Vierde Nederlandse Actieprogramma
betreffende de Nitraatrichtlijn
(2010-2013)

24 maart 2009

INHOUDSOPGAVE
1. INLEIDING

2

2. ASPIRATIES VIERDE ACTIEPROGRAMMA

3

2.1 GOEDE MILIEUKWALITEIT, GOEDE LANDBOUWPRAKTIJK
2.2 BETERE BENUTTING MEST
3. WAT WE HEBBEN BEREIKT, WAT NOG NIET
3.1 INLEIDING
3.2 GEVOERDE BELEID 2006-2009.
3.2.1 Mestbeleid 2006 – 2009: derde actieprogramma Nitraatrichtlijn
3.2.2 Overig beleid
3.3 BESCHRIJVING MILIEUKWALITEIT
3.3.1 Kwaliteit grondwater
3.3.2 Kwaliteit oppervlaktewater
3.3.3 Fosfaattoestand van de bodem
3.3.4 Mestproductie
3.3.5 De beleving in de praktijk
4. GEBRUIKSNORMEN
4.1 INLEIDING
4.2 STIKSTOF
4.2.1. Maatregelen in zand- en lössgebieden
4.2.2 Klei- en veengebieden
4.2.3 Landbouwkundige knelpunten
4.2.4 Waar brengen ons bovengenoemde maatregelen?
4.3 FOSFAAT
4.3.1 Inleiding
4.3.2 Aanpak
4.3.3 Gevolgen voor de mestafzet
4.3.4 Bemestingsadviezen
4.3.5 Milieubelasting
4.3.6 Fosfaatarme gronden
4.3.7 Fosfaatverrekening
4.3.8 Waar brengt ons dat
4.4 GRONDGEBONDEN BEDEKTE TEELT
5. GEBRUIKSVOORSCHRIFTEN
5.1 PERIODE WAARIN MEST WORDT TOEGEDIEND
5.1.1 Uitrijperioden drijfmest en opslagcapaciteit
5.1.2 Uitrijperiode vaste mest
5.1.3 Periode waarin stikstofkunstmest mag worden toegediend
5.2 EMISSIEARME MESTTOEDIENING
5.2.1 Sleepvoet op zand
5.2.2 Bestrijding van stuif
5.2.3 Emissiearm bovengronds toedienen

3
3
4
4
4
4
6
7
7
11
12
14
15
16
16
16
16
19
19
20
21
21
21
23
24
25
26
26
27
27
29
29
29
30
30
30
30
30
30

5.3 VANGGEWASSEN
5.4 VERNIETIGEN GRASZODE
5.5 KUNSTMEST OP BEVROREN GROND
5.6 MESTVRIJE ZONES

31
31
31
32

6. AANVULLENDE MAATREGELEN EN CONTROLE

33

6.1 KADERRICHTLIJN WATER
6.2 EVENWICHT MESTMARKT
6.3 VERANTWOORDING EN CONTROLE
6.3.1 Automatische Gegevens Registratie (AGR) en GPS
6.3.2 Programmatisch handhaven
6.3.3 Verantwoording mestproductie
6.4 VERANTWOORDING MEST VAN ROSÉKALVEREN

33
35
36
36
37
37
37

7. MONITORING

38

BIJLAGE 1 STIKSTOFGEBRUIKSNORMEN VOOR DE JAREN 2010-2013

40

BIJLAGE 2: STIKSTOFWERKINGSCOËFFICIËNTEN VOOR DE PERIODE 2010-2013

48

BIJLAGE 3: LITERATUUROVERZICHT

49

1. Inleiding
Richtlijn 91/676/EEG van de Raad van 12 december 1991 betreffende de bescherming van water tegen
verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (PbEG L 375), hierna Nitraatrichtlijn genoemd,
gebiedt lidstaten een actieprogramma op te stellen. Ingevolge artikel 5, lid 7, van de Nitraatrichtlijn
dienen lidstaten het actieprogramma ten minste eens per vier jaar opnieuw te bezien en zo nodig te
herzien. Het voorliggende vierde actieprogramma is hiervan het resultaat en omvat de periode
lopende van 2010 tot en met 2013. Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van de aspiraties die de
Nederlandse regering heeft met het vierde actieprogramma.
Mede naar aanleiding van de uitspraak van het Europese Hof van Justitie van 2 oktober 2003 (zaak C322/00) zijn per 1 januari 2006 nieuwe regels van kracht geworden voor het gebruik van meststoffen.
Deze regels strekken ter uitvoering van de maatregelen die zijn neergelegd in het derde
actieprogramma dat de periode 2004 tot en met 2009 omvat. In 2007 is geëvalueerd in hoeverre die
regels effect sorteren (MNP, 2007). Vervolgens is in 2008 een rapportage over de waterkwaliteit aan de
Europese Commissie gezonden (RIVM, 2008). Hoofdstuk 3 geeft kort weer wat de bevindingen van
genoemde rapporten zijn, waarbij enkele aanvullende data zijn opgenomen. Deze gegevens laten zien
dat de beoogde doelstellingen met de maatregelen voorzien in het derde actieprogramma in grote
delen van Nederland zijn gehaald. Voor de gebieden waar dat nog niet het geval is zullen extra
maatregelen worden genomen, zoals nader uitgewerkt in de hoofdstukken 4, 5 en 6.
De maatregelen strekken er primair toe de doelstellingen te bereiken die de Nitraatrichtlijn beoogt. In
de uitwerking is gezocht naar samenloop met doelstellingen die andere Europese regelingen en
verdragen nastreven, in het bijzonder de Kaderrichtlijn Water, de Grondwaterrichtlijn en OSPAR.
Paragraaf 6.1 gaat hierop nader in.
In de paragrafen 6.2 en 6.3 wordt uiteengezet hoe er voor wordt gezorgd dat de geproduceerde
dierlijke mest een verantwoorde bestemming vindt; in paragraaf 6.4 wordt ingegaan op de wijze
waarop mest van rosékalveren administratief moet worden verantwoord.
Hoofdstuk 7 tot slot geeft inzicht in het programma voor de monitoring van de kwaliteit van gronden oppervlaktewater.
De wettelijke regels voor meststoffen zijn opgenomen in de Meststoffenwet, het Uitvoeringsbesluit
Meststoffenwet, de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet, het Besluit gebruik meststoffen (BGM) en het
Lozingenbesluit open teelt en veehouderij (Lotv). De bepalingen in deze regelingen blijven gelden
voor zover deze niet als gevolg van de in dit actieprogramma opgenomen herziene maatregelen
aanpassing behoeven. Voor de duidelijkheid is op enkele plaatsen expliciet aangegeven dat bestaande
regels gehandhaafd blijven.

2

2. Aspiraties vierde actieprogramma
2.1 Goede milieukwaliteit, goede landbouwpraktijk
Hoofdstuk 3 van dit actieprogramma laat zien dat met de maatregelen die in de afgelopen jaren zijn
genomen, aanzienlijke stappen zijn gezet op weg naar de gewenste kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater. In een belangrijk deel van Nederland wordt inmiddels voldaan aan het
ambitieniveau van de Nitraatrichtlijn. Duidelijk is echter dat er ook gebieden zijn waarvoor dit niet
geldt. Voor wat betreft de grondwaterkwaliteit vragen vooral de zand- en lössgebieden aandacht. Als
het gaat om het oppervlaktewater is verspreid over het gehele land nog verbetering nodig. Het is de
ambitie van de regering om het nagestreefde kwaliteitsniveau spoedig te bereiken.
De maatregelen die in het kader van dit vierde actieprogramma worden genomen hebben tot doel bij
te dragen aan een doelmatiger bemesting, of wel “goede landbouwpraktijk” en daarmee een betere
waterkwaliteit.
Momenteel geldt in Nederland een uitgebreid pakket regels dat tot doel heeft telers van gewassen
ertoe te brengen een zodanig mineralenmanagement te voeren dat toegediende mineralen, evenals
mineralen die zich al in de bodem bevinden, maximaal ten goede komen aan het te telen gewas en niet
terecht komen in het milieu. Een stelsel van gebruiksnormen, dat in 2006 in de plaats is getreden van
het stelsel van regulerende mineralenheffingen (Minas), vormt een belangrijk deel van het totaal aan
regels. Daarnaast zijn gebruiksvoorschriften van belang.
De regering is van oordeel dat nog niet alle mogelijkheden voor een doelmatig gebruik van mineralen
zijn benut. In de hoofdstukken 4 en 5 is uiteengezet welke aanpassingen in de regels de regering voor
de periode van het vierde actieprogramma zal doorvoeren. Die aanpassingen zullen leiden tot een
verdere verbetering van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater.
2.2 Betere benutting mest
Vanaf 1 januari 2006 is de gebruiksnorm voor dierlijke mest, zoals die is voorgeschreven in bijlage III.2
van de Nitraatrichtlijn, bepalend geworden voor de maximale plaatsingsruimte van mineralen uit
dierlijke mest, zowel landelijk als op bedrijfsniveau. De combinatie van door individuele ondernemers
gehanteerde bemestingsstrategieën en de maximale gift aan dierlijke mest die volgt uit de
gebruiksnorm voor dierlijke mest leidt ertoe dat ondernemers een deel van de op het eigen bedrijf
geproduceerde mest moeten afvoeren naar gebruikers binnen Nederland of buiten de Nederlandse
landbouw moeten afzetten. De bedrijfsoverschotten aan dierlijke mest vormen daarmee een risico
voor het milieu. Om dat risico te beperken is de overheid genoodzaakt ondernemers te verplichten
aan- en afvoerstromen van dierlijke mest inzichtelijk te maken. Dat leidt tot aanzienlijke
administratieve lasten voor ondernemers en forse handhavingsinspanningen voor de overheid.
Tegelijk doet zich de situatie voor dat ondernemers gedwongen zijn aanvullend in hun behoefte aan
mineralen te voorzien door aankoop van kunstmeststoffen. De Nederlandse regering acht dat geen
optimale situatie.
Initiatieven die tot doel hebben meer mineralen uit dierlijke mest te benutten ter vervanging van
kunstmest dienen het belang van een duurzaam gebruik van grondstoffen. Daarnaast kunnen zij
leiden tot minder lasten voor overheid en ondernemers. Momenteel zijn er bemoedigende
ontwikkelingen op het gebied van mestbewerking gaande. In 2009 zijn enkele pilots van start gegaan
die moeten uitwijzen in hoeverre bewerkte mest landbouwkundig kan worden toegepast ter
vervanging van kunstmest en of dat ook op milieuverantwoorde wijze mogelijk is. Als de resultaten
positief zijn kan hiermee een belangrijke stap worden gezet naar een meer duurzame landbouw. De
Nederlandse regering zal verdere ontwikkelingen op het gebied van mestvalorisatie daarom zo veel
mogelijk ondersteunen. Dit mede in het kader van het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren, dat
onderdeel uitmaakt van het werkprogramma ‘Schoon en Zuinig’ van de regering.

3

3. Wat we hebben bereikt, wat nog niet
3.1 Inleiding
In overeenstemming met artikel 46 van de Meststoffenwet heeft de minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit eind 2007 een evaluerend verslag aan de Tweede Kamer gezonden over de
doeltreffendheid en de effecten van de Meststoffenwet in de praktijk. De evaluatie heeft bestaan uit
een viertal deelstudies. Het Milieu- en Natuurplanbureau1 heeft een synthese van de resultaten van de
evaluatie uitgebracht (MNP, 2007). De evaluatie geeft een eerste beeld van de werking van het
gebruiksnormenstelsel en de wijze waarop de agrarische sector met de wijziging van het stelsel per 1
januari 2006 is omgegaan. De evaluatie heeft daarnaast inzichtelijk gemaakt in hoeverre nog
inspanningen noodzakelijk zijn om de gestelde milieudoelen te behalen. Daarnaast is Nederland op
grond van artikel 10 van de Nitraatrichtlijn verplicht om aan de Europese Commissie te rapporteren
over de toestand van grond- en oppervlaktewater. De meest recente rapportage is door Nederland in
2008 aan de Commissie verstuurd (RIVM, 2008). De data voor de evaluatie van de Meststoffenwet en
voor de Nitraatrichtlijnrapportage zijn grotendeels afkomstig uit het Landelijk Meetnet effecten
Mestbeleid (LMM). Paragraaf 3.3 bevat een weergave van de bevindingen van genoemde studies.
Alvorens de milieutoestand te beschrijven, wordt in paragraaf 3.2 eerst een korte samenvatting
gegeven van het in de periode 2006 – 2009 in Nederland gevoerde mestbeleid.
3.2 Gevoerde beleid 2006-2009.
3.2.1 Mestbeleid 2006 – 2009: derde actieprogramma Nitraatrichtlijn
Gedurende de looptijd van het derde actieprogramma (2006-2009) zijn door Nederland de volgende
maatregelen genomen om de doelen van de Nitraatrichtlijn dichterbij te brengen:
• Invoering gebruiksnormenstelsel: in 2006 is een stelsel van gebruiksnormen voor stikstof en voor
fosfaat ingevoerd. Het stelsel van gebruiksnormen voor stikstof bevat naast een gebruiksnorm
voor totaalstikstof ook een norm voor het maximale gebruik van stikstof uit dierlijke mest.
Gedurende de looptijd zijn de gebruiksnormen zowel voor stikstof als voor fosfaat aangescherpt
(zie bijlage 1 en paragraaf 4.3 voor de per jaar geldende normen). Gekoppeld aan gebruiksnormen
zijn werkingscoëfficiënten vastgesteld voor stikstof uit dierlijke mest; de werkingscoëfficiënt van
enkele mestsoorten is gedurende de looptijd van het derde actieprogramma verhoogd:
¾ voor op eigen bedrijf geproduceerde mest van graasdieren van 35 naar 45 %;
¾ voor eigen en aangevoerde vaste mest van varkens, pluimvee en nertsen: van 30 naar 55%;
¾ voor aangevoerde drijfmest op zand en löss van 60 naar 65%.
Het gecombineerde effect van de verhoging van de werkingscoëfficiënt van varkensdrijfmest op
zand- en lössgronden in 2008 en de aanscherping van de stikstofgebruiksnormen voor een aantal
uitspoelingsgevoelige gewassen op zand- en lössgronden komt overeen met een generieke
verlaging van de stikstofgebruiksnormen voor deze gewassen op zand- en lössgronden van 10%.
• Beëindiging uitrijden dierlijke mest in het najaar op kleigrond en in het najaar en in de winter op
veengrond.
• Beperking van de mogelijkheid om stikstofkunstmest op bouwland in het najaar toe te dienen.
• Beperking van de mogelijkheid van het uitrijden van dierlijke mest op bevroren of met sneeuw
bedekt grasland.
• Instellen van een verplichte opslagcapaciteit voor dierlijke mest voor de periode van 6 maanden.
• Verkorting van de periode waarin grasland mag worden vernietigd. In combinatie daarmee
invoering van de verplichting tot het telen van een vanggewas.
• Invoeren van de verplichting tot de teelt van een vanggewas na de teelt van maïs op zand en löss.
• Aanscherping van de regels voor het toedienen van dierlijke mest op bouwland.

1

Thans het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL).

4

•

Verbreding van de bemestingsvrije zone langs beken in hoog Nederland.

De specifiek op mestgebruik gerichte maatregelen worden geflankeerd door het stelsel van
dierrechten voor varkens en pluimvee en het Europese melkquotumstelsel voor melkrundvee. Beide
wettelijke stelsels stellen grenzen aan de totale productie van dierlijke mest in Nederland.
De introductie van het stelsel van gebruiksnormen in 2006 en de andere veranderingen in de
mestregelgeving zijn begeleid door communicatie- en kennisverspreidingsactiviteiten. Daarnaast is er
een intensivering geweest van de handhaving, waarbij risicogroepen extra aandacht hebben gekregen.
De meeste van de hierboven genoemde maatregelen hebben tot doel de uitspoeling van stikstof te
beperken. Het effect van deze maatregelen is over het algemeen nog niet of slechts beperkt terug te
vinden in de meetgegevens met betrekking tot de waterkwaliteit. De meest recente meetgegevens
hebben betrekking op het meetjaar 2007 en weerspiegelen de effecten van de landbouwpraktijk in
2006. Deze gegevens laten dus niet de effecten zien van veranderingen in het beleid die in 2007 en
later hebben plaatsgevonden. Het is echter te verwachten dat het effect van die aanpassingen van
beleid, zoals de verlaging van de gebruiksnormen voor een aantal gewassen (zie bijlage 1 en paragraaf
4.3) en de aanscherping van de werkingscoëfficiënt voor varkensdrijfmest op zand (zie paragraaf 4.2)
in latere jaren duidelijk zal zijn terug te vinden in de nitraatgehalten van het grondwater. Paragraaf
3.3 geeft in die zin een ‘gedateerd’ beeld van de feitelijke milieusituatie bij aanvang van het vierde
actieprogramma.
Onderdeel van de evaluatie van de Meststoffenwet 2007 vormde een ex-ante studie door het Milieuen Natuurplanbureau (MNP, 2007b) naar de gevolgen van het mestbeleid zoals dit voor het jaar 2009
zou gelden. In de studie is daarbij uitgegaan van een situatie waarbij de stikstofgebruiksnormen voor
uitspoelingsgevoelige akker- en tuinbouwgewassen 10 procent onder het niveau van 2006 zouden
liggen. Zoals aangegeven is het gecombineerde effect van de vijf procent verhoging van de
werkingscoëfficiënt van varkensdrijfmest op zand- en lössgronden in 2008 en de aanscherping van de
stikstofgebruiksnormen met gemiddeld vijf procent voor enkele uitspoelingsgevoelige gewassen op
zand- en lössgronden gelijk aan een generieke verlaging van de stikstofgebruiksnormen voor deze
gewassen op zand- en lössgronden van ongeveer 10 procent. In de ex-ante studie is daarmee de
feitelijke situatie zoals deze in 2009 van kracht is doorgerekend.
Het MNP concludeert dat met de stikstofgebruiksnormen zoals deze in 2009 van toepassing zijn
gemiddeld voor alle zandgronden in de periode 2010 - 2015 nog sprake zal zijn van een overschrijding
van de nitraatdoelstelling van 50 mg/l. De gemiddelde concentratie in het bovenste grondwater van
zandgronden is berekend op 58 mg/l. Door na-ijling na 2015 kan de gemiddelde concentratie in het
zandgebied nog iets lager worden, namelijk 55 mg/l. Hiermee komt de nitraatdoelstelling binnen
bereik. Als bij de uitspoelingsgevoelige akker- en tuinbouwgewassen op zand de
stikstofgebruiksnormen 20% lager zijn dan in 2006 dan leidt dit op termijn (na 2015) tot gemiddeld 53
mg/l nitraat in het grondwater van de zandgebieden. Het effect van deze korting op regionaal niveau
is slechts beperkt. Pas wanneer de stikstofgebruiksnorm van alle gewassen op zand nog eens met
ruim 30% wordt gekort ten opzichte van de 2009-normen dan komt de gemiddelde nitraatconcentratie
beneden de 50 mg/l (MNP, 2007b).
Cijfers van het Landbouw Economisch Instituut (LEI) uit het Bedrijven Informatie Net (BIN) laten zien
dat het gebruik van fosfaatkunstmeststoffen is afgenomen. Onder het MINAS-stelsel waren
landbouwbedrijven niet verplicht het gebruik van fosfaatkunstmest te verantwoorden. Dit is met de
invoering van het stelsel van gebruiksnormen aangepast. Hierdoor is het gebruik van
fosfaatkunstmest in de overgang van MINAS naar het stelsel van gebruiksnormen in de
melkveehouderij gedaald van 19,8 kg/ha in 2004 naar 7,9 kg/ha in 2007 (tabel 1). Tegelijkertijd is ook

