Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 824

Integratiebeleid

Nr. 75

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 september 2014
Hierbij stuur ik u het rapport «Turkse islam; Actualisatie van kennis over
Turkse religieuze stromingen en organisatie in Nederland»1. Met dit
rapport geef ik gevolg aan de toezegging aan uw Kamer om onderzoek te
doen naar parallelle gemeenschappen in Nederland2.
Aanleiding was de constatering in het SCP-rapport «Dichter bij elkaar» uit
2012 dat de Turkse gemeenschap in vergelijking met andere minderheidsgroepen meer in zichzelf gekeerd is. Het SCP rapport gaat echter niet
nader in op de vragen welke rol de verschillende Turkse stromingen en
organisaties daarbij spelen en in hoeverre daardoor de integratie van
Turkse Nederlanders wordt beïnvloed.
Het onderhavige rapport is het resultaat van onderzoek naar de kennis
over de vier belangrijkste Turkse stromingen en organisaties (TRSO’s) in
Nederland: de Süleymanci beweging, Milli Görüs, Diyanet en de Fethullah
Gülenbeweging. Over de opzet van het onderzoek bent u eerder geïnformeerd3.
De hoofdvraag van het onderzoek was wat er bekend is over of (en zo ja,
hoe) de integratie van Turkse Nederlanders door deze stromingen en
organisaties wordt beïnvloed. De focus ligt daarbij op:
• Fundamentele waarden van de Nederlandse democratische rechtsstaat
als seksegelijkheid, zelfbeschikkingsrecht, individuele keuzevrijheid en
gewetensvrijheid;
• Geïnstitutionaliseerde druk op leden van de groep;
• Doelstellingen, activiteiten en financiering van de betrokken stromingen en organisaties;
• De onderlinge verhoudingen (verwevenheid, spanningen) tussen de
stromingen, inclusief de Gülenbeweging, en
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
AO integratie 27 februari 2013 en brief 29 maart 2013, Kamerstuk 32 824, nr. 20
3
Verslag schriftelijk overleg 29 mei 2013, Kamerstuk 32 824, nr. 25
2

kst-32824-75
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 75

1

•

Invloed vanuit Turkije c.q. de bevordering van oriëntatie op Turkije.

