ACTUALISATIE EN
BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND
IN STROOMVERSNELLING’

63330 – Openbaar
20 april 2020

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’
van de Commissie Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN
BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND
IN STROOMVERSNELLING’
Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in
Stroomversnelling’ van de Commissie Structuurversterking
en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Theo Camps
Judith van Niekerk
Bram Berkhout
Joachim Schellekens
Irene van Eldik
20 april 2020

Inleiding

Inhoud
Inleiding

5

1 Actualisatie ‘Zeeland in Stroomversnelling’ – Provincie Zeeland
1.1 Inleiding en aanpak
1.2 Concurrentiekracht Zeeland
1.3 SWOT van de Zeeuwse economie
1.4 Conclusie

7
7
9
18
20

2 Analyse macro-economische situatie
gemeente Vlissingen
21
2.1 Inleiding en aanpak
21
2.2 Concurrentiekracht Vlissingen
22
2.3 SWOT van de economie van
Vlissingen
28
2.4 Conclusie
30
3 Beleidsevaluatie maatregelen naar
aanleiding van advies Zeeland in
Stroomversnelling
31
3.1 Inleiding
31
3.2 Methode voor evaluatie
maatregelenpakketten
33
3.3 Resultaten
33
3.4 Profijt van investeringsmaatregelen
voor Vlissingen
41
3.5 Conclusie
41
4 Conclusie

45

AANLEIDING

ONDERZOEKSMETHODEN

Op 14 februari 2020 zijn twee voorgenomen kabinetsbesluiten over de Marinierskazerne genomen.
Allereerst het voorgenomen besluit dat de marinierskazerne niet in Vlissingen wordt gebouwd en daarnaast het voorgenomen besluit dat er gezamenlijk
gewerkt wordt aan een voor zowel Zeeland als het
kabinet aanvaardbaar compensatiepakket.

Berenschot heeft dit onderzoek in april 2020 uitgevoerd, in een tijdsbestek van twee weken. Ondanks
de korte periode voor het onderzoek, zijn wij door
middel van documentstudie en interviews tot een
gedegen en onafhankelijk rapport gekomen. Dit is
mede mogelijk gemaakt door de goede beschikbaarheid en medewerking van betrokkenen in Zeeland bij
totstandkoming van de analyse.

In 2016 stelde de Commissie Structuurversterking
en werkgelegenheid Zeeland (Commissie Balkenende) het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ op.
Berenschot vormde toentertijd het secretariaat van
de Commissie Balkenende, door prof.dr. Th.W.A.
Camps en ir. H.J. Doornbos.
Zeeland heeft sinds het advies van de Commissie
Balkenende ingezet op verschillende maatregelen ter
versterking van de Zeeuwse economie, zowel via de
maatregelen uit het investeringspakket Zeeland in
Stroomversnelling als uit de Regio Deal ZiS 2.0.
De heer Wientjes leidt momenteel als speciaal
adviseur het onderzoek om naar een aanvaardbaar
compensatiepakket te komen, nu het voorgenomen
besluit is dat de Marinierskazerne niet naar Vlissingen komt. Als onderdeel van deze activiteiten
is Berenschot, op verzoek van de speciaal adviseur,
door de Provincie Zeeland gevraagd om het advies
‘Zeeland in Stroomversnelling’ te actualiseren en de
daaruit voortvloeiende maatregelen te evalueren naar
hun effect op de sociaaleconomische structuur. Aangezien de marinierskazerne was voorzien in Vlissingen, wordt er in deze actualisatie ook extra aandacht
geschonken aan de economische positie van Vlissingen en de invloed van het besluit rondom de marinierskazerne. Dit rapport betreft een onafhankelijke
analyse van de situatie in Zeeland en kan daarmee
dienen ter ondersteuning van het toekomstige advies
van de heer Wientjes aan Zeeland en het kabinet.

Feiten - Door middel van de documentstudie konden wij (waar mogelijk) gebruikmaken van feitelijke
informatie. We baseren ons op vastgestelde documenten, zoals het rapport Zeeland in Stroomversnelling (ZiS), data van het CBS, planbureaus en
de Zeeuwse Bibliotheek, publieke informatie van
overheidswebsites, recente onderzoeken, verantwoordingsdocumentatie op niveau van de ZiS-investeringsmaatregelen et cetera.
Beelden – Naast een documentstudie hebben we ook
beelden opgehaald bij de meest betrokken stakeholders bij de maatregelen uit de twee ZiS-programma’s,
zowel op ambtelijk als op bestuurlijk niveau. Gesproken is onder andere met vertegenwoordigers van
de provincie Zeeland, gemeente Vlissingen, Impuls,
Economic Board Zeeland, Hogeschool Zeeland,
VNO-NCW Zeeland en Nort Sea Port. Beeldvorming
vormt een wezenlijk onderdeel van het rapport,
met name voor de evaluatie; de perspectieven van
de betrokkenen zijn immers medebepalend voor de
meerwaarde die wordt ervaren.
Conclusies - De feitelijke informatie en de beelden
vormen samen de input voor de analyse die Berenschot zelf als onafhankelijke partij maakte omtrent
de onderwerpen in dit onderzoek en de conclusies
die daaruit voortkomen. Berenschot heeft ruime
ervaring met het opstellen van economische analyses
en het uitvoeren van evaluaties.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Gezien het tijdsbestek waarin dit onderzoek heeft
plaatsgevonden, is het niet mogelijk geweest om alle
betrokkenen bij het geëvalueerde beleid of alle in
Zeeland voorkomende economische sectoren even
nauw bij het uitgevoerde onderzoek te betrekken.
De analyses in het rapport zijn echter gebaseerd
op vastgestelde documenten of beelden van stakeholders, die ons vaak ook een bredere blik gaven
op de (economische) ontwikkelingen in Zeeland.
Hiernaast is Berenschot zelf door eerder uitgevoerde
adviesprojecten ook goed bekend met de Zeeuwse
context en uitdagingen, op basis hiervan konden
we ook waarde toevoegen aan het rapport. De korte
doorlooptijd van het onderzoek heeft ons tot slot
ook genoodzaakt keuzes te maken, welke contextgegevens wel of juist niet meer meegenomen konden
worden in onze analyse.

GEVOLGEN NIEUWE CORONAVIRUS
(COVID-19)
Een belangrijke kanttekening die we willen maken
bij dit rapport en de bijbehorende analyses, heeft te
maken met de overheidsmaatregelen die genomen
zijn als gevolg van de uitbraak van het nieuwe coronavirus (COVID-19). Deze maatregelen raken de economie hard, ook die van Zeeland. De opdrachtformulering en de gebruikte gegevens die voor deze analyse
zijn gebruikt, dateren van voor de aanvang van deze
coronacrisis. Tijdens ons onderzoek waren de exacte
consequenties ervan op de economie in Zeeland nog
onbekend, maar de verwachting is wel dat deze crisis
een grote impact zal hebben. In sommige interviews
hebben respondenten daarover wel opmerkingen
gemaakt, maar een feitelijke analyse van de gevolgen
van de crisis vindt u niet in dit rapport.

LEESWIJZER
Dit rapport heeft vier hoofdstukken. Het eerste
hoofdstuk is een actualisatie van het hoofdstuk
‘Heeft Zeeland een probleem?’ van het adviesrapport ‘Zeeland in Stroomversnelling’ uit 2016. In het
tweede hoofdstuk van dit rapport geven we onze
analyse van de macro-economische situatie van
de gemeente Vlissingen. In zowel hoofdstuk 1 als
hoofdstuk 2 zullen we ook de mogelijke impact van
de Marinierskazerne meenemen in de analyse. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 3 de resultaten
van onze evaluatie van de twintig investeringsmaatregelen die getroffen zijn naar aanleiding van het
hiervoor benoemde adviesrapport. Het afsluitende
hoofdstuk 4 bevat onze algehele conclusies op basis
van het onderzoek dat we uitvoerden.

7

1 Actualisatie ‘Zeeland

in Stroomversnelling’
– Provincie Zeeland

1.1 INLEIDING EN AANPAK
Dit hoofdstuk gaat in op de macro-economische
situatie van de provincie Zeeland en vergelijkt de
huidige situatie1) (namelijk: positie van Zeeland ten
opzichte van het Nederlands gemiddelde) met de
situatie zoals geschetst in het rapport ‘Zeeland in
Stroomversnelling’ (2016). Centraal in de analyses
van dit hoofdstuk staat de vraag: hoe is het nu met
de economische situatie van Zeeland gesteld?
Om deze vraag gestructureerd te beantwoorden
wordt ten eerste ingegaan op de huidige situatie
van de provincie. Hiervoor wordt gebruik gemaakt
van het model van Gardiner. Het model maakt het
mogelijk om op hoofdlijnen de situatie van een regio
te schetsen (quick-scan). Het model gaat in op de
onderstaande drie thema’s:
1. Waarneembare concurrentiekracht van Zeeland;
2. Bronnen van concurrentiekracht; en
3. De sociale structuur van de provincie.
Het (piramide)model van Gardiner (zie figuur 1)
geeft inzicht in de factoren die bepalend zijn voor
het economisch presteren van een regio. De methodiek volgt de filosofie van Storper (1997) die de concurrentiekracht in bredere zin beschouwt en voor het
(kwantitatief) bepalen van de macro-economische
kracht van een regio nadrukkelijk indicatoren die
‘het welzijn van de bevolking’ weergeven meeneemt.
Deze aanpak is onder andere gebruikt door het
Planbureau voor de Leefomgeving (bijvoorbeeld ‘De
concurrentiepositie van Nederlandse regio’s, regionaal economische samenhang in Europa’ (2011))
en voor het beschrijven van de macro-economische
situatie van Zeeland in 20162). Indicatoren die we

1)
2)

Analyse is op basis van het meest recente jaar waarvoor cijfers beschikbaar zijn.
Zeeland in Stroomversnelling, 2016.

onder andere meten zijn: besteedbaar inkomen;
bruto regionaal product; arbeidsproductiviteit;
werkgelegenheid; economische structuur; innovatiekracht; toegankelijkheid; vaardigheden arbeidsmarkt;
sociale factoren; en omgevingsfactoren. We hebben
er voor gekozen om omgeving/milieu op te splitsen
naar omgeving/milieu en transitie energiesector. Dit
omdat de bronnen van concurrentiekracht veranderd zijn ten opzichte van 2002, waarbij de energietransitie nu een belangrijke rol speelt.
Het hoofdstuk is opgedeeld naar de verschillende
lagen van de piramide. We maken gebruik van
stoplichtkleuren (groen, oranje en rood) om aan te
geven hoe het met de indicator is gesteld. Dit stoplichtensysteem is geen harde wetenschap, maar geeft
een indicatie van:
i. van de status van Zeeland nu ten
opzichte van Nederland,
ii. de verandering van de indicatoren ten opzichte
van de geschetste situatie in 2016 en
iii. de relatieve positie van Zeeland ten
opzichte van Nederland in de tijd.
Aan het eind van elke paragraaf is beknopt toegelicht
om welke reden groen, oranje of rood is toebedeeld.
In een tweede stap zijn de verkregen (feitelijke)
inzichten gebruikt om de sterkten en zwakten van
de Zeeuwse economie te beschrijven. Tevens worden relevante recente ontwikkelingen (kansen en
risico’s) binnen- en buiten Zeeland die van invloed
gaan zijn en zijn geweest op de macro-economische
situatie beschreven.
Middels deze aanpak komen zowel de feitelijke als
contextuele aspecten die de macro-economische ontwikkelingen (verleden en blik op de toekomst) van
Zeeland beschrijven aan bod.

8

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

1.2 CONCURRENTIEKRACHT ZEELAND
1.2.1 Waarneembare concurrentiekracht
Dit hoofdstuk presenteert de feitelijke situatie over
enkele belangrijke indicatoren van concurrentiekracht. De Zeeuwse cijfers zijn vergeleken met de
cijfers uit het ZiS 2016 rapport en met de situatie in
Nederland (nu en toen). In paragraaf 1.3 wordt deze
informatie gebruikt in de SWOT-analyse. Middels
een stoplichtensysteem is een oordeel gegeven over
de huidige status van de indicatoren conform het
model van Gardiner.

Doelen
Welvaart
en welzijn

Regionaal presteren
Bruto regionaal product

Waarneembare
concurrentiekracht
Arbeidsproductiviteit

Onderzoek
technologische
ontwikkeling

Bronnen van
concurrentiekracht

Economische
structuur
Omgeving/
milieu

FIGUUR 1 Piramidemodel van Gardiner et al, 2002

Transitie
energiesector

Werkgelegenheid

Buitenlandse
investeringen

Infrastructuur
en menselijk
kapitaal

Innovativiteit

Regionale
toegankelijkheid

Bestuurlijke
structuur

Sociale
structuur

Instituties
en sociaal
kapitaal

Vaardigheden
arbeid
Regionale
cultuur

Besteedbaar inkomen – Het gemiddeld besteedbaar inkomen in 2017 per huishouden in Zeeland is
€40.400,-. Dat is €600,- minder dan, maar dicht bij,
het landelijk gemiddelde.3) Zeeland valt daarmee in
de middenmoot vergeleken met andere provincies.
Met uitzondering van het jaar 2013 ligt het gemiddeld besteedbaar inkomen in Zeeland historisch
gezien altijd onder het landelijk gemiddelde. Echter
zijn er grote verschillen per type huishouden zichtbaar. Een Zeeuwse alleenwonende verdient namelijk
gemiddeld €500,- meer dan het landelijk gemiddelde
in 2018. Het besteedbaar inkomen van een meerpersoonshuishouden ligt echter €2.300,- lager in
vergelijking met het Nederlands gemiddelde. Zeeland
valt met €50.200,- besteedbaar inkomen voor meerpersoonshuishoudens in de middenmoot vergeleken
met andere provincies.
Zeeland scoort in de middenmoot vergeleken met
Nederland en heeft in de afgelopen jaren geen significante verandering gekend, daarom scoren we de
indicator oranje. Het besteedbaar inkomen van een
meerpersoonshuishouden is wel zorgelijk.
Bruto regionaal product – Zeeland heeft een
bruto regionaal product (BRP) van €13,579 miljard
in 2018 en draagt voor 1,75% bij aan het bruto
nationaal product (BNP). In absolute termen ligt
het BRP van Zeeland per inwoner fors lager dan in
Nederland gemiddeld, met €35.500,- ten opzichte
van €44.900,- landelijk.4) In de periode tussen 2013
– 2018 steeg het bruto regionaal product per inwo-

3)
4)

Zeeland Databank
Eurostat

9

ner met ongeveer 15,6%. Daarmee ligt de stijging
van het BRP van Zeeland per inwoner 1,4% boven
dat van Nederland als geheel (14,2%). Relatief
gezien wordt daarmee het gat tussen Zeeland en de
andere Nederlandse provincies kleiner.
Hoewel het BRP per inwoner voor Zeeland lager ligt
dan in Nederland, heeft Zeeland de afgelopen jaren
een groei doorgemaakt die sterker is dan gemiddeld.
Hiermee maakt het een kleine inhaalslag en scoren
we het BRP groen.
Arbeidsproductiviteit – De arbeidsproductiviteit
in Zeeland ligt in 2015 ongeveer 7 procent onder het
Nederlands gemiddelde, met 46,5 euro per gewerkt
uur tegenover 54,1 euro in Nederland gemiddeld.5)
Zeeland staat hiermee in de middenmoot ten
opzichte van andere Nederlandse provincies. Er zijn
wel grote verschillen tussen sectoren; de arbeidsextensieve chemische industrie kent bijvoorbeeld een
relatief hoge productiviteit. Zeeland heeft een iets
lager dan gemiddelde arbeidsproductiviteit, en kent
risico’s op gebied van een relatief ‘oude’ beroepsbevolking, daarom is gekozen om de kleur oranje toe te
wijzen.
Werkgelegenheid – Het aantal banen in de
provincie is in 2018 gestegen tot 184.000, een lichte
toename ten opzichte van 2016 (177.600).6) Het
percentage werklozen ligt in Zeeland in 2019 lager
dan in Nederland, met 2,8% in Zeeland ten opzichte
van 3,4 procent in Nederland.7) Dit komt door drie
factoren: enerzijds zijn er banen bijgekomen, anderzijds zijn er jonge arbeiders naar omliggende steden
vertrokken en tenslotte speelt de vergrijzing een rol.
De werkgelegenheid is de afgelopen jaren toegenomen, en de werkloosheid is lager dan gemiddeld in
Nederland. Daarom is gekozen de kleur groen toe te
wijzen.