5

het gebruik van stikstofkunstmest afgenomen. In de akkerbouw is een gelijksoortige trend te zien. Het
gebruik van fosfaatkunstmest is gedaald van 35,2 kg/ha in 2004 naar 23,8 kg/ha in 2007. Het gebruik
van stikstofkunstmest is minder sterk gedaald, maar ook hier is een duidelijk dalende trend zichtbaar.
Melkveehouderij
Stikstofkunstmest Fosfaatkunstmest

Akkerbouw
Stikstofkunstmest Fosfaatkunstmest

Jaar
MINAS
2004
151,9
19,8
139,2
35,2
2005
146,4
20,6
133,5
37,7
Gebruiksnormen
2006
128,2
10,8
130,7
28,8
2007*
127,3
7,9
128,4
23,8
Tabel 1: Gebruik van stikstof- en fosfaatkunstmest (kilogrammen per hectare) in de melkveehouderij
en in de akker- en tuinbouw (bron: Bedrijven Informatie Net, LEI; * voorlopige cijfers).
3.2.2 Overig beleid
Niet alleen het mestbeleid is van invloed op de waterkwaliteit in Nederland, ook overheidsbeleid
gevoerd in andere dossiers draagt bij aan vermindering van de emissie van stikstof en fosfaat uit
agrarische bronnen en de verbetering van de waterkwaliteit.
Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij
Het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (Lotv) heeft als doel de emissie van
gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen naar oppervlaktewater te verminderen. Daartoe geldt
onder andere dat langs elk water een bepaalde zone niet bemest mag worden. De breedte van deze
zone varieert per teelt. Zo geldt een zone van 25 cm voor granen en grassen en van 50 tot 150 cm voor
overige landbouwgewassen. Voor boomkwekerijproducten geldt een bemestingsvrije zone van 500
cm. Ten algemene verplicht het Lotv voor aangewezen ecologisch kwetsbare beken in Hoog
Nederland een bemestingsvrije zone van 5 meter.
Plattelandsontwikkelingsprogramma 2007-2013
Het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2007-2013 (POP2; LNV, 2007/2008) zet onder andere in op
de verduurzaming van de Nederlandse landbouw zodat die beter voldoet aan eisen op het gebied van
onder andere milieu (as 1, versterken concurrentievermogen van de landbouw2) en het verbeteren van
de milieu- en watercondities om de natuurdoelen op het gebied van biodiversiteit te bereiken (as 2,
verbetering van het milieu en platteland). Van het totaal van de voor Nederland beschikbare EUfondsen voor plattelandsontwikkeling is 60% toebedeeld aan de assen 1 en 2. Van de maatregelen in
de assen 1 en 2 is in het bijzonder maatregel 125 ‘verbeteren infrastructuur’ (waarin ook acties
gefinancierd kunnen worden die bedoeld zijn om het waterbeheer en/of de ligging van bedrijven uit
oogpunt van milieu- en natuuroverwegingen te verbeteren, zie bijlage 4 bij het POP2, maatregel 125)
en maatregel 214 ‘agromilieuverbintenissen’ (de grootste maatregel in het POP2, met eveneens de
grootste ‘top up’) relevant voor het behalen van doelen op het gebied van water (zowel waterkwaliteit
als waterkwantiteit). Een deel van de agromilieuverbintenissen bevat extra beperkingen aan het
gebruik van (dierlijke) mest bovenop de geldende algemene regels.
Momenteel wordt het Nederlandse POP2 aangepast op basis van het politieke akkoord over de ‘health
check’ van het gemeenschappelijke landbouwbeleid van november 2008. Dit leidt tot aanpassingen in
De Nederlandse regering heeft er in het POP2 voor gekozen om as 1 van het POP2 nadrukkelijk ook in te zetten
voor het doel beter voldoen van de landbouw aan maatschappelijke randvoorwaarden, waaronder
milieurandvoorwaarden. Daarmee wordt bedoeld dat in as 1 ook maatregelen ingezet kunnen worden die als
doel of nevendoel hebben het ondersteunen van ondernemers bij het beter kunnen voldoen aan eisen die
voortvloeien uit milieudoelen. Zie §5.3.1 van het POP2.
2

6

het POP2 gericht op onder andere het versterken van (innovaties in) het waterbeheer met ingang van
1 januari 2010.
Kaderrichtlijn Water
Om de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW) te bereiken stimuleert de Nederlandse overheid
met ingang van 2009 innovatieprojecten gericht op het verbeteren van de waterkwaliteit. Ten behoeve
van dit Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water heeft de regering € 75 miljoen beschikbaar gesteld.
Dit innovatieprogramma steunt (de ontwikkeling van) innovaties die het meest effectief bijdragen aan
een doorbraak bij een aantal hardnekkige knelpunten in de uitvoering van de KRW. Over de
besteding van €35 miljoen van de beschikbare gelden is reeds besloten. Een aanzienlijk deel van het
beschikbare geld wordt gebruikt voor een impuls aan innovatieprojecten die bijdragen aan de aanpak
van waterverontreiniging door de landbouw. Deze projecten zullen veelal pas in 2010 en later leiden
tot verbetering van de waterkwaliteit; op voorhand is niet te zeggen wat de concrete resultaten zullen
zijn. Zie ook de passages in hoofdstuk 4 over innovatie en paragraaf 6.1 (KRW).
Beheer Waterschappen
In het kader van het beheer van Waterschappen worden watergangen door baggeren op diepte
gehouden. Jaarlijks wordt hierdoor ca 4,5 miljoen m3 bagger uit oppervlaktewateren verwijderd. Ruim
50% wordt weer verspreid op aangrenzende landbouwpercelen. Het resterende deel wordt op andere
locaties toegepast dan wel vanwege verontreiniging verwerkt of in speciale depots geborgen.
3.3 Beschrijving milieukwaliteit
3.3.1 Kwaliteit grondwater
Algemeen
In het zandgebied wordt de kwaliteit van de bovenste meter van het grondwater op
landbouwbedrijven sinds 1992 gevolgd in het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LLM; zie ook
paragraaf 7). In de periode sinds 1992 is het gemiddelde gehalte van nitraat in het bovenste
grondwater met circa 50% afgenomen. Sinds medio jaren negentig zijn de nitraatgehalten in de
kleigebieden eveneens gehalveerd en de concentraties bevinden zich nu gemiddeld onder de
nitraatnorm van 50 mg/l, hoewel circa 25 procent van de meetpunten nog overschrijdingen van deze
norm te zien geeft (RIVM, 2008). In de veengebieden voldoet de kwaliteit van het grondwater in het
algemeen ruim aan de nitraatnorm. In de laatste jaren is het monitoringsprogramma uitgebreid naar
het lössgebied3. In de periode sinds 2002 is hier nog geen verbetering waargenomen in de
grondwaterkwaliteit (figuur 1), wat mede wordt veroorzaakt door de uitspoelingsgevoelige
eigenschappen van deze grondsoort. Hierbij dient in aanmerking te worden genomen dat het areaal
van deze gronden binnen Nederland beperkt is.
De monstername richt zich op de eerste meter van het grondwater aangezien dit de meest directe
terugkoppeling geeft van het effect van de actuele bemesting. Op lössgrond, maar ook op droge
zandgrond, zit het grondwater vaak dieper dan vijf meter onder het maaiveld. In dat geval is het niet
mogelijk om het grondwater op een eenvoudige manier te bemonsteren. Bij grondwaterstanden
dieper dan vijf meter wordt daarom het bodemvocht bemonsterd.

3 Van de hoofdgrondsoorten in Nederland, te weten zand, klei, veen en löss, vormt löss veruit de kleinste

categorie. Het areaal lössgrond in Nederland is ca. 43 000 ha. Daarvan is ca. 31.000 ha in gebruik als
landbouwgrond. Zie: http://www.agro.nl/lnvloket/mijndossier/grondsoortenkaart/GRONDSOORTEN08.HTML

7

Nitrate in on-farm waters in the Netherlands
200

Tekst in figuur:
Nitrate in on-farm waters in the
Netherlands = Nitraat in het
bovenste grondwater op bedrijven
in Nederland
Concentration = Concentratie
Sand regions = Zandregio’s.
Loess regions = Lössregio’s.
Clay regions = Kleiregio’s.
Sand regions, standardised =
Zandregio’s, gestandaardiseerd.
Peat regions = Veenregio’s.
Clay regions, standardised =
Kleiregio’s, gestandaardiseerd.

Concentration (mg/l)

150

100

50

0
1992

1994
Sand regions
Loess regions

1996

1998

2000

2002

2004

Clay regions
Sand regions, standardised

2006

2008

Peat regions
Clay regions,standardised

Figuur 1: Nitraatconcentratie (jaarlijkse gemiddelde van gemeten concentratie en berekende
gestandaardiseerde concentratie) in de bovenste meter van het grondwater binnen 5 meter van
het grondoppervlak (veen, zand) of drainwater en grondwater (klei) op landbouwbedrijven in
de periode 1992-2007 (de meest recente datapunten voor de zandregio en voor de lössregio zijn
ontleend aan ongecorrigeerde dataverzameling tot januari 2008. De standaardisatie van deze gegevens
zal worden afgerond voor opname in de derogatierapportage van 2009 waarvan publicatie verwacht
wordt in maart 2009).
Naast het effect van bodemsoort varieert de grondwaterkwaliteit onder landbouwbedrijven in
verschillende delen van het land. Voor kleigebieden geldt dat de overschrijdingen zich concentreren
in het zuidwestelijk deel van het land. Terwijl de nitraatnorm in het zuidelijk zandgebied bij de
meeste meetpunten nog wordt overschreden is in het noorden op relatief meer punten de doelstelling
bereikt (figuur 2).

8

Tekst in figuur:
Sand = Zand.
Loess = Löss.
Clay = Klei.
Peat = Veen.

Figuur 2. Geografische verdeling van monitoringsresultaten voor
Nitraat (2004-2006) in Nederland (RIVM, 2008).
Binnen het zandgebied varieert de grondwaterkwaliteit onder de verschillende sectoren. Terwijl bij
circa 80 procent van de bemeten akker- en tuinbouwbedrijven de nitraatnorm nog steeds wordt
overschreden, is op de helft van de melkveebedrijven de nitraatnorm gehaald. Bij de categorie overige
bedrijven, die onder ander de hokdierbedrijven omvat, is de grondwaterkwaliteit vergelijkbaar met
die in de akker- en tuinbouwgebieden (figuur 3).

Tekst in figuur:
Percentage of farms = Percentage
bedrijven.
Sand regions = Zandregio’s.
Loess regions = Lössregio’s.
Clay regions = Kleiregio’s.
Sand regions, standardised =
Zandregio’s, gestandaardiseerd.
Peat regions = Veenregio’s.
Clay regions, standardised =
Kleiregio’s, gestandaardiseerd.

Figuur 3: Overschrijding van de norm van 50 mg/l in de eerste meter van het grondwater onder
landbouwbedrijven voor de jaren 1992-2006 (RIVM, 2008).

9

50

Tekst in figuur:
Concentration (mg/l) =
Concentratie (mg/l).
Sand = Zand.
Loess = Löss.
Clay = Klei.
Peat = Veen.

concentration (mg/l)

40

30

20

10

0
1983

1985

1987

1989

1991

1993

1995

Clay

Peat

1997

1999

2001

2003

2005

2007

Sand

Figuur 4: Gemiddelde jaarlijkse nitraatconcentratie (mg/l) in het grondwater in landbouwgebieden op
een diepte van 5-15 m onder het maaiveld per bodemsoort voor de periode 1984-2006 (RIVM, 2008).
50

Tekst in figuur:
Concentration (mg/l) =
Concentratie (mg/l).
Sand = Zand.
Loess = Löss.
Clay = Klei.
Peat = Veen.

concentration (mg/l)

40

30

20

10

0
1983

1985

1987

1989

1991

1993

1995

Clay

Peat

1997

1999

2001

2003

2005

2007

Sand

Figuur 5: Gemiddelde jaarlijkse nitraatconcentratie (mg/l) in het grondwater op een diepte van 15–30
meter per vorm van landgebruik voor de periode 1984–2006 (RIVM, 2008).
50

Tekst in figuur:
Phreatic groundwater =
freatisch grondwater.
Confined groundwater =
afgesloten grondwater.
Concentration (mg/l) =
Concentratie (mg/l).

concentration (mg/l)

40

30

20

10

0
1990

1992

1994

1996

1998

Phreatic groundwater

2000

2002

2004

2006

2008

Confined groundwater

Figuur 6: Gemiddelde jaarlijkse nitraatconcentratie (mg/l) in het grondwater op drinkwaterproductielocaties in freatisch en afgesloten watervoerende pakketten in de periode 1999-2006 (RIVM, 2008).

10

Met de diepte nemen de nitraatgehalten af. Grondwaterkwaliteitsmonitoring op 5-15 meter laat zien
dat de nitraatnorm op deze diepte gemiddeld wordt gehaald op alle grondsoorten. Op een diepte van
15-30 meter nemen de gehalten verder af tot rond 10 mg/l op zandgronden. Bij klei- en veengronden
wordt op deze diepte nauwelijks nitraat aangetroffen. Bij drinkwaterbronnen is de gemiddelde
nitraatconcentratie ver beneden de kwaliteitsnorm voor drinkwater (50 mg/l) (figuren 4, 5 en 6).
3.3.2 Kwaliteit oppervlaktewater
Voor de ecologische kwaliteit van het zoete water zijn de zomergemiddelden van stikstof en fosfaat
van belang. Voor wat betreft stikstof zijn de zomergemiddelden in de laatste jaren gestaag gedaald.
De gehalten in landbouwbeïnvloede oppervlaktewateren benaderen nu de gehalten die over het
algemeen in Nederlandse zoete wateren worden aangetroffen. Voor fosfaat geldt dat de kwaliteit van
landbouwbeïnvloede oppervlaktewateren nog sterk afwijkt van de algemene waterkwaliteit. Dit
houdt verband met de ophoping van fosfaat in landbouwgronden in het verleden. Een aanzienlijk
deel van de fosfaatbelasting van oppervlaktewateren in landbouwgebieden is te wijten aan
uitspoeling uit de bodemvoorraden.

concentratie totaal-N in mg/l

9
8
7
6

hoofdlocaties
hoofdlocaties

5

Sterk
sterkbeïnvloed
beïnvloedtdoor
door
landbouw
landbouw landbouw

4
3
2
1
0
1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008
jaar

Figuur 7: Totaal-stikstofconcentratie (zomergemiddelde) in zoete wateren tussen 1992 en 2007 (bron:
Waterdienst, 2009).

0,8

concentratie P in mg/l

0,7
0,6
0,5

hoofdlocaties
hoofdlocaties

0,4

Sterk
sterkbeïnvloed
beïnvloedtdoor
door
landbouw
landbouw

0,3
0,2
0,1
0
1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008
Jaar

Figuur 8: Totaal-fosforconcentratie (zomergemiddelde) in zoete wateren tussen 1992 en 2007
(bron: Waterdienst, 2009).

11

Landbouwgronden dragen belangrijk bij aan de belasting van het oppervlaktewater met fosfaat. Door
de succesvolle sanering van emissies uit andere bronnen, vooral industrie en rioolwaterzuiveringsinstallaties, is de relatieve bijdrage uit de landbouw toegenomen van 13 procent in 1985 tot circa 49
procent in 2005. De totale binnenlandse belasting van het oppervlaktewater met fosfaat is in deze
periode met 77 procent afgenomen, de belasting vanuit de landbouw met 8 procent (Rijkswaterstaat,
2007).
Vooral gronden met een hoge fosfaattoestand vormen een risico voor de waterkwaliteit. Een
aanzienlijk deel van de Nederlandse landbouwgronden heeft een verhoogde fosfaattoestand. Een deel
van de gronden met hoge fosfaattoestand is tevens fosfaatlekkend. Vooral deze gronden dragen bij
aan de fosfaatbelasting van het oppervlaktewater.
3.3.3 Fosfaattoestand van de bodem
Er is sprake van ophoping van fosfaat in de Nederlandse landbouwgronden zolang geen sprake is van
een evenwicht tussen de fosfaatgift en de gewasopname. De hoeveelheid fosfaat in de Nederlandse
landbouwgronden is de afgelopen tien jaar met gemiddeld 8 procent gestegen, waarbij de verschillen
tussen percelen groot zijn. Een aanzienlijk deel van de Nederlandse landbouwgronden heeft een
verhoogde fosfaattoestand (tabellen 2 en 3).
Areaal in ha.
25.000
Laag
<16
2,5%
177.000
vrij laag
16-26
17,7%
248.000
Voldoende
27-35
24,8%
322.000
ruim voldoende 36-50
32,2%
228.000
Hoog
>50
22,8%
Totaal
100%
1 miljoen
Tabel 2: Waardering van de fosfaattoestand van grasland inclusief bijbehorend areaal.
Waardering

PAL-getal

Percentage areaal

Areaal in ha.
Waardering
Pw-getal
Percentage areaal
zeer laag
<11
0,8%
7.300
Laag
11-20
5,8%
54.900
Voldoende
21-30
13,7%
128.700
ruim voldoende 31-45
25,6%
240.700
vrij hoog
46-60
20,3%
190.800
Hoog
>60
33,8%
317.600
Totaal
100,0%
940.000
Tabel 3: Waardering van de fosfaattoestand van bouwland (inclusief maïsland)
inclusief bijbehorend areaal.
Het risico op fosfaatuitspoeling naar het bovenste grondwater wordt afgeleid uit de fosfaatverzadigingsgraad. De fosfaatverzadigingsgraad geeft aan in hoeverre de fosfaatbindingscapaciteit
van de bodem is verbruikt. Fosfaatverzadigde gronden vormen een potentieel risico voor eutrofiëring
van oppervlaktewater. Vooral de sterk fosfaatverzadigde gronden (50% of meer van de
bindingscapaciteit is bezet) met een hoge grondwaterstand die in direct contact staan met
oppervlaktewater, kunnen relatief veel fosfor via af- en uitspoeling naar het oppervlaktewater
afgeven, waardoor nadelige gevolgen voor waterecosystemen kunnen optreden. Afhankelijk van de
fosfaatverzadigingsgraad van de bodem en de hydrologische omstandigheden kan sprake zijn van
actuele fosfaatuitspoeling naar het oppervlaktewater en wordt gesproken van fosfaatlekkende
gronden (TCB, 2007).

12

Figuur 10: Fosfaatverzadigde bodems in Nederland.
Figuur 10 laat zien dat vooral in het centrale, zuidelijke en oostelijk zandgebied gebieden worden
aangetroffen met een hoog aandeel fosfaatverzadigde gronden. Zandgronden kunnen onderscheiden
worden naar de mate van fosfaatverzadiging. Er zijn drie klassen van fosfaatverzadigingsgraad (FVG)
te weten een FVG tussen 0 en 25% (klasse 1), tussen 25% en 50% (klasse 2) en een FVG van 50% en
meer (klasse 3). Een fosfaatverzadigingsgraad van 25% en meer betekent een fosfaatverzadigde
zandgrond. Een grond met een FVG-waarde van 50% of meer wordt als een sterk verzadigde grond
beschouwd (Alterra, 2004).
Natte zandgronden dragen het meest bij aan de P-belasting van het oppervlaktewater waarbij vooral
de fosfaatverzadigde gronden een groot aandeel hebben in de totale P-belasting. Hoe droger de
bodem, hoe kleiner de uitspoeling. Hoe natter de bodem, hoe groter de uitspoeling (Alterra, 2007c).
Ongeveer 30% van het zandgebied is verantwoordelijk voor circa 65% van de P-belasting door af- en
uitspoeling in het zandgebied (tabel 4) (MNP, 2007b).

