal namen 31 personen deel aan een groepsbijeenkomst en/of individueel
interview. Deze deelnemers zijn benaderd door het RIVM, vanuit hun expertise en
ervaring met het actieprogramma Kansrijke Start.
Er vonden 2 online bijeenkomsten plaats met actief betrokkenen bij het actieprogramma
met in totaal 12 deelnemers. Een bijeenkomst met 3 zorgverleners en een bijeenkomst
met 9 vertegenwoordigers van landelijke organisaties. Met 2 personen voerden we
individuele gesprekken. Daarnaast voerden we individuele gesprekken met 10 projectleiders van lokale coalities Kansrijke Start. Deze interviews waren aanvullend aan de
reguliere gesprekken die het RIVM met hen heeft voor het ondersteuningsprogramma
Lerende Lokale Monitor. Ook voerden we individuele gesprekken met 7 ervaringsdeskundigen. Dit waren zowel professionele ervaringsdeskundigen als cliënten. De meeste
professionele ervaringsdeskundigen ondersteunen vrouwen en gezinnen in een
kwetsbare situatie vanuit hun eigen ervaringen. Enkele van hen zijn ook betrokken bij
de Spiegelgroep Kansrijke Start. De geïnterviewde cliënten hebben op dit moment zelf
te maken met zorg en ondersteuning tijdens de eerste 1000 dagen.

Bij de start van de bijeenkomsten en interviews kregen de deelnemers een korte
introductie over de achtergrond van de Monitor Kansrijke Start, het doel van de
bijeenkomst en het gebruik van hun gegevens. Iedere deelnemer gaf mondeling
akkoord voor opname van de bijeenkomst en anoniem gebruik van de data (‘informed
consent’). De gespreksleider maakte gebruik van een gespreksleidraad om het gesprek
te structureren. Van de opnamen van de bijeenkomsten zijn gespreksverslagen
gemaakt. Deze gespreksverslagen zijn door 2 onderzoekers geanalyseerd en in geïdentificeerde thema’s beschreven.

Samenwerking
Toelichting: Een effectieve Kansrijke Start aanpak vraagt om een domeinoverstijgende
samenwerking tussen het medisch en sociaal domein en het maken van samenwerkingsafspraken. Het is gericht op het delen en/of integreren van kennis, expertise en werkzaamheden tussen professionals en organisaties.
Belang eerste 1000 levensdagen hoog op agenda als gevolg van Kansrijke Start
Het actieprogramma Kansrijke Start gaf volgens betrokkenen een sterke impuls aan het
starten of uitbreiden van activiteiten gericht op de eerste 1000 levensdagen. Door het
actieprogramma kreeg het thema op zowel het niveau van bestuur, beleid als uitvoering meer
bekendheid. Volgens betrokkenen was de urgentie bij zorgverleners al langer voelbaar. Nu er
ook meer aandacht op bestuurlijk niveau is en het thema op de lokale politieke agenda staat,
ervaren zij meer ruimte voor investeringen om plannen (verder) vorm te geven.
“Wat erbij geholpen heeft, is de aandacht die er voor is; de gemeenschappelijkheid, landelijk, regionaal,
lokaal. Met z’n allen met hetzelfde bezig zijn.”
Projectleider Lokale Coalitie
Landelijke actieprogramma stimuleert lokale coalities en aanpak
Het landelijke actieprogramma is volgens betrokkenen een vliegwiel geweest om lokaal
activiteiten te ontplooien op Kansrijke Start. Het opzetten van lokale coalities zien zij als zeer
zinvol, omdat lokaal de problematiek en dus ook de aanpak verschilt. Daarbij vinden zij het
prettig dat lokale coalities door het stimuleringsprogramma Kansrijke Start ondersteund

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

27

worden. Samenwerking en het bedenken en uitvoeren van activiteiten konden hierdoor
sneller gerealiseerd worden. Zo vinden zij dat hulpmiddelen zoals de analysetool, menukaart
en de klantroutes (VWS, 2019a, b en c) en de bredere beschikbaarheid van cijfers bij
waarstaatjegemeente.nl hierbij helpen. Een aantal betrokkenen geeft aan dat ook de inhoudelijke ZonMw-programma’s (zoals Preconceptiezorg en Onbedoelde (tiener) zwangerschappen) hebben bijgedragen. Zij benoemen dat hierdoor meer financiële middelen beschikbaar
kwamen om projecten daadwerkelijk uit te voeren. Daarnaast konden door korte lijnen
tussen landelijke en lokale partijen lokaal ervaren knelpunten soms landelijk opgepakt
worden. Door dit met elkaar te delen, konden andere coalities en regio’s hiervan leren.
“Niet one size fits all, maar kijken: wat is lokaal nodig, waar zitten mogelijkheden, waar willen mensen
voor gaan. Dat we de juiste dingen met elkaar doen. Dat één en één echt drie of misschien zelfs wel vier
kan worden. […] Tegelijkertijd merk ik ook wel dat we er wat generieke dingen uit kunnen halen: geleerde
lessen die voor anderen relevant kunnen zijn, dat er wordt voortgebouwd op alles wat er al is bedacht.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie
Verbinding medisch en sociaal domein krijgt steeds meer vorm
Betrokkenen geven meerdere keren aan dat de verbinding tussen het sociale en medische
domein op veel plekken steeds meer vorm krijgt. In steeds meer gemeenten worden mogelijkheden voor samenwerking verkend en vinden gezamenlijke initiatieven plaats. Een
voorbeeld hiervan is casuïstiekbesprekingen rondom kwetsbare zwangere vrouwen waar
verschillende disciplines uit zowel het medisch als sociaal domein aanwezig zijn. Betrokkenen
benoemen dat deze structurele, inhoudelijke bijeenkomsten eraan bijdragen dat men elkaar
ook op andere onderwerpen makkelijker kan vinden en samen maatwerk kan leveren aan
cliënten. Er zijn ook uitdagingen in de samenwerking. Zo merkten betrokkenen op dat niet
alle professionals even goed betrokken zijn. Aan de betere verbinding tussen medisch en sociaal domein neemt (slechts) een deel van de zorg- en hulpverleners actief deel. Dit zijn vooral
(enthousiaste) zorgverleners die direct betrokken zijn bij de coalitie (‘coalition of the willing’).
“We moeten nog echt de stap maken dat de individuele zorgverlener die er mee zou moeten werken,
want die is in direct contact met ouders en kind, daar is het nog steeds de ver-van-mijn-bed-show voor.
[…] Is misschien nog wel het allerlastigste, dat het niet op de bestuurlijke tafels blijft liggen, maar dat het
getransporteerd wordt naar waar het echt moet.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Ondersteuning zorgverleners wenselijk voor betere aansluiting met praktijk
Meerdere keren noemen betrokkenen dat het wenselijk is om zorgverleners beter te ondersteunen. Concrete voorbeelden zijn het beschikbaar stellen van vacatiegelden voor bijeenkomsten en gezamenlijke (bij)scholing door professionals uit zowel het medisch als sociaal
domein. Dit kan bijvoorbeeld op thema’s als het beter signaleren van kwetsbaarheid en effectief, sensitief en bewust communiceren met (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie.
Dit laatste kan volgens ervaringsdeskundigen helpen om beter aansluiting te vinden bij de
doelgroep. Zij vinden het vooral belangrijk dat zorgverleners luisteren naar alle vragen en
steun bieden. Ook vinden ze het belangrijk dat onzekerheden worden erkend en positieve
punten worden benoemd. Verder benadrukken ervaringsdeskundigen dat er niet ‘neerbuigend’ over of met hen moet worden gesproken. Zij onderstrepen het belang van het zich
goed kunnen inleven in de cliëntsituatie.
“Hoe ouders worden benaderd, dat er vaak heel erg veel oordelen in zitten, dat de professionals daar niet
goed voor zijn opgeleid of echt goed aansluiten bij de behoeften en wensen van de cliënt. Heel erg vanuit:
wat is er nodig, wat vinden wij dat er nodig is.”
Ervaringsdeskundige
Duidelijkheid regierol voor borging in de toekomst belangrijk
Sommige betrokkenen geven aan dat onduidelijk is wie de probleemeigenaar van Kansrijke
Start is als de impulsgelden niet meer beschikbaar zijn. Het is onduidelijk wie dan de regierol
neemt, inclusief het bijbehorende mandaat en benodigde investeringen. Betrokkenen geven
aan dat het erg belangrijk is dat dit de komende periode duidelijk wordt, zodat de continuïteit
van Kansrijke Start wordt geborgd. Enkele betrokkenen suggereren dat geleerd kan worden
van andere sectoren waar dit vraagstuk ook heeft gespeeld, waaronder de ouderenzorg.
Verbreding van reikwijdte Kansrijke Start biedt kansen
Kansrijke Start richt zich op de eerste 1000 levensdagen, van preconceptieperiode tot de
leeftijd van 2 jaar. Betrokkenen geven aan dat deze reikwijdte wellicht uitgebreid moet
worden tot bijvoorbeeld 1500 of 2000 dagen. Door die langere periode is meer te zeggen over
de ontwikkeling van een kind. Daarbij vinden betrokkenen het onlogisch om ouders in een
kwetsbare situatie na 2 jaar weer ‘los te moeten laten’. Volgens hen wordt in steeds meer
coalities het gesprek gevoerd over het verbreden van de focus van het programma. Dit geeft
hen kansen voor het betrekken van andere beleidsterreinen, zoals onderwijs of arbeidsparti-