5)
6)
7)

Economische Atlas, 2017
Zeeland Databank
CBS, Arbeidsdeelname; provincie

10

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

1.2.2 Bronnen van concurrentiekracht
Wanneer we kijken naar de factoren die bepalend
zijn voor de waarneembare concurrentiekracht dan
ontstaat het volgende beeld:

havens in het Westerscheldebekken, en indirect
heeft dit nog eens een effect van 16.800 arbeidsplaatsen. De economische groei in de haven zorgt
ook voor een boost van het aantal banen in de
logistieke en transportsector, momenteel ontstaat
er zelfs krapte door een tekort aan personeel.8
Met de ontwikkeling van North Sea Port heeft
Zeeland een haven van internationale omvang.
De industrie gevestigd op-/nabij het zeehavengebied is goed voor bijna de helft van de regionale toegevoegde waarde van Zeeland. Tenslotte
verwacht men dat twee ontwikkelingen in het
havengebied gaan zorgen voor verdere structurele
versterking van de regio, namelijk: ontwikkeling
van de nieuwe sluis (gereed in 2022); en de fusie
met de haven van Gent in 201811). Door deze
ontwikkelingen neemt het aantal arbeidsplaatsen de komende jaren met 3.200 toe volgens de
havendirecties.5

Economische structuur – De economische
groei in Zeeland ligt met 2,0% onder het landelijk niveau van 2,7% (in 2018). De economische
groei komt voort uit een combinatie van toegenomen arbeidsproductiviteit en extra banen. Volgens
het UWV neemt het aantal werknemersbanen in
2019 en 2020 toe met 2.500 (te wijten aan economische groei), wat het totaal laat groeien tot een
kleine 160.000. De groei in aantal nieuwe banen
is positief, de snelheid waarmee het aantal banen
toeneemt neemt echter af. Ook zien we grote verschillen in groei tussen sectoren.8) In de financiële
diensten, industrie, transport & logistiek, landbouw
en openbaar bestuur sectoren is in 2020 een afname
in aantal banen zichtbaar (let op: het jaar is pas net
begonnen en cijfers zijn dus voorlopig). In de sector
zorg en welzijn, bouw en horeca verwacht men een
groei dat boven het Nederlands gemiddelde ligt.
De bedrijvigheid in Zeeland is groot. In Zeeland
zijn de sectoren (op basis van het aantal bedrijven)
handel en de specialistische zakelijke diensten9) het
grootst.10) Bijna een op de vijf bedrijven valt onder
handel, iets meer dan gemiddeld is in Nederland.21
Qua aantal banen staan 1) handel, vervoer en
horeca en 2) overheid en zorg bovenaan. In totaal
dragen zij 94.000 banen bij aan het totaal aantal
banen in Zeeland.7 De zeehavens en de hieraan
verbonden nevenactiviteiten en toeleveranciers, en
het toerisme5, vormen daarnaast ook een belangrijke
economische motor voor Zeeland.
O

De zeehavens zorgen voor een groot deel van
de werkgelegenheid in de provincie, direct en
indirect. Volgens de Havenmonitor worden zo’n
15.500 arbeidsplaatsen gerealiseerd door de

Regio in Beeld Zeeland, UWV 2019
Handel omvat: Groot- en detailhandel (verkoop zonder aanbrengen van
veranderingen) in alle soorten goederen en de diensten die bij de verkoop van
goederen worden verleend, de tussenhandel/handelsbemiddeling, en de reparatie
van auto’s en motoren.
Specialistische zakelijke diensten omvat: Gespecialiseerde professionele
wetenschappelijke en technische activiteiten. Deze activiteiten vereisen een hoge
opleiding en stellen specifieke kennis ter beschikking.
10) CBS, Vestigingen van bedrijven; bedrijfstak, gemeente

O

O

Ook de recreatie- en toerismesector is belangrijk
voor de economische positie van Zeeland. In de
periode 2016-2019 is het aantal overnachtingen
van 10,1 naar 11,1 miljoen gegroeid en is het
aantal gasten van 2,4 naar 2,7 miljoen toegenomen. De aanwezigheid van toeristen in Zeeland
maakt onder andere culturele evenementen
mogelijk. Een belangrijke ontwikkeling voor deze
sector is de verbreding van het seizoen door de
overgang van kamperen naar meer toeristische
huisjesterreinen.5
Over het algemeen zijn steden een economische
motor, zo ook in Zeeland. Dit geldt echter niet
voor Vlissingen. Ondanks dat in Vlissingen – net
als in de rest van Nederland – de werkloosheid is
afgenomen sinds het einde van de economische
crisis, blijft het werkloosheidspercentage boven
het gemiddelde van Nederland en is het besteedbaar inkomen in Vlissingen aan de lage kant. De
meeste andere Zeeuwse steden (o.a. Middelburg,
Terneuzen en Goes) hebben een lager dan gemiddeld voor Nederland werkloosheidspercentage).

8)
9)

11

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Er is gekozen de kleur oranje toe te wijzen aan de
Zeeuwse economische structuur. De sectoren (zee-)
haven, recreatie en het toerisme dragen nog steeds
fors bij aan de economische structuur in Zeeland.
Echter, geldt er momenteel forse krapte op de
arbeidsmarkt wat een rem op verdere groei zet.
Innovatiekracht – Op het gebied van innovatie
staat Zeeland op achterstand ten opzichte van de
andere provincies (m.u.v. Friesland). Ten opzichte
van de situatie in het rapport uit 2016 is de innovativiteit in Zeeland iets gegroeid, het verschil ten
opzichte van de rest van Nederland is echter ook toegenomen. Andere provincies zijn de afgelopen jaren
namelijk harder gegroeid. Ook is Zeeland gedaald
van ‘strong’ in 2016 naar ‘moderate +’ in 2019.12)
Over de jaren heen is de score van Zeeland met 2,1%
toegenomen. Zeeland staat ondanks deze groei iets
onder het Nederlandse gemiddelde beeld van ‘sterk
innovatief’ en ‘innovatief leider’.

Het Zeeuwse mkb scoort op het gebied van innovatieve samenwerking iets boven Nederlandse gemiddelde, en aanzienlijk boven Europese gemiddelde.
Ook op de factoren levenslang leren en geciteerde
wetenschappelijke publicaties scoort Zeeland hoog
ten opzichte van Europa. De factor waar Zeeland
significant minder scoort dan veel andere regio’s
vormt de publieke investeringen in R&D13). Samen
met Friesland en Drenthe scoort Zeeland hier het
laagst van Nederland. Ook is de werkgelegenheid in
kennisintensieve activiteiten lager vergeleken met
de omliggende regio’s, maar hoger vergeleken met
de noordelijke provincies Friesland en Drenthe.
Daarnaast scoort Zeeland significant, namelijk
46%, lager als het gaat om het aandeel hoger opgeleide bevolking. Dit is verreweg het laagste cijfer van
Nederland.

RII2011

RII2013

RII2015

RII2017

RII2019

Toename

Friesland

83,9

96,2

91,3

89,6

87,7

5%

Moderate +

Zeeland

88,3

96,7

87,1

91,9

90,4

2%

Moderate +

Drenthe

81,6

98,7

93,8

94,3

100,4

23%

Strong -

Flevoland

107,5

115,3

114,4

110,1

109,7

2%

Strong

Overijssel

109,5

118,7

116,3

111,0

114,6

5%

Strong

Groningen

107,3

119,0

117,3

115,7

118,7

11%

Strong +

Limburg

111,9

124,6

120,4

118,5

123,7

11%

Strong +

Gelderland

115,3

127,1

125,5

122,6

124,4

8%

Strong +

Vlaams Gewest

122,9

120,7

123,0

124,1

125,1

2%

Strong +

Zuid-Holland

117,0

126,9

127,9

126,1

127,2

9%

Leader -

Noord-Holland

119,0

129,1

126,5

126,0

128,7

8%

Leader -

Noord-Brabant

128,7

137,8

135,9

131,2

135,2

5%

Leader

Utrecht

126,9

137,1

137,0

137,6

141,2

11%

Leader

TABEL 1 Regional innovation scoreboard, ontwikkeling Nederlandse provincies en Vlaams Gewest 2011-2019

11) Samen in Zee, provincie Zeeland.

12) Regional Innovation Scoreboard, 2019

13) MKB R&D cijfers geven mogelijk een niet volledig beeld; in de cijfers zijn alleen
R&D uitgaven van bedrijven >10 personen meegenomen. Zeeland kent veel kleine
bedrijven die investeren in kennis, dit is niet zichtbaar in de cijfers.

12

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Hoger
opgeleide
bevolking

R&D
uitgaven
publiek

R&D
uitgaven
privaat

Product/
proces
innovatie

Marketing/
organisatorische
innovatie

Innoverende
mkb
bedrijven

Innovatief
samenwerkend
mkb

Kennis­
intensieve
werk­
gelegenheid

Omzet uit
nieuwe
producten

NL12

Friesland

0,463

0,054

0,549

0,466

0,311

0,437

0,431

0,342

0,601

NL34

Zeeland

0,260

0,151

0,488

0,498

0,335

0,437

0,497

0,456

0,602

NL13

Drenthe

0,400

0,151

0,329

0,568

0,389

0,437

0,536

0,407

0,612

NL23

Flevoland

0,445

0,634

0,439

0,543

0,374

0,437

0,483

0,481

0,612

NL21

Overijssel

0,575

0,542

0,575

0,499

0,337

0,437

0,464

0,428

0,594

NL11

Groningen

0,594

0,857

0,316

0,568

0,388

0,437

0,530

0,403

0,655

NL42

Limburg

0,512

0,579

0,644

0,494

0,330

0,437

0,467

0,415

0,590

NL22

Gelderland

0,497

0,741

0,545

0,518

0,349

0,437

0,478

0,419

0,620

NL33

Zuid-Holland

0,603

0,736

0,540

0,528

0,360

0,437

0,487

0,542

0,613

NL32

Noord-Holland

0,751

0,630

0,459

0,517

0,364

0,437

0,450

0,587

0,603

NL41

Noord-Brabant

0,560

0,428

0,862

0,509

0,343

0,437

0,472

0,542

0,603

BE2

Vlaams
Gewest

0,576

0,245

0,621

0,724

0,680

0,586

0,627

0,823

0,513

NL31

Utrecht

0,822

0,838

0,363

0,595

0,410

0,437

0,523

0,607

0,671

TABEL 2 Regional innovation scorebord (mkb), 2019

Omdat Zeeland al lange tijd achterloopt in innovativiteit ten opzichte van andere provincies is er,
ondanks een kleine verbetering, gekozen de kleur
rood toe te kennen.

buisleidingen voor onder andere ruwe olie (via ZuidBeveland naar Zeeland Refinery), nafta (Zeeland
Refinery en Dow) en een waterstofleiding (Dow en
Yara, en Air Liquide naar Belgie)16).

Regionale toegankelijkheid – De algehele bereikbaarheid van Zeeland is al langere tijd een punt van
zorg.14) In verschillende studies is aangetoond dat
structurele verbetering (lees: verkorting) van reistijd
naar- en van een regio de economische kracht van
een regio verbetert.15) Zeeland is bereikbaar over weg
en spoor, samen lopen de doorgaande (inter)nationale hoofdroutes als een halve maan om de provincie heen. De belangrijkste ontsluiting over land
voor Zeeland is de A58 en de spoorlijn fungeert als
oost-west-ontsluiting voor Midden-Zeeland. Zeeland
is ook via de grote waterwegen bereikbaar. Tenslotte
beschikt Zeeland over een flink aantal industriële

Eén van de veranderingen in de afgelopen jaren is
de reistijd van het openbaar vervoer naar de regio
buiten Zeeland. Het duurt op dit moment 3 uur en
14 minuten om van Vlissingen naar Amsterdam te
reizen, waar dit in 2011 nog 2 uur en 39 minuten
was. In Zeeland worden alle stations17) aangedaan,
waardoor bereikbaarheid voor alle dorpen geborgd
blijft. Echter gaat dit wel ten koste van de snelheid
van de spoorverbinding met Roosendaal. De snelheid
van de spoorlijn versus de bereikbaarheid van alle
dorpen blijft daarmee onderwerp van publiek debat.
Wel is er sinds 2017 de spitstrein in de ochtend richting, en in de avond terug uit de randstad. Deze slaat

14) Bureau Louter heeft een ranglijst gemaakt van regio’s en hierbij staat Zeeland op de
39ste plek van de 46 regio’s (Staat van Zeeland 2013, p. 16)
15) De Zeeuwse Bibliotheek, 2017. Vervoersarmoede mbo studenten

16) CE Delft en RHDHV, 2020. Systeemstudie infrastructuur 2020-2030-2050
17) Rilland-Bath, Krabbendijke, Kruiningen-Yerseke, Kapelle-Biezelinge, Goes,
Arnemuiden, Middelburg en Vlissingen Souburg

alle tussengelegen kleine stations over. Hoewel deze
trein aanzienlijk sneller is, blijkt dat dit in het eerste
jaar van de spitstrein nog niet heeft geleid tot een
groei in het aantal treinreizigers in Zeeland.18) Echter
moet hierbij ook genoteerd worden dat dit gaat om
één trein in de ochtend en één in de avond.
Ook binnen Zeeland zijn er uitdagingen op gebied
van bereikbaarheid. Zo blijkt uit het onderzoek naar
Vervoersarmoede (Ruben de Cuyper, 2018) dat
volgens mbo studenten het OV niet vaak genoeg
rijdt en zij geen of beperkt toegang tot eigen vervoer
hebben om op de gewenste bestemming te komen.
Zowel school, stageplekken als uitgaansgelegenheden zijn vaak niet goed genoeg bereikbaar. Ook voor
vrouwen van 60 jaar en ouder blijkt er vervoersarmoede te bestaan, vooral voor vrouwen met een
Wmo indicatie en voor vrouwen die aangeven een
slechtere gezondheid te hebben. Voor zowel de mbo
studenten als de vrouwen boven de 60 jaar komt dit
vooral voor in het gebied van Zeeuws Vlaanderen.19)
De situatie op de weg is sinds ZiS 1.0 enigszins
verbeterd. Zo is de Tractaatweg (N62), de weg tussen
Terneuzen en de Belgische grens, aangepakt. Deze is
in 2018 geopend met een verbreding naar twee keer
twee rijstroken, en vervanging van enkele verkeerslichten door viaducten. De Westerscheldetunnel is
een voor Zeeuws-Vlaanderen belangrijke verbinding
met Zuid-Beveland en de rest van Zeeland. Voor
deze tunnel moet wel tol betaald worden. Ook is
sinds 2019 de Tunnelroute gereed. Hier is het Drie
Klauwen knooppunt gebouwd, waardoor de Sloeweg
(N62), de Bernhardweg en de Westerscheldetunnelweg (N62) verbonden zijn middels drie viaducten.
Belangrijke toekomstige ontwikkeling in relatie tot
de toegankelijkheid van Zeeland is dat er een nieuwe
sluis komt bij Terneuzen, grotendeels gefinancierd
vanuit België. Dit zal op termijn het goederenvervoer
over het water vergemakkelijken.
De kleur rood is toegewezen aan de regionale toegankelijkheid van Zeeland omdat dit onderwerp, ondanks