Daarnaast was de vraag hoe in de literatuur parallelliteit wordt geduid en
hoe daarmee een kader gegeven kan worden voor beoordeling van
ontwikkelingen in Nederland.
Onderzoek
Op basis van literatuuronderzoek is de stand van de wetenschap ten
aanzien van de vier TRSO’s in relatie tot integratie in kaart gebracht. Er is
een uitgebreid overzicht van historie, (transnationale) ontwikkelingen,
duidingsmogelijkheden en effecten in de samenleving tot stand gekomen.
In het rapport wordt gepoogd inzichtelijk te maken hoe Turkse parallelliteit
zich in de afgelopen decennia heeft ontwikkeld: van persoonlijke
netwerken tussen de eerste arbeidsmigranten via formalisering van
netwerken met steun van de Nederlandse overheid tot invloed vanuit
Turkije op de organisatievorming.
Het rapport onderscheidt vier dimensies van parallelliteit waarmee zicht
kan worden verkregen op de mate van bevordering van de integratie dan
wel van het creëren van afstand tot de Nederlands/westerse samenleving:
1) de sociaal-organisatorische dimensie (natuurlijke sociale verbanden);
2) de sociaal-culturele dimensie (oriëntaties en waarden);
3) de dimensie sociale druk, (processen van socialisering: beïnvloeding,
controle, disciplinering), en;
4) de juridisch/institutionele dimensie (toepassing of afdwingen van
eigen groepsnormen).
De eerste twee dimensies van parallelliteit vallen binnen de vrijheden van
de rechtsstaat, waarmee overigens niet gezegd is dat wat hieronder valt
niet onwenselijk kan zijn. Immers, oriëntaties en waarden kunnen strijdig
zijn met de kernwaarden van de Nederlandse samenleving. Bij de laatste
twee dimensies komen de grenzen van aanvaardbare parallelliteit in zicht.
Dat is het geval bij het in het gedrang komen van de keuzevrijheid van het
individu en bij het ontplooien van onwettige activiteiten en van zaken die
in strijd zijn met de rechtstaat.
De onderzoekers verbinden de vier dimensies van parallelliteit aan de
begrippen «bonding» (verbinding met de eigen groep) en «bridging»
(verbinding met de samenleving). Daarnaast is in kaart gebracht wat
bekend is over de aansturing vanuit Turkije («de lange arm»). Het rapport
zet vervolgens wat bekend is over de vier TRSO’s af tegen de dimensies
van parallelliteit en de begrippen bonding en bridging en kleurt daarmee
het beeld van de vier TRSO’s in.
Resultaten
Het onderzoek heeft niet de resultaten opgeleverd die ik voor ogen had.
Het is de vraag of het mogelijk is met (literatuur) onderzoek antwoorden te
krijgen op de vragen die bij mij en uw Kamer tot zorgen hebben geleid
met betrekking tot (het gebrek aan) transparantie van de TRSO’s
Voor de totstandkoming van dit rapport is gebruik gemaakt van een
uitgebreid bestand van binnen- en buitenlands onderzoek, waaronder ook
diverse Duitse onderzoeken. Al deze onderzoeken bevestigen het beeld
van een gebrek aan transparantie bij de TRSO’s. Op de vragen met
betrekking tot het afstand nemen van de Nederlandse/westerse
gewoonten, normen en waarden en de invloed hierop vanuit Turkije is
geen duidelijk antwoord verkregen. Onderzoekers lopen vast op het
moment dat zij doorvragen naar de praktijk achter de formele doelstellingen. Daarmee wordt eens te meer bevestigd dat het gebrek aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 75

2

transparantie van de TRSO’s een serieus probleem is. Ik vind dat
onacceptabel. Een gebrek aan transparantie past niet in een open
democratische samenleving. Open staan voor debat en afleggen van
maatschappelijke verantwoording horen daarbij.
Overigens is van de activiteiten die door de TRSO’s worden ontplooid wel
een beeld verkregen. Een deel van deze activiteiten is gericht op
versterking van de Turks-islamitische identiteit (bonding). Een ander deel
daarvan valt te kenschetsen als verbindend met de Nederlandse samenleving (bridging). Dat biedt aanknopingspunten om deze «bridging» kant
van de vier betrokken TRSO’s te versterken en de betrokken organisaties
aan te spreken op hun (burger)plicht om transparant te opereren en een
bijdrage te leveren aan de integratie van hun leden in de Nederlandse
samenleving.
De onderzoekers komen tot de conclusie dat de onderzochte TRSO’s de
maatschappelijke participatie van Turkse Nederlanders positief lijken te
beïnvloeden. De Turkse Nederlanders uit deze groepen streven naar
succes in het onderwijs en in het werk en zijn maatschappelijk actief,
onder andere in de politiek. Keerzijde hiervan is dat deze participatie
vooral gericht lijkt te zijn op het verwerven van (politieke) macht en
invloed ten behoeve van eenzijdige belangenbehartiging van de eigen
groep en de versterking van de Turks-islamitische identiteit. Daarbij is het
risico van cliëntelisme aanwezig4.
Daarnaast biedt het rapport zicht op de activiteiten die de TRSO’s
ontplooien in het kader van het versterken van de Turks-islamitische
identiteit. De vraag hierbij blijft of deze activiteiten, die veelal gericht zijn
op de ontwikkeling van de jeugd, gepaard gaan met het afstand nemen
van Nederlandse gewoonten, normen en waarden. Evenmin wordt
duidelijk welke invloed hierop vanuit Turkije wordt uitgeoefend.
Het rapport laat zien hoe de TRSO’s in Nederland organisatorisch
verbonden zijn aan vanuit Turkije internationaal opererende moederorganisaties. Het rapport geeft ook een beeld van het binnenlandse en
buitenlandse (met name Duitse) netwerk van de TRSO’s. Actieve
bemoeienis met Nederlandse aangelegenheden die Turkse Nederlanders
betreffen vanuit het buitenland c.q. vanuit Turkije vindt tenminste
aantoonbaar plaats door Diyanet.5 De Nederlandse tak van Diyanet – de
Islamitische Stichting Nederland, verantwoordelijk voor 143 moskeeorganisaties – wordt rechtstreeks aangestuurd door Diyanet in Turkije.
Vervolg
In juni is een ambtelijk werkbezoek aan Turkije gebracht om meer zicht te
krijgen op de ambities en invloed vanuit de Turkse overheid richting de
Turkse diaspora.
Ondanks een gebrek aan transparantie over de precieze doelstellingen en
werkwijze bij zowel Turkse NGO’s als binnen de Turkse overheid lijkt de
druk en invloed vanuit Turkije en de Turkse overheid onverminderd groot
te zijn.
Instrumenten van deze beïnvloeding zijn naast Diyanet de lobby organisatie «Europese Turkse Democratische Unie», het «Bureau voor Turken in
het buitenland», de aanwezigheid van «maatschappelijke ambassadeurs»
in Nederland en het Europese netwerk van de culturele centra «Yunus
Emre». Van zowel het bureau Turken in het buitenland als Yunus Emre is
het budget vanuit de Turkse overheid sterk gegroeid in de afgelopen jaren.
4
5