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

28

cipatie, en (daarmee) meer financieringsmogelijkheden. Het specifieke belang van de eerste
1000 dagen wordt wel onderstreept; een uitbreiding naar 1500 of 2000 dagen is alleen zinvol
als de domeinoverstijgende samenwerking rond deze eerste periode goed is georganiseerd
en geborgd.
Coronapandemie zorgde voor vertraging op meerdere vlakken
De coronapandemie zorgde volgens betrokkenen voor vertraging bij de implementatie van
het actieprogramma en de vertaalslag naar de lokale coalities. Sommige coalities stonden
enige tijd in de ‘wachtstand’, in de hoop weer live bij elkaar te kunnen komen. Uiteindelijk zijn
bijeenkomsten online gehouden. Volgens betrokkenen was dit belemmerend voor het
relatiebeheer, elkaar beter leren kennen, soms ook in het praktisch realiseren van zaken en bij
het vasthouden van energie. Aan de andere kant zorgde de pandemie bij veel coalities ook
voor meer urgentiegevoel voor het samenwerken. Zo waren er zorgen over de mogelijke
toename van problemen in gezinnen en het bereiken en signaleren van deze (aanstaande)
gezinnen in een kwetsbare situatie, bijvoorbeeld omdat prenatale huisbezoeken online
gedaan moesten worden. Omdat GGD’en de volledige capaciteit nodig hadden voor het
testen en vaccineren, konden zij zich in veel gemeenten minder inzetten voor de lokale
coalities.
“[Corona] heeft effect gehad op hele uitvoering, gaf ook vertraging op het hele project. Fysiek is er veel
meer dynamiek tussen verschillende partijen, wat via een beeldscherm lastig overkomt. […] Corona heeft
niet geholpen, vooral bij partijen als de GGD, zij hadden vol hun focus op teststraten bijvoorbeeld. De
GGD is nu bezig met het inhalen van achterstallige spreekuren.”
Projectleider Lokale Coalitie

Tekstbox 12: resultaten vragenlijst onder gemeenten
In de vragenlijst onder gemeenten (Tekstbox 3) zijn diverse vragen gesteld over de stand
van zaken rondom Kansrijke Start. Een aantal bevindingen rond het thema Samenwerken
staat in deze tekstbox. Als het niet anders is aangegeven, is het percentage berekend over
alle responderende gemeenten (N=229).
• In 66% van de gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben aangevraagd, zijn
extra activiteiten gestart na aanvraag van de Impuls.
• 64% van de gemeenten heeft samenwerkingsafspraken gemaakt over een aanpak
rondom de eerste 1000 dagen op zowel niveau van bestuur, beleid als uitvoering.
• 72% van de gemeenten heeft gezamenlijke ambities geformuleerd rondom Kansrijke
Start.
• 84% van de gemeenten is bezig met het ontwikkelen van doelstellingen of hebben
deze al vastgesteld.
• 26% van de gemeenten geeft aan doelstellingen te richten op een langere tijdsperiode (kinderen van 0-4 jaar of van 0-18 jaar) dan de tijdsperiode van Kansrijke Start
(kinderen tot 2 jaar).
• Het programma Kansrijke Start is bij 86% van de gemeenten ondergebracht in een
breder beleidskader.
• 64% van de gemeenten met Impuls Kansrijke Start werkt samen met andere
gemeenten aan het opzetten of versterken van een (sub)regionale coalitie. Zij
houden hierbij rekening met de bestaande samenwerkingsverbanden tussen
gemeenten, JGZ en VSV’s (35%), uitsluitend met gemeenten (35%) of uitsluitend met
VSV’s (15%).
• 73% van de gemeenten geeft aan dat het coronavirus invloed had op activiteiten en
de voortgang van Kansrijke Start in hun lokale coalitie. Het heeft vooral voor vertraging gezorgd.

