Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

31 300

Monitoring verwerving Joint Strike Fighter

Nr. 26

BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 juni 2011
Sinds 2005 informeert de Algemene Rekenkamer de Tweede Kamer
periodiek over de stand van zaken rond het project Vervanging F-16. We
hebben hierbij onder meer aandacht voor de verwerving van de Joint
Strike Fighter (JSF). Het doel van onze monitoring is om de Tweede
Kamer tijdig te wijzen op eventuele risico’s die zich voordoen. Wij willen u
met deze brief graag informeren over:
• ontwikkelingen sinds ons laatste monitoringsrapport van maart 2011;
• voorgenomen aandachtspunten in onze monitoring Vervanging F-16,
te publiceren in voorjaar 2011;
• de internationale samenwerking tussen rekenkamers van landen die
betrokken zijn bij het JSF-project.
Algemene Rekenkamer
drs. Saskia J. Stuiveling,
president
dr. Ellen M. A. van Schoten RA,
secretaris

kst-31300-26
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 300, nr. 26

1

1 ONTWIKKELINGEN SINDS MAART 2011
Sinds onze briefing in de Tweede Kamer van ons rapport Monitoring
vervanging F-16. Stand van zaken december 2010; onder andere ontwikkelingen Joint Strike Fighter1 op 24 maart 2011 zijn twee belangrijke
documenten verschenen. Het betreft de beleidsbrief van de minister van
Defensie Defensie na de kredietcrisis: een kleinere krijgsmacht in een
onrustige wereld2 en het Selected Acquisition Report (SAR) 2010.
Wij zegden tijdens de briefing toe dat wij zouden reageren op de passages
in de beleidsbrief die de vervanging van de F-16 betreffen. Wij komen
hierop onder-staand terug in § 1.1. In uw brief van 18 mei 20113 verzoekt u
ons om een inhoudelijke reactie op het SAR-rapport 2010. In onze brief
van 20 juni 2011 (kamerstuk 31 300, nr. 25) hebben we u geschreven
hierop geen inhoudelijke reactie te kunnen geven. We besteden onderstaand aandacht aan het «omzetten» door de minister van Defensie van
gegevens in het SAR-rapport naar relevante informatie voor de
vervanging van de Nederlandse F-16»s.
1.1 Over de beleidsbrief
In zijn reactie op ons monitoringsrapport van maart 2011 gaf de minister
aan de herijking van het project Vervanging F-16 aan de orde te stellen in
zijn beleids-brief. Hierin zou hij het projectbudget en de benodigde
aantallen jachtvliegtuigen beschouwen in het licht van het gewenste
ambitieniveau, de Defensieverkenningen en relevante internationale
ontwikkelingen. Ook zouden de exploitatiekosten en de gevolgen voor de
F-16 daarbij een rol spelen. De minister gaf aan als uitgangspunt te
hanteren dat de vervanging en de exploitatie van de jachtvliegtuigen
inpasbaar zijn in de defensiebegroting.
Herijking project Vervanging F-16
In de beleidsbrief geeft de minister niet expliciet aan of het project
Vervanging F-16 is herijkt. Wel schrijft hij dat, in overeenstemming met
het regeerakkoord, geen verplichtingen worden aangegaan voor andere
toestellen dan de twee JSF-testtoestellen. Gezien de bestelsystematiek die
de Amerikaanse overheid hanteert, heeft dit volgens de minister tot
gevolg dat de luchtmacht niet voor 2019 zal vliegen met de beoogde
vervanger van de F-16.
Uit ons monitoringsrapport blijkt dat uitstel van het verwervingsbesluit
onder meer tot gevolg heeft dat langer dan verwacht doorgevlogen moet
worden met de F-16. Dit kan operationele en financiële consequenties
hebben. Dit maakt mogelijk aanvullende maatregelen noodzakelijk om
langer door te kunnen vliegen. Wij willen hier in onze monitoring
Vervanging F-16 in 2011 aandacht besteden (zie § 2.1 en 2.2).

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
31 300, nr. 21.
2
Kamerstuk 32 733, nr. 1
3
Kenmerk 2011Z09749/2011D25310.
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
32 733, nr. 2.
5
Kenmerk BS2011015884.

De minister van Defensie schat in zijn beleidsbrief de extra kosten voor
het drie jaar langer doorvliegen met 68 F-16»s in op € 300 miljoen. Wij
hebben nog geen onderzoek gedaan naar de onderbouwing van dit
bedrag en de opbouw ervan. De minister heeft in zijn antwoorden op
Kamervragen over de beleidsbrief4 aan-gegeven dat het bij deze € 300
miljoen niet gaat om exploitatiekosten, maar om investeringskosten vanaf
ongeveer 2015 voor aparte, extra instandhoudings-projecten, vliegveiligheid, luchtwaardigheid en zelfbescherming. Hij merkt op dat deze
projecten de daarvoor gebruikelijke procedures doorlopen volgens zijn
eigen procedures voor het verwerven van defensiematerieel. In zijn
antwoord van 25 mei 2011 op Kamervragen over de jaarrapportage
vervanging F-16 over 20105 voegt de minister hieraan toe dat bij een
latere vervanging van de F-16 dan vanaf 2019 de kosten naar verwachting
sterk oplopen, onder meer vanwege noodzakelijke aanpassingen aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 300, nr. 26