18) https://www.pzc.nl/zeeuws-nieuws/zeeuwen-laten-auto-niet-staan-voorspitstrein~a2e5a89d/
19) Onderzoek naar vervoersarmoede: Bevindingen - vrouwen van 60 jaar en ouder

13

enkele verbeteringen in de afgelopen jaren, nog altijd
een belangrijk obstakel voor de Zeeuwse economie is.
Vaardigheden en arbeidsmarkt – De landelijke
krapte van de arbeidsmarkt is met name in Zeeland
goed merkbaar. In 2019 was de spanning op de
arbeidsmarkt van Zeeland op het hoogst gemeten
niveau van alle provincies sinds 2016. In Zeeland
wordt in dat jaar binnen 10 van de 11 beroepsklassen ernstige krapte van de arbeidsmarkt ervaren.8
De demografische opbouw van de bevolking is een
belangrijke verklarende factor voor de Zeeuwse krapte
op de arbeidsmarkt. Op dit moment bevindt het
grootste deel van de Zeeuwse beroepsbevolking zich
in de hoogste leeftijdscategorieën (45 tot 75 jaar).
Dit betekent dat een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking aan het vergrijzen is. Doordat de pensioenleeftijd de laatste jaren is gestegen, is de beroepsbevolking minder afgenomen dan verwacht. Echter
biedt dit geen soelaas voor de toekomst, wanneer
de vergrijzing van de beroepsbevolking zich alsnog
doorzet. Ook wordt verwacht dat, naar aanleiding
van de vergrijzing, de beroepsbevolking komende 10
jaar met 16.000-17.000 personen af gaat nemen.5 Uit
onderzoek is gebleken dat vooral migratie van belang
is voor het op peil houden van de beroepsbevolking
in Zeeland, en zo de vacatures te vervullen20).
De spanning is in bijna alle beroepsklassen en
opleidingsniveaus voelbaar, waarbij de dienstverlenende beroepen de grootste krapte ervaren. Zo
hebben horeca en schoonmaak veel lastig te vervullen vacatures; dit beeld sluit aan bij de sterke groei
van deze sector (m.n. aantal horecagelegenheden
en aantal overnachtingen) in de afgelopen jaren. In
de sector transport en logistiek zijn ook veel moeilijk te vervullen vacatures, mede door vergrijzing en
ontgroening in de sector. Een andere reden voor het
tekort aan personeel in de logistieke sector heeft te
maken met de groei van de Zeeuwse havens. Naast
bovenstaande sectoren is er ook in de zorg, techniek
en bouw veel vraag naar/ een tekort aan personeel.
In Zeeland wordt voor 79% van de vacatures het
beroepsniveau 1 of 2 gevraagd, wat maximaal lager
of middelbaar niveau opleiding vereist. Echter neemt

20) Interview met Dick van der Wouw (de ZB)

14

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

het aandeel hoogopgeleide bevolking op de arbeidsmarkt juist toe.
Het aandeel hoogopgeleide beroepsbevolking ligt in
Zeeland, met 15%, ruim 10% lager dan in Nederland gemiddeld gezien.5 Wel neemt het aandeel
laagopgeleiden over de afgelopen tien jaar af, en dat
van hoogopgeleiden toe. Per saldo is het opleidingsniveau daarmee de afgelopen jaren toegenomen.5 De
lage geboortecijfers vanaf 2000 zijn een bedreiging
voor de onderwijssector in Zeeland, want het aantal
jonge leerlingen neemt daardoor af. In totaal zijn
tussen 2009 en 2017 zes basisscholen gesloten.21)
Onder de noemer “Aanvalsteam Arbeidsmarkt”
hebben verschillen arbeidsmarktpartijen de handen
ineen geslagen en is men ze aan de slag met knelpunten voor de Zeeuwse arbeidsmarkt, zoals aanpakken van het tekort aan huisartsen (zie ook hoofdstuk 4). Ook het plan “Zeeuwen zelf aan zet” van
de Economic Board Zeeland en de provincie Zeeland
zet in op het verbinden van de arbeidsmarkt en het
onderwijs door vele projecten in Zeeuws Vlaanderen.
Gezien de hoge spanning op de Zeeuwse arbeidsmarkt, in combinatie met de zorgen over ontgroening en vergrijzing, en het relatief lage aandeel
hoogopgeleide beroepsbevolking, is gekozen om – net
als in ZiS 2016 – de kleur rood toe te wijzen.
Omgeving / milieu – Ten opzichte van de situatie zoals omschreven in 2016 zijn er geen grote veranderingen op het thema omgeving / milieu geweest.
Zeeland, het Land in zee, is een provincie met weinig
stedelijke aantrekkingskracht. De grootste steden
Terneuzen, Middelburg en Vlissingen hebben samen
ongeveer 150.000 inwoners en daarmee is Zeeland de
enige provincie van Nederland zonder één gemeente
met ten minste 100.000 inwoners. Enkel Vlissingen
en Middelburg worden volgens het CBS gekenmerkt
als sterk stedelijke gemeente. Zeeland heeft vier grote
steden en zeven kleinere steden, met ten noorden en
ten zuiden de grote agglomeraties Rotterdam en Gent
& Antwerpen. Dit biedt voor Zeeland vele kansen en
bedreigingen, met mooie plekken om te wonen, maar

21) De staat van Zeeland, 2017

ook de aantrekkingskracht van grotere steden in de
buurt om naartoe te vertrekken. Nergens anders in
Europa vind je een zo grote kustlijn zoals in Zeeland
op zo’n klein oppervlakte. Dit maakt Zeeland zoals
het is, met een eigen cultuur en dynamiek.22)
Voor de aantrekkelijkheid van een gebied is stedelijkheid echter van belang, gezien het voorzieningen en
faciliteiten met zich mee brengt die belangrijke vestigingsfactoren zijn. Echter is het voor kleine Zeeuwse
steden niet meer mogelijk om -los van elkaar- voldoende hoogwaardige voorzieningen te bekostigen.
Er zijn onvoldoende hoogwaardige voorzieningen in
vergelijking met het volume van bevolking in Zeeland. Dit maakt Zeeland minder aantrekkelijk als
woon- en vestigingsplaats.21
In Zeeland is qua onderwijsvoorzieningen alles aanwezig van kinderopvang tot academisch bachelorniveau, er worden echter geen volwaardige academische master-opleidingen binnen de provinciegrens
geboden. Studenten die hun bachelor volgen in
Zeeland, moet daardoor hoe dan ook hun studie
elders afronden. Dit verkleint de kans dat men na
afronding een baan zoekt binnen Zeeland. Verder
heeft de afgelopen jaren, door de lage geboortecijfers
in Zeeland, een deel van de basisscholen zijn deuren
moeten sluiten. In 2009 waren er 8 plaatsen zonder
basisschool, in 2017 is dit opgelopen tot 27.21 Sinds
2013 ervaart ook het voortgezet onderwijs een daling
in leerlingen, waardoor bijvoorbeeld in Sluis en
Hulst de scholen fuseren met Terneuzen.
Woningprijzen in Zeeland zijn, net als de rest van
Nederland, de laatste jaren toegenomen. Waar in
Nederland de gemiddelde verkoopprijs tussen 2015
en 2019 is toegenomen met 34%, is dit in Zeeland
26%; iets lager23). Absoluut gezien ligt de gemiddelde
verkoopprijs in Zeeland ruim €60.000,- onder het
gemiddelde voor Nederland. De verkoopprijs van
een woning in de gemeente Veere komt als enige
gemeente boven het Nederlands gemiddelde. Vlissin-

22) Samen in Zee, cultuur als pijler van stedelijke aantrekkelijkheid in Zeeland.
23) Nb: de daling van de woningwaarde tijdens de economische crisis in 2008 was ook
minder groot dan gemiddeld voor Nederland; de Zeeuwse woningmarkt lijkt hiermee
wat minder gevoelig voor de conjunctuur.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

gen, Terneuzen en Reimerswaal lijken het minst in
trek, met de laagste gemiddelde prijzen.24)
De woningvoorraad is vrijwel gelijk verdeeld over de
dorpen, steden en het platteland. Duidelijk is ook
dat Zeeland een toeristische provincie is, gezien het
gegeven dat ruim 6% van de panden bestemd is voor
logies, tegen 1,5% gemiddeld in Nederland.25) In
Zeeland staat in 2019 4.150 van alle panden leeg,
waarvan 82% woonhuizen is. In de drie meest zuidelijk gelegen gemeenten is de leegstand het hoogst.26)
Zeeland is een provincie met lager dan gemiddelde huizenprijzen. Het aantal basisscholen is de
afgelopen jaren afgenomen, en ook het voortgezet
onderwijs begint hier mee te maken te krijgen. Ook
zijn er onvoldoende hoogwaardige voorzieningen in
vergelijking met het volume van de bevolking. Wel
blijft de natuur van hoge kwaliteit. Daarom is deze
indicator oranje beoordeeld.

15

Nederlandse chemiesector aanwezig, de eventuele
komst van een waterstofkenniscentrum in de regio
(bijvoorbeeld als vervanger voor de Markaz) is dan
ook zeer denkbaar. Daarnaast is de offshore windsector met een aantal bedrijven gevestigd in de regio,
een toename in de vraag naar duurzame energie
vergroot de omzet in deze sector.
Oftewel: Zeeland heeft veel kansen op gebied van
o.a. duurzame opwek van elektriciteit en waterstof
en indien samen met het bestaande industriecluster
en inzet vanuit het Rijk samengewerkt wordt kan
veel groei gerealiseerd worden. Daarom scoort deze
indicator oranje, de tijd moet uitmaken of kansen op
dit thema benut zullen worden.

De indicator transitie energiesector is nieuw ten
opzichte van 2016. Op dit thema zijn er een aantal
forse uitdagingen en veel investeringen zijn nodig
om richting 2030 en 2050 o.a. de woningvoorraad
te verduurzamen. Echter, indien Nederland haar rol
als waterstofhub internationaal weet te verstevigen27)
zal kennis en werkgelegenheid op dit thema ook
toenemen. In Zeeland is een belangrijk deel van de

Bestuurlijke structuur – Na het verschijnen
in 2011 van het rapport van de Visitatiecommissie
bestuurskrachtmeting (Calon e.a., 2011), en met het
advies vanuit Commissie Balkenende dat Zeeuwse
overheden besluit- en slagvaardiger moeten opereren,
heeft de Gedeputeerde Staten van provincie Zeeland
besloten de Commissie Externe Spiegeling in te stellen. De Commissie Externe Spiegeling28) constateert,
in 2018, dat hoewel de maatschappelijke opgaven
van Zeeland door eenieder gedeeld worden, er nog
geen gevoel heerst voor de gezamenlijke verantwoordelijkheid van een aanpak voor deze opgaven. De
zogenaamde ‘Zeeuwse ziekte’29) mag in het huidige
tijdbeeld wat genuanceerd worden, omdat samenwerkingen goed verlopen en tot resultaten leiden. Enkel
de samenwerkingen waar een lange adem voor nodig
is of welke niet wettelijk opgelegd zijn verlopen moeizamer. Samenwerking verloopt ook moeizaam wanneer het gaat om de uitvoering en bedrijfsvoering.
Het accent ligt nog sterk op intentie en planvorming
en te weinig op een gezamenlijke aanpak en uitvoeringspraktijk. Het lukt vaak onvoldoende om over
de aanpak afspraken te maken en deze uit te voeren.
Deze conclusie komt echter wel uit de tijd vóór het
Overleg Zeeuwse Overheden (OZO).

24) CBS, Bestaande koopwoningen; gemiddelde verkoopprijzen, regio
25) Wonen in Zeeland; Analyse van de Zeeuwse woningmarkt, Zeeuwse Bibliotheek
2017
26) Landelijke Monitor Leegstand, 2015-2019, CBS 2019.
27) Nederland profileert zich momenteel in internationale context als land dat voor
een groot deel haar eigen elektriciteit duurzaam gaat opwekken en de industrie
verduurzaamt middels groene en blauwe waterstof. Daarnaast wordt veel onderzoek
gedaan naar mogelijkheden om – tegen zo laag mogelijke kosten – de huidige
woningvoorraad aardgasvrij te verwarmen.

28) Samenwerkingskracht in Zeeland #HOEDAN? Rapport commissie Externe Spiegeling
Zeeland, Maart 2018
29) Waarin de provincie horizontaal naast de gemeenten wordt geplaatst, en niet op
afstand of boven de gemeenten.

Transitie energiesector – Nederland staat aan
de vooravond van een grote transitie met als doel
minder CO2-uitstoot. Deze transitie heeft, onder
andere impact op de manier waarop we aan de
energievraag van de gebouwde omgeving, elektriciteitssector, industrie, landbouw en mobiliteitssector
voldoen. Recent is door de maatschappelijke partners
van Zeeland de RES 1.0 gepubliceerd; hierin staat
o.a. beschreven hoe Zeeland zich in gaat zetten om
haar steentje bij te dragen aan decarbonisatie van
genoemde sectoren.

16

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

In Zeeuwse gemeenten worden regionale en gemeentegrens overstijgende maatschappelijke problemen
veelal als gemeentelijk vraagstuk omschreven.28 Ook
het spanningsveld, waarbij regionale vraagstukken vaak nog lokaal verantwoord moeten worden,
zorgt hierbij voor een extra uitdaging. Dit terwijl de
inwoners van gemeenten vaak geen acht nemen van
deze bestuursgrenzen in het dagelijks leven; ze leven
op regionaal niveau. Aanvullend merkt de Commissie Externe Spiegeling op dat, ondanks de verschillende visies op strategisch niveau in Zeeland, geen
van deze visies een gezamenlijke agenda creëert voor
Zeeland. Ook lokaal lijkt een dergelijke gedeelde
agenda geringe status te krijgen en weinig te leven.
Wel stelt de Commissie Externe Spiegeling vast dat
verhouding tussen de gemeenten veelal goed zijn.
Enkel tussen Middelburg en Vlissingen heerst een
slechtere relatie, welke samenwerking hindert. De
commissie merkt op dat Zeeuwse samenwerking
zich in de laatste jaren zich heeft geuit in visies op
provinciaal niveau, zoals onder meer Zeeland 2040
en de Zeeuwse lobbyagenda. Er heerst een gemeenschappelijk beeld van belangrijke maatschappelijke
opgaven, waartoe onder meer de energietransitie,
demografische ontwikkeling en economische structuurversterking behoren.
Verschillende bestuurders geven aan dat de onderlinge samenwerking verbeterd is ten opzichte van
2016. Er wordt beter samengewerkt, waarbij men
elkaar durft aan te spreken, zowel bestuurlijk als in
het bedrijfsleven. Ook het Overleg Zeeuwse Overheden (OZO) draagt hier sterk aan bij, door toe
te werken naar een gezamenlijke lobbyagenda en
deze ook in Den Haag kenbaar te maken. Het OZO
bestond nog niet ten tijde van het rapport van Commissie Externe Spiegeling, en was een van de adviezen die hieruit is opgepakt. Daarnaast is het bereik
van de verbeterde samenwerkingen onder meer terug
te zien in de vooruitgang van publiek-private partnerschappen voor economische structuurversterking,
de successen van de investeringsprogramma’s en
het fonds voor innovatie.25 Ook heeft Zeeland een
unieke samenwerking opgebouwd tussen gemeente,
provincie en waterschap wat Zeeland een voorsprong geeft in de opgave van klimaatadaptatie en
energietransitie.

Bestuurders geven ook aan dat op het terrein van de
arbeidsmarkt, het gezamenlijke aanvalsplan om de
structurele arbeidstekorten aan te pakken30), ertoe
heeft geleid dat op dit terrein een sterkere infrastructuur is ontstaan tussen de relevante arbeidsmarktactoren UWV en gemeenten. Een infrastructuur die
eerder al wel bestond, maar welke door het wegvallen van de RPA Zeeland in verval was geraakt.
De bestuurlijke structuur in Zeeland is de afgelopen
jaren iets verbeterd. Er wordt beter samengewerkt,
onder andere dankzij opzetten van het Overleg
Zeeuwse Overheden. Wel zijn er nog verbeterpunten op het gebied van samenwerking en uitvoering,
en blijft de Zeeuwse ziekte een bestaand fenomeen.
Daarom is gekozen om, ondanks verbeteringen, de
kleur oranje toe te wijzen.