13

Zand nat
Zand matig droog
Zand droog

FVG1
3%
3%
5%

FVG2
41%
15%
6%

FVG3
22%
5%
<1%

Zand totaal
66%
23%
11%

In % van zand totaal
11%
62%
27%
100%
Tabel 4: Bijdrage van de verschillende FVG-klassen en categorieën nat, matig droog en droog zand
aan de P-belasting van het oppervlaktewater (1990-2005) in % van de totale belasting (MNP, 2007b).
In de tabellen 5, 6 en 7 is voor grasland, maïsland en bouwland de fosfaattoestand gegeven voor zand,
klei en veen. De cijfers laten zien dat vooral op bouwland en maïsland veel zandgronden een
fosfaattoestand 'vrij hoog' en 'hoog' hebben (69 respectievelijk 66 procent). Bij grasland bevindt het
merendeel van de zandgronden zich in de fosfaattoestand 'ruim voldoende' en 'hoog' (57 procent).
Waardering
fosfaattoestand

PAL-getal

Percentage
Percentage
Percentage
grasland op
grasland op
grasland op
zand
klei
veen
Laag
<16
2%
3,4%
3,4%
Vrij laag
16-26
15,7%
22,1%
21,1%
Voldoende
27-35
24,2%
25,9%
24,9%
Ruim voldoende
36-50
32,8%
31,5%
30,3%
Hoog
>50
25,3%
17,1%
20,3%
Tabel 5: Fosfaattoestand van grasland op zand, klei en veen (totaal circa 1.000.000 ha).
Waardering
fosfaattoestand

Pw-getal

Waardering
fosfaattoestand

Pw-getal

Percentage
Percentage
Percentage
maïsland op maïsland op maïsland op
zand
klei
veen
zeer laag
<11
0,5%
2,6%
10,3%
Laag
11-20
4,6%
19,9%
32,6%
Voldoende
21-30
10,1%
22,3%
26,2%
ruim voldoende
31-45
18,9%
23,1%
18,8%
vrij hoog
46-60
18,0%
13,8%
6,3%
Hoog
>60
47,9%
18,3%
5,7%
Tabel 6: Fosfaattoestand van maïsland op zand, klei en veen (totaal circa 240.000 ha).
Percentage
Percentage
Percentage
bouwland
bouwland
bouwland
op zand
op klei
op veen
zeer laag
<11
0,4%
1,0%
4,6%
Laag
11-20
3,0%
7,4%
17,3%
Voldoende
21-30
7,8%
20,1%
20,7%
ruim voldoende
31-45
19,9%
35,0%
22,1%
vrij hoog
46-60
22,4%
20,4%
16,4%
Hoog
>60
46,4%
16,0%
18,8%
Tabel 7: Fosfaattoestand van bouwland op zand, klei en veen (totaal circa 700.000 ha).
3.3.4 Mestproductie
Nederland heeft zich in het derde actieprogramma tot doel gesteld de nationale mestproductie, in
termen van stikstof en fosfaat, niet te laten uitkomen boven het niveau van 2002. Dat doel is ruim
gehaald: de productie van dierlijke mest, uitgedrukt in stikstof, is tussen 2002 en 2007 gedaald van 490

14

miljoen naar 463,6 miljoen kilogram, een daling van 5,4 procent. De productie uitgedrukt in fosfaat is
in dezelfde periode gedaald van 174,5 miljoen naar 166,3 miljoen kilogram, een daling van 4,7
procent 4.
3.3.5 De beleving in de praktijk
Uit de evaluatie van de Meststoffenwet blijkt dat het draagvlak voor het mestbeleid onder agrarische
ondernemers groot is. Ondernemers erkennen de doelstelling van schoon grond- en oppervlaktewater
en benadrukken dat het mestbeleid terecht een barrière heeft opgeworpen tegen het dumpen van
mest. Daardoor is in de ogen van de ondernemers een «level playing field» gecreëerd voor alle
ondernemers. Tegelijkertijd laat de evaluatie zien dat ondernemers ook de keerzijde voelen van het
huidige mestbeleid. Het wordt als belemmerend voor ondernemerschap ervaren en wordt gezien als
een ontkenning van het uniek zijn van iedere individuele ondernemer. Het wordt door sommigen
ervaren als te complex en met te hoge administratieve lasten. Daarbij wordt onder andere gewezen op
de paradox om dierlijke mest van het bedrijf te moeten afvoeren om vervolgens kunstmest aan te
voeren, op de te generieke gebruiksnormen, op afwijkingen in de mestbemonstering en op de hoge
administratieve lasten.

4

Bron: CBS, http://statline.cbs.nl/statweb.

15

4. Gebruiksnormen
4.1 Inleiding
In hoofdstuk 3 is uiteengezet dat in het bijzonder in de zand- en lössgebieden, en in mindere mate in
de kleigebieden, nog verdergaande stappen nodig zijn om het gewenste nitraatgehalte van het
grondwater te bereiken. Om de ecologische kwaliteit van de oppervlaktewateren te verbeteren is het
noodzakelijk dat op landelijk niveau wordt bereikt dat de uitspoeling van fosfaat uit
landbouwgronden afneemt.
Zowel scherpere gebruiksnormen als een doelmatiger gebruik van mineralen dragen bij aan
verbetering van de waterkwaliteit. Paragraaf 4.2 gaat in op de maatregelen die moeten leiden tot een
beperkter gebruik van stikstof. Paragraaf 4.3 gaat over het gebruik van fosfaat.
4.2 Stikstof
Gezien de aanzienlijke opgave die er ligt in het zand- en lössgebied is het noodzakelijk het gebruik
van stikstof in deze gebieden te beperken. Dit doel zal deels worden bereikt door de
werkingscoëfficiënt voor varkensdrijfmest te verhogen, deels door de gebruiksnormen aan te
scherpen en voor het overige door innovaties die het mogelijk maken mineralen efficiënter te
gebruiken.
4.2.1. Maatregelen in zand- en lössgebieden
Werkingscoëfficienten
De werking van dierlijke mest wordt onder meer bepaald door de periode van het jaar waarin de mest
wordt toegediend en de wijze waarop dat gebeurt. Toedienen in het voorjaar, aan het begin van het
groeiseizoen, evenals een goede inwerking van de mest in de bodem, zijn het meest effectief. Een
positieve bijdrage aan de werking geeft voorts de meerjaarlijkse toepassing. Onderzoek laat zien dat
dit vooral geldt voor varkensdrijfmest (WOT, 2008). In het bijzonder zandgronden laten toe dat telers
de meest gunstige omstandigheden kunnen kiezen voor het toedienen van dierlijke mest. Gelet hierop
is besloten de forfaitaire werkingscoëfficiënt voor varkensdrijfmest met vijf procentpunten te
verhogen. Bij zorgvuldige bemesting behoeft die verhoging niet ten koste te gaan van de
gewasopbrengsten.
2006-2007 2008-2009
2010
2011
2012
2013
Drijfmest op zand en
60 %
65%
70 %
70%
70%
70%
löss (m.u.v. runder-)
Tabel 8. Stikstofwerkingscoëfficiënten voor drijfmest (niet zijnde runderdrijfmest) op zand en löss in
de periode 2010-2013. Ter oriëntatie zijn ook de waarden vermeld voor de periode 2006-2007 en 20082009. Voor een totaaloverzicht van de forfaitaire werkingscoëfficiënten, zie bijlage 2.
Scherpere gebruiksnormen
Aanscherping voor de periode 2010-2013
Een betere landbouwpraktijk is de voorwaarde voor een betere milieukwaliteit. Vergaande innovaties
in de landbouwpraktijk kunnen ertoe leiden dat het gebruik van (dierlijke) meststoffen beperkt kan
worden door ze beter te benutten. In die situatie is het mogelijk om de gebruiksnormen zonder
problemen voor de desbetreffende teelten te verlagen. Dat lagere gebruiksnormen en het bijbehorende
lagere gebruik voor bepaalde grondsoorten en teelten nodig zijn om de doelen van de Nitraatrichtlijn
te bereiken, is duidelijk. Dit geldt het sterkst voor uitspoelingsgevoelige teelten op (droge)
zandgronden. Onderzoek laat zien dat de normen van uitspoelingsgevoelige gewassen met 30 – 40
procent zouden moeten worden verlaagd ten opzichte van de normen in 2009 om de doelstelling
onder het gehele zand- en lössgebied te realiseren. Indien een dergelijke aanscherping van de normen

16

in een korte periode zou worden geëffectueerd, zou dat bij veel bedrijven tot aanzienlijk lagere
opbrengsten leiden. Om te voorkomen dat bedrijven hierdoor in problemen komen, zullen de
uiteindelijk vereiste maatregelen voor de uitspoelingsgevoelige gewassen pas in de loop van het vijfde
actieprogramma in wettelijke regels worden geïmplementeerd. Bedrijven hebben daarmee een aantal
jaren tijd om hun bedrijfsvoering hierop aan te passen, zodanig dat zij met een aanzienlijk lager
gebruik van meststoffen toe kunnen.
De regering onderkent dat dit voor de bedrijven een aanzienlijke opgave is. De regering zal de
bedrijven daarom hierbij ondersteunen in het kader van een innovatieprogramma. Gedurende de
looptijd van het vierde actieprogramma zal worden volstaan met een beperkte aanscherping van de
gebruiksnormen voor de zand- en lössgronden. Op percelen maïs en grasland, die samen een
aanzienlijk areaal beslaan, leidt deze aanscherping er toe dat gemiddeld genomen de norm voor
nitraat in grondwater wordt gehaald.
De aanscherping van de normen voor grasland strekt tevens ter uitvoering van de motie Waalkens cs
(Kamerstukken II, 2007-2008, 28385, nr. 102). In overeenstemming met de intentie van die motie zijn
de normen voor bedrijven die hun melkvee weiden, slechts beperkt aangescherpt ten opzichte van de
bedrijven die hun vee gedurende het gehele jaar op stal houden.
De geactualiseerde tabel met stikstofgebruiksnormen is als bijlage 1 bij dit programma gevoegd.
Verdere aanscherping vanaf 2014
In 2012 zal in de (uiterlijk) voor dat jaar verplichte evaluatie van de Meststoffenwet worden
vastgesteld of de waterkwaliteit zich in de periode 2006-2010 heeft ontwikkeld overeenkomstig de
verwachtingen. Tevens zal in die evaluatie op basis van de dan genomen maatregelen aan de hand
van modelberekeningen een voorspelling worden gedaan over de te verwachten milieukwaliteit in
latere jaren. Op basis van die evaluatie zal worden bepaald welke dwingende maatregelen
noodzakelijk zijn om te waarborgen dat de gewenste grondwaterkwaliteit in de jaren daarna wordt
bereikt. Die maatregelen zullen in het vijfde actieprogramma worden geïmplementeerd. Per 2014
zullen in ieder geval maatregelen van kracht worden die nodig zijn om ten minste 50 procent van het
dan resterende verschil tussen de, op basis van de hiervoor bedoelde evaluatie, geprognosticeerde
milieukwaliteit en de gewenste grondwaterkwaliteit te dichten. In de loop van het vijfde
actieprogramma zal de nog resterende taakstelling worden opgelegd.
Mede afhankelijk van genoemde evaluatie en de evaluatie van het innovatieprogramma (zie hierna),
zal worden bepaald of die maatregelen bestaan uit een verdere aanscherping van de gebruiksnormen,
een verhoging van de werkingscoëfficiënten van dierlijke mest, een beperking in de ruimte voor
toepassing van dierlijke mest op bepaalde uitspoelingsgevoelige gewassen of een combinatie van
genoemde maatregelen.
De Meststoffenwet biedt een basis om de stikstofgebruiksnormen verder aan te scherpen indien de
nitraatdoelstelling van 50 mg/l dreigt te worden overschreden of een betekenisvolle bijdrage aan de
eutrofiëring mag worden verwacht. Daarnaast zal in de Meststoffenwet worden voorzien in de
mogelijkheid om met het oog op het behalen van de nitraatdoelstellingen een lagere gebruiksnorm
voor dierlijke meststoffen vast te stellen, waarbij deze gebruiksnorm zo nodig op nul kan worden
gesteld. Deze maatregel draagt veel bij aan het verbeteren van de grondwaterkwaliteit.
Modelberekeningen laten zien dat bij een verbod op het gebruik van onbewerkte dierlijke mest
ongeveer 50 procent van het eerder genoemde gat kan worden gedicht. Onderkend wordt dat dit een
vergaande maatregel is gezien de beperkingen die deze oplegt aan de mogelijkheid de
bodemvruchtbaarheid in stand te houden.

17

Voor de vereiste maatregelen met betrekking tot de uitspoelingsgevoelige gewassen is hiermee in een
wettelijke basis voorzien. De uiteindelijke invulling van het totale maatregelenpakket in de loop van
het vijfde actieprogramma is onder meer afhankelijk van bodem- en regiospecifieke omstandigheden,
de toegepaste landbouwpraktijk en het geteelde gewas. Deze diversiteit maakt het niet mogelijk het
maatregelenpakket nu geheel wettelijk te verankeren.
Innovatie: ontwikkeling en verspreiding
De opgave die er ligt voor de landbouw is een aanzienlijke. Zonder innovaties in zowel de
veehouderij als de akker- en tuinbouw is het drastisch reduceren van de verliezen van stikstof (en
fosfaat) naar het milieu bij de huidige bouwplannen niet mogelijk. Om die reden acht de Nederlandse
regering het van belang om de innovatie in de landbouw te stimuleren. Innovatie loopt via twee
sporen: het eerste spoor betreft het ontwikkelen van innovaties via onderzoek. Het tweede spoor
betreft het breder verspreiden van innovatieve technologieën, technieken en managementmethoden in
de landbouw.
Ontwikkeling innovaties
Binnen het eerste spoor, het onderzoek, zal voornamelijk aandacht worden besteed aan de
mogelijkheden om het stikstofverlies bij de teelt van gewassen op zand met een aanzienlijk areaal,
zoals consumptieaardappelen en maïs, terug te dringen. Daarbij wordt onder meer gekeken naar een
betere timing in de toediening van meststoffen, de wijze van toediening van de stikstof (zoals
rijenbemesting), het afvoeren van gewasresten, het uittesten van drainagerecyclesystemen en de
optimalisatie van de teelt van een vanggewas. Speciale aandacht hierbij krijgen beslissingsondersteunende systemen en methoden waarmee het stikstofleverend vermogen van de bodem kan
worden voorspeld. Daarnaast zal onderzoek verricht worden naar de technische en economische
haalbaarheid van het op niet-grondgebonden wijze telen van gewassen met een inefficiënte
stikstofopname, bijvoorbeeld op stellingen of in goten. Verder zal er ook onderzoek worden gedaan
naar mogelijkheden om in het beleid beter rekening te houden met verschillen tussen bedrijven met
betrekking tot bemesting (bijvoorbeeld opbrengst, bodemkenmerken en bemestingshistorie). Hierbij
zal ook gekeken worden naar uitvoerbaarheid en controleerbaarheid van beleidsopties.
Daarnaast zal er aandacht zijn voor verschillende vormen van be- en verwerking van mest en de
effecten van het gebruik van producten uit mestbe- en verwerking, onder andere in samenhang met
de wijze van toediening. In de veehouderij zal er verder ook gekeken worden naar mogelijkheden om
de gehalten aan nutriënten in mest te verlagen via diervoeding.
Verspreiding innovaties
Het tweede spoor van innovatie behelst het laten zien van de positieve effecten van vernieuwende
maatregelen in de praktijk. Op die manier moeten innovaties doorwerken in de brede
landbouwpraktijk. Demonstratie op onderzoeksinstituten, maar vooral ook in praktijksituaties zoals
in de bestaande kennisnetwerken, kunnen hieraan bijdragen. De Nederlandse regering zal waar nodig
en mogelijk de implementatie van toepassingsmogelijkheden van innovatieve technieken en
managementmaatregelen gericht ondersteunen, mogelijk ook door de inzet van gelden uit de
Europese fondsen voor het landbouw- en plattelandsbeleid.
Veel onderzoek naar innovaties op het gebied van bemesting loopt al enige tijd. Een aantal van deze
innovaties is inmiddels rijp voor toepassing in de praktijk. Lopende het vierde actieprogramma zal het
accent dan ook niet alleen moeten liggen op fundamenteel onderzoek, maar juist ook op het verder
praktijkrijp maken van deze innovatieve technieken en de daadwerkelijke toepassing ervan in de
praktijk, ook gelet op de voorbereiding van het vijfde actieprogramma. Om die reden zullen binnen
de bestaande Kennisnetwerken innovatieve maatregelen op grotere schaal in de praktijk worden
uitgetest. Het is in het belang van de sector zelf dat bedrijven hiermee voortvarend aan de slag gaan

18

en dat resultaten zichtbaar worden. De doorlooptijd is immers kort: in 2015 moet Nederland in het
kader van de Grondwaterrichtlijn voldoen aan de nitraatnorm.
Tussentijdse evaluatie voortgang innovatie
Gedurende de looptijd van het programma zal worden gemeten in hoeverre innovatieve technieken in
de praktijk toepassing vinden. Aldus kan in vroeg stadium worden ingeschat of dit spoor milieuwinst
gaat opleveren en kunnen ondernemers eventueel extra worden gestimuleerd.
4.2.2 Klei- en veengebieden
In de klei- en veengebieden voldoet de kwaliteit van het grondwater op de meeste locaties aan de
nitraatnorm. Een aantal meetpunten, vooral in Zeeland en Flevoland, laat echter nog te hoge waarden
zien. De komende jaren zal worden onderzocht wat hiervan de reden is. Dit onderzoek moet uiterlijk
in 2011 worden afgerond. Maatregelen die tot verbetering kunnen leiden, zullen zo mogelijk nog
gedurende de looptijd van dit actieprogramma ten uitvoer worden gebracht. Daarbij zal worden
bezien of het POP mogelijkheden biedt om gewenste verbeteringen te realiseren.
In de loop van het derde actieprogramma is een aantal maatregelen genomen - waaronder de
uitfasering van de najaarstoediening van drijfmest en de aanscherping van gebruiksnormen - waarvan
het effect naar verwachting in de komende jaren in de meetresultaten zichtbaar zal worden. De
verdere aanscherping van de perioden voor het toedienen van mest die is voorzien in dit programma
zal tot een verdere verbetering leiden. Gelet hierop acht de regering het niet noodzakelijk de
stikstofgebruiksruimte voor meststoffen in het klei- en veengebied gedurende het vierde
actieprogramma aan te scherpen. Hiermee is mede uitvoering gegeven aan de motie KoopmansCramer (Kamerstukken II 2008-2009, 28385, nr. 124).
4.2.3 Landbouwkundige knelpunten
In de looptijd van het derde actieprogramma zijn enkele landbouwkundige knelpunten naar voren
gekomen in de akkerbouwsector. Het betreft hier vooral de gebruiksnorm voor wintertarwe, zaaiui,
zomertarwe en enkele kleinere gewassen. Daarnaast is er vanuit de praktijk behoefte aan differentiatie
van stikstofgebruiksnormen.
Stikstofgebruiksnormen en tussentijdse verhoging
Bijlage 1 geeft een overzicht van de stikstofgebruiksnormen zoals die voor de looptijd van het vierde
actieprogramma zullen gelden. Deze gebruiksnormen zijn merendeels afgeleid van de
bemestingsadviezen uit de zogenaamde ‘Adviesbasis voor bemesting’ (PPO, 2003). Om rekening te
houden met nieuwe ontwikkelingen, rasverschillen en de resultaten van actuele onderzoeken naar de
mineralenbehoefte van gewassen, kan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
besluiten tot actualisatie van de stikstofgebruiksnormen aan de hand van een speciaal hiertoe
opgestelde procedure.
De procedure voorziet zowel in een landbouwkundige als een milieukundige beoordeling van het
verzoek tot actualisatie. De landbouwkundige beoordeling vindt plaats door de Commissie van
Deskundigen Meststoffenwet (CDM) volgens het ‘Protocol voor de actualisatie van
bemestingsadviezen voor stikstof’. De Minister van LNV heeft dit protocol samen met de Land- en
Tuinbouworganisatie Nederland (LTO Nederland) opgesteld, om verzoeken tot aanpassing van
bemestingadviezen te faciliteren. Voorstellen tot aanpassing van bemestingsadviezen kunnen door
belanghebbenden conform het protocol worden ingediend bij de CDM. Deze voorstellen dienen
ondersteund te worden met veldproeven die inzichtelijk maken wat – binnen het toepassingsbereik
van het verzoek - de optimale stikstofgift is bij de gewasopbrengst onder praktijkomstandigheden. Bij
een positief advies kunnen de belanghebbenden bij de Minister van LNV een aanvraag indienen tot
actualisatie van de gebruiksnorm.

