Nationale
Aanpak
Biobased
Bouwen
Van boerenland
tot bouwmateriaal
8 november 2023

Inhoud
Voorwoord

3

5 Organisatie en sturing
5.1

1

Inleiding

4

1.1

De kansen van biobased bouwen

5

1.2

Doel van de Nationale Aanpak

6

1.3

Positionering ten opzichte van andere programma’s
en initiatieven
Leeswijzer

1.4

32

Interdepartementale samenwerking

33

5.2 Samenwerking rijk en medeoverheden

34

5.3

35

Samenwerking met andere stakeholders

5.4 Organisatie Nationale Aanpak (fase 1)

37

6

6 Monitoring

39

7

6.1

40

Monitoring van de resultaten

6.2 Voortgangsrapportage

41

2 Analyse

8

2.1

9

7 Financiële onderbouwing

43

2.2 De huidige markt voor biobased bouwmaterialen

12

7.1

Financiering Nationale Aanpak fase 1 (2023-2025)

44

2.3

13

7.2

Financiering Nationale Aanpak fase 2 (2025-2030)

45

3 Doelen en resultaten

15

Bijlage 1 Frequently Asked Questions (FAQ)

46

3.1

Hoofddoel voor 2030

16

3.2

Resultaten in 2030

16

3.3

Definitie van biobased bouwen

17

Eindnoten

49

Colofon

51

De opgaven
De huidige aanpak

4 Plan van aanpak

18

4.1

19

Inzet en rol van het rijk

4.2 Actielijnen

19

4.3

31

Planning

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 1 Inleiding

2

Voorwoord

Als bewindspersonen met uiteenlopende portefeuilles zijn we zeer enthousiast over
biobased bouwen. De teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen kan
bijdragen aan noodzakelijke transities op tal van terreinen.
Zo helpt biobased bouwen niet alleen bij de verduurzaming van de landbouw, industrie en de gebouwde omgeving, maar kan het ook een positieve impact hebben
op de circulaire doelen, natuurontwikkeling en ruimtelijke kwaliteit. Met biobased
bouwen kunnen verschillende opgaven – zoals het bouwen van nieuwe gebouwen
en het bijdragen aan de circulaire economie – tegelijkertijd worden gerealiseerd.
Hiervoor moet echter in zeer korte tijd een markt voor biogrondstoffen ontstaan;
een markt die momenteel nog nauwelijks bestaat. Op dit moment ontwikkelen
partijen in het land weliswaar goede initiatieven, maar nog niet op de benodigde
schaal om een zelfstandige biobased (land)bouweconomie te realiseren.

Hugo de Jonge
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Vivianne Heijnen
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
Piet Adema
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Rob Jetten
Minister voor Klimaat en Energie
Micky Adriaansens
Minister van Economische Zaken en Klimaat

We nemen hierin als rijksoverheid het voortouw door ambitieuze doelen uit te
spreken en bijpassend beleid in te voeren waar veel partijen – willen we die markt
creëren – aan bij zullen moeten dragen. Daarom werken we samen met alle
betrokken ministeries, en vooral ook met medeoverheden en partners in de markt,
waaronder boeren, bedrijven en kennisinstellingen.
Deze Nationale Aanpak Biobased Bouwen beschrijft de doelen, activiteiten en
organisatie die nodig zijn om de markt voor biogrondstoffen in de bouw snel op
te schalen. Wij hopen dat u enthousiast wordt en besluit met ons op te trekken.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Voorwoord

3

1 Inleiding
Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 1 Inleiding

4

1 Inleiding
Nederland staat de komende jaren voor een aantal grote uitdagingen.
De nieuwbouw- en renovatieopgave van gebouwen is enorm en er is groot
onderhoud nodig aan bruggen, viaducten en wegen. Tegelijkertijd is het
essentieel om de emissies van CO₂ en stikstof drastisch te verlagen en
de kwaliteit van onze leefomgeving te verbeteren. Deze doelen lijken op
het eerste gezicht onverenigbaar, maar er is een manier om ze met elkaar
te verbinden: het bouwen met natuurlijke materialen – oftewel, biobased
bouwen.1 Door te bouwen met biogrondstoffen die door fotosynthese steeds
weer aangroeien, zoals vlas, vezelhennep, olifantsgras of stro, kan op een
duurzame manier worden voorzien in de behoefte aan bouwmaterialen én
is het mogelijk om bij te dragen aan de biodiversiteit, de waterkwaliteit,
een kwalitatief hoogwaardig landschap en de reductie van CO₂ en stikstof.
Om een gezonde markt voor biobased bouwmaterialen te creëren moet een
systeemverandering plaatsvinden in zowel de bouw- als de landbouwsector.
In deze Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) schetst de rijksoverheid
de activiteiten die nodig zijn voor het creëren van een zelfstandige,
natuurinclusieve biobased (land)bouweconomie.

1.1 De kansen van biobased bouwen
Het gebruik van duurzame2, biobased bouwmaterialen draagt bij aan het oplossen van
meerdere maatschappelijke opgaven. Allereerst zorgt biobased bouwen voor CO₂reductie in de bouwsector, niet alleen doordat er minder CO₂-intensieve materialen
(zoals beton, bitumen of minerale wol) nodig zijn, maar ook doordat CO₂ voor een
lange periode wordt vastgelegd in bouwwerken. In de landbouwsector kan de teelt van
biogrondstoffen bovendien zorgen voor CO₂-reductie door de verdringing van emissie-intensieve activiteiten (bijvoorbeeld als veeteelt gedeeltelijk plaatsmaakt voor vezelteelt) en de vastlegging van koolstof in de bodem. Daarnaast kan de teelt van biogrondstoffen een rol spelen bij de verduurzaming van de landbouw omdat vezelgewassen
geen of nauwelijks meststoffen, water en gewasbeschermingsmiddelen nodig hebben.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 1 Inleiding

En dit heeft weer een positief effect op de bodem- en waterkwaliteit. Verder leidt de
toepassing van biobased bouwmaterialen tot een verminderd beslag op primaire abiotische grondstoffen, een belangrijke pijler in de transitie naar een circulaire economie.
Tot slot biedt de teelt van biogrondstoffen kansen om de kwaliteit van de natuur en het
Nederlandse landschap te verbeteren.3
Biobased materialen lenen zich voor verschillende toepassingen in gebouwen en infrastructurele bouwwerken. De hoofddraagconstructie van gebouwen kan worden uitgevoerd in (kruislaag)hout en voor daken en gevels is houtskeletbouw een optie. Verder
zijn biogrondstoffen uitermate geschikt als isolatiemateriaal, plaatmateriaal of scheidingswanden. Ook in de grond-, weg- en waterbouw (GWW) liggen kansen. Zo kan het
fossiele bitumen in asfaltwegen vervangen worden door lignine, een natuurlijke lijmstof
die bomen en planten aanmaken.4 Verder kunnen veel betonnen of stalen fiets- en voetgangersbruggen en wegmeubilair (bijvoorbeeld verkeersborden, lichtmasten, vangrails)
vervangen worden door alternatieven van biocomposiet (plantaardige vezels gebonden
door biohars). Dit marktpotentieel betekent overigens niet dat alle fossiele materialen
kunnen worden vervangen door biobased alternatieven. Voor sommige toepassingen,
zoals funderingen of waterwerken, zijn (volledig) biobased oplossingen nog niet reëel.
De focus van deze Nationale Aanpak ligt op de teelt, verwerking en toepassing van
vezelgewassen als vlas, vezelhennep en olifantsgras. Idealiter worden deze gewassen
door Nederlandse boeren op een natuurinclusieve manier geteeld en na verwerking
toegepast bij de nieuwbouw en renovatie van woningen, in de utiliteitsbouw en in de
infrasector. Boeren krijgen zo een nieuw, duurzaam verdienmodel als producent van
bouwmaterialen, terwijl bouwers over voldoende grondstoffen kunnen beschikken.
Naast de teelt van vezelgewassen zal het gebruik van hout in de bouw actief gestimuleerd worden door het creëren van de juiste marktcondities voor biobased bouwen,
zoals voorstellen voor wijzigingen in wet- en regelgeving om biobased bouwen te
bevorderen. Er wordt niet expliciet ingezet op de productiekant van houtbouwketens,
omdat houtproductie zich grotendeels in het buitenland bevindt en de groeitijd van
de meeste bomen ca. 30 jaar is en hiermee op korte termijn geen perspectief geboden
kan worden aan Nederlandse boeren. Wel zal een aantal snelgroeiende boomsoorten

5

(bijvoorbeeld pauwlonia, wilg, en populier) worden meegenomen als houtige gewassen
in agroforestry teeltsystemen.

1.2 Doel van de Nationale Aanpak
Het doel van de Nationale Aanpak is om bij te dragen aan nationale klimaat- en natuurdoelstellingen – en wettelijke verplichtingen – door de transitie van de nu nog gangbare
(abiotische) bouwpraktijk naar een duurzame (biobased) bouwpraktijk te stimuleren.
De opschaling van een markt voor biobased bouwmaterialen vereist tegelijkertijd veranderingen in meerdere sectoren (landbouw, industrie en bouw). De ervaring leert dat
deze transitie niet vanzelf van de grond komt en een grote mate van coördinatie vereist.
Daarom onderneemt de rijksoverheid actie om de transitie in de (land)bouwsector te
faciliteren totdat de markt voor de teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen
zelfstandig functioneert. Het Kabinet Rutte IV heeft middelen vrijgemaakt om zelfstandige ketens op te zetten voor biobased bouwmaterialen: er is € 25 miljoen toegekend
om de markt op te zetten van 2023-2025 (fase 1) en € 175 miljoen gereserveerd om de
markt uit te breiden van 2025-2030 (fase 2). Een volledig overzicht van de interventies
die worden gepleegd met deze middelen is te vinden in Hoofdstuk 4.

1.3 Positionering ten opzichte van andere
programma’s en initiatieven
De Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) heeft als focus om de teelt, verwerking
en toepassing van biogrondstoffen snel en substantieel op te schalen. Gezien het sectoroverstijgende karakter en de bijdrage aan verschillende maatschappelijke opgaven
heeft deze aanpak veel raakvlakken met andere maatschappelijke ontwikkelingen en
programma’s. De aanpak wordt dan ook uitgevoerd door vier verschillende ministeries:
(1) het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vanwege de verantwoordelijkheid voor de nieuwbouwopgave en de verduurzaming van de gebouwde
omgeving, ruimtelijke ordening en landschappelijke kwaliteit, (2) het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat vanwege de verantwoordelijkheid circulaire economie,

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 1 Inleiding

Doel
Bijdragen aan nationale doelstellingen
op gebied van CO2-reductie, stikstofreductie,
circulaire economie, natuur- en biodiversiteitsherstel
en ruimtelijke kwaliteit

Resultaat
Een volwassen markt voor de teelt,
verwerking en toepassing van biogrondstoffen
uit Nederland, die worden toegepast in gebouwen
en bouwwerken

Focus
Productie van (Nederlandse) biobased bouwmaterialen
voor de toepassing in woningen en utiliteitsgebouwen
(nieuwbouw en renovatie) en de grond-, weg- en
waterbouw

Figuur 1 Het beoogde doel, resultaat en de focus van de Nationale Aanpak

6

de verduurzaming van de infrastructuur en het duurzaamheidskader biogrondstoffen,
(3) het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit vanwege de verduurzaming van de landbouw en natuurherstel, en (4) het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat vanwege de verduurzaming van de industrie, waar de bouwsector onder valt.
De aanpak sluit aan bij de opgaven zoals beschreven in het Nationaal Programma
Landelijk Gebied (NPLG), de Agenda Natuurinclusief, het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE), de Strategie Klimaatneutrale en Circulaire Rijksinfrastructuurprojecten (KCI), het Nationaal Isolatieprogramma (NIP), de Kaderrichtlijn Water (KRW)
en ruimtelijke programma’s als Mooi Nederland en het programma NOVEX. De Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) draagt bij aan deze programma’s door het in
de praktijk op gang krijgen van biobased ketens van boeren, industriële verwerkers en
bouwers. Daarnaast is er ook een wisselwerking met andere uitvoeringsprogramma’s
zoals het Groeifondsproject Toekomstbestendige Leefomgeving dat de digitalisering en
industrialisatie van biobased bouwketens ondersteunt.

1.4 Leeswijzer
Dit document is als volgt opgebouwd. In Hoofdstuk 2 staan de maatschappelijk opgaven
en wordt duidelijk wat er ontbreekt in de huidige aanpak. Hoofdstuk 3 beschrijft de
belangrijkste doelstellingen, die bepalen op welke schaal de Nationale Aanpak Biobased
Bouwen wordt uitgerold. In Hoofdstuk 4 wordt het plan van aanpak omschreven, inclusief de interventies die nodig zijn om een robuuste, volwassen markt voor biobased
bouwmaterialen tot stand te brengen. Hoofdstuk 5 gaat in op de sturing van de Nationale Aanpak en Hoofdstuk 6 toont hoe de monitoring van de doelen plaatsvindt. In
Hoofdstuk 7 is dit vertaald in een begroting (tot en met 2025 in detail en tot en met 2030
op hoofdlijnen).

Totstandkoming Nationale Aanpak Biobased Bouwen
De Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) is gebaseerd op een
advies5 dat de stichting Building Balance heeft gegeven op aanvraag van
de rijksoverheid. Het advies omschrijft welke interventies de komende
jaren worden gepleegd om een zelfstandige Nederlandse markt voor
biobased bouwmaterialen op te zetten. Het adviesdocument is opgesteld met een groot aantal overheidsinstanties en marktpartijen, die
in het voorjaar van 2023 hebben deelgenomen aan vijf workshops
waarin een aanpak werd uitgewerkt. Deze aanpak is dus niet alleen voor
marktpartijen gemaakt, maar ook samen met de partijen die een rol
hebben in de uitvoering. Verder is de aanpak gebaseerd op ervaringen
van de stichting Building Balance in de praktijk, die mede door het rijk
wordt gefinancierd.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 1 Inleiding

7

2 Analyse

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

8

2 Analyse
De komende jaren zijn in vele sectoren acties nodig om klimaatverandering

2.1 De opgaven

tegen te gaan, efficiënter om te gaan met (schaarse) grondstoffen, de natuur
en biodiversiteit te herstellen en de kwaliteit van ons landschap te verbeteren.
Dit hoofdstuk beschrijft aan welke opgaven en doelstellingen biobased
bouwen een bijdrage kan leveren en waarom biobased bouwen noodzakelijk
is om dit effect te realiseren. In het kort moet de Nationale Aanpak bijdragen
aan de maatschappelijke opgaven weergegeven in figuur 2.

Tegengaan klimaatverandering
Nederland wil in 2050 klimaatneutraal zijn.6 Daarom stuurt het kabinet op een broeikasgasreductie van 60% in 2030 ten opzichte van 1990.7 Hieraan moet ook de bouwsector
bijdragen, want de bouw is verantwoordelijk voor circa 8% van de CO₂-emissies in
Nederland.8 Een groot deel van die emissies komt voort uit de industriële productie van
bouwmaterialen en -producten. De toepassing van biobased bouwmaterialen kan op
twee manieren leiden tot een forse CO₂-reductie in de bouwsector: (1) het gebruik van
biobased materialen leidt tot verdringing van CO₂-intensieve materialen, en (2) er wordt
CO₂ (in de vorm van koolstof) vastgelegd in bouwwerken. De toepassing van biobased
materialen kan in de bouwsector leiden tot circa 1,6 Mton CO₂-reductie per jaar in 2030
(ten opzichte van business as usual).9

Maatschappelijke opgaven
Tegengaan
van klimaatverandering

Verdringing van CO2
(bouw en landbouw)

Circulaire
economie

Lager primair (abiotisch)
grondstoffenverbruik

Vastlegging van CO2
(bouw en landbouw)

Biodiversiteitsherstel en
waterkwaliteit

Inspelen op
vernatting en
verdroging

Ruimtelijke
kwaliteit

Duurzaam businessmodel
voor boeren

Reductie gebruik mest en
bestrijdingsmiddelen

Teelt van vezelgewassen
op droge of natte bodems

Inpassing teelt gewassen
in landschap

Lichtere bouwmaterialen

Voedselbron voor bijen
en beschutting dieren

<N

Stikstofreductie

Biobased bouwen
Figuur 2 De maatschappelijke bijdrage van de teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen in de bouw

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

9

Daarnaast draagt de teelt van biogrondstoffen ook bij aan de CO₂-reductie in de agrarische sector, vanwege de verdringing van bestaande emitterende activiteiten (bijvoorbeeld veetelers die gedeeltelijk overstappen op vezelteelt), de vastlegging van koolstof
in de bodem en het vormen van regionale biobased ketens waarmee de transportemissies worden verlaagd.10 Tot slot vindt er extra CO₂-reductie plaats doordat biobased
isolatiematerialen een hoge warmteopslagcapaciteit hebben, wat betekent dat de hitte
op warme dagen langer buitengehouden wordt en de koelbehoefte van gebouwen
lager is.11
Biobased materialen zijn noodzakelijk om de ambitieuze reductiedoelstelling te
behalen, want een forse emissiereductie in de bouwsector is op korte termijn lastig
op een andere wijze te realiseren. Zoals aangegeven zijn de emissies vooral het resultaat van het industriële productieproces van de materialen. De mogelijkheden om de
(producerende) industrie versneld te verduurzamen zijn echter beperkt, onder andere
door de geringe beschikbaarheid van hernieuwbare energie en de beperkte capaciteit
op het elektriciteitsnet.12 Daarom is het terugdringen van emissie-intensieve materialen op korte termijn een van de meest veelbelovende interventies om CO₂-reductie
in de bouwsector te realiseren.13 En zelfs als de energiemix in latere jaren wel volledig
duurzaam is, blijft het onwenselijk om duurzame energie in te zetten voor toepassingen,
die ook met aanzienlijk minder energie-intensieve materialen geproduceerd kunnen
worden.14 Voor het opwekken van duurzame energie zijn immers altijd schaarse materialen en ruimte nodig. Het Expertteam Energiesysteem 2050 heeft dan ook expliciet
geadviseerd om in te zetten op biobased bouwmaterialen.15

Het inblazen van stro als isolatiemateriaal voor een corporatiewoning

Circulaire economie

materiaalvraag voor gebouwen als al het vrijkomende materiaal zou worden hergebruikt18 (nu gebeurt dit nog bij slechts 8% van de materialen19). De prognose voor 2030 is
dat de grondstoffenvraag in de GWW ruim een kwart meer zal zijn dan er aan secundaire
grondstoffen uit vervanging en renovatie vrijkomt.20 Kortom, hernieuwbare materialen
zijn noodzakelijk om de circulaire doelen te realiseren.

Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn en heeft als richtinggevend doel gesteld
om in 2030 al 50% minder primaire abiotische grondstoffen (mineralen, metalen en
fossiel) te gebruiken.16 De bouwsector kan hieraan bijdragen door minder of anders
te bouwen, materiaal te hergebruiken of door met duurzame materialen, gemaakt
van hernieuwbare biogrondstoffen, te bouwen. Gezien de bouw- en renovatieopgave
is het niet realistisch om veel minder te bouwen – sterker nog, de materiaalvraag zal
in de toekomst waarschijnlijk alleen maar toenemen.17 Ook met hergebruik kan de
doelstelling niet gerealiseerd worden: hergebruik kan slechts voorzien in 20% van de

Uit onderzoek blijkt dat het primair grondstoffenverbruik voor de woningbouwopgave met 11,7% kan dalen als biobased materialen worden toegepast.21 Dit betekent
overigens niet dat biogrondstoffen concurreren met her te gebruiken bouwmateriaal. Integendeel: ze vullen elkaar bij de huidige behoefte goed aan, omdat niet alle
minerale oplossingen geheel losgelaten kunnen worden en (voorlopig) nodig blijven
voor bepaalde toepassingen.22 Om duurzaam gebruik van materialen in de toekomst
te bevorderen, moet ook bij de toepassing van biobased materialen aandacht zijn

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

10

voor levensduur, losmaakbaarheid, herbruikbaarheid en recyclebaarheid. Het
streven is om toepassingen te ontwikkelen waarbij vrijkomende biogrondstoffen
na de eerste levenscyclus hergebruikt worden, zodat ze wederom in de bouw
worden toegepast.

Stikstofreductie
Om Nederlandse natuurgebieden te beschermen, moet de stikstofuitstoot de
komende jaren in meerdere sectoren omlaag. De teelt van vezelgewassen voor
biobased bouwmaterialen biedt boeren een alternatief verdienmodel dat bij kan
dragen aan de stikstofreductie in de landbouwsector. Het verbouwen van vezelgewassen is interessant in gebieden waar boeren moeten extensiveren, bijvoorbeeld rond Natura 2000-gebieden en rond bepaalde kaderrichtlijn water (KWR-)
waterlichamen. Die extensivering kan plaatsvinden doordat veetelers (gedeeltelijk)
overstappen op vezelteelt, want daarvoor is minder (kunst)mest nodig waardoor
de stikstofuitstoot daalt. Zo ontstaat er een rendabel verdienmodel voor boeren
die moeten extensiveren. Daarom wil het kabinet volop inzetten op nieuwe
verdienmodellen, zoals de teelt van biogrondstoffen voor biobased materialen.23
Een stikstofreductie lijkt ook mogelijk door technische innovaties in de landbouwsector, hoewel er nog veel discussie is over de effectiviteit van deze oplossingen.24
De gedeeltelijke omschakeling naar onder andere de teelt van biogrondstoffen
blijft op korte termijn waarschijnlijk noodzakelijk om de gestelde stikstofdoelen
te behalen. Daarom is het essentieel om boeren perspectief te bieden door het
stimuleren van biobased bouwmaterialen. Dit kan ook door maximale verwaarding van alle onderdelen van de plant: gewasresten die bijvoorbeeld niet voor
consumptie geschikt zijn, kunnen worden gebruikt in biobased bouwmaterialen.25
Zo kan stro (een restproduct van graan) dienen als bouwmateriaal. Tot slot kan de
toepassing van biobased bouwmaterialen ook leiden tot een stikstofreductie op
de bouwplaats. Doordat biobased materialen ruim vijf keer zo licht zijn als abiotische materialen26, kunnen werktuigen minder zwaar worden uitgevoerd, dalen
transportemissies en is de elektrificatie van bouwmaterieel beter mogelijk. Ook dit
zorgt voor een afname van de stikstofemissies.27

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

Herstel van biodiversiteit en waterkwaliteit
De ambities rondom het herstel van biodiversiteit zijn vastgelegd in de Vogelrichtlijn en de
Habitatrichtlijn. In tegenstelling tot intensieve gewassen kunnen vezelgewassen een impuls
vormen voor de biodiversiteit, doordat er vaak geen gewasbeschermingsmiddelen worden
gebruikt, minder jaarlijkse grondbewerking plaatsvindt en zeer weinig mest wordt gebruikt.
Hierdoor stijgt het organisch stofgehalte in de bodem en kunnen micro-organismen en
insecten, die interacteren met de bodem, floreren. Op die manier kunnen vezelgewassen
helpen om natuur op en rondom akkers te ontwikkelen en om verarmde landbouwgronden
te herstellen: ze kunnen fungeren als fysieke buffer tussen de intensievere teelten en natuurgebieden en ze kunnen worden ingezet als rust- of wisselgewas in de rotatieteelt. Dit houdt
in dat vezelgewassen tussen de teelten van (voedsel)gewassen worden geteeld, waardoor
de water- en bodemkwaliteit van de grond in de meeste gevallen verbetert.28 Het is dan wel
zaak dat de teelt van vezelgewassen op een duurzame, natuurinclusieve manier gebeurt.
Daarnaast bieden sommige vezelgewassen een voedselbron voor bestuivers, zoals bijen, en
ze kunnen beschutting bieden voor akkervogels en klein wild.29
De teelt van vezelgewassen kan ook een bijdrage leveren aan de waterkwaliteit, die onder
druk staat.30 In 2027 moet Nederland voldoen aan de kaderrichtlijn water (KRW), een
kwaliteitsnorm voor de chemische en ecologische kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater. De grootste opgave is de uitspoeling van nitraat en de afspoeling van fosfaathoudend
slib van bemeste velden naar sloten, waardoor te veel nutriënten in het oppervlaktewater
belanden.31 Een mogelijke oplossing is om bufferzones rondom KRW-waterlichamen aan
te leggen om de uit- en afspoeling van nutriënten te voorkomen. Op deze plekken staan nu
vaak gewassen die veel minder productie leveren als ze minder bemest worden – en waarbij
nog gewasbeschermingsmiddelen worden toegepast – terwijl er ook een business case
is voor vezelgewassen, die weinig tot geen meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen
nodig hebben. Zo verbetert de waterkwaliteit, kan de agrariër doorboeren en ontstaat er een
groter aanbod aan vezels voor de bouw.

11

Inspelen op vernatting en verdroging

2.2 De huidige markt voor biobased bouwmaterialen

Nederland heeft in toenemende mate te kampen met vernatting (als gevolg van overvloedige neerslag, een stijging van de grondwaterstand en bodemdaling) en verdroging
(als gevolg van gebrekkige neerslag, grondwateronttrekking en versnelde afwatering).
Dit heeft schadelijke effecten voor zowel de natuur als de landbouw, zoals schade aan
gewassen, verlies aan biodiversiteit, verstoring van ecosystemen en waterkwaliteitsproblemen. Vezelteelten kunnen bijdragen aan het productief houden van gronden die
geteisterd worden door vernatting of verdroging: veel vezelgewassen zijn geschikter op
plaatsen waar traditionele voedselgewassen het niet goed doen, bijvoorbeeld op droge
of juist natte bodems.32 Zo wordt het steeds lastiger om gewassen als aardappelen en
suikerbieten te telen op hoge zandgronden, waar water moeilijk vast te houden is in
periodes van droogte. Vaak wordt gekozen voor technische oplossingen (zoals drainage
of irrigatie) om de teelt in stand te houden, terwijl de teelt van meer robuuste (vezel-)
gewassen ook een oplossing kan zijn.33

Gezien de maatschappelijke opgaven rondom het tegengaan van klimaatverandering,
circulariteit, natuur- en biodiversiteitsherstel en de verbetering van de ruimtelijke
kwaliteit is een snelle en substantiële opschaling van biobased bouwmaterialen
essentieel. De markt voor biobased bouwmaterialen komt echter niet vanzelf van de
grond. Dit heeft verschillende oorzaken. Ten eerste kunnen innovatieve en potentieel concurrerende gewas-productcombinaties (bijvoorbeeld inblazen van stro als
dakisolatie) de markt lastig betreden, omdat er nog geen robuuste ketens bestaan en
omdat de verwerkingscapaciteit nog verder moet worden ontwikkeld. Ten tweede zijn
biobased bouwproducten op dit moment vaak nog duurder dan traditionele bouwmaterialen, waardoor er weinig vraag naar is.35 Daardoor is de productie beperkt en
aarzelen verwerkers en bouwers om te investeren. Voor agrariërs geldt dat de business

Ruimtelijke kwaliteit
Tot slot kan de teelt van biogrondstoffen een impuls geven aan de kwaliteit van ons
landschap. Door de keuze van het teeltsysteem aan te laten sluiten op de kenmerken
en uitdagingen in een gebied kunnen koppelkansen (klimaat, stikstof, bodem, water)
meegenomen worden. Zo kunnen nieuwe teelten ingezet worden op die gronden waar
het huidige landschap kwalitatief verbeterd kan worden of waar het huidige productiesysteem eindig is. De ambitie van het rijksprogramma Mooi NL is om boeren een
perspectief te bieden voor de teelt van biogrondstoffen op verschillende grondtypen
en daarbij landschappelijke kwaliteiten te realiseren.34 De Nationale Aanpak Biobased
Bouwen streeft naar de teeltomvang van 50.000 ha vezelgewassen, bij voorkeur
op locaties waar ze positief bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit. Daarvoor is geen
blauwdruk te geven; voor ieder gebied zal, bijvoorbeeld via ontwerpteams, situationeel
bepaald moeten worden wat de bijdrage van vezelgewassen in dit opzicht kan zijn.

De ruimtelijke inpassing van Miscanthus in de Achterhoek

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

12

2.3 De huidige aanpak

case voor een aantal gewassen nog niet aantrekkelijk genoeg is. Ten derde zijn veel
marktpartijen nog niet bekend met biobased materialen, waardoor ze nog nauwelijks
worden toegepast.
De markt voor biobased bouwmaterialen is de afgelopen jaren niet substantieel
gegroeid, waardoor de marktomvang van biobased bouwmaterialen nog zeer gering
is: op basis van gewicht is het aandeel bouwmaterialen van hout 2% en van de overige
biobased materialen slechts 0,1%.36 Ook is het areaal vezelgewassen dat geteeld wordt
voor bouwproducten met circa 2.000 hectare nog marginaal.37 Er is sprake van een
patstelling: aanbieders zijn niet geneigd nieuwe producten te ontwikkelen als de vraag
beperkt is, en de vraag naar nieuwe producten zal niet snel ontstaan als het aanbod
beperkt is. De belangrijkste interventie voor het doorbreken van deze patstelling is het
ontwikkelen van ketens waarin langjarige afspraken worden gemaakt over vraag en
aanbod. Zo krijgen partijen zekerheid over de levering en de afzet, zodat ze investeringen kunnen doen in de teelt, de industriële verwerking en toepassing in bouwmaterialen. De eerste 13 productieketens zijn afgelopen jaar reeds opgezet.38 De keten voor de
biobased bouwmaterialen is toegelicht in figuur 3.

Agro

Landselectie

Landbeheer

Zaaien

De afgelopen jaren is vanuit de rijksoverheid en medeoverheden al ingezet op het
stimuleren van biobased bouwmaterialen via juridische, stimulerende en coöperatieve
instrumenten. Ten eerste is er wet- en regelgeving gericht op de milieuprestatie van
gebouwen: deze eisen worden aangescherpt en verbreed naar andere gebruiksfuncties, en er komt verdergaande sturing op de CO₂-emissies van gebouwen.39 Ook is het
voornemen om dwingende sturing op duurzaamheid toe te passen in de GWW-sector.40
Ten tweede stimuleert de overheid marktpartijen om biobased materialen te gebruiken,
onder andere door een subsidie aan Building Balance voor het opzetten van biobased
ketens, buyer groups voor de inkoop van biobased materialen, en een fiscale stimulans
(MIA\Vamil) voor bouwen met een lage milieu-impact. Ten derde zijn er coöperatieve
instrumenten om de markt voor biogrondstoffen van de grond te krijgen, zoals de City
Deal Circulair en Conceptueel Bouwen, de Green Deal Houtbouw41 (Metropoolregio
Amsterdam) en het convenant Toekomstbestendige Woningbouw42 (provincies). Ook
wordt de teelt van vezelgewassen financieel gestimuleerd vanuit de eco-regeling.

Industrie

Telen

Oogsten

Vervoer

Opslag/
overslag

Drogen

Halffabricaat

Bouw

Productie
materiaal

Verwerking
materiaal

Gebouwd
bouwwerk

Exploitatie

Hergebruik

Figuur 3 De biobased productieketen: van de teelt tot de toepassing van biogrondstoffen

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

13

Hoewel er al veel gebeurt, zijn de huidige activiteiten nog onvoldoende om op korte
termijn een substantiële markt voor biobased bouwmaterialen van de grond te krijgen.
Die opschaling zal alleen ontstaan als er voldoende en continue vraag is naar biobased
bouwmaterialen en er voldoende verwerkingscapaciteit is. Daarbij is het cruciaal dat de
vezelteelt een concurrerend saldo oplevert dat bijdraagt aan het inkomen van de boer
en er zekerheid is over de afzet van vezels op de langere termijn. In de huidige aanpak
ontbreken vier elementen voor het creëren van een gezonde, zelfstandige markt voor
duurzame biogrondstoffen in de bouw:
1

2

Sommige noodzakelijke interventies zijn nog niet doorgevoerd
Op meerdere posities in de keten ontbreken de prikkels om te investeren in de
teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen. Dit komt doordat een aantal
marktcondities nog niet is geregeld. Zo is er nog geen aantrekkelijke subsidiëring
voor biobased isolatiematerialen, waardoor de vraag naar deze materialen achterblijft. Ook ontbreekt een stimuleringsregeling om verwerkingsfaciliteiten op te
zetten, waardoor geteelde vezels nog niet op voldoende schaal in Nederland
verwerkt kunnen worden tot bouwmaterialen. Verder is het instrumentarium
voor de infrasector minder ver ontwikkeld dan dat voor de woning- en utiliteitsbouw. Door het ontbreken van dit soort essentiële schakels in de markt wordt
opschaling belemmerd.

Veel van de activiteiten zijn te kleinschalig of vrijblijvend
De beperkte activiteiten die nu plaatsvinden zijn nog kleinschalig en bevinden
zich nog in een pilotfase. Er worden – door Building Balance met subsidie van de
rijksoverheid – in het land 13 ketens begeleid. Dit gebeurt echter nog op kleine
schaal. Om een zelfstandig functionerende, robuuste markt te realiseren is een
grotere schaal nodig, omdat er dan schaalvoordelen ontstaan en het voor boeren
en verwerkers interessanter wordt om in vezelgewassen te investeren. Het gebruik
van biogrondstoffen en andere duurzame materialen kan pas de norm worden
(gemaakt) als het bij een bepaalde schaal kan concurreren met gangbare materialen.
Daarvoor is er vertrouwen nodig dat die schaal ook echt levensvatbaar is zodra die
is gerealiseerd.
3

Er zijn geen heldere doelen en de monitoring ontbreekt
Er zijn nog geen heldere doelen voor de teelt, industriële verwerking en toepassing
van biobased bouwmaterialen. Hierdoor weten marktpartijen niet hoe ze hun investeringen moeten inrichten en is het niet mogelijk om de voortgang van het beleid
goed te monitoren en beleid bij te sturen als dat nodig blijkt.