Gezamenlijk leren

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

29

Toelichting: Kansrijke Start vraagt om een andere organisatie van zorg en ondersteuning
waarbij het gezamenlijk leren een belangrijk onderdeel is. Er is geen blauwdruk om dit
vorm te geven en te organiseren. Dit vraagt om een continu proces van leren en reflecteren van individuele organisaties en tussen organisaties onderling.
Meerlaags leren draagt sterk bij aan ontwikkeling van lerende lokale coalities
Naast het delen van informatie binnen lokale coalities, is volgens betrokkenen ook delen van
informatie tussen lokale coalities én tussen coalities en landelijke partijen een belangrijk
onderdeel van het programma. Dit bracht Kansrijke Start verder. Dit zogenoemde ‘meerlaags’
leren droeg volgens hen sterk bij aan het ontwikkelen van nieuwe plannen en het gevoel niet
steeds zelf het wiel te hoeven uitvinden. In dit kader werden ook de bestaande ondersteuningsstructuren vanuit Pharos en RIVM genoemd.
“Is heel erg helpend […] En ook fijn, dat je daar op terug kan vallen en de mogelijkheid die er is dat je
terug kan vallen op de ondersteuning, van zowel het RIVM als ook Pharos, die met van alles kunnen
helpen. Op de andere beleidsvelden waar ik op zit/ heb gezeten, mis je dat heel erg. Je krijgt dan als
gemeente wel de opdracht, maar verder heel weinig begeleiding, wel wat, maar in veel mindere wijze dan
bij Kansrijke Start. Als gemeente ben je ook altijd heel erg zoekende van hoe doen we dit en ook hoe
doen andere gemeentes het. Is heel prettig om van gedachten te wisselen.
Projectleider Lokale Coalitie
Behoefte aan ondersteuning, maar behoefte verschilt tussen lokale coalities
De ondersteuningsbehoefte verschilt volgens betrokkenen sterk tussen lokale coalities. Dit
wordt sterk bepaald door de ervaring van de projectleider en de fase waarin de lokale coalitie
zich bevindt. In de opstartfase wensen lokale coalities veelal een-op-een ondersteuning om
de samenwerking te stimuleren en te komen tot een gedragen plan van aanpak. Coalities die
al verder zijn hebben behoefte aan verbreding en verdieping op thema’s, uitwisseling en leren
van elkaar. Dit vraagt om een andere vorm van ondersteuning: samen leren op maat.
Na de opstartfase vindt een inhoudelijke verdieping- en verbredingslag plaats om lokale
coalities goed te kunnen blijven ondersteunen. Hiervoor zijn verschillende thema’s genoemd.
Denk aan samenwerken met de doelgroep, regionale samenwerking, borging, opzetten van
goede monitoring en formuleren van scherpe doelen. Inhoudelijke thema’s zijn bijvoorbeeld
laaggeletterdheid, sensitief werken, toerusting van professionals en armoede in relatie tot
gezondheid en stress. Betrokkenen spreken hierbij de wens uit om deze thematische focus

gezamenlijk aan te brengen, te beginnen bij de actuele vragen van de coalities zelf, om zo de
beweging van Kansrijke Start ook daadwerkelijk te kunnen blijven stimuleren en aanjagen.
Effecten deels merkbaar, meetbare effecten pas op langere termijn zichtbaar
Volgens de meeste betrokkenen zijn de eerste effecten van Kansrijke Start vooral te merken
in betere verbindingen die zijn ontstaan tussen het medische en sociale domein. Zo weet men
elkaar beter te vinden, zijn er betere onderlinge relaties, zijn er concrete interventies gerealiseerd en veel praktische tools ontwikkeld. Of het programma ook daadwerkelijk effect heeft
op gezondheidsuitkomsten en het aantal gezinnen dat beter gesignaleerd en ondersteund
wordt, is volgens hen nog niet meetbaar. Gezondheidseffecten, en dan in het bijzonder de
causale relatie met de aanpak Kansrijke Start, zijn moeilijk aan te tonen en worden pas op
langere termijn zichtbaar. Daarnaast zijn sommige effecten per gemeente nauwelijks te
bepalen als gevolg van lage prevalentiecijfers van negatieve gezondheidsuitkomsten voor
moeder en kind. Ook zijn de afgelopen jaren verschillende initiatieven genomen in bijvoorbeeld de geboortezorg die de uitkomsten beïnvloeden. In veel coalities staat monitoring nog
in de kinderschoenen. Bijna alle betrokkenen geven aan dat het tijd vraagt om effecten te zien.
“[Dit] zal in de komende jaren z’n uitwerking krijgen. Hiervoor is een lange adem nodig. Effecten op
cijfers zul je pas later zien. Er kan nog steeds verbeterd worden in samenwerking bijvoorbeeld in het
elkaar vinden, zoals sociale routekaarten maken. Netwerken maken kost heel veel tijd, dit zal nog wel
een tijdje zo blijven.”
Projectleider Lokale Coal
Tekstbox 13: resultaten vragenlijst onder gemeenten
In de vragenlijst onder gemeenten (Tekstbox 3) gingen diverse vragen over de stand
van zaken rondom Kansrijke Start. Een aantal bevindingen rond het thema Leren van
elkaar staan in deze tekstbox. Als het niet anders is aangegeven, is het percentage
berekend over alle responderende gemeenten (n=229).
• 71% van de gemeenten heeft een startfoto gemaakt om inzicht te krijgen in de cijfers
en feiten rondom de eerste 1000 dagen in hun gemeente.
• 35% van de gemeenten monitort de voortgang van het programma, zoals de
invoering van interventies. 48% van de gemeenten heeft plannen hiervoor.
• De website www.kansrijkestartnl.nl is bekend bij 89% van de gemeenten, 70% maakt
er gebruikt van en waardeert de website goed.
• De adviseurs van Pharos zijn bekend bij 85% van de gemeenten, 73% maakt er
gebruik van en waardeert dit zeer goed.

Bekostiging & financiering

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

30

Toelichting: Bekostiging bij Kansrijke Start gaat over hoe middelen worden verdeeld over
zorgaanbieders/zorgorganisaties. Financiering bij Kansrijke Start gaat over hoe activiteiten structureel of tijdelijk gefinancierd worden.
Borging activiteiten Kansrijke Start in lokale setting vraagt om structurele bekostiging
Voor een goede borging van Kansrijke Start is volgens betrokkenen een structurele bekostiging van de huidige lokale coalities en interventies nodig. Alle betrokkenen geven aan dat dit
voor hen een groot, doorlopend knelpunt is. Het structureel bekostigen van de lokale coalities
is volgens de geïnterviewde zorgverleners nodig om ervoor te zorgen dat mensen betrokken
blijven. Als dit niet wordt gefaciliteerd, is de kans aanwezig dat het uit elkaar valt.
“Dat je een vast persoon hebt die de groep continue weer bij elkaar haalt. Want echt, als je dit nu stopt,
en je zou niet iemand van de gemeente hebben […] die dit gewoon elk jaar als motortje blijft doen, dan
valt het uit elkaar, want de zorgverleners zijn gewoon te druk met allerlei dingen, dus dan komt het er
niet van... Dus, je moet dit duurzaam neerzetten door er een duurzame structuur van te maken.”
Zorgverlener
Bekostiging interventies vaak tijdelijk en van korte duur
Bekostiging van interventies wordt ervaren als een knelpunt die de borging belemmert.
Betrokkenen ervaren tekorten in het sociale domein bij gemeenten: preventieve interventies
zijn vaak niet (meer) mogelijk. Zij geven aan dat interventies op dit moment vaak tijdelijk
worden bekostigd. Dit belemmert het maken van duurzame verbindingen tussen organisaties
sterk. In sommige gebieden draagt de provincie of zorgverzekeraar financieel bij aan Kansrijke
Start-activiteiten. Hoewel meerdere gemeenten verzekeraars proberen te betrekken, wordt
dat als moeizaam ervaren.
Verschillende gemeenten hebben eerder geen impulsgelden aangevraagd en missen nu deze financiële
middelen
In gebieden waar lokale coalities meer regionaal willen samenwerken, raken soms gemeenten betrokken die geen impulsgelden hebben aangevraagd. Volgens een projectleider
omarmen zij inmiddels het onderwerp, maar missen zij nu deze financiële middelen.