19

De Minister van LNV zal bij een aanvraag tot actualisatie van een stikstofgebruiksnorm altijd een
aparte milieukundige beoordeling laten uitvoeren door de Werkgroep Onderbouwing
Gebruiksnormen van de CDM. Het uiteindelijke besluit wordt genomen op basis van een afweging
van het landbouwkundige belang en het effect van een hogere gebruiksnorm op de milieukwaliteit.
Bij die weging zal rekening worden gehouden met de milieutoestand in het gebied waarvoor het
verzoek is ingediend.
Op grond van recente proefveldgegevens is door de CDM een hernieuwde beoordeling van de
bemestingsadviezen uitgevoerd voor wintertarwe geteeld op klei en voor vruchtbomen. Op basis van
deze beoordeling heeft de Minister van LNV besloten de stikstofgebruiksnormen voor wintertarwe
geteeld op klei en voor vruchtbomen op zowel klei als zand te verhogen. Zie daarvoor de tabel in
bijlage 1. Thans loopt nog een procedure tot actualisatie van de gebruiksnorm voor onder meer zaaiui
en zomertarwe.
Hogere stikstofgebruiksnorm suikerbieten en fritesaardappelen op klei
In de loop van het derde actieprogramma zijn de stikstofgebruiksnormen op klei met 10 procent
verlaagd. De stikstofgebruiksnormen 2009 zijn gebaseerd op de bemestingsadviezen gericht op het
realiseren van economisch optimale opbrengsten. Echter, in deze bemestingsadviezen is niet expliciet
rekening gehouden met telers die hogere opbrengsten dan gemiddeld realiseren over meerdere jaren
heen. Voor deze telers geldt dat de gebruiksnormen leiden tot suboptimale giften, die kunnen leiden
tot lagere opbrengsten of een lagere kwaliteit. Binnen het bedrijfssysteem is er wel de mogelijkheid
om deze gift bij andere gewassen weg te halen, maar dit leidt bij deze gewassen tot suboptimale
giften, die op hun beurt lagere opbrengsten kunnen veroorzaken.
Om aan dit probleem tegemoet te komen, wordt een hogere gebruiksnorm vastgesteld voor die
bedrijven die ten minste de in tabel 9 opgenomen opbrengsten per hectare realiseren. Deze
opbrengstniveaus kunnen worden gerealiseerd door circa 20 procent van de bedrijven. De hogere
stikstofgebruiksnorm geldt uitsluitend voor de teelt van suikerbieten en aangewezen rassen
fritesaardappelen. Gezien de grondwaterkwaliteit in onderscheiden gebieden wordt deze voorziening
uitsluitend geboden voor teelten op kleigrond. In aanmerking voor de hogere gebruiksnorm komen
voorts uitsluitend ondernemers die in voorgaande jaren aantoonbaar een bovengemiddelde productie
hebben gerealiseerd en hebben afgezet aan de verwerkende industrie.
Deze voorziening is in overeenstemming met de motie Koopmans-Cramer (Kamerstukken II, 20082009 28385, nr. 124), waarin de regering onder andere verzocht wordt om een systeem van flexibele
gebruiksnormen voor stikstof te bevorderen.
Gewas op kleigrond

Grens waarboven extra gift Extra gift in kg N/ha1.
wordt toegekend.
Fritesaardappelen
50 ton/ha*
30
Suikerbiet
75 ton/ha*
15
Tabel 9: Gewas, grens (op bedrijfsniveau) waarboven extra gift wordt toegekend en extra gift in kg
N/ha. * excl. tarra
4.2.4 Waar brengen ons bovengenoemde maatregelen?
Het derde actieprogramma heeft ertoe geleid dat de nitraatdoelstelling voor alle kleiregio’s gemiddeld
wordt gerealiseerd. Voor de zand- en lössregio’s resteert er nog een opgave. Zoals beschreven in
paragraaf 3.2 zijn gedurende het derde actieprogramma al belangrijke stappen gezet met de
aanscherping van gebruiksnormen voor uitspoelingsgevoelige gewassen en de verhoging van de
werkingscoëfficiënt voor varkensdrijfmest. De verdere aanscherping van de
stikstofwerkingscoëfficiënt voor varkensdrijfmest en de stikstofgebruiksnormen in combinatie met de
introductie van innovatieve technieken, zal ertoe leiden dat de gewenste grondwaterkwaliteit onder

20

een groot deel van het zandgebied binnen de looptijd van het vierde actieprogramma zal zijn bereikt.
Voor de zuidelijke zand- en lössregio’s blijft er na afloop nog een opgave bestaan.
Aan deze opgave zal binnen het vijfde actieprogramma moeten worden voldaan, enerzijds door de
inzet van innovatieve technieken die de komende jaren worden ontwikkeld, anderzijds door verdere
beleidsaanscherpingen. Deze combinatie moet ertoe leiden dat in 2015 beleid geïmplementeerd is
waarmee ook in de zuidelijke zand- en lössregio’s de nitraatdoelstelling in het grondwater kan
worden gerealiseerd. Hierna kan het nog wel een aantal jaren duren voordat de
grondwaterdoelstelling wordt gehaald omdat het bodemsysteem enige tijd nodig heeft om te
stabiliseren.
Als gevolg van de te nemen maatregelen zal ook de kwaliteit van het oppervlaktewater verbeteren.
Aanvullende maatregelen zijn mogelijk nodig. Hiernaar vindt onderzoek plaats, onder meer in het
kader van de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water (zie ook §6.1).
4.3 Fosfaat
4.3.1 Inleiding
In hoofdstuk 3 is uiteengezet dat vooral gronden met een verhoogde fosfaattoestand die tevens
fosfaatlekkend zijn, een risico vormen voor de kwaliteit van het oppervlaktewater. Idealiter zou het
fosfaatbeleid zich dienen te richten op dergelijke gronden. Het is op dit moment echter niet mogelijk
om de exacte locatie van fosfaatlekkende percelen aan te wijzen. De Nederlandse regering financiert
een uitgebreid onderzoeksprogramma dat tot doel heeft te onderzoeken of het mogelijk is om een
methodiek te ontwikkelen om op perceelsniveau fosfaatlekkende gronden te lokaliseren. Dit
onderzoek zal in de loop van het vierde actieprogramma worden afgerond. In afwachting van de
resultaten van dat onderzoek richt de aanpak van de Nederlandse regering zich op alle gronden met
een hoge fosfaattoestand.
4.3.2 Aanpak
Lagere normen mogelijk
In het derde actieprogramma zijn voor de jaren 2009 tot 2015 indicatieve waarden opgenomen voor de
fosfaatgebruiksnormen. De waarden voor 2015 representeren een situatie van evenwichtsbemesting.
Gesteld is dat definitieve normen zullen worden vastgesteld op basis van nieuwe inzichten over de
fosfaatopname door het gewas, de fosfaatbehoefte en de fosfaatbelasting van bodems en
oppervlaktewateren. Inmiddels is nieuwe informatie beschikbaar gekomen. Die laat zien dat de
gebruiksnormen voor fosfaat in een aantal situaties aanzienlijker lager zouden kunnen zijn dan
bedoelde indicatieve waarden, zonder dat dit ten koste gaat van de gewasopbrengsten en de
bodemvruchtbaarheid. Dit geldt vooral voor gronden met een verhoogde fosfaattoestand. Op grond
van die nieuwe inzichten heeft de regering besloten de normen voor gronden met een hoge
fosfaattoestand aan te scherpen tot een niveau dat verder reikt dan evenwichtsbemesting. Hiermee
kan worden bereikt dat het fosfaatgehalte van desbetreffende gronden afneemt waardoor de emissie
van fosfaat naar het oppervlaktewater sneller tot een aanvaardbaar niveau zal kunnen dalen. De
regering onderkent dat lagere normen tot gevolg kunnen hebben dat niet meer voor alle
geproduceerde mest afzet is te vinden. Voor het milieu kan dat een risico vormen. Om dat risico te
beperken zal getracht moeten worden een nieuwe balans te vinden tussen productie en afzet van
fosfaat uit dierlijke mest. Het bedrijfsleven heeft daarvoor tijd nodig. De regering heeft daarom
besloten de normen gefaseerd te verlagen in een tempo dat het bedrijfsleven voldoende tijd geeft om
een nieuw evenwicht te bereiken.

21

Differentiatie
In overeenstemming met de adviezen van de Technische Commissie Bodembescherming (TCB, 2007)
en de Commissie van Deskundigen Meststoffenwet (CDM, 2007) is het aantal fosfaatklassen voor
bouwland en grasland teruggebracht tot drie (tabel 10).
Fosfaatklasse

Bouwland
Arealen

Percentage totale
areaal

202.000
570.000
228.000

24,7%
45,2%
30,1%

Totaal
940.000
1.000.000
Tabel 10: Fosfaatklassen inclusief arealen voor bouwland en grasland.

100,0%

276.700
307.700
355.600

PAL-getal
fosfaatKlassen
< 27
27 – 50
> 50

Bouw- en grasland
Arealen

Laag
Neutraal
Hoog

Pw-getal
fosfaatklassen
< 36
36 – 55
> 55

Grasland

Vanuit de bemestingsadviezen (zie paragraaf 4.3.4) wordt een Pw-getal geadviseerd tussen de 25 en
30. Dit streefgetal wordt geadviseerd op het moment dat het actuele Pw-getal lager is. Op het moment
dat het actuele Pw-getal zich tussen de 25 en 45 bevindt wordt geadviseerd de fosfaattoestand te
handhaven. In de praktijk streven ondernemers in de akker- en tuinbouw over het algemeen naar
relatief hoge fosfaattoestanden. Dit uit vrees voor een te beperkte fosfaatvoorziening vanuit de bodem
en lage bodemvruchtbaarheid.
Landbouwkundig ligt uiteindelijk voor bouwland een grens tussen de klassen laag en neutraal van
Pw<31 in de rede. Voor de periode van het vierde actieprogramma heeft de Nederlandse regering
voor bouwland de grens tussen de klassen laag en neutraal vastgesteld op Pw<36 zodat ondernemers
de tijd krijgen zich landbouwkundig aan te passen aan het nieuwe beleid. Dit betekent dat de grens
tussen de klassen laag en neutraal voor de periode van het vijfde actieprogramma op een lager niveau
vastgesteld kan worden.
Milieukundig heeft een hogere grens weinig gevolgen. Zoals eerder aangegeven is het risico op
uitspoeling het grootst bij fosfaatverzadigde gronden. Dit zijn over het algemeen gronden met een
hoge tot zeer hoge fosfaattoestand. De Nederlandse regering heeft er voor gekozen in het vierde
actieprogramma een start te maken met de aanpak van fosfaatverzadigde gronden (gronden met een
hoge fosfaattoestand) en de uitspoeling van fosfaat uit landbouwgronden naar het oppervlaktewater.
Opdat sneller de gewenste ecologische kwaliteit van zoete oppervlaktewateren wordt bereikt, is voor
gronden met een hoge fosfaattoestand besloten de grens tussen de klassen neutraal en hoog voor
bouwland vast te stellen op Pw>55 en voor grasland op PAL>50 en voor zowel bouwland als grasland
een lagere norm vast te stellen dan nodig is voor evenwichtsbemesting. Als gevolg hiervan zal de
fosfaattoestand van deze gronden geleidelijk aan afnemen tot neutrale waarden.
Fosfaatgebruiksnormen
In het kader van het derde actieprogramma is afgesproken dat in 2015 gemiddeld een niveau van
evenwichtsbemesting zal zijn bereikt. Dit betekent dat de hoogte van de fosfaatgebruiksnormen
gemiddeld genomen overeen moet komen met de opname door het gewas, inclusief een
onvermijdelijk verlies van maximaal 5 kilogram fosfaat per hectare. Het risico op uitspoeling van
fosfaat naar het oppervlaktewater is het grootst bij fosfaatverzadigde gronden. Alhoewel de relatie
niet één-op-één is bevatten fosfaatverzadigde gronden over het algemeen een grote bodemvoorraad
aan fosfaat en hebben ze een hoge fosfaattoestand.

22

Vooral ondernemers in de akker- en tuinbouw wijzen op het probleem dat op gronden met een lage
fosfaattoestand met de fosfaatgebruiksnorm voor bouwland uit het derde actieprogramma (85 kg
P2O5/ha/jr) bepaalde gewassen en bouwplannen met een substantieel aandeel fosfaatbehoeftige
gewassen niet doelmatig kunnen worden geteeld. Om ondernemers de tijd te geven zich aan te passen
aan het gewijzigde beleid heeft de Nederlandse regering besloten voor gronden met een lage
fosfaattoestand een norm vast te stellen die hoger is dan wat noodzakelijk is voor
evenwichtsbemesting. De looptijd van het vierde actieprogramma zal worden gebruikt om te
onderzoeken hoe fosfaatmeststoffen efficiënter kunnen worden toegepast, vooral in de akker- en
tuinbouw. Communicatie over nieuwe technieken en inzichten is daarbij een belangrijk middel.
De fosfaatgebruiksnormen voor de periode 2010-2013 zijn opgenomen in tabel 11. De normen voor de
jaren 2014 en 2015 zijn indicatief. Ter bepaling van de fosfaattoestand van de bodem zullen
ondernemers een bodemonderzoek moeten laten uitvoeren volgens een nog vast te stellen protocol.
Indien men geen bodemonderzoek laat uitvoeren, valt men automatisch in de fosfaatklasse ’hoog’.

Grasland
grond met hoge fosfaattoestand
Fosfaatneutrale grond
grond met lage fosfaattoestand

Derde AP
2006
2009

2010

Vierde AP
2011
2012

2013

Vijfde AP
2014
2015

110
110
110

90
95
100

90
95
100

85
95
100

85
95
100

100
100
100

85
95
100

80
90
100

Bouwland
grond met hoge fosfaattoestand
95 (85)* 85
75
70
65
55
55
50
Fosfaatneutrale grond
95 (85)
85
80
75
70
65
65
60
grond met lage fosfaattoestand
95 (85)
85
85
85
85
85
80
75
Tabel 11: Fosfaatgebruiksnormen voor de periode 2010-2015 voor bouwland en grasland. De normen
voor de jaren 2014 en 2015 zijn indicatief (*Tussen haakjes de maximale gift aan fosfaat afkomstig uit
dierlijke mest).
De fasering van de fosfaatgebruiksnormen zoals die ook al in het derde actieprogramma is ingezet,
heeft mede tot doel de veehouderijsector voldoende tijd te geven om voor het surplus aan meststoffen
een goede bestemming te vinden dan wel maatregelen te nemen om de in dierlijke mest aanwezige
verhouding tussen stikstof en fosfaat te optimaliseren.
4.3.3 Gevolgen voor de mestafzet
Afname plaatsingsruimte
De differentiatie van fosfaatgebruiksnormen op basis van de fosfaattoestand van de bodem zal tot
gevolg hebben dat de plaatsingsruimte voor fosfaat in de Nederlandse landbouw kleiner wordt. In
vergelijking met 2009 zal de totale plaatsingsruimte voor fosfaat in 2013 met ongeveer 15 procent
afnemen. Ook ten opzichte van de in het derde actieprogramma opgenomen indicatieve
fosfaatnormen voor 2010-2013 zal de totale plaatsingsruimte voor fosfaat in 2013 enkele procenten
lager uitvallen.
Een afname in de totale plaatsingsruimte voor fosfaat plaatst ondernemers voor de vraag welke vorm
van bemesting, nu en in de toekomst, het meeste bijdraagt aan een efficiënte teelt van hun gewassen.
De uiteindelijke keuze is een individuele en is voor iedere ondernemer anders. De keuze is afhankelijk
van vele variabelen zoals de beschikbaarheid van dierlijke mest in de gewenste vorm, de
mogelijkheden om dierlijke mest aan te wenden op het meest geschikte moment (klimatologische
omstandigheden, logistiek, beperken structuurschade), de prijs van kunstmest, de organische-