17

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

tot 15 jaar zal tot 2040 met 4.000 licht groeien.32) De
bevolking tussen 15 en 60 jaar neemt naar verwacht
met 15.000 af tot in 2040. Het aantal 80-plussers
gaat verdubbelen, met een toename van 91% tot
2040. De relatief oude bevolking is vooral te vinden
in de kustgebieden van Zeeland. Tekorten op de
arbeidsmarkt, veroorzaakt door de vergrijzing, worden naar verwachting deels ingevuld door arbeidsmigranten en vergunninghouders.32 De arbeidsmigranten vestigen zich voornamelijk in de gemeenten
Reimerswaal, Terneuzen en Vlissingen. Voor de groep
0-65 jarigen is de huidige verwachting dat zij -zonder
een impuls zoals de marinierskazerne- relatief de
kleinste groei, of zelfs daling, tot 2040 kennen.
De mate van vergrijzing en de impact hiervan op de
Zeeuwse economische structuur is dusdanig, dat is
gekozen de kleur rood toe te wijzen.

Bevolkingsomvang – Tot 2040 verwacht men
een stijging van het aantal inwoners in Zeeland.32 De
hoogte van migratie lijkt bepalend voor de te verwachten bevolkingsgroei. Het grote aandeel (buitenlandse) migratie lijkt op dit moment de krimp
tegen te houden. De invloed van migratie is zo sterk
dat, wanneer migratie volledig weg zou vallen, er
een daling zou zijn van de Zeeuwse bevolking in de
toekomst. De komst van de marinierskazerne zou
positief hebben bijgedragen aan de stijgende bevolkingsomvang, volgens de scenario’s van de Provinciale bevolkings- en huishoudenprognose. De meest
optimistische scenario’s uit die prognose lijken met
het wegblijven van de kazerne dan ook onwaarschijnlijker geworden.33) Dit betekent een lagere dan
verwachte bevolkingstoename in Zeeland.

1.2.3 Sociale structuur
Ontgroening – In de periode tussen 2013 en
2018 was er in Zeeland sprake van ontgroening; veel
jongeren trekken weg en het sterfteoverschot betekend dat de nieuwe geboortes niet het overlijden van
ouderen op kan vangen. De Jeugdmonitor Zeeland
(2017) laat zien dat één op de acht jongvolwassenen
binnen twee jaar wil vertrekken uit Zeeland. Ook is
de aanwas van nieuwe jongvolwassenen lager dan de
uitstroom hiervan. Veel Zeeuwse jongeren verlaten
de provincie om elders te studeren en zij komen niet
(meteen) terug. Uit de studie is echter ook gebleken
dat één op de vier vertrokken jongvolwassenen binnen zes jaar terugkeert.31)

Doelen
Welvaart
en welzijn

Regionaal presteren
Bruto regionaal product

Waarneembare
concurrentiekracht
Arbeidsproductiviteit

De mate van ontgroening en de impact hiervan op
de Zeeuwse economische structuur is dusdanig, dat
is gekozen de kleur rood toe te wijzen.
Vergrijzing – De samenstelling van de bevolking
qua leeftijdsopbouw verandert ingrijpend. Het aantal
basisschoolkinderen zal in de jaren tot 2025 dalen,
waarna het licht zal gaan stijgen. Het aantal jongeren

30) Het zgn. ‘Aanvalsteam Arbeidsmarkt’, heeft drie pijlers, t.w. de Zeeuwen met
een afstand tot de arbeidsmarkt (pijler 1), de Zeeuwse onderwijsorganisaties,
gemeenten en werkgevers gericht op ontwikkeling, doorstroming en huisvesting
van Zeeuwse arbeidskrachten en jongeren (pijler 2: de Human Capital Agenda) en
het aantrekken van mensen van buiten Zeeland naar Zeeland (pijler 3, marketing en
recruitment, vestigingsklimaat wonen en werken).
31) Jeugdmonitor Zeeland; Verhuizingen onder jongvolwassenen, ZB 2017

Onderzoek
technologische
ontwikkeling

Bronnen van
concurrentiekracht

Economische
structuur
Omgeving/
milieu

Transitie
energiesector

32) Provinciale bevolkings- en huishoudenprognose 2019, Provincie Zeeland 2019

Werkgelegenheid

Buitenlandse
investeringen

Infrastructuur
en menselijk
kapitaal

Innovativiteit

Regionale
toegankelijkheid

Bestuurlijke
structuur

Sociale
structuur

Instituties
en sociaal
kapitaal

Vaardigheden
arbeid
Regionale
cultuur

33) De prognose ging ervan uit dat voor 50% van de 2000 arbeidsplaatsen men
daadwerkelijk naar Zeeland zou verhuizen in 2022. Er was een aanname van nog
eens 100 extra gezinnen per jaar in de 10 opvolgende jaren (met 2,4 personen per
gezin).

18

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Afname van de bevolkingsomvang in Zeeland is
zichtbaar, echter wordt dit opgevangen door een
groot aandeel (buitenlandse) migratie. Daarom is
gekozen de kleur oranje toe te wijzen.
Regionale cultuur – Het culturele ecosysteem
van Zeeland wordt getypeerd door de ligging, decor,
schaal en sfeer. De Zeeuwse eilanden hebben allen
een eigen identiteit, en de steden hebben een grote
oude binnenstad als cultureel erfgoed34). Zeeland
heeft een festivalzomer met daarnaast ook vele
culturele activiteiten en organisaties. Dit houdt
Zeeland levendig en aantrekkelijk voor inwoners,
het bedrijfsleven en toeristen. Cultureel Zeeland
staat (inter)nationaal bekend om de grote festivals
zoals Concert at SEA, Film by the Sea en het Zeeland
Nazomerfestival.

1.3 SWOT VAN DE ZEEUWSE ECONOMIE
Het geschetste beeld van de aspecten die bepalend
zijn voor de concurrentiekracht geven individueel
inzicht in een specifiek thema, gezamenlijk schetsen
ze het beeld van de economie Zeeland. Deze paragraaf combineert de individuele inzichten en biedt
middels de SWOT-methodiek inzicht in de voornaamste sterktes, zwaktes, kansen en risico’s van de
Zeeuwse economie, nu en naar de toekomst.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

19

STERK:

1
2

Zeeuwse havens blijven
belangrijke economische
motor,m.n. North Sea Port
Huisvesting van een
van de belangrijke
industrieclusters;
hierdoor mede t.o.v.
andere Europese-regio’s
is Zeeland innovatief

3
4

Culturele identiteit

5

De samenwerking van
het Overleg Zeeuwse
Overheden (OZO)

Hoge kwaliteit van
leven, ruimte, natuur.

ZWAK:

1

Zeeland heeft een sterk cultureel ecosysteem,
daarom is gekozen de kleur groen toe te wijzen.

Afhankelijkheid van
de primaire productie
(bijv. de aardappel), en
niet zozeer onderdeel
ontwikkeling van het
product en de uiteindelijke
toegevoegde waarde ervan
(bijv. zetmeel etc.)

2

Demografische druk,
oorzaken zijn vergrijzing en
ontgroening (onvoldoende
voorzieningen)

3
4

Bestuurlijke samenwerking:
‘mijn gemeente eerst’,
onvoldoende gezamenlijk
ontwikkeling Zeeland
Kwetsbare infrastructuur

RISICO’S:

1
2

Oplopende krapte op de
arbeidsmarkt

3

Veel verschillende visies
komen niet tot één
actieagenda (bestuurlijk).
Daarnaast ook onvoldoende
uitvoeringskracht.

Aansluiting opleidingarbeid en/of behoud
van opgeleide mensen
in regio. Er worden geen
masteropleiding in de regio
aangeboden/ zijn geen
promotiemogelijkheden.
Trekt & behoud
onvoldoende studenten
voor de regio.

4
5

Vergrijzing in algemene
zin; verdubbeling van 60+
levert een hogere druk
op voorzieningen op
Financiële krapte in
provincie en gemeenten;
kunnen soms niet
investeren / co-financieren,
waarschijnlijk negatieve
invloed op in stand
houden voorzieningen.

KANSEN:

1
2
34) Samen in Zee (2); Cultuurprofiel van Zeeland, Provincie Zeeland 2018

Energietransitie
(o.a. offshore wind),
waterstofagenda en
bio-based economy
Aantrekken groot bedrijf op
braakliggend terrein waar
MARKAZ gepland stond

3

Sterk achterland met
Vlaanderen, nu al veel
samenwerking op het gebied
van kennis en onderwijs
met bijv. universiteit Gent,
North Sea Port als haven,
en zorg (o.a. Gent)

4

Verbeteren OV-connectie
met Vlaanderen,
Randstad, etc

20

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

1.4 CONCLUSIE
Uit deze analyse blijkt dat Zeeland op meerdere
macro-economische indicatoren grote vooruitgang
heeft geboekt ten opzichte van enkele jaren geleden.
Echter, een flink deel van deze vooruitgang is te
wijten aan de wereldwijde conjuncturele groei. De
positie ten opzichte van de rest van Nederland is
namelijk weinig verbeterd en in enkele gevallen is
het relatieve verschil zelfs groter geworden. Op de
punten demografische druk (krimp/ontgroening/
vergrijzing) en bestuurlijke structuur voorzien we
risico’s waarop tijdig ingegrepen moet worden. Ook
is nog steeds sprake van structurele uitdagingen op
gebied van innovatie en bereikbaarheid.
Kortweg kan op basis van de methode van Gardiner gesteld worden dat – ondanks de positievere
cijfers over de concurrentiekracht van de Zeeuwse
economie – er nog steeds sprake is van een zwakke
structurele basis. Veel van de gehanteerde indicatoren staan namelijk (nog steeds) op rood en oranje.
De economie van Zeeland is dus (nog steeds) erg
vatbaar voor externe (conjuncturele) schokken.
Met uitblijven van de Markaz (of een vergelijkbaar instituut dat onder andere impact heeft op de
gemiddelde leeftijdsopbouw) blijft de uitdaging om
Zeeland (m.n. Vlissingen) weerbaarder te maken
onverminderd.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

21

2 Analyse macro-economische
situatie gemeente Vlissingen

2.1 INLEIDING EN AANPAK
Dit hoofdstuk gaat in op de macro-economische
situatie van de gemeente Vlissingen en vergelijkt de
situatie in 2019 met a) de situatie van vier vergelijkbare gemeenten en b) de situatie van de provincie.
De gemeenten waarmee de situatie in Vlissingen
wordt vergeleken zijn Velsen, Wijchen, Vlaardingen
en Den Helder. Er is gekozen om Vlissingen met
deze gemeenten te vergelijken vanwege de vergelijkbare structuur, aantal inwoners en in zekere mate
geschiedenis (steden aan het water35)) van de vijf
gemeenten. Centraal in de analyse van dit rapport
staat de vraag: hoe is het met de economische situatie van Vlissingen gesteld?
Om deze vraag gestructureerd te beantwoorden
wordt ten eerste ingegaan op de huidige situatie van
Vlissingen. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van het
model van Gardiner36). We hebben er voor gekozen
om omgeving/milieu op te splitsen naar omgeving/milieu en transitie energiesector. Dit omdat
de bronnen van concurrentiekracht veranderd zijn
ten opzichte van 2002, waarbij de energietransitie
nu een belangrijke rol speelt. Het model maakt het
mogelijk om op hoofdlijnen de situatie van een regio
te schetsen (quickscan). Het model gaat in op de
onderstaande drie thema’s:
1. Waarneembare concurrentiekracht
van Vlissingen;
2. Bronnen van concurrentiekracht; en
3. De sociale structuur van de gemeente.
Het (piramide)model van Gardiner (zie figuur 2)
geeft inzicht in de factoren die bepalend zijn voor
het economisch presteren van een regio. We passen

35) Nb: Wijchen is ontsloten door het Maas-Waal kanaal.
36) Dit model is gebruikt in hoofdstuk 2 van het rapport Zeeland in Stroomversnelling
(2016) en door het Planbureau voor de Leefomgeving (bijvoorbeeld ‘De
concurrentiepositie van Nederlandse regio’s, regionaal economische samenhang in
Europa’ (2011)).

het nu toe op een gemeente, om deze reden zijn een
aantal regionale indicatoren niet beschikbaar en is–
voor zoverre mogelijk – met vergelijkbare indicatoren
gewerkt. Het hoofdstuk is opgedeeld naar de verschillende lagen van de piramide. Voor elke indicator
is kwalitatief een indicatieve beoordeling gegeven
(rood, oranje of groen) over hoe Vlissingen scoort
ten opzichte van
i. de gemiddelde situatie in Zeeland,
ii. de vergelijkbare gemeenten en
iii. relatieve ontwikkeling in de tijd.
In een tweede stap zijn de verkregen (feitelijke)
inzichten gebruikt om de sterkten en zwakten van de
economie van Vlissingen te beschrijven. Tevens zijn
relevante recente ontwikkelingen (kansen en risico’s) binnen- en buiten Vlissingen die van invloed
gaan zijn en zijn geweest op de macro-economische
situatie beschreven.
Middels deze aanpak komen zowel de feitelijke als
contextuele aspecten die de macro-economische ontwikkelingen (verleden en blik op de toekomst) van
Vlissingen beschrijven aan bod.

22

gemiddelde van Vlissingen. Vlissingen heeft een lage
WOZ-waarde t.o.v. vergelijkbare gemeenten.
Doelen
Welvaart
en welzijn

Regionaal presteren
Bruto regionaal product

Waarneembare
concurrentiekracht
Arbeidsproductiviteit

Onderzoek
technologische
ontwikkeling

Bronnen van
concurrentiekracht

Economische
structuur
Omgeving/
milieu

Transitie
energiesector

Werkgelegenheid

Buitenlandse
investeringen

Infrastructuur
en menselijk
kapitaal

Innovativiteit

Regionale
toegankelijkheid

Bestuurlijke
structuur

Sociale
structuur

23

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Instituties
en sociaal
kapitaal

Vaardigheden
arbeid
Regionale
cultuur

Inkomen als zelfstandige – Het inkomen van
een zelfstandige in Vlissingen bedraagt €37.000 in
2017; dit is aan de hogere kant binnen de range van
de vier vergelijkbare gemeenten, daar hebben zzp’ers
een inkomen tussen de €32.000 en €38.200. Ten
opzichte van 2013 is het inkomen van zelfstandigen
met gemiddeld €5.000 toegenomen. Deze groei in
inkomen van zelfstandigen komt overeen met het
landelijk beeld dat zelfstandigen na de economische crisis weer meer werk en dus inkomen vergaren. Mogelijke reden dat het inkomen van zzp’ers
in Vlissingen relatief sterker is toegenomen dan
bijvoorbeeld Den Helder is dat er krapte is op de
arbeidsmarkt. Resultaat hiervan is dat personen in
vast dienstverband kiezen om uit dienst te gaan en
voor een beter inkomen vergelijkbaar werk uitvoeren.
Vlissingen scoort op deze indicator ook beter dan
gemiddeld voor Zeeland, waar het inkomen van een
zelfstandige op € 35.000 ligt.
Werkgelegenheid – Het percentage werkloosheid
ligt in Vlissingen in 2019 hoger dan gemiddeld in
de provincie. Dit heeft onder andere te maken met

het omvallen van een aantal grote bedrijven ten tijde
van de economische crisis uit 2008, ondanks overnames en doorstart van bedrijven nam het aantal
banen fors af. De werkloosheid in Vlissingen is in de
afgelopen vijf jaar wel fors teruggelopen, van 6,8%
naar 4,2%. Een belangrijke oorzaak voor de daling in
de werkloosheid (net als in de vier andere gemeenten) is de hoogconjunctuur. Daarom is de indicator
werkgelegenheid ‘rood’ beoordeeld.
Netto schuldquote (incl. uitgeleende gelden) –
Deze indicator is een maat voor de hoogte van de
gemeentelijke schuld (= het financieel vermogen)
die met het inkomen gedragen kan worden en
wordt door de VNG gepubliceerd. De schuld van
de gemeente Vlissingen was in 2013 met 160%
zeer groot, de gemeente kwam daarom ook onder
curatele van het Rijk (zgn. Artikel 12). De situatie
is sindsdien flink verbeterd, in 2018 was de schuldquote teruggebracht naar 84%. We beoordelen
Vlissingen oranje, de situatie is sterk verbeterd sinds
2013. Echter, doordat veel schulden zijn afgelost
is er in de afgelopen jaren weinig ruimte geweest
om te investeren in structurele versterking van de
economie en het leefmilieu, dit moet komende jaren
ingehaald gaan worden.