“Eigenlijk zouden gemeentes alsnog aanspraak moeten kunnen maken op impulsgelden. Bijvoorbeeld in
een gemeente zit een nieuwe frisse medewerker, die niet begrijpt waarom de gemeente in het verleden de
impulsgelden niet heeft aangevraagd, zou fijn zijn als er nog een soort ‘veegronde’ komt voor gemeentes
die zich bedacht hebben.”
Projectleider Lokale Coalitie
Huidige wet- en regelgeving wordt als belemmerend ervaren
Volgens betrokkenen staan de uitgangspunten van Kansrijke Start (verbinden medisch en
sociaal domein) haaks op de inrichting van de huidige wettelijke kaders. Zij benoemen hierbij
meerdere keren de knelpunten bij het financieren van preventie. Zo valt de collectieve
preventie (universele en selectieve preventie) niet onder de verantwoordelijkheid van
zorgverzekeraars binnen de Zorgverzekeringswet. Tegelijkertijd kunnen gemeenten geen individuele (geïndiceerde en zorggerelateerde) preventie financieren. Dit bemoeilijkt het bekostigen van preventieve interventies, ook doordat de eventueel gerealiseerde opbrengsten niet
terecht komen bij de investeerder.
“Die complexe samenwerking met zorgverzekeraars en dat degene die investeert niet altijd degene is die
de baten ook terugziet in z’n portemonnee. Dat zijn complexere vraagstukken, waar je wel heel erg tegen
aanloopt bij Kansrijke Start.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie
Er zijn ook andere wetten en regels die een goede samenwerking tussen medisch en sociaal
domein negatief beïnvloeden. Zo belemmert volgens zorgverleners de Algemene Verordening Persoonsgegevens (AVG) de informatieoverdracht tussen zorgverleners uit de verschillende domeinen. Dit geldt volgens sommigen ook voor de wettelijke opdracht van sommige
organisaties. De opdracht van de jeugdgezondheidszorg (JGZ) is bijvoorbeeld ‘het ondersteunen
van kinderen van 0 tot 18 jaar’. De periode van ‘min 9 maanden’ en het ondersteunen van
ouders wordt daarin niet genoemd. Dit betekent dat ervoor JGZ-organisaties minder mogelijk
is om structureel bij te dragen aan lokale coalities. Dit speelt volgens projectleiders van lokale
coalities momenteel sterk in regio’s waar JGZ-organisaties te maken hebben met bezuinigingen
en een personeelstekort.

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

“Binnen [JGZ] is weinig mankracht, waardoor ze dingen niet voor elkaar krijgen door te weinig
middelen. Er waren al preventietaken weggeschrapt. De wettelijke taak van de JGZ richt zich nu op het
kind van 0-4 jaar. Zolang ‘min 9 maanden’ en de ondersteuning van (aanstaande) ouders niet expliciet
wordt genoemd, belemmert dit hun inzet. Alleen aan wettelijke taken moeten en kunnen ze voldoen.
De rest zouden ze wel willen, maar kunnen ze dan niet leveren.”
Projectleider Lokale Coalitie Kansrijke Start
Idealiter merken cliënten niks van schotten tussen verschillende domeinen
Betrokkenen bij Kansrijke Start geven aan dat de zorg en ondersteuning idealiter zo ingericht
is dat cliënten niets merken van schotten tussen de verschillende domeinen. Ervaringsdeskundigen geven echter aan dat deze schotten wel worden ervaren. Het huidige systeem sluit
volgens hen niet aan bij wat er in de praktijk nodig is. Zo zijn er vaak verschillende financiële
potjes en aanmeldmogelijkheden voor de zorg en ondersteuning waar (aanstaande) ouders in
een kwetsbare situatie mee te maken hebben (wonen, arbeid, scholing, schuldhulpverlening,
opvoedondersteuning). Zo geeft een ervaringsdeskundige als voorbeeld dat cliënten die in
aanmerking komen voor ondersteuning op allerlei leefgebieden vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), daarnaast in sommige gemeenten voor ondersteuning rondom
kinderen en opvoeding ook aanspraak moeten maken op de Jeugdgezondheidswet. De Wmo
is hier namelijk niet voor bedoeld. Ervaringsdeskundigen merken dat het systeem soms
leidend is, waarbij onvoldoende gekeken wordt naar wat een client nodig heeft. Het zou
helpen als cliënten één contactpersoon hebben waar ze bij terecht kunnen.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

Betrokkenheid (aanstaande) ouders

Uithuisplaatsingen

Toelichting: Cliëntparticipatie is het betrekken van (aanstaande) ouders in een kwetsbare
situatie bij het vormgeven van Kansrijke Start. Dit kan op verschillende manieren en op
verschillende niveaus.

15

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

31

“Maar als jij als jonge meid overal naartoe moet met je verhaal […] Iedereen helpt je op een bepaald
leefgebied, maar je voelt je door niemand echt gezien als mens. Daar ga je met je schuldenboekje heen
en wordt alleen naar de financiën gekeken [...] Rennen, vliegen; ze zien door het bomen het bos niet
meer. Ze hebben behoefte aan één contactpersoon die met hen dingen kan oppakken en desnoods mee
naar dat loket.”
Ervaringsdeskundige

Ervaringsdeskundigen betrekken gebeurt nog onvoldoende, verschillen tussen lokale coalities
Het betrekken van (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie en ervaringsdeskundigen
gebeurt volgens betrokkenen vooralsnog onvoldoende. Dit terwijl zij bij uitstek goed weten
wat knelpunten zijn en hoe het beter kan. Ook zien zij op dit moment verschillen tussen lokale
coalities in het al dan niet betrekken van ervaringsdeskundigen.
Volwaardige cliëntenparticipatie gaat volgens de betrokkenen verder dan een cliëntenraad of
incidentele raadpleging van cliënten om ideeën te toetsen. Betrokkenen spreken de wens uit
dat op beleidsniveau ervaringsdeskundigen direct betrokken worden bij de ontwikkeling van
beleidsplannen. In de dagelijkse zorg en ondersteuning zorgen ervaringsdeskundigen idealiter
voor meer veiligheid in de relatie tussen zorgverlening en cliënt en het beter overbrengen van
informatie, bijvoorbeeld door het geven van feedback aan zorgverleners of op informatiemateriaal. Cliënten geven aan het heel prettig te vinden om te kunnen praten met iemand die in
een vergelijkbare situatie zit of zat. Het inzetten van ervaringsdeskundigen behoeft een
passende (financiële) beloning. Het vraagt ook een investering om deskundigen te kunnen
aantrekken om dit lokaal te organiseren. Zo geeft een betrokkene aan dat Pharos het
afgelopen jaar leertrajecten ‘samenwerken met de mensen om wie het gaat’ organiseerde om
dit thema verder uit te werken.
Gebrek aan positieve verhalen over kwetsbare (jonge) ouders
Ervaringsdeskundigen geven aan dat het wenselijk is dat de beeldvorming rondom kwetsbaar
(jong) ouderschap verandert. Dit kan door ook positieve verhalen te vertellen.
“Je kent natuurlijk veel tienermoeders maar het beeld dat wordt geschetst is dat ze allemaal roken en
geen toekomst meer hebben en dat het niet goed gaat met het kindje en dat soort verhalen. […] Het enige
wat ik van tienermoeders wist was wat ik op tv zag. Dat ziet er natuurlijk heel heftig uit, dus ik zag gelijk
geen toekomst meer voor me […] Ja, het is vooral belangrijk om positieve verhalen te delen denk ik”.
Ervaringsdeskundige
Vergroten inzet informele netwerk en rol vader/partner om (aanstaande) ouders te ondersteunen
Zowel betrokkenen als ervaringsdeskundigen vinden dat meer aandacht nodig is voor het
inzetten van het informele netwerk bij (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie. Een
aantal beschermende factoren om kwetsbaarheid te verminderen heeft te maken met steun
in de omgeving. Ook de rol van de vader/partner is nu onderbelicht, terwijl de vader/partner
wel een belangrijke pijler kan zijn in het informele netwerk rondom de (aanstaande) moeder.
Dit komt steeds meer onder de aandacht.