23

stofbehoefte, etcetera. De verwachting is dat bij dalende fosfaatgebruiksnormen voor een groter deel
in de fosfaatbehoefte zal worden voorzien met fosfaat uit dierlijke mest. Dit gaat ten koste van de
ruimte voor fosfaatkunstmest. Deze trend is nu al zichtbaar (zie tabel 1 in paragraaf 3.2.1). Bij dalende
fosfaatgebruiksnormen zal het feitelijke gebruik van dierlijke mest uiteindelijk gaan dalen ten opzichte
van 2009. Ondernemers zullen een bepaald niveau van bemesting met fosfaatkunstmest willen
handhaven om gericht te kunnen sturen op de bemesting. Dit wordt vooral evident op bouwland.
In de evaluatie van de Meststoffenwet 2007 heeft het Landbouw Economisch Instituut (LEI) een studie
uitgevoerd naar de gevolgen van het aanscherpen van de fosfaatgebruiksnormen zoals opgenomen in
het derde actieprogramma (LEI, 2008). Op basis van aannames over onder andere de ontwikkeling
van de veestapel, export van dierlijke mest en acceptatie van dierlijke mest in de akker- en tuinbouw
komt het LEI tot een nationaal mestoverschot in 2015 van 13 miljoen kilogram fosfaat. Sinds deze
studie zijn de ontwikkelingen verder gegaan. Vanaf 2010 worden de fosfaatgebruiksnormen
gedifferentieerd, is er sprake van een jaarlijkse toename van het nationale melkquotum, is de export
van dierlijke mest sinds 2007 sterk toegenomen en is de pluimveemestverbranding in Moerdijk van
start gegaan. Door aanscherping van de fosfaatgebruiksnormen op gronden met een hoge
fosfaattoestand neemt de maximale plaatsingsruimte af ten opzichte van de fosfaatgebruiksnormen
zoals deze waren opgenomen in het derde actieprogramma. Op basis van de huidige inzichten zal de
veehouderijsector in 2013 voor circa 13 miljoen kilogram fosfaat uit dierlijke mest een alternatieve
bestemming moeten zoeken. Dit overschot is gebaseerd op een nationale productie van 169 miljoen
kilogram fosfaat, een import van dierlijke mest (hoofdzakelijk uit Vlaanderen) van 2 miljoen kilogram,
een totale afzet op grasland en bouwland van ruim 118 miljoen kilogram en een afzet buiten de
Nederlandse landbouw (export, mestverbranding en afzet aan particulieren, tuincentra en
hobbybedrijven) van 39 miljoen kilogram fosfaat.
Nieuwe balans tussen productie en afzet
Een toename van het mestoverschot plaatst veebedrijven voor extra kosten voor afvoer of alternatieve
maatregelen.
De spanning tussen productie en afzet van dierlijke mest zou op eenvoudige wijze kunnen worden
weggenomen door het aantal gehouden dieren te verlagen. Gezien het ingrijpende karakter van zo’n
ingreep heeft deze oplossing niet de voorkeur van de Nederlandse regering. Naar het oordeel van de
regering kan een nieuwe balans tussen productie en afzet van fosfaat uit dierlijke mest ook via andere,
innovatieve, wegen worden bereikt. Terugdringen van het fosfaatgehalte in diervoeders is een van de
mogelijkheden. Een andere is scheiding van mest in een fosfaat- en nitraatrijke fractie waardoor er
meer toepassingsmogelijkheden ontstaan binnen de landbouw en andere vormen van
mestverwerking die beter gebruik van fosfaat uit dierlijke mest mogelijk maken. Tot slot is ook export
een mogelijkheid. Op elk van deze sporen is het bedrijfsleven reeds actief. Voor concrete maatregelen
wordt verwezen naar paragraaf 6.2. Het innovatietraject zal in samenhang met wat daarover in
paragraaf 4.2 over stikstof is benoemd, vorm gegeven worden.
4.3.4 Bemestingsadviezen
Bemestingsplannen worden opgesteld op basis van de ‘Adviesbasis bemesting grasland en
voedergewassen’ (ASG, 2008) respectievelijk de ‘Adviesbasis voor de bemesting van akkerbouw- en
vollegrondsgroentegewassen’ (PPO, 2003). Deze zijn onder meer afgestemd op de beschikbaarheid
van fosfaat in de bodem, de fosfaatbehoefte van het gewas en de fosfaatafvoer via het gewas.
Beschikbaarheid fosfaat in de bodem (bodemgericht bemestingsadvies)
De opname van fosfaat door het gewas wordt voor 10 tot 20 procent gedekt door de actuele bemesting
met fosfaatmeststof. De overige 80 tot 90 procent van de fosfaatopname door het gewas komt uit de
bodemvoorraad. Omdat in de fosfaatbehoefte van het gewas grotendeels moet worden voorzien door
de voorraad in de bodem, is het van belang die op een landbouwkundig optimaal niveau te

24

handhaven. De fosfaattoestand is gebaseerd op het Pw-getal van de bovenste 25 centimeter van de
bouwvoor (mg P2O5/l grond). Geadviseerd wordt de fosfaattoestand van de bodem van zowel
bouwland als grasland tot het streefgetal te verhogen op het moment dat het Pw-getal te laag is (PRI,
2008). Het streefgetal bevindt zich tussen de Pw25 en Pw30. Daarnaast wordt geadviseerd de
fosfaattoestand te handhaven in het traject tussen Pw25 en Pw45 (PPO, 2003; Alterra, 2004; Commissie
Bemesting Grasland en Voedergewassen, 2008).
Fosfaatbehoefte van het gewas (gewasgericht bemestingsadvies)
Het gewasgerichte fosfaatadvies geeft aan welke fosfaatgiften nodig zijn om bij een gegeven
fosfaattoestand van de bodem economisch optimale opbrengsten te realiseren. Gewassen verschillen
onderling sterk in de mate waarin zij in staat zijn het beschikbare fosfaat in de bodem en het
aangeboden fosfaat uit de bemesting op te nemen. Gewassen met een korte groeiduur, een hoge
dagelijkse vraag naar fosfaat, een hoge totale fosfaatopname en een beperkt wortelstelsel hebben baat
bij een ruime fosfaattoestand en een ruime bemesting. Onder die omstandigheden kan een
economisch optimale opbrengst worden gerealiseerd.
Fosfaatopname en –afvoer
De aanvoer van fosfaat wordt bepaald door de gift aan kunstmestfosfaat, dierlijke mest en overige
meststoffen. De afvoer wordt bepaald door de hoeveelheid fosfaat die met het geoogste hoofd- en
eventuele bijproduct wordt afgevoerd. Tussen gewassen bestaan grote verschillen in fosfaatafvoer.
Wintertarwe, aardappelen en snijmaïs zijn voorbeelden van grote akkerbouwgewassen met een
relatief hoge fosfaatafvoer. Bij veel tuinbouwgewassen is de fosfaatafvoer lager.
4.3.5 Milieubelasting
De uitspoeling en afspoeling van fosfaat uit landbouwgronden naar het oppervlaktewater wordt
bepaald door de fosfaatbemesting (hoeveelheid, tijdstip, wijze van toediening), de fosfaattoestand van
de bodem (fosfaatverzadigingsgraad), hydrologie en weersomstandigheden, landgebruik en
bodemtype. Door de grote hoeveelheid variabelen zal de uitspoeling sterk variëren, zowel in de tijd
als in de ruimte (Alterra, 2007c; TCB, 2007). Vanuit landbouwkundig oogpunt is de jaarlijkse
uitspoeling van fosfaat naar het oppervlaktewater van weinig betekenis. Deze bedraagt in de orde van
grootte van een procent van de jaarlijkse fosfaatbemesting. Vanuit milieukundig oogpunt kan een
dergelijke uitspoeling onder bepaalde omstandigheden al resulteren in eutrofiëring (Alterra, 2007c).
Het risico op uitspoeling van fosfaat van de bodem naar het grondwater wordt groter naarmate een
groter deel van de bindingscapaciteit van de bodem is verbruikt (figuur 11).

2

[P] (mg / l)

1.6
1.2
0.8
0.4
0
0

10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

Fosfaatverzadiging (%)

Figuur 11: relatie tussen de fosfaatverzadigingsgraad en de hoeveelheid opgelost P in het grondwater.

25

Aangezien er een sterk niet-lineair verband bestaat tussen de fosfaatvoorraad in de bodem en de
fosfaatconcentratie in de bodemoplossing heeft de Nederlandse regering besloten voor gronden met
een hoge fosfaattoestand een stap verder te gaan. Een geringe afname in de bodemvoorraad kan
resulteren in een relatief grote daling van de fosfaatconcentratie in oplossing. Daardoor vermindert
het risico op uitspoeling sterk. Zowel modelberekeningen als experimentele metingen laten zien dat in
5 tot 10 jaar zowel de fosfaattoestand als de fosfaatconcentratie in de bouwvoor sterk kan worden
verlaagd. Hierdoor wordt het risico op uitspoeling van fosfaat naar het grond- en oppervlaktewater
(het lekken van fosfaat) lokaal sterk verminderd. Het kan binnen enkele jaren leiden tot een merkbare
verbetering van de kwaliteit van het nabijgelegen oppervlaktewater (TCB, 2007).
De mate van uitspoeling van fosfaat naar het oppervlaktewater is mede afhankelijk van de
hoeveelheid aanwezig Al- en Fe(hydr)oxides in de bodem en de initiële fosfaatvoorraad (Pw-waarde),
vooral in kalkarme zandgronden (Journal of Environmental Quality, 2000). Hoe groter de hoeveelheid
aanwezig Al- en Fe(hydr)oxides, hoe groter de bindingscapaciteit van de bodem en hoe lager de
uitspoeling naar het oppervlaktewater.
4.3.6 Fosfaatarme gronden
Onder het derde actieprogramma is onder bepaalde voorwaarden en beperkingen een hogere
fosfaatgebruiksnorm toegestaan voor fosfaatarme en fosfaatfixerende landbouwgronden. Deze
voorziening blijft onder het vierde actieprogramma in gewijzigde vorm van kracht.
Een te lage fosfaattoestand van de bodem kan leiden tot een kwalitatief en kwantitatief mindere
gewasopbrengst en tot inkomensderving. Daarom is het op fosfaatarme en fosfaatfixerende gronden
toegestaan om een ruimere fosfaatbemesting toe te passen. De grens is vastgesteld op een Pw<25 voor
bouwland en een PAL<16 voor grasland. De hoogte van de ruimere fosfaatgebruiksnorm bedraagt 120
kilogram fosfaat per hectare per jaar.
Zoals voorheen, geldt voor bouwland dat de extra hoeveelheid fosfaat uitsluitend mag worden
gegeven in de vorm van fosfaatkunstmest. Dit om te ontmoedigen dat ondernemers om reden van de
financiële vergoeding dierlijke mest toedienen in situaties waarin dat landbouwkundig niet doelmatig
is. Op grasland is dat gevaar minder groot omdat ondernemers hier beschikken over eigen mest.
Daarom is besloten dat de extra hoeveelheid fosfaat hier ook mag worden toegediend in de vorm van
dierlijke mest.
De ruimere fosfaatgebruiksnorm mag steeds voor een periode van vier jaar toegepast worden. Om in
aanmerking te komen voor de voorziening dient de ondernemer de landbouwgrond volgens protocol
te bemonsteren en analyseren. Gelet op de gestelde voorwaarden wordt verwacht dat voor maximaal
een paar procent van de landbouwgronden een beroep zal worden gedaan op deze voorziening.
Onder het derde actieprogramma is voor circa 73.000 hectare aan landbouwpercelen gebruik gemaakt
van de voorziening voor fosfaatarme gronden. Uitgaande van een gelijkblijvend areaal betekent de
verlaging van de norm voor fosfaatarme gronden van 160 naar 120 kg per hectare per jaar een afname
van de toegestane gift van bijna 3 miljoen kilogram fosfaatkunstmest.
4.3.7 Fosfaatverrekening
Onder het derde actieprogramma mogen ondernemers onder bepaalde voorwaarden een hogere
fosfaatgebruiksnorm op bouwland toepassen, mits deze overschrijding in het daaropvolgende jaar
gecompenseerd wordt. Deze voorziening blijft onder het vierde actieprogramma van kracht.
De in jaar x teveel aangewende hoeveelheid fosfaat dient, tot maximaal twintig kilogram fosfaat per
hectare, verrekend te worden met de fosfaatgebruiksnorm van jaar x+1. Deze voorziening kan

26

tegemoet komen aan akkerbouwers die volgens de uitkomsten van de bemonstering en analyse van
de aangevoerde dierlijke meststoffen meer fosfaat hebben aangevoerd dan zij op basis van de
verwachte samenstelling van de dierlijke mest hadden gerekend en op voorhand in hun bouwplan
hadden voorzien. Deze voorziening bestond in deze vorm ook al onder het derde actieprogramma.
4.3.8 Waar brengt ons dat
Bij een situatie van fosfaatevenwichtsbemesting is er gemiddeld gezien niet langer sprake van een
toename van de ophoping van fosfaat in de Nederlandse landbouwgronden. Landelijk gezien ontstaat
daarbij een situatie van ‘stand still’. Indien bij de fosfaatklasse ‘hoog’ een fosfaatgebruiksnorm van
toepassing is die lager is dan het niveau van evenwichtsbemesting, betekent dit dat er minder fosfaat
wordt toegediend dan het gewas onttrekt. Per perceel zal het uiteindelijke effect afhankelijk zijn van
een aantal variabelen. Een lagere gebruiksnorm bij de fosfaatklasse ‘hoog’ zal gemiddeld resulteren in
een daling van de fosfaattoestand, een lagere concentratie fosfor (P) in het grondwater en een
verminderde belasting van het oppervlaktewater. Hoe hoger de uitgangswaarde van de
fosfaattoestand, hoe groter de absolute en relatieve veranderingen in fosfaatuitspoeling bij een
aanscherping van de fosfaatgebruiksnormen (Alterra, 2007c).
Op langere termijn zal het resultaat van dit beleid zijn dat het percentage gronden in de neutrale
klasse toeneemt ten koste van het aandeel gronden in de lage en hoge fosfaatklasse. Streven is dat
landbouwgronden uiteindelijk een fosfaattoestand bereiken zoals geadviseerd in de
bemestingsadviezen. Om dit te realiseren is het van belang dat op termijn bij de grenzen tussen de
verschillende fosfaatklassen van de bodem aansluiting wordt gezocht bij de wetenschappelijke
inzichten uit de bemestingadviezen en bij de dan beschikbare kennis over de belasting van het
oppervlaktewater door uit- en afspoeling van fosfaat uit landbouwgronden (zie ook § 4.3.4). In het
vijfde actieprogramma zal hiervoor een volgende belangrijke stap gezet worden.
Het terugdringen van de fosfaatvoorraad in de Nederlandse landbouwgronden is een proces van
lange adem (TCB, 2007). Dat heeft onder meer te maken met de fosfaatvoorraad die sinds de jaren
vijftig van de vorige eeuw in de bodem is opgebouwd en ook met de grote bindingscapaciteit van de
bodem voor fosfaat. Het grote aantal variabelen dat invloed heeft op de uiteindelijke belasting van het
oppervlaktewater maakt het uitermate moeilijk om een voorspelling te doen over de effecten van het
fosfaatbeleid in de tijd. Op basis van de beschikbare kennis kan wel gesteld worden dat de
aanscherping van de normen het snelste waarneembaar zal zijn in gebieden met een hoge waterstand
waarin een groot areaal gronden met een hoge fosfaattoestand en een grote mate van fosfaatverzadiging. (Alterra, 2007c). Dergelijke gronden zijn vooral te vinden in het centrale, zuidelijke en
oostelijk zandgebied.
4.4 Grondgebonden bedekte teelt
Het overgrote deel van de gewassen die in Nederland onder glas worden geproduceerd, wordt
geteeld op substraat. Op een areaal van circa 2.000 hectare wordt nog geteeld in de grond. De
bijzondere omstandigheden waaronder die teelten geschieden brengen met zich dat er nauwelijks een
correlatie is tussen de hoeveelheid mineralen die wordt gebruikt en de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater.
Waterbeheerders hebben de verwachting dat betere mogelijkheden bestaan om de gewenste
waterkwaliteit te bereiken met een op emissie gerichte aanpak. Met het bedrijfsleven wordt
momenteel onderzocht welke maatregelen doeltreffend en in de praktijk uitvoerbaar kunnen zijn.
Onder meer zal gezocht worden naar mogelijkheden om gewassen die nu nog alleen in de volle grond
kunnen worden geteeld, te telen op substraat. In het kader van het Innovatieprogramma
Kaderrichtlijn Water zijn voor dit soort onderzoek de nodige gelden beschikbaar gesteld (zie hiervoor
ook paragraaf 6.1). In de evaluatie van de Meststoffenwet in 2012 zal mede aandacht worden gegeven
aan de voortgang die hierin wordt geboekt.

27

Vooralsnog blijven gebruiksnormen van toepassing. De actuele normen zijn opgenomen in bijlage 1.

28

5. Gebruiksvoorschriften
Voorschriften voor het gebruik van meststoffen hebben tot doel ondernemers te stimuleren tot een
doelmatige bemesting, waarbij zoveel mogelijk wordt voorkomen dat mineralen uitspoelen naar
grond- en oppervlaktewater. De huidige wetgeving kent al een aantal van dergelijke bepalingen voor
“goede landbouwpraktijk”. Daartoe behoren ondermeer regels voor de periode waarin mest mag
worden uitgereden.
Een evaluatie door de Technische Commissie Bodembescherming (TCB, 2008) en een evaluatie van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL, 2009) laten zien dat de huidige voorschriften nog te veel
ruimte bieden voor ondoelmatig gebruik van meststoffen. Besloten is daarom enkele voorschriften aan
te scherpen.
Tot slot zijn er enkele voorschriften waarvan het milieuvoordeel beperkt is in verhouding tot de offers
die het van ondernemers vraagt. Dit betreft regels ten aanzien van het vernietigen van grasland, de
teelt van vanggewassen en het toedienen van kunstmest. In navolgende paragrafen is uiteengezet in
hoeverre aan bezwaren of wensen wordt tegemoet gekomen.
5.1 Periode waarin mest wordt toegediend
5.1.1 Uitrijperioden drijfmest en opslagcapaciteit
De afgelopen decennia is de periode waarin uitrijden van mest is toegestaan geleidelijk aan verkort.
Het meest recent is de periode gewijzigd waarin drijfmest mag worden toegediend op kleigrond. De
verliezen van mineralen naar grond- en oppervlaktewater zijn daardoor belangrijk verminderd.
Verdere verbetering is echter mogelijk en zal het risico op uit- en afspoeling van nutriënten verder
beperken. Dat geldt in het bijzonder de situatie op bouwland, waar de huidige regels toestaan dat in
de zomer, na de oogst, mest wordt uitgereden op gronden die vervolgens tot het volgende voorjaar
braak blijven liggen. Deze situatie is landbouwkundig niet doelmatig. Ook de bemesting van grasland
laat in het seizoen wordt niet als doelmatig beschouwd. De regels die gelden voor de periode waarin
mest mag worden uitgereden worden daarom als volgt aangescherpt:
•
Toedienen van drijfmest op grasland gelegen op klei en veen is toegestaan van 15 februari tot 1
september daaropvolgend (thans van 1 februari tot 15 september).
•
Toedienen van drijfmest op grasland gelegen op zand en löss is toegestaan van 1 februari tot 1
augustus daaropvolgend (thans van 1 februari tot 1 september).
•
Toedienen van drijfmest op bouwland is toegestaan van 1 februari tot 1 augustus daaropvolgend
(in 2009 van 1 februari tot 15 september voor klei en veen, en van 1 februari tot 1 september voor
zand en löss); als einddatum geldt 1 september indien een groenbemester wordt geteeld of in het
najaar bollen worden geplant.
De maatregelen gaan in per 1 januari 2012.
In overeenstemming met de bekorting van de periode waarin mest mag worden toegediend, is
besloten de verplichte minimumopslagcapaciteit voor dierlijke mest op bedrijven te verhogen van zes
tot zeven maanden. Deze maatregel zal eveneens ingaan op 1 januari 2012.
Verlenging
De regering onderkent dat er jaren kunnen zijn dat omstandigheden rechtvaardigen dat dierlijke mest
regionaal ook na genoemde einddata wordt toegediend. Beperkte verlenging van de periode zal in
overweging worden genomen indien daarvoor een landbouwkundige noodzaak bestaat en
ondernemers in een bepaalde regio door extreme weersomstandigheden (vast te stellen op basis van
gegevens van het KNMI) niet of redelijkerwijs niet in staat zijn geweest de mest binnen de regulier
toegelaten periode toe te dienen. Een verzoek tot verlenging kan niet eerder dan vanaf 2012 worden