FIGUUR 2 Gebaseerd op piramidemodel van Gardiner et al, 2002

2.2 CONCURRENTIEKRACHT VLISSINGEN

Besteedbaar inkomen (gestandaardiseerd) –
Het gemiddeld besteedbaar inkomen in 2017 per
huishouden in Vlissingen was €33.900. Het gemiddeld besteedbaar inkomen in Vlissingen ligt flink
onder het provinciaal gemiddelde (€36.500), en aan
de onderkant wanneer vergeleken met de toetsgemeenten (m.u.v. Den Helder)38).

2.2.1 Waarneembare concurrentiekracht
Wanneer we kijken naar enkele belangrijke indicatoren van concurrentiekracht dan ontstaan de
volgende beelden van de concurrentiekracht en de
positie van Vlissingen ten opzichte van Zeeland en
vergelijkbare gemeenten37). Dit hoofdstuk presenteert
de feitelijke situatie. Middels een stoplichtensysteem
is een oordeel gegeven over de huidige status van de
indicatoren conform het model van Gardiner. De
waarden voor de vier gemeenten waarmee de situatie
in Vlissingen wordt vergeleken zijn weergegeven in
tabel 3.

WOZ-waarde (bruto regionaal product39) en
arbeidsproductiviteit) – De gemiddelde WOZ-waarde
van een woning in Vlissingen is €159.000 in 2019.
Ten opzichte van eerdere jaren is de WOZ-waarde
stabiel gebleven. De WOZ-waarde gemiddeld in
Zeeland bedroeg €190.000, dit is fors meer dan het

37) Gehanteerde bron voor vergelijken gemeentelijke cijfers: waarstaatjegemeente.nl

38) CBS, 2019. Analyse naar besteedbaar inkomen per woonkern in 2017
39) Tot 2013 werd voor elke gemeente het Bruto Gemeentelijk Product uitgerekend.
Deze indicator geeft de toegevoegde waarde per inwoner van een gemeente weer.
De indicator is in 2015 door de minister als niet betrouwbaar bestempeld en daarom
niet meer beschikbaar.

Indicator

Vlissingen

Den Helder

Wijchen

Vlaardingen

Velsen

Besteedbaar inkomen

€33.900

€ 33.300

€ 40.400

€ 34.200

€ 37.700

WOZ-waarde

€ 159.000

€ 153.000

€ 247.000

€ 183.000

€ 253.000

ZZP-inkomen

€ 37.000

€ 32.700

€ 34.800

€ 36.600

€ 38.200

4,2%

3,9%

3,3%

4,4%

3,3%

160% - 84%

8% - 25%

3% (stabiel)

122% - 83%

82% (stabiel)

Werk­gelegenheid
Netto schuldquote (periode 2013-2018)

TABEL 3 Gardiner indicatoren waarden voor vier gemeenten

24

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

2.2.2 Bronnen van concurrentiekracht
Wanneer we kijken naar de factoren die bepalend
zijn voor de waarneembare concurrentiekracht
dan ontstaat het volgende beeld. De economische
structuur van Vlissingen wordt op een aantal punten vergeleken met de die van Den Helder, Velsen,
Vlaardingen en Wijchen, op andere punten en
indicatoren wordt alleen de situatie voor Vlissingen
geschetst.
Economische structuur Vlissingen - De economische structuur van Vlissingen komt overeen met
de economische structuur van Zeeland. Zo steeg het
aantal banen van 543 naar 553 banen per 1.000
inwoners40). Het aantal banen ligt daarmee onder
het landelijk gemiddelde van 677 per 1.000 inwoners. Het werkloosheidscijfer daalde van 6,8% in
2014 naar 4,2% in 2018 en volgt daarmee eenzelfde
trend als Nederland maar ligt daarmee hoger dan
het Zeeuwse gemiddelde. Een groot deel van de werkgelegenheid van Vlissingen zit in de zeehavens. Vanaf
2014 is de werkgelegenheid in het Vlissingse deel van
die zeehavens met 12 procent gestegen41).
Het aandeel banen in de recreatie- en toerismesector is ongeveer 8%. Ondanks het feit dat deze sector
een belangrijk onderdeel vormt van de Zeeuwse
economie ligt dit percentage onder het Nederlandse
gemiddelde. De sectoren met de meeste banen zijn
de collectieve- en de zakelijke dienstverlening (beide
33%) en in mindere mate de industrie (17%). De
meeste sectoren zagen een gematigde groei in het
aantal vestigingen. De landbouw -en handelssector
zag sinds 2016 geen groei meer in het aantal vestigingen. Opvallend is het feit dat er een relatief hoog
aantal snelgroeiende bedrijven aanwezig is in Vlissingen (25,6 per 1.000 vestigingen)42). De directe
zeehavengerelateerde werkgelegenheid van North
Sea Port, en specifiek Vlissingen, is 5.656 werkzame
personen43).
De geplande komst van de Marinierskazerne naar
Vlissingen zou een grote impact hebben gehad op de

40) In deze cijfers is het relatief grote aantal arbeidsmigranten (welke niet in de data van
het CBS zitten als zodanig) niet opgenomen.
41) Havenmonitor, Erasmus University 2018
42) Bedrijvigheid en economie Vlissingen, https://www.waarstaatjegemeente.nl/
dashboard/Bedrijvigheid-en-economie
43) Havenmonitor, Erasmus University 2018.

economische structuur van de stad en de omliggende
regio. Naast een toename van de structurele werkgelegenheid met zo’n 2.200 banen (direct en indirect)
zou komst van de Markaz ook de algehele weerbaarheid van de regio vergroten. De totale impact van
de Markaz op de economie is echter breder dan de
toename in werkgelegenheid, denk aan instandhouding van onderwijsplekken, toename en investering
in woning(-waarde) en instandhouding commerciële en andere voorzieningen44).
De economische structuur van Vlissingen (bijv.
aantal banen per 1.000 inwoners) is afgelopen
jaren verbeterd, echter blijft achter ten opzichte van
vergelijkbare gemeenten45). Het feit dat de verwachte
Marinierskazerne niet naar Vlissingen komt maakt
dat de regio niet veel weerbaarder is geworden
(m.u.v. komst offshore windsector). Daarom beoordelen we deze indicator met rood.
Innovatiekracht Vlissingen – Het bepalen
van de innovatiekracht van een gemeente is lastig,
aangezien men innovativiteit regionaal inzichtelijk
maakt. Reden hiervoor is dat de regionale innovatiekracht gebonden is aan innovatieve clusters, die vaak
gemeentegrenzen overstijgen. Om toch een indicatie
te geven van de innovatiekracht van Vlissingen en
de andere gemeenten kan -naast de Zeeuwse cijfersworden gekeken naar verschillende indicatoren die
worden gebruikt door het European Innovation Scoreboard (EIS). Een van die indicatoren is het opleidingsniveau. In Vlissingen is het opleidingsniveau
lager dan gemiddeld. Vlissingen heeft 178 laagopgeleiden per 1.000 inwoners en scoort daarmee het
hoogst in vergelijking met de andere gemeentes. Den
Helder scoort daarna het hoogst met 164 laagopgeleiden per 1.000 inwoners. De andere drie gemeentes

44) Ecorys, 2013. Impact Marinierskazerne Vlissingen.
45) Het aantal banen per 1.000 inwoners ligt in Velsen met 677 een stuk hoger dan
in Vlissingen en exact gelijk met het landelijk gemiddelde. Het aantal vestigingen
per 1.000 inwoners ligt echter gelijk (100). Anders dan in Vlissingen lag het aantal
snelgroeiende bedrijven veel lager (13,5 per 1.000 vestigingen). Velsen heeft
een duidelijke focus op de industriële sector (o.a. Tata Steel). Vlaardingen heeft
minder banen per 1.000 inwoners (414,1). Daarnaast is het werkloosheidscijfer
hoger dan eerdergenoemde gemeentes (4,4%). Op basis van deze indicatoren
heeft Vlaardingen een achterstand op Vlissingen. Den Helder heeft na Velsen het
hoogst aantal banen (612 per 1.000 inwoners). Daarnaast bevinden zich in Den
Helder een relatief groot aantal snelgroeiende bedrijven (20 per 1.000 vestigingen).
Het werkloosheidscijfer ligt, met 3,9%, exact op het landelijk gemiddelde (bron:
waarstaatjegemeente.nl). Over de exacte economische groei van de onderzochte
steden bestaat sinds 2013 geen informatie. Om een indicatie te krijgen van de
economische groei is daarom gekeken naar de regionale economische groei. De
regionale groei van de regio’s Rijnmond en IJmond (respectievelijk Vlaardingen en
Velsen) lagen in 2017 beiden op 3,3%. Vlissingen en Den Helder zijn beide onderdeel
van regio’s die een lagere groei kennen (respectievelijk 2,7 en 2,6%) (bron: CBS).
Wijchen is onderdeel van de regio Arnhem/Nijmegen en kent een groei van 3%.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

liggen dichter bij het Nederlandse gemiddelde van
146, Vlaardingen ligt met 149 het dichtst bij. In Vlissingen bevindt zich een hogeschool. Uit gesprekken
en de cijfers (zie sectie over ‘ontgroening’) blijkt dat
veel hoogopgeleiden wegtrekken uit de regio, omdat
zij hun studie elders hebben afgerond.46), 47)
Kennisdeling is een belangrijke component van
innovatiekracht. Om dit te bevorderen hebben
provincie en gemeente samen met het bedrijfsleven
een ecosysteem opgebouwd rondom de kennisinstellingen HZ en Scalda in het gebied Kenniswerf.
Belangrijke motor van dit ecosysteem is de stichting
Dockwize, de innovatie hub voor Zeeland.
De zee- en binnenhavens van Vlissingen en aldaar
gevestigde maritieme bedrijven zijn een belangrijk
onderdeel van de economie van Vlissingen en maken
ook kennisdeling mogelijk. De scheepsbouw heeft
verbindingen met kennisinstituten zoals de Technische Universiteit Delft en onderzoeksinstituut Marin
in Wageningen, aansluiting met bestaande opleidingen in de regio kan de innovatiekracht van de
stad versterken. Vlissingen is daarnaast de grootste
haven van West-Europa voor de bouw, de logistiek,
het onderhoud en het ontmantelen van windmolens
op zee. De recente en tevens verwachte groei van
het aantal windmolenparken op de Noordzee (deels
Nederlands, deels buitenlands deel) heeft bijgedragen aan het aantal technische banen, dit biedt
jongeren van de Scalda en HZ met een technische
opleiding zicht op een interessante baan in de regio.
Ook fieldlab Zephyros, een initiatief van World Class
Maintenance, vestigt zich zeer waarschijnlijk op de
Kenniswerf in Vlissingen.
In Middelburg zal in de nabije toekomst het Joint
Research Center Zeeland (JCR) worden gebouwd. In
dit centrum gaan verschillende instellingen samenwerken aan onderzoek op het gebied van water,
energie, voedsel en duurzame grondstoffen. De
komst van het JRC in Middelburg biedt ook kansen
voor Vlissingen, met name voor verdere tot wasdom
komen van de Kenniswerf.

46) Werk en inkomen Vlissingen
https://www.waarstaatjegemeente.nl/dashboard/Werk-en-inkomen
47) European Innovation Scoreboard (2019), Methodology Report

25

Regionale toegankelijkheid – Het is niet goed
gesteld met de (OV-)bereikbaarheid van Vlissingen.
De afgelopen jaren kent Vlissingen een toename in
reistijd per spoor, dit heeft te maken met het grote
aantal stations dat de intercity aandoet. De ontwikkeling dat tweemaal daags (tijdens de spits) kleine
stations worden overgeslagen heeft nog niet geleid
tot een grote toename in aantal gebruikers van
het OV. Uit een in 2017 verschenen rapport wordt
duidelijk dat mbo studenten in Zeeland zeer vaak
vervoersarmoede ervaren. Het OV-stelsel is niet
toereikend om hun opleidingsplaats te bereiken.
Vlissingen beschikt over één veerdienst om Breskens
te bereiken. De bestaande (snel)wegen zijn m.u.v. de
zomermaanden, over het algemeen afdoende.
De bovenstaande situatie voor Vlissingen geldt ten
dele ook voor Den Helder, dat ook een start- en
eindpunt is van het spoornetwerk en waarvoor ook
geldt dat na de dichtstbijzijnde stad (Alkmaar) de
intercity een stoptrein wordt. Vlaardingen en Velsen
zijn beiden beter ontsloten, dit komt mede door hun
positie nabij de Randstad; hierdoor ervaren ze per
afgelegde reizigerskilometer wel meer file. Wijchen
is vanuit Nijmegen/Arnhem en Den Bosch goed
bereikbaar.
Vaardigheden en arbeidsmarkt – In Vlissingen daalde het aantal WW-uitkeringen zeer sterk
in 2019 (22%). Het aantal mensen met een bijstandsuitkering lag echter nog wel ruim boven het
Nederlands gemiddelde (55 t.o.v. 38 per 1.000
inwoners). Velsen en Wijchen scoren beiden onder
het Nederlands gemiddelde (respectievelijk 30 en 27
personen per 1.000 inwoners). Den Helder heeft een
vergelijkbaar aantal personen met een uitkering als
het Nederlands gemiddelde. Vlaardingen scoort hoog
met 52 personen met een uitkering. De werkgelegenheid daalde recentelijk flink door de introductie van
landelijke maatregelen ten gevolge van Covid-19.
Ondanks dat dit logischerwijs een nationale ontwikkeling is treffen de maatregelen voornamelijk de
culturele, recreatie en toerismesector flink. Indien de
‘intelligente lockdown’ ook blijft gelden tijdens de
zomer van 2020 en de bezettingsgraad van logies in
Zeeland laag blijft, heeft dit grote gevolgen.