2

dragende structuur en de vleugels van de toestellen, evenals groot
onderhoud aan de motoren.
Budgettaire beheersbaarheid vervanging F-16
Over de budgettaire beheersbaarheid van het project Vervanging F-16
merkt de minister van Defensie in zijn reactie op ons rapport op dat er
sinds 2006 een budget voor het project wordt vastgesteld. In de beleidsbrief zegt hij hierover: «Met het oog op de financiële staat van Defensie en
in afwachting van een vervangingsbesluit in een volgende kabinetsperiode, mogelijk in relatie tot de dan beschikbare onbemande systemen,
wordt in het investeringsoverzicht € 4,5 miljard gereserveerd voor de
vervanging van de F-16. De betrokkenheid van overheid en bedrijfsleven
bij de ontwikkeling en de productie van de JSF blijft ongewijzigd en
hetzelfde geldt voor het Nederlandse planningsaantal.»
Tegenover deze reservering van € 4,5 miljard voor 85 toestellen staat de
mededeling van de minister van Defensie in zijn brief van 2 december
20101 dat de raming van de investeringskosten voor hetzelfde planningsaantal moest worden bijgesteld naar € 7,6 miljard.
Wij constateren dat de beleidsbrief van de minister van Defensie geen
uitgaven-plafond of taakstellend budget bevat en niet spreekt over een
minimum- of maximumaantal te verwerven toestellen. Zie verder § 2.1.
1.2 Over het SAR-rapport 2010
Het Selected Acquisition Report van het Amerikaanse Ministerie van
Defensie verschijnt doorgaans in het voorjaar. Het bevat kosteninformatie
over het internationale JSF-programma, gebaseerd op de in het eraan
voorafgaande najaar door de partnerlanden vastgestelde invoerreeksen
(hoeveel toestellen er wanneer zullen worden afgenomen). Het JSF
Program Office levert de informatie voor het SAR-rapport aan het
Amerikaanse Ministerie van Defensie en levert aan de afzonderlijke
partnerlanden informatie die is toegespitst op hun voorgenomen
invoerreeks. Het Nederlandse Ministerie van Defensie gebruikt deze
informatie als basis voor de ramingen van de verwervings- en exploitatiekosten.
In zijn brief van 1 juni 20112 schrijft de minister van Defensie dat hij deze
informatie valideert en verwerkt en dat de Tweede Kamer «over enkele
weken over de resultaten hiervan [zal] worden geïnformeerd.»
Wanneer de bewerking van de informatie is afgerond, kunnen wij u er
desgewenst tussentijds onze reactie op geven.
2 AANDACHTSPUNTEN MONITORING VERVANGING F-16 2011
Sinds 2005 informeren wij de Tweede Kamer over de stand van zaken
rond het project Vervanging F-16 van het Ministerie van Defensie. Het
zevende monitorings-rapport staat gepland voor het voorjaar van 2012. In
de volgende alinea’s treft u een overzicht van aandachtspunten in ons
monitoringsonderzoek.
2.1 Inzicht in kosten

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
26 488, nr. 249.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
26 488, nr. 272.

Het uitstel van het verwervingsbesluit over de vervanging van de F-16
heeft financiële consequenties. Wij willen in ons rapport een integraal
kostenoverzicht opnemen. Hierin bieden we onder meer inzicht in:
• de financiële gevolgen van het langer doorvliegen met de huidige
F-16’s;
• de onderbouwing van het verwervings- en exploitatiebudget van het
project Vervanging F-16;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 300, nr. 26

3

•
•

de betekenis van de reservering van € 4,5 miljard en de samenhang
met het (ongewijzigde) planningsaantal;
de aanvullende en gerelateerde kosten van de vervanger van de F-16.

2.2 Operationele inzetbaarheid F-16
Het uitstel van het verwervingsbesluit over de vervanging van de F-16
heeft ook operationele consequenties. Wij willen de gevolgen onderzoeken voor de huidige en toekomstige operationele inzetbaarheid van de
luchtmacht als er 19 F-16’s worden afgestoten en een deel van de huidige
toestellen tot minstens 2025 moet blijven doorvliegen.
2.3 Inschakeling Nederlandse industrie
De mogelijkheden voor de Nederlandse industrie waren destijds een
belangrijke reden voor het kabinet om te kiezen voor het mede ontwikkelen van de JSF. De inschakeling van de Nederlandse industrie is een
vast aandachtspunt in onze monitoringsreeks. Zo willen we in kaart
brengen wat de ontwikkelingen zijn rondom de orderportefeuille van
Nederlandse bedrijven en wat de gevolgen zijn van de beslissing in de
Verenigde Staten over de ontwikkeling van een tweede JSF-motor.
2.4 Projectbeheersing Ministerie van Defensie
Wij onderzoeken hoe het Ministerie van Defensie de in 2011 verwachte
bijstellingen van de ramingen voor de kosten van de verwerving en
exploitatie van de JSF verwerkt in zijn reserveringen en/of budgetten.
2.5 Internationale ontwikkelingen
Internationale ontwikkelingen die een mogelijk Nederlands besluit over de
vervanging van de F-16 beïnvloeden, nemen wij ook mee in ons monitoringsonderzoek over 2011. Te denken valt aan uitstel van aankoop door
partnerlanden, veranderingen in het aantal toestellen dat partnerlanden
aanschaffen, een mogelijke keuze voor alternatieven door partnerlanden
en mogelijke afspraken tussen partnerlanden over schaalvoordelen.
2.6 Samenwerking internationale zusterorganisaties
Op initiatief van de Algemene Rekenkamer wisselen sinds 2005 de
rekenkamers van de landen die deelnemen aan het internationale
JSF-programma structureel informatie uit. Zo wordt jaarlijks een
conferentie gehouden over het JSF-programma. Naast informatieuitwisseling is deze bedoeld om onderwerpen te bepalen voor mogelijke
(gezamenlijke) onderzoeken.
In september 2011 is de Amerikaanse rekenkamer voorzitter van de
conferentie. Over deze conferentie informeren wij u graag in ons komende
monitoringsrapport Vervanging F-16.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 31 300, nr. 26

4