29

ingediend. De verlenging zal maximaal gelden voor een periode van twee weken. Een verzoek om
verlenging zal voor advies worden voorgelegd aan de Technische Commissie Bodembescherming.
5.1.2 Uitrijperiode vaste mest
In verband met het gevaar van uit- en afspoeling is het in beginsel niet toegestaan dierlijke mest in
najaar en winter toe te dienen. Een uitzondering bestaat voor vaste mest die wordt toegediend op
bouwland gelegen op klei- en veengrond. Aan plantsoen- en fruitbomen, die veelal in het
winterhalfjaar worden geplant, kan door deze beperkte uitzondering op zand- en lössgronden bij de
aanplant geen basisbemesting met dierlijke mest worden gegeven. Om aan dit bezwaar tegemoet te
komen zal de bestaande uitzondering voor het toedienen van vaste mest voor deze teelten per 1
januari 2010 ook gaan gelden voor bouwland gelegen op zand- en lössgronden. Gelet op het beperkte
areaal aanplant en het beperkte gehalte minerale stikstof in vaste mest, is het gevaar van uit- en
afspoeling gering.
5.1.3 Periode waarin stikstofkunstmest mag worden toegediend
Om uit- en afspoeling van stikstof tegen te gaan is het verboden op bouwland en grasland
stikstofkunstmest te gebruiken in de periode van 16 september tot en met 31 januari. Voor de teelt van
enkele in de winter te velde staande gewassen mag hiervan beperkt worden afgeweken, teneinde te
voorzien in de stikstofbehoefte na 15 september. Onderzoek heeft laten zien dat een beperkte gift
stikstofkunstmest tussen 16 september en 1 februari in sommige jaren ook doelmatig is voor
winterkoolzaad en tulp en voor graszaad vanaf het tweede groei-jaar van de soorten roodzwenkgras
en veldbeemdgras. Overwogen is dat het milieukundig nadeel van een stikstofgift in de thans
verboden periode gering is in verhouding tot het belang voor de telers. De uitzondering voor
winterkoolzaad en voor beide soorten graszaad geldt voor de periode van 16 september tot 15 oktober
en voor de tulp van 16 januari tot 1 februari. Deze wijziging gaat in per 1 januari 2010.
5.2 Emissiearme mesttoediening
5.2.1 Sleepvoet op zand
In het Besluit gebruik meststoffen is concreet voorgeschreven hoe dierlijke mest emissiearm moet
worden toegediend. Uit eerder onderzoek is gebleken dat de grootste emissiereductie wordt
verkregen indien de mest geheel of gedeeltelijk in de bodem wordt gewerkt. Niettemin is het thans
nog toegestaan dat drijfmest op grasland niet in de bodem maar op de grond, tussen het gras, wordt
gedeponeerd, mits in strookjes van bepaalde afmetingen. Die uitzondering is indertijd gesteld om
technische bezwaren. Bij grasland op zand blijken die niet groot te zijn. Er is dan ook niet langer
aanleiding voor zandgrond een uitzondering te maken. Per 1 januari 2010 is het gebruik van de
sleepvoet op zand niet langer toegestaan. Deze maatregel zal er toe leiden dat minder ammoniak
vervluchtigt en dat meer stikstof in de toegediende mest ten goede kan komen aan het gewas.
5.2.2 Bestrijding van stuif
Drijfmest wordt sinds lang gebruikt om winderosie op stuifgevoelige gronden tegen te gaan. Het
betreft hier vooral zand- en lössgronden met een veenkoloniaal bouwplan en bouwland gelegen op
Texel. Toen emissiearm toedienen in de jaren negentig verplicht werd gesteld is voor die toepassing
een uitzondering gemaakt. Met uitzondering van Texel zijn hiervoor inmiddels bevredigende
alternatieven zodat voor de overige gebieden niet langer aanleiding bestaat die uitzondering te
handhaven. De maatregel gaat in per 1 januari 2010.
5.2.3 Emissiearm bovengronds toedienen
Bij een aantal ondernemers bestaat zorg over negatieve effecten van emissiearm toedienen van mest
op onder meer bodemstructuur en bodemfauna. Zij geven er de voorkeur aan hun bedrijf zodanig te
voeren dat geproduceerde mest met een aanvaardbaar niveau van ammoniakemissie bovengronds

30

kan worden uitgereden. Het Planbureau voor de Leefomgeving evalueert momenteel in hoeverre dat
mogelijk is. Mede afhankelijk van de uitkomsten van die evaluatie zal de regering bezien of er
perspectief is om ondernemers toe te staan de emissie van ammoniak op een andere wijze te beperken.
De looptijd van dit actieprogramma zal worden benut om in het kader van een praktijkproef te
onderzoeken of eventuele perspectieven in de praktijk uitvoerbaar en handhaafbaar zijn. Uiterlijk in
2011 zal de proef worden geëvalueerd. Op basis van de resultaten zal worden beoordeeld of een
structurele voorziening kan worden getroffen.
Aan de proef zullen voorwaarden worden gesteld die moeten voorkomen dat emissie van stikstof
verschuift of dat deze wordt afgewenteld naar andere milieucompartimenten. Om het gevaar van
afspoeling te beperken zal in ieder geval als voorwaarde worden gesteld dat een bemestingsvrije
strook van 2 meter langs waterlopen in acht wordt genomen. De proef zal maximaal betrekking
hebben op 2.500 hectare landbouwgrond gelegen in het Noorden en Westen van het land.
5.3 Vanggewassen
Door de teelt van een vanggewas direct volgend op de oogst van een gewas kunnen nog aanwezige
nutriënten worden vastgelegd en kan aldus worden voorkomen dat deze in het winterhalfjaar
uitspoelen. Momenteel dienen telers te kiezen uit een viertal voorgeschreven vanggewassen. Om
ondernemers in staat te stellen de teelt van het vanggewas beter te laten aansluiten op het bouwplan,
mogen vanaf 1 januari 2010 ook de gewassen wintertarwe, wintergerst en triticale als vanggewas
worden geteeld.
5.4 Vernietigen graszode
De verplichtingen die verbonden zijn aan vernietigen van grasland vormen voor de teelt van
zomerbollen - vooral lelies en gladiolen - een knelpunt. Voor die teelt huren bollentelers traditioneel
grasland dat in de nazomer wordt gescheurd en ontsmet en vervolgens in het voorjaar wordt beplant.
Het verbod de zode van grasland in de nazomer te vernietigen brengt voor de bollentelers
onevenredig hoge kosten met zich. Het betreft hier teelten met geringe oppervlakten. Om voor dit
knelpunt een voorziening te bieden zal ten behoeve van de teelt van genoemde gewassen worden
toegestaan om de zode van grasland op zandgrond voor de teelt van lelies en gladiolen te vernietigen
vanaf 1 augustus, mits uiterlijk op 15 september een aangewezen vanggewas wordt geteeld. Deze
voorziening wordt slechts geboden voor zover aansluitend aan het vernietigen van de graszode
ontsmetting plaatsvindt.
De periode waarin het is toegestaan grasland te vernietigen op zandgrond beperkt ook de
mogelijkheden om succesvol de graszode te vernieuwen. Momenteel geldt als einddatum 10 mei. Om
tegemoet te komen aan de bezwaren zal vanaf 1 januari 2010 de einddatum worden gesteld op 31 mei.
Deze uitzondering geldt uitsluitend voor melkveebedrijven indien aansluitend opnieuw gras wordt
ingezaaid. Het extra risico dat hierdoor mineralen uitspoelen is beperkt.
5.5 Kunstmest op bevroren grond
Draagvlak ontbreekt voor het absolute verbod stikstofkunstmest uit te rijden op bevroren grond.
Vooral bij de teelt van granen op klei leidt dat verbod ertoe dat een eerste gift stikstofkunstmest vaak
gepaard gaat met structuurbederf van de akker. Om aan dit bezwaar tegemoet te komen zal worden
toegestaan dat ten behoeve van de teelt van graan op klei, stikstofkunstmest wordt uitgereden op
bevroren grond, mits op grond van de weersvoorspellingen de verwachting mag bestaan dat die
grond in de loop van de dag geheel ontdooit en niet aansluitend een periode aanbreekt waarin de
grond het gehele etmaal in bevroren toestand blijft. De bepalingen voor de perioden waarbinnen
stikstofkunstmest mag worden toegediend, blijven hierbij onverkort van toepassing.

31

5.6 Mestvrije zones
In het kader van het derde actieprogramma heeft de Nederlandse regering, in aanvulling op de
bemestingsvrije zones die al golden uit hoofde van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij,
circa 2.000 kilometer mestvrije zones aangewezen langs ecologisch kwetsbare beken in Hoog
Nederland. Deze aanwijzing blijft gehandhaafd. In de onderhandelingen over het derde
actieprogramma heeft Nederland toegezegd een veldonderzoek uit te voeren naar de effectiviteit van
mestvrije zones in Nederland. Medio 2008 zijn de tussentijdse resultaten van het onderzoek
gepubliceerd. Op basis van de tussentijdse resultaten kan nog geen conclusie worden getrokken over
de effectiviteit van mestvrije zones. Het onderzoek zal in 2010 gereed zijn. Op basis van dit onderzoek
zal in overleg met de Europese Commissie een besluit genomen worden over de meest effectieve
invulling van het beleid met betrekking tot mestvrije zones.

32

6. Aanvullende maatregelen en controle
6.1 Kaderrichtlijn Water
Ten aanzien van nutriëntenemissies uit de land- en tuinbouw is in Nederland het generieke
mestbeleid leidend. Naast de in dit actieprogramma beschreven generieke aanpak van de belasting
van het grond- en oppervlaktewater met de nutriënten stikstof en fosfaat worden in de regionale
stroomgebiedbeheersplannen (SGBP’s) maatregelenpakketten opgenomen die ingrijpen op de
onnatuurlijke inrichting en de hoge nutriëntengehalten.
Bij de Kaderrichtlijn Water (KRW) gaat het in hoofdzaak om het realiseren van chemisch schoon en
ecologisch gezond oppervlaktewater, chemisch schoon grondwater en het beschikbaar hebben van
voldoende grondwater ten behoeve van terrestrische natuur. De KRW kent een aanpak in
stroomgebieden. Daartoe moeten voor de (internationale) stroomgebieden van de Rijn, de Maas, de
Schelde en de Eems uiterlijk 22 december 2009 stroomgebiedbeheersplannen worden vastgesteld.
Uit een door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) uitgevoerde ex-ante evaluatie van de
Kaderrichtlijn Water (zie ook § 3.2.2) blijkt dat door de onnatuurlijke inrichting van de Nederlandse
watersystemen én de hoge nutriëntengehalten, vooral voor fosfaat, de huidige ecologische kwaliteit
van regionale wateren matig en van rijkswateren ontoereikend is (PBL, 2008).
Uit de ex ante evaluatie KRW blijkt dat de door waterbeheerders voorgenomen maatregelen naar
verwachting onvoldoende zijn om KRW-doelen in 2027 te realiseren. Uit monitoringsgegevens blijkt
dat, afhankelijk van het watertype, circa 30 tot 50 procent van de oppervlaktewateren momenteel
voldoet aan werknormen voor nutriënten.
Medio 2008 hebben de waterbeheerders een eigen inschatting gemaakt van de mate van doelrealisatie
in 2015, uitgaande van de maatregelen zoals deze zijn opgenomen in de ontwerp SGBP’s die eind
december 2008 ter inspraak zijn voorgelegd. Hierin geven de waterbeheerders aan dat naar
verwachting globaal sprake zal zijn van 40-60 procent doelrealisatie van de normen voor nutriënten in
2015.
Voor zoet oppervlaktewater is fosfaat in de regel de meest beperkende factor voor het bereiken van
een goede ecologie, voor brakke en zoute wateren is dat stikstof. Er zijn echter grote regionale
verschillen, waardoor in stroomgebiedsverband telkens bekeken moet worden welke factor de
grootste belemmering vormt voor het bereiken van een goede ecologie. Maatwerk in
stroomgebiedsverband is nodig om tot kosteneffectieve oplossingen te komen.
De belasting van de Rijkswateren en de kustzone met de nutriënten fosfor en stikstof is voor circa
tweederde afkomstig uit het buitenland. Nederland voldeed in 2005 met een reductie van 77 procent
ten opzichte van 1985 voor fosfor ruimschoots aan de afspraken die in het kader van OSPAR zijn
gemaakt. In 2005 was voor stikstof een reductie gerealiseerd van 45 procent waarmee nog niet
volledig aan de 50%-reductiedoelstelling voor stikstof is voldaan. In 2010 moet deze doelstelling
conform de OSPAR-afspraken zijn behaald. Nederland verwacht met de uitvoering van het vierde
actieprogramma en de maatregelen uit stroomgebiedbeheerplannen Kaderrichtlijn Water in 2015 aan
deze reductiedoelstelling te kunnen voldoen.
Landbouwgronden dragen belangrijk bij aan de belasting van het oppervlaktewater met fosfaat. Door
de succesvolle sanering van emissies uit andere bronnen, vooral industrie en
rioolwaterzuiveringsinstallaties, is de relatieve bijdrage uit de landbouw toegenomen van 13 procent
in 1985 tot circa 49 procent in 2005. De totale binnenlandse belasting van het oppervlaktewater met
fosfaat vanuit de landbouw is in deze periode met 8 procent afgenomen.

33

Zowel voor de grensoverschrijdende regionale wateren alsook voor de rijkswateren voorziet de exante evaluatie KRW in een verwachte vermindering van de buitenlandse belasting met nutriënten van
circa 15 procent in het Rijnstroomgebied en 30 tot 35 procent in stroomgebieden van Maas en Schelde
in 2027. Deze afnamen zijn het gevolg van betere zuivering van industrieel en huishoudelijk
afvalwater in Vlaanderen, Wallonië en Duitsland. Daarnaast speelt ook recent aangescherpt
mestbeleid in de genoemde landen een rol. Analyses in de internationale Rijncommissie maken
duidelijk dat ten opzichte van de stikstofvrachten in de Rijn in de periode 2000 - 2006 nog een reductie
van 15 tot 20 procent uit het totale stroomgebied nodig is om ecologische doelen in de kust- en
overgangswateren te realiseren. De aanpak in internationale stroomgebieden, die met de KRW een
formeel EU-kader heeft gekregen, is voor Nederland daarom wezenlijk om ecologische
waterdoelstellingen te realiseren.
De Nederlandse regering heeft voor de periode 2008 – 2012 ten behoeve van de KRW € 75 miljoen
vrijgemaakt voor het stimuleren van innovatie (‘Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water’). Dit geld
wordt verdeeld via twee tenderregelingen, de eerste met een plafond van € 35 miljoen, de tweede met
een plafond van € 40 miljoen. De besluitvorming over de eerste tenderregeling is inmiddels afgerond.
Hieruit vloeit voort dat een substantieel deel van het beschikbare geld wordt besteed aan innovaties
voor de aanpak van belasting vanuit de landbouw, zodat ook een impuls wordt gegeven aan de
uitvoering van de Nitraatrichtlijn. Bij deze innovaties gaat het onder meer om:
• de ontwikkeling van nieuwe teeltsystemen, waarbij deze niet meer in de volle grond plaatsvinden
maar in goten;
• praktische bedrijfsinnovaties die zich richten op de integrale aanpak van emissies vanaf het
boerenerf (perssappen, percolaatwater en regenwater), het perceel (mest en gewasbeschermingsmiddelen) en de slootkant (maaisel);
• gebiedspilots voor het sluiten van kringlopen van grondgebonden landbouwbedrijven om zo de
verliezen aan nutriënten te verminderen;
• de ontwikkeling van emissievrije teeltsystemen in de glastuinbouw;
• de ontwikkeling van maatregelen om lekken in nutriëntenkringlopen te dichten op de scheiding
tussen landbouwperceel en sloot;
• de benutting van natuurlijke rietfilters in sloten voor de verwijdering van nutriënten;
• kennisontwikkeling om te komen tot een concept voor een zuiverend gemaal voor
landbouwpolderwater;
• de inzet van nieuwe stikstofvanggewassen;
• het terugdringen van de belasting door oppervlakkige afspoeling;
• systemen te ontwikkelen voor het zuiveren van drainwater uit de landbouw;
• de optimalisatie van peilgestuurde diepe drainage voor de reductie van de uitspoeling van
nutriënten;
• de gecombineerde verwerking van humane urine belast met geneesmiddelen en dierlijke mest;
• de verbetering van de nutriëntbenutting door vergroting van de worteldiepte.
De totale projectkosten die met deze innovaties zijn gemoeid bedragen € 13 miljoen. De verwachting is
dat vanuit de tweede tender (besluitvorming tweede helft 2009) eveneens een substantieel bedrag
beschikbaar komt voor de innovatieve aanpak van nutriënten vanuit de landbouw. Wat het precieze
effect van deze innovatieprojecten precies zal zijn is op voorhand moeilijk te zeggen.
Daarnaast is nog eens € 115 miljoen beschikbaar voor het bereiken van synergie van KRW met andere
ruimtelijke projecten. Achterliggend doel van de inzet op innovatie is om voor de tweede generatie
SGBP’s aanvullende kosteneffectieve maatregelen beschikbaar te hebben waarmee de emissies van
stikstof en fosfaat naar oppervlaktewater en grondwater verder kunnen worden teruggedrongen en
waarmee een hogere mate van doelrealisatie in 2027 mogelijk wordt.

34

In de aanpak van eutrofiëring in het kader van de Kaderrichtlijn Water wordt door de regionale
waterbeheerders de volgende prioritering aangehouden in de SGBP’s:
1. Brongerichte aanpak
Dit betreft het generieke mestbeleid als opgenomen in dit actieprogramma en maatregelen in de
waterketen zoals bronaanpak, rioleringsmaatregelen en aanpak van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) en riooloverstorten. Het generieke mestbeleid levert een bijdrage aan de
realisatie van de doelen uit de Kaderrichtlijn Water, maar is niet afdoende om de doelen op de
langere termijn (2027) te realiseren.
2. Effectgerichte aanpak van nalevering
Hieronder wordt onder meer de aanpak van fosfaatbelasting van het oppervlaktewater door
landbouwgronden met een hoge fosfaattoestand verstaan. Daarnaast wordt gedacht aan sanering
van waterbodems waarin nutriënten zijn opgehoopt. Dit moet resulteren in het sneller bereiken
van de doelen, vooral in hydrologisch geïsoleerde gebieden.
3. Structurele aanpak van het watersysteem op inrichtingsniveau
Inrichtingsmaatregelen kunnen positief bijdragen aan de ecologische kwaliteit. Te denken valt
aan maatregelen gericht op het herstel van habitats en het wegnemen van hindernissen op
migratieroutes. Zo zijn er ook inrichtingsmaatregelen die de eutrofiëring verminderen zoals plasdrasbermen met riet, beekherstel en natuurvriendelijke oevers.
4. Aanvullende beheersmaatregelen
Voorbeelden zijn visstandbeheer en aangepast onderhoud. Deze effectgerichte maatregelen zullen
incidenteel plaatsvinden en altijd aanvullend zijn aan brongerichte maatregelen.
In opdracht van de Nederlandse regering wordt binnen diverse onderzoeksprojecten gewerkt aan een
beter inzicht in de mogelijkheden om met bemestingsmaatregelen de nutriëntengehalten te realiseren
die vanuit de KRW in het oppervlaktewater worden nagestreefd. Momenteel kan nog niet voldoende
worden aangetoond hoe het mestbeleid exact doorwerkt in de verbetering van oppervlaktewaterkwaliteit. Evaluaties van het mestbeleid hebben bevestigd dat dit nog een probleem is voor een
gedegen evaluatie van het beleid. In dit verband is in 2004 het meerjarige project Monitoring
Stroomgebieden gestart. Hoofddoel van het project is het op deelstroomgebiedsniveau monitoren van
de effecten van het mestbeleid op de oppervlaktewaterkwaliteit en het vinden van causale verbanden
op dit vlak.
6.2 Evenwicht mestmarkt
Het stelsel van gebruiksnormen kan alleen goed functioneren als de productie van dierlijke mest niet
te zeer afwijkt van de beschikbare afzetruimte, zowel binnen als buiten de Nederlandse landbouw.
Wordt de mestproductie te hoog, dan stijgen de mestafzetprijzen tot een zodanige hoogte dat het
stelsel van gebruiksnormen de mestafzet niet meer effectief kan reguleren. Om die reden garandeert
Nederland, net als onder het derde actieprogramma, dat de nationale mestproductie, in termen van
stikstof en fosfaat, lopende het vierde actieprogramma niet boven het niveau van 2002 zal groeien.
Alleen door de mestproductie te begrenzen kan Nederland een doelmatig mineralenbeleid voeren. De
productie van dierlijke mest wordt in Nederland voor bijna 90 procent gelimiteerd door het stelsel van
dierrechten voor varkens en pluimvee en het Europese melkquotumstelsel voor melkrundvee. Beide
stelsels zullen, naar de huidige inzichten, lopende het vierde actieprogramma van kracht blijven. In de
Meststoffenwet is voor het stelsel van dierrechten een expiratiedatum opgenomen van 1 januari 2015.
Afschaffing van het Europese melkquotumsysteem is eveneens voorzien voor 2015. Gelet op de
expiratie van het stelsel van dierrechten en het afschaffen van het melkquotumstelsel laat de
Nederlandse regering in 2009 onderzoek doen naar de invulling van milieusturing in de veehouderij
na 2015.