Zie blz. 15 van het rapport; belangenverstrengeling Rotterdam Feyenoord, rapport BING 2013
Zie blz. 63 e.v. van het rapport

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 75

3

Ook op de ambassades van Turkije is het aantal medewerkers toegenomen; verschillende attachés zijn aangesteld om de Turkse aanwezigheid
te vergroten.
De aandacht voor de TRSO’s en de resultaten van het werkbezoek maken
deel uit van het bredere beleid dat gevoerd wordt met betrekking tot
sociale stabiliteit. In dat kader lopen ook de volgende aparte trajecten:
• Kwaliteitskader en vrijwillig toezicht privaatgefinancierde internaten/
studiehuizen6;
• Ontwikkeling van een gemeentelijke informatiekaart Integratie die op
postcodeniveau een landsdekkend beeld schetst van de stand en
ontwikkeling van aspecten van integratie. Dit systeem zal als signaleringsinstrument (monitor) tevens een early-warning functie kunnen
vervullen7;
• SCP verdiepingsonderzoek naar normen- en waardeoriëntaties van
etnische groepen in Nederland. In de studie wordt onder andere
ingegaan op de aard en omvang van interetnische contacten, de
identificatie met etnische en religieuze gemeenschappen en de binding
met Nederland;
• RMO briefadvies «De kaders van de rechtsstaat. Over buitenlandse
financiering van moskeeën en gebedshuizen». Het advies is vlak voor
het reces opgeleverd; de kabinetsreactie is in voorbereiding8;
• WODC-onderzoek naar buitenlandse financiering moskeeën9;
• Antisemitisme (Vervolgonderzoek triggerfactoren antisemitisme
(gereed begin 2015); beleid onderwijs: aanpak handelingsverlegenheid
docenten (onderdeel aanpak pesten), aandacht voor (gebruik)
leermiddelen; dialoog binnen het IOT; samenwerking CMO-Joodse
organisaties bij incidenten)10.
Gelet op het geconstateerde gebrek aan transparantie en de beperkingen
van het uitgevoerde wetenschappelijk literatuuronderzoek om onderliggende vragen beantwoord te krijgen, acht ik het noodzakelijk om blijvende
inspanningen te doen om de TRSO’s beter in beeld te krijgen. Nieuw,
mogelijk meerjarig participatief onderzoek garandeert echter niet dat de
gewenste resultaten worden opgeleverd. De constructieve samenwerking
met de Turkse gemeenschap rond het vrijwillig toezicht op privaatgefinancierde internaten laat zien dat het ook anders kan; een positieve tendens
waar ik op wil voortbouwen. Ik kies daarom voor de volgende aanvullende
actieve maatregelen om zowel beter geïnformeerd te worden, de TRSO
actief te monitoren en in beeld te brengen als ook de TRSO’s aan te
kunnen spreken op hun rol in de Nederlandse samenleving:
1. Intensieve monitoring
• In kaart brengen van het functioneren van de TRSO’s in de praktijk
door actief op zoek te gaan naar de organisatie, bestuursleden,
uitingsvormen, voedingsbronnen etc.
• Minimaal vijf jaar lang monitoren van het functioneren van
TRSO’s in het kader van integratiebevordering, de organisaties
aanspreken op de bevindingen en daarover periodiek te
rapporteren.
2. Versterken informatiepositie in binnen en buitenland:
• De nieuwe kennisfunctie op het integratieterrein – in het bijzonder
het deel dat zich zal gaan richten op sociale stabiliteit – krijgt de