26

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Zoals al eerder aangegeven heeft Vlissingen een hoog
aantal laagopgeleiden. De prognose voor 2038 is
dat het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs
verder zal gaan afnemen met 10% (t.o.v. het landelijk gemiddelde van 4% afname). In 2019 lag het
percentage minderjarigen (0-19 jaar) in Vlissingen
twee procentpunten lager dan Nederlands gemiddelde. Reden hiervan is o.a. de ontgroening van de
bevolking. Het is aannemelijk dat zonder significante
maatregel hierdoor een (nog groter) tekort een personeel (met de juiste vaardigheden) in de regio zal
gaan ontstaan.
Omgeving / milieu – Vlissingen, havenstad
aan de Westerschelde, heeft een historie die teruggrijpt naar de Middeleeuwen (700 jaar stadsrechten in 2015). Vlissingen staat tegenwoordig onder
andere bekend vanwege haar lange boulevard langs
het strand en het hier te vinden standbeeld van de
bekendste Vlissinger ooit: Michiel de Ruijter. Met
geld van de provincie (€200.000) wordt het museum
in Vlissingen omgezet naar een themamuseum
rondom deze bekende stadsgenoot. Vlissingen voelt
daarnaast nog steeds aan als een havenstad, vanuit waar nog steeds de vissers, de scheepsbouw ook
steeds meer de offshore windsector en aanpalende
bedrijvigheid zich hebben gevestigd. Buiten de stad is
veel natuur te vinden (zie ook de paragraaf hierover
in voorgaand hoofdstuk).
Wanneer (semi-)objectief de leefkwaliteit wordt
gemeten (met behulp van de VNG indicator ‘prettig
wonen’), blijkt dat Vlissingers hun regio een dikke
ruim voldoende (7,8) geven (2016). Dit is iets lager
dan het Nederlands gemiddelde van 7,9 in 2016, ook
blijft Vlissingen achter bij Wijchen (8,2 in 2018) en
Den Helder (7,9 in 2015), maar voor op Velsen (7,7
in 2017).
Transitie energiesector – In Vlissingen heeft
men in de afgelopen jaren een positieve en negatieve
ervaring als het gaat om de energietransitie. Negatief
vanwege de gasgestookte Sloecentrale die verlieslatend was. Positief vanwege de recente groei van de
offshore windsector. Daarnaast zijn veel woningen
in Vlissingen uit de periode 1945-1970; veel van deze
woningen zijn niet goed geïsoleerd en zonder investeringen nemen de kosten van verwarmen richting

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

2030. Deze slecht geïsoleerde woningen bieden
mogelijkheden om te experimenteren met waterstof
ter vervanging van aardgas.

hebben doen afnemen. Vanwege de hoge score in
Vlissingen t.o.v. de vier toetsgemeenten beoordelen
we de situatie als ‘rood’.

Bestuurlijke structuur – Volgens kenners is
Vlissingen een havenstad van aanpakkers, vissers en
arbeiders. Deze mentaliteit heeft voor- en nadelen,
enerzijds is men gewend om hands-on praktisch
uitdagingen aan te gaan, anderzijds is er minder
ervaring met het diplomatieke en strategische48).
De slagkracht van de gemeente Vlissingen om de
economie te versterken is de afgelopen jaren beperkt
geweest. De gemeente was een Artikel 12 gemeente
en had hierdoor zeer beperkt financiële middelen.
Bestuurlijk zijn er ook kansen. Vlissingen vormt
samen met het nabijgelegen Middelburg de grootste
agglomeratie van de provincie. Betere samenwerking
op bestuurlijk niveau tussen beide steden kent al
lange tijd uitdagingen en wisselt nu nog sterk per
thema, indien meer samen opgetrokken wordt kan
de agglomeratie de rol van centrumstad in de provincie (beter) pakken. Hiermee wordt de door Calon
et al (2011) gesignaleerde “Zeeuwse ziekte” mogelijk
iets van het verleden.

Situatie van 0-19 jarigen – Het aantal jeugdigen
(0-19 jaar) in Vlissingen is de afgelopen 5 jaar zeer
stabiel (daling van 0,9%), er lijkt dus geen sprake
van ontgroening. Desondanks loopt het aantal
kinderen dat naar het basisonderwijs en voortgezet
onderwijs gaat enigszins terug, respectievelijk 76 en

2.2.3 Sociale structuur

27

33 per 1.000 inwoners). In Vlissingen is in de periode 2016-2019 een sterke toename zichtbaar in aantal jongeren met jeugdhulp (10,7%, eerste halfjaar
2019), waardoor ze nu temidden van haar peergroep
valt. Ondanks dat Vlissingen nu midden in haar
peergroep valt is de recente stijging verontrustend,
om deze reden beoordelen we de indicator situatie
van 0-19 jarigen als oranje (behoeft aandacht opdat
situatie niet verslechterd).

Onderstaande geeft respectievelijke het beeld voor de vier vergelijkbare gemeenten:
Indicator

Vlissingen

Velsen

Den Helder

Vlaardingen

Wijchen

Aantal (0-19)
minderjarigen

20%

22%

20%

21%

22%

Aantal kinderen per
1000 inwoners in het
basisonderwijs

76

74

74

80

81

Aantal kinderen per
1000 inwoners in het
voortgezet onderwijs

33

60

48

58

62

Percentage jongeren bij
jeugdhulp

10,7%

10,8%

13,6%

7,5%

9,8%

Demografische druk (groene en grijze druk
t.o.v. 15-64) – De indicator demografische druk
geeft de som van het aantal personen van 0 tot 20
jaar en 65 jaar en ouder in verhouding tot de personen van 15-64 jaar weer. De demografische druk in
Nederland (m.n. door vergrijzing) is sinds 2010 met
4% procent toegenomen tot 54%. In Vlissingen was
in 2010 de demografische druk 52%, deze is twee
keer zo snel gestegen in dezelfde periode ten opzichte
van Nederland en komt nu neer op 60%. Vergeleken
met Zeeland is dit een laag percentage, aangezien
de demografische druk hier neer komt op 63%. In
de vier andere gemeenten is de demografische druk
lager namelijk: 59% in Den Helder, 55% in Velsen,
57% in Wijchen en 59% in Vlaardingen. Vlissingen
ging er bij de komst van de Marinierskazerne vanuit
dat vooral de bevolkingsgroep 25-40 jarigen zou zijn
gegroeid, wat daarmee de demografische druk zou

(Regionale) cultuur – Cultureel erfgoed is ook
voor Vlissingen van groot belang. Michiel de Ruijter
wordt gezien als typerend voor de Vlissinger, Het
DNA van Vlissingen bestaat uit de volgende kernwoorden: stoer, maritiem, ongepolijst, divers, internationaal en kleurrijk. Vlissingen kent een aantal
culturele hoogwaardige evenementen, met name het
Bevrijdingsfestival, Onderstroom, Wonderstroom,
Smartlappenfestival en Film by the Sea. Tevens
bevindt het grootste filmdoek van Nederland zich
in Vlissingen in de CCXL bioscoop dat tevens als cultuurpodium een functie vervult. Uniek aan de culturele en creatieve sector is dat er nagenoeg zonder
subsidie gewerkt wordt, wat zeker niet de norm in de
culturele sector is.49) Kortom: de regionale cultuur is
oud en heeft een eigen kenmerk, de regio kan niet

48) P. van Druenen, 2015. Vissers, kapers, arbeiders, 700 jaar stadsrechten.

49) Provincie Zeeland, Samen in Zee

concurreren met steden als Antwerpen of Rotterdam, maar heeft ook niet de ambitie hiertoe en kent
veel ondernemersgeest waardoor (subsidiearm) veel
aanbod is ontstaan voor een relatief kleine stad.

28

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

29

STERK:

1

Doelen
Welvaart
en welzijn

2

Regionaal presteren
Bruto regionaal product

Haven- en scheepsbouwstad met lange
traditie en aantal sterke ‘merken’
(ondanks dat ze vaak verkocht zijn
aan grote buitenlandse partijen)

3
4

Aanwezigheid van Damen
shipyards/Marinebouwsector

Offshore sector heeft zich hier vanwege
goede connectie naar Noordzee gevestigd
Internationale zeehaven (fusie tussen
Gent en Zeeland in 2018)

Waarneembare
concurrentiekracht

ZWAK:
Arbeidsproductiviteit

Onderzoek
technologische
ontwikkeling

Bronnen van
concurrentiekracht

Economische
structuur
Omgeving/
milieu

Transitie
energiesector

Werkgelegenheid

Buitenlandse
investeringen

Infrastructuur
en menselijk
kapitaal

Innovativiteit

Regionale
toegankelijkheid

Bestuurlijke
structuur

Sociale
structuur

1
Instituties
en sociaal
kapitaal

Vaardigheden
arbeid
Regionale
cultuur

2
3

Het geschetste beeld van de aspecten die bepalend
zijn voor de concurrentiekracht geven individueel
inzicht in een specifiek thema, gezamenlijk schetsen
ze het beeld van de economie van Vlissingen. Deze
paragraaf combineert de individuele inzichten en
biedt middels de SWOT-methodiek inzicht in de
voornaamste sterktes, zwaktes, kansen en risico’s
van de economie van Vlissingen, nu en naar de
toekomst.

Relatief laag gemiddeld opleidingsniveau

4
5

Stroeve wederzijdse politieke
verhouding met Middelburg

Bereikbaarheid (reistijd) met OV is een
groot probleem; is bovengemeentelijke
aanpak en visie voor nodig
Woningvoorraad is laagwaardig;
inwoners weinig ruimte om te
investeren in eigen woning

RISICO’S:

1
2.3 SWOT VAN DE ECONOMIE VAN
VLISSINGEN

Vlissingen scoort op veel indicatoren
laag t.o.v. gemiddeld voor Zeeland

2

Woningvoorraad is relatief oud en kosten
verduurzaming hebben mogelijk negatief
invloed op waarde i.v.m. woonlasten
Artikel 12 gemeente op Sociaal Domein
(i.v.m. verouderende bevolking);
minder financiële ruimte voor
investeringen in leefkwaliteit

3
4
5

Demografische druk; m.n. vergrijzing

Geen binding werknemers met
vestigingsplaats Vlissingen
Het COVID-19 virus raakt de wereldwijde
economie; Vlissingen is conjunctuur gevoelig
en heeft hier meer dan gemiddeld last van

KANSEN:

1
2

Offshore windsector. Sector is al
aanwezig in Vlissingen en verdere
groei van de sector (internationaal) is
waarschijnlijk (ruimte voor uitbreiding
is o.a. op vrijgekomen ruimte Markaz)
Aantrekken grote kennisinstelling als
compensatie voor Markaz, bijv. op gebied
van offshore-wind of waterstof

3
4

Centrumrol Zeeland pakken in
samenwerking met Middelburg
Aansluiten masteropleiding met
HZ en Zeeuwse arbeidsmarkt
(richting energie/techniek/offshore/
scheepsbouw, overig maritiem)

30

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

2.4 CONCLUSIE
Uit deze analyse blijkt dat Vlissingen de afgelopen
jaren goed heeft kunnen meeliften op de economische hoogconjunctuur, net als geldt voor de rest van
Nederland zijn de indicatoren die de macro-economische situatie van een regio beschrijven verbeterd.
Hierdoor zijn meer banen gecreëerd en is het besteedbaar inkomen toegenomen. Desondanks kampt de
stad nog met forse structurele uitdagingen die ook
zichtbaar blijven ten tijde van huidige economische
groei. Ten eerste is er sprake van een grote demografische druk, wat voornamelijk komt doordat de
bevolking sterk aan het vergrijzen is. Mede hierdoor
neemt de krapte op de arbeidsmarkt extreme vormen
aan en blijven de voorzieningen voor de wat jongere
leeftijdsgroepen met name in stand door de jaarlijkse
toestroom aan toeristen. Het feit dat de Markaz niet
naar Vlissingen komt, waardoor naar verwachting
veel met name jonge gezinnen zich in de regio zouden
vestigen, is daarom extra schadelijk voor de economische weerbaarheid van de stad op de lange termijn.
Ten tweede is de reistijd van- en naar Vlissingen met

het OV nog steeds fors, dit heeft ook zijn weerslag op
de gemiddelde woningwaarde (die laag is) en is een
van de redenen waarom recent afgestudeerden er niet
voor kiezen om in Vlissingen te blijven en vanuit daar
te pendelen. Tenslotte heeft de gemeente vanwege de
hoge schuldquote uit het verleden niet de middelen
tot haar beschikking om de economie op eigen kracht
weerbaarder te maken voor externe schokken.
Wel zien we mogelijkheden om de economie van
Vlissingen structureel te versterken. Specifiek kan
gedacht worden aan de verdere ontwikkeling van de
scheepsbouw, uitbreiden van het type werkzaamheden- en aantrekken van additionele bedrijven actief
in de offshore-wind-sector (bijv. op het ‘oude’ Markaz terrein) en ten derde zou men zich in kunnen
zetten om een nieuw te realiseren onderzoekscentrum op gebied van duurzame elektriciteit/waterstof
naar de regio te halen. Voor elk van deze drie kansen
geldt – in meer of mindere mate – dat ze bijdraagt
aan het aantrekken van een gemiddeld wat hoger
opgeleide groep en daarnaast baankansen biedt voor
huidige pool aan studenten.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

31

3 Beleidsevaluatie maatregelen

naar aanleiding van advies
Zeeland in Stroomversnelling

3.1 INLEIDING
Dit hoofdstuk gaat over de al gerealiseerde en de te
verwachten effecten van de maatregelen die genomen zijn naar aanleiding van het rapport Zeeland
in Stroomversnelling van de Commissie Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (verder
Commissie Balkenende). Die maatregelen bestaan,
los van staand beleid van zowel Vlissingen als de
provincie Zeeland, uit de investeringspakketten
Zeeland in Stroomversnelling (april 2017) en de
Regio Deal ZiS 2.0 (juli 2018). In totaal gaat het om
20 maatregelen, die verder in te delen zijn naar drie
hoofdcategorieën:
1. maatregelen in relatie tot economische
structuurversterking (kennis en innovatie),
2. maatregelen in relatie tot
verbeteren leefbaarheid, en
3. voorzieningen voor bedrijven.
In de uitwerking van de investeringsplannen van
destijds valt te lezen dat er in de provinciale ambitie
van een sterk en bestendig vestigingsklimaat bewust
gekozen is voor maatregelen in elk van deze drie
hoofdcategorieën, in de stukken overigens pijlers
genoemd. Onze gesprekken voor deze evaluatie
maken duidelijk dat er breed naar het Zeeuwse vestigingsklimaat gekeken moet worden. Het is namelijk
duidelijk dat de aantrekkingskracht van een woongebied voor de doelgroepen die de provincie graag in
Zeeland ziet komen wonen, jonge gezinnen (25-40
jarigen) en professionals in het algemeen, ook van
andere factoren afhangt dan leefbaarheid en voorzieningen voor bedrijven. De beoogde nieuwe Zeeuwen
lijken, naast bereikbaarheid en aanwezigheid van
kennis- en onderwijsaanbod, ook gevoelig voor factoren als imago van de regio, stedelijke aantrekkelijkheid en beschikbaar cultureel aanbod. De focus van
het investeringspakket van de Regio Deal lag destijds

op concrete uitvoeringsprojecten, waardoor eventuele nieuwe projecten die meer gericht zouden zijn op
het beïnvloeden van het vestigingsklimaat in brede
zin niet zijn meegenomen.
Met de twee investeringspakketten is vanuit het
Rijk een investeringsbedrag gemoeid van 60 miljoen
euro en regionale partijen gaan er gezamenlijk een
minimaal vergelijkbaar bedrag in investeren. Het Rijk
heeft inmiddels zo’n 56,5 miljoen van het toegezegde
investeringsbedrag beschikbaar gesteld. In onderstaande tabel zijn de 20 maatregelen en het door
het Rijk toegezegde investeringsbedrag opgenomen,
opgedeeld naar de hiervoor benoemde 3 categorieën.