35

De Nederlandse regering is zich bewust van de delicate balans tussen de productie van en de
afzetruimte voor dierlijke mest. Naast een wettelijke begrenzing aan de productiekant wordt in
Nederland om die reden op meerdere vlakken gewerkt aan het verbeteren van de afzet van dierlijke
mest. Initiatieven hiertoe moeten zoveel mogelijk uit de markt komen. De Nederlandse regering
faciliteert daar waar mogelijk, bijvoorbeeld door financiering van onderzoek, het wegnemen van
wettelijke beperkingen, het afgeven van (tijdelijke) onderzoeksontheffingen dan wel het verlenen van
vrijstellingen en door gerichte communicatie en kennisoverdracht richting de doelgroep.
Lopende het vierde actieprogramma zal de aandacht van de Nederlandse regering en de
landbouwsector zich onder andere richten op:
•
het verlagen van de excretie van (vooral) melkrundvee door wijzigingen in de samenstelling van
het ruwvoer. Onderzoek wijst uit dat hiermee tot 10 procent reductie in de fosfaatexcretie te
realiseren is. Een gewijzigde voersamenstelling kan tevens een positief effect sorteren als het gaat
om reductie van het ureumgehalte en daarmee de uitstoot van ammoniak. De toepassing van
fosfaatarm diervoeder loopt nog niet voorspoedig. Dat heeft voornamelijk te maken met de
verhouding tussen kosten en baten. De regering zal in het kader van de uitvoering van het beleid
voor duurzame veehouderij nadere voorstellen doen voor hoe houders van dieren kunnen
worden aangemoedigd tot een andere keuze.
•
onderzoek naar de milieueffecten en bedrijfseconomische haalbaarheid van de inzet van
specifieke mestverwerkingsproducten als kunstmestvervanger. De Nederlandse regering
ondersteunt dergelijk onderzoek in de vorm van kennis, financiële middelen en het verlenen van
vrijstellingen voor de benodigde pilots.
•
het wegnemen van onnodige juridische belemmering bij de export van dierlijke mest en
mestverwerkingproducten naar akker- en tuinbouwgebieden buiten Nederland.
•
praktijkonderzoek naar de mogelijkheden om met gericht bedrijfsmanagement zowel
(toekomstige) milieudoelen als een gezonde economische bedrijfsvoering te realiseren. De
Nederlandse regering, kennisinstituten en het landbouwbedrijfsleven werken in dit verband al
jaren samen in projecten als Telen met Toekomst (akker- en tuinbouw) en Koeien en Kansen
(melkveehouderij).
•
gerichte kennisoverdracht aan ondernemers over een efficiënte benutting van de beschikbare
ruimte voor organische meststoffen.
6.3 Verantwoording en controle
Of het gebruiksnormenstelsel ertoe leidt dat de waterkwaliteitsdoelen worden bereikt, hangt er in
hoge mate van af in hoeverre ondernemers de gestelde normen naleven. In de huidige
omstandigheden, waarin meer mest wordt geproduceerd dan noodzakelijk is voor de bemesting van
de Nederlandse landbouwgronden, vraagt het toezicht op die naleving bijzondere aandacht.
Om te kunnen toezien of gebruiksnormen worden nageleefd zijn producenten en gebruikers van
dierlijke mest verplicht hoeveelheden en samenstelling van geproduceerde en aan- en afgevoerde
dierlijke mest in een bedrijfsadministratie te registreren. Bepaalde gegevens moeten bovendien
worden aangeleverd aan Dienst Regelingen, die samen met de Algemene Inspectiedienst namens de
Nederlandse regering belast is met het toezicht op de naleving.
6.3.1 Automatische Gegevens Registratie (AGR) en GPS
Een belangrijk onderdeel in de controlesystematiek vormt het toezicht op het transport van dierlijke
mest. Tegelijk met het stelsel van gebruiksnormen, is een geheel nieuw geautomatiseerd systeem in
werking getreden dat de Nederlandse overheid inzicht geeft in het mestvervoer, het zogenaamde
AGR/GPS-systeem. Op grond van dit systeem zijn vervoerders van dierlijke mest, intermediairs
genoemd, verplicht hun voertuigen te voorzien van apparatuur die automatisch de gegevens over
ondermeer het gewicht, de leverancier en de afnemer digitaal aan de controlerende instanties
doorgeeft. Een op het voertuig aanwezige GPS-module geeft automatisch de coördinaten door van de

36

locaties waar het voertuig wordt geladen en gelost. De GPS-coördinaten vormen daarmee een extra
waarborg dat de leverancier en de afnemer van de vracht dierlijke mest op een juiste wijze
geregistreerd worden. Samen met het al sinds 1998 verplichte wegen, geautomatiseerd bemonsteren
en onafhankelijk analyseren van iedere af- en aangevoerde vracht mest op de gehalten aan stikstof en
fosfaat vormt het AGR/GPS-systeem een solide basis voor het toezicht op de naleving van de
gebruiksnormen.
6.3.2 Programmatisch handhaven
De transportgegevens en de gegevens die mestproducenten en mestgebruikers verstrekken, stellen
Dienst Regelingen en de Algemene Inspectie Dienst in staat op efficiënte wijze controles uit te
oefenen. Om de doelmatigheid van controles te optimaliseren is de handhaving bovendien gestoeld
op een programmatische aanpak. Daartoe wordt jaarlijks over de inzet van menskracht en middelen
besloten op basis van periodieke nalevingsevaluaties en risicoanalyses. Dat houdt in dat controleinspanningen in het bijzonder worden gericht op bedrijven en activiteiten waar met overtreding van
de regels de grootste voordelen zijn te behalen en waar de impact van overtreding op de
milieukwaliteitsdoelen het grootst is. Handhavingscommunicatie vormt daarnaast een belangrijk
instrument om het nalevingsniveau te verhogen.
6.3.3 Verantwoording mestproductie
Bedrijven moeten op basis van geproduceerde mest en de hoeveelheid aan- of afgevoerde mest
aannemelijk kunnen maken dat op de bij het bedrijf gebruikte gronden niet meer mineralen zijn
gebruikt dan op grond van de gebruiksnormen is toegestaan. Voor de berekening van geproduceerde
dierlijke mest mogen bedrijven met graasdieren gebruik maken van vastgestelde forfaits. Voor de
productie van staldieren, zoals varkens en kippen, wordt uitgegaan van een stalbalans. De forfaits zijn
vastgesteld zoals uiteengezet in het derde actieprogramma. Tussentijdse aanpassingen worden
beargumenteerd aan de Europese Commissie gemeld. Ondernemers met graasdieren die van mening
zijn dat met toepassing van forfaits geen correct beeld ontstaat van de werkelijke mestproductie op
hun eigen bedrijf, mogen hun mestproductie ook verantwoorden volgens de systematiek van de zgn.
bedrijfsspecifieke excretie. Deze systematiek maakt gebruik van een voerbalans. De bedrijfsspecifieke
excretie wordt sinds 2006 door bedrijven toegepast en stimuleert ondernemers tot een
mineralenbewuste bedrijfsvoering. Aanpassingen in de rekenmethode behoeven de instemming van
de minister van LNV.
6.4 Verantwoording mest van rosékalveren
Ongeveer een kwart van de miljoen kalveren die in Nederland worden gehouden zijn rosékalveren. In
ca 300 bedrijven worden deze kalveren gehouden naast melkvee. Bij de inwerkingtreding van het
nieuwe stelsel van Meststoffenwet en –regelgeving in 2006, werden rosékalveren geschaard onder
staldieren. Dat maakt het voor de bedrijven die zowel melkvee als rosékalveren houden, moeilijk de
mest van de rosékalveren op een goede manier te verantwoorden. Volgens de regels voor staldieren
moet dat door middel van een stalbalans. In de praktijk blijkt dat lastig omdat rosékalveren op
die”gemengde” bedrijven hoofdzakelijk leven van een op het bedrijf geproduceerd rantsoen van
ruwvoer. De samenstelling van dat voer is niet eenvoudig te bepalen. Een stalbalans geeft daarom
geen betrouwbaar beeld. Om aan dat bezwaar tegemoet te komen is besloten deze diercategorie
voortaan aan te merken als graasdier. Dat betekent dat de mestproductie van rosékalveren voortaan
kan worden verantwoord met excretieforfaits. De mestproductie van de rosékalveren bedraagt
ongeveer 5,3 miljoen kg stikstof en 2,4 miljoen kg fosfaat.

37

7. Monitoring
Sinds 1992 wordt in Nederland de waterkwaliteit op landbouwbedrijven bemonsterd. Deze
monitoring vindt plaats binnen het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid (LMM)5. Binnen het LMM
wordt op alle grondsoorten gemeten bij de verschillende belangrijke bedrijfstypes waaronder
melkveehouderij en akker- en tuinbouw (tabel 12).

Melkveehouderij
Overige bedrijven

Zand
186
113

Löss
23
26

Klei
81
43

Veen
57
8

Totaal
299
49
124
65
Tabel 12: Aantal melkveehouderijen en overige bedrijven binnen het LMM op de
onderscheiden grondsoorten.

Totaal
347
190
537

De wijze van monstername hangt af van de omstandigheden ter plekke (grondwaterstand, drainage).
De monstername richt zich op de eerste meter van het grondwater aangezien dit de meest directe
terugkoppeling geeft van het effect van de actuele bemesting. Naast grondwater wordt op
gedraineerde bedrijven het drain- en slootwater bemonsterd en op bedrijven met een lage
grondwaterstand ook het bodemvocht (tabel 13).

Zand
Klei
Veen
Löss

Bedrijven

Monsters

299
124
65
49

562
572
260
50

Chemische Veldanalyses
analyses
1.558
10.832
1.536
11.328
687
3.728
109
800

Totaal
537
1.444
3.890
26.688
Tabel 13: Aantal deelnemende bedrijven binnen het LMM inclusief het aantal
uitgevoerde bemonsteringen en analyses in een jaar.
De monitoringsgegevens uit het LMM worden gekoppeld aan gegevens over bedrijfsvoering die in
het Bedrijven Informatie Netwerk (BIN) zijn opgenomen. Het gaat hierbij om gegevens die betrekking
hebben op het complete mineralenmanagement van de ondernemers. Door de koppeling van het BIN
met het LMM kan worden afgeleid wat de relatie is tussen bemesting en de resulterende
milieukwaliteit.
Het LMM richt zich nadrukkelijk op emissies van nutriënten uit de landbouwsector. Naast dit
netwerk hebben de regionale overheden en het Rijk diverse monitoringsprogramma’s in gebruik om
de algemene milieukwaliteit te meten:
•
Provinciale grondwatermeetnetten, aangevuld door een landelijk meetnet, monitoren de
grondwaterkwaliteit op circa 5-15 meter onder maaiveld.
•
Waterschappen en Rijksoverheid meten op circa 500 punten in zoete wateren, waarvan circa 175
punten sterk beïnvloed worden door de landbouw6.

Zie websites Landbouw Economisch Instituut (http://www.lmm.wur.nl/NL/) en Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (http://www.rivm.nl/milieuportaal/dossier/meetnetten/effect_mestbeleid/)
6 Landbouwbeïnvloede wateren zijn wateren die voor minimaal 75% gevoed worden door water
afkomstig van landbouwgronden.
5

38

•

Het Rijk meet de zoutwaterkwaliteit op dertien plaatsen langs de kust en zeven plaatsen in de
open zee.

39

Bijlage 1 Stikstofgebruiksnormen voor de jaren 2010-2013
Tabel 14: Stikstofgebruiksnormen voor de jaren 2010-2013 (ter indicatie in grijs de normen zoals die golden voor de jaren 2006 en 2009)
Klei
veen
Zand/löss
2006 2009 2010 /11 2012/13
2006 2009 2010 /11 2012/13 2006 2009
Grasland (kg N per ha per jaar)
Grasland met beweiden, klei
345 310
310
310
Grasland met beweiden, veen
290 265
Grasland met beweiden, zand/löss
300 260
250
250
Grasland met volledig maaien, klei1
385 350
350
350
Grasland met volledig maaien, veen1
330 300
1
Grasland met volledig maaien, zand/löss
355 340
320
320
Tijdelijk grasland2 (kg N per ha per periode)
van 1 januari tot minstens 15 april
70
60
60
60
60
50
50
50
60
50
3
van 1 januari tot minstens 15 mei
120 110
110
110
105
90
90
90 105
90
van 1 januari tot minstens 15 augustus3
275 250
250
250
240 210
210
210 240 210
van 1 januari tot minstens 15 september3
310 280
280
280
270 235
235
235 270 235
van 1 januari tot minstens 15 oktober3
345 310
310
310
300 260
250
250 290 265
vanaf 15 april tot minstens 15 oktober
345 310
310
310
300 260
250
250 290 265
vanaf 15 mei tot minstens 15 oktober
310 280
280
280
270 235
235
235 270 235
vanaf 15 augustus tot minstens 15 oktober
105
95
95
95
90
80
80
80
90
80
vanaf 15 september tot minstens 15 oktober
35
30
30
30
30
25
25
25
30
25
vanaf 15 oktober
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
Akkerbouwgewassen (kg N per ha per teelt)
Consumptieaardappelrassen hoge norm4 (zie tabel 1a)
300 275
275
275
290 270
270
260 290 270
4
Consumptieaardappelrassen overig
275 250
250
250
265 245
245
235 265 245
Consumptieaardappelrassen lage norm4 (zie tabel 1a)
250 225
225
225
240 220
220
210 240 220
Consumptieaardappel, vroeg (loofvernietiging voor 15 juli)
130 120
120
120
120 120
120
120 120 120

40

2010 /11 2012/13

265

265

300

300

50
90
210
235
265
265
235
80
25
0

50
90
210
235
265
265
235
80
25
0

270
245
220
120

270
245
220
120

Gewas
Akkerbouwgewassen (vervolg; kg N per ha per teelt)
Pootaardappelrassen hoge norm (zie tabel 1b)
Pootaardappelrassen overig
Pootaardappelrassen lage norm (zie tabel 1b)
Pootaardappelen, uitgroeiteelt (loofvernietiging na 15 aug.)
Zetmeelaardappelen
Suikerbieten
Cichorei
Voederbieten
Wintertarwe4 en 5
Zomertarwe
Wintergerst5
Zomergerst
Triticale5
Winterrogge5
Haver5
Maïs, bedrijven met derogatie6
Maïs, bedrijven zonder derogatie6
Luzerne, eerste jaar
Luzerne, volgende jaren
Graszaad, Engels raaigras, 1e jaars
Graszaad, Engels raaigras, overjarig
Graszaad, rietzwenkgras
Graszaad, rietzwenkgras, volgteelt
Graszaad, veldbeemd
Graszaad, veldbeemd, volgteelt
Graszaad, roodzwenkgras, 1e jaars

Klei
2006 2009
150
130
110
200
265
165
75
180
245
155
155
90
175
155
110
160
205
45
0
180
220
155
65
120
65
95

Zand/löss
2010 /11 2012/13
2006
2009

140
120
100
180
240
150
70
165
220
140
140
80
160
140
100
160
185
40
0
165
200
140
60
110
60
85

140
120
100
180
240
150
70
165
245
140
140
80
160
140
100
160
185
40
0
165
200
140
60
110
60
85

41

140
120
100
180
240
150
70
165
245
140
140
80
160
140
100
160
185
40
0
165
200
140
60
110
60
85

140
120
100
180
240
150
70
165
190
140
140
90
160
140
100
155
185
40
0
165
200
140
60
110
60
85

140
120
100
170
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
150
150
40
0
155
190
135
55
105
55
80

veen
2010 /11 2012/13 2006 2009
140
120
100
170
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
150
150
40
0
155
190
135
55
105
55
80

140
120
100
165
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
140
140
40
0
150
185
130
50
100
50
75

140
120
100
180
240
150
70
165
190
140
140
90
160
140
100
155
185
40
0
165
200
140
60
110
60
85

140
120
100
170
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
150
150
40
0
155
190
135
55
105
55
80

2010 /11 2012/13
140
120
100
170
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
150
150
40
0
155
190
135
55
105
55
80

140
120
100
170
230
145
70
165
160
140
140
80
150
140
100
150
150
40
0
155
190
135
55
105
55
80

Gewas
Akkerbouwgewassen (vervolg; kg N per ha per teelt)
Graszaad, roodzwenkgras, 1e jaars, volgteelt
Graszaad, roodzwenkgras, overjarig
Graszaad, roodzwenkgras, overjarig, volgteelt
Graszaad, westerwolds
Graszaad, Italiaans
Graszaad, overig
Graszaad, overig, volgteelt
Graszoden
Ui, zaaiui, overig
Winterui, 2e jaars plantui
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)
Blauwmaanzaad
Karwij
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)
Koolzaad, winter
waarvan ten hoogste voor 31/12 (winterteelt)
Koolzaad, zomer
Vlas
Akkerbouw overig
Bladgewassen (kg N per ha per teelt)
Spinazie, 1e teelt
Spinazie, volgteelt
Slasoorten, 1e teelt
Slasoorten, volgteelt
Andijvie, 1e teelt
Andijvie, volgteelt
Selderij, bleek/groen

