11 mei 2018

Arbeidsinkomensquote en ongelijkheid
Position Paper Rondetafelgesprek 15 mei
RaboResearch

Nederland
economie.rabobank.com
Menno Middeldorp
Hoofdeconoom Nederland
+31 6 83 89 98 72

Huishoudens ontvangen een steeds kleiner deel van het nationale inkomen
Als een van de eerste partijen constateerde Rabobank in september 2016 dat de groei van het
besteedbaar inkomen van huishoudens de afgelopen jaren achterloopt op de groei van het bruto
binnenlandse product. Kortom, de opbrengst van de productie van de economie komt steeds
minder terecht bij Nederlanders in de vorm van inkomen waar zij zelf direct over kunnen
beslissen. Afgelopen februari publiceerde RaboResearch een vervolgstudie waaruit bleek dat deze
achterstand al sinds de jaren tachtig toeneemt.
Gedeeltelijk komt dit doordat de overheid sinds die tijd een groter deel van het nationale
inkomen opeist. Dat wordt natuurlijk ook gebruikt om diensten voor Nederlanders van te
bekostigen, zoals zorg. De structureel stijgende zorgkosten hangen dan ook samen met de
groeiende wig tussen het nationaal inkomen en het besteedbaar inkomen van huishoudens.
Overheidsdiensten dragen in belangrijke mate bij aan de brede welvaart van Nederlanders. Het is
een politieke keuze om dit zo te regelen, maar het zorgt er wel voor dat Nederlanders, in
vergelijking inwoners van andere landen, minder inkomen hebben dat ze naar eigen inzicht
kunnen besteden. Op die manier kan de situatie ontstaan dat inwoners van Nederland gemiddeld
rijk zijn maar het gevoel hebben dat niet te zijn.

Inkomen van bedrijven stijgt terwijl de arbeidsinkomensquote daalt
Net als de overheid ontvangen ook bedrijven sinds de jaren tachtig een steeds groter deel van het
nationaal inkomen. Dat komt niet alleen door stijgende bedrijfswinsten, maar ook doordat
bedrijven meer winst sparen in plaats van het uit te keren.
De toegenomen winsten van bedrijven hangen sterk samen met de dalende
arbeidsinkomensquote (AIQ): arbeid in Nederland en in andere ontwikkelde landen krijgt een
kleiner deel van de opbrengst van productie dan in de jaren zeventig. Dit komt door
technologische verandering en mondialisering. Deze ontwikkelingen hebben niet alleen geleid tot
een lagere AIQ, maar zorgen er ook voor dat mensen met vaardigheden complementair aan
nieuwe technologie beter verdienen. In ontwikkelde landen heeft dat geleid tot hogere
ongelijkheid van het arbeidsinkomen, vooral via de hogere lonen voor hoogopgeleide
werknemers. In landen als Nederland wordt deze ongelijkheid grotendeels rechtgetrokken door
fiscaal beleid, maar in landen die minder doen aan herverdeling, zoals de Verenigde Staten, zagen
de arbeidsinkomensongelijkheid daardoor juist flink stijgen.
Een lagere AIQ en stijgende bedrijfswinsten hoeven niet per definitie te betekenen dat
huishoudens een kleiner deel van het nationaal inkomen ontvangen. Immers, als die
bedrijfswinsten waren uitgekeerd dan waren ze als kapitaalinkomen terechtgekomen bij
huishoudens.1 Maar bedrijven blijken deze winsten op te potten2. Toch kunnen huishoudens nog
steeds indirect profiteren van de hogere winstgevendheid van bedrijven. Huishoudens zijn immers
de eigenaren van bedrijven en dus blijven ze ook de eigenaar van diens winsten. Hoewel ze deze

1/4

1

Een deel zou dan ook terechtgekomen bij overheden met aandelenbezit in bedrijven, bijvoorbeeld via
staatsfondsen zoals die van Noorwegen die eigenaar is van 2,4 procent van de aandelen van Europese bedrijven.

2

Een gevolg hiervan is dat het spaaroverschot van Nederland vooral komt door bedrijfsbesparingen.

RaboResearch | Arbeidsinkomensquote en ongelijkheid | 11-05-2018

winsten niet terugzien als inkomen, zouden die wel moeten leiden tot een hogere waardering van
hun bedrijven met als gevolg hogere huishoudvermogens.3 Die vermogensstijging zal doorgaans
slechts een indirect voordeel zijn omdat het vooral pensioenfondsen zijn die namens Nederlandse
huishoudens beleggen in bedrijven.