32

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Naam investerings-pakket

Naam investeringsmaatregel

Door Rijk toegezegde gelden

3.2 METHODE VOOR EVALUATIE
MAATREGELENPAKKETTEN

Maatregelen in relatie tot economische structuurversterking (kennis en innovatie)
1

Zeeland in Stroomversnelling

Joint Research Centre

€ 6.550.000

2

Zeeland in Stroomversnelling

Wind op Zee: Center of Expertise

€ 1.000.000

3

Zeeland in Stroomversnelling

Wind op Zee: MBO Lab

4

Zeeland in Stroomversnelling

Versterking innovatiefondsen

5

Zeeland in Stroomversnelling

Tidal Technology Center

6

Zeeland in Stroomversnelling

SDR Industrieel Infrastructuurfonds

€ 1.000.000

7

Zeeland in Stroomversnelling

Aanjaaggelden Zeeland in Stroomversnelling

€ 2.200.000

8

Regio Deal

Subsidieregeling economische structuurversterking (Aanjaaggelden)

9

Regio Deal

De innovatiehotspot van Zeeland

€ 1.500.000

10

Regio Deal

Samenwerking in de groene Delta

€ 500.000

11

Regio Deal

UCR Engineering and innovation Department

€ 7.000.000

€ 450.000
€ 6.500.000
€ 4.100.000
+ € 3.200.000, DEI subsidie

€ 100.000

Maatregelen in relatie tot verbeteren leefbaarheid
12

Regio Deal

Kwaliteitsimpuls wonen en leefbaarheid

€ 5.000.000

13

Regio Deal

Kwaliteit Zeeuwse kust, gebiedsontwikkeling en kwaliteitsimpuls

€ 6.000.000

14

Regio Deal

Slimme vervoersoplossingen voor leerlingen

€ 1.000.000

15

Regio Deal

Arbeidsmarkt

€ 2.300.000

16

Regio Deal

Uitbreiding bevrijdingsmuseum Zeeland en vier vrijheden

€ 1.000.000

17

Regio Deal

Voortgezet onderwijs Zeeuws-Vlaanderen

€ 8.250.000

Voorzieningen bedrijven
18

Regio Deal

Central gate

€ 4.000.000

19

Regio Deal

Verduurzaming en herstructurering bedrijventerreinen

€ 1.000.000

20

Regio Deal

PS Loop

€ 1.000.000

Subtotaal Zeeland in Stroomversnelling 1.0

€ 25.000.000

Subtotaal Zeeland in Stroomversnelling 2.0
(Regio Deal)

€ 35.000.00050)

Totaal Zeeland in Stroomversnelling en
Regio Deal

Wij hebben ons in de eerste twee weken van april
2020 een beeld proberen te vormen van de maatschappelijke doeltreffendheid van de 20 maatregelen
uit de twee investeringspakketten. Het gaat dus om
een evaluatie op hoofdlijnen. Dit hebben we gedaan
door eerst op basis van de documentatie vast te
stellen welke uiteindelijke maatschappelijke outcome
met de verschillende maatregelen beoogd wordt. Dit
bleken in alle gevallen afgeleide doelen te zijn van de
eerder genoemde bronnen van concurrentiekracht
waarop de provincie in 2016 slecht scoorde.

€ 60.000.000

50) Het voor deze maatregel opgenomen bedrag is exclusief €4.550.000,- ‘overprogrammering’ in het investeringsprogramma Zeeland in Stroomversnelling 2.0. Dit bedrag wordt
gedekt vanuit de begroting van de provincie Zeeland of het mogelijk tegen lagere kosten uitvoeren van projecten.

Hierbij is het belangrijk te benoemen dat de evaluatie
van de maatregelen relatief kort na de samenstelling
van de investeringspakketten plaats heeft gevonden,
dit geldt zeker voor de maatregelen uit de Regio Deal.
De praktijk leert dat het enige (afstemmings)tijd kost
om maatregelen echt te effectueren, laat staan dat de
(maatschappelijke) effecten ervan zichtbaar zijn.
In onze evaluatie hebben we dan ook niet alleen
gekeken naar nu al feitelijke gerealiseerde effecten,
maar we hebben daarom voor een onderzoeksmethodiek gekozen die gericht is op het aannemelijk maken
dat de met de maatregelen beoogde maatschappelijke
outcomedoelen wel of niet bereikt gaat worden.
Voor onze evaluatie betekende dit dat we eerst per
maatregel zijn nagegaan wat op voorhand door de
beleidsmakers in Zeeland bedacht is over de werkende mechanismen tussen gekozen maatregel en
afgesproken outputprestaties enerzijds en de beoogde
maatschappelijke outcomedoelen (op termijn) voor
anderzijds, en welke randvoorwaarden (context)
nodig zijn voor het voordoen van deze mechanismen.
De tweede stap bestond eruit dat we op basis van
voortgangsrapportages en interviews zijn nagegaan
of het aannemelijk is dat de beoogde mechanismen
en de randvoorwaarden zich al hebben voorgedaan.
Ook zijn we nagegaan of de afgesproken outputprestaties (al) zijn behaald. Dit leverde ons de informatie
op om de maatregelen te beoordelen op maatschappelijke doeltreffendheid. Maatregelen hebben we tot
slot als doeltreffend beoordeeld als zowel de output-

33

prestaties zijn bereikt (of met voldoende zekerheid
bereikt gaan worden volgens de geïnterviewden) en
de beoogde mechanismen om de beoogde maatschappelijke outcome te bereiken zich al voordoen of dat
dat aannemelijk is in de toekomst. Deze benadering
van maatschappelijke doeltreffendheid is afgeleid van
de door Pawson en Tilly ontwikkelde realistische evaluatiemethodiek voor het vaststellen van de doeltreffendheid van interventies in het sociale domein.
Voor wat betreft de interviews is het belangrijk te
benoemen dat we binnen de korte doorlooptijd van
de evaluatie relatief veel stakeholders over de 20
investeringsmaatregelen hebben kunnen raadplegen.
We hebben echter niet alle stakeholders kunnen
spreken. Het is mogelijk dat deze niet gesproken
stakeholders op onderdelen een andere beleving
hebben bij de maatschappelijke doeltreffendheid van
maatregelen. De uiteindelijke beoordeling van de
doeltreffendheid van elk van de investeringsmaatregel die u in dit hoofdstuk aantreft, is de beoordeling
van Berenschot als onafhankelijke evaluator op basis
van wat wij in documentatie hebben gevonden en in
de gesprekken hebben gehoord.
De door ons uitgevoerde evaluatie ziet toe op vaststellen van de doeltreffendheid van de twintig investeringsmaatregelen. We hebben niet in de evaluatie
meegenomen of het met de investeringspakketten
gezamenlijk als Rijk en regionale partijen investeren
in Zeeland heeft bijgedragen aan meer structurele
samenwerking tussen het Rijk en de provincie.

3.3 RESULTATEN
3.3.1 Maatregelen in relatie tot bronnen van
concurrentiekracht
Eerder is aangegeven dat de Commissie Balkenende
in 2016 het piramidemodel van Gardiner heeft
gebruikt in haar analyse op het economisch presteren
van de provincie Zeeland. Hieruit werd duidelijk dat
de provincie slecht scoort op de volgende bronnen
van concurrentiekracht: innovativiteit (rood stoplicht), bestuurlijke structuur (rood stoplicht), sociale
structuur (rood stoplicht), vaardigheden arbeid
(rood stoplicht), regionale toegankelijkheid (oranje
stoplicht), omgeving/milieu (oranje stoplicht).

34

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Als eerste onderdeel van onze evaluatie hebben we
de 20 maatregelen proberen te koppelen aan deze
zes bronnen van concurrentiekracht waarop Zeeland
in 2016 slecht scoorde. Dit vanuit het idee dat de
beoogde outcome van de maatregelen idealiter zou
moeten zijn dat de Zeeuwse economie zich juist op
deze bronnen van concurrentiekracht verstrekt. Het
resultaat van onze analyse is in onderstaande tabel
opgenomen.

Project

Relatie met welke bron van concurrentiekracht?

Maatregelen in relatie tot economische structuurversterking (kennis en innovatie)
ZiS 1.0

Joint Research Centre

Innovativiteit

ZiS 1.0

Wind op Zee: Center of Expertise

Vaardigheden arbeid / Innovativiteit

ZiS 1.0

Wind op Zee: MBO Lab

Vaardigheden arbeid / Innovativiteit

ZiS 1.0

Versterking innovatiefondsen

Innovativiteit

ZiS 1.0

Tidal Technology Center

Innovativiteit

ZiS 1.0

SDR Industrieel Infrastructuurfonds

Innovativiteit

ZiS 1.0

Aanjaaggelden Zeeland in Stroomversnelling

Innovativiteit

ZiS 2.0

Subsidieregeling economische structuurversterking (aanjaaggelden)

Innovativiteit

ZiS 2.0

De innovatiehotspot van Zeeland

Innovativiteit

ZiS 2.0

Samenwerking in de groene Delta

Innovativiteit / Vaardigheden arbeid

ZiS 2.0

UCR Engineering and innovation Department

Vaardigheden arbeid / Sociale Structuur

Maatregelen in relatie tot verbeteren leefbaarheid
ZiS 2.0

Kwaliteitsimpuls wonen en leefbaarheid

Sociale structuur

ZiS 2.0

Kwaliteit Zeeuwse kust, gebiedsontwikkeling en kwaliteitsimpuls

Sociale structuur / Innovativiteit

ZiS 2.0

Slimme vervoersoplossingen voor leerlingen

Sociale structuur / Regionale toegankelijkheid

ZiS 2.0

Arbeidsmarkt

Vaardigheden arbeid

ZiS 2.0

Uitbreiding bevrijdingsmuseum Zeeland en vier vrijheden

Sociale structuur

ZiS 2.0

Voortgezet onderwijs Zeeuws-Vlaanderen

Sociale structuur

Voorzieningen bedrijven
ZiS 2.0

Central gate

Innovativiteit

ZiS 2.0

Verduurzaming en herstructurering bedrijventerreinen

Omgeving/milieu

ZiS 2.0

PS Loop

Omgeving/milieu

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Uit de tabel wordt duidelijk dat de meeste investeringsmaatregelen te koppelen zijn aan het verbeteren
van de ‘innovativiteit’ in de regio. Ook zijn er verschillende maatregelen in het pakket opgenomen die
in relatie staan tot ‘vaardigheden arbeid’ en ‘sociale
structuur’ in Zeeland. Wat ons verder opvalt is dat
er maar één maatregel in de investeringspakketten
is genomen die moet bijdragen het verbeteren van
de regionale toegankelijkheid. Het gaat hier om de
maatregel ‘slimme vervoersoplossingen voor leerlingen’ uit de Regio Deal. Dit is in contrast met het
feit dat de concurrentiebron toegankelijkheid in het
rapport van de Commissie Balkende op oranje stond.
In veel van de interviews aangegeven dat dit mede
opvallend is omdat dat Zeeland toen en ook nu met
betrekking tot toegankelijkheid/bereikbaarheid voor
een zeer grote uitdaging staat. De concurrentiebron
‘regionale toegankelijkheid’ stond in 2016 volgens
de geïnterviewden niet voor niets op oranje, in hun
beleving zou een rood stoplicht beter passend zijn.
Men noemde bijvoorbeeld dat de reistijd per spoor
naar de rest van Nederland sinds decennia onnodig
lang is, het personenvervoer per trein tussen Terneuzen en Gent wordt gemist, de voor inwoners van
Zeeuws-Vlaanderen onprettige tolheffing voor de
tunnel naar Walcheren en het OV-aanbod op en tussen de Zeeuwse eilanden is in de loop van de jaren is
verschraald. De toenemende verlieslatendheid van de
huidige concessiehouder belooft in relatie tot dit laatste punt ook nog eens weinig goeds voor de toekomst.
Een slecht of zelfs verslechterend OV-aanbod heeft
volgens geïnterviewden een negatief effect op de
toegankelijkheid/bereikbaarheid van de regio en zal
in de toekomst daarmee de vestigingsbereidheid van
werknemers met gezinnen van buiten Zeeland verder
verlagen.
Het is dan ook volgens geïnterviewden cruciaal dat
er echt fors geïnvesteerd wordt in de toegankelijkheid
van Zeeland, op en tussen de eilanden zou daarbij
gedacht moeten worden aan de inzet van smart
mobility-concepten. Zeeland zou hiervoor graag een
experimenteerregio willen zijn.
De hiervoor beschreven koppeling van de investeringsmaatregelen aan de zes concurrentiebronnen
waarop Zeeland in 2016 slecht scoorde, maakt

35

tenslotte ook duidelijk dat twee andere van deze
bronnen niet of slecht ‘bediend’ worden. Er is
destijds geen maatregel in de pakketten opgenomen
die beoogd de ‘bestuurlijke structuur’ in Zeeland te
verbeteren (had destijds een rood stoplicht). Verder
raakt alleen de maatregel ‘PS Loop’ aan de concurrentiebron ‘omgeving/milieu’ die in 2016 een oranje
stoplicht kreeg. Dit laatste is opvallend, Zeeland
stond destijds al, net als de rest van Nederland overigens, voor zeer grote uitdagingen op het terrein van
CO2-reductie en duurzaamheid.
3.3.2 Samenhang, maar ook versnippering in de
maatregelpakketten
Onze analyse op de inhoud van de investeringspakketten is dat in de elf maatregelen, die gericht zijn
op economische structuurversterking, een duidelijke
samenhang kennen. Het totaal van deze maatregelen
raakt namelijk de drie Zeeuwse prioritaire economische sectoren (Water, Energie en Voedsel), alsook de
thema’s die in al deze sectoren spelen (duurzaamheid, circulaire economie, versterken innovatiekracht
en, specifiek voor windenergie, het onderhoud). In
gezamenlijkheid beogen de elf maatregelen, elk op een
eigen manier, een bijdrage te leveren aan de economische structuuropgaves die Zeeland zich stelt, namelijk
het bevorderen van doorlopende onderwijslijnen van
vmbo tot hoger onderwijs, versterken van onderzoekcapaciteit en het bevorderen van innovatief ondernemerschap in en ten behoeve van deze economische
sectoren. Er is hier duidelijk sprake van een gemeenschappelijke regionale agenda. De interviews maken
duidelijk dat partijen deze samenhang zien en er ook
van overtuigd van zijn dat zeker deze samenhang in
de economische structuur in Zeeland versterkt is en
in de toekomst alleen nog maar meer zal versterken.
In een aantal interviews is als kritiekpunt op met
name de onderwijs- en onderzoeksmaatregelen,
ook genoemd dat de uitwerking ervan nog te weinig
samen met bedrijfsleven heeft plaatsgevonden. Deels
ligt dit in het niet goed en tijdig betrekken van werkgevers bij het uitwerken van de maatregelen, maar
ook blijken werkgevers niet altijd bereid om in een
ontwikkelfase van plannen al mee te denken. Dit is
een fase waarin er nog geen concrete projecten op
tafel liggen, waaraan zij wel of niet (met geld) kunnen meewerken.

36

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

Vanuit werkgeverszijde is verder aangegeven dat zij
in de twee investeringspakketten vooral ook een
enorme versnippering zien; een beperkt investeringsbedrag dat is opgedeeld naar maar liefst 20 investeringsmaatregelen. Dit is dezelfde versnippering die
men ziet in het bredere (arbeids)economische beleid
dat in Zeeland door de provincie en de gemeenten
ontwikkeld wordt. Met minder versnippering zou de
impact van investering in de economische structuur
van de regio wel eens kunnen vergroten.
3.3.3 Maatschappelijke doeltreffendheid
In onderstaande tabel geven we samengevat de
uitkomsten weer van onze analyse op de maatschappelijke doeltreffendheid van de 20 maatregelen.
Zoals eerder in dit hoofdstuk aangegeven, is deze
analyse onze beoordeling als onafhankelijke evaluator op basis van wat wij in documentatie hebben
gevonden en in de gesprekken hebben gehoord. Onze
beoordeling van maatregelen in groene cellen is dat
deze maatschappelijk doeltreffend (bijdragen aan de
vooraf gestelde outcomedoelen) zijn of dat dit voor
de toekomst aannemelijk lijkt. Voor maatregelen
in de oranje cellen geldt dat we maatschappelijke
doeltreffendheid (nu) nog niet hebben kunnen
vaststellen. Voor de ene maatregel in de rode cel,
het instellen van een SDR Industrieel Infrastructuurfonds, geldt dat doeltreffendheid ervan niet vast
te stellen. Deze maatregel is namelijk uiteindelijk
niet opgepakt. De daarvoor toegezegde Rijksinvestering van 1 miljoen euro is overgeheveld naar een
andere maatregel uit Zeeland in Stroomversnelling,
namelijk maatregel 7 in onderstaande tabel (de
Aanjaaggelden).