6

Kamerstuk 33 400 XV, nr. 105
Handelingen II 2012/13, 107, dertigleden debat 5 september 2013 over het bericht «In deel
Schilderswijk is sharia wet»
8
Handelingen II 2012/13, nr. 110, dertigleden debat 12 september 2013 over buitenlandse
financiering van moskeeën in Nederland.
9
Motie van het lid Segers c.s., Kamerstuk 33 541, nr. 22, 28 mei 2013.
10
Kamerstuk 30 950, nr. 67
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 75

4

3.

expliciete taak om vorm te geven aan permanente informatievergaring over de TRSO’s en aanverwante organisaties en netwerken;
• De uitwisseling van informatie vanuit Turkse bronnen moet
worden geïntensiveerd. Ik ga met mijn collega van Buitenlandse
Zaken na op welke wijze wij hier invulling aan kunnen geven.
Hierover zal periodiek worden gerapporteerd aan uw Kamer;
• Bezien wordt of gericht nader onderzoek naar aan de TRSO’s
gelieerde organisaties, subsidies e.d. perspectief biedt. Indien
daar vanwege bijvoorbeeld integratiebelemmering aanleiding toe
bestaat moeten subsidies (lokaal en landelijk) kunnen worden
stopgezet. Dit vereist transparantie over die subsidies en
activiteiten.
Rechtstreeks aanspreken van de TRSO’s (en daarmee samenhangende activiteiten) in het licht van participatie in de Nederlandse
samenleving en de daaraan verbonden kernwaarden. Ik wil dat doen
aan de hand van een concrete gespreksagenda, waarin ik de
volgende thema’s aan de orde zal stellen:
• Functioneren van de eigen instellingen en daaraan gerelateerde
projecten en activiteiten;
• Non formeel onderwijs (weekendscholen, internaten en het
pedagogisch klimaat);
• Subsidies en (buitenlandse) financiering, en;
• Netwerken (ook transnationaal) en de relatie met Turkije.

Deze thema’s zullen worden besproken vanuit het perspectief van
wederkerigheid van vrijheden, kernwaarden, verworvenheden en
grondrechten van de Nederlandse democratische rechtsstaat. Het doel is
om te komen tot het vergroten van de oriëntatie op en binding met de
Nederlandse samenleving. Tevens wil ik de dialoog benutten voor
bespreking van actuele kwesties.
De situatie van intransparantie van de TRSO’s wil ik niet langer laten
voortbestaan. Voor een succesvolle participatie van Turkse Nederlanders
en hun kinderen is het, net als voor een volledige integratie van nieuwkomers in de Nederlandse samenleving (waar zij deel van uitmaken), van
belang dat zij niet, mede met actieve steun vanuit hun herkomstland, door
organisaties voortdurend aangezet worden tot oriëntatie op waarden die
kunnen wringen met de kernwaarden en democratische rechtsstaat van
Nederland.
Ik zal uw Kamer in januari 2015 informeren over de verdere invulling en
voortgang van de maatregelen hieromtrent en het vervolg daarop.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 824, nr. 75

5