Bovenstaande zaken vormen het fundament voor de aanpak en de interventies die de
rijksoverheid de komende jaren pleegt om de markt voor biogrondstoffen op te schalen
(zie Hoofdstuk 4).

Er is te weinig coördinatie in de markt
Om een robuuste markt voor biogrondstoffen op te zetten, moeten tegelijkertijd in
meerdere sectoren (landbouw, industrie, bouw) veranderingen plaatsvinden die op
elkaar afgestemd zijn. Als de vraag bijvoorbeeld wordt gestimuleerd via normering
en subsidiëring, moet er ook voldoende aanbod zijn – anders ontstaat er schaarste,
wat mogelijk een prijsopdrijvend effect heeft. Daarom is coördinatie nodig tussen de
transities in de verschillende sectoren. Dit vergt een mate van begeleiding die tot nu
toe ontbreekt.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 2 Analyse

14

3 Doelen en resultaten
Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 3 Doelen en resultaten

15

3 Doelen en resultaten
3.1 Hoofddoel voor 2030
Outputs
Het hoofddoel van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is om ‘bij te dragen aan
nationale doelstellingen op het gebied van CO₂-reductie, stikstofreductie, circulaire economie,
natuur- en biodiversiteit en ruimtelijke kwaliteit’. Dit gebeurt door het opzetten van een
robuuste en zelfstandige markt voor de teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen in de bouw. Om dit te realiseren, worden samen met marktpartijen, overheden
en kennisinstellingen interventies, condities en activiteiten georganiseerd, die leiden tot
het versneld gebruik van Nederlandse agrobased grondstoffen (en houtmaterialen) in
gebouwen en infrastructurele bouwwerken.

3.2 Resultaten in 2030
Om bovenstaande doelstelling te bereiken, streeft de rijksoverheid naar het realiseren
van verschillende resultaten in 2030, hoewel veel partijen nodig zijn voor het bereiken
ervan. Deze resultaten kunnen worden onderverdeeld in de directe resultaten van
de Nationale Aanpak (outputs), de gevolgen in de markt (outcomes) en de effecten in
de maatschappij (impact). De resultaten worden behaald door een combinatie van
houtbouw en biologisch vezelgebruik (allebei onderdeel van ‘biobased bouwen’).

'Het hoofddoel van de aanpak is ombij te
dragen aan nationale doelstellingen op het
gebied van CO₂-reductie, stikstofreductie,
circulaire economie, natuur en biodiversiteit
en ruimtelijke kwaliteit.'

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 3 Doelen en resultaten

→ Tenminste 25 producerende ketens van boeren/verwerkers/bouwers.
→ Tenminste 50.000 hectare vezelteelt per jaar (bestemd voor de bouw).
→ Verwerkingscapaciteit voor minimaal 400.000 ton vezels per jaar.
→ Minimaal 20 uitontwikkelde marktrijpe gewas-productcombinaties.
→ Minimaal 30 biobased bouwconcepten waarvan 30-45% biobased.

Outcomes
→ Tenminste 30% van de nieuwbouwwoningen is gerealiseerd met 30%
biobased materialen of meer.
→ Tenminste 30% van de isolatie voor verduurzaming is uitgevoerd met
biobased materialen.
→ Tenminste 30% van de gebruikte materialen voor utiliteitsbouw is biobased.
→ Tenminste 10% van het wegmeubilair (inclusief geluidsschermen,
verkeersborden, lichtmasten en geleiderails) is biobased.
→ Tenminste 15% van het straatmeubilair is biobased.
→ Tenminste 15% van de nieuw toegevoegde bitumen in asfalt is minimaal
80% biobased.
→ Tenminste 30% van de nieuwe oeverbeschoeiing is gemaakt van
biocomposiet.
→ Tenminste 50% geotextiel in de waterbouw is biobased.
→ Tenminste 20% van het niet-constructieve beton dat toegepast wordt in
de GWW is bioverrijkt voor tenminste 15%.
→ 5.000 Fiets- en voetgangersbruggen zijn verrijkt met bio-composiet in het
dek en/of de leuning.

16

Impact
Het realiseren van deze resultaten heeft bijgedragen aan:
→ Een duurzame en volhoudbare bouwsector, doordat de CO₂-voetafdruk van
bouwactiviteiten per jaar met tenminste 1,6 Mton is verlaagd per 2030.
→ Een rendabel verdienmodel voor boeren, zodat de landbouwtransitie wordt
versneld richting een duurzame en meer extensieve landbouw.43
→ Het verbeteren van de bodem- en waterkwaliteit, de biodiversiteit
en de ruimtelijke kwaliteit en het reduceren van CO₂-emissies in de
landbouwsector.
→ De circulaire economie, door primaire abiotische grondstoffen en minerale
delfstoffen (met uitzondering van oppervlaktedelfstoffen zand, grind, klei)
te vervangen door hernieuwbare grondstoffen en materialen.

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) zal jaarlijks monitoren of de
beoogde resultaten nog in beeld zijn (zie Hoofdstuk 6). Dit gebeurt door de indicatoren
te vergelijken met de jaarlijkse doelstellingen.

3.3 Definitie van biobased bouwen
Om te bepalen of de doelen en resultaten worden gehaald is het belangrijk om het
begrip ‘biobased’ af te bakenen. Het streven is om materialen van 100% biologische
grondstoffen te maken, die op regeneratieve wijze zijn geteeld en bijdragen aan de
ruimtelijke kwaliteit en het oplossen van gebiedsspecifieke problemen als waterkwaliteit, biodiversiteit en stikstofuitstoot. Hierbij wordt zoveel mogelijk CO₂ opgeslagen

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 3 Doelen en resultaten

per ton bouwmateriaal. De biomassa die hiervoor gebruikt is moet binnen 75 jaar op
verantwoorde wijze weer zijn aangegroeid. Dit is een ideaalbeeld dat op dit moment
nog niet te realiseren is. Daarom hanteren we voor nu de volgende definitie voor
woningen en gebouwen:

Biobased bouwmateriaal is materiaal dat voor minimaal
70% uit hernieuwbare massa bestaat, bepaald volgens
de EN16575:2014.
Deze definitie zal gaandeweg aangescherpt worden door het aandeel hernieuwbare
massa te vergroten. Idealiter zijn de biobased bouwmaterialen later herbruikbaar als
grondstof in een nieuw bouwmateriaal of in de natuur, wanneer ze vrijkomen bij een
sloop, demontage of renovatie. Het is essentieel om biobased materialen dusdanig
zuiver te houden dat ze geen milieubelasting vormen als ze (eventueel) terug worden
gebracht in de natuur.
Als er biogrondstoffen worden toegepast, maar ze voor minder dan 70% uit hernieuwbare massa bestaan, spreken we van ‘bioverrijkte’ materialen, objecten en producten.
In de GWW-sector wordt vaak gebruikgemaakt van materialen die nog niet kunnen
worden toegepast zonder abiotische grond- en hulpstoffen – veelal minerale oppervlaktedelfstoffen zoals zand, grind en klei. De term ‘bioverrijkt’ verwijst dan naar de
verdringing van CO₂-intensieve, abiotische stoffen door een relatief geringe hoeveelheid
biotische stoffen (binders, harsen, lijmen, vulstoffen en dergelijke). Bioverrijkte materialen zien we met name bij beton en asfalt.

17

4 Plan van aanpak

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

18

4 Plan van aanpak
4.1 Inzet en rol van het rijk

4.2 Actielijnen

Om de beoogde resultaten te halen moet een samenhangend geheel aan interventies worden uitgevoerd die leiden tot het versneld opschalen van zowel de productie,
de verwerking als het gebruik van biogrondstoffen. De uitvoering van de Nationale
Aanpak Biobased Bouwen (NABB) is nadrukkelijk niet alleen de verantwoordelijkheid
van de (rijks)overheid. De (rijks)overheid kan zorgen voor de juiste randvoorwaarden en
marktcondities, onder andere door aanpassing van wet- en regelgeving, stimulansen
in de vorm van financiële regelingen en de coördinatie van alle interventies. Voor een
systeemverandering zijn echter inspanningen van allerlei (markt)partijen nodig. Een
groot deel van de interventies wordt uitgevoerd door de stichting Building Balance, de
uitvoeringsorganisatie van de Nationale Aanpak. In Hoofdstuk 5 wordt toegelicht hoe met
andere maatschappelijke partners wordt samengewerkt.

De uitvoering van dit plan verloopt via zes actielijnen (zie hieronder). Onder de zes
actielijnen vallen verschillende interventies. Een interventie is een activiteit die, vaak
in samenhang met andere interventies, één of meerdere condities creëert waarmee de
opschalingskansen van biobased bouwen worden vergroot. Hieronder staat een overzicht van de actielijnen en de interventies van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen,
hoewel de interventies niet als definitief opgevat moeten worden. Een langjarig transitieplan kenmerkt zich door sturing op basis van voortschrijdend inzicht. Er ontbreken
ongetwijfeld relevante interventies die later onderdeel worden van de aanpak en er zijn
ook interventies die zullen afvallen omdat ze te weinig effect sorteren. Bij de start van
het programma wordt ingezet op de volgende interventies, weergegeven in figuur 4.

De uitvoering van de NABB gebeurt in twee fasen: in fase 1 (2023-2025) worden de
eerste stappen gezet richting de geformuleerde resultaten. Er wordt € 25 miljoen
besteed om ketens te ontwikkelen, verwerkingsfaciliteiten op te zetten en in te richten
en de markt voor biobased bouwmaterialen te vergroten. In fase 2 (2025-2030)
vindt de grootschalige uitvoering van de aanpak plaats en wordt – mits het kabinet
deze middelen toekent – nog eens € 175 miljoen ingezet om ervoor te zorgen dat de
gewas-productcombinaties op grote schaal worden toegepast.44 In dit document ligt
de focus op de interventies in fase 1, maar tegelijkertijd wordt op hoofdlijnen geschetst
welke activiteiten in fase 2 moeten plaatsvinden, want voor de succesvolle opschaling
van biobased bouwen moeten de interventies worden doorgezet tot en met 2030.

'Voor een systeemverandering zijn inspanningen
van allerlei (markt)partijen nodig.'

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

19

Actielijnen en interventies van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen

Algemeen

Agro

Industrie

Bouw

ACTIELIJN I – Het opzetten en opschalen van biobased ketens

ACTIELIJN IV – Testen en certificeren

1

Opzetten en opschalen van ketens van boeren, verwerkers en bouwers

23

Testfaciliteiten collectief benutten en testvragen bundelen

2

Interbancair overleg voor de ontwikkeling van financieringsconstructies

24

Stimuleren duurzaamheid biogrondstoffen

3

Teelt van vezelgewassen op rijksgronden

25

Testprogramma voor vezels, bouwmaterialen en constructies

26

Stimuleren extra biobased productkaarten in de Nationale Milieudatabase

ACTIELIJN II – Vraagstimulering bij bouwers en opdrachtgevers
ACTIELIJN V – Kennisdeling en onderwijs

4

Aanpassen en aanscherpen van normen om biobased bouwen te verankeren

5

Vergroten rol overheid als launching customer van biobased bouwmaterialen

27

Opzetten en doorontwikkelen Biobased Campus

6

Opnemen bonus op biobased materialen in subsidieregelingen

28

Biobased leerstof opnemen in kwalificatiedossiers MBO/HBO/WO

7

Doorontwikkelen van pilotprojecten tot marktrijpe oplossingen in de GWW-sector

29

Ontwikkelen uitgangspunten ruimtelijke kwaliteit en daarmee experimenteren

8

Afspraken over standaardisatie van lokale uitvragen duurzame woningbouw

30

Samenwerking en kennisontwikkeling met bestaande agro-adviesbedrijven

9

Biobased indicatoren opnemen in de uitvoering van de Woondeals

31

Opleiding ontwikkelen voor relevante erfbetreders

10

Biobased indicatoren opnemen in Bouwstroominitiatieven

32

Regionale leernetwerken opzetten voor overstap op vezelteelt

11

Ontwikkelen standaard biobased uitvraag voor inkoopbeleid medeoverheden

12

Ontwikkelen standaard biobased uitvraag voor woningcorporaties

33

Training biobased bouwen voor bouwers, architecten en ingenieurs

13

Ambtelijke ondersteuning gemeenten en provincies bij procedures

34

Technische kennis over materialen bundelen en verspreiden in de markt

14

Verlaging hypotheektarieven voor biobased bouwen

35

Kennislacunes en mythes over toepassing van biobased doorbreken

15

Ondersteuning van bouwers

ACTIELIJN III – Activatie van agrariërs en verwerkers
16

Het ontwikkelen van een generieke methode voor carbon credits

17

Proefdraaien carbon credits en garantiefonds voor carbon credits

18

Oprichten van belangenvertegenwoordiging voor vezeltelers en -verwerkers

19

Doorontwikkeling afwegingskader vezelgewassen

20

Opzetten van een stimuleringsregeling voor verwerkers van vezels

21

Biobased incubator voor het ondersteunen van startende verwerkers

22

Ondersteuning keuzes verwerkingstechnieken door vergelijking kosten en LCA

ACTIELIJN VI - Onderzoek en innovatie
36

Experimenteren met natuurinclusieve teelt

37

Ontwikkeling voorwaarden regeneratieve teelt

38

Onderzoek naar en experimenteren met waterkwaliteitsverbetering bij vezelteelt

39

Onderzoek naar en experimenteren met optimale beleidscondities voor vezelteelt

40 Onderzoek naar de biodiversiteitsbijdrage van vezelteelt
41 Het onderzoeken van de rol van een omschakelfonds voor boeren
42

Onderzoek naar verankering biobased bouwen in (bouw)regelgeving

43

Onderzoek naar de optimale toepassing van biobased bouwmateriaal

44 Verkenning Garantiefonds voor de GWW-sector
45 Onderzoeken bijmengnorm biogrondstoffen t.b.v. infratoepassingen

Figuur 4 Een overzicht van de actielijnen en interventies van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

20

Actielijn I: Het opzetten en opschalen van biobased ketens
De belangrijkste actie van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is het opzetten en
opschalen van ketens van boeren, verwerkers en bouwers. Door het maken van langjarige afspraken tussen partijen in de keten, krijgt iedere partij zekerheid en wordt de
impasse in de markt doorbroken: (1) aanbieders van vezelgewassen hoeven niet meer te
wachten op de vraag omdat men zekerheid heeft dat de vezels worden afgenomen, (2)
vragende partijen als bouwers en opdrachtgevers hebben zekerheid over de levering van
de biogrondstoffen, en (3) verwerkers krijgen het benodigde volume waarop ze investeringen kunnen baseren. Deze actielijn bouwt voort op de huidige aanpak en activiteiten
van Building Balance, die al meerdere ketens in het land heeft opgezet. De middelen
uit deze Nationale Aanpak worden gebruikt om het aantal ketens uit te breiden, extra
partijen te betrekken en de ketens intensiever te ondersteunen. Het doel is om per
regionale keten door te groeien naar minimaal 1.000 hectare teelt van vezelgewassen

en in landelijke ketens – georganiseerd rondom nieuwe of opgeschaalde verwerkingsfaciliteiten – naar minimaal 4.000 hectare. Verder vindt interbancair overleg plaats om te
zoeken naar passende financiële ondersteuningscondities voor partijen in de keten.
Bij het opzetten van ketens wordt in eerste instantie gewerkt met de koplopers in de
markt. Dit zijn partijen die toekomst zien in biobased materialen en hun nek uitsteken
om dit van de grond te krijgen. Vaak loopt dit al op beperkte schaal: hennep- en miscanthusverwerkers die al jaren actief zijn en willen opschalen, boeren die al vezels telen
en deze nu in de bouw willen afzetten, akkerbouwers die over willen schakelen naar
regeneratieve teelten, of biobased bouwers die op zoek zijn naar nieuwe of betaalbare
biobased materialen. Door hen gezamenlijk in stelling te brengen komt de opschaling
het snelst van de grond. In het kort worden de volgende interventies ingezet om met
deze partijen tot robuuste ketens te komen:

#

Actielijn I - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

1

Opzetten en opschalen

Een ketenregisseur van Building Balance spant zich in om ketenprojecten op te zetten en te begeleiden, onder andere in de vorm van

Building Balance

van ketens van boeren,

coöperaties. Dit kan op nationale of regionale schaal. De regisseur brengt een eerste groep koplopers bij elkaar, kent de bestaande

verwerkers en bouwers

bedrijven en samenwerkingsverbanden in de regio en verbindt het initiatief hiermee. Ook worden relevante medewerkers van
gemeenten, waterschappen en provincies geactiveerd in het ketenproject. Op nationale schaal staan (bestaande) grote verwerkers
centraal die het regionale aanbod en/of vraag overstijgen. In het begin worden de ketens stevig begeleid, maar de begeleiding krijgt een
meer faciliterend karakter als marktpartijen elkaar definitief gevonden hebben en tot een businessplan gekomen zijn. De ketenregisseur
staat in verbinding met regisseurs in andere ketens, zodat het wiel niet steeds opnieuw uitgevonden hoeft te worden. Er worden minimaal
25 ketens opgezet.