Klei
2006 2009 2010 /11

Zand/löss
veen
2012/13
2006
2009 2010/11 2012/13 2006

2009

2010 /11

2012/13

40
125
50
120
145
100
50
375
130
185
145
120
165
100
225
175
130
75
220

35
115
45
110
130
90
45
340
120
170
130
110
150
90
205
160
120
70
200

35
115
45
110
130
90
45
340
120
170
130
110
150
90
205
45
120
70
200

35
115
45
110
130
90
45
340
120
170
130
110
150
90
205
45
120
70
200

35
115
45
110
130
90
45
340
120
170
130
110
150
90
205
160
120
70
200

35
110
45
105
125
85
45
340
120
160
125
105
145
85
195
150
120
70
190

35
110
45
105
125
85
45
340
120
160
125
105
145
85
195
45
120
70
190

35
105
45
100
120
80
45
340
120
155
120
100
140
80
190
45
120
70
185

35
115
45
110
130
90
45
340
120
170
130
110
150
90
205
160
120
70
200

35
110
45
105
125
85
45
340
120
160
125
105
145
85
195
150
120
70
190

35
110
45
105
125
85
45
340
120
160
125
105
145
85
195
45
120
70
190

35
110
45
105
125
85
45
340
120
160
125
105
145
85
195
45
120
70
190

285
205
200
115
200
100
220

260
185
180
105
180
90
200

260
185
180
105
180
90
200

260
185
180
105
180
90
200

210
160
180
105
180
90
200

200
150
170
105
170
90
190

200
150
170
105
170
90
190

190
145
165
105
170
90
185

210
160
180
105
180
90
200

200
150
170
105
170
90
190

200
150
170
105
170
90
190

200
150
170
105
170
90
190

42

Gewas
Bladgewassen (vervolg; kg N per ha per teelt)
Prei
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)
Bladgewassen, overig, eenmalige oogst
Bladgewassen, overig, meermalige oogst
Koolgewassen (kg N per ha per teelt)
Spruitkool
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)
Witte kool
Rode kool
Savooiekool
Spitskool
Bloemkool
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)
Broccoli
Chinese kool
Boerenkool
Paksoi
Raapstelen
Kruiden (kg N per ha per teelt)
Kruiden, bladgewas, eenmalige oogst
Kruiden, bladgewas, meermalig oogsten
Kruiden, wortelgewassen
Kruiden, zaadgewassen
Vruchtgewassen (kg N per ha per teelt)
Aardbei (wachtbed, vermeerdering)
Aardbei (productie)
waarvan ten hoogste na 31/12 (winterteelt)

Klei
2006 2009 2010 /11

Zand/löss
2012/13 2006
2009

veen
2010 /11 2012/13 2006 2009

2010 /11

2012/13

270
110
165
300

245
100
150
275

245
100
150
275

245
100
150
275

245
100
150
275

235
95
145
260

235
95
145
260

225
90
140
250

245
100
150
275

235
95
145
260

235
95
145
260

235
95
145
260

320
55
350
315
315
315
255
130
295
200
185
200
155

290
50
320
285
285
285
230
120
270
180
170
180
140

290
50
320
285
285
285
230
120
270
180
170
180
140

290
50
320
285
285
285
230
120
270
180
170
180
140

290
50
320
285
285
285
230
120
270
180
170
180
140

275
50
305
270
270
270
220
115
245
160
160
170
135

275
50
305
270
270
270
220
115
245
160
160
170
135

265
50
290
260
260
260
210
110
235
155
155
165
130

290
50
320
285
285
285
230
120
270
180
170
180
140

275
50
305
270
270
270
220
115
245
160
160
170
135

275
50
305
270
270
270
220
115
245
160
160
170
135

275
50
305
270
270
270
220
115
245
160
160
170
135

165
300
220
110

150
275
200
100

150
275
200
100

150
275
200
100

150
275
200
100

145
260
190
95

145
260
190
95

140
250
185
90

150
275
200
100

145
260
190
95

145
260
190
95

145
260
190
95

130
185
90

120
170
80

120
170
80

120
170
80

120
170
80

115
160
75

115
160
75

110
155
70

120
170
80

115
160
75

115
160
75

115
160
75

43

Gewas
Vruchtgewassen (vervolg; kg N per ha per teelt)
Komkommerachtigen (augurk, courgette, meloen, pompoen)
Suikermaïs
Stam/stokboon, vers
Landbouwstambonen, rijp zaad
Veld- en tuinbonen, vers + rijp zaad
Tuinbonen, vers/peulen
Erwt, vers + rijp zaad
Peul
Stengel/knol/wortelgewassen (kg N per ha per teelt)
Asperge (excl. opkweek)
Knolselderij
Knolvenkel/venkel
Koolraap
Koolrabi
Kroten/rode bieten
Winterpeen/waspeen
Bospeen
Rabarber
Radijs
Schorseneer
Witlof
Vollegrondsgroenten, overig
Groenbemesters7 (kg N per ha per teelt)
Niet-vlinderbloemige groenbemesters (bladrammenas, gele
mosterd, gras/granen)
Vlinderbloemige groenbemesters (wikke)
Tagetes

Klei
Zand/löss
2006 2009 2010 /11 2012/13 2006 2009

2010 /11

veen
2012/13 2006 2009

2010 /11

2012/13

210
220
130
150
55
80
35
100

190
200
120
135
50
75
30
90

190
200
120
135
50
75
30
90

190
200
120
135
50
75
30
90

190
200
120
135
50
75
30
90

180
190
115
135
50
75
30
85

180
190
115
135
50
75
30
85

175
185
110
135
50
75
30
85

190
200
120
135
50
75
30
90

180
190
115
135
50
75
30
85

180
190
115
135
50
75
30
85

180
190
115
135
50
75
30
85

95
220
200
185
200
205
120
55
275
90
185
110
220

85
200
180
170
180
185
110
50
250
80
170
100
200

85
200
180
170
180
185
110
50
250
80
170
100
200

85
200
180
170
180
185
110
50
250
80
170
100
200

85
200
180
170
180
185
110
50
250
80
170
100
200

80
190
170
160
170
175
110
50
240
80
170
100
190

80
190
170
160
170
175
110
50
240
80
170
100
190

75
185
165
155
165
170
110
50
230
80
170
100
185

85
200
180
170
180
185
110
50
250
80
170
100
200

80
190
170
160
170
175
110
50
240
80
170
100
190

80
190
170
160
170
175
110
50
240
80
170
100
190

80
190
170
160
170
175
110
50
240
80
170
100
190

65
35
100

60
30
90

60
30
90

60
30
90

60
30
90

60
30
90

50
25
80

50
25
80

60
30
90

60
30
90

60
30
90

60
30
90

44

Gewas
Bloembollengewassen5 (kg N per ha per teelt)
Acidanthera
Anemone coronaria
Fritillaria imperialis
Hyacint
Iris, grofbollig
Iris, fijnbollig
Krokus, grote gele
Krokus, overig
Narcis
Tulp
Dahlia
Gladiool, pitten
Gladiool, kralen
Knolbegonia
Lelie
Zantedeschia
Overige bolgewassen
Fruitteeltgewassen (kg N per ha per jaar)
Appel
Blauwe bes
Braam
Framboos
Kers
Peer
Pruim
Rode bes
Wijnbouw

Klei
2006

2009 2010/11

Zand/löss
2012/13 2006
2009

2010 /11

Veen
2012/13 2006 2009

2010/11 2012/13

280
145
150
240
185
155
190
100
160
220
120
285
210
165
170
120
180

255
130
135
220
170
140
175
90
145
200
110
260
190
150
155
110
165

255
130
135
220
170
140
175
90
145
200
110
260
190
150
155
110
165

255
130
135
220
170
140
175
90
145
200
110
260
190
150
155
110
165

255
130
135
220
170
140
175
90
145
200
110
260
190
150
155
110
165

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

255
130
135
220
170
140
175
90
145
200
110
260
190
150
155
110
165

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

240
125
130
210
160
135
165
85
140
190
105
245
180
145
145
110
155

195
110
165
165
195
195
195
165
110

175
100
150
150
175
175
175
150
100

175
100
150
150
175
175
175
150
100

175
100
150
150
175
175
175
150
100

175
100
150
150
175
175
175
150
100

165
95
140
140
165
165
165
140
95

165
95
140
140
165
165
165
140
95

165
95
140
140
165
165
165
140
95

175
100
150
150
175
175
175
150
100

165
95
140
140
165
165
165
140
95

165
95
140
140
165
165
165
140
95

165
95
140
140
165
165
165
140
95

45

Gewas
Fruitteeltgewassen (vervolg; kg N per ha per jaar)
Zwarte bes
Buitenbloemen (kg N per ha per teelt)
Buitenbloemen hoge norm8
Buitenbloemen overig
Boomkwekerijgewassen (kg N per ha per jaar)
Laanbomen: onderstammen
Laanbomen: spillen
Laanbomen: opzetters
Sierheesters
Coniferen (inclusief kerstsparren en dennen)
Rozen (incl. zaailingen, onderstammen)
Bos- en Haagplantsoen
Vaste planten
Vruchtbomen: onderstammen
Vruchtbomen: moerbomen
Vruchtbomen
Trek- en besheesters
Snijgroen
Ericaceae
Buxus
Bosbouw (kg N per ha per jaar)
Snelgroeiende houtsoorten voor biomassaproductie
Vaste norm op bedrijfsniveau9 (kg N per ha per jaar)
Vaste norm

Klei
2006 2009 2010/11

Zand/löss
2012/13 2006
2009

Veen
2010 /11 2012/13 2006 2009

2010/11 2012/13

195

175

175

175

175

165

165

165

175

165

165

165

220
165

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

200
150

45
100
125
85
90
75
105
195
35
120
100
90
105
75
105

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
135
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
135
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
135
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
90
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
105
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
105
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
105
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
90
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
90
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
105
80
95
70
95

40
90
115
75
80
70
95
175
30
110
105
80
95
70
95

100

90

90

90

90

90

90

90

90

90

90

90

110

110

110

110

110

110

110

110

110

110

110

110

46

Tabel 15: Stikstofgebruiksnormen op löss voor de periode 2010-2013
Akkerbouwgewassen op löss
2006 2009 2010/11 2012/13
Consumptieaardappelrassen hoge norm (zie tabel 1a)
275 265
265
255
Consumptieaardappelrassen overig
250 240
240
230
Consumptieaardappelrassen lage norm (zie tabel 1a)
225 215
215
205
Wintertarwe
220 195
195
190
Tabel 16: Stikstofgebruiksnormen voor grondgebonden bedekte teelt voor de periode 2010-2013
Grondgebonden glastuinbouw
Gebruiksnormgroep Gebruiksnorm voor
Gewasindeling
voor N
gebruik aan N (kg N/ha/jr)
1
1000
• alstroemeria onbelicht, iris onbelicht en belicht,
lelie onbelicht en belicht, snijgroen,
zomerbloemen overig, sierteelt overig
• groenten overig
• fruit
2
1500
• alstroemeria belicht, anjer, amaryllis, fresia,
zomerbloemen jaarrondteelt
• bladgewassen (met uitzondering van sla), radijs
3
2000
• sla, vruchtgroenten
4
2500
• chrysant onbelicht en belicht, lisianthus
onbelicht en belicht
Onder grasland met volledig maaien valt ook grasland waar uitsluitend jongvee van runderen niet
ouder dan twee jaar wordt geweid, voor zover het aantal stuks jongvee in de wei niet groter is dan het
aantal op het bedrijf gehouden ouderdieren. Daarnaast mogen hobbymatig gehouden dieren worden
geweid

1

De normen gelden niet voor tijdelijk grasland dat aansluit op maïs.
Deze gebruiksnormen zijn alleen van toepassing voor zover ze zijn toegestaan binnen de regels van
het Besluit gebruik meststoffen.
4 Voor consumptieaardappel en wintertarwe op lössgronden gelden de gebruiksnormen die zijn
weergegeven in onderstaande tabel. Lössgronden zijn gronden die zijn ontstaan in eolisch materiaal en
binnen 80 cm van het maaiveld voor meer dan de helft bestaan uit leem (fractie kleiner dan 50 μm).
2
3

5

De gebruiksnorm wordt volledig toegerekend aan het jaar van oogsten.

De normen voor maïs zijn inclusief de norm van de daarop aansluitend geteelde groenbemesters.
Deze gebruiksnormen zijn alleen van toepassing als wordt voldaan aan de volgende voorwaarden.
Voor groenbemesters op zand, löss en veen geldt: inzaaien voor 1 september en na 1 december ploegen.
Op klei geldt: inzaaien voor 1 september en na 1 november ploegen. Een uitzondering wordt gemaakt
voor groene braak en als de groenbemester minimaal tien weken in het groeiseizoen op het land staat
als aansluitend daarop een volggewas wordt geteeld. De normen gelden niet voor groenbemesters die
aansluiten op maïs.
8 Voor de volgende buitenbloemen geldt de hoge norm: Alchemilla mollis, Carthamus, Gypsophila
paniculata, Lymonium, Lysimachia, Paeonia, Solidago, Veronica.
9 Deze vaste norm op bedrijfsniveau geldt als het gewogen gemiddelde van de gebruiksnormen van de
geteelde gewassen of gewasgroepen uit tabel 1 op het bedrijf in dat kalenderjaar minstens 100 kg N/ha
bedraagt.
6
7

47

Bijlage 2: Stikstofwerkingscoëfficiënten voor de periode 2010-2013
Omstandigheid
2008/9 2010 2011 2012 2013
Najaarsaanwending
Aangevoerde en eigen drijfmest
50/v
v
v
v
v
dierlijke mest op
Vaste mest, varkens, pluimvee en
30
v
v
v
v
kleibouwland en
nertsen
veenbouwland
Vaste mest overige dieren
35/55
v
v
v
v
Op het eigen bedrijf
Op eigen bedrijf grasland
45
45
45
45
45
geproduceerde mest
Klei en veen
(drijfmest of vaste mest) Op eigen bedrijf grasland, zand en
45
45
45
45
45
van graasdieren
löss
Id. zonder beweiding
60
60
60
60
60
Andere
Dunne fractie (na mestbewerking) en
80
80
80
80
80
gier
Drijfmest op klei en veen (m.u.v.
60
60
60
60
60
runder-)
Drijfmest op zand en löss (m.u.v.
65
70
70
70
70
runder-)
Runderdrijfmest (alle grondsoorten)
45
60
60
60
60
Vaste mest van varkens, pluimvee
55
55
55
55
55
en nertsen
Vaste mest van overige diersoorten
40
40
40
40
40
Champost
25
25
25
25
25
Zuiveringsslib
Overige organische meststoffen 1)
50
50
50
50
50
Veen
0
0
0
0
0
Mengsels van
Voor mengsels geldt de
meststoffen
werkingscoëfficiënt van de meststof
met de hoogste werkingscoëfficiënt
die het mengsel bevat

48

Bijlage 3: Literatuuroverzicht
Alterra (2000), Advies prioritering onderzoek en monitoring fosfaat en stikstof.
Alterra (2004), Evaluatie van methoden voor het karakteriseren van gronden die in aanmerking
komen voor reparatiebemesting, Alterra-rapport 730.3, Wageningen, 2004.
Alterra (2007a), Nutriëntenbelasting van het landsysteem op het oppervlaktewater in relatie tot de
oppervlaktewaterkwaliteit in vier stroomgebieden, Alterra-rapport 1477.
Alterra (2007b), Trends in de fosfaattoestand van landbouwgronden in Nederland in de periode 19982003, Alterra-rapport 1537.
Alterra (2007c), ‘Milieukundige gevolgen van aanscherping en differentiatie van
fosfaatgebruiksnormen voor de landbouw’, rapport 1571, 2007.
Alterra (2008), Evaluatie landbouw en KRW. Effect van voorgenomen en potentieel aanvullende
maatregelen op de oppervlaktewaterkwaliteit voor nutriënten, Alterrarapport 1687, 28 mei 2008.
CDM (2007), Commissie van Deskundigen Meststoffenwet, ‘Advies differentiatie
fosfaatgebruiksnormen’, Wageningen 2007.
Commissie Bemesting Grasland en Voedergewassen (2008), p.a. Animal Science Group, Adviesbasis
bemesting grasland en voedergewassen, januari 2008.
DLO (1997) Winand Staring Centre for Integrated Land, Soil and Water Research, “Relation between
phosphate accumulation, soil P levels and P leaching in agricultural land”, report 146, Wageningen.
Journal of Environmental Quality, “Modelling soil phosphorus levels and phosphorus leaching from
agricultural land in the Netherlands”, volume 29, no. 1, jan. – feb. 2000.
LEI (2007a), Landbouw Economisch Instituut, “Bodemoverschotten op landbouwbedrijven;
Deelrapportage in het kader van de Evaluatie Meststoffenwet 2007 (EMW 2007)”, oktober 2007,
Rapport 3.07.05.
LEI (2007b), Landbouw Economisch Instituut, “Eerste ervaringen met het Gebruiksnormenstelsel;
Studie in het kader van de Evaluatie Meststoffenwet 2007 (hoofdrapport)”, oktober 2007, Rapport
3.07.04.
LEI (2007c), Landbouw Economisch Instituut, “Eerste ervaringen met het Gebruiksnormenstelsel;
Studie in het kader van de Evaluatie Meststoffenwet 2007 (achtergrondrapport), oktober 2007.
LEI (2007d), Landbouw Economisch Instituut, “Varkens- en pluimveerechten vóór 2015 afschaffen of
niet? Studie in het kader van de Evaluatie Meststoffenwet 2007”, oktober 2007, rapport 3.07.06.
LEI (2007e), Landbouw Economisch Instituut, “Omgaan met mest; Betekenisgeving aan landbouw,
milieu en mestregelgeving”, oktober 2007, rapport 3.07.07.
LEI (2008), Landbouw Economisch Instituut, “Mestmarkt 2009-2015; Een verkenning”, april 2008,
rapport 3.08.04, Den Haag.

49

LNV (2007/2008), Plattelandsontwikkelingsprogramma 2007-2013 voor Nederland (POP2), versie
oktober 2008.
MNP (2007a), Milieu- en Natuurplanbureau, “Werking van de meststoffenwet 2006; Overgang van
verliesnormenstelsel naar een gebruiksnormenstelsel: evaluatie van werking
in verleden (1998-2005), heden (2006-2007) en toekomst (2008-2015)”, oktober 2007, MNPpublicatienummer 500124001, pagina 81.
MNP (2007b), Milieu- en Natuurplanbureau, “Prognose milieugevolgen van het nieuwe mestbeleid;
Achtergrondrapport Evaluatie Meststoffenwet 2007”, rapport nr. 500124002.
PBL (2008), Planbureau voor de Leefomgeving, Kwaliteit voor later; ex ante evaluatie Kaderrichtlijn
water, PBL publicatienummer 50014001/2008, Bilthoven, juni 2008.
PBL (2009), Emissiearm bemesten geëvalueerd, nog niet gepubliceerd.
PPO (2003), Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, Adviesbasis voor de bemesting van akkerbouw- en
vollegrondsgroentegewassen, Publicatie 307, Lelystad 2003.
PPO (2007a), Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, “Economische consequenties op bedrijfsniveau
van het gebruiksnormenstelsel 2006-2009 voor de melkveehouderij en akker- en tuinbouw; Studie
i.k.v. Evaluatie Meststoffenwet 2007”, augustus 2007, PPO nr. 3250057700.
PPO (2007b), Praktijkonderzoek Plant & Omgeving, ‘Landbouwkundige gevolgen van het
aanscherpen en differentiëren van fosfaatgebruiksnormen voor de akker- en tuinbouw’, rapport nr.
367, december 2007.
PRI (2008), Landbouwkundige gevolgen van het aanscherpen en differentiëren van
fosfaatgebruiksnormen voor de melkveehouderij, rapport 166, februari 2008.
Rijkswaterstaat (2007), “Mest en oppervlaktewater; Een terugblik 1985 – 2005”, RWS RIZA-rapport
2007.002, september 2007.
RIVM (2008), Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, “Agricultural practice and water quality
in the Netherlands in 1992-2006 period”, RIVM report 680716003/2008.
TCB (2007), Technische Commissie Bodembescherming, “Advies fosfaatverzadiging in
landbouwbodems”, S35(2007), 17 juli 2007.
TCB (2008), Technische Commissie Bodembescherming, “Advies aanwenden van mest”, AO44 (2008),
september 2008.
WOT (2008), Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen UR, “Quick scan
Stikstofwerking van dierlijke mest; Actualisering van kennis en de mogelijke gevolgen van aangepaste
forfaits”, WOT-rapport 85, december 2008.

50