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

32

Beschouwing
Dit document beschrijft de ontwikkelingen rondom Kansrijke Start aan de hand van twee
onderdelen. In het kwantitatieve onderdeel geven de resultaten op vijftien indicatoren inzicht
in ingevoerde activiteiten en gezondheidsmaten. In het kwalitatieve onderdeel zijn de
ervaringen van betrokkenen beschreven vanuit vier thema’s: samenwerking, lerend vermogen, bekostiging & financiering en betrokkenheid ouders. In deze beschouwing vatten we de
resultaten kort samen en zetten we ze in perspectief. Daarnaast plaatsen we enkele opmerkingen bij de dataverzameling.

Resultaten samengevat
Verbeteringen zichtbaar: toename in activiteiten op het gebied van
Kansrijke Start en eerste merkbare effecten
De gepresenteerde indicatoren en ervaringen laten zien dat in 2021 steeds meer activiteiten
gericht op de eerste 1000 levensdagen zijn gestart of uitgebreid. Zo geeft ruim de helft van de
gemeenten die de Impuls Kansrijke Start ontvingen aan dat zij inmiddels een lokale of
regionale coalitie hebben gevormd. Vorig jaar, in 2020, was de helft van hen nog in de
opstartfase. Daarbij bieden steeds meer gemeenten interventies en programma’s aan, zoals
Nu Niet Zwanger en VoorZorg. Uit de interviews en vragenlijsten onder gemeenten blijkt dat
de samenwerking tussen het medische en sociale domein steeds beter vorm krijgt. In
vergelijking met 2020 stijgt bijvoorbeeld het aantal genoemde partijen waarmee gemeenten
samenwerken rondom Kansrijke Start.
De eerste merkbare effecten van Kansrijke Start zijn volgens betrokkenen vooral te zien in de
betere onderlinge relaties en verbindingen tussen de domeinen, organisaties en individuen.
Verschillende onderdelen van het programma hebben hier positief aan bijgedragen. Betrokkenen waarderen het stimuleren van de lokale aanpak (via de lokale coalities) vanuit een
landelijk programma, waarin hulpmiddelen worden ontwikkeld en ondersteuning wordt
geboden. In de ondersteuning werden de mogelijkheden voor het leren van elkaar, zowel
binnen als tussen coalities, genoemd als belangrijke facilitator van de ontwikkeling van lokale
coalities. Betrokkenen geven aan dat de huidige ontwikkelingen zonder het actieprogramma
niet hadden plaatsgevonden. Zij zien het landelijk actieprogramma als ‘vliegwiel’ om de
beweging Kansrijke Start te stimuleren.

Wisselend beeld op uitkomsten
De uitkomsten voor ouders en kinderen laten op landelijk niveau een wisselend beeld zien.
Zo zijn er verschillende indicatoren die zich in de gewenste richting ontwikkelen. Denk aan het
percentage kinderen met een vroeggeboorte en/of laag geboortegewicht voor de duur van de
zwangerschap, en het percentage vrouwen met schulden in het jaar van bevalling. Enkele
andere indicatoren doen dat niet, zoals het percentage vrouwen dat geen kraamzorg ontving,
en het percentage kinderen met overgewicht rond de leeftijd van twee jaar. De invloed van de
coronapandemie verschilt tussen verschillende indicatoren. Zo waren de coronamaatregelen
mogelijk direct van invloed op een aantal indicatoren (bijvoorbeeld de indicator met betrekking tot kraamzorg), terwijl deze relatie bij andere indicatoren minder duidelijk is. Ook zorgt
de beperkte databeschikbaarheid (bijvoorbeeld van JGZ-data) ervoor dat gepresenteerde
percentages kunnen afwijken van de landelijke percentages.

Effect van Kansrijke Start en andere beleidsmaatregelen moeilijk te
onderscheiden
Het kost tijd voordat eventuele effecten van het actieprogramma zichtbaar zijn in veranderingen in gezondheidsuitkomsten. Dit komt mede door de ‘vertraging’ in de beschikbaarheid
van gegevens. Zo zijn de gegevens voor de meeste indicatoren afkomstig uit 2019 of 2020.
Eventuele effecten van het actieprogramma zijn in deze jaren nog niet meetbaar gezien de
korte tijd na de invoering (september 2018). Daarbij is een causaal verband tussen het
actieprogramma en gezondheidsuitkomsten niet of moeilijk vast te stellen. Dit komt door de
invloed van andere beleidsmaatregelen in de geboortezorg, preventie en het bredere sociale
domein. Wel lijken inmiddels voor een aantal indicatoren de trends in de gewenste richting te
ontwikkelen.

Knelpunten met betrekking tot borging behoeven aandacht
Uit dit onderzoek komt naar voren dat de structurele borging van Kansrijke Start aandacht
vraagt. Tijdens de dataverzameling zijn verschillende verbeterpunten benoemd die ook in
eerdere jaren naar voren kwamen en vooralsnog niet lijken te zijn opgelost. Zo ontbreekt
momenteel een structurele bekostiging van bijvoorbeeld de lokale coalities en interventies.
De huidige bekostiging is vaak op projectbasis en tijdelijk. Dit kan de borging van lokale
coalities en interventies belemmeren.

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting

Ook wordt de huidige wet- en regelgeving als belemmerend ervaren, bijvoorbeeld bij het
financieren van preventieve interventies. Daarnaast vindt het betrekken van de doelgroep en
ervaringsdeskundigen in veel coalities nog onvoldoende plaats, terwijl dit wel door alle
partijen gewenst is. De ondervertegenwoordiging van deze groepen kwam in deze rapportage
duidelijker naar voren dan in de afgelopen jaren. Naast ervaringsdeskundigen worden ook
huisartsen en zorgverzekeraars vaak genoemd als partijen waarmee meer samenwerking
gewenst is.

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

33

Een laatste aspect is dat Kansrijke Start wel vorm krijgt in de praktijk, maar vooral bij direct
betrokkenen bij de coalities, zoals bijvoorbeeld projectleiders en enthousiaste zorgverleners
(‘coalition of the willing’). De achterban van deze zorgverleners is vaak nog onvoldoende
betrokken, terwijl juist zij in direct contact staan met cliënten.

Doorontwikkeling lokale coalities vraagt om gezamenlijk leren
De lokale coalities konden zich de afgelopen jaren verder ontwikkelen mede dankzij het leren
van en met elkaar. Ook in de toekomst liggen er veel mogelijkheden in uitwisseling en
gezamenlijke verdieping op procesthema’s zoals samenwerken met de doelgroep, gesprekstechnieken en het opzetten van monitoring, en meer inhoudelijke thema’s als laaggeletterdheid en sensitief werken. Hoe dit gezamenlijk leren vorm wordt gegeven, varieert tussen
lokale coalities. De komende periode is het belangrijk om een leercultuur te organiseren,
waarin coalities gefaciliteerd worden bij hun kennisontwikkeling en het vergroten van hun
gezamenlijk lerend vermogen.

venties zoals JGZ-consulten en CenteringZwangerschap zijn tijdens de coronapandemie naar
online of telefonische mogelijkheden gezocht. Het is onbekend welke invloed de coronapandemie precies heeft op de trends in indicatoren. Bekend is dat de JGZ minder kinderen heeft
gezien. De trends in overgewicht en spraak-taalontwikkeling van kinderen rond twee jaar zijn
daardoor minder goed te interpreteren.