Deze ontwikkelingen versterken vermogensongelijkheid
Zo bezien lijken de dalende AIQ en het groeiende aandeel van het nationale inkomen dat naar
bedrijven gaat niet enorm bijzonder: inkomen wordt slechts omgezet in vermogensstijging. Maar
dat zou te kort door de bocht zijn, omdat die nieuwe verdeling gevolgen heeft voor de
vermogensongelijkheid. Daar zijn minstens drie redenen voor. Ten eerste is het vermogen van
huishoudens veel geconcentreerder dan het inkomen van Nederlanders uit arbeid. Ten tweede
verschillen de fiscale behandeling van arbeidsinkomen, bedrijfswinsten en vermogen aanzienlijk.
Als laatste is de jaarlijkse bijsturing van het begrotingsbeleid in Nederland gericht op het
managen van inkomensongelijkheid maar niet op vermogensongelijkheid.
Wat het eerste punt betreft: de dalende AIQ betekent dat huishoudens steeds beter worden
beloond voor hun vermogen ten opzichte van hun arbeid. Als arbeid en vermogen hetzelfde
verdeeld zouden zijn dan zou een dalende AIQ geen gevolgen hebben voor economische
ongelijkheid. Maar vermogen is juist veel geconcentreerder. Dat geldt zowel in Nederland als in
het buitenland, hoewel het omvangrijke Nederlandse pensioenstelsel wel zorgt voor een gelijkere
verdeling van vermogens dan in andere landen. Toch werkt een dalende AIQ ongelijkheid in de
hand, ook in Nederland
Het tweede punt is dat het belastingsysteem niet neutraal is wat betreft arbeids- versus
kapitaalinkomen en ook niet wat betreft inkomen en vermogen. Arbeidsinkomen wordt belast bij
huishoudens. Kapitaalinkomen wordt vooral belast op het niveau van bedrijven via de
vennootschapsbelasting. Huishoudens zelf hebben in feite geen kapitaalinkomensbelasting, maar
een vermogensbelasting die niet afhankelijk is van de werkelijk behaalde rendementen. Voor al
deze belastingen gelden verschillende tarieven.
Het derde punt is dat het begrotingsproces in Nederland, meer dan in andere landen, stuurt op
inkomensongelijkheid. Het is niet voor niets dat de ongelijkheid van besteedbaar inkomen in
ander landen harder is toegenomen dan in ons land. Maar daarmee wordt slechts een deel van de
economische ongelijkheid aangepakt. Een groter deel van het nationale inkomen komt
tegenwoordig terecht bij bedrijven en daarmee is vermogensaanwas impliciet een stuk
belangrijker geworden voor huishoudens. De focus bij beleidsmakers blijft echter op
inkomensongelijkheid.

Drie beleidsimplicaties
Omdat de dalende AIQ het gevolg lijkt te zijn van technologische veranderingen en niet alleen
voor Nederland geldt, is beleid gericht op het verhogen van de AIQ niet vanzelfsprekend. Wel zou
het mogelijk moeten zijn om de gevolgen van economische ongelijkheid achteraf te verzachten,
zoals gedaan wordt met arbeidsinkomensongelijkheid. Daarbij zouden in elk geval drie dingen
helpen. Allereerst een gelijke fiscale behandeling van arbeid- en kapitaalinkomen. Daardoor zal de
belasting op arbeidsinkomen lager worden, wat ook helpt om de wig te verkleinen tussen het bbp
per inwoner en wat Nederlanders daadwerkelijk vrij te besteden hebben: Daarnaast is het hebben
van een beter inzicht in de vermogenspositie van huishoudens onontbeerlijk.4 Als laatste is het
belangrijk dat er onder beleidsmakers meer aandacht komt voor vermogensongelijkheid.

2/4

3

Dat zijn overigens niet alleen Nederlandse huishoudens. Het buitenland heeft grote deelnemingen in Nederlandse
bedrijven (hoewel Nederlandse bedrijven nog grotere deelnemingen hebben in het buitenland).

4

Recent onderzoek van het CPB hierover is een belangrijke stap in deze richting.

RaboResearch | Arbeidsinkomensquote en ongelijkheid | 11-05-2018

Relevante publicaties RaboResearch
In een flatscreentelevisie kun je niet wonen
Barbara Baarsma, Martijn Badir, Daniël van Schoot – 16 februari 2018
Waarom het besteedbaar huishoudinkomen nauwelijks groeit ondanks sterke technologische
verbeteringen
Martijn Badir - 13 februari 2018
Besteedbaar inkomen van huishoudens staat al bijna veertig jaar vrijwel stil
Martijn Badir - 5 februari 2018
De stijgende zorguitgaven in perspectief
Barbara Baarsma, Georges de Boeck – 24 november 2017
Brede welvaartsindicator in Nederland: nationaal en regionaal
Martijn Badir, Sjoerd Hardeman, Bas van Bavel (UU), Auke Rijpma (UU) – 27 oktober 2017
Hervorming van belastingen op kapitaal maakt Nederlandse economie sterker
Martijn Badir - 9 oktober 2017
Achtergrondstudie optimale vormgeving belastingen op kapitaal
Martijn Badir, Jesse Groenewegen - 9 oktober 2017
Nederland en Duitsland – van loonmatiging naar investeren in de toekomst
Menno Middeldorp
Nederlandse lonen raken verder achter op productiviteit
Martijn Badir, Lisette van de Hei, Daniël van Schoot – 6 oktober 2017
Sparen is een deugd, maar niet als iedereen het doet
Jesse Groenewegen, Daniël van Schoot – 7 september 2017
Nederland en Duitsland sparen veel, maar waarom eigenlijk?
Jesse Groenewegen, Daniël van Schoot – 7 september 2017
De Nederlandse gevolgen van Amerikaanse toestanden
Menno Middeldorp – 6 juli 2017
Hoe kunnen we zorgen voor meer inkomen deze eeuw?
Martijn Badir, Lisette van de Heir, Hans Stegeman – 16 september 2016
Arbeidsmarkteffecten van ICT-investeringen en robotkapitaal
Hugo Erken, Theo Smid – 30 maart 2016
Veranderende arbeidsmarkt zet druk op inkomensongelijkheid
Theo Smid – 11 augustus 2015
Ongelijkheid in Nederland
Martijn Badir – 7 juli 2015

3/4

RaboResearch | Arbeidsinkomensquote en ongelijkheid | 11-05-2018

Colofon
RaboResearch
Nederland
economie.rabobank.com

Menno Middeldorp

Hoofeconoom Nederland

© 2018 – All rights reserved
Disclaimer: https://economie.rabobank.com/disclaimer/

4/4

RaboResearch | Arbeidsinkomensquote en ongelijkheid | 11-05-2018

menno.middeldorp@rabobank.nl
+31 6 83 89 98 72