2

Interbancair overleg

In een interbancair overleg worden kennis en praktijkervaring over financieringsconstructies in de ketens gedeeld. Dat versnelt de

Building Balance

voor de ontwikkeling van

productontwikkeling van financiële dienstverlening voor deze transitie en vergroot de financiële omvang en draagkracht van de NABB-

(i.s.m. banken)

financieringsconstructies

agenda. Aan deze tafel wordt ook besproken hoe regelingen vanuit de NABB zo effectief mogelijk bijdragen aan de investeringssnelheid
binnen de keten.

3

Teelt van vezelgewassen

Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) bekijkt samen met andere partijen welke stimulans nodig is om productie van biogrondstoffen op rijks-

op rijksgronden

gronden te faciliteren. Onderdeel is de verkenning door het RVB naar een living lab in Flevoland. Zo ontstaat inzicht hoe de nieuwe vezel-

Rijksoverheid

teelten gekoppeld zijn aan toepassing in rijksgebouwen, maar ook de grootschalige woningbouwlocaties waar het rijk bij betrokken is.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

21

Actielijn II: Vraagstimulering bij bouwers en opdrachtgevers
Om een snelle opschaling van de markt voor biobased bouwmaterialen te realiseren,
is het essentieel dat het voor iedere partij in de keten aantrekkelijk is om te investeren.
Daarvoor moet een voldoende en stabiele vraag ontstaan naar biobased bouwmaterialen, want dan hebben agrarische ondernemers en industriële verwerkers het
vertrouwen dat ze hun initiële investeringen terug kunnen verdienen. Hierin heeft de
overheid een belangrijke rol, onder andere door het aanscherpen van de normering
van gebouwen, het stimuleren van biobased bouwen via subsidieregelingen en scherpe
criteria bij inkoop- en tendertrajecten. Medewerkers van woningcorporaties, provincies en gemeenten worden actief ondersteund, zodat de scherpe biobased criteria
ook daadwerkelijk in de praktijk worden toegepast. In de GWW wordt gekeken naar
de ontwikkeling van een passend instrumentarium voor verplichte bijmenging van
biogrondstoffen in infrastructurele objecten, naast het versnellen van biobased aanpassingen in RAW-bestekken45. Uiteindelijk moet deze actielijn zorgen voor duidelijkheid en
vertrouwen in de markt en zo voor een stimulering van de vraag.

Om opschaling te bevorderen wordt gewerkt met partijen die snel schaal kunnen
creëren, zoals industriële verwerkers, grote bouwbedrijven en grotere opdrachtgevers (bv. gemeenten, woningcorporaties en infrabeheerders). Als industriële bouwers
traditioneel isolatiemateriaal (bijvoorbeeld EPS) in hun gehele productlijn vervangen
door een gelijkwaardig biobased alternatief, heeft dit een groot effect doordat een
hele productielijn (met bijvoorbeeld 6.000 daken) in één keer op biogrondstoffen zal
overschakelen. Een dergelijke olievlekwerking gaat ook uit van de vervanging van
fossiel bitumen in asfalt door lignine uit hout en vezelgewassen, wat kan leiden tot
een substantiële schaalsprong. In de praktijk blijkt dat een groeiend aantal innovatieve
bedrijven zeer bereidwillig is om biogrondstoffen toe te passen in hun concepten. Grote
opdrachtgevers als het Rijksvastgoedbedrijf, Rijkswaterstaat, ProRail en woningcorporaties kunnen vanwege de grote (bouw)volumes zorgen voor een stimulering van de
vraag. De volgende interventies worden ingezet om de vraag naar biogrondstoffen aan
te jagen:

#

Actielijn II - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

4

Aanpassen en

De meest wezenlijke interventie om een stabiele vraag te creëren is de normering van gebouwen en infrastructurele bouwwerken. Zo

Rijksoverheid

aanscherpen van normen

krijgen marktpartijen zekerheid over de gestelde eisen en kunnen ze hun concepten daarop afstemmen. De rijksoverheid voorziet hierin

om biobased bouwen te

door de milieuprestatie-eis voor gebouwen aan te scherpen en uit te breiden naar andere gebruiksfuncties. Ook wordt momenteel onder-

verankeren

zocht onder welke voorwaarden het verduurzamen van de GWW-sector via de milieukostenindicator (MKI) het meest effectief is.46

Vergroten rol overheid

De overheid heeft veel eigen vastgoed en infrastructuur in beheer. Door de grote volumes hebben overheden potentieel een enorme

Overheden en publieke

als launching customer van

invloed. Als het Rijksvastgoedbedrijf, Rijkswaterstaat, ProRail en medeoverheden biobased materialen ambitieus uitvragen, levert dit een

opdrachtgevers

5

biobased bouwmaterialen enorme vraag naar biobased materialen en concepten op. Daarom zal met deze partijen worden gekeken hoe uitvraag-criteria versneld
kunnen worden opgeschroefd en welke indicatoren daarvoor passend zijn.47
6

Opnemen bonus op

Woningeigenaren worden gestimuleerd om duurzame isolatiematerialen te kiezen door een financiële bonus voor biobased isolatie-

biobased materialen in

materiaal in de subsidieregelingen (ISDE, SVVE, SVOH).48 Hiermee groeit de vraag naar duurzame biobased bouwmaterialen.

Rijksoverheid

subsidieregelingen
7

Doorontwikkelen van

Binnen de GWW vindt op een aantal terreinen de toepassing van biobased materialen plaats. Om de beschikbaarheid van duurzame

Rijkswaterstaat, ProRail

pilot- en demoprojecten

concepten te vergroten, worden lopende pilotprojecten opgeschaald naar demoprojecten, met als voorwaarde dat het binnen de looptijd

en medeoverheden (i.s.m.

tot marktrijpe oplos-

van de NABB onderdeel kan worden opgeschaald.

Building Balance)

singen in de GWW-sector

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

22

#

Actielijn II - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

8

Afspraken over stan-

Het is wenselijk dat partijen een eenduidige taal en aanpak hanteren. Op die manier kan gericht ingezet worden op het vergroten van het

Rijksoverheid

daardisatie van lokale

aandeel biobased materiaal in projecten en hoeven partijen niet steeds opnieuw het wiel opnieuw uit te vinden, bijvoorbeeld bij uitvragen

uitvragen duurzame

door gemeenten. Daarom worden er afspraken gemaakt met de sector om te komen tot eenduidige indicatoren waar opdrachtgevers zich

woningbouw

op kunnen richten.49

Biobased indicatoren

In de Woondeals is afgesproken hoeveel woningen in welke regio gebouwd moeten worden. Naast de kwantitatieve doelen over de

Rijksoverheid en provin-

opnemen in de uitvoering

woningbouwopgave, is er ook aandacht voor kwalitatieve afspraken over de manier van bouwen. In de meeste regio’s is de intentie

cies (i.s.m. Building

van de Woondeals

uitgesproken om ook duurzaam te bouwen, bijvoorbeeld met biobased materialen. Deze intenties moeten worden omgezet in duide-

Balance)

9

lijke doelen, in de lijn met de afspraken over standaardisatie met daarbij een handreiking hoe te bewerkstelligen, zodat een stabiele en
uniforme vraag naar biobased materialen ontstaat.
10

Biobased indica-

De corporatiesector werkt aan vraagbundeling bij de bouw van (flex)woningen (De Bouwstroom) en de renovatie van de woningvoorraad

Rijksoverheid (i.s.m.

toren opnemen in

(Verbouwstromen). In deze programma’s moeten ook afspraken worden opgenomen over de mate van biobased materiaal, in de lijn

woningcorporaties),

Bouwstroominitiatieven

met de afspraken over standaardisatie, zodat de vraag naar biogrondstoffen een impuls krijgt. Ook wordt een handreiking gemaakt om

Building Balance

corporaties te helpen dit in de praktijk te realiseren.
11

Ontwikkelen standaard

De NABB ondersteunt gemeenten bij het starten van grootschalige bouwprojecten, onder andere door het opstarten van kennispro-

Gemeenten, Provincies,

biobased uitvraag

gramma’s in verschillende regio’s. Zo weten medewerkers hoe ze biobased moeten uitvragen bij tenders, de bouw van eigen gebouwen,

waterschappen, Building

voor inkoopbeleid

infrastructuur en gebiedsontwikkelingen (in lijn met afspraken over standaardisatie). Voor gemeenten en provincies wordt bovendien in

Balance, CROW

medeoverheden

samenwerking met het Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water- en Wegenbouw en de Verkeerstechniek (CROW)
gewerkt aan het inbedden van de laatste marktinzichten van biobased bouwen in de RAW-systematiek en het Provinciaal Contracten
Buffet voor de GWW. Ook waterschappen worden hierbij betrokken.

12

Ontwikkelen standaard

Corporaties hebben als grote opdrachtgever van bouwprojecten invloed op de vraag. Door trainingen van medewerkers over de uitvraag

Building Balance (i.s.m.

biobased uitvraag voor

met biobased criteria, groeit de vraag naar biobased materialen. Deze criteria worden afgesteld op de afspraken over standaardisatie.

woningcorporaties)

Ambtelijke ondersteuning

Samen met provincies en regio’s wordt een programma opgesteld dat kan worden aangeboden aan gemeenten, met een focus op vijf

Building Balance

gemeenten en provincies

thema’s: (1) gronduitgifte en vergunningverlening, (2) gebiedsontwikkeling, (3) welstand, (4) de verduurzaming van koop- en huur-

bij procedures

woningen, en (5) openbare ruimte en infrastructuur. Het doel is om alle ambtenaren die hierbij betrokken zijn bij te scholen op het

woningcorporaties
13

gebied van houtbouw en de toepassing van biobased materialen. Met deze werkwijze is al ervaring opgedaan binnen de Metropoolregio Amsterdam en de provincie Flevoland. Met deze interventie worden doorlooptijden van zowel gebiedsontwikkelingstrajecten als
vergunningsprocedures verkort.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

23

#

Actielijn II - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

14

Verlaging hypotheek-

Door met banken een circulaire/biobased hypotheek te ontwikkelen, kunnen hypothecaire leningen eenvoudig worden ondergebracht.

Building Balance (i.s.m.

tarieven voor biobased

Dit levert een financiële stimulans op voor biobased materialen, waardoor de vraag toeneemt.

banken)

Ondersteuning van

Bouwbedrijven worden ondersteund bij de toepassing van biobased materialen, onder andere door de ontwikkeling van standaardde-

Building Balance

bouwers

tails, begeleiding bij conceptontwikkeling, gerichte trainingen en hulp bij het verkrijgen van de juiste certificering.

bouwen
15

Actielijn III: Activering van agrariërs en verwerkers
De opschaling van de markt voor biobased materialen gebeurt door het gelijktijdig
stimuleren van vraag en aanbod. Als de vraag stijgt zonder dat het aanbod toeneemt,
ontstaat er schaarste, stijgen de prijzen en moeten vezels geïmporteerd worden
(waardoor de voordelen voor de Nederlandse boeren wegvallen en transportemissies
toenemen). Daarom is het belangrijk om naast het stimuleren van de vraag ook in te
zetten op activering van aanbieders (agrariërs) en verwerkers van biogrondstoffen. Dit
gebeurt allereerst door deze partijen bij de ketenontwikkeling (Actielijn I) te betrekken,
maar ze zullen alleen deelnemen als de marktcondities op orde zijn. Een boer investeert
immers pas in de teelt van vezelgewassen als dit een goed rendement oplevert en er
zekerheid is over de afname op de langere termijn. Op dit moment levert een klein
aantal gewas-productcombinaties een rendabel saldo op, maar voor het gros van de
gewassen is aanvullend beleid nodig om een goede business case te creëren. Daarop
wordt ingezet binnen Actielijn III.

Voor een solide markt van biobased bouwmaterialen moeten er ook (industriële)
verwerkers zijn. Momenteel zijn er nog weinig industriële verwerkers van vezelgewassen, terwijl de huidige capaciteit met een factor 25 moet groeien om 50.000 ha
vezelgewassen te kunnen verwerken.50 Het creëren van een nieuwe productiefaciliteit
vergt forse investeringen, die (beginnende) bedrijven niet altijd kunnen opbrengen.
Veel bedrijven produceren nog op beperkte schaal en hebben dus nog hoge kosten per
producteenheid. Bijgevolg blijft de vraag achter en kunnen ze niet investeren in een
grootschaliger productie. Dit kip-ei probleem kan worden opgelost door een stimuleringsregeling voor het opzetten van verwerkingsfaciliteiten, waardoor de voorinvestering mogelijk wordt en het risico ervan omlaaggaat. Verder ondersteunt deze Nationale Aanpak verwerkers door begeleiding bij de business development en de keuze voor
verwerkingstechnieken. De volgende interventies dragen bij aan de teelt en verwerking
van vezelgewassen:

#

Actielijn III - Interventie Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

16

Het ontwikkelen van een

Om het businessmodel voor de boer rendabel te maken is het nodig om de teelt van sommige gewassen extra te stimuleren. Dit kan door

Rijksoverheid (i.s.m. de

generieke methode voor

het opzetten van construction stored carbon credits, waarbij de boer een vergoeding krijgt voor het telen van vezelgewassen die langdurig

private koolstofmarkt)

carbon credits

CO₂ vastleggen (doordat ze in bouwmaterialen worden toegepast). Het uitwerken van een generieke methodiek voor (private) koolstofcertificaten draagt hieraan bij.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

24

#

Actielijn III - Interventie Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

17

Proefdraaien carbon credits

Het vastleggen en vervolgens langdurig opslaan van koolstof is een dienst waarvoor wereldwijd een sterk groeiende markt ontstaat.

Rijksoverheid (i.s.m.

(fase 1) en garantiefonds

De rijksoverheid zal aan de hand van proefprojecten ervaring opdoen met het stimuleren van biobased teelten, onder andere door de

Building Balance),

voor carbon credits (fase 2)

randvoorwaarden te creëren voor een robuuste private markt voor carbon credits, mede in overleg met partijen als InvestNL en provincies.

provincies

De inzet is om een verzekering voor de prijs van de carbon credits te bieden zodat boeren zekerheid op de lange termijn hebben over de
inkomsten. Hiermee wordt geëxperimenteerd in fase 1 zodat daarna besloten kan worden welke regeling in fase 2 opgezet kan worden.
Dit zal gebeuren rekening houdend met de bestaande financiële instrumenten gericht op boeren, zoals de eco-regeling.
18

19

Oprichten van belangen-

Er is nog geen belangenvertegenwoordiger voor de telers en verwerkers van vezels. Hierdoor ontbreken structurele stimulansen voor een

Building Balance (met

vertegenwoordiging voor

biobased (land)bouweconomie en zijn niet alle cruciale condities verankerd in overheidsbeleid. Deze problemen worden verholpen door

Centrum Hout en BO

vezeltelers en -verwerkers

het opzetten van een professionele belangenvertegenwoordiging.

Akkerbouw)

Doorontwikkeling afwe-

Een afwegingskader voor vezelgewassen helpt lokale en regionale spelers (ondernemers en overheden) om de juiste keuzes te maken

Building Balance (i.s.m.

gingskader vezelgewassen bij teeltplannen en gebiedsontwikkeling. Daarom wordt het afwegingskader, dat door Building Balance is ontwikkeld, aangepast en

BO Akkerbouw en LTO)

aangescherpt.
20 Opzetten van een

21

Opschaling zal alleen ontstaan als er voldoende verwerkingscapaciteit beschikbaar is om vezelgewassen in bouwmaterialen om te zetten.

stimuleringsregeling voor

Met een stimuleringsregeling kunnen (potentiële) verwerkers investeren in productiefaciliteiten. Ook boeren worden hierbij betrokken om

verwerkers van vezels

hun positie in de keten te verstevigen.

Biobased incubator voor

Er zijn nieuwe bedrijven nodig om de benodigde verwerkingscapaciteit te vergroten. Het opzetten van een bedrijf en zoeken van de juiste

het ondersteunen van

mensen vergt ervaring en begeleiding. Voor deze (startende) ondernemers wordt een biobased incubator opgericht die deze ondernemers

startende verwerkers

gerichte begeleiding biedt en hen koppelt aan de ketenprojecten.

22 Ondersteuning keuzes

Voor het verwerken van vezels is een veelheid aan technieken beschikbaar. Bepaalde technieken zijn simpel, goedkoop en energie-

verwerkingstechnieken

extensief, terwijl andere duur en energie-intensief zijn. Veel technieken zijn in Nederland onbekend en onvoldoende gespecificeerd, dus

door vergelijking kosten

er is behoefte aan kennis over de effectiviteit, kosten en impact van de technieken. Dit draagt bij aan het maken van goede keuzes en

en LCA

voorkomt daardoor tijdverlies bij het opschalen van de verwerkingscapaciteit.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

Rijksoverheid

Building Balance

Building Balance

25

Actielijn IV: Testen en certificeren
Om het gebruik van duurzame biogrondstoffen in de bouw te versnellen, moeten
bouwers zekerheid hebben over de kwaliteit, duurzaamheid en de prestaties van de
producten. Certificering helpt bij het overtuigen van partijen uit de bouwsector, maar
dit is niet eenvoudig: de benodigde tests en berekeningen zijn tijdrovend en kostbaar
en kunnen niet altijd door (innovatieve) bedrijven gedragen worden.51 Hierdoor hebben
veel bedrijven moeite om nieuwe duurzame biobased bouwmaterialen op de markt

te brengen. Het idee van deze Actielijn is om onderzoeken en testen te stimuleren via
financiële regelingen of om data beschikbaar te maken voor de betrokken bedrijven,
zodat zij de data kunnen gebruiken in hun individuele certificeringstrajecten. Dit scheelt
de bedrijven zowel tijd als middelen. Er worden vier interventies ingezet om versneld tot
certificeringstrajecten te komen:

#

Actielijn IV - Interventie Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

23

Testfaciliteiten collectief

Uit de regionale ketenprojecten komen met grote regelmaat testvragen voor vezels en specifieke toepassingen. Deze interventie zorgt

Building Balance

benutten en testvragen

voor de efficiënte besteding van middelen door testvragen te bundelen en de resultaten voor alle ondernemers beschikbaar te maken via

(i.s.m. certificerende

bundelen

een landelijk makerslab. Ook het verstreken van vouchers voor testen en certificeren van producten behoort tot een mogelijke uitwerking

instellingen)

van deze interventie.
24 Stimuleren duurzaamheid
biogrondstoffen

Marktpartijen moeten biogrondstoffen duurzaam produceren. Zij kunnen dit aantonen met behulp van een certificaat. Momenteel wordt

Rijksoverheid

er nog gekeken hoe de duurzaamheidscriteria biogrondstoffen in praktijk geïmplementeerd kunnen worden en of hierbij ondersteuning
52

nodig is.
25 Testprogramma voor

Van veel conventionele bouwmaterialen zijn de eigenschappen en prestaties bekend. Deze zijn bepaald via gestandaardiseerde

Building Balance

vezels, bouwmaterialen

meetmethoden door erkende keuringsinstanties. Met deze interventie worden generieke testgegevens gegenereerd voor kansrijke

(i.s.m. certificerende

en constructies

gewas-productcombinaties die vervolgens door leveranciers gebruikt kunnen worden om zelf de benodigde certificaten te halen.

instellingen)

Marktpartijen die aan de Milieuprestatie-eis voor gebouwen en de Milieukostenindicator voor infrastructuur willen voldoen,
moeten de duurzaamheid van hun concepten aantonen met data van de Nationale Milieudatabase. De database kan nog worden
verbeterd: veel (nieuwe) biobased producten zijn nog niet opgenomen in de database en het is kostbaar om LCA-berekeningen
te maken waarop de productkaarten gebaseerd zijn. Daarom krijgen marktpartijen een subsidie voor het maken van LCA-berekeningen, mits ze hiermee daadwerkelijk productkaarten toevoegen aan de database.

Stichting Nationale
Milieudatabase

26 Stimuleren extra

biobased productkaarten in de Nationale
Milieudatabase

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

26

Actielijn V: Kennisdeling en onderwijs
Er is weliswaar de nodige kennis beschikbaar over de teelt, verwerking en toepassing
van biogrondstoffen, maar die kennis komt nog onvoldoende bij de juiste partijen
terecht – ook doordat het ‘ecosysteem’ van kennisopbouw en -disseminatie nog in de
kinderschoenen staat. Deze actielijn betreft een kennis- en leerprogramma dat door
verschillende initiatieven en partijen wordt uitgevoerd. De nadruk daarbij ligt op het
delen van bestaande kennis, terwijl Actielijn VI meer gaat over het verwerven van nieuwe
kennis. Deze actielijn is gericht op het brengen van de juiste kennis naar biobased

koplopers; in fase 2 van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen moet die kennis ook bij
het peloton terecht komen. In fase 1 wordt kennis gedeeld over onder andere teelt- en
oogstmethoden, de business case van verschillende partijen in de keten, technische
verwerkingsmogelijkheden en de (civiel)technische en economische toepasbaarheid van
bouwmaterialen. Ook wordt ingezet op het overbrengen van kennis via onderzoeks- en
onderwijsinstellingen.

#

Actielijn V - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

27

Opzetten en doorontwik-

De Biobased Campus is een kennisplatform voor alle stakeholders in de markt (overheden, ondernemers, onderwijsinstel-

Biobased Campus (i.s.m. vele partners

kelen Biobased Campus

lingen en onderzoekers). Het is ook een fysieke locatie waar een landelijke programmering (evenementen) kan zorgen voor

zoals TKI Bouw & Techniek, Building

een lerend ecosysteem. Om kennisdeling te stimuleren wordt de Biobased Campus opgezet en doorontwikkeld.

Balance, City Deal CCB, FlevoCampus en
MRA, Bruggencampus).

28 Biobased leerstof

Het doel van deze interventie (het leerprogramma ‘Smart Circular’) krijgen docenten meer expertise op het gebied van

Building Balance (i.s.m. Biobased

opnemen in kwalificatie-

biobased materialen. Ze krijgen een modulaire leerlijn aangereikt die ze kunnen aanvullen met materialen van bedrijven in

Campus)

dossiers MBO/HBO/WO

hun eigen omgeving. Het te ontwikkelen lesmateriaal wordt geschikt gemaakt voor BOL- en BBL-docenten en studenten.
Ook worden de technische universiteiten betrokken, waar ingenieurs worden opgeleid.

29 Ontwikkelen uitgangs-

De omschakeling naar vezelteelt kan gevolgen hebben voor de kwaliteit van het landschap. Met deze interventie worden

punten ruimtelijke

ontwerpuitgangspunten opgesteld, die worden toegepast in de praktijk. Hiervoor kan de Handreiking Bouwen met de Boer

kwaliteit en daarmee

(Mooi NL) worden toegepast.

Building Balance (i.s.m. rijksoverheid)

experimenteren
30

31

Samenwerking en

Boeren baseren hun besluitvorming mede op kennis van adviesbedrijven. Het is dus zaak dat de adviesbedrijven het idee

Building Balance (i.s.m. branche-

kennisontwikke-

achter vezelteelt begrijpen en kunnen vertalen naar de praktijk van de boer. Zo neemt de kans op de keuze voor vezelteelt

organisaties in de landbouwsector)

ling met bestaande

toe en zal eerder op een goede manier geteeld worden. Met deze interventie worden handreikingen voor vezelteelt

agro-adviesbedrijven

ontwikkeld in samenwerking met de bestaande agro-adviesbedrijven (en eventueel met brancheorganisaties).

Opleiding ontwik-

Naast adviesbedrijven worden boeren geadviseerd door toeleveranciers, afnemers en vertegenwoordigers. Als deze partijen

kelen voor relevante

op de hoogte zijn van kansen van vezelteelt, komt die kennis ook eerder bij de agrarisch ondernemer terecht.

Building Balance

erfbetreders

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

27

#

Actielijn V - Interventie

Uitleg en resultaat

Verantwoordelijk

32

Regionale leernetwerken

Boeren zijn gewend om onderdeel uit te maken van leernetwerken. Die zijn vaak lokaal en vormen een goede bodem voor

Building Balance

opzetten voor overstap

de uitwisseling van kennis en ervaringen rondom teelttechnieken, oogsttechnieken en bedrijfseconomische onderwerpen.

op vezelteelt

Het is belangrijk om meer leernetwerken op te zetten, want voor vezelteelt bestaan ze nog nauwelijks.

Training biobased

Architecten en ingenieurs hebben gemiddeld genomen nog te weinig kennis van biobased bouwen. Deze interventie

Building Balance,

bouwen voor bouwers,

ondersteunt een branche-initiatief om kennis te ontwikkelen en verspreiden onder architecten en ingenieurs. Zo krijgen

Biobased Campus, CRa

architecten en ingenieurs

opdrachtgevers al in een vroeg stadium inzicht in de keuzes en overwegingen en zijn er meer ontwerpen die biobased mate-

33

rialen (op een goede manier) toepassen.
34

Technische kennis over

Veel partijen ontberen nog technische kennis over biobased bouwen, zoals standaarddetails voor hout- en biobased

materialen bundelen en

systemen, toepassingsmogelijkheden en aandachtspunten op het gebied van ongedierte, vochtregulering en brandveilig-

verspreiden in de markt

heid. Door deze kennis voor de gehele sector gratis ter beschikking te stellen, hoeven partijen niet afzonderlijk het wiel uit

Building Balance, Biobased Campus

te vinden.
35

Kennislacunes en mythes

Om bepaalde kennislacunes en (hardnekkige) mythes over biobased bouwen weg te nemen, moeten verschillende activi-

Building Balance,

over toepassing van

teiten worden ondernomen. Door bijvoorbeeld campagnes en evenementen worden de kenmerken van biobased materi-

Biobased Campus, CRa

biobased doorbreken

alen beter toegelicht en ontstaat er draagvlak voor de toepassing ervan.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

28

Actielijn VI: Onderzoek en innovatie
Hoewel de nadruk van deze aanpak op de versnelde opschaling van gewas-productcombinaties ligt die zich op kleine schaal al hebben bewezen, is op sommige vlakken
nog innovatie nodig. Zo is de wereld nog volop in beweging op gebied van veredeling en gewasdiversificatie, verwerking en teelt en zullen er tijdens de opschaling
vernieuwingen plaatsvinden. Ook moet worden onderzocht welke beleidscondities
(bijvoorbeeld in de eco-regeling van het gemeenschappelijke landbouwbeleid) nood-

zakelijk zijn om de opschaling van biogrondstoffen te realiseren. Zo wordt bekeken
hoe houtbouw, als primaire drager van vezelproducten, kan worden gestimuleerd in de
wet- en regelgeving, zodat er een level playing field ontstaat voor houtbouwproducten.
De uitvoering en financiering van deze actielijn past onder meer bij het Nationaal
Groeifondsproject Toekomst Bestendige Leefomgeving, TKI Bouw & Techniek en de
regionale innovatiehubs.

#

Actielijn VI - Interventie Uitleg en resultaat

36

Experimenteren met

Om de bijdrage aan natuur- en biodiversiteitsherstel te maximaliseren, vinden in de ketenprojecten experimenten plaats met natuurinclu- Building Balance

natuurinclusieve teelt

sieve teelt. Hiermee draagt de interventie bij aan het ontwikkelen van teeltvoorwaarden, waar agrariërs hun bouwplan op baseren.

MVO Nederland

Ontwikkeling voor-

Er komt een veldgids regeneratieve- en natuurinclusieve vezelteelten. Met behulp van deze interventie krijgt de agrarische

Building Balance

waarden regeneratieve

sector de beschikking over een hulpmiddel waarmee duidelijk wordt hoe men van gangbare vezelteelt over kan stappen naar

MVO Nederland

teelt

regeneratieve vezelteelt.

Onderzoek naar en

De doelen van de Kaderrichtlijn Water zijn op veel plekken nog niet gehaald. Vezelteelt kan op bufferstroken mogelijk fungeren als

experimenteren met

nitraatscherm naar open water. Deze oplossing moet nog verder onderbouwd worden door onderzoek, zodat het bij een positief effect

waterkwaliteitsverbete-

opgenomen kan worden in beleid.

37

38

Verantwoordelijk

Building Balance

ring bij vezelteelt
39

Onderzoek naar en expe-

Vezelteelten kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan verschillende opgaven in de landbouw, maar het is nog niet duidelijk welke

Rijksoverheid, Building

rimenteren met optimale

beleidsmaatregelen en -condities de teelt van vezelgewassen kunnen bespoedigen (bijvoorbeeld in het Gemeenschappelijk Landbouwbe-

Balance, BO Akkerbouw

beleidscondities voor

leid (GLB), het mestbeleid en het NPLG). Dit moet nog beter onderzocht worden.

vezelteelt
40 Onderzoek naar de biodi-

Er worden veel positieve eigenschappen toegekend aan vezelteelt, die deels op kennis berusten maar soms op aannames. Met behulp van

Building Balance (i.s.m.

deze interventie worden die gevalideerd, zodat het beleid hierop gebaseerd kan worden.

kennisinstellingen)

Het onderzoeken van de

Als boeren (deels) willen overschakelen op vezelteelt, hebben ze in de beginperiode mogelijk minder inkomen. Ze zitten vaak nog met

Rijksoverheid (i.s.m.

rol van een omschakel-

hoge kapitaallasten of moeten wachten totdat een (meerjarig) gewas productief is. Een omschakelfonds kan deze risico’s verlagen en zo

provincies en Building

fonds voor boeren

bijdragen aan het aanbod van vezels. Er wordt zoveel als mogelijk aansluiting gezocht bij de PPLG’s, banken en bestaande instrumenten.

Balance)

versiteitsbijdrage van
vezelteelt
41

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

29

#

Actielijn VI - Interventie Uitleg en resultaat

42 Onderzoek naar veranke-

Verantwoordelijk

Er wordt onderzocht hoe bestaande wet- en regelgeving, zoals de NTA8800, nog meer kan worden ingericht op de specifieke kwaliteiten

Building Balance (i.s.m.

van biobased materialen. Ook zal worden bezien hoe deze regelgeving samenhangt met andere eisen aan bouwwerken.

Rijksoverheid)

Onderzoek naar de

Biobased bouwmaterialen hebben andere eigenschappen dan veel minerale en synthetische materialen. Er is specifieke aandacht nodig

Building Balance (i.s.m.

optimale toepassing van

voor onderhoud, levensduur, brandveiligheid en aantasting door insecten, termieten en knaagdieren. Daarom wordt onderzocht hoe

Rijksoverheid)

biobased bouwmateriaal

biobased materialen optimaal toegepast kunnen worden in de bouw.

ring biobased bouwen in
(bouw)regelgeving
43

44 Verkenning Garantiefonds
voor de GWW-sector
45 Onderzoeken bijmeng-

norm biogrondstoffen
t.b.v. infratoepassingen

Verkennen van de mogelijkheden om onzekerheden rondom levensduur weg te nemen door een publiek-privaat garantiefonds (fase 1) en

Building Balance

de implementatie daarvan (fase 2).

Onderzoeken van instrument ‘verplichte bijmenging bio’ in de infra voor daarvoor in aanmerking komende producten
en objecten.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

Rijksoverheid

30

4.3 Planning
Nu duidelijk is welke interventies de komende jaren gepleegd worden, rijst de vraag
Aantal ketens
wanneer ze worden ingezet. In deze Nationale Aanpak is slechts een globale planning
Aantal hectare
opgenomen,
omdat een langjarig transitieprogramma zich niet op voorhand laat voorVerwerkingscapaciteit
spellen
en in interactie met vele marktpartijen wordt vormgegeven. De kans is groot dat
de Aantal
eerdergenoemde
interventies in de loop van de tijd worden gewijzigd, aangevuld of
gewas-product-combinaties

beëindigd. In onderstaande planning zijn dus enkel de belangrijkste interventies opgenomen, die op korte termijn in elk geval worden doorgevoerd. De uitvoeringsorganisatie
van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen – Building Balance – maakt jaarlijks een
jaarplan met een gedetailleerde planning dat door een interdepartementale stuurgroep
wordt goedgekeurd.

Aantal bouwconcepten

Planning

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Opzetten en opschalen van ketens van boeren, verwerkers en bouwers

Algemeen

Aanscherping MPG

Aanscherping MPG
Onderzoeken normering GWW

Invoeren normering GWW
Extra NMD-productkaarten

Bouw

Bonus biobased isolatiemateriaal in subsidieregelingen
Investeringsregeling voor verwerkers

Industrie

Proefdraaien regeling biogrondstoffen
Ontwikkeling carbon credits

Regeling stimuleren teelt biogrondstoffen
Zelfstandige markt voor carbon credits
Overige interventies worden opgenomen in jaarplannen

Agro

Figuur 5 De planning van de belangrijkste interventies

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 4 Plan van aanpak

31

5 Organisatie en sturing
Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

32

5 Organisatie en sturing
Het opzetten en uitvoeren van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is de

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W)

verantwoordelijkheid van vier ministeries: het ministerie van Binnenlandse

De staatssecretaris van I&W is verantwoordelijk voor circulaire economie, het duurzaamheidskader biogrondstoffen en de verduurzaming van infrastructurele bouwwerken. Het duurzaam en hoogwaardig gebruik van biogrondstoffen, onder andere in
de bouw, is essentieel in deze dossiers. In het Nationaal Programma Circulaire Economie
zijn maatregelen opgenomen om de markt voor biobased bouwmaterialen te laten
groeien en zo de circulaire doelen te realiseren.56 Dat gebeurt onder andere door voorgenomen wettelijke sturing op de milieuprestatie van infrastructurele bouwwerken, het
wettelijk vastleggen van duurzaamheidscriteria voor biogrondstoffen en het (Europese)
voorstel voor het verplicht stellen van percentages hernieuwbare (biotische) grondstoffen in materialen. Verder wordt met uitvoeringsorganisaties als Rijkswaterstaat en
ProRail gewerkt aan duurzaamheidscriteria bij tender- en inkooptrajecten. Zij treden
op als launching customer van biobased materialen en het telen van vezelgewassen
op rijksgronden.

Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat (I&W), het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Dit hoofdstuk
beschrijft de taakverdeling tussen de ministeries en de samenwerking
tussen de rijksoverheid en medeoverheden. Ook wordt ingegaan op de
samenwerking met maatschappelijke partners en de organisatiestructuur
van de Nationale Aanpak.

5.1 Interdepartementale samenwerking
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
De minister van BZK is niet alleen verantwoordelijk voor de woningbouwopgave, maar
ook voor het verlagen van de milieudruk van de bouw en de verduurzaming van de
gebouwde omgeving.53 Vanuit het ministerie wordt de regelgeving gemaakt rondom
duurzaam bouwen en dus de toepassing van biobased bouwmaterialen, met als doel
om de milieudruk van de bouwsector te verlagen. Verder werkt de minister aan de
ruimtelijke kwaliteit via het Programma Mooi Nederland, waarin veel aandacht is voor
biobased bouwen.54 Vanwege de verantwoordelijkheid voor deze kernthema’s ligt de
coördinatie van de Nationale Aanpak bij het ministerie van BZK. Hieraan werken ook het
Rijksvastgoedbedrijf en het College van Rijksadviseurs (CRa) mee. Het Rijksvastgoedbedrijf is verantwoordelijk voor het beheer en de instandhouding van het vastgoed van
de Nederlandse staat. Het kan optreden als launching customer van biobased materialen
en vezelgewassen (laten) telen op rijksgronden.55 Het College van Rijksadviseurs is een
onafhankelijk adviesorgaan voor de Nederlandse regering op het gebied van ruimtelijke
ordening, landschap en architectuur. In het programma Een Nieuwe Bouwcultuur heeft
biobased bouwen een belangrijke rol.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
Het ministerie van LNV is verantwoordelijk voor het bevorderen van de transitie naar
een duurzame landbouwsector. Het telen van vezelgewassen voor biobased bouwmaterialen kan boeren een verdienmodel bieden en tegelijkertijd bijdragen aan de klimaaten milieudoelen. Vezelteelt kan een rol krijgen bij het Nationaal Programma Landelijk
Gebied (NPLG), waarin de doelen op het gebied van natuur, stikstof, water, bodem en
klimaat in samenhang worden aangepakt.57 Verder past biobased bouwen binnen de
LNV-programma’s als de Nationale Bossenstrategie58 en de Agenda Natuurinclusief.59
Vanuit het ministerie van LNV wordt opgetrokken met het ministerie van I&W voor de
criteria aan de duurzaamheid van biogrondstoffen en met het ministerie van BZK in het
programma Mooi Nederland.

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
De minister van Economische Zaken en Klimaat is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van een duurzame industrie, het bevorderen van innovatie op gebied van
duurzame materialen en de CO₂-reductie in de industrie. Biobased bouwen draagt aan
al deze zaken bij – de CO₂-reductie als gevolg van biobased bouwen slaat hoofdzakelijk neer in de sector industrie, in de zin dat de uitstoot van bouwbedrijven daar wordt

33

meegerekend op grond van de Klimaatwet. De voornaamste taak van het ministerie
in de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is om een vezelverwerkende industrie op te
zetten die vezelgewassen kan omzetten in bouwmaterialen. Daarnaast wordt nauw met
het ministerie van BZK samengewerkt in het Nationaal Isolatieprogramma, waarbij de
minister voor Klimaat en Energie onder meer verantwoordelijk is voor de ISDE.60

Overheden

Taken en verantwoordelijkheden

Rijksoverheid

• Bestuurlijke afstemming en afstemming met EU

(en uitvoerings-

• Wet- en regelgeving (Omgevingswet, MPG-eis, MKI-eis, duur-

organisaties als RVO,

zaamheidscriteria biogrondstoffen)

Rijksvastgoedbedrijf en

• Nationale strategie en beleid (NABB, NOVI, NPLG etc.)

Rijkswaterstaat)

• Ondersteuning uitvoeringspraktijk (kennis, subsidieregelingen)
• Biobased bouwen verankeren in eigen vastgoedstrategie (inkoop

5.2 Samenwerking rijk en medeoverheden

en infrastructuurstrategie aanbesteding)
• Uitvoeren van beleid (bv. subsidieregelingen, aanbestedings-

Het succes van de opschaling van biogrondstoffen in de bouw hangt grotendeels af van
de uitvoering op lokaal niveau: het is aan de partijen in de nationale en regionale ketenprojecten om de biogrondstoffen daadwerkelijk te telen, te verwerken en te gebruiken.
Hierin spelen provincies, gemeenten en waterschappen een grote rol. Onderstaande
tabel toont de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de overheden. De verschillende
overheden werken samen in een landelijke ambtelijke klankbordgroep, zodat kennisuitwisseling plaatsvindt.

criteria vastleggen)
Provincies

• Provinciale visie en strategie op leefomgeving
• Biobased verankeren in provinciaal beleid (PPLG’s, landbouwvisie, omgevingsvisie)
• Ondersteuning van gemeenten
• Coördinatie van de regiodeals
• Opschaling stimuleren via regionale ontwikkelmaatschappijen
• Biobased bouwen meenemen in de uitvoering van de Woondeals
• Gronduitgifte benutten voor biobased bouwen
• Biobased bouwen borgen in eigen vastgoed

Gemeenten

• Biobased meenemen in inkoop- en tendertrajecten
• Helpen opzetten van lokale biobased ketens
• Voorlichting aan inwoners en bedrijven
• Borgen van biobased in eigen beleid
• Biobased bouwen verankeren in eigen vastgoedstrategie
• Stimuleren van biobased bouwen via energieloketten
• Indicatoren meenemen in de prestatieafspraken met

'Het succes van de opschaling van
biogrondstoffen in de bouw hangt grotendeels
af van de uitvoering op lokaal niveau.'

woningcorporaties
• Ruimtelijke kaders afstemmen op biobased bouwen
Waterschappen

• Meedenken bij gebiedsontwikkeling en adviseren over ruimtelijke plannen (watertoets)
• Actief deelnemen aan ketenprojecten
• Vezelteelt als maatregel meenemen in de KRW-strategie
(om de waterkwaliteit te verhogen)

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

34

5.3 Samenwerking met andere stakeholders
Naast de (mede)overheden spelen tal van andere maatschappelijke organisaties
een rol bij de uitvoering van het NABB. De gewenste rollen per doelgroep staan in
onderstaande tabel:
Stakeholder

Rolomschrijving

Stakeholder

Rolomschrijving

Agrarische ondernemers

Agrarische ondernemers spannen zich in om met vezelteelt een

Belangenorganisaties

Belangenverenigingen in de bouwsector (zoals Bouwend Neder-

nieuw, rendabel verdienmodel te realiseren dat bijdraagt aan

bouw

land, en specifiek voor houtbouw: Centrum Hout) kunnen de
doelen en activiteiten van de Nationale Aanpak kenbaar maken bij

maatschappelijke doelen.
Loonwerkers

hun leden en zo zorgen voor kennis over en draagvlak bij dit plan.

Loonwerkers kunnen bijdragen door op de gronden van
hun klanten een areaal vezels te oogsten en de boer hierbij

(Ontwikkelende) bouwers

biobased materialen door biobased concepten uit te werken. Ook

te ontzorgen.
Agrarisch

In een agrarische natuurvereniging zijn boeren verenigd bij het

natuurverenigingen

stimuleren en uitvoeren van agrarisch natuurbeheer. Deze collectieven kunnen actief bijdragen aan de doelen van de NABB.

Belangenorganisaties

Belangenorganisaties in de landbouwsector spelen een rol bij de

landbouw

ondersteuning en activering van boeren en kunnen pleiten voor een
gunstig ondernemingsklimaat voor boeren.

Regionale bestuurlijke

Regionale bestuurlijke samenwerkingsorganisaties kunnen de

samenwerkingsorgani-

ketenontwikkeling stimuleren door partijen te activeren om

saties

biogrondstoffen te telen, verwerken of toepassen.

Industriële verwerkers

De vezelverwerkende industrie spant zich in om voldoende produc-

zorgen zij voor kennisontwikkeling over biobased concepten, zowel
in de ontwikkelfase als op de bouwplaats.
Verduurzamingsbedrijven

bij projecten.
Groothandels

Staatsbosbeheer kan bijdragen aan de doelstellingen van de
aanpak als leverancier van hout en door de inzet van land voor de
teelt van andere vezelgewassen.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

Groothandels zogen voor een stimulering van biobased bouwen
door kennisontwikkeling bij accountmanagers, voorraadvorming en
voorlichting bij klanten.

Ontwikkelaars

Ontwikkelaars nemen zoveel mogelijk biobased projecten op in hun
portfolio en dragen zorg voor de uitvoering hiervan. Zij faciliteren
de toepassing van biobased concepten door dit positief te waarderen en medewerkers hierop voor te bereiden.

stoffen. Voor vlas en hennep is er al (beperkte) capaciteit beschik-

Staatsbosbeheer

Bedrijven die zich bezighouden met de verduurzaming van
gebouwen passen biobased isolatie- en plaatmateriaal toe

tiecapaciteit te organiseren voor de opschaling van biogrondbaar, voor andere gewassen moet dit nog ontstaan.

Ontwikkelende bouwers spelen een rol bij de implementatie van

Institutionele beleggers

Beleggers zijn opdrachtgevers in de bouw en kunnen biobased
stimuleren door de juiste indicatoren op ten nemen in hun
programma’s van eisen en budget in beleggingsfondsen vrij te
maken voor biobased concepten.

35

Stakeholder

Rolomschrijving

Stakeholder

Rolomschrijving

Woningcorporaties

Woningcorporaties hebben een enorm bouwvolume door de

Nationaal Groenfonds

Het Nationaal Groenfonds is een fonds van het ministerie van

nieuwbouw- en renovatieopgave. Ze spannen zich in om biobased

LNV om groene investeringen te stimuleren. Dit fonds kan ook

projecten te realiseren, onder andere door dit in hun programma’s

worden ingezet voor de investering in de teelt en verwerking

van eisen op te nemen en het actief uit te vragen aan ontwikkelaars

van vezelgewassen.

en bouwers. Ook nemen ze deel in de (regionale) ketenprojecten.
Ingenieursbureaus

Kennisinstellingen

Bouw & Techniek dragen bij aan de (land)bouwtransitie door

publicaties en ze nemen initiatief om opdrachtgevers te overtuigen

kennisontwikkeling en innovatie. Deze kennis wordt beschikbaar

van de voordelen van biobased bouwen.

gesteld voor marktpartijen.

Architecten en ontwerpers Architecten, stedenbouwkundige ontwerpers en infra-ontwerpers

Onderwijsinstellingen

kunnen bijdragen door biobased bouwen actief onder de aandacht
te brengen bij opdrachtgevers en belangrijke projecten voor het
voetlicht te brengen.
Garantie-instellingen en

Verzekeraars en garantie-instellingen kunnen de opschaling van

verzekeraars

biobased bouwen bespoedigen door de ontwikkeling van nieuwe

Certificeringsinstellingen

Banken dragen actief bij aan het stimuleren van biobased
concepten en ketens door financieringsmogelijkheden te optimaliseren, hun klanten van advies te voorzien over biogrondstoffen en
hierover kennis te ontwikkelen.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

Certificeringsinstellingen zorgen ervoor dat biobased producten
getest worden en de juiste certificaten krijgen.

Normerende instellingen

Normerende instellingen, zoals NEN, evalueren hun huidige
(bouw)normen om een level playing field te creëren voor
biobased materialen.

en door dezelfde garanties en premies te hanteren voor biobased
concepten.

Onderwijsinstellingen zorgen voor scholingstrajecten en leerlijnen
rondom biobased bouwen en nemen deel aan de ketenprojecten.

formats en juridische kaders voor biobased bouwconcepten

Financiële instellingen

Kennisinstellingen als universiteiten, hogescholen, TNO en TKI

Ingenieursbureaus delen actief kennis over biobased bouwen via

Stichting Nationale

De stichting Nationale Milieudatabase ziet erop toe dat een

Milieudatabase

betrouwbare en eenduidige berekening gemaakt kan worden van
de milieuprestatie van bouwwerken. De stichting spant zich in om
de hoeveelheid en de kwaliteit van biobased productkaarten, die
nodig zijn om de milieu-impact te berekenen, te vergroten.

36

5.4 Organisatie Nationale Aanpak (fase 1)
De coördinatie van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) gebeurt door de
rijksoverheid (departementen en uitvoeringsorganisaties), met Building Balance als
uitvoeringsorganisatie (in fase 1). RVO doet de monitoring en rapportage. Hieronder
is weergegeven hoe de verschillende organisaties samenwerken.

Interdepartementale stuurgroep (Rijk)
Directeuren van ministeries van BZK, LNV, I&W, EZK
Besluiten over voortgang, strategie, financiën

Rapportage
en advies

Aansturing

Kernteam en opdrachtgever (Rijk)

Landelijke ambtelijke klankbordgroep

Ambtenaren van ministeries van BZK, LNV, I&W, EZK

Ambtenaren van provincies, gemeenten, waterschappen en
uitvoeringsorganisaties (RVB, RWS, Cra)

Programmamanagement, uitvoeren beleid, financiën

Rapportage
en advies

Advies

Klankbord van het kernteam

Aansturing

Uitvoeringsorganisatie

Brede klankbordgroep

Building Balance

Experts betrokken bij advies over de nationale aanpak

Advies

Realisatie actielijnen en interventies

Klankbord van de uitvoeringsorganisatie

Monitoring en voortgangsrapportage
RVO (in samenwerking met TNO)

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

Figuur 6
De governancestructuur van de
Nationale Aanpak Biobased Bouwen (fase 1)

37

Interdepartementale stuurgroep

Brede klankbordgroep

De aansturing van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen gebeurt door een interdepartementale stuurgroep van het rijk. De stuurgroep bestaat uit vier directeuren van
de relevante directies bij de ministeries van BZK, LNV, I&W en EZK. Deze stuurgroep
beziet of de uitvoering verloopt zoals gepland en of de kwantitatieve resultaten binnen
handbereik blijven (25 ketens in verschillende regio’s, 50.000 hectare teelt, 400.000
ton verwerkingscapaciteit). Ook wordt periodiek geanalyseerd of de activiteiten- en
instrumentenmix tussen normeren, subsidiëren en stimuleren nog geschikt is om het
beoogde eindresultaat te bereiken. De stuurgroep overlegt twee keer per jaar met het
ambtelijk kernteam van het rijk over de voortgang, strategie en financiën.

In het voorjaar van 2023 heeft een groot aantal stakeholders (bedrijven, kennisinstellingen, overheden en andere experts) een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van
deze aanpak. Deze groep blijft bestaan als klankbord voor de uitvoeringsorganisatie. Zo
is het mogelijk om snel jaarplannen te delen en de voorgenomen interventies te toetsen
bij de partijen die in de praktijk bezig zijn met biobased bouwen. De brede klankbordgroep komt in ieder geval twee keer per jaar bij elkaar.

Ambtelijk kernteam
Het ambtelijk kernteam bestaat uit vier tot zes ambtenaren van de ministeries van BZK,
LNV, I&W en EZK. Het kernteam doet de dagelijkse aansturing en uitvoering van de
Nationale Aanpak en overlegt elke zes weken met de uitvoeringsorganisatie. Het ministerie van BZK levert de ambtelijke projectleider, die als dagelijks contactpersoon van de
uitvoeringsorganisatie en secretaris van de interdepartementale stuurgroep fungeert.

Landelijke ambtelijke klankbordgroep
Provincies, gemeenten en waterschappen spelen een grote rol bij de uitvoering van de
aanpak. Daarom is er een klankbordgroep van deze gremia die het ambtelijk kernteam
adviseert over de activiteiten. Deze ambtelijke klankbordgroep overlegt twee keer per
jaar met het ambtelijk kernteam over de strategie van de Nationale Aanpak Biobased
Bouwen. In deze klankbordgroep nemen ook de ambtelijke uitvoeringsorganisaties
zitting, zoals Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en onafhankelijk adviseurs zoals het
College van Rijksadviseurs (CRa).

Uitvoeringsorganisatie
Building Balance is de uitvoeringsorganisatie voor fase 1 van het NABB. Dit betekent dat
die organisatie primair verantwoordelijk is voor de realisatie van de interventies die niet
door de (Rijks)overheid worden gerealiseerd, zoals de ketenvorming, de kennisdisseminatie en het opzetten van de juiste onderzoeken. De uitvoeringsorganisatie valt onder
een stichting met een onbezoldigd bestuur. Building Balance heeft geen werknemers
in dienst, maar werkt op basis van inkoop en inhuur van derden. De stichting heeft
een bestuur dat jaarlijks haar beleid en jaarstukken en processen laat toetsen bij een
accountant. De uitvoeringsorganisatie wordt na fase 1 geëvalueerd, voordat besloten
wordt hoe de uitvoering van fase 2 verloopt.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 5 Organisatie en sturing

38

6 Monitoring
Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 6 Monitoring

39

6 Monitoring
6.1 Monitoring van de resultaten

Outcomes

In Hoofdstuk 3 zijn de belangrijkste resultaten (outputs), de gevolgen (outcomes) en
effecten in de maatschappij (impact) opgesomd. Deze indicatoren zullen periodiek
worden gemonitord onder verantwoordelijkheid van RVO. In 2023 vindt een nulmeting plaats, zodat de resultaten van de Nationale Aanpak Biobased Bouwen zichtbaar
worden. De parameters zullen op de volgende manier worden gemonitord:

#

Indicator

Monitoring

1

Tenminste 30% van de nieuwbouwwoningen is gerea-

Marktonderzoek

liseerd met 30% biobased materialen of meer
2

Indicator

Monitoring

1

Tenminste 25 producerende ketens van

Directe informatie vanuit de praktijk

4

4

Tenminste 10% van het wegmeubilair (incl. geluids-

Marktonderzoek

is biobased

Tenminste 50.000 hectare vezelteelt per jaar

Bijhouden van een database met de

(bestemd voor de bouw)

geteelde gewassen

Verwerkingscapaciteit voor minimaal 400.000

Rapportage o.b.v. capaciteit door indus-

ton vezels per jaar

triële verwerkers

Minimaal 20 uitontwikkelde marktrijpe

Directe informatie vanuit de praktijk

5

Tenminste 15% van het straatmeubilair is biobased

Marktonderzoek

6

Tenminste 15% van de nieuw toegevoegde bitumen in

Marktonderzoek

asfalt is minimaal 80% biobased
7

Tenminste 20% van het niet-constructieve beton

Marktonderzoek

dat toegepast wordt in de GWW is bioverrijkt voor

gewas-productcombinaties
5

Marktonderzoek

schermen, verkeerborden, lichtmasten en geleiderails)

boeren/verwerkers/bouwers

3

Tenminste 30% van de gebruikte materialen voor
utiliteitsbouw is biobased

#

2

Marktonderzoek

uitgevoerd met biobased materialen
3

Outputs

Tenminste 30% van de isolatie voor verduurzaming

tenminste 15%

Minimaal 30 biobased bouwconcepten

Rapportage o.b.v. commercieel beschik-

waarvan 30-45% biobased

bare bouwconcepten van bouwbedrijven

8

Tenminste 30% van de nieuwe oeverbeschoeiing is

Marktonderzoek

gemaakt van biocomposiet
9

Tenminste 50% geotextiel in de waterbouw is

Marktonderzoek

biobased
10

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 6 Monitoring

5.000 Fiets- en voetgangersbruggen zijn verrijkt
met biocomposiet in het dek en/of de leuning

Marktonderzoek

40

Impact
De monitoring van de impact (de verwachte effecten in de maatschappij) is meer kwalitatief omdat niet elke indicator kwantitatief gemonitord kan worden.
#

Indicator

Monitoring

1

Een duurzame en volhoudbare bouwsector,

Op basis van de inventarisatie van de

doordat de CO₂-voetafdruk van bouwacti-

outcomes wordt becijferd of we op koers

viteiten per jaar met tenminste 1,6 Mton is

liggen om die CO₂-reductie te realiseren.

6.2 Voortgangsrapportage

verlaagd per 2030.
2

Een rendabel verdienmodel voor boeren en

Er zal kwalitatief worden geanalyseerd

tuinders, zodat de landbouwtransitie wordt

of de teelt van biogrondstoffen een

versneld richting een duurzame en meer

rendabel verdienmodel biedt voor

extensieve landbouw.

agrariërs, waarschijnlijk via interviews
met boeren, erfbetreders, banken en
brancheverenigingen.

3

Deze indicatoren worden door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
geanalyseerd, met behulp van andere organisaties zoals TKI Bouw & Techniek (vanwege
de link met het Groeifondsvoorstel Toekomstbestendige Leefomgeving), TNO en marktonderzoekbureaus. Ook zal Building Balance als uitvoeringsorganisatie input leveren
voor de monitoring. Jaarlijks wordt geanalyseerd of de prestatie-doelen behaald zijn:
zie figuur 7.

Bijdragen aan het verbeteren van de bodem-

In 2027 en 2030 wordt op basis van

en waterkwaliteit, de biodiversiteit en de

beschikbare bronnen geanalyseerd of er

ruimtelijke kwaliteit en het reduceren van

impact is gemaakt op deze indicator. Dit

CO₂-emissies in de landbouwsector.

wordt gekoppeld aan het oordeel van

RVO houdt continu een dashboard bij waarin staat hoe gescoord wordt op bovenstaande indicatoren. Ook wordt elk jaar een achtergrondrapportage gepubliceerd met
operationalisatie van de monitoring, de duiding van de resultaten en de monitoring op
kwalitatieve indicatoren (de interventies en de condities). De Tweede Kamer wordt op
de hoogte gehouden van de voortgang via de kamerbrieven over circulair bouwen. Aan
het eind van fase 1 van de Nationale Aanpak wordt een evaluatie gedaan, waarmee de
focus en governance voor fase 2 worden bepaald.

verschillende experts uit het veld.
4

Bijdragen aan een circulaire economie, door

In 2027 en 2030 wordt gemonitord of het

primaire abiotische grondstoffen en minerale

percentage biotische grondstoffen in de

delfstoffen (m.u.v. oppervlaktedelfstoffen

bouw toeneemt.

(zand, grind, klei) te vervangen door hernieuwbare grondstoffen en materialen.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 6 Monitoring

41

2023

2024

2025

2026

Aantal ketens

13 ketens

17 ketens

22 ketens

25 ketens

Aantal hectare

2.000 ha

4.000 ha

7.000 ha

10.000 ha

20.000 ha

30.000 ha

40.000 ha

50.000 ha

Verwerkingscapaciteit

Outputs

2027

2028

2029

2030

autonome groei

8.000 t

12.000 t

40.000 t

80.000 t

160.000 t

240.000 t

320.000 t

400.000 t

Aantal gewas-product-combinaties

3

5

7

10

13

16

18

20

Aantal bouwconcepten

1

3

6

10

15

19

25

30

% nieuwbouwwoningen >30% biobased

0%

1%

2%

5%

9%

15%

22%

30%

% biobased isolatie bij verduurzaming

0%

1%

2%

5%

9%

15%

22%

30%

% biobased materialen bij utiliteitsbouw

0%

1%

2%

5%

9%

15%

22%

30%

% wegmeubilair biobased

0%

0%

1%

3%

5%

7%

8%

10%

% straatmeubilair biobased

0%

0%

2%

4%

7%

10%

12%

15%

% asfalt >80% biobased bitumen

0%

0%

2%

4%

7%

10%

12%

15%

% niet constructief beton bioverrijkt

0%

0%

2%

5%

8%

12%

15%

20%

% oeverbeschoeiing van biocomposiet

0%

0%

2%

5%

9%

15%

22%

30%

% geotextiel in de waterbouw

0%

0%

2%

5%

19%

28%

38%

50%

# delen van fiets- en voetgangersbruggen

0

0

5

50

100

500

2.000

5.000

0,14

0,20

0,30

0,45

0,68

1,03

1,57

Outcomes

Impact
CO2-reductie (Mton)

Figuur 7 De beoogde realisatie van de resultaten in verschillende jaren

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 6 Monitoring

42

7 Financiële onderbouwing
Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 7 Financiële onderbouwing

43

7 Financiële onderbouwing
Zoals aangegeven verloopt de uitvoering van de Nationale Aanpak Biobased

7.1 Financiering Nationale Aanpak fase 1 (2023-2025)

Bouwen in twee fasen: in fase 1 (2023-2025) wordt de markt opgezet en
worden de belangrijkste condities gerealiseerd. In fase 2 (2025-2030) vindt de
opschaling van de teelt, verwerking en toepassing van biogrondstoffen plaats.
Voor fase 1 is, onder voorbehoud van parlementaire goedkeuring, € 25 miljoen

Om de markt voor biogrondstoffen op te schalen is een groot aantal interventies nodig
(zie Hoofdstuk 4). De interventies kunnen begrotingstechnisch worden geclusterd in een
aantal budgetposten:

gereserveerd en voor fase 2 is onder voorwaarde € 175 miljoen beschikbaar.61

#

Budgetpost

Bedrag (2023-2025)

De middelen voor fase 2 zijn nog niet definitief toegekend. Dit is onderdeel van

1

Bijdrage aan de stichting Nationale Milieudatabase voor extra

€ 0,65 miljoen

de voorjaarsbesluitvorming in het tweede kwartaal van 2024.

biobased productkaarten
2

Een bonus voor biobased isolatiemateriaal in de subsidie-

€ 1,4 miljoen

regelingen voor woningeigenaren
3

Een stimuleringsregeling voor het opzetten van

€ 4,2 miljoen

verwerkingsfaciliteiten
4

Opschalingsprojecten biobased toepassingen in de GWW-sector

€ 1,7 miljoen

5

Financiering van de uitvoeringsorganisatie

€ 15,5 miljoen

6

Proefdraaien regeling t.b.v. stimulering teelt biogrondstoffen

€ 1,3 miljoen

(garantie carbon credits)
7

Monitoring

€ 0,25 miljoen

Totaal

€ 25,0 miljoen

Een groot deel van de condities wordt uitgevoerd of gefinancierd via Building Balance,
dus de financiering van activiteiten als onderzoeken, ketenprojecten en innovatie komt
van deze budgetpost.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 7 Financiële onderbouwing

44

7.2 Financiering Nationale Aanpak fase 2 (2025-2030)
Vanaf 2025 is er financiering voor de tweede fase van de Nationale Aanpak.
Daarin worden grofweg dezelfde posten gefinancierd:
#

Budgetpost

Bedrag (2025-2030)

1

Bijdrage aan de stichting Nationale Milieudatabase voor extra

€ 2,7 miljoen

biobased productkaarten
2

Een bonus voor biobased isolatiemateriaal in de subsidie-

€ 16,1 miljoen

regelingen voor woningeigenaren
3

Een stimuleringsregeling voor het opzetten van

€ 40,9 miljoen

verwerkingsfaciliteiten
4

Opschalingsprojecten biobased toepassingen in de GWW-sector

€ 17,2 miljoen

5

Financiering van de uitvoeringsorganisatie

€ 44,6 miljoen

6

Regeling t.b.v. stimulering teelt biogrondstoffen

€ 52,7 miljoen

7

Monitoring

€ 0,8 miljoen

Totaal

€ 175,0 miljoen

Een gedetailleerde begroting voor fase 2 van de NABB volgt in 2025.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | 7 Financiële onderbouwing

45

Bijlage 1
Frequently Asked Questions
(FAQ)

Over biobased materialen
Zijn biobased bouwmaterialen niet brandgevaarlijk?
Uit onderzoek door Nieman Raadgevende Ingenieurs volgt dat biobased isolatiemateriaal brandveilig kan worden toegepast.62 Het brandgedrag van de meeste ecologische
isolatiematerialen (bepaald volgens Europese testmethoden) verschilt niet veel van
andere bouwmaterialen. Het is belangrijk om het brandgedrag van de gevelconstructie
als geheel te beschouwen. Afhankelijk van het soort biobased isolatiemateriaal kan het
nodig zijn om het materiaal aanvullend te beschermen tegen brand. Dat kan bijvoorbeeld met een brandwerende beplating.
Ontstaat er geen schimmel op biobased materialen, als ze vochtig worden?
Schimmel in huis ontstaat als de luchtvochtigheid (langdurig) te hoog ligt en er
voedingsbronnen aanwezig zijn voor de schimmel, zoals stof of etensresten. De
biobased vezels in isolatiematerialen bevatten geen nutriënten, waardoor de materialen
geen voedingsbodem zijn voor schimmels. Niettemin is het mogelijk dat er schimmel
op isolatiemateriaal ontstaat als het vochtig wordt. Het is daarom belangrijk dat (1) de
isolatiematerialen niet nat worden tijdens de bouw en de luchtvochtigheid niet langer
dan vijf dagen boven de 80% komt, (2) de constructie dampopener naar buiten toe is,
(3) een dampremmende laag of vochtvariabele klimaatfolie wordt aangebracht aan
de binnenzijde van de isolatie. Dit vereist kennis bij een aannemer of isolatiebedrijf.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Bijlage 1

Het bovenstaande geldt overigens ook voor minerale en synthetische isolatiematerialen
en is dus eerder een algemeen aandachtspunt bij het toepassen van isolatiemateriaal.
Is bouwen met biobased materialen wel toekomstbestendig? Gaat een gebouw van beton en staal
niet veel langer mee?
Als de constructie goed wordt ontworpen en uitgevoerd, kunnen bouwwerken van
biobased materialen net zo lang meegaan als bouwwerken van minerale materialen.
Er zijn legio voorbeelden van houten gebouwen van honderden jaren oud. Ook zijn er
woningen die geïsoleerd zijn met biogrondstoffen van meer dan 100 jaar oud, zoals
Maison Feuillette – een Franse woning die geïsoleerd is met stro en in 1920 is opgeleverd. Al deze gebouwen zijn gemaakt van biobased materialen, die dus lang meegaan,
alleen de term ‘biobased’ is nieuw. Ook in de infrasector kunnen constructies met
een lange levensduur gerealiseerd worden. Zo gaat de biobased fietsbrug (foto in
Hoofdstuk 1) naar verwachting minimaal 50 jaar mee.
Zijn biobased bouwmaterialen duurder dan andere bouwmaterialen?
Op dit moment zijn biobased bouwmaterialen vaak nog iets duurder dan gangbare
materialen. Door de stijgende energieprijzen is dit verschil drastisch afgenomen, omdat
fossiele materialen veel energie vereisen. In sommige gevallen kunnen biobased materialen zelfs al concurreren met andere materialen. Die prijsdaling zal zich in de toekomst
waarschijnlijk doorzetten, omdat de opschaling die met deze aanpak wordt beoogd
zorgt voor lagere kosten per product.
Hoe goed isoleren biobased materialen?
Biobased isolatiematerialen hebben een goede isolatiewaarde, waarmee de woning
zelfs aardgasvrij of energieneutraal gemaakt kan worden. Wel is het zo dat synthetische isolatiematerialen bij dezelfde isolatiewaarde minder dik zijn, maar dit verschil is
beperkt. De dikte van biobased isolatiematerialen en minerale materialen (glaswol en
steenwol) verschilt nauwelijks. Naast de isolatiewaarde hebben biobased materialen als
voordeel dat ze een hoge warmteopslagcapaciteit hebben, wat betekent dat de hitte op
warme dagen veel langer buitengehouden wordt (en de woning koeler blijft).

46

Over de teelt van biogrondstoffen
Zijn de ecologische aspecten van de teelt voldoende onderzocht?
Het uitgangspunt achter deze Nationale Aanpak is om vezelgewassen op een natuurinclusieve, regeneratieve manier te telen. In grote lijnen is duidelijk wat daarvoor moet
gebeuren, zoals telen zonder kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen. Wel staat
nog een aantal onderzoeksvragen open, die worden meegenomen bij de uitvoering van
de aanpak.
Zorgt deze aanpak niet voor de verdringing van voedsel, omdat we in Nederland weinig
ruimte hebben?
De teelt van vezelgewassen zorgt onherroepelijk voor ruimtebeslag in Nederland,
waar de ruimte toch al schaars is – zeker met de extensiveringsopgave van boeren.
Toch is de verwachting dat de teelt van vezelgewassen niet zorgt voor de verdringing
van voedselgewassen. Allereerst is het belangrijk om te beseffen dat veel grond niet
zozeer voor voedsel maar voor de productie van veevoer wordt ingezet. Verder is maar
een klein deel van het landbouwoppervlakte benodigd voor dit plan: Nederland heeft
2,2 miljoen hectare landbouwgrond, dus 50.000 hectare beslaat slechts 2,3% van het
landbouwoppervlak. Bovendien zullen vezelgewassen juist ook andere vormen van
landbouw vervangen (waardoor geen extra ruimte nodig is), kunnen ook de reststromen
van huidige gewassen worden gebruikt (waardoor geen extra hectares nodig zijn) en
doen vezelgewassen het vaak goed om relatief arme bodems (waardoor geen hectares
worden ingenomen van andere gewassen). Tot slot worden relevante agrarische organisaties betrokken; zij fungeren als goalkeepers om op te komen voor andere belangen
(zoals productie van voedsel).
Krijgen we door deze aanpak geen monoculturen van vezelgewassen?
Het is de bedoeling dat de teelt van vezelgewassen bijdraagt aan de biodiversiteit, aan
de bodem- en waterkwaliteit en aan de ruimtelijke kwaliteit. Het vervangen van de
ene monocultuur door de andere monocultuur past niet in dat beeld. Daarom wordt
bij de ketenvorming ingezet op de natuurinclusieve, regeneratieve teelt van gewassen,
bijvoorbeeld via strokenteelt.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Bijlage 1

Zijn er voldoende gewassen (plant- en zaaigoed) beschikbaar die bijdragen aan de doelen voor de
verschillende landbouwdomeinen, -grondsoorten en –omstandigheden?
Hiervoor moet een zorgvuldige planning worden gemaakt die moet worden afgestemd
met de bestaande zaaigoed en leveranciers van uitgangsmateriaal. Dat is onderdeel van
de werkzaamheden van de uitvoeringsorganisatie, Building Balance.
Is dezelfde soort en kwaliteit biobased bouwmaterialen wel het hele jaar door beschikbaar?
De vezelgewassen voor biobased bouwmaterialen worden op verschillende momenten
in het jaar geoogst: vlas, hennep en graan (voor stro) in de zomer en miscanthus in het
voorjaar. De opslag van de vezels gebeurt op verschillende manieren. Er zijn verwerkers
die de opslag op het boerenerf laten plaatsvinden via de inkuilmethode, andere verwerkers hebben opslagcapaciteit waarbij de vezels verbaald aangeleverd worden. Voor
wat betreft de gewassen die in de korte ketens zitten zal opslag van vezelsnippers (stro
en miscanthus) vooral lokaal in silo’s plaatsvinden. Gewassen die vergaande extractie
behoeven worden vaak nat geoogst en voor later gebruik ingekuild. Door deze opslagmogelijkheden zijn de vezels jaarrond beschikbaar, zonder dat aan kwaliteit wordt
ingeboet. Dit is overigens ook nodig voor de verwerkers, want hun fabrieken moeten
het hele jaar kunnen draaien om een goede businesscase te hebben.

Over de aanpak
Hoe kunnen provincies en gemeenten biobased bouwen opnemen in beleid en dus
vergunningen uitvragen?
Hiervoor zal een specifieke handreiking worden ontwikkeld door de uitvoeringsorganisatie in nauwe samenwerking met de organisatie van het Convenant Toekomstbestendig Bouwen. Zoals omschreven in deze aanpak kunnen gemeenten de vraag
naar biobased bouwmaterialen stimuleren door onder andere actief grondbeleid te
voeren, ruimtelijke kaders af te stemmen op biobased bouwen en te sturen op biobased
bouwen in de lokale prestatieafspraken met woningcorporaties. Ze worden hierbij
ondersteund door de uitvoeringsorganisatie van de NABB en geholpen door landelijke
afspraken over de standaardisatie van de uitvraagindicatoren.

47

Is het niet logischer de industriële emissies te reduceren door de energievoorziening van de industrie
te verduurzamen?
Door de toepassing van biobased bouwmaterialen is op korte termijn een forse
CO₂-reductie in de industriesector mogelijk. Dit doel is lastig op andere wijze te realiseren. De emissies in de bouwsector zijn vooral het resultaat van het industriële productieproces van materialen. De mogelijkheden om de industrie versneld te verduurzamen
zijn echter beperkt, onder andere door de geringe beschikbaarheid van hernieuwbare
energie en de beperkte capaciteit op het elektriciteitsnet. Daarom is het terugdringen
van emissie-intensieve materialen op korte termijn een van de meest veelbelovende
interventies om CO₂-reductie in de bouwsector te realiseren. En zelfs als de energiemix
in latere jaren wel volledig duurzaam is, blijft het onlogisch om duurzame energie in te
zetten voor toepassingen die ook met aanzienlijk minder energie-intensieve materialen
geproduceerd kunnen worden. Voor het opwekken van duurzame energie zijn immers
altijd schaarse materialen en ruimte nodig. Tot slot heeft biobased bouwen als voordeel
dat ook koolstof wordt vastgelegd in bouwwerken, waardoor de CO₂-reductie extra snel
kan gaan.

Hoe verschilt het Nationaal Groeifondsproject Toekomstbestendige Leefomgeving van de Nationale
Aanpak Biobased Bouwen?
De focus van het Nationaal Groeifondsproject ligt primair op innovatie via de lijn van
ondernemers die deel uitmaken van consortia, maar deze ondernemers vormen niet
per se een complete keten. Zo worden via het project ondernemers in Flevoland en
Friesland ondersteund, die onderdeel worden van de ketens die door Building Balance
worden opgezet en ontwikkeld. Ook zet het Groeifondsproject in op randvoorwaarden
voor innovatie, zoals het beschikbaar maken van testvoorzieningen, human capital interventies en het opzetten van een (digitaal) ecosysteem van partijen. Het Nationaal Groeifondsproject is meer een innovatieprogramma, terwijl deze aanpak meer bedoeld is om
kansrijke gewas-productcombinaties snel op te schalen. De twee vullen elkaar goed aan.

Komen alleen partijen die zijn ‘aangesloten’ bij de NABB in aanmerking voor subsidie?
Nee, de subsidieregelingen zullen breed opengesteld worden. Het is niet nodig om
als partij aangesloten te zijn bij de klankbordgroep om in aanmerking te komen voor
financiële steun. Iedere regeling (uitgevoerd door ministerie en RVO i.s.m. de NABB-uitvoeringsorganisatie) en inkoopactiviteit van de NABB-uitvoeringsorganisatie zal plaats
moeten vinden binnen het inkoopbeleid van de overheid, staatsteunregels en EU-aanbestedingsregels. Een subsidie is dus nooit exclusief.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Bijlage 1

48

Eindnoten

13 European Environmental Agency. (2020). Briefing: Cutting greenhouse gas emissions through circular
economy actions in the buildings sector. July 9th, 2020 (p. 8).
14 Expertteam Energiesysteem 2050. (2023). Energie door perspectief: rechtvaardig, robuust en
duurzaam naar 2050. 12 april 2023 (p. 61).
15 Idem (p. 78).
16 Kamerstukken II, 2022/23, 32852, nr. 225 (p. 1).
17 Dutch Green Building Council & Metabolic. (2023). Routekaarten voor een duurzame bouw.

1 Studio Marco Vermeulen. (2020). Ruimte voor biobased bouwen: strategische verkenning.
2 november 2020 (p. 3).
2

Kamerstukken II, 2022/23, 32813, nr. 1233.

3 Studio Marco Vermeulen. (2020). Ruimte voor biobased bouwen: strategische verkenning.
2 november 2020 (p. 39).
4

Idem (p. 17).

5 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):
2023-2030. 22 juni 2023.
6 Kamerstukken II, 2022/23, 32813, nr. 1180 (p. 1).
7 Rijksoverheid. (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst, Coalitieakkoord 2021-2025.
15 december 2021 (p. 10).
8 Dutch Green Building Council & Metabolic. (2023). Routekaarten voor een duurzame bouw.
14 februari 2023 (p. 5).
9

Berekening door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) ten behoeve van de
indiening bij het Klimaatfonds. Dit betreft 0,53 Mton verdringing van bestaande CO₂-emissies
en vastlegging van 1,04 Mton CO₂. Dit is overigens nog onderschatting, want hierin zijn de
CO₂-reductie als gevolg van verdringing van landbouwemissies (minder vee, minder grondkering, meer koolstofopslag in de bodem) en de verdringing van beton en staal (en andere
energie-intensieve materialen) door de toepassing van houtbouw nog niet meegenomen.

10 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):
2023-2030. 22 juni 2023 (p. 10).

14 februari 2023 (p. 7).
18 Economisch Instituut voor de Bouw. (2022). Materiaalstromen in de bouw en infra: Materiaalstromen, milieu-impact en CO₂-emissies in 2019, 2030 en 2050. April 2022 (p. 7).
19 Metabolic & Circle Economy. (2022). The Circularity Gap Report: Built Environment, the Netherlands,
June 2022 (p. 6).
20 Economisch Instituut voor de Bouw. (2022). Materiaalstromen in de bouw en infra: Materiaalstromen, milieu-impact en CO₂-emissies in 2019, 2030 en 2050. April 2022 (p.97).
21 Copper8, Metabolic, NIBE, Alba Concepts. (2023). Woningbouw binnen planetaire grenzen: materiaalvraag, CO₂-uitstoot & milieu-impact van de Nederlandse woningbouw. 20 april 2023 (p. 51).
22 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):
2023-2030. 22 juni 2023 (p. 11).
23 Rijksoverheid. (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst, Coalitieakkoord 2021-2025.
15 december 2021 (p. 15).
24 Planbureau voor de Leefomgeving. (2021). Naar een uitweg uit de stikstofcrisis: overwegingen bij een
integrale, effectieve en juridisch houdbare aanpak. 5 juli 2021 (p. 12).
25 Studio Marco Vermeulen. (2020). Ruimte voor biobased bouwen: strategische verkenning.
2 november 2020 (p. 53).
26 Copper8, Metabolic, NIBE, Alba Concepts. (2023). Woningbouw binnen planetaire grenzen:
materiaalvraag, CO₂-uitstoot & milieu-impact van de Nederlandse woningbouw. 20 april 2023 (p. 43).
27 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):
2023-2030. 22 juni 2023 (p. 12).

11 Lawrence, M., Shea, A., Walker, P., & De Wilde, P. (2013). Hygrothermal performance of bio-based

28 Arcadis. (2022). De urgente belofte van biobased bouwen: Een verkenning van de mogelijkheden voor het

insulation materials. Proceedings of the Institution of Civil Engineers-Construction Materials, 166(4),

versneld toepassen van hernieuwbare bouwmaterialen in de bouw en infrastructuur. 2 december 2022

257-263 (p. 262).
12 Dutch Green Building Council & Metabolic. (2023). Routekaarten voor een duurzame bouw.
14 februari 2023 (p. 18).

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Eindnoten

(p. 43).
29 CLM onderzoek en advies. (2020). Bijdrage van vlas en hennep aan milieu- en klimaatdoelstellingen
van het toekomstig EU-landbouwbeleid. 11 april 2020 (p. 16).

49

30 Planbureau voor de Leefomgeving. (2020). Nationale analyse waterkwaliteit, onderdeel van de
Delta-aanpak waterkwaliteit. 30 april 2020 (p. 7).
31 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):

46 Kamerstukken II, 2023/24, 32813, nr. 1292 (p. 7).
47 Kamerstukken II, 2023/24, 32852, nr. 265.
48 De Investeringssubsidie Duurzame Energie en Energiebesparing (ISDE), de Subsidieregeling

2023-2030. 22 juni 2023 (p. 12).

verduurzaming verenigingen van eigenaars (SVVE) en de Subsidieregeling Verduurzaming en

32 Arcadis. (2022). De urgente belofte van biobased bouwen: Een verkenning van de mogelijkheden voor het

Onderhoud Huurwoningen (SVOH).

versneld toepassen van hernieuwbare bouwmaterialen in de bouw en infrastructuur. 2 december 2022 (p.

49 Kamerstukken II, 2023/24, 32852, nr. 265.

30).

50 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):

33 Studio Marco Vermeulen. (2020). Ruimte voor biobased bouwen: strategische verkenning.
2 november 2020 (p. 52).

2023-2030. 22 juni 2023 (p. 38).
51 ABN Amro. (2023). Vezelrijke verduurzaming: Toepassing van vlas en hennep biedt kansen voor landbouw

34 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2022). Programma Mooi Nederland. 6
juli 2022 (p. 38).
35 Copper8, Metabolic, NIBE, Alba Concepts. (2023). Woningbouw binnen planetaire grenzen: materi-

en bouw. 25 juli 2023 (p. 13).
52 Kamerstukken II, vergaderjaar 2022/23, 32813, nr. 1233.
53 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2022). Beleidsprogramma Versnelling

aalvraag, CO₂-uitstoot & milieu-impact van de Nederlandse woningbouw. 20 april 2023 (p. 44).
36 NIBE. (2019). Potentie van biobased materialen in de bouw. 13 juni 2019 (p. 5).

Verduurzaming Gebouwde Omgeving. 1 juni 2022.
54 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2022). Programma Mooi Nederland. 6

37 Building Balance. (2023). Advies Interdepartementaal Opschalingsplan Biobased Bouwen (IDOBB):
2023-2030. 22 juni 2023 (p. 15).

juli 2023.
55

Kamerstukken II, 2022/23, 34357, nr. 4 (p. 7).

38 Idem (p. 16).

56 Rijksoverheid. (2023). Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030. 3 februari 2023 (p. 90)

39 Kamerstukken II, 2023/24, 32852, nr. 265.

57

40 Kamerstukken II, 2023/24, 32813, nr. 1292 (p. 7).

58 Ministerie van Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit. (2020). Uitwerking ambities en doelen

41 Metropoolregio Amsterdam. (2021). Green Deal Houtbouw: Duurzaam uit de crisis. Gericht op uitvoering van de schaalsprong houtbouw in de Metropoolregio Amsterdam 2021-2025. 21 oktober 2021.
42 Provincie Utrecht. (2022). Convenant Toekomstbestendige Woningbouw: Voor snellere, duurzamere en
betaalbare woningbouw. 15 februari 2023.
43 Dit betreft de CO₂-reductie in de bouwsector als gevolg van de toepassing van vezelgewassen.
Houtbouw is hierin nog niet meegenomen.
44 Deze middelen betreffen nog een reservering, wat betekent dat de maatregel nog verder
moet worden onderbouwd en uitgewerkt voordat de middelen definitief worden beschikt.
Over de toekenning van de middelen wordt in het voorjaar van 2024 een beslissing genomen.
45 De afkorting RAW staat voor Rationalisatie en Automatisering Grond-, Water- en

Rijksoverheid. (2022). Startnotitie Nationaal Programma Landelijk Gebied. 10 juni 2022.
landelijke Bossenstrategie en beleidsagenda 2030. 18 november 2020.

59 Rijksoverheid. (2022). De eerste agenda Natuurinclusief. 16 juni 2022.
60 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2022). Nationaal Isolatieprogramma.
2 april 2022.
61 Aan die € 175 miljoen zit als voorwaarde verbonden dat ‘de uitwerking van de aanpak en de
concrete normering moeten leiden tot voldoende zicht op de ontwikkeling tot een gezonde
Nederlandse markt vanaf 2030’. Bij de voorjaarsbesluitvorming van 2024 moet worden
aangetoond dat hieraan is voldaan.
62 Nieman Raadgevende Ingenieurs. (2022). Technische rapportage: brandveiligheid biobased isolatiematerialen. 14 november 2022 (p. 20).

Wegenbouw.

Nationale Aanpak Biobased Bouwen | Eindnoten

50

Colofon
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
www.volkshuisvestingnederland.nl

Bronvermelding foto's:
Foto cover
Pagina 4
Pagina 8
Pagina 10
Pagina 12
Pagina 15
Pagina 18
Pagina 32
Pagina 39
Pagina 43

Dragende stropanelen - EcoCocon / Strotec BV
Een fietsbrug in Ritsumazijl, gemaakt met biocomposiet - Sweco Nederland
Timberhouse, Amsterdam door Finch Buildings - Kees Hummel
Het inblazen van stro als isolatiemateriaal voor een corporatiewoning - Building Balance
De ruimtelijke inpassing van Miscanthus in de Achterhoek - Miscancell
De teelt van vezelhennep in Friesland - GreenInclusive
Dakisolatie van vlas - Bart van Overbeeke
De aanleg van ‘grasfalt’, gemaakt met miscanthus, in Brummen - Miscancell
Hotel Jakarta, Amsterdam - SeARCH
Biobased basisschool De Verwondering door ORGA architect - Ruben Visser