Beschikbaarheid van data is essentieel, ook voor de toekomst
Om op zowel landelijk als lokaal niveau te kunnen blijven monitoren en leren, is de beschikbaarheid van data essentieel. In deze factsheet hebben we gebruikgemaakt van DIAPER, een
data-infrastructuur met gegevens vanuit Perined (zwangerschap en geboorte) en Vektis
(zorggebruik) en microdatabestanden van het CBS. Er zal in de toekomst steeds meer
wetenschappelijk onderzoek plaatsvinden rondom geboortezorg, zwangerschap, bevalling en
kraamtijd, waarbij gekoppelde databestanden (zoals DIAPER) gebruikt worden. Landelijk zijn
er echter nog geen gegevens vanuit de JGZ beschikbaar. Voor deze factsheet is navraag
gedaan bij afzonderlijke JGZ-organisaties. Het ministerie van VWS heeft het CBS gevraagd om
JGZ-data te verzamelen en landelijk te ontsluiten in een zogenoemde JGZ-monitor. Hiertoe is
VWS samen met het CBS een traject gestart. TNO Child Health heeft, in opdracht van VWS,
een indicatorenset geadviseerd, gebaseerd op gegevens die worden geregistreerd in het
Digitaal Dossier JGZ (De Wolff et al., 2021). Deze indicatoren geven inzicht in de ontwikkeling
van de gezondheid en ontwikkeling van kinderen van 0 tot 18 jaar. De verwachting is dat
binnen enkele jaren deze gegevens ook binnen de monitor gebruikt kunnen worden.

Ook internationaal groeiende focus op de eerste 1000 dagen

Resultaten in perspectief
Coronapandemie zorgde voor vertraging, invloed op trends moeilijk vast
te stellen
Uit de resultaten komt naar voren dat de voortgang van het lokale Kansrijke Start-programma is vertraagd door de coronapandemie. Het is waarschijnlijk dat de coronapandemie ook
voor een vertraging in het landelijk beschikbaar maken van specifieke interventies zoals Nu
Niet Zwanger heeft gezorgd, hoewel er wel een toename zichtbaar is. Tegelijkertijd vergrootte
de coronapandemie het urgentiegevoel voor samenwerken bij veel coalities. Dit vanuit de
gedachte aan een mogelijke toename van problemen in gezinnen in een kwetsbare situatie.
Voor de fysieke bijeenkomsten van lokale coalities en voor de uitvoering van zorg en inter-

Ook internationaal is steeds meer aandacht voor de eerste 1000 dagen in onderzoek, beleid
en praktijk (Low et al., 2021). Voorbeelden zijn het Amerikaanse Head Start en Strong Start in
Canada en Australië. In het Verenigd Koninkrijk zijn positieve effecten van Sure Start-activiteiten (gericht op kinderen tot 5 jaar) gevonden voor adolescenten, zoals minder ziekenhuisopnames (Cattan et al., 2021). Hoewel deze resultaten niet direct te vertalen zijn naar Nederland,
ondersteunen deze wel het belang van investeren in de eerste 1000 dagen. Internationale
voorbeelden kunnen, ondanks de verschillen, relevante inzichten bieden voor Kansrijke Start
in Nederland.

Ervaringen bij Kansrijke Start komen overeen met ervaringen bij JZOJP

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Een aantal ervaringen rondom Kansrijke Start komt overeen met ervaringen binnen de
lerende evaluatie van de beweging naar de Juiste Zorg Op de Juiste Plek (JZOJP) (RIVM,
2021b). Ook hier worden de huidige financiering en bekostiging en wet- en regelgeving als
belemmerend ervaren. Tevens wordt aangegeven dat het betrekken van inwoners moeizaam
verloopt. Ook de lerende evaluatie van JZOJP geeft aan dat domeinoverstijgende en regionale
samenwerking complex is en tijd kost. Verder wordt ook hier het belang van leren van elkaar
en data-beschikbaarheid als noodzakelijk gezien om de beweging verder te brengen.

Kansrijke Start als voorbeeld voor andere beleidsterreinen?

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

Reflectie op methode

9

CenteringOuderschap

Combinatie kwantitatief en kwalitatief onderzoek geeft meer inzicht

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

In deze factsheet hebben we de kwantitatieve gegevens uit de vijftien indicatoren verrijkt met
kwalitatieve gegevens uit interviews met betrokkenen bij het actieprogramma. Het kwantitatieve deel bevat gegevens over zowel proces- als uitkomstindicatoren. Hierbij valt op dat dit
vooral gaat om de periode ‘tijdens de zwangerschap’ en ‘na de geboorte’. Er zijn vrijwel geen
gegevens over de periode ‘voor de zwangerschap’. Daarnaast ontbreken ook relevante
indicatoren over de partner.

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

34

Het actieprogramma Kansrijke Start heeft met een sterke lokale focus, landelijke facilitering/
ondersteuning en de aandacht voor een specifieke doelgroep in relatief korte tijd veel in gang
gezet. Deze aanpak is mogelijk een voorbeeld van het inrichten van (preventie)beleid voor
andere gezondheids- en welzijnsvraagstukken, zoals ouderenzorg of kinderen met overgewicht. Lessen en inzichten van Kansrijke Start kunnen mogelijk bijdragen aan het verder
vormgeven van het preventiebeleid zoals beschreven in de kamerbrief Bouwstenen voor een
fundament onder toekomstig preventiebeleid (VWS, 2021; Van der Velpen, 2021).

De interviews met zowel ervaringsdeskundigen als vertegenwoordigers van landelijke
organisaties, projectleiders van lokale coalities en zorgprofessionals uit de geboortezorg,
leidden tot waardevolle inzichten over de ervaringen met Kansrijke Start. Daarbij moet
worden opgemerkt dat vooral de meest actieve personen zijn bevraagd. Het perspectief van
enkele belangrijke partijen, zoals hulpverleners uit het sociale domein, wethouders en
zorgverzekeraars, bleef echter onderbelicht. In de komende jaren zal hier vanuit de monitor
meer aandacht voor zijn.

Met Lokale Monitor Kansrijke Start meer inzicht in lokale of regionale
ontwikkelingen
De resultaten uit deze monitor geven inzicht in het landelijk beeld en niet in eventuele
regionale verschillen. In samenwerking met experts uit praktijk, wetenschap en beleid heeft
het RIVM in de eerste helft van 2021 daarom ook een indicatorenset vastgesteld voor de
Lokale Monitor Kansrijke Start (RIVM, 2021a). Hiermee kunnen lokale coalities inzicht krijgen
in de uitvoering van het actieprogramma Kansrijke Start en de gezondheid van kinderen en
ouders in de eigen gemeente of regio. Deze set is in december 2021 als pilot voor het eerst
‘gevuld’ voor alle gemeenten. Begin 2022 wordt samen met lokale coalities, het ministerie
van VWS en overige partijen bepaald hoe de jaarlijkse opgeleverde gegevens uit de lokale
indicatorenset voor gemeenten beschikbaar komen.