De reden om van de oprichting van het SDR Industrieel Infrastructuurfonds af te zien, is inhoudelijk.
De Provincie Zeeland wilde dit fonds oprichten om
nieuwe projecten van de Smart Delta Resources
(SDR) te stimuleren. SDR is een samenwerkingsverband van 10 internationale industriële bedrijven in de Zuidwestelijke Delta van Nederland en
Vlaanderen, ondersteund door de Provincie Zeeland, Havenbedrijf North Sea Port en Economische
Impuls Zeeland. In SDR-verband worden voor heel
Nederland interessante innovatieprojecten opgezet
en uitgevoerd die een bijdrage leveren (op moeten
gaan leveren) aan de vermindering van de CO2emissie. Het op te richten fonds zou in dit verband
moeten voorzien in de financieringsbehoefte van
kleinere projecten met betrekking tot infrastructuur
(met name pijpleidingen buiten de bedrijfspoorten)
gericht op de uitwisseling van materialen- en energiestromen met een significante CO2 impact. De
constatering was destijds dat, in tegenstelling tot de
grotere projecten die in SDR-verband worden opgepakt, voor kleinere projecten minder gelden beschikbaar waren en daardoor minder van grond komen.
Het op te richten fonds had in de financiering
van dit soort projecten moeten voorzien. Wegens
voortschrijdend inzicht is hier uiteindelijk toch van
afgezien. Pas na totstandkoming van de Regio Deal
(inclusief de maatregel om het fonds op te richten) heeft men in SDR-verband een zogenaamde
‘Roadmap’ ontwikkeld om in 2050 te komen tot een
CO2 neutrale industrie in de regio51). De focus van
SDR is hiermee verschoven naar projecten met een
grote CO2 impact en bijbehorende, grote financieringsvraagstukken die niet met het in de Regio Deal
opgenomen fonds bediend hadden kunnen worden.
De beoogde SDR-projecten zullen naar verwachting
ook het bedrijfsleven in Vlissingen raken.

51) In 2018 hebben de bedrijven binnen SDR de handen ineen geslagen om in 2050
te komen tot een CO2 neutrale industrie. Daarvoor hebben zij een zogenaamde
Roadmap ontwikkeld waarin de transitiepaden zijn gedefinieerd waarlangs de
bedrijven tot een CO2-neutrale productie kunnen komen. Deze transitie vergt een
enorm inspanning van bedrijven en overheden, niet alleen voor het aanpassen
van de bestaande productieprocessen, maar ook voor de leidinginfrastructuur in
Nederland en België.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Naam investeringsmaatregel
Maatregelen in relatie tot economische structuurversterking
(kennis en innovatie)
1.

Joint Research Centre

2.

Wind op Zee: Center of Expertise

3.

Wind op Zee: MBO Lab

4.

Versterking innovatiefondsen

5.

Tidal Technology Center

6.

SDR Industrieel Infrastructuurfonds

7.

Aanjaaggelden Zeeland in Stroomversnelling

8.

Subsidieregeling economische structuurversterking
(Aanjaaggelden)

9.

De innovatiehotspot van Zeeland

10. Samenwerking in de groene Delta
11. UCR Engineering and innovation Department
Maatregelen relatie tot verbeteren leefbaarheid
12. Kwaliteitsimpuls wonen en leefbaarheid
13. Kwaliteit Zeeuwse kust, gebiedsontwikkeling en
kwaliteitsimpuls
14. Slimme vervoersoplossingen voor leerlingen
15. Arbeidsmarkt
16. Uitbreiding Bevrijdingsmuseum Zeeland en vier vrijheden
17. Voortgezet onderwijs Zeeuws-Vlaanderen
Voorzieningen bedrijven
18. Central gate
19. Verduurzaming en herstructurering bedrijventerreinen
20. PS Loop

De tabel maakt duidelijk dat we 11 van de 20 maatregelen als maatschappelijk doeltreffend beoordelen.
Dit zijn op 9 maatregelen gericht op economische
structuurversterking en 2 maatregelen op het bevorderen van de leefbaarheid in Zeeland. Alle 9 doeltreffende structuurversterkende maatregelen behoren tot
het hiervoor al beschreven samenhangende pakket in
relatie tot de drie Zeeuwse prioritaire economische

37

sectoren Water, Energie en Voedsel. Belangrijk is het
verder om hier de opmerking uit het begin van dit
hoofdstuk te herhalen. De leefbaarheidsmaatregelen
die wij hier als doeltreffend beoordelen, waren niet
gericht op het verbeteren van alle facetten van het
Zeeuwse vestigingsklimaat die belangrijk lijken voor
de doelgroepen die men graag in Zeeland ziet komen
wonen/terugkeren: Zeeuwse jongeren die elders zijn
gaan studeren, jonge gezinnen (25-40 jarigen) en
professionals in het algemeen. Deze groepen laten
hun keuze om zich in Zeeland te vestigen naar
verwachting ook afhangen van zaken als stedelijke
aantrekkelijkheid of beschikbaar cultureel aanbod
die niet of heel beperkt door de gekozen maatregelen
geraakt worden.
Maatregelen onderwijs en toegepast onderzoek
De maatregelen hebben op het terrein van onderwijs
en op de prioritaire sectoren toegepast onderzoek
concrete resultaten opgeleverd, zoals een Centre of
Expertise Water & Energy en binnen het middelbaar
beroepsonderwijs een opleidings- en trainingscentrum voor werken in de windenergie (Winddock).
Verder wordt met de feitelijke realisatie van het Joint
Research Center waarschijnlijk nog in 2020 gestart,
deze onderzoeksfaciliteit zou dan aan het begin
van het studiejaar 2022-2023 operationeel kunnen zijn. Het realiseren van een bachelorsopleiding
Engineering & Innovation bij het University College
Roosevelt loopt verder op schema, en instellingen
in het groene onderwijs hebben samen met het
bedrijfsleven al een doorlopende leerlijn vmbo – mbo
- hbo gerealiseerd met voor Zeeland waardevolle
cross-overs.
Daarnaast zijn succesvolle subsidieregelingen tot
stand gekomen die innovatie of intra sectorale
samenwerking om dit bereiken, moeten stimuleren.
Dockwize heeft bijvoorbeeld met haar programma’s
uit de Regio Deal al ruim 600 studenten en bijna
300 ondernemers de volgende stap kunnen laten
zetten in de groei en ontwikkeling van hun ondernemerschap. Dockwize biedt ook de incubatorfaciliteit
aan op de kenniswerf in Vlissingen. Tot eind 2019
zijn 205 studenten betrokken in de programma’s,
85% business ideeën gegenereerd uit programma’s
en 6 nieuwe starters uit het concept.

38

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

De door ons geïnterviewde partijen geven aan dat
de maatschappelijke opbrengst van deze resultaten
in de voor Zeeland belangrijke economische sectoren resulteert in steeds sterkere interacties tussen
het onderwijs (op alle niveaus), het bedrijfsleven en
de overheid en dat dit de Zeeuwse economie nu al
sterker heeft gemaakt en dat deze ontwikkeling zich
zal doorzetten. Door partijen is opgemaakt dat zeker
ook de juist ook de combinatie tussen kennisontwikkeling, het hebben van een incubatorfaciliteit en
fondsen hierin een belangrijke versnellende rol heeft.
Door sommige respondenten is wel als belangrijk
aandachtspunt genoemd dat het bedrijfsleven beter
aangesloten raakt, dit geldt zeker voor de ontwikkeling van het Joint Research Center. De verwachting is
dat het hiervoor vooral belangrijk is dat er concrete
onderzoeksprojecten komen waaraan zij kunnen
meedoen. De maatschappelijke outcome zal, zo is de
verwachting, eraan bijdragen dat Zeeland voor bedrijven en werknemers van buiten de regio interessanter
gaat worden. In interviews is aangegeven dat het voor
de beleidsontwikkeling relevant is dat er onderzoek
beschikbaar komt dat aantoont dat mechanismen
tussen een betere onderzoeks- en onderwijsstructuur
en een versterkt vestigingsklimaat voor bedrijven en
werknemers zich daadwerkelijk voordoen.
In de interviews is in relatie tot de eerder genoemde
incubatorfaciliteit aangegeven dat de grootse uitdaging daar nu ligt in faciliteiten om meer innovatieve
ideeën verder te helpen en om scale-up voor starters
te bereiken en deze voor Zeeland te behouden. Dit
zou opgepakt moeten worden in combinatie met het
verder uitbouwen van het totale ecosysteem dat in
Vlissingen op de Kenniswerf reeds aanwezig is.
Het ontbreekt de gemeente Vlissingen vanwege haar
financiële positie echter aan middelen om hier echt
werk van te maken, bijvoorbeeld om de doorgroeiende startende ondernemers met passende huisvesting te faciliteren. Door geldgebrek ziet de gemeente
bijvoorbeeld geen mogelijkheden om het gehele
Kenniswerf-terrein in een keer aan te pakken.
In het versterken van de onderwijsstructuur is veelvuldig aangegeven dat het een gemis is dat er eigenlijk geen masteropleiding in de regio aangeboden
wordt en er ook geen promotiemogelijkheden zijn.

Dit veroorzaakt dat jeugd vroeg of laat vertrekt en
je onvoldoende studenten naar de regio trekt en/of
voor de regio behoudt. Zeeland blijft daarmee te veel
een mbo-regio zoals twee van onze respondenten
hun punt op scherp stelden. In verband met dit punt
is in interviews meermalen gewezen om de ontwikkelingen rondom de Delta University voor Deltavraagstukken. Dit integrale plan van de Hogeschool
Zeeland, UCR en Scalda om de kennis- en onderwijsinfrastructuur op de Zeeuwse prioritaire thema’s
verder te versterken, bevat juist ook op het binden
en trekken van ouderejaars studenten voorstellen.
Zoals het met de universiteiten van Gent, Utrecht,
Wageningen, Rotterdam en/of Delft ontwikkelen
van masteropleidingen.
Maatregel Tidal Technology Center
De maatregel tot het oprichten van het Tidal Technology Center sluit volgens ons prima aan op het
hiervoor beschreven pakket van structuurversterkende maatregelen. Dit centrum heeft als doel
het faciliteren en verder ontwikkelen van de getijdenenergiesector. Getijdenenergie ontwikkelt zich
namelijk in rap tempo tot commercieel toepasbare
technologie. In Nederland zijn al diverse turbineontwikkelaars actief, maar het ontbreekt hen nog
aan de faciliteiten om hun technologieën door te
ontwikkelen, te testen en te demonstreren. Het
idee is dat Zeeland met het Tidal Technology Center hierin voorziet en zo bijdraagt aan een sterke
positionering van het exportproduct voor heel
Nederland (natte aannemerij, ingenieursbureaus en
turbineontwikkelaars).
In de interviews is door verschillende respondenten
genoemd dat het Tidal Technology Center juist door
het unieke karakter van de voorziening zou kunnen bijdragen aan het versterken van de Zeeuwse
energiesector. De maatregel is in de praktijk ook
opgepakt, de faciliteit is inmiddels zelfs voor zo’n
90 procent gerealiseerd. Door financiële problemen
bij de betrokken subsidieontvanger is nu echter nog
niet duidelijk of de Tidal Technology Center ook
echt in bedrijf genomen kan worden. Het is daarom
nog niet aannemelijk te maken dat deze maatregel
doeltreffend zal zijn.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

Leefbaarheidsmaatregelen: arbeidsmarkt en
bevrijdingsmuseum
De twee leefbaarheidsmaatregelen beoordelen we om
verschillende redenen als doeltreffend. De maatregel
‘arbeidsmarkt’ stond destijds voor het voornemen
om een aanvalsplan te ontwikkelen om het structurele probleem van de Zeeuwse arbeidsmarkt te
verkleinen. In het rapport van de Commissie Balkenende was namelijk geconstateerd dat door vergrijzing en ontgroening de Zeeuwse arbeidsmarkt steeds
meer uit balans raakt; het tekort aan werknemers
om beschikbare banen te bezetten zou in de toekomst verder stijgen. Het voorgestelde aanvalsplan
is er gekomen en heeft goede resultaten opgeleverd.
Het aanvalsplan onderscheidt drie pijlers, zoals in
hoofdstuk 2 al is uitgewerkt. Met betrekking tot pijler 1 zijn gemeenten en UWV er ruim in geslaagd om
onbenut Zeeuws arbeidspotentieel in hun ‘kaartenbakken’ te mobiliseren voor vacatures die Zeeuwse
werkgevers open hadden staan. Voor pijler 2 zijn
vele partijen samen arbeidsmarktprojecten gestart
ter bevordering van een gezonde arbeidsmarkt. Er
zijn voor belangrijke sectorenpacten gesloten, er zijn
huisvestingsprojecten voor migranten opgezet, er is
een HRM-netwerk ontwikkeld en ook een Zeeuwse
vacaturebank. De provincie heeft tot slot op pijler
3 van het aanvalsplan samen met Via Zorg, de twee
Zeeuwse huisartsen-coöperaties en zorgwerkgevers
met succes via datagedreven marketing en creatieve
concepten extra huisartsen naar de regio weten te
halen. De ambitie is nu de gehanteerde werkwijze,
track & attract the talent, ook te gebruiken in andere
tekortsectoren. Het is voor ons aannemelijk dat
het aanvalsplan op korte termijn het tekort aan
arbeidskrachten in Zeeland heeft verkleind en op
langere termijn via het verbeteren van het vestigingsklimaat een bijdrage kan gaan leveren aan een
toekomstbestendige Zeeuwse arbeidsmarkt. Of dit
lange termijneffect gerealiseerd wordt, hangt volgens
geïnterviewden mede af van de vraag of er voldoende middelen beschikbaar komen om de aanpak
van track & attract the talent ook op te starten voor
andere tekortsectoren en of in de financiering van
de structurele lasten van de aanpak voorzien wordt.
Momenteel ligt de aanpak juist vanwege een tekort
aan middelen stil, en zorgt de Coronacrisis mogelijk
voor extra vertraging.

39

Vanuit de Regio Deal is ook geld aangewend voor
de uitbreidingen bij het Bevrijdingsmuseum Zeeland. Alhoewel de werkzaamheden voor Roosevelt
Experience nog bezig zijn, heeft de uitbreiding van
het Bevrijdingsmuseum nu al in extra bezoekersaantallen geresulteerd. Bij opening van de Experience
zullen de bezoekersaantallen zeker verder groeien.
Dit draagt dan zeker bij aan de vitaliteit en levendigheid van de kern Nieuwdorp en het gebruik van
recreatieve- en horecavoorzieningen in de gemeente
Borsele en daarbuiten. Belangrijk is volgens ons wel
dat, gezien de museumdichtheid in Zeeland, maximaal ingezet wordt op samenwerking tussen het
uitgebreide Bevrijdingsmuseum en bijvoorbeeld de
andere themamusea die de provincie Rijk is. In een
aantal gesprekken is met betrekking tot de investeringsmaatregel in het Bevrijdingsmuseum ook nog
een meer algemene opmerking gemaakt, namelijk
dat slechts een maatregel in een pakket van twintig
investeringsmaatregelen enigszins schraal afsteekt
tegen de vele omvangrijke plannen die er binnen de
provincie bestaan om te investeren in cultuur. Investeringen die nodig lijken om het vestigingsklimaat te
versterken voor de doelgroepen die men graag naar
de provincie wil laten verhuizen.
Maatregelen zonder maatschappelijke doeltreffend­
heid (of waarvan dit nog niet vast te stellen is)
Er zijn ook zeven maatregelen uit de investeringspakketten waarvoor we geen maatschappelijke doeltreffendheid hebben vastgesteld of waarvoor het nog te
vroeg is om dit vast te stellen. Dit heeft verschillende
redenen. De maatregelen ‘Kwaliteitsimpuls wonen
en leefbaarheid’ en ‘Slimme vervoersoplossingen
voor leerlingen’ hebben bijvoorbeeld bij de implementatie vertraging opgeleverd, en de feitelijke realisatie van de Central