Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 825

Ecologische hoofdstructuur

Nr. 79

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 31 mei 2011
De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie1
heeft op 20 april 2011 overleg gevoerd met staatssecretaris Bleker van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en voor de eerste drie
agendapunten met staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en Milieu
over de ecologische hoofdstructuur en natuur.
(De volledige agenda is opgenomen aan het einde van dit verslag.)
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand woordelijk verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie,
Van der Ham
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie,
Franke

1
Samenstelling:
Leden: Dijksma (PvdA), Snijder-Hazelhoff
(VVD), Verburg (CDA), Koopmans (CDA), Van
der Ham (D66), voorzitter, Smeets (PvdA),
Samsom (PvdA), Paulus Jansen (SP),
ondervoorzitter, Jacobi (PvdA), Koppejan
(CDA), Graus (PVV), Thieme (PvdD), Gesthuizen (SP), Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie), Van Tongeren (GroenLinks),
Ziengs (VVD), Braakhuis (GroenLinks),
Gerbrands (PVV), Lodders (VVD), Van Vliet
(PVV), Dijkgraaf (SGP), Schaart (VVD) en
Verhoeven (D66).
Plv. leden: Jadnanansing (PvdA), Elias (VVD),
Ormel (CDA), Blanksma-van der Heuvel
(PvdA), Koolmees (D66), Dikkers (PvdA),
Klijnsma (PvdA), Irrgang (SP), Groot (PvdA),
Van der Werf (CDA), Tony van Dijck (PVV),
Ouwehand (PvdD), Van Gerven (SP), OrtegaMartijn (ChristenUnie), Van Gent (GroenLinks),
Leegte (VVD), Grashoff (GroenLinks), De Mos
(PVV), Taverne (VVD), Van Bemmel (PVV), Van
der Staaij (SGP), Houwers (VVD) en Van
Veldhoven (D66).

kst-30825-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

1

Voorzitter: Van der Ham
Griffier: Peen
Aanwezig zijn twaalf leden der Kamer, te weten: Dijkgraaf, Van Gerven,
Grashoff, Jacobi, Koopmans, Lodders, De Mos, Ouwehand, Van
Veldhoven, Van der Werf en Wiegman-van Meppelen Scheppink,
en staatssecretaris Bleker van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, en staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en Milieu, die
vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Ik open de vergadering en heet alle aanwezigen welkom.
We beginnen dit AO met het onderdeel Natuur- en Milieueducatie (NME).
Mevrouw Jacobi (PvdA): Voorzitter. We hebben een rapportage gekregen
over milieueducatie en educatie rondom verduurzaming, maar wat de
PvdA betreft gaat het vandaag over de toekomst van NME, zoals we die
hadden bij de Regeling Draagvlak Natuur (RDN). Het is onduidelijk welk
beleid we van de regering kunnen verwachten, dus ik vraag de staatssecretarissen om dit helder uiteen te zetten.
Mijn standpunt is dat NME in de RDN een vliegwiel is voor best practice,
waarbij je met weinig middelen een heel groot bereik in het land hebt. Die
borging is zoek doordat de RDN wordt afgeschaft.
Ik vraag specifieke aandacht voor NME in de Nationale Parken. Zij hebben
informatie en educatie als criterium. De regeling met de provincies,
waarvan de regeling met de Nationale Parken onderdeel uitmaakt, wordt
opnieuw belegd. Ik vraag de staatssecretarissen om alle eerder gemaakte
afspraken, zoals 0,5 fte voor IVN Natuur- en Milieueducatie en € 200 000
per park, opnieuw in de regeling neer te leggen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Wij zijn onderdeel van de
natuur – dat vergeten we nogal eens – en uit onderzoek blijkt dat het van
zeer groot belang is dat mensen op jonge leeftijd in aanraking komen met
natuur om die band te krijgen en te snappen wat het belang van natuur is.
Wij hebben grote zorgen over de toekomst van NME, in het bijzonder over
de korting op Staatsbosbeheer, de bezoekerscentra, de Nationale Parken
en de RDN. Wij vragen wat de visie van de staatssecretaris op dit belang
is en hoe hij ervoor gaat zorgen dat in de toekomst NME gewaarborgd
blijft.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Kortheidshalve sluit ik mij aan bij
de twee vorige sprekers met betrekking tot het belang van het behoud van
de RDN. In de brief staan mooie woorden maar ik zie geen concrete visie.
Misschien komt het dit kabinet wel goed uit als er niet zoveel draagvlak
voor natuur is in dit land. Ik daag de staatssecretarissen uit ons te
overtuigen van het tegendeel.
Ik heb vragen met betrekking tot de bedragen die wel zijn uitgegeven. Ik
heb de vorige minister al kritische vragen over Artis gesteld. Boven op het
budget van 20 mln. voor vier jaar komt 5 mln. voor Artis, zonder
voorwaarden. De staatssecretaris verbindt geen meetbare doelen aan wat
Artis met dat geld moet doen. Ik vraag me af wat het doel is van een
milieueducatieproject waarvoor je € 20 entree moet betalen. Hoeveel
jongeren bereik je dan?
De staatssecretaris bevestigt dat kinderboerderijen een belangrijke rol
hebben in het uitdragen hoe je met dieren moet omgaan. We weten dat
dieren niet altijd optimaal gehuisvest zijn in kinderboerderijen. Is de
staatssecretaris het met mij eens dat wat hij financiert via het Landelijk
InformatieCentrum Gezelschapsdieren (LICG), de internetsite waarop je
kunt zien hoe je voor dieren moet zorgen, ten minste moet aansluiten op
de praktijk van de kinderboerderij?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

2

Ik vraag de staatssecretaris wat het korten op het Gemeentefonds
bovenop het schrappen van de RDN concreet gaat betekenen voor de
invulling van NME. Gemeenten financieren op dit moment nog veel
projecten, maar hoe zal dat gaan als die fondsen worden gekort?
De heer De Mos (PVV): Voorzitter. De paden op, de lanen in ... Dat lied
zong ik als onderwijzer als ik met de kinderen de schooltuinen opzocht.
Dan werd er ijverig gezaaid, geschoffeld en begoten. Mijn onderwijshart
ging sneller kloppen toen mijn motie over schooltuineducatie in de Kamer
werd aangenomen. Veel kinderen, met name in de grote steden, hebben
werkelijk geen idee van wat er groeit en bloeit in de natuur. Melk komt van
Albert Heijn. Dat bijen iets met honing te maken hebben, is voor kinderen
uit groep 7 en 8 van de basisschool een vreemd bericht. Dat peen een
voorgeschiedenis heeft voordat het bij de groenteboer in de schappen
ligt, is voor veel koters moeilijk te begrijpen. De liefde voor de natuur zal
bij kinderen toenemen als zij meer kennis van deze natuur hebben.
Daarom pleit de PVV ervoor dat kennis van de natuur weer centraal komt
te staan binnen de pabo-opleiding en dat het thema natuur in de
Cito-toets voor het basisonderwijs een verplichtend karakter krijgt. Nu
wordt dit thema op veel basisscholen, net als geschiedenis en aardrijkskunde, overgeslagen en niet meegenomen in de uitslag van de Cito-toets.
Graag daarop een reactie van de staatssecretaris.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik deel de warmte en passie van de heer De Mos
voor de natuur, maar het gaat vandaag over de RDN. Uiteindelijk heb je
geld nodig om goede projecten in Nederland zo neer te zetten dat
iedereen daar plezier van beleeft, zoals bijvoorbeeld het project met de
natuurambassadeur. Die roep om draagvlak is er nu uit en de PVV heeft
dat bij de behandeling van de begroting mede gesteund. Welk geld moet
er volgens de heer De Mos komen en hoe moeten we dat doen?
De heer De Mos (PVV): De PVV wil zich inzetten voor schooltuineducatie
en kinderboerderijen. Dat zijn twee duidelijke zaken waar op een of andere
wijze geld naartoe moet.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Dat is me wat te kort door de bocht. Het gaat
hier over duizenden vrijwilligers en NME-projecten waarbij miljoenen
Nederlanders op een of andere manier geïnformeerd worden en meegenomen worden de natuur in. Dat geldt voor kinderen en volwassenen. Als
de heer De Mos niet verdergaat dan de schooltuinen zet hij duizenden
vrijwilligers te kakken.
De heer De Mos (PVV): Wij zetten ons in voor een aantal zaken. Voor de
jeugd kan dat door middel van de Cito-toets, kennis er met de paplepel in
te gieten zodat er liefde voor de natuur ontstaat, kinderboerderijen en
schooltuineducatie. Ik vind dat de PVV in deze barre tijden een heel goede
inbreng heeft. Kinderboerderijen zijn een enorme stimulans voor
kinderen. Zij moeten dan ook behouden blijven en wellicht verweven
worden met het basisonderwijs. Ik vraag de staatssecretaris hoe hij
garandeert dat de kinderboerderijen blijven bestaan en of deze wellicht
een dominante rol kunnen krijgen in het basisonderwijs.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik sluit me helemaal aan bij het pleidooi
voor voldoende natuur- en milieubewustzijn in het onderwijs. Ik vraag de
PVV of zij ook een rol ziet voor eerlijke voorlichting over bijvoorbeeld de
bio-industrie en de milieugevolgen van de veehouderij.
De heer De Mos (PVV): De PVV is altijd voor eerlijke voorlichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

3

Mevrouw Van der Werf (CDA): Voorzitter. Het CDA staat voor zorgvuldig
omgaan met aarde, natuur, grond en hulpstoffen. Dat heet rentmeesterschap. Het CDA zet daarbij vaak in op innovatie en systeemverandering.
Het valt namelijk voor de burger niet mee om zich duurzaam te gedragen
in een onduurzaam systeem. Techniek speelt een belangrijke rol, maar
uiteindelijk is alles mensenwerk en die mensen staan voor een behoorlijke
uitdaging. Zoals de staatssecretaris in zijn brief schetst, werken we aan
een transitie naar een duurzame toekomst via een groene economie. Die
ambitie deel ik, maar die is groot en daarvoor moet alles uit de kast
gehaald worden: niet alleen juridische middelen, financiële instrumenten
en technologische stimulering, maar ook inzet van het sociaal instrumentarium, te weten informatie, communicatie en educatie. Met genoegen
constateren wij dat ook de staatssecretarissen het belang van NME
onderkennen. Het CDA steunt het voorstel.
Er wordt gesproken over vier hoofdlijnen en wij vragen welke de
staatssecretaris bedoelt. Sluiten deze naadloos aan bij de vier motieven?
Borging in het onderwijs vinden wij heel belangrijk. Hoe is de betrokkenheid van het ministerie van OCW, ook naar de toekomst?
Betreffende dierenwelzijn is een opdracht uitgegaan aan het nationaal
expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO om na te gaan hoe dit
onderwerp een plaats kan krijgen. Acht de staatssecretaris het mogelijk de
opdracht aan SLO te verbreden naar natuur, milieu en duurzaamheid?
De opmerkingen van de heer De Mos over de pabo ondersteunen wij.
De sector is al aan de slag, maar gezien de ambitie moet daar nog een en
ander gebeuren. In het veld zien we hoe de inhoud van NME verschuift
van ecologische basisvorming naar een op ecologie gestoelde manier van
denken, die mensen bagage meegeeft om daadwerkelijk vorm te geven
aan de noodzakelijke transitie. Wat ons betreft mag de nadruk vooral
liggen op bijdragen aan ecoliteracy, denken in kringlopen, systeemdenken
etc.
Betreffende het financiële kader vragen wij om het budget niet te
versnipperen, maar om een visie op het totale budget. Wat is er vanaf
2012 beschikbaar?
Deheer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Ik heb weinig nieuws toe te voegen,
dus ik houd het kort. Het belang van NME en alle andere punten onderstrepen wij. Dat moet met name bij jongeren beginnen, want als het daar
niet begint, krijg je het er nooit meer in. Hoe kan de staatssecretaris
garanderen dat al die genoemde punten voldoende aan bod komen? Ik
constateer dat de structurele financiering voor 2012 en later in zijn brief
nog niet gegarandeerd is.
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Ik sluit me aan bij de woorden van
de heer Dijkgraaf, zodat wij meer tijd hebben voor het tweede deel.
De heer Grashoff (GroenLinks): Voorzitter. Dat NME belangrijk is, wordt
Kamerbreed gedeeld en ook de staatssecretaris vindt het belangrijk. Dat is
goed nieuws. Ik snap de laatste passage van zijn brief niet. Gaat NME
uiteindelijk door het putje of blijft het behouden en gaat het een mooie
toekomst tegemoet? Ik hoor het graag van de staatssecretaris.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie):
Voorzitter. NME is van grote waarde. Vorig najaar bij het wetgevingsoverleg Natuur heeft staatssecretaris Bleker gezegd dat de RDN geen
vervolg zou krijgen, maar dat hij met een brede regeling zou komen. Het is
eindeloos duwen en trekken geweest voordat er een brief kwam over die
regeling. Mijn kernvraag is of de informatie die wij nu over NME hebben
gekregen het antwoord is en of dat de manier is waarop die zogenaamde
brede regeling wordt vormgegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

4

De ChristenUnie juicht het toe dat er ook na 2012 middelen voor NME
beschikbaar zijn. Wij pleiten voor grote betrokkenheid van de sector en de
overheid bij educatie. Dat geldt ook voor kennisuitwisseling tussen
natuurbeheerders en agrariërs, wat van extra belang is gezien de nadruk
die in deze periode op agrarisch natuurbeheer wordt gelegd. Ik ben
benieuwd of de staatssecretaris ideeën heeft om dit te stimuleren.
Zorgelijk is dat in 27% van de gemeenten geen enkele structurele vorm
van NME plaatsvindt. Waar het wel plaatsvindt, staan de financiën
behoorlijk onder druk. Ik vraag de staatssecretaris hoe we de continuïteit
waarborgen. Grotere betrokkenheid van het ministerie van OCW zou goed
zijn. Ik zou wel eens in kaart gebracht willen zien wat de sociale effecten
zijn van NME. Welke invloed heeft dit op kinderen en volwassenen en wat
valt er te winnen op het terrein van maatschappelijk draagvlak en het
eventueel voorkomen van criminaliteit?
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. In het verleden is de VVD altijd warm
voorstander geweest van NME en dat is ze nog steeds. Tegelijkertijd
moeten we constateren dat er in de begroting een andere keuze is
gemaakt. Daar loop ik niet voor weg. Gezien het huidige financieel klimaat
moeten we daar zorgvuldig mee omgaan. Ik vind het belangrijk om een
overallvisie te hebben op NME. Ik vraag ook specifiek een visie op de
Nationale Parken – ook zij hebben een bepaalde rol en verantwoordelijkheid – en hoe wij daar met minder middelen toch een breed bereik
kunnen hebben.
Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. Ik sluit mij geheel aan bij de brede
steun van de Kamer voor NME. Heel veel mensen zijn daar praktisch bij
betrokken, zoals vrijwilligers en ouders. De grote vraag is of dit kabinet de
verantwoordelijkheid voor NME makkelijk wil wegschuiven. Het antwoord
is nee. Wij zetten ons in voor continuering na 2012, wij gooien het niet
over de heg naar de decentrale overheden en wij vinden ook niet dat het
in het moeras moet wegzakken. Daarom is 2012 een overgangsjaar. Dat
sluit aan bij het advies van de regiegroep, waarin Rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten deelnemen. Dit overgangsjaar is in het
leven geroepen om de duurzaamheidsagenda, de bedrijfslevenbrief en het
natuurbeleid verder te ontwikkelen. Het natuurbeleid krijgt dit jaar verder
vorm en de rol van de provincies wordt daarin markanter. Op basis van
die gegevenheden wordt in de loop van dit en volgend jaar bepaald hoe
we met elkaar verdergaan, waarbij de verantwoordelijkheid wat ons
betreft in sterkere mate komt te liggen bij provincies en gemeenten. Het
overleg inde Regiegroepheeft de intentie om tot continuering te komen
met een goede integratie van de programma’s van NME en Leren voor
Duurzame Ontwikkeling. Dat is de inzet, maar wij zijn nog niet zover dat
we heel concreet kunnen zeggen waar dat overleg en onze inzet uiteindelijk in zullen resulteren, omdat er nog een aantal onbekende factoren
zijn. Aan de intentie hoeft echter niet getwijfeld te worden.
De educatie in Nationale Parken is een apart programma van NME. Dat is
geregeld via een opdracht aan IVN en er wordt per park formatie
beschikbaar gesteld. Voor Nationale Parken geldt dat de educatieve
voorziening in de toekomst gecontinueerd moet worden. Het is absoluut
de bedoeling om de Nationale Parken, die toch paradepaardjes zijn en
waar NME goed gedijt, in de toekomst op een adequate wijze van NME te
voorzien.
De NME-rapportage laat zien dat er verschillende vormen van educatie
mogelijk zijn, waaronder schooltuineducatie. Dat wordt nu gedaan vanuit
het NME-programma en heeft met leer- en speelplekken, kinderboerderijen, leskisten enz. van doen. Scholen zijn vrij in de keuze van de vorm die
zij willen aanbieden. Dat is een groot goed. Wij moeten het niet dwingend
opleggen. Ik twijfel niet aan de bereidheid van scholen om dit te doen,
want er is voldoende motivatie, ook bij ouders en kinderen, voor dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

5

onderwerp. Gemeenten en scholen zijn primair verantwoordelijk en dat
lijkt mij juist.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Dat scholen autonoom zijn in de keuzes
die ze maken, is een groot goed. Aan de andere kant wordt bekeken hoe je
bepaalde onderwerpen beter kunt borgen, zoals dierenwelzijn. Mijn vraag
is of je natuur en milieu via SLO een betere verankering kunt geven.
Staatssecretaris Bleker: Die vraag begeeft zich op het domein van de
minister van Onderwijs. Ik stel voor dat ik een schriftelijke reactie geef op
de punten die betrekking hebben op de inhoud van het curriculum van de
basisscholen.
Mevrouw Jacobi (PvdA): De RDN gaat juist over die projecten in
schooltuinen en Nationale Parken. Er zijn projecten nodig die van
rijksniveau komen en daar ontwikkeld zijn, omdat men het decentraal niet
voor elkaar krijgt om zoiets moois neer te zetten als het programma
Woordvoerders van de Natuur. Als we niet op rijksniveau geld daarvoor
wegzetten, weet ik zeker dat het straks allemaal door het putje gaat. Je
moet goed sturen op de samenhang der dingen en daarvoor willen wij
van de staatssecretaris een duidelijke lijn krijgen, want ik heb dat nog niet
scherp.
Staatssecretaris Bleker: Dat klopt, want ik heb dat niet toegezegd en ga
dat ook niet doen. Ik heb aangegeven dat ik goede mogelijkheden zie om
met de gemeenten, provincies en waterschappen NME en Leren voor
Duurzame Ontwikkeling te ontwikkelen tot een programma, waaruit
projecten voortkomen die primair lokaal en regionaal geïnitieerd worden.
Wij trekken onze handen er niet helemaal vanaf, maar leggen wel meer
verantwoordelijkheid op lokaal en regionaal niveau. Wij willen daar op
rijksniveau wel een coördinerende rol in vervullen, maar niet zelf
projecten initiëren. Ik zie goede mogelijkheden om dat lokaal en regionaal
in dat nieuwe verband te doen. Daar gaan we wat van maken.
Mevrouw Jacobi (PvdA): De staatssecretaris vindt dit niet passen, maar
iedereen in het veld zegt dat de hele zaak uit elkaar valt als ze geen grote
landelijke projecten meer krijgen als stimulans. Dan is iedereen, inclusief
de natuur, de klos.
Staatssecretaris Bleker: Als velen in het veld vinden dat er een bovenlokaal, bovenregionaal of misschien zelfs landelijk project moet komen,
kan men dat gezamenlijk initiëren. Dan zien wij daar een verantwoordelijkheid in voor een coördinerende en waar het kan ondersteunende rol,
maar het moet wel bottum-up gebeuren. Als uw premisse juist is dat die
vraag van onderop er is, kan dat voor elkaar komen in het nieuwe
programma.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Bij het aantreden van de staatssecretaris
hebben wij hem horen zeggen dat hij boeren prima mensen vindt. Zij
hebben geen problemen met de overheid, als die maar zorgt dat de
boeren weten wat ze aan haar hebben. Geldt dat ook voor de organisaties
die zich bezighouden met natuur?
Ik heb ook een vraag over het curriculum voor scholen. Uiteraard is de
minister van OCW daarbij betrokken, maar er zijn ook programma’s die
deze staatssecretaris zelf faciliteert, zoals de smaaklessen. Wordt daar ook
aandacht besteed aan het vergassen en versnipperen van haantjes voor
de eieren en het weghalen van kalfjes bij de koeien voor de productie van
melk? Hoe eerlijk en compleet is dat verhaal?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

6

Staatssecretaris Bleker: Het antwoord op de eerste vraag is ja. Op de
tweede vraag antwoord ik dat dat primair vanuit het onderwijs bepaald
wordt. Toen mijn kinderen op de basisschool zaten, was ik verbaasd waar
ze allemaal mee thuiskwamen op het punt dierenwelzijn, milieu en natuur.
We moeten niet doen alsof die leraren en leraressen het niet hebben over
kalveren, dierenwelzijn, ozonlaag enz. Loop eens met ze mee. Ze doen het
fantastisch.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De staatssecretaris begrijpt mij opzettelijk
verkeerd, want hij wil net als zijn voorganger niet ingaan op de donkere
kant van de bio-industrie. Die smaaklessen zijn door het ministerie van
LNV bedacht. Als ik die bij minister Verburg in verband bracht met de
donkere kant van de vleesproductie kwam er een donkere wolk boven
haar hoofd hangen. Datzelfde gebeurt bij deze staatssecretaris, want die
kant wil ook hij niet belichten.
Staatssecretaris Bleker: Ik vind dat die kant ook belicht moet worden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Wat betreft de verhouding tussen Rijk
en regio zullen we in de loop van het jaar in het voorstel van de staatssecretaris zien op welke wijze hij die regierol wil invullen. Wij zullen zien of
dat voldoende inhoud heeft. Als er bottum-up projecten geïnitieerd
worden, is mijn vraag of de staatssecretaris bereid is te kijken of daar op
nationaal niveau geld voor is.
Wil de staatssecretaris ook nog reageren op de vraag die ik gesteld heb
over NME in de bezoekerscentra van Staatsbosbeheer?
Is de staatssecretaris van plan ook aandacht te besteden aan NME in de
Nationale Parken op de BES-eilanden? Wij mogen ook nevelwouden en
tropische bossen tot onze Nationale Parken rekenen.
Staatssecretaris Bleker: Betreffende de Nationale Parken gaat het om de
parken zoals we die nu kennen. Staatsbosbeheer heeft een forse financiële
taakstelling, voortvloeiende uit het regeerakkoord. Er zal rond de zomer
meer duidelijkheid komen, in goed overleg met Staatsbosbeheer, hoe dat
kan worden opgevangen. Er zal bezien worden of een aantal belangrijke
functies rondom NME nog te continueren zijn en onder welke
voorwaarden.
Ten slotte over het nationaal geld. Als het gaat om projecten die van
beneden af opkomen en tot een nationaal koepelproject moeten leiden,
vind ik dat dat in beginsel uit dat een NME-programma moet worden
gefinancierd. Dat moet het vertrekpunt zijn.
De heer De Mos (PVV): Betreffende de borging van NME op scholen is de
pest dat het vaak toch niet gebeurt. Er wordt veel over de schutting
gegooid, waardoor NME een ondergeschoven kindje is. Ik vraag de
staatssecretaris in zijn schriftelijke beantwoording mee te nemen NME in
de Cito-toets, en verplichte schooltuin- en kinderboerderijeducatie op
scholen.
Staatssecretaris Bleker: Ik kan dat niet toezeggen.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik heb een vraag over de financiering. Op
dit moment wordt in het NME-programma de helft van alle activiteiten
mede gefinancierd door provincie en gemeente. Denkt de staatssecretaris
voor het vervolgprogramma aan een soortgelijke constructie?
Staatssecretaris Bleker: Dat willen we in het overleg met gemeenten,
provincie en waterschappen nader bepalen. Primair is de gebundelde
inzet van middelen. Daar moeten we goede afspraken over maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

7

De vier motieven zijn transitie naar een groene economie, eigen verantwoordelijkheid van burgers, draagvlakbevordering en internationale
afspraken. Duurzaamheid als kans. «Kennis, kunde en kassa».
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Mijn
kernvraag is niet beantwoord. Gaat dit de aangekondigde brede regeling
worden? Het zal een stukje breder moeten worden dan voortzetting van
NME. In de RDN zaten belangrijke onderdelen, zoals het opleiden van
vrijwilligers.
Staatssecretaris Bleker: Dit gaat niet de brede regeling worden. Wij willen
continuïteit, maar op een andere leest geschoeid dan tot nu toe. Wij willen
dat in goed overleg met de medeoverheden doen. Ons vertrekpunt daarbij
is meer verantwoordelijkheid bij decentrale overheden en bundeling in
plaats van versnippering. Dat zal uiteindelijk na het overgangsjaar moeten
leiden tot een «regeling» en een daarbij passend budget, waarmee lokaal
en regionaal kan worden gewerkt.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): De
toezegging dat er een brede regeling komt, wordt kennelijk nog steeds
gestand gedaan, maar ik wil vandaag ook helder hebben dat de staatssecretaris primair verantwoordelijk is. De afgelopen maanden hebben de
staatssecretarissen nogal heen en weer gepingpongd. Wie heeft de
verantwoordelijkheid, wanneer kunnen we die brede regeling verwachten
en welke onderdelen zitten daarin?
Staatssecretaris Bleker: Staatssecretaris Atsma en ik zullen dat samen
doen en ervoor zorgen, in samenspraak met de andere overheden, dat er
een goed functionerende voorziening komt voor NME na dat overgangsjaar. Dat doen we vanuit de ministeries van I en M en van EL&I. Daar kunt
u ons op aanspreken.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik ben blij met de toezegging van de staatssecretaris over de regievoering. Ik neem aan dat er een mooi visiedocument
komt over de manier waarop de verschillende partijen dat gaan
vormgeven. Er zijn natuurlijk veel meer partijen dan alleen het onderwijs
die daaraan een heel waardevolle bijdrage kunnen leveren, bijvoorbeeld
landschapsbeheer. De VVD-fractie kijkt uit naar dat visiedocument, op
basis waarvan de overheid de regie zal gaan voeren.
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Ik heb met belangstelling kennisgenomen van het gesprek van de Kamer met collega Bleker, vooral van de
prioriteiten die de Kamer heeft benoemd. Ik zeg met collega Bleker dat wij
zullen zorgen voor een vervolg. Dat vervolg moet zo veel mogelijk
gebaseerd zijn op een integrale benadering van de zijde van het kabinet.
Behalve de ministeries van ELI en I en M zijn er inderdaad nog andere
ministeries bij betrokken, zoals OCW. Mevrouw Lodders heeft bevestigd
dat ook private partijen een belangrijke rol kunnen spelen. Dat totaal
bepaalt het speelveld en ik heb met meer dan gewone belangstelling
geluisterd naar de prioriteiten die de Kamer heeft aangegeven, met een
nadrukkelijk accent op groen en natuur. Dat is een helder signaal en ik zeg
samen met collega Bleker toe dat wij op basis van de evaluatie zullen
komen met de notitie waarnaar gevraagd is. Dat zal de duurzaamheidsaspecten raken die in de duurzaamheidsagenda verwoord worden,
alsmede de bedrijfslevenbrief.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Door de voormalige bewindspersoon is gezegd
dat begin 2011 na de evaluatie van de pilot de nieuwe regeling er zou
komen met visiedocument, maar het wordt het eind 2012. Ik zou deze zaak
heel graag afhandelen voor de behandeling van de begroting 2011, zodat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

8

wij daar tijdens de behandeling niet veel tijd meer aan hoeven te
besteden. Mijn vraag is of de staatssecretaris in augustus met de regeling
en de uitwerking daarvan kan komen.
De Nationale Parken hebben een aparte positie in NME. Ik vraag een
toezegging van de staatssecretaris dat daar niet aan getornd wordt.
Staatssecretaris Bleker: De evaluatie van de regeling draagvlak Duurzaam
Voedsel is dit jaar beschikbaar. Ik vind dat we eerst een evaluatie moeten
hebben en dan overleg moeten voeren met de collega-overheden en
andere partijen om het NME-programma, op een nieuwe leest geschoeid,
te continueren. Ik kan niet toezeggen dat het in augustus beschikbaar is.
Voor enigerlei vorm van continuïteit van de educatie in de Nationale
Parken wordt gezorgd.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Maar er wordt niet op bezuinigd?
Staatssecretaris Bleker: Tot nu toe is er geen enkel onderwerp dat bij
voorbaat uitgesloten wordt van bezuinigingen. Dat gaan we nog bekijken.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Staatssecretaris Atsma heeft met veel
interesse de prioriteiten van de Kamer beluisterd, maar wat mij betreft
mogen aan natuur en groen zeker ook water en klimaat toegevoegd
worden. Ik vraag hem dat mee te nemen in zijn voorstel.
Staatssecretaris Atsma: Dat knoop ik in mijn oren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik heb geen antwoord gekregen op mijn
vraag of staatssecretaris Bleker het met mij eens is dat de inspanningen
op het terrein van educatie over dierenwelzijn in elk geval op elkaar
moeten aansluiten. De staatssecretaris geeft geld uit aan informatie op het
internet. Als dat niet aansluit bij de uitvoering in de praktijk, bijvoorbeeld
wat mensen op kinderboerderijen zien, is dat weggegooid geld. Graag een
reactie daarop.
De staatssecretaris vindt dat informatie in de smaaklessen compleet en
eerlijk moet zijn, waarvoor dank. Wij gaan kritisch volgen of de minder
prettige omstandigheden ook aan bod komen.
Staatssecretaris Bleker: Het antwoord op de eerste vraag is ja. Voor
dierenwelzijn en welzijn van dieren in de grootschalige veehouderij heb je
niet eens een regeling of educatieprogramma nodig. Het is overal een
discussie- en gesprekspunt. Die discussie moeten we met open vizier
voeren.
De heer De Mos (PVV): Ik vraag beide bewindspersonen om te focussen
op de drie kernzaken die ik heb aangegeven. NME is nu van alles wat en
uiteindelijk niks.
Mevrouw Van der Werf (CDA): Ik begrijp dat er een overgangsjaar komt
en daarna een brede regeling. Ik vraag het sociaal instrumentarium
daarbij niet financieel te versnipperen. De visie langs de vier hoofdlijnen is
heel goed. Ik zeg tegen de staatssecretaris van I en M dat NME en Leren
voor Duurzame Ontwikkeling een kans is om een generatie op te leiden
die over competenties beschikt om de economie groener te maken. Ik wil
ook die focus in de visieontwikkeling aanbrengen. Kunnen in de visieontwikkeling ook het ministerie van OCW en het groene onderwijs betrokken
worden?
Staatssecretaris Atsma: Het lijstje wordt steeds langer. Mevrouw Van
Veldhoven wil water en klimaat erbij. De heer De Mos vraagt het te
beperken tot zijn drie prioriteiten. Mevrouw Van der Werf maakt een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

9

belangrijke koppeling met de economische betekenis van het geheel.
Collega Bleker heeft in zijn inleidende woorden het element kassa
genoemd. Ik heb dat vertaald als economie. Uiteindelijk gaat het om de
vraag hoe je zorgt dat er een toekomst wordt opgebouwd waar ook onze
klein- en achterkleinkinderen nog van kunnen profiteren. Economie hoort
er zeker bij, maar wel op een verantwoorde manier. Dat kan via de klas of
de les in de praktijk.
De heer Grashoff (GroenLinks): Wij zullen de beantwoording afwachten.
Wat toch als een somber wolkje komt langs drijven is dat – wat wel vaker
gebeurt met bestuurlijke problemen die te klein zijn om op te lossen – het
uiteindelijk over de schutting gezet wordt bij gemeenten en provincies.
Liefst met een fooi verstopt in een budget, die je achter de komma niet
terugvindt. Ik zou willen dat de staatssecretaris, als door een van de laatst
overgebleven bijen gestoken, opsprong en zei dat dat niet waar is.
Staatssecretaris Bleker: Absoluut niet waar.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ook
vanmorgen blijkt weer hoe de begrippen programma en regeling door
elkaar lopen. Daarom is het goed dat er een brede regeling komt. Ik vind
het wel jammer dat die evaluatie pas aan het eind van het jaar is. De RDN
had al geëvalueerd moeten zijn. Ik vraag de staatssecretaris hoe hij
voorkomt dat hij aan het eind van het jaar constateert dat allerlei
organisaties en vrijwilligers zijn afgehaakt vanwege de onzekerheid die tot
dat moment voortduurde.
Ik vraag de belofte van beide staatssecretarissen dat ze niet meer naar
elkaar zullen verwijzen, maar dat staatssecretaris Bleker vanaf nu leidend
is, dat staatssecretaris Atsma zijn dingen bij hem aanlevert en dat er
voortaan door staatssecretaris Bleker gecommuniceerd wordt. Staatssecretaris Atsma is natuurlijk altijd welkom in de commissievergaderingen.
Staatssecretaris Bleker: Op het laatste punt antwoord ik dat we het
samen doen. Op het eerste punt dat er geen enkel signaal van afhaken is
en dat daar ook geen enkele reden voor is omdat wij gaan voor een op
nieuwe leest geschoeide voorziening en continuïteit na 2012.
De voorzitter: We gaan verder met het onderwerp ecologische hoofdstructuur en natuur.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Voorzitter. Er ligt een hele stapel papier van het
Rijk, ambtenaren, ministeries en wetenschappers en het gaat erover dat
het natuurbeleid zoals dat twintig jaar geleden in gang is gezet, doorgang
moet vinden. Dat geldt zowel het verbeteren van de kwaliteit van de
aangewezen gebieden voor Natura 2000 en de ehs, als het aanleggen van
verbindingen daartussen. Doordat die gebieden de ruimte krijgen en
hydrologisch versterkt en verbeterd worden, kun je je doelen pas echt
halen. We houden elkaar in de klem. Er mag niet te veel geld naar natuur
gaan. Daarmee wordt het soortenbeleid belachelijk gemaakt. Ik denk dat je
geen soortenbeleid meer nodig hebt als je goede natuurgebieden hebt die
zichzelf kunnen bedruipen, sterk zijn, biodivers zijn en veel minder
beheerkosten nodig hebben. Staatssecretaris Bleker zei dat die 79
wetenschappers niet moeten zeuren. Hij gaat de verbindingen er uithalen,
maar wel waterverbeteringen voorstellen en de biodiversiteit verbeteren.
Volgens mij is dat een schijnwerkelijkheid ophouden, want alle deskundigen zeggen – en ook de ambtenaren van het ministerie weten dat
donders goed – dat je het daarmee niet haalt. Ik doe een ernstige oproep
om de natuur af te maken zoals iedereen bepleit en om het te temporiseren. Dat kan met minder geld. Voor mijn part onderhandelt de staatssecretaris met de provincies over efficiënter werken. Ik denk dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

10

financieel anders geregeld kan worden. Daarom heb ik de vraag of de
ingestelde werkgroepen een zodanige efficiency bewerkstelligen dat je
meer geld voor beheer zou kunnen generen. Ik stel voor dat je geld voor
aankopen zoals bij gebouwen op 30 jaar afschrijving zet. Een andere
systematiek dus. Ik vraag de staatssecretaris hoever wij ons uitrekken om
te halen wat we hebben neergezet. Ons eigen Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) geeft ook aan dat met een kleinere ehs zonder
verbindingen de kwaliteit van de natuur en de biodiversiteit, die wij
allemaal met de mond belijden, sterk achteruitgaat.
Het CDA ging in het vorige deel voor groen en duurzaamheid en heeft nu
de kans om er echt voor te gaan. Ik vind dat we elkaar niet voor de gek
moeten houden. Veel gebiedsprocessen liggen stil: het beekdal
Koningsdiep, het Dwingelderveld. We kunnen heel veel gebieden
opnoemen die er ontzettend van balen dat de staatssecretaris het beleid,
waaraan ze jarenlang hebben gewerkt, heeft stopgezet: Bergermeer,
Jagerslust, Natte As, Buurserzand, Ruiten Aa enz. Bijzonder is dat het daar
ook gaat over verbetering van de economische waarden. Het is vooral het
totale algemene belang waarbij je water, natuur, recreatie en landbouw
aan elkaar koppelt. Die samenhang zie ik bij de staatssecretaris niet. Voor
de gebiedsprocessen die stilliggen en waarin voor miljoenen is geïnvesteerd, vind ik dat de staatssecretaris duidelijkheid moet scheppen, zodanig
dat we de verbindingen er weer inbrengen. Als hij dat niet doet, is dat
heel kwalijk voor alle kansen die er in de gebieden zijn, ook voor toerisme
en goed wonen. Ik hoor graag of die zaken in het overleg met het
Interprovinciaal Overleg (IPO) een plek krijgen.
Klopt het dat de budgetten voor beheer voor 2011 nog niet zijn vrijgegeven, ondanks dat de regeling in Brussel is goedgekeurd? Graag zou de
PvdA inzicht krijgen welke investeringen noodzakelijk zijn om achteruitgang van de natuurkwaliteit te voorkomen. De overgebleven weinige
gelden moeten zo efficiënt mogelijk ingezet worden. Het voorstel dat ik
net deed, zou ik daar graag bij betrokken zien.
De schaapskuddes zijn gedecentraliseerd in het kader van het Investeringsbudget Landelijk Gebied (ILG). Dat was een simpele en duidelijke
regeling, maar die staat nu op de tocht en dreigt wegbezuinigd te worden.
Ik vraag om een eenduidige regeling voor de schaapskuddes.
Ook de Nationale Parken zijn in 1995 gedecentraliseerd. Ik vraag deze er in
het nieuwe ILG, of wat er dan ook komt, net zo in te zetten. Ook vraag ik
wat er blijft staan van alle gelden voor meerjarige financiering, langeafstandswandelpaden, streekpaden, recreatief gebruik van ecoducten enz.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. We spreken vandaag over het
behoud van onze natuur, waar wij Nederlanders gek op zijn, waar banen
uit voortkomen en waar Nederland internationale afspraken over heeft
gemaakt. Alleen is het jammer dat we vandaag noodgedwongen praten
over wat er nog aan de natuur te redden valt. De groene longen van
Nederland worden door dit kabinet opgeknipt in losse groenstroken. Van
iets naar niets, om met de VVD te spreken. In 1979 op papier gezet door
CDA-minister Bukman, verder uitgewerkt door de ministers Van Aartsen,
Apotheker, Brinkhorst, Veerman en Verburg en in 2011 rücksichtslos
gekapt. 60% korten op natuur is disproportioneel veel. Met als dreigend
resultaat half afgemaakte natuurgebieden, miljoenen aan verloren
investeringen en boze buurlanden. D66 vindt de Nederlandse natuur wel
de moeite van het redden waard. Ik wil het eerst hebben over het proces
en daarna over het doel.
Mijn fractie heeft zich vanaf het begin zorgen gemaakt over de vraag hoe
alle belanghebbenden betrokken zijn bij deze koerswijziging. De eerste
brief van de staatssecretaris in oktober leek immers meteen de deur op
slot te doen. Niet alleen de provincies, maar ook de boer uit Flevoland die
met zijn gezin wilde emigreren naar Nieuw-Zeeland werden hierdoor voor
het blok gezet. Met de unaniem aangenomen motie-Pechtold gaf de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

11

Kamer een heel duidelijk tegensignaal om de herijking van de ehs via
overleg vorm te geven. Maar dat signaal, Kamerbreed aangenomen, is
feitelijk tot aan het kerstreces gewoon genegeerd. Daarna mochten de
beheerders van natuurgebieden eens per maand aanschuiven om te
luisteren, maar niet om mee te denken. Provincies kregen de dreigende
boodschap dat er een noodwet ingezet zou worden als de onderhandelingen niet vlot genoeg verliepen. Ondertussen trekt de staatssecretaris
het land door en doet hij biodiversiteit af als natuur voor gestudeerden,
terwijl hij boeren met een knipoog laat weten dat zij het met de regels niet
zo vreselijk nauw hoeven te nemen. D66 denkt dat het anders en beter
kan. Vraag natuurclubs, boeren en provincies om creatief mee te denken
over oplossingen, zoals in Utrecht is gedaan en waar een uitkomst is
bereikt waar iedereen mee kan leven. Laat ideologische taboes los. De
staatssecretaris wil decentraliseren, besluiten nemen dicht bij de mensen,
behalve als het erover gaat wanneer en waar die natuur gerealiseerd
wordt. Snapt u het nog? Als de staatssecretaris decentraliseert, moet hij
het stokje ook echt overgeven en zich niet bemoeien met 2018 als eindjaar
en met wat ooit natuur mag worden, of met de aanleg van verbindingszones die een belangrijke bouwsteen zijn in bijvoorbeeld de ontwikkeling
van Flevoland. Kies voor beheer gericht op kwaliteit en niet voor wie het
uitvoert. Agrarisch natuurbeheer lijkt de enige route die op enthousiasme
van de staatssecretaris kan rekenen, maar waar het echt om gaat is goede
kwaliteit. Dat moet vooropstaan en niet de vraag of de boswachter of de
boer daarbij de schop in de grond zet. Staatsbosbeheer gaat wat de
staatssecretaris betreft veel grond verkopen, onder andere gebieden in de
buurt van de grote steden. Maar Jan uit de flat wil ook wel eens
picknicken op een open plek in het bos. Zonder voldoende geld voor
beheer zijn die open plekken straks volgegroeid. Mijn fractie vraagt om
een visie op beheer gericht op kwaliteit, die op korte termijn wordt
vormgegeven en op lange termijn wordt betaald. Ik vraag of de staatssecretaris daarbij ook kan ingaan op de Nationale Parken, waar een
bijzondere rijksverantwoordelijkheid voor ligt. Het gaat om de Michelinsterren van onze natuur.
Ten slotte, trek de ene provincie niet voor op de andere. Ik heb gehoord
dat de staatssecretaris met een aantal provincies aparte bilaterale
afspraken heeft gemaakt. Kan hij dit bevestigen? Wisten alle provincies
van de mogelijkheid? Hoeveel geld is er voor? Op basis van welke criteria
wordt dit geld verdeeld? Hoe weten we dat dit naar de beste projecten
gaat?
Dan iets over het doel. De staatssecretaris ging op pad met als
bestemming een eindresultaat in euro’s, maar voor mijn fractie tellen,
meer dan een bedrag onder de streep, de uiteindelijke gevolgen voor de
Nederlandse natuur. Zijn er straks Nederlanders die uren moeten reizen
om in de vrije natuur te kunnen fietsen of picknicken? Verruilen we straks
de file op de weg voor de file op de bospaadjes? Rentmeesterschap
betekent niet alleen nu kosten verminderen, maar je ook voor later niet in
de vingers snijden. Iets waar deze staatssecretaris keihard op aankoerst,
als ik de signalen uit Brussel, de analyses van het PBL en de studie over
Natura 2000 tot mij neem. Toch begon de staatssecretaris niet slecht, toen
hij in zijn opdrachtbrief aan het PBL als doel stelde te zorgen voor de
realisatie van internationale verplichtingen die hard en juridisch bindend
zijn, met name die van de Vogel- en Habitatrichtlijn en de Kaderrichtlijn
Water (KRW). Maar voldoet de optelsom van al onze provinciale
plannetjes daar straks wel aan? Indien zijn antwoord ja is, waarop baseert
de staatssecretaris dat? Zo nee, waarom maakt hij geen gebruik van de
gratis oplossing om flexibel om te gaan met de einddatum? De rijksoverheid blijft voor Brussel aansprakelijk, ook financieel, voor het niet
naleven van de richtlijnen. Dat erkent de staatssecretaris en het is ook een
zaak van het parlement om te weten of er op dit terrein begrotingstechnisch wel verantwoord beleid wordt gevoerd. Ik vraag de staatssecretaris

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

12

om geen handtekening te zetten onder het conceptakkoord met de
provincies, voordat hij de Kamer dit totaalplaatje heeft doen toekomen
inclusief de doorrekening van het PBL op de mate waarin Nederland met
dit pakket aan provinciale afspraken de internationale afspraken nakomt.
D66 vindt natuur belangrijk. Iets om ons samen voor in te zetten, maar
niet om eenzijdig in te snijden. Met dit besluit zet het kabinet in op
jojobeleid. De natuur in Nederland is van iedereen, van ons en de
generaties na ons. Een goed rentmeester let niet alleen op de centen van
vandaag, maar let er ook op hoe hij morgen zijn land nalaat. Doe er langer
over, prioriteer en investeer in beheer.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. De bezuinigingen op natuur zijn
niet uit te leggen. Terwijl over de hele linie 5% wordt bezuinigd, kiest dit
kabinet ervoor om op natuur 60% te schrappen. Dat is niet uit te leggen en
niet onderbouwd en van een visie hoeven we al helemaal niet te spreken.
Werkelijk onbeschaamd. De Nederlandse natuur is uniek in haar grote
verscheidenheid, maar de enige visie van dit kabinet is blijkbaar een strak
gemaaid, overbemest, platgespoten weiland met in het midden een
over-gesubsidieerde boterbloem. Want agrarisch natuurbeheer, daar
moeten we het van hebben. De boeren moeten het gaan doen. Dat 80%
tot 90% van het agrarisch natuurbeheer geen zoden aan de dijk zet,
vergeten we eventjes voor het gemak. Dat daarmee van de 60 mln. die we
aan agrarisch natuurbeheer uitgeven 51 mln. de plomp ingaat, vermeldt
de staatssecretaris er ook niet bij. Hij houdt liever zijn zelf geschetste,
pastelkleurige fabeltje in stand, dat de boeren natuur en landschap
hebben gemaakt. Tot 50 jaar geleden hebben boeren inderdaad bijgedragen aan het cultuurlandschap waar veel natuurwaarden inzitten, maar
sinds de industrialisering van de landbouw is dat toch echt voorbij. Grote
megastallen en grote monoculturen dragen geen steek bij aan de
biodiversiteit. De staatssecretaris weet dat, maar weigert dat toe te geven.
We lezen in de beantwoording van de vragen dat er een gezamenlijke
langetermijnvisie komt. Ik ben benieuwd. De PvdD heeft de staatssecretaris gevraagd waar ze hem op kan afrekenen en of we de internationale
doelen gaan halen. Er is vorig jaar, in het jaar van de biodiversiteit nota
bene, een nieuw internationaal verdrag gesloten. Dat moet nog vertaald
worden. Het track record is niet goed. In 2010 zouden we de teruggang
van biodiversiteit stoppen, maar hebben het niet gehaald. Als we het nu
weer doorschuiven naar een ver plannetje in 2020 zonder concrete
tussendoelen is het heel makkelijk regeren als staatssecretaris. Afgelopen
maandag hebben we als commissie een bezoek gebracht aan Brussel. We
hebben de Eurocommissaris voor biodiversiteit gesproken en die was
heel duidelijk. Er is voor Europa maar één oplossing en dat zijn inbreukprocedures die bakken met geld kosten. Waar kunnen we dat in de
begroting terugvinden?
Wat ons ook verbaasde, was dat de staatssecretaris vindt dat bestaande
natuur goed beheerd dient te worden en tegen een stootje moet kunnen.
Om tegen een stootje te kunnen zijn nou juist die robuuste verbindingszones nodig. Daarvoor moeten we de milieucondities op orde brengen.
We weten dat een groot aantal gebieden aan een beheerinfuus ligt, maar
dat is helemaal niet nodig als we de milieucondities in orde brengen. We
moeten ophouden met de aantasting van die gebieden. Zullen we eens
bekijken wat dat kost en wat we dan kunnen besparen op beheer? Er zijn
natuurgebieden waar iedere zaterdag talloze vrijwilligers – maar het
gebeurt ook gesubsidieerd – de gevolgen van de overbemesting van
natuurgebieden staan op te ruimen. Jaar in jaar uit, week in week uit. We
laten die schade aan natuurgebieden ongeclausuleerd toe en zeuren dan
dat het beheer zo duur is. Ik heb al eerder gevraagd waar deze staatssecretaris wel verantwoordelijk voor wil zijn. Als je zo rigoureus schrapt,
moet je verantwoording dragen voor je beleid. De Vlinderstichting heeft
gisteren naar buiten gebracht welke soorten in de gevarenzone zitten. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

13

vraag de staatssecretaris of hij verantwoordelijk wil zijn voor het
uitsterven van de grote vuurvlinder, het pimpernelblauwtje of het
veenbesblauwtje? Of zoogdieren als de vleermuis, van groot belang voor
de landbouw? Of wil hij het uitsterven van de zeearend in Nederland op
zijn conto schrijven? Ik vraag hem om verantwoordelijkheid te dragen en
uit te leggen wat we gaan kwijtraken. Ik geef die vraag ook aan de
coalitiepartijen mee. Van welke diersoorten mogen we aan het einde van
deze kabinetsperiode definitief afscheid nemen in Nederland? Wie daar
geen antwoord op durft te geven, is geen knip voor de neus waard.
De heer De Mos (PVV): Voorzitter. Ik zie door de bomen, die volgens de
Food and Agriculture Organization (FAO) in aantal zijn verdubbeld ten
opzichte van 100 jaar geleden, het bos niet meer. Wat is natuur? Zijn dat
de brede rivieren die traag door oneindig laagland stromen? Zijn dat de
oer-Hollandse weilanden waar bonte koeien rustig grazen en waar een
fazantenhaan op zoek is naar een gewillige hen? Of is dat de aan een
bureau ontworpen natuur omwille van de ehs? Feit is dat de beste
natuurbeheerders van ons land, de boeren, op een zijspoor zijn gezet. In
de jaren 90 is men begonnen met een fuif voor planologen, ecologen,
cultuurtechnici en geitenwollensokkentypes met als belangrijkste
uitdaging de creatie van nieuwe natuur. De nieuwe tendens was graven,
meten, ontwikkelen, regelen en plannen. En gegraven is er. Het project
Hamdijk Nieuweschans is een project waar belanghebbenden in het
gebied tranen van in de ogen kregen: 300 ha goede landbouwgrond wordt
opgeofferd ten faveure van moeras. Brulkikkers en muggen zullen geheel
tegen de wens van tientallen boeren in de macht overnemen in
Groningen. Alsof dit nog niet erg genoeg is, schijnt de hunkering naar
oermoeras door ehs-freaks geen einde te kennen. Ook het Dannemeer
waar maar liefst 600 ha landbouwgrond onder water wordt gezet, is ten
tijde van een dreigend voedseltekort een kansloos project. Ik vraag de
staatssecretaris of hij de rijksbijdrage voor zulke projecten direct kan
intrekken en of hij kan garanderen dat er voor zulke malle projecten
helemaal geen budget meer beschikbaar komt.
Het ehs-beleid heeft landschappen met een cultuurhistorische waarde
doen verdwijnen. Bureaunatuur verzwelgt agrarische bedrijven. Ondernemingsorganisatie VNO-NCW en Land- en Tuinbouw Organisatie
Nederland (LTO) klaagden lange tijd steen en been over de strenge regels
voor boeren die hun bedrijf in een natuurgebied moeten runnen. Het
beleid is ook niet altijd consequent. Zo laten we ons aan de ene kant door
de Europese Unie (EU) sturen voor het behoud van de bossen, terwijl er
aan de andere kant in de Drentse Aa lustig op los wordt gekapt. In de
omgeving van Nijmegen kwam ineens de niet te stoppen vraag om heide
en daarom vond bij het bosgebied tussen Nijmegen en Malden een ware
bomenslachting plaats. Weer doemt bij mij de vraag op: wat is natuur?
Wat maakt een bomengebied minder dan een stukje heide? Wat maakt
zeesnot belangrijker dan een patrijs die in de Hedwigepolder een wormpje
pikt? Waarom is de beheersubsidie van regulier bos € 11 per ha, van
vochtig hakhout en middenbos € 2 500 en van trilveen, wat het ook moge
zijn, € 2000 per ha, terwijl het toch alle als natuur wordt betiteld? Daarom
is vraag gerechtvaardigd wat voor natuur in ons land realistisch is en welk
prijskaartje daaraan mag hangen. Graag een reactie hierop van de
staatssecretaris.
Ik vraag hem ook of we met 17 miljoen mensen in ons land niet meer
moeten willen dan een paar mooie parken en landschappen waar natuur
verweven is met landbouw, stad en recreatie, zodat het duur aanleggen
van alles waar «oer» voor staat overbodig wordt. De wegen van moeder
natuur zijn ondoorgrondelijk en laten zich niet leiden door strak beleid. Zo
deden natuurbeschermers er jaren alles aan om Nederland geschikt te
maken voor wilde ganzen. Inmiddels zit een groot deel van het land met
de handen in het haar om van die gakkende ondingen af te komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

14

De ehs-clan klopt zichzelf op de borst als de redder van de natuur. De PVV
ziet echter veel meer slagkracht van de natuur door de verbetering van
milieu- en omgevingseisen. Rond 1990 was de milieuvervuiling in Europa
en Amerika, bestaande uit lucht- en watervervuiling, grotendeels
verdwenen. De driewegkatalysator zat onder elke benzine-auto. Fabrieken
hadden ontzwavelings- en waterzuiveringsinstallaties gebouwd. Het lood
was uit de benzine gehaald en de fosfaten uit de wasmiddelen. Dat wij het
ehs-beleid tot in lengte der dagen moeten omhelzen omwille van de
natuur is pure lariekoek. Veel linkse partijen die jarenlang naar zowat
iedere inwoner van deze planeet hebben geroepen «kom hier wonen, kom
hier werken, kom hier autorijden» willen het niet horen, maar het gaat erg
goed met de natuur ondanks de beperkte ruimte. We hebben schone
rivieren en er is herstel van de volgende populaties: bever, ooievaar,
korenwolf, lepelaar, das, zeearend en zeehond. De opnames van de
Nederlandse editie van Free Willy kunnen binnenkort beginnen, want de
orka beweegt zich voort in onze Noordzee. Ik hoop tijdig een ecoduct te
vinden als ik op de vlucht moet slaan voor de boze wolf die de Nederlandse grens met rasse schreden nadert. Ik ben dan ook blij dat dit feestje
der ecologen zijn einde nadert. Natuurbeleid moet weer een feestje van
ons allemaal worden, primair met de inrichting van het gebied door het
gebied zelf. Boeren, natuurorganisaties en recreatiesector moeten er
samen uitkomen wat zij met het gebied voorhebben. Het alleenrecht mag
niet meer bij de bureaudesigner liggen. De tijd dat Staatsbosbeheer en co
ons het bos instuurde, moet afgelopen zijn. Nederland is op afstand
Europa’s grootste subsidieverstrekker aan natuurclubs. Ons land gaf in vijf
jaar tijd 256 mln. aan grootgrondbezit gratis aan de drie terreinbeherende
organisaties (tbo’s), waaronder Natuurmonumenten als particulier bedrijf
met een btw-nummer. Een groot land als Duitsland gaf 60 mln. aan
aankopen in dezelfde periode en de ontvangers moeten iedere winst uit
die grond weer teruggeven aan de staat. De drie grote Nederlandse
terreinbeheerders zijn bureaucratische wangedrochten geworden die zich
steeds verder vervreemden van bewoners rond natuurgebieden. In het
kader van de ehs-gelden kregen zij miljarden euro’s ongeoorloofde
staatssteun en verpachtten zij de grond veelal terug aan de oorspronkelijke grondbeheerders, de boeren. Het deel van de grond dat overbleef
werd vertrapt door de ondoordachte inzet van grote grazers. Welgeteld
nul euro werd ingezet na academisch onderzoek om te bezien of het
beheer van de gronden door de drie terreinbeheerders effectief was. De
advocaat van de Vereniging Gelijkberechting Grootgrondbezitters stelt dat
de staatssteun aan de drie tbo’s heeft geleid tot opdrijving van de
grondprijzen, iets wat natuuraankopen nodeloos duur heeft gemaakt. Wat
de PVV betreft zijn de aankoopsubsidies aan de beurt om af te schaffen.
Door deze subsidies kunnen particulieren niet concurreren met de tbo’s bij
de aanschaf van gronden, geheel in de lijn van het kabinet. Waar de
nadruk komt op agrarisch en particulier natuurbeheer kunnen aankoopsubsidies verdwijnen. Graag een reactie van de staatssecretaris hierop.
De heer Koopmans (CDA): Voorzitter. Toen ik eind jaren 80, begin jaren 90
als jonge boerenbestuurder in Noord- en Midden-Limburg rondliep om de
ehs mee aan te wijzen, heb ik boeren drie dingen beloofd: 1. dit is het, 2. u
krijgt er op uw bedrijf geen last van en 3. het blijft vrijwillig. Dat waren de
drie kernpunten die wij afspraken toen we begonnen met de implementatie van de ehs. Dat waren toen pijnlijke gesprekken met die boeren, want
we hebben duizenden hectares aangewezen, waardoor er grote zorgen
waren over het voortbestaan van de landbouw in dat soort gebieden. Wat
is er daarna gebeurd? Op alle drie kernpunten is er een wijziging van het
beleid gekomen. Door juridisering en uitspraken van de Raad van State
hebben mensen last gekregen van de planologische schaduwwerking. Tal
van provincies hebben ervoor gekozen om te stoppen met het niet
onteigenen. Iedere grondaankoper en elke boer weet dat, als je de laatste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

15

5% kunt aankopen via onteigening, elke hectare een potentieel doel van
onteigening is. Dat is zo fundamenteel dat het het draagvlak voor de hele
ehs fors heeft ondergraven. Bij het eerste punt «Dit is het» bedoelden wij:
wij wijzen dit aan en dan is het afgelopen, want dit is een evenwichtig
pakket, samengesteld door boeren, natuurbeschermers, natuurbeheerders
en de overheden. We zijn twintig jaar verder, er liggen een rapport van het
Interdepartementale Beleidsonderzoek Natuur (IBO Natuur), een
PBL-rapport en tal van andere rapporten. De conclusie is duidelijk: wij
zullen nieuwe prioriteiten moeten stellen omdat we te weinig geld en te
veel ambitie hebben. We zullen het op elkaar moeten afstemmen. Geen
enkele partij heeft voldoende geld in het verkiezingsprogramma neergezet
om de hele ehs inclusief robuuste verbindingszones te organiseren. Dus
zullen wij keuzes moeten maken. De CDA-fractie vindt het prima dat de
staatssecretaris aan de slag is gegaan, maar vraagt hem om het creatief te
doen. Wij vragen dat ook aan het hele veld, want als men daar blijft zitten,
komt er weinig van de grond. Dat zou jammer zijn, want het CDA is voor
de ehs en altijd geweest en tegen de robuuste verbindingszones en altijd
geweest. Wij willen in de herijking slimme dingen doen en hebben daar
de volgende voorstellen voor:
– Alle natuurcompensatie inzetten binnen de ehs. Een cruciaal onderdeel
dat veel geld oplevert. Wij vragen de staatssecretaris om dat bij wet te
verplichten of dat in het bestuursakkoord verplicht op te nemen.
– Geen Haagse hekjes rondom de decentralisatiemiddelen. In het
regeerakkoord waaraan ik zelf volop heb meegewerkt, staat dat
ontstapeling gebiedscategorieën, gebiedsconcessies, natuurgebieden
en bovenplanse verevening voor natuurinvesteringen een opgave is.
Dat is geen bezuiniging, maar een opdracht aan iedereen. Een
uitdaging om te zorgen dat er geld verdiend wordt in en om de natuur.
Wie zegt dat het alleen maar een bezuiniging is, heeft last van een
gebrek aan creativiteit.
– Gronden van het Bureau Beheer Landbouwgronden (BBL) moeten
ingezet worden als smeerolie. Dat is cruciaal. We hebben veel geld in
grond zitten. We hebben in het regeerakkoord opgenomen dat er ook
grond verkocht moet worden. Die opdracht blijft. Ik ben benieuwd
wanneer de grondnota van het kabinet er komt. Die grondnota is
onontbeerlijk voor het bestuursakkoord met de provincies. Ik vraag de
staatssecretaris of hij het daarmee eens is. Wij willen die regie volop
naar het gebied, want dat voorkomt onteigenen en verplaatsen en dus
nog meer planologische schade. Dat levert heel veel geld op, want dat
verplaatsen van die boeren kost klauwen met geld en die boer wordt er
niet gelukkig van. Zorg dat die boeren de ruimte krijgen waar ze zitten
en stop dat bespaarde geld in de ehs.
– Nieuwe natuur. Ik roep de staatssecretaris, de provincies en de
terreinbeherende instanties op om verstandiger en spaarzamer om te
gaan met nieuwe natuur. Als het akkoord op dat punt niet goed is,
gaan we de Rekenkamer er opzetten. Ik zie tientallen voorbeelden van
enorme geldsmijterij. Dat is niet de manier waarop wij het willen en
daar moet een einde aan komen, zodat we dat geld kunnen besteden
aan kwalitatieve verbetering van de natuur.
– Het is van groot belang te zorgen dat de definitieve Programmatische
Aanpak Stikstof (PAS) zo snel mogelijk wordt opgesteld. Dat moet ook
onderdeel zijn van het akkoord.
– Het is raar dat organisaties hun grond voor weinig geld krijgen. Wij
denken dat het goed is om de 80%-regeling overal toe te passen, zodat
er geld vrijkomt. Dat voorkomt ook dat een aantal organisaties veel te
gemakkelijk geld van derden, loterijen enz., buiten de ehs inzet. Wat
een flauwekul bij Velperwaarden. Wij hebben gevraagd om daarmee te
stoppen. Natuurmonumenten zegt zelf in het persbericht dat ze geen
opdracht meer heeft, maar omdat de vereniging er 20 ha heeft liggen,
gaat ze toch verder. Concentreer het geld in de ehs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

16

–
–

Het is belangrijk dat het geld dat bij Ruimte voor de Rivier in de natuur
geïnvesteerd is er uitgehaald wordt en naar de ehs gebracht wordt.
Decentralisatie van het Faunafonds is belangrijk. Wij zullen populatiebeheer moeten toepassen, waardoor we minder schade zullen hebben
en mensen meer tevreden zijn met de natuur in hun omgeving.

De heer Dijkgraaf (SGP): Voorzitter. Ik begin met de weilanden in
Friesland. Boer Klaas zet zich met 41 collega’s in voor de grutto, met
zichtbaar succes en met zichtbaar genoegen. Ik citeer: «Het resultaat
motiveert meer dan het geld». Dit verantwoordelijkheidsbesef waardeert
de SGP. Op het verantwoordelijkheidsbesef van boeren, bedrijven,
particulieren en regionale clubs moet wat ons betreft een groter beroep
gedaan worden. Waarom vinden wij dat belangrijk? Het creëert betrokkenheid en draagvlak en dat is hard nodig. Het IBO Natuur wijst op het
verdwijnen van draagvlak voor natuurbeleid. Dat komt door de technocratische benadering van natuur, die botst met de beleving van burgers. Dat
moeten we voorkomen. Ik noem de Leenherenpolder bij het Haringvliet,
die onder water gezet zou worden vanwege Natura 2000. De streek is fel
tegen, want hij wil geen natte natuur. Er staat ondertussen wel een
ondernemer te trappelen om droge in plaats van natte natuur te realiseren. Ik vraag de staatssecretaris wat dan belangrijker is. De natuur van
de technocraat of de natuur van de streek? Het gaat uiteindelijk toch om
het doel? Een beroep op de verantwoordelijkheid van bedrijven en
burgers en meer betrokkenheid biedt ruimte voor het aantrekken van
externe financiering. Dus niet alleen draagvlak en betrokkenheid, maar
ook geld voor natuurbeheer. Hier moeten we voluit op inzetten.
Een korte benchmark op een heel ander vlak. Toen het kabinet ging
snijden in het budget voor ontwikkelingssamenwerking, waar wij
overigens niet blij mee waren, sloeg een groep ondernemers de handen
ineen en ging zelf projecten opzetten. Prachtig! We hebben het project
Adopteer een kip. Waarom ook niet het project Adopteer een hectare
natuur? Is de staatssecretaris bereid met hart en hand dit vliegwiel aan te
draaien?
De SGP-fractie heeft het idee geopperd om te kijken of gronden van
Staatsbosbeheer binnen de ehs verkocht kunnen worden aan bijvoorbeeld
landgoedeigenaren. Dat speelt meer financiële middelen vrij en Staatsbosbeheer kan zich dan meer richten op de kwetsbare natuur. De
staatssecretaris wil het idee meenemen bij het opstellen van de
grondnota. Gaat hij hierover om tafel zitten met de betrokken partijen?
Alle lof voor de plannen van de staatssecretaris? Nee. Wij vrezen dat het
ingeperkte rijksbudget voor het beheer van de huidige ehs ontoereikend is
om dat goed te kunnen doen. Ik noem enkele zorgelijke signalen:
1. Het PBL geeft duidelijk aan dat maar de helft tot twee derde van het
oppervlak van de huidige ehs kan worden beheerd.
2. Het IBO Natuur signaleerde al tekorten voor het beheer van de ehs,
zeker met de nieuwe normkosten.
3. De brede heroverweging heeft het over een bezuiniging van
structureel 10 mln. voor meer efficiency op natuurbeheer, maar het
kabinet zet in op het viervoudige. Staatsbosbeheer krijgt daarbovenop nog een decentralisatiekorting, een taakstellende reductie van
het personeelsbestand en een lastige taakstelling voor verkoop van
grond buiten de ehs.
Mijn hoofdvraag is of het hier ondoordachte bezuinigingen betreft die de
keuze van de staatssecretaris voor goed beheer van de huidige ehs
mogelijk ondergraven. Ik vraag de staatssecretaris of provincies een extra
bijdrage zouden kunnen leveren om het gat te dichten en een afdoende
beheerniveau overeind te houden. Of is het zijn bedoeling om te snijden
in het creëren en behouden van wensnatuur en meer ruimte te bieden
voor natuurlijke ontwikkeling? Dat kan, maar dan is wel een heldere visie
op korte termijn nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

17

De staatssecretaris snijdt stevig in het natuurbudget. Onvermijdelijk en tot
op zekere hoogte positief. Maar het moet wel fatsoenlijk gebeuren.
Gemaakte afspraken met provincies moeten gerespecteerd worden. Ik
constateer dat een gezamenlijk vertrekpunt ontbreekt. Ik vraag de
staatssecretaris op korte termijn een tussenbalans te geven over de
afspraken, verplichtingen, plannen en kosten waar de provincies tot op
heden aan vast zitten. Ik wijs daarbij op de analyse van het Comité van
Toezicht ILG. Provincies hanteren bijvoorbeeld verschillende definities van
het begrip «juridische verplichting». Als je dat begrip zo veel mogelijk
oprekt, kun je er van alles onder schuiven en in incasseren. Maar dan
moeten we wel het lef hebben om helderheid te bieden over de definitie
van juridische verplichting.
Hoe waardeert de staatssecretaris de constatering in de midterm review,
bevestigd door het Comité van Toezicht ILG, dat de provinciale bijdrage
aan het ILG de afgelopen jaren juist is achtergebleven? Is de staatssecretaris bereid om extra speelruimte te zoeken om tegemoet te komen aan de
bezwaren van de provincies als het gaat om de afwikkeling van lopende
projecten? Is hij bereid om onder de randvoorwaarde dat bedrijfsontwikkeling niet op slot gaat bijvoorbeeld financiële ruimte te creëren door
gebiedsgericht uitstel van de deadline in 2018?
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Ik laat foto’s zien van de hazelmuis,
de kleine heivlinder en de blauwe zilverreiger. Allemaal bedreigde
diersoorten. We zijn de «vieze man» van Europa aan het worden, want in
hoog tempo verspeelt Nederland zijn positie op ontwikkeling, behoud en
beheer van natuur. Het natuurbeleid verbleekt. Ik vraag of de staatssecretaris eigenlijk wel een visie heeft. Wat zat erachter toen hij op een
achternamiddag 60% van het budget wegstreepte? Dat is een bezuiniging
zonder weerga. Heeft de staatssecretaris wel een visie of is het slechts de
man met de hamer? Hoe moeten we het begrip rentmeesterschap duiden
om het uitsterven van diersoorten tegen te gaan en de biodiversiteit te
respecteren, gezien de internationale afspraken die met de VN zijn
gemaakt, met de Convention on Biological Diversity? Dit heeft Nederland
overigens geratificeerd en hierin zijn lang geleden afspraken gemaakt die
bindend zijn. Nederland wil graag vooroplopen, maar volgens het rapport
van het PBL raken de doelen steeds verder buiten bereik. Dat de staatssecretaris door Europa op de vingers wordt getikt, is een veeg teken. Het is
de eerste van een hele serie tikken, vrees ik, want er liggen afspraken en
de staatssecretaris treedt die met de voeten. Hoe kan de staatssecretaris
straks op internationale fora met goed fatsoen aan ontwikkelingslanden
vragen om hun regenwouden te beschermen, terwijl we er hier zo’n zootje
van maken? Erkent de staatssecretaris überhaupt dat het uitsterven van
dier- en plantensoorten een probleem is? Wat is zijn visie om die
teloorgang tegen te gaan? Soms heb ik hoop, want dan praat hij met
passie over de particulieren. Dan denk ik: misschien heeft hij wel een
visie, maar is hij vergeten die uit te schrijven uit een soort Groningse
zuinigheid met woorden. Als de staatssecretaris een man met ideeën is,
verwacht ik dat hij zijn woorden over goed beheer waarmaakt. Het
natuurbeleid wordt met 60% gekort maar de inzet op beheer is maximaal,
zegt de staatssecretaris. Maar wat moeten we als er maar 75 mln. tot 100
mln. overblijft van dat budget? Dat verslechtert de natuurkwaliteit ten
opzichte van het beleid dat we tot nu toe hebben gevoerd en dan komt het
internationaal afgesproken doel steeds verder buiten bereik.
Ik citeer de 79 protesterende professoren, inclusief voormalig minister
Veerman: «Wij willen met klem protesteren tegen de aanslag op de natuur
in Nederland, waarbij kortetermijnbezuinigingen gaan leiden tot langetermijnproblemen». Penny wise, pound foolish. In de visie van de SP moet je
niet op korte termijn bezuinigingen doorvoeren die de natuurlijke rijkdom
op lange termijn verkwanselen. Na twintig jaar de stekker er uittrekken, is
pure kapitaalvernietiging. Waarom wordt het nieuwe beheercontract, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

18

Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer (SNL), dat per 1 januari jl.
inging, niet uitgevoerd? Is het de bedoeling dat organisaties als Natuurmonumenten zonder adequate financiering voor beheer komen te zitten?
Sloper of bouwer, dat is de vraag. Laten we eens kijken wat het rapport
van het PBL verder zegt. Geen van de door het ministerie van EL&I
aangedragen varianten is voldoende om duurzaam behoud en herstel van
soorten en habitattypen mogelijk te maken. Dit zou kunnen leiden tot
meer juridisering van het natuurbeleid. Verderop staat dat de consequentie is dat de natuurkwaliteit in 2020 mogelijk zal halveren ten opzichte
van de kwaliteit die met het tot nu toe gevolgde beleid zou zijn gehaald.
Verder zal het naar verwachting met ongeveer driekwart van de soorten
van de Vogel- en Habitatrichtlijn slechter gaan. Maar wat doet de
staatssecretaris als een volleerd spindoctor? Hij draait de zaak 180 graden
om en presenteert het als zijn gelijk. Hij probeert ons te vertellen dat het
PBL vindt dat zijn plannen goede resultaten opleveren. Hij doet het knap,
maar dat verandert niets aan de verwachting van halvering van de
natuurkwaliteit en dat het met driekwart van de soorten slechter zal gaan.
In de visie van de SP is het van belang om juist voldoende robuustheid en
onderlinge samenhang inclusief verbindingszones te bewerkstelligen. Dat
is de essentie. Uiteraard is het ook essentieel om de bestaande gebieden
goed te beheren.
Dan de democratisch aangenomen moties die de staatssecretaris weigert
uit te voeren, allereerst recreatie om de stad. Tussen Den Haag en
Zoetermeer ligt de Driemanspolder, een gecombineerd plan voor
waterveiligheid, natuur en recreatie. De plannen zijn in een vergevorderd
stadium en noodzakelijk voor de waterveiligheid. De bewoners van de
deprimerende wijk Leidschenveen hadden gerekend op een stukje
recreatiegroen bij het betalen van hun woning. De staatssecretaris
schoffeert niet alleen de Kamer maar ook de bewoners en de
VVD-wethouders van de betreffende gemeente, die al vergaande
afspraken met betrokkenen hebben gemaakt. Gaat de staatssecretaris
ervoor zorgen dat het project doorgang kan vinden?
Tot slot de motie-Thieme c.s. over de jacht. In tegenstelling tot bij het
natuurdebat verschuilt de staatssecretaris zich achter de provincies. Ik
roep hem op die motie uit te voeren en zich een vent te betonen. Of hij
moet eerlijk zeggen dat hij het niet wenst uit te voeren, dan weten we
waar we aan toe zijn.
De heer Grashoff (GroenLinks): Voorzitter. Natuur is geen toefje slagroom
op een taart, want als je weinig geld hebt, laat je het toefje slagroom weg
en houd je nog steeds een lekkere taart over. Toch moet dat wel de
houding van dit kabinet zijn geweest bij het tot stand komen van het
regeerakkoord: stoppen met de ehs-ontwikkeling, de verbindingszones
eruit en draconische bezuinigingen op beheer van natuur. Ik heb de
staatssecretaris in een vorig debat al eens horen mompelen dat hij nog
moest nadenken over het beheerbudget. In de beantwoording van de
vragen tot nu toe heb ik nog niet gezien wat dat heeft opgeleverd. Wil de
staatssecretaris daarop ingaan?
Op basis van de brief van de staatssecretaris van 16 februari jl. moeten we
vaststellen dat er nog niet het begin van een plan of overeenkomst met de
provincies ligt. Het is een brief met bezweringen over het proces en het
geld. Tegelijkertijd liggen er zeer waarschuwende rapporten, onder meer
van het PBL. De staatssecretaris heeft zijn onderhandelaar Hans van der
Vlist volgens mij met lege handen op pad gestuurd, want die 600 mln. op
het harde ILG-contract moet nog steeds binnenkomen. Ik verbaas mij
hogelijk over de opmerking van de staatssecretaris bij de beantwoording
van de vragen, dat de provincies in beginsel bereid zouden zijn binnen de
lopende ILG-bestuursovereenkomsten ruimte te zoeken voor de bezuinigingen uit het regeerakkoord van 600 mln. op het ILG tot en met 2013. Alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

19

signalen die ik tot nu toe uit provincieland heb gekregen, wijzen daar in
het geheel niet op.
De grens van 2018 is nog steeds hard. Dat is oliedom, want op dat punt is
door iedereen aangegeven dat daar ruimte zou zitten om, met behoud van
ambitie maar met meer tijd, een deel van de oplossing te vinden. Grijp dat
aan.
De staatssecretaris beweert dat er meer geld zou zijn dan alleen rijksgeld.
Een wonderlijke stelling, want dat geld was er al en dat is het provinciale
geld dat in datzelfde ILG-contract is uitgewerkt. Als de provincies gaan
meewerken aan het inleveren van 600 mln., kan ik me niet voorstellen dat
ze dat bedrag zelf gaan compenseren. Als ik provinciebestuurder was zou
ik daarvoor passen. Is er in juni een akkoord binnen deze randvoorwaarden? Ik geloof er niks van en denk dat de provincies zich niet laten
ringeloren.
De internationale verplichtingen halen we niet. Dat staat in die brief van
16 februari jl. opgeschreven als een soort fact of life, maar in de beantwoording van de vragen van deze commissie stelt de staatssecretaris dat
hij zich natuurlijk houdt aan de internationale verplichtingen. Dat is een
bijzondere verschuiving binnen twee maanden tijd, maar aan het plan is
niets veranderd. We willen graag weten hoe de staatssecretaris dat gaat
doen.
Als een soort ei van Columbus presenteert de staatssecretaris het inzetten
op verbindingen tussen natuur en landbouw of het weghalen van de
schotten daartussen. Daar kan de GroenLinks-fractie prima mee uit de
voeten. De afgelopen jaren is daar ook inzet op geweest, maar juist die
onderdelen van het agrarisch natuurbeheer zijn afgelopen jaren minder
uit de verf gekomen. De staatssecretaris heeft veeleer een ander probleem
als het gaat om het opheffen van de tegenstelling tussen landbouw en
natuur. Dat probleem is de heer Koopmans, die de afgelopen maanden
geen gelegenheid voorbij heeft laten gaan om de tegenstelling tussen
landbouw en natuur op te poetsen en aan te scherpen. Als de staatssecretaris dit serieus wil vormgeven, ligt hij dus op ramkoers met zijn eigen
coalitie. Dat betekent dat de opening die de staatssecretaris zoekt er in
werkelijkheid waarschijnlijk niet is, omdat de politieke wil daarvoor
ontbreekt. Er is druk vanuit de coalitie om soepeler om te gaan met
stikstofbeleid, agrarische bedrijven rondom Natura 2000-gebieden en
gewasbeschermingsmiddelen. Voor de geste van de staatssecretaris om
een klein stukje corridor bij de Oostvaardersplassen te maken krijgt hij een
tik op de vingers. Voor vergroening van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid (GLB) heeft hij geen ruimte gekregen van de coalitie.
Daarnaast hebben we het verbod op het toepassen van onteigening, wat
gewoon een wettelijk middel is. Wat wil de staatssecretaris met het
opheffen van de tegenstelling tussen landbouw en natuur, als die
tegenstelling vanuit zijn coalitie bij voortduring aangescherpt wordt?
Internationale verplichtingen zijn verplichtingen, de Europese Commissie
is daarover duidelijk. Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris het
probleem met de Europese Commissie gaat oplossen.
Nederland is een land met niet meer dan 8% natuur. Het is een van de
rijkste landen van de wereld en komt in vergelijking met andere landen
ook nog redelijk uit de crisis. Stel nou eens dat landen als Brazilië, India,
Indonesië of Afrikaanse landen zouden zeggen: 8% natuur is wel genoeg
en het kan misschien nog wel minder. Dan zouden we op het punt staan
dat de mensheid op deze wereld zijn langste tijd gehad heeft. We weten
dat, maar nemen niet onze verantwoordelijkheid. Laten we die 8% natuur
eens bekijken vanuit dat perspectief.
Staatsbosbeheer staat te wankelen door de draconische bezuiniging. Ik
heb een voorzet gedaan voor een benadering die zou kunnen bijdragen
aan het minder versnipperd raken van niet alleen natuur en natuurbeheer,
maar ook van natuurbeschermingsorganisatie. Ik heb dat de ANWB van
de natuur genoemd: een stevige club die staat voor de belangen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

20

natuur en zou kunnen worden gevormd uit Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provinciale landschappen. Graag een reactie van de
staatssecretaris.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie):
Voorzitter. Ondanks een heel uitgebreide agenda vandaag is er nog geen
sprake van concrete plannen waarover kan worden gesproken. Het
antwoord luidt keer op keer: daarover vindt nog overleg plaats, die
evaluatie wachten we nog af enz. Dat is onbevredigend, niet alleen voor
mij maar vooral voor de boeren, beheerders en provincies die in
onzekerheid blijven verkeren. Omdat deze gesprekken nog lopen, hecht de
ChristenUnie eraan om zeker te stellen dat de uitgangspunten waarmee
de staatssecretaris zijn hervormingen doorvoert niet alleen redelijk zijn
maar ook positief. Het gaat om zekerheid voor burgers en ondernemers,
betrouwbaarheid van de overheid, ecologisch verantwoord en financieel
haalbaar. Op al deze punten heb ik twijfels en velen met mij. Dat blijkt ook
treffend uit die open brief van de 79 hoogleraren. Het moet te denken
geven dat alle hoogleraren op dit vakgebied het met elkaar eens zijn,
terwijl ze worden betaald om het met elkaar oneens te zijn. Dat is een
quote uit de persconferentie.
De ChristenUnie is doordrongen van de noodzaak tot bezuiniging, maar
de plannen van dit kabinet zijn onnodig pijnlijk. Er wordt op korte termijn
enorm veel gesneden en we krijgen er op lange termijn minder voor
terug. Bezuinigingen moeten gebeuren vanuit een heldere visie en
realiteitszin, maar die ontbreken. Ik doe een appel op een uitgangspunt
dat deze staatssecretaris met mij zou moeten delen, namelijk goed
rentmeesterschap. Laat goed rentmeesterschap het startpunt zijn in plaats
van geld. Door stug vast te houden aan de disproportionele bezuiniging
van 60% en de einddatum van 2018 plaatst de staatssecretaris de
financiële belangen van dit kabinet duidelijk boven de ecologische
belangen van Nederland. Het zou van goed rentmeesterschap getuigen
om in tijden van financiële krapte meer tijd te nemen voor de natuurdoelstellingen in plaats van deze te schrappen. Ik kan me voorstellen dat de
mensen waarmee de staatssecretaris overlegt zich niet serieus genomen
voelen, omdat de uitkomst van beschikbare middelen en einddatum voor
de staatssecretaris al vaststaan.
De ChristenUnie stelt voor om de realisatie van de ehs te temporiseren en
moedigt tegelijkertijd scherpe en ambitieuze keuzes aan in een
evenwichtige afweging van tijd, middelen en doelen. De ChristenUnie
stelt voor om kleine snippers natuur af te stoten en grote gebieden met
elkaar te verbinden. Zo kan het aantal hectares worden verlaagd zonder
dat we de logica van de ehs overboord gooien. Dat is wat dreigt te
gebeuren. Een vraag waar we maar geen antwoord op krijgen is op basis
van welke visie dat gebeurt. De staatssecretaris schrijft in antwoord op
mijn schriftelijke vragen dat het handhaven van ruimtelijke reserveringen
na 2018 niet verantwoord is. Ik wijs echter op de mogelijkheden om een
volgtijdelijke bestemming aan gronden toe te kennen. Geef bijvoorbeeld
een melkveehouder die nu een sticker «ehs» op zijn land heeft voorlopig
de mogelijkheid om zijn bedrijf te handhaven of wellicht zelfs uit te
breiden. Dat is veel beter dan 30 jaar beleid zomaar overboord gooien.
Ik heb ook nog geen wetenschappelijke onderbouwing ontvangen van het
realiseren van natuur- en biodiversiteitsdoelen, alleen een twijfelachtige
financiële onderbouwing. Graag ontvang ik vandaag een reactie van de
staatssecretaris die verdergaat dan «het staat in het regeerakkoord of in
het financiële kader». De staatssecretaris zegt nu wel dat hij met minder
middelen en hectares evenveel of zelfs meer wil bereiken, maar ik geloof
dat niet. Graag krijgen wij van de staatssecretaris niet alleen een
beschrijving van allerlei bestuurlijke procedures, maar ook een inhoudelijke en ecologische verantwoording voor de beleidskeuzes die worden
gemaakt. Waarom houdt de staatssecretaris bijvoorbeeld wel vast aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

21

oorspronkelijke doelstelling van 2018, maar niet aan de oorspronkelijke
ecologische doelstelling?
Dan het financiële plaatje. De focus van het nieuwe beleid komt op
agrarisch natuurbeheer te liggen. Ik vraag de staatssecretaris of daarmee
voldoende wordt bereikt. De ChristenUnie ziet veel potentie in het
multifunctioneel beheer en ondernemerschap, maar vaak is dat een
ondersteunend onderdeel van natuurontwikkeling en -beheer. Lang niet
overal is agrarisch natuurbeheer nuttig. Graag een reactie hierop. Een
andere vraag is of er überhaupt wel voldoende middelen zijn voor
particulier natuurbeheer. Gezien de kaders van het SNL en de budgetten
lijkt dit niet het geval. Hoe verwacht de staatssecretaris dit financieringstekort voor beheer te dichten? Kan hij verzekeren dat de beheerdoelstellingen niet afgezwakt worden om het goedkoper te maken? Een extra zorg
is de hoge verwachting die de staatssecretaris heeft van de efficiencykortingen. Rekent het kabinet zich niet voortijdig rijk? Neem bijvoorbeeld het
moeraslandschap van Nationaal Park Weerribben-Wieden. Moet dit
gebied dan maar gewoon bos worden, waarbij we afscheid nemen van de
otter en de grote vuurvlinder? Of kan de staatssecretaris aan boswachter
Egbert Beens uitleggen hoe hij met de helft minder geld hetzelfde beheer
kan uitvoeren? Graag een reactie van de staatssecretaris op deze casus
om het concreet te maken.
Tot slot is andersom de vraag of er wel genoeg belangstelling voor
natuurbeheer is vanuit particulieren en agrariërs. Wat doet het kabinet als
er onvoldoende aanbod blijkt te zijn? Ik verwijs naar het rapport van het
Nationaal Groenfonds, waarin wat cijfers en hectares over vraag en
aanbod worden genoemd. Het moge duidelijk zijn dat onzekerheid over de
beschikbaarheid van middelen geen stimulans is voor particulier en
agrarisch natuurbeheer. De ChristenUnie pleit daarom voor langjarige
afspraken, zodat ondernemers zowel op korte als op lange termijn weten
waar ze aan toe zijn.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. De staatssecretaris stelt dat de
herijking ook zonder de ombuigingen zou hebben plaatsgevonden. De
VVD onderschrijft dit uitgangspunt. De ehs is volledig uit haar jasje
gegroeid en herijking is noodzakelijk, ook om kwaliteitsdoelstellingen te
behalen. De VVD zal nadrukkelijk inzetten op een kleinere ehs met de
focus op goed beheer en wil met de integratie van de natuurwetten het
«nee, tenzij″-principe ombuigen naar «ja, mits». Voor dit debat ligt de
focus op herijking van de ehs. De staatssecretaris is zeer voortvarend aan
de slag gegaan, maar de vraag waarom baart de VVD zorgen. Er is nog
zoveel onduidelijkheid. In de schriftelijke ronde, gevraagd naar de foto van
20 oktober 2010, heb ik daar helaas weinig over kunnen teruglezen. De
staatssecretaris moet het met mij eens zijn dat voor en na 20 oktober een
ander beleid van toepassing is. Ik vraag hem of hij zelf duidelijkheid heeft
over de stand van zaken van oktober 2010. In zijn reactie is die niet
gegeven. Op basis van welke informatie onderhandelt de staatssecretaris
dan met de provincies? Dat er geen duidelijkheid per provincie is over de
aangekochte gronden, de stand van zaken met betrekking tot de
inrichting, de gronden buiten de ehs en de overschrijding op de normbedragen geeft geen eerlijk uitgangspunt voor de onderhandelingen. Met
andere woorden, provincies die zich afgelopen jaren netjes gedragen
hebben, worden gestraft voor hun gedrag, en provincies die zich niets van
het beleid hebben aangetrokken, worden beloond. Wil de staatssecretaris
dit toelichten? Dat hij geen overzicht kan geven van de in bezit zijnde
gronden van BBL vindt de VVD-fractie bizar. Ik krijgt signalen uit het veld
dat er 2000 ha grond vermist wordt. Dat is toch niet te verantwoorden? Ik
hoop dat de staatssecretaris dat kan tegenspreken.
Het derde verslag van het Comité van Toezicht ILG is zeer kritisch.
Provincies zijn niet in staat om de juiste gegevens te leveren en dan moet
ik de conclusie trekken dat het ministerie vervolgens niet in staat is om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

22

gegevens te controleren op juistheid. De ehs is niet voor niets aangemerkt
als groot project. Hoe kan de Kamer haar rol als controlerend orgaan van
de regering uitvoeren als de noodzakelijke informatie ontbreekt? Vorige
week kreeg ik tijdens een werkbezoek een voorbeeld aangereikt, waar de
VVD afstand van wil nemen. Het gaat om een provincie waar een perceel
grond aangekocht zal worden voor € 385 000 per hectare. Dat is
verstoring van de markt. De VVD wil kunnen toetsen of dit binnen de
randvoorwaarden en prestatieafspraken valt. Ook bereiken mij wekelijks
signalen dat gronden nog aangekocht of overgedragen worden in het
kader van natuurontwikkeling. Navraag levert steevast het antwoord op
dat dat niet het geval is. Ik hoop dat de staatssecretaris hierover duidelijkheid kan geven. De VVD staat niet op het standpunt dat er niets meer
kan, maar wil de herijking op een verantwoorde en serieuze manier
vormgeven. Dan is een pas op de plaats aan de orde.
Snelle en duidelijke herijking is voor de VVD belangrijk. Wij krijgen
signalen dat provincies nog steeds van mening zijn dat de koerswijziging
van dit kabinet niet voor hen geldt. De VVD vraagt de staatssecretaris om
kritisch te kijken naar inpassingsplannen, vastgesteld na 1 november
2010, en deze te beoordelen op de financiële paragraaf. Daar waar door
het vervallen van de rijksbijdrage de financiële paragraaf niet deugdelijk
is, zullen deze plannen opnieuw vormgegeven moeten worden of in het
uiterste geval van tafel moeten gaan. De VVD pleit voor die snelle aanpak
en duidelijkheid richting de ondernemers. De schaduwwerking zal eraf
moeten.
Met betrekking tot de herijking vraagt de VVD ook kritisch te kijken naar de
aanleg van ecoducten. Deze worden nog steeds aangelegd, terwijl in een
aantal gevallen de noodzaak vanuit de koerswijziging ontbreekt. Daar
waar ze al door zouden gaan, zal op zijn minst medegebruik voor
recreanten mogelijk moeten zijn.
Ik heb al eerder gepleit voor de betrokkenheid van andere partijen: tbo’s,
particulieren en agrariërs. Zij zijn betrokken, hebben we in de schriftelijke
beantwoording kunnen lezen, maar zijn ze ook inhoudelijk betrokken?
Kortheidshalve verwijs ik nogmaals naar het proces rondom het akkoord
van Utrecht.
De VVD wil sterk inzetten op voldoende middelen voor beheer, maar dat
kan in haar optiek alleen als de herijking verantwoord plaatsvindt.
De VVD heeft begrepen dat partners uit het veld betrokken zouden worden
bij de integratie van de natuurwetgeving, maar recent hebben zij een brief
ontvangen van het ministerie met de mededeling dat de integratie een
halfjaar is doorgeschoven. De VVD hecht zeer aan een tijdige invoering
van deze nieuwe wet. Kan de staatssecretaris aangeven waarom het
traject met een halfjaar vertraagd is?
Er zijn te veel punten voor deze eerste termijn. Ik hoop dat de boodschap
van de VVD duidelijk is, dat er per direct een pas op de plaats gemaakt
moet worden en prioriteit moet worden gegeven aan herijking en
herbegrenzing, zodat ondernemers, beheerders en overheden duidelijkheid hebben over waar we staan en waar we naartoe gaan binnen de
beschikbare middelen.
Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. Er wordt van 1990 tot 2018 aan
rijksmiddelen zo’n 14 mld. besteed aan nieuwe natuur en beheer van
bestaande natuur. Daarnaast worden er in deze periode Europese
middelen, middelen van provincies en tbo’s ingezet. Van rijkszijde wordt
er op die 14 mld. 0,5 mld. bezuinigd. Ik wil de bezuiniging ook in dat
perspectief plaatsen.
Staat het er goed voor met de realisatie van nieuwe natuur, waarvoor in
1989 het eerste project is geopend door Gerrit Braks? Hebben we zeer
goede vorderingen geboekt en is er alle reden om op dezelfde weg voort
te gaan? Mijn antwoord daarop is dat er alleszins reden is om de weg van
realisatie van nieuwe natuur te heroverwegen. Ik noem een voorbeeld van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

23

een provincie die om en nabij 12 000 ha nieuwe natuur zou moeten
realiseren en daarmee begonnen is in 1989. Die provincie heeft inmiddels
meer dan 8 000 ha aangekocht en 3700 ha ingericht. Elke boer en elke
natuurbeheerder weet dat wij gebieden aanleggen, inrichten, en voor
condities zorgen en dat de natuur daarna haar werk moet doen. Het duurt
jaren voordat je de soorten terugziet die je graag wilde zien. Het enige dat
wij doen is verwerven, inrichten of laten inrichten door een particulier, en
het beheer op orde brengen. We zijn dus vanaf 1989 bezig, hebben daar
ongeveer 14 mld. gemeenschapsgeld in gestoken en moeten constateren
dat we misschien twee derde hebben gekocht en daarvan soms minder
dan de helft hebben ingericht. Is er na meer dan twintig jaar reden om te
denken dat dit de goede weg is om onverkort mee door te gaan? Het
antwoord daarop is nee.
De tweede mogelijkheid is: stil maar, wacht maar, stel het maar uit. 2018 is
de afgelopen twintig jaar nooit betwist in de Tweede Kamer om twee
redenen. Het gebied moet zekerheid hebben dat het op het enig moment
klaar is. Gebiedsprocessen bij de ehs dienen duidelijkheid te hebben om
voort te kunnen. Recreatieondernemers, burgers, boeren enz. moeten
duidelijkheid hebben. Vanaf 1989 is het 2018 geweest. Daarvoor is nog
een andere belangrijke reden. Stel dat we het uitstellen tot 2028 om de
bezuinigingen probleemloos door te voeren. Dat betekent dat die natuur
en die soorten pas in 2028 de condities hebben om zich te gaan ontwikkelen. De versnippering, het niet ingerichte en niet samenhangende
geheel, blijft dan tot 2028 voortbestaan. Dit is mijn ambitie: 2018 is er een
nationale ehs, inderdaad wat kleiner, maar het kan als een eenheid
functioneren. De gebieden zijn ingericht en hydrologisch op orde, op een
goede manier met het landbouwgebied verbonden en kunnen beheerd
worden, zodat die soorten niet hoeven te wachten tot 2028 of 2038. Dat is
mijn ambitie en ik zeg u dat dat bestuurlijk precisiewerk is. Kopen is niet
moeilijk. Ik heb het zelf als gedeputeerde gedaan en dan waren we trots
als we weer een paar boerderijen hadden gekocht. Maar als die grond tien
jaar later nog steeds agrarisch wordt gebruikt, wat heeft die vlinder er dan
aan? Totaal niets. Het is zaak om het af te maken. Voor die vlinder, die
muis en al die andere dieren. Het zal misschien geen 700 000 ha maar
620 000 ha zijn, maar dat is een stuk beter dan de boel op zijn beloop
laten. Dat is mijn ambitie en daar gaan we vol voor.
Tegen de dames Jacobi, Van Veldhoven, Wiegman-van Meppelen
Scheppink en alle anderen die hebben gevraagd te temporiseren, zeg ik
dat wij willen zien of zij in staat zijn samen met de provincies een
compactere maar in 2018 goed ingerichte en goed functionerende ehs te
realiseren. Ik vind het een terechte vraag van de zijde van de Kamer, want
het is inderdaad, vanaf 1989 tot dit moment met circa 14 mld., een groot
rijksproject. Het blijft wat mij betreft een afspraak tussen Rijk en provincie
om de ehs in 2018 gerealiseerd te hebben. Ik vind dat ik moet verantwoorden wat uit die herijking komt.
Mijn uitgangspunten bij de herijking zijn:
– Kleiner en compacter maar wel ingericht in 2018.
– De Natura 2000-gebieden zijn prioriteit 1.
– De KRW is prioriteit 2.
– Eenheden worden afgerond. We steken onze energie niet in gebieden
die maar voor een klein stukje ingericht en verworven zijn en die niet
op tijd afgerond kunnen worden, maar in gebieden die we tot een, met
name hydrologische, eenheid kunnen maken, want waterpeil en
waterbeheer zijn vaak essentieel.
– Een herijkte ehs, waarvan het beheer betaalbaar is. Ik moet dijkgraven
en anderen gelijk geven dat het grote gezamenlijke zorgpunt met de
provincies is hoe we het beheer duurzaam betaalbaar houden. Daar
hebben wij goed overleg over, maar dat is een lastig punt.
– De streek is meer aan zet. De streek zijn de tbo’s, boeren, particulieren
en recreatieondernemers. Naast teleurstelling en pessimisme is er een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

24

–

grote groep mensen die nieuwe kansen ziet en verantwoordelijkheid
wil nemen als ondernemer, investeerder of beheerder. We zijn met
vertegenwoordigers van grote financiële instellingen in gesprek om te
kijken welke ruimte er is. We zullen voor beheer en financiering naar
andere dan de gangbare wegen moeten zoeken.
Een groter deel dan aanvankelijk was voorzien in particulier beheer
geven. De taakstelling van eind 1990 van 40% hebben we nog lang niet
bereikt. Dat heeft te maken met de drempels die we opwerpen en daar
moeten we iets aan doen.

De voorzitter: Ik geef iedereen de gelegenheid één vraag te stellen.
Mevrouw Jacobi (PvdA): De staatssecretaris heeft het over de inefficiëntie van de aankoop van ruilgronden. Is hem bekend dat wij in meerdere
moties hebben gepleit voor verbetering en versnelling van de inrichting
en het weghalen van de inefficiëntie? Er ligt geloof ik 50 000 ha aan
ruilgronden. Waarom koppelt de staatssecretaris het concept van de ehs,
namelijk het goed aanleggen van verbindingen tussen die eenheden, aan
de inefficiëntie van ruilgronden?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): De staatssecretaris zegt dat hij zich naar
de Tweede Kamer wil verantwoorden. Betekent dat dat hij toezegt dat hij
geen handtekening zal zetten onder dit akkoord, voordat wij het overzicht
en de analyse van het PBL hebben? Betekent «de streek aan zet» dat de
streek kan bepalen of er wel of niet een verbindingszone moet komen?
Waarom niet realiseren in 2018 en daarna de beslissing aan de streek
laten om daarin verder te gaan?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De beheerkosten zijn onnodig hoog omdat
dit kabinet weigert de milieucondities op orde te brengen. Als we
verdroging, vermesting etc. in bijvoorbeeld De Peel aanpakken, kunnen de
beheerkosten naar beneden. Als we deze discussie voeren, wil ik dat
inzichtelijk hebben. Ik vraag de staatssecretaris om een toezegging.
De heer Koopmans (CDA): Ik vraag de staatssecretaris om de prioriteitsstelling van de KRW-doelstellingen te schrappen, omdat 2027 in de KRW
het eindjaar is en niet 2018 en het volstrekt onhelder is hoe je dat aan
elkaar moet knopen.
De heer Dijkgraaf (SGP): Is de staatssecretaris het ermee eens dat in de
nieuwe visie het alleen zin heeft om te investeren in natuur als het beheer
daadwerkelijk gegarandeerd is?
De heer Van Gerven (SP): De principiële vraag is hoe we de natuur gaan
inrichten. Is dat inclusief verbindingszones, de netwerkstructuur die
essentieel is voor goed natuurbeheer, voor de biodiversiteit en voor de
vergroting van de leefruimte van planten en dieren? Hoe denkt de
staatssecretaris dat te realiseren als hij die verbindingszones sloopt?
De heer Grashoff (GroenLinks): In mijn beleving was het ILG-budget
bedoeld voor aankoop en inrichting. Omdat de staatssecretaris niet
verdergaat dan tot 20 oktober 2010 aangegane verplichtingen te
honoreren en de rest schrapt, kan ik het sommetje niet rondkrijgen hoe hij
die 620 000 ha in 2018 ingericht heeft. Ik hoor graag van de staatssecretaris hoe hij dat zonder geld voor elkaar krijgt.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Als
Kamerlid voor de ChristenUnie hoef ik niet per se dingen te zien. Ik wil ze
best geloven, maar ik zou wel graag zien dat als eerste uitgangspunt door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

25

de staatssecretaris wordt genomen het voldoen aan de natuur- en
biodiversiteitsdoelen. Met de rest van de uitgangspunten is niks mis.
Mevrouw Lodders (VVD): Kan de staatssecretaris ingaan op de doelstellingen bij de inrichting, met name haalbaar en betaalbaar? Dat betekent
wellicht andere doelstellingen.
Staatssecretaris Bleker: De ruilgronden zijn onderwerp van gesprek in de
besprekingen met de provincies. Het gaat erover hoe die op een goede
manier kunnen worden ingezet bij de realisatie van de ehs.
Over de verbindingszones kan ik een lang verhaal houden, maar ik heb er
vanaf het begin geen brood in gezien. Ik denk dat er heel andere,
eenvoudiger manieren zijn om soorten van a naar b te helpen, voor zover
ze dat überhaupt willen. Er zal dus op geen enkele wijze van de zijde van
de regering worden meegewerkt aan de realisatie van die robuuste zones.
Ik vind het bizar om nu bakken met geld aan die robuuste zones te
besteden, terwijl je een situatie hebt dat de gebieden waar het om gaat
soms pas voor 30% zijn ingericht. Kunnen we de goede volgorde
aanhouden? Het is alsof je bij je huis een carport voor een Jaguar bouwt,
terwijl je op dit moment een Fiat 500 hebt en niet het vooruitzicht hebt dat
je die Jaguar ooit gaat realiseren.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Hier wordt bewust een absoluut vals beeld
neergezet door de staatssecretaris. Ik accepteer dat niet.
Staatssecretaris Bleker: Verbindingszones doen we dus niet. Trouwens
het PBL is er ook duidelijk over en zegt dat voor de termijn waar we het nu
over hebben de toegevoegde waarde van verbindingszones uiterst
beperkt is. Het PBL zegt daar wel bij dat het, afhankelijk van de klimaatverandering, in de toekomst opnieuw relevant kan worden. De regering wil
dit afwachten.
Milieucondities verbeteren doen we met het generieke beleid.
Het punt van de heer Dijkgraaf is straks essentieel in de besprekingen met
de provincies. Ik ben het ermee eens dat investeren in natuur alleen
verantwoord is als het beheer gegarandeerd is.
Het Comité van Toezicht ILG zegt dat het woord verplichtingen niet in de
ILG-systematiek voorkomt. Het is een relatie tussen rijksoverheid en
provincie die op prestaties en normbedragen voor prestaties is gericht.
Het woord verplichtingen is geen onderdeel van een afspraak. Desalniettemin vind ik dat we de zaak zo moeten afwikkelen dat provincies die op
20 oktober 2010 niet terug te draaien verplichtingen waren aangegaan,
deze financieel moeten afwikkelen. Daar heb ik een gesprek met hen over
gehad. Aanvankelijk ging het om 2 mld. aan verplichtingen, daarna 1 mld.,
en nu wordt dit gezamenlijk uitgevogeld en in de herijking betrokken.
De einddatum van de KRW is inderdaad niet 2018, maar als je bepaalde
KRW-doelstellingen moet realiseren in 2028 en je bent in datzelfde gebied
ook bezig met ehs-realisatie is het toch goed koopmanschap om dat er
expliciet in mee te nemen? Anders moet je het later doen en dan wordt
het extra duur. Dat is het principe van werk met werk dat heel veel
provincies al jarenlang met succes hanteren. Dat proberen we nu ook te
doen.
Op de vraag of het voldoen aan de natuur- en biodiversiteitsdoelen een
van de uitgangspunten is, antwoord ik ja. Daarom begin ik ook met die
Natura 2000-doelen.
Hoe ik die 620 000 ha ingericht zal hebben in 2018 is juist het gesprek dat
we met elkaar voeren. De informatie over hoeveel grond er gekocht is, of
die op de goede plek ligt en ingericht is, is bij provincies en Rijk niet met
een druk op de knop beschikbaar. Daar wordt nog over gesproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

26

Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb nog geen toezegging van de
staatssecretaris dat hij geen handtekening onder het akkoord zet voordat
wij de PBL-doorrekening hebben. Ik heb ook nog geen reactie gekregen op
de vraag waarom de staatssecretaris niet inzet op én de ehs in 2018
realiseren én de mogelijkheid openhouden om daarna door te gaan.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik wil aanvullende, verduidelijkende vragen
kunnen stellen. Ik wil weten waar het over gaat, want we hebben het over
gemeenschapsgeld. Kunnen we een tweede termijn krijgen?
De voorzitter: Ik probeer de tijd te bewaken. Ik ben vooral streng naar de
staatssecretaris, maar ik probeer de vragen van de Kamerleden wel
beantwoord te krijgen.
De heer Dijkgraaf (SGP): Laten we apart een tweede termijn plannen,
waarin we nog kunnen ingaan op alle dingen die nu naar voren komen.
De voorzitter: Dat lijkt me een goed voorstel, omdat we nu nog maar
weinig tijd hebben.
Staatssecretaris Bleker: Ik heb 71 vragen geteld. Ik geef korte
antwoorden.
Is de regering bereid de verantwoordelijkheid terug te nemen van de
provincies, omdat de schaapskuddes op de tocht staan? Mijn antwoord is
nee. Dat blijft wat ons betreft bij de provincies en er komt geen
eenduidige regeling.
De meerjarige financiering van langeafstandspaden is onderdeel van de
gesprekken met de provincies en niet iets waar de rijksoverheid voor
staat.
Ik zie mogelijkheden om met een compactere, kleinere ehs, die goed
beheerd wordt en in 2018 gerealiseerd is, voortgang te boeken.
Gebiedsprocessen liggen inderdaad stil. Dat is vervelend. Ik hoop rond
half juni een akkoord te hebben met de provincies en dan kan de zaak
weer gaan lopen.
De Nationale Parken zijn toeristisch-recreatief van belang. Ik heb al gezegd
dat het budget voor IVN-educatie blijft.
Op het verzoek om te temporiseren zal ik niet ingaan.
Er zijn geen bilaterale afspraken gemaakt met bepaalde provincies.
De budgetten voor 2011 zijn inderdaad nog niet vrijgegeven. Het agrarisch
deel is opengesteld, maar het gedeelte natuur ligt voor goedkeuring bij de
Europese Commissie.
Dan iets over decentralisatie en het stokje overgeven aan de provincie. Wij
hebben internationale verplichtingen en daar wordt de lidstaat Nederland
op aangesproken. Hoe we het ook wenden of keren, er zal altijd een
verantwoordelijkheid op rijksniveau blijven. Het gaat om de realisatie van
een oorspronkelijk rijksproject, dat in 2018 geëffectueerd moet zijn met in
ieder geval 80% rijksmiddelen. Ik kan mij niet voorstellen dat de Kamer wil
dat ik het geheel aan de provincies overlaat. Ik begrijp dat de Kamer het
resultaat van de herijking wil zien. We zullen bij die decentralisatie een
goed evenwicht moeten vinden tussen fors decentraliseren en een
bepaalde verantwoordelijkheid op rijksniveau houden, ook vanwege
internationale verplichtingen. Het is dus geen absolute decentralisatie. Ik
zal de Kamer daarover nader informeren.
Het PBL zal het conceptakkoord doorrekenen op het realiseren van
internationale verplichtingen. Ik zal het akkoord dat ik hopelijk kan sluiten
met de provincies aan de Kamer sturen, maar doe dingen wel in de goede
volgorde. Ik zal eerst met de provincies een principeovereenkomst sluiten
en daarna kan de Kamer zich erover buigen.
We weten nog niet of de optelsom van provinciale plannen voldoet. Dat
moeten we afwachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

27

Alle belanghebbenden denken op dit moment intensief en positief mee.
Ze zijn het niet eens met de keuzes van de regering, maar er wordt wel
geprobeerd om er in de gegeven omstandigheden het beste van te
maken.
Betreffende het geld voor beheer is mijn inzet om een afspraak met de
provincies te maken, waarbij we ook op lange termijn het beheerbudget in
verhouding tot het te beheren areaal en de doelstellingen op orde hebben.
Ik sluit niet uit dat dit betekent dat je de doelstellingen voor bepaalde
gebieden moet aanpassen. Het kan onderdeel van de herijking vormen als
provincies of regering daar aanleiding toe zien. Dat geldt niet voor Natura
2000. De Europese Commissie is niet geïnteresseerd in hoeveel hectares
ehs wij realiseren, maar in de internationale verplichtingen van de Vogelen Habitatrichtlijn en de Natura 2000-gebieden die daar onderdeel van
uitmaken. De simpele variant in het PBL-rapport van alle inzet op de
internationale verplichtingen klinkt mooi richting Brussel, maar is niet
mooi voor de Nederlandse burger. Dat betekent dat je bepaalde
ehs-gebieden aan hun lot overlaat of niet gaat inrichten of aankopen,
omdat ze niet direct bijdragen aan die internationale verplichtingen. Dat
vind ik geen goede zaak.
Het gaat om een haalbare en betaalbare ehs die in 2018 echt wat
voorstelt.
De streek er meer bij te betrekken, is uitdrukkelijk mijn bedoeling.
Dan de projecten om boerenland te vernatten, zoals Hamdijk en
Dannemeer. Project Dannemeer is al in 1990 gestart en het gaat nu om de
laatste paar hectares om de zaak rond te krijgen. Wij hebben van rijkszijde
geen reden om dat project te heroverwegen. We zijn ervoor om het af te
maken en niet om terug te draaien wat al bijna gerealiseerd is. Over
project Hamdijk heb ik een brief naar de Kamer gestuurd, waarin staat dat
ik afwacht wat de provincie Groningen doet ten aanzien van de vernatting
bij Nieuweschans en Hamdijk. In beginsel zou dat niet meer hoeven, want
de natte robuuste zone aldaar is geschrapt, maar ik wacht het bericht van
de provincie af.
BBL-gronden worden gericht ingezet voor doelrealisatie ehs, maar vooral
ook voor kavelruilprojecten. Daar zijn ze primair voor bedoeld. De
grondnota komt eind mei.
Aan de termijn van 2018 wil ik vasthouden, in lijn met al mijn
voorgangers. In beginsel moet alles aanbesteed zijn in 2018, maar er ligt
niemand van wakker als het werk in 2019 wordt uitgevoerd.
Bij de bezuinigingen gaat het ons erom tot een slimmere inzet van een
beperkt areaal aan middelen te komen. Het zal moeten blijken of dat met
die herijking lukt.
Op de vraag of ik aan tafel ga zitten met Staatsbosbeheer antwoord ik dat
dat een rijksorgaan is. Weliswaar staat het op enige afstand, maar we zijn
het zelf. Ik voel me dus volledig verantwoordelijk voor de mensen die daar
werken. Er heerst daar onzekerheid door de bezuinigingen. In de loop van
de zomer moeten we duidelijkheid hebben hoe het verdergaat met zowel
de Dienst Landelijk Gebied (DLG) als Staatsbosbeheer. Dat is deels ook
onderdeel van de afspraken met de provincies.
Natuur adopteren wordt gelukkig al door veel mensen gedaan. Die maken
van hun eigen grond natuur. Sinds duidelijk is dat er mogelijkheden zijn
om bijvoorbeeld Staatsbosbeheergronden over te nemen, hebben zich bij
ons tientallen belangstellenden gemeld. Die mensen handelen vaak vanuit
ideële overwegingen en willen iets herkenbaars maken in de eigen streek.
Wat is belangrijker, de natuur van de technocraat of van de streek? Wij
moeten niet het beeld oproepen dat de natuur de afgelopen jaren alleen
achter een bureau in Amsterdam tot stand is gekomen. De organisaties
hebben zich de afgelopen jaren ingezet om meer binding met de streek te
realiseren. Het geeft wel te denken dat er in de streek draagvlak is voor
natuur, maar voor bepaalde natuurdoeltypen veel minder. Van vernatting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