Tot slot
Uit ons onderzoek blijkt dat het actieprogramma Kansrijke Start de afgelopen jaren een
beweging in gang heeft gezet die heeft geleid tot meer lokale, regionale en landelijke samenwerking tussen het medisch en sociaal domein op het gebied van een gezonde en kansrijke
start voor kinderen. Om de activiteiten goed te kunnen borgen en door te ontwikkelen, is het
van groot belang om te zorgen voor structurele bekostiging van de lokale coalities en
interventies, om ervaringsdeskundigen meer te betrekken, om gezamenlijk leren van en met
elkaar te faciliteren en om partijen aan te haken die momenteel onvoldoende betrokken zijn.
Deze gestarte beweging vergt echter een lange adem.
Het RIVM is door het ministerie van VWS gevraagd om ook in 2022 de monitor van het
actieprogramma Kansrijke Start voort te zetten. Daarbij zal ook aandacht zijn voor het
evalueren, herformuleren en aanvullen van de vijftien gepresenteerde indicatoren. Dit
gebeurt samen met lokale coalities, het ministerie van VWS en overige veldpartijen. Het
wordt gecombineerd met het verder ontwikkelen en evalueren van de indicatorenset voor de
Lokale Monitor Kansrijke Start. Op deze manier kunnen we op landelijk, regionaal en lokaal
niveau steeds beter monitoren en leren om zoveel mogelijk kinderen een goede start te
kunnen geven.

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

35

Referenties
Andersson Elffers Felix (2020). Onderzoek naar het programma Nu Niet Zwanger. De waarde
in de praktijk. https://www.nunietzwanger.nl/wp-content/uploads/2020/12/Eindrapportonderzoek-Nu-Niet-Zwanger-20201002.pdf
Barker, D. J. (2006). Adult consequences of fetal growth restriction. Clinical obstetrics and
gynecology, 49(2), 270-283.
Been, J. V., Lugtenberg, M. J., Smets, E., van Schayck, C. P., Kramer, B. W., Mommers, M., &
Sheikh, A. (2014). Preterm birth and childhood wheezing disorders: a systematic review and
meta analysis. PLoS medicine, 11(1), e1001596.
Campbell, F., Conti, G., Heckman, J. J., Moon, S. H., Pinto, R., Pungello, E., & Pan, Y. (2014).
Early childhood investments substantially boost adult health. Science, 343(6178), 1478-1485.
Cattan, S., Conti, G., Farquharson, C., Ginja, R., Pecher, M. (2021). The health impacts of Sure
Start. https://ifs.org.uk/uploads/BN332-The-health-impacts-of-sure-start-1.pdf
CBS (2021). Centraal Bureau voor de Statistiek. Gemeentelijke indeling op 1 januari 2021.
https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/classificaties/overig/gemeentelijke-indelingen-per-jaar/indeling-per-jaar/gemeentelijke-indeling-op-1-januari-2021
Cole, T. J., Bellizzi, M. C., Flegal, K. M. & Dietz, W. H. (2000). Establishing a standard definition
for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ 320, 1240-1243
de Wolff, M. S., Detmar, S. B., Verkerk, P. H., Reijneveld, S. A., & Geerdes-Maas, T. (2021).
Verkenning JGZ Indicatoren. https://repository.tno.nl/islandora/object/uuid%3A8f51371b7e1b-452d-aeaf-f6a702f511ac

Hille, E. T., Weisglas-Kuperus, N., Van Goudoever, J. B., Jacobusse, G. W., Ens-Dokkum, M. H.,
de Groot, L., ... & Kollée, L. A. (2007). Functional outcomes and participation in young
adulthood for very preterm and very low birth weight infants: the Dutch Project on Preterm
and Small for Gestational Age Infants at 19 years of age. Pediatrics, 120(3), e587-e595.
Hoftiezer, L., Hof, M. H., Dijs-Elsinga, J., Hogeveen, M., Hukkelhoven, C. W., & van Lingen, R. A.
(2019). From population reference to national standard: new and improved birthweight
charts. American journal of obstetrics and gynecology, 220(4), 383.e1-383.e317.
Jeeninga, W. & Cloin, J.C.M. (2021). Nu Niet Zwanger in Midden Brabant. Bereik en ervaringen
van hulpverleners en cliënten. Onderzoeksrapport. Tilburg: Tranzo, Tilburg University.
Johnson, C. J., Beitchman, J. H., & Brownlie, E. (2010). Twenty-year follow-up of children with
and without speech-language impairments: Family, educational, occupational, and quality of
life outcomes. American Journal of Speech-Language Pathology, 19(1), 51-65.
KCKZ. (2020). De beste start voor de kwetsbare kraamvrouw en haar kind. https://www.
kennisnetgeboortezorg.nl/wp-content/uploads/2021/01/KCKZ-special-Beste-Start.pdf
Kelly, M. P. (2018). How to make the first thousand days count. Health Promotion Journal of
Australia, 29(S1), 17-21.
Lagendijk, J., Steegers, E. A., & Been, J. V. (2019). Inequity in postpartum healthcare provision
at home and its association with subsequent healthcare expenditure. European Journal of
Public Health, 29(5), 849-855.
Lanting, C. I., de Wolff, M. S., Wiefferink, K., & Uilenburg, N. (2018). JGZ-richtlijn taalontwikkeling. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/richtlijn/taalontwikkeling

Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2012, 2016 en 2020, GGD’en, CBS en RIVM.
Hanson, M. A., & Gluckman, P. D. (2015). Developmental origins of health and disease–global
public health implications. Best practice & research. Clinical obstetrics & gynaecology, 29(1), 24-31.

Low, F., Gluckman, P., & Poulton, R. (2021). Executive functions: A crucial but overlooked factor
for lifelong wellbeing. https://informedfutures.org/wp-content/uploads/Executive-functions-a-crucial-but-overlooked-factor-for-lifelong-wellbeing.pdf

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

36

Luu, T. M., Katz, S. L., Leeson, P., Thébaud, B., & Nuyt, A. M. (2016). Preterm birth: risk factor
for early-onset chronic diseases. CMAJ, 188(10), 736-746.

RIVM (2019b). Monitor Kansrijke Start 2019. Invoering van het actieprogramma en een meting
van de uitgangssituatie. Bilthoven. https://www.rivm.nl/documenten/factsheet-kansrijke-start

Mejdoubi, J. (2014). The primary prevention of child maltreatment in early life: Study on the
effectiveness of VoorZorg. https://research.vu.nl/en/publications/the-primary-prevention-of-child-maltreatment-in-early-life-study-

RIVM (2020). Monitor Kansrijke Start 2020. https://www.rivm.nl/documenten/monitor-kansrijke-start-2020

Molenaar, J.M., van der Meer, L., Bertens, L.C.M., Waelput, A.J.M., Knight, M., Steegers, E.A.P.,
Kiefte-de Jong., J.C., Struijs, J.N. (n.d.). Defining vulnerability subgroups among pregnant
women using pre-pregnancy information: a latent class analysis. Submitted for publication.

RIVM (2021a). Indicatorenset voor Lokale Monitor Kansrijke Start: een Delphi-studie. https://
www.rivm.nl/documenten/factsheet-indicatorenset-voor-lokale-monitor-kansrijkestart-delphi-studie

NCJ (2012). Nederlands Centrum Jeugdgezondheid. JGZ-richtlijn Overgewicht. Preventie,
signalering, interventie en verwijzing. Utrecht. https://www.ncj.nl/richtlijnen/alle-richtlijnen/
richtlijn/overgewicht

RIVM (2021b). Tussenrapportage Lerende evaluatie 2021 Juiste Zorg op de Juiste Plek.
https://www.rivm.nl/documenten/lerende-evaluatie-juiste-zorg-op-juiste-plek-update-2021

NCJ (2021). Nederlands Centrum Jeugdgezondheid. Handreiking prenataal huisbezoek door
de JGZ. Voor zwangeren en/of gezinnen in een kwetsbare situatie. https://assets.ncj.nl/
docs/39a45143-cd40-4fe7-a5de-dde1ed64f84b.pdf
Nu Niet Zwanger (2021). Factsheet december 2021. https://www.nunietzwanger.nl/wp-content/uploads/2021/12/NNZ-Factsheet-december-2021.pdf
Rijnders, M. E. B., Detmar, S. B., & Herschderfer, K. C. (2016). Implementatie van Centering
Pregnancy in Nederland 2012-2015. Leiden: TNO.
RIVM (2010). Onderzoek naar de relatie tussen geboortegewicht en chronische ziekten in het
Maastricht cohort. Bilthoven. https://www.rivm.nl/publicaties/onderzoek-naar-relatie-tussen-geboortegewicht-en-chronische-ziekten-in-maastricht
RIVM (2011). Geboortegewicht en chronische ziekten: Resultaten van de EPIC-NL studie.
Bilthoven. https://www.rivm.nl/publicaties/geboortegewicht-en-chronische-ziekten-resultaten-van-epic-nl-studie
RIVM (2019a). Indicatoren Kansrijke Start. Een Delphi-studie. Bilthoven.
https://www.rivm.nl/documenten/indicatoren-kansrijke-start-delphi-studie

Roseboom, T. (2018). De eerste 1000 dagen. Het fundamentele belang van een goed begin
vanuit biologisch, medisch en maatschappelijk perspectief. Utrecht: de Tijdstroom.
Schleifffert, H. (2021). Nu kan ik verder. De echte verhalen van Nu Niet Zwanger.
https://www.nunietzwanger.nl/verhalenbundel
Society Impact. (2020). Nu Niet Zwanger. Onderzoek naar de maatschappelijke effecten en
kosten van ongewenste zwangerschap. https://besluitmetmuisjes.pleio.nl/file/download/57979365/BMM_NZZ_v3.pdf
Sonnenschein-Van Der Voort, A. M., Arends, L. R., de Jongste, J. C., Annesi-Maesano, I.,
Arshad, S. H., Barros, H., ... & Correia, S. (2014). Preterm birth, infant weight gain, and
childhood asthma risk: a meta-analysis of 147,000 European children. Journal of allergy and
clinical immunology, 133(5), 1317-1329.
Shaw, E., Levitt, C., Wong, S., Kaczorowski, J., & McMaster University Postpartum Research
Group. (2006). Systematic review of the literature on postpartum care: effectiveness of
postpartum support to improve maternal parenting, mental health, quality of life, and
physical health. Birth, 33(3), 210-220.
Stuurgroep Zwangerschap & Geboorte (2009). Een goed begin. Veilige zorg rond zwangerschap en geboorte. Utrecht.

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

37

Van der Meer, L., Ernst, H., Blanchette, L., Steegers, E. (2020) Een kwetsbare zwangere, wat is
dat eigenlijk? Medisch Contact, 22, 34 – 35.
Van de Velpen, P. (2021). Kansrijke Start als voorloper van nieuw preventiebeleid.
https://guusschrijvers.nl/kansrijke-start-als-voorloper-van-nieuw-preventiebeleid/
Van Rossem, R., & Pannecoucke, I. (2019). Poverty and a child’s height development during
early childhood: A double disadvantage? A study of the 2006–2009 birth cohorts in Flanders.
PLoS One, 14(1), e0209170.
Volksgezondheidenzorg.info. (2021). Prestatie-indicatoren gezondheidszorg > Zorgbehoeften.
https://www.volksgezondheidenzorg.info/prestatie-indicatoren-voor-gezondheidszorg/
zorg-rond-de-geboorte-en-zwangerschap#node-zwangerschapsbegeleiding-de-eerste-lijn-v%C3%B3%C3%B3r-de-10e-week-van-de-zwangerschap
VWS (2018). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Actieprogramma Kansrijke
Start. Den Haag. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2018/09/12/actieprogramma-kansrijke-start
VWS (2019a). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Analysetool Kansrijke Start
Analysetool Kansrijke Start | Lokale coalities | Kansrijke Start (kansrijkestartnl.nl)
VWS (2019b). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Menukaart | Lokale coalities |
Kansrijke Start (kansrijkestartnl.nl)
VWS (2019c). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Klantroutes Kansrijke Start |
Lokale coalities | Kansrijke Start (kansrijkestartnl.nl).
VWS (2020). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Wetsvoorstel ‘Wijziging van
de Wet publieke gezondheid vanwege het opnemen daarin van een gemeentelijke taak om
prenataal huisbezoek te verrichten’. Kamerstuk 35593, nr. 3.
Zorginstituut Nederland (2016). Zorgstandaard Integrale Geboortezorg Versie 1.1.
https://www.zorginstituutnederland.nl/werkagenda/zwangerschap-geboorte-en-gynaecologische-aandoeningen/invoering-zorgstandaard-integrale-geboortezorg

VWS (2021). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Kamerbrief over ‘Bouwstenen
voor fundament onder toekomstig preventiebeleid.’ https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/07/07/kamerbrief-over-bouwstenen-voor-een-fundament-onder-toekomstig-preventiebeleid

Toelichting bronverwijzing CBS-microdata

Monitor
Kansrijke Start 2021
Publiekssamenvatting

Indicator 8: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
Perined data gecombineerd met niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de
Statistiek betreffende In de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven personen en hun juridische ouders, Personen die een
schuldsanering hebben via de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp) en Wanbetalers Zorgverzekeringswet.

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

38

Indicator 10: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
Vektis data en niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoonsidentificatoren van in de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven (levendgeborene) personen en Zorgkosten
van Nederlandse ingezetenen met een basisverzekering.
Indicator 11: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Inkomen
van huishoudens, In de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven (levendgeborene) personen en hun juridische ouders,
Personen die een schuldsanering hebben via de Wet schuldsanering natuurlijke personen
(Wsnp), Wanbetalers Zorgverzekeringswet, geneesmiddelenverstrekkingen die vergoed zijn
volgens aanspraak op farmaceutische zorg van de basisverzekering gezondheidszorg aan
personen die in het statistiekjaar zijn ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP),
Tenuitvoerlegging Persoonsgebonden straffen/ Gevangeniswezen (TULP/GW)-registratie van
de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), Huishoudenskenmerken van in de Basisregistratie
Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven
personen en Zorgkosten van Nederlandse ingezetenen met een basisverzekering.
Indicator 15: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoons
identificatoren van in de Basisregistratie Personen/de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven (levendgeboren) personen, Trajecten jeugdbescherming aan jeugdigen en Trajecten jeugdhulp aan jeugdigen.

Github
De onderliggende R scripts zijn beschikbaar op de Github van DIAPER.

Auteurs
Joyce Molenaar
Inge Boesveld
Roy Hendrikx
Eline de Vries
Zoë Scheefhals
Jeroen Struijs

013255

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
Februari 2022

De zorg voor morgen begint vandaag
De inhoud van het document eindigt hier. Om technische redenen volgt hierna nog de inhoudsopgave die op elke
pagina van het document is geplaatst.