28

wordt niemand enthousiast en we moeten met elkaar kijken hoe we dat
gaan doen.
Er is nog helemaal geen aanleiding om te denken dat we met juridische
procedures en boetes zullen worden geconfronteerd. We zijn uit op een
oplossing in goed overleg. Op de juridische verplichtingen ben ik al
ingegaan en dat is onderdeel van de besprekingen. Echt harde juridische
verplichtingen worden op een nette manier afgewikkeld.
Met de heer Van Gerven deel ik het cruciale zorgpunt hoe we voor elkaar
kunnen krijgen dat het beheer op lange termijn duurzaam wordt gefinancierd. Dat is nog een ontdekkingstocht met de provincies. Het is een nieuw
fenomeen, want we hebben ons de afgelopen twintig jaar nooit gebogen
over het beheer. We waren aan het kopen en aan het afplaggen.
De motie over de jacht heb ik uitgevoerd zoals afgesproken met de Kamer.
Ik heb overleg met de provincies gehad en ik heb de Kamer daarover
geïnformeerd.
De budgetten voor Recreatie om de Stad (RodS) zijn geschrapt en ik ben
met de provincies in gesprek om tot een fatsoenlijke afwikkeling te
komen. Ik bespeur dat sommige provincies meer prioriteit geven aan
recreatienatuur rond de stad dan aan ehs-natuur die wat verder van de
stad gelegen is. We moeten met elkaar bespreken hoe we daar op een
goede manier uitkomen. Enige flexibiliteit in het schuiven is wat mij
betreft denkbaar, maar het is primair een zaak van de provincies en
vervolgens van de gemeenten.
Ik vind de teloorgang van soorten wel degelijk een probleem. Op de
verantwoordelijkheid voor het uitsterven van soorten ben ik in mijn
inleiding ingegaan. Ik denk dat het afmaken van de ehs in 2018, waarin de
natuur zijn gang kan gaan en zich kan ontwikkelen, meer bijdraagt aan het
tegengaan van uitsterven van soorten dan uitstel en half werk. Voor
biodiversiteit geldt hetzelfde.
De tegenstelling tussen landbouw en natuur is misschien minder groot is
dan we denken, omdat daarvoor in de streek soms heel goede arrangementen worden getroffen. Boeren en particulieren hebben wel het gevoel
dat ze te lang niet werden betrokken bij het feitelijk mee uitvoering geven
aan natuurprojecten en -doelen. De grond werd verkocht, er zat geen boer
meer op en ze hadden er ook geen bemoeienis meer mee. Men voelt zich
te lang buiten de deur gehouden en dat is jammer.
De effectiviteit van agrarisch natuurbeheer moet natuurlijk beter, net zoals
de effectiviteit van het ehs-beleid. Alleen maar wijzen naar agrarisch
natuurbeheer is onevenwichtig. Alleen maar wijzen naar de natuurorganisaties, die sommige gronden gewoon nog in agrarisch gebruik hebben
gelaten of er een wildernis van hebben gemaakt volgens buurtbewoners,
is ook niet correct. Op beide punten moet het effectiever.
Ik houd mij aan de internationale afspraken. Dat heeft te maken met
Natura 2000 en de Vogel- en Habitatrichtlijn.
Er is inderdaad meer rijksgeld dan alleen het ILG. In het rapport van het
Comité van de Regio’s ILG en IBO Natuur staat dat de provincies in den
beginne niet al te fors hebben bijgedragen. We zullen kijken hoe dat tot en
met 2010 uiteindelijk is uitgepakt. Het ILG was altijd een coproductie met
rijksgeld, provinciaal geld, geld van de waterschappen en geld van de EU.
Heel veel projecten zijn op die manier gerealiseerd.
De vergroening van het GLB gaan we aanpakken. Er is ruimte voor binnen
de coalitie en volgens mij ook draagvlak in de Kamer.
Met de groene ANWB heb ik niks. Ik wil naar de streek. Alle natuurorganisaties – de provinciale landschappen, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer – in één organisatie vind ik helemaal niks. Breng het naar de
mensen in de streek. Mensen willen investeren in dingen die ze zien. Dat
is een stuk natuur dat mede door ons wordt gefinancierd en beheerd.
Kleine snippers afstoten en andere gebieden vergroten, zijn mogelijkheden die we moeten bekijken bij de herijking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

29

De mogelijkheid om gronden een tijdelijke bestemming te geven is een
zaak van de provincie. In de Nota Ruimte zullen we uiteindelijk de
nationale ehs begrenzen. Daar worden de beperkingen van de ehs
ruimtelijk verantwoord en daarbuiten wat ons betreft niet. Daar gaan de
gemeenten en provincies over.
Er is voldoende belangstelling voor particulier en agrarisch natuurbeheer.
Kunnen we na de inrichting het beheer duurzaam betalen? Dat wordt de
grote hersenkraker.
De ontsnippering van natuur gaat door, daar waar deze natuur er nu al is.
Waar geen nieuwe natuur komt, wordt ook niet ontsnipperd en zullen er
vanuit de ministeries ook geen ontsnipperingsgelden meer komen.
De gronden van BBL zijn goed in beeld gebracht. In de Rekening &
Verantwoording BBL die binnenkort wordt gepubliceerd en in de
werkgroep van Van der Vlist zal dat geactualiseerd worden. Wat minder
goed in beeld is, is of al die hectares binnen of buiten de ehs op de goede
plek liggen.
Betreffende de integratie van natuurwetgeving is in de demissionaire
periode van het vorig kabinet pas op de plaats gemaakt. Dat zal wel in
overleg met de Kamer zijn gebeurd. In het huidige regeerakkoord gaan we
gewoon door, maar we hebben wel vertraging opgelopen doordat in de
demissionaire periode geen wetsvoorstellen op dit terrein konden worden
ingediend.
Dan de vraag om kritisch te kijken naar de inpassingsplannen. Deze zijn
primair een verantwoordelijkheid van de provincies. Wij kunnen ze
toetsen aan ons eigen ruimtelijk beleid en straks aan de nieuwe Nota
Ruimte.
Onze inzet is om de definitieve PAS zo spoedig mogelijk op te stellen. In
mei is er een Natura 2000-debat en dan kunnen we er meer over zeggen.
Ik ben met de provincies in gesprek over de mogelijkheden om het
instrument gebiedsconcessies in te zetten voor de financiering van het
natuurbeleid, dus daar wordt naar gekeken.
Ik ben ervoor om alle natuurcompensatieverplichtingen in te zetten voor
versterking en verbetering van de ehs. We zijn bezig met een traject voor
versobering van de regelgeving ten aanzien van natuurcompensatie.
Daarin neem ik de motie en de suggestie van de heer Koopmans mee. In
het najaar zal daar duidelijkheid over zijn.
Decentralisatie is belangrijk. Als regering en Kamer komen we nog voor
de finetuning te staan: hoe vinden we een goed evenwicht in aan de ene
kant rijksverantwoordelijkheid en internationale verplichtingen en aan de
andere kant maximale decentralisatie?
Ten aanzien van de vraag om spaarzaam om te gaan met nieuwe natuur
en de vrees voor geldsmijterij kan ik melden dat herijking leidt tot een
kleinere ehs. De uitbreiding zal beperkt zijn. Kosteneffectiviteit is bij
herijking een belangrijk criterium. In de jaren dat er onbeperkt geld was,
zijn de natuurdoelen en inrichtingsplannen inderdaad royaal geweest.
Maar of het geldsmijterij was, kan ik niet beoordelen.
Er komen geen hekjes om begrotingsmiddelen. Dat had ik al toegezegd.
Op het punt van de controlerende taak van de Tweede Kamer zullen we
een goed evenwicht moeten zien te vinden. Het gaat nu om afspraken met
de provincies over de realisatie van de nationale ehs, die begonnen is in
1989 en gerealiseerd wordt in 2018.
Op de vraag om het principe van «nee, tenzij» om te buigen naar «ja,
mits» antwoord ik dat onze prioriteit een herbegrensde, compactere ehs
is, die in 2018 te realiseren en te beheren is. Binnen die herbegrensde ehs
blijven wat ons betreft de ruimtelijke spelregels hetzelfde.
Er is in verband met de datum van 20 oktober 2010 gevraagd op basis van
welke informatie ik onderhandel met de provincies. Het Comité van
Toezicht ILG valideert de prestaties van de provincies tot en met 1 januari
2011. De provincies brengen op dit moment de verplichtingen in beeld.
Het resultaat hiervan en de toetsing door het Comité van Toezicht ILG zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

30

ik beoordelen. Uiteindelijk gaat het om prestaties en niet om verplichtingen, afgezien van de bikkelharde juridische verplichtingen die voor
20 oktober 2010 zijn aangegaan. Ik denk dat we daar op een fatsoenlijke
manier kunnen uitkomen. Er kunnen spanningen tussen provincies
ontstaan, maar daar hebben we het IPO voor.
De voorzitter: Ik stel voor dat we de vragen die nog niet zijn beantwoord,
doorspelen aan de staatssecretaris, zodat die straks in de nog te plannen
tweede termijn van de Kamer meegenomen kunnen worden. U kunt uw
vragen tot donderdag 28 april 10.00 uur aanleveren bij de griffier.
De heer Van Gerven (SP): Ik stel voor dit overleg af te ronden en direct
een VAO te plannen.
De heer Koopmans (CDA): Ik stel voor de tweede termijn in de vorm van
een notaoverleg te doen, waardoor we én een redelijke tweede termijn
hebben én moties kunnen indienen.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Mijn voorstel is schriftelijk vragen in te dienen,
ook vragen die we nu niet hebben kunnen stellen of waarop we geen
antwoord hebben gehad. Ik neig ernaar om de heer Van Gerven te volgen
in zijn voorstel.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Er staat ook nog een Natura 2000-debat
gepland en ik denk dat het goed is om dat te combineren. Misschien
kunnen wij dit in de procedurevergadering beslissen.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik vind
de schriftelijke ronde goed en een VAO op afzienbare termijn ook. Het
notaoverleg zou ik graag willen houden op het moment dat het bestuursakkoord er ligt, zodat we een scherpere financiële onderbouwing hebben.
Ik heb het gevoel dat veel zaken onduidelijk zijn.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik neig ook naar een notaoverleg, maar vind
niet dat we kunnen wachten tot het bestuursakkoord er ligt.
De voorzitter: Wij komen er nog op terug.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

31

Volledige agenda
1. Innovatie-impuls voor Natuur- en Milieueducatie
20 487-35 – Brief regering d.d. 03-06-2009
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verburg G.
2. Brieven aan de koepelorganisaties van kinderboerderijen
2009Z10362 – Brief regering d.d. 03-06-2009
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verburg G.
3. Reactie op verzoek commissie over het dossier Natuur- en MilieuEducatie (NME)
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
20 487-38 – Brief regering d.d. 18-04-2011
4. Eindrapport Nulmeting op Kaart
30 825-56 – Brief regering d.d. 30-11-2009
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verburg G.
5. Eindrapportage van de werkgroep IBO natuur Interdepartementaal
beleidsonderzoek, 2008–2009
31 588-3 – Brief regering d.d. 02-03-2010
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Verburg G.
6. Memo rapporteurs inzake groot project EHS en Midterm Review ILG
2010Z15752 – Brief van lid/fractie/commissie d.d. 03-11-2010
Tweede Kamerlid, J.F. Snijder-Hazelhoff (VVD)
7. Tweede Verslag van het Comité van Toezicht ILG
29 717-18 – Brief regering d.d. 23-11-2010
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
8. Reactie op verzoeken van de commissie aangaande Groot project EHS
en Midterm Review ILG
30 825-64 – Brief regering d.d. 16-12-2010
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
9. Kavelruil (n.a.v. spoeddebat over Oostvaarderderswold, Oostvaardersplassen en herijking van de EHS)
30 825-72 – Brief regering d.d. 18-02-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
10. Voortgang van de uitvoering van de plannen van het kabinet op het
gebied van natuur en landschap om mogelijk te komen tot een herijkte
EHS met ambitie
30 825-69 – Brief regering d.d. 16-02-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
11. Reactie over het bericht op de site van het Agrarisch Dagblad(AGD)
inzake onteigening door provincies
30 825-68 – Brief regering d.d. 08-02-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
12. Reactie op verzoek commissie op het rapport van het Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL) over de herijking van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS).
30 825-73 – Brief regering d.d. 09-03-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
13. Toezegging over het beheersbudget voor de EHS na bezuiniging
30 825-74 – Brief regering d.d. 24-03-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
14. Aanbieding van het Alterra rapport over het recreatief gebruik van
ecoducten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

32

32 500-XIII-166 – Brief regering d.d. 28-12-2010
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
15. Reactie op verzoek commissie betreffende de uitwerking van de
Verklaring van Linschoten
30 825-67 – Brief regering d.d. 01-02-2011
Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
16. Verslag van een schriftelijk overleg inzake de stand van zaken grote
grazers Oostvaardersplassen
32 563-11 – Brief regering d.d. 16-02-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
17. Reactie op verzoek commissie over de stand van zaken is m.b.t. de
voortgang dan wel opvolging van de Regeling Draagvlak Natuur (RDN)
20 487-37 – Brief regering d.d. 22-03-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
18. Reactie op verzoek Koopmans over uitstel van uitbetaling van
landschapsvergoedingen aan boeren
31 253-29 – Brief regering d.d. 28-03-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
19. Behoeftepeiling bij provincie Limburg en Gelderland betreffende
alternatieven voor afschotbeleid wilde zwijnen
31 581-19 – Brief regering d.d. 04-04-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
20. Informatie over de uitvoering van de motie Van Gerven inzake
Recreatie om de Stad (RodS) (32 500 XIII, nr. 24)
32 500-XIII-181 – Brief regering d.d. 01-04-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
21. Beantwoording schriftelijk overleg EHS en natuur en reactie op verzoek
stand van zaken herijking EHS
30 825-75 – Brief regering d.d. 15-04-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
22. Reactie op de open brief over het natuurbeleid
30 825-76 – Brief regering d.d. 18-04-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker
23. Aanbieding derde rapportage van het Comité van Toezicht ILG
(Investeringsbudget Landelijk Gebied)
29 717-19 – Brief regering d.d. 18-04-2011
staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, H.
Bleker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 825, nr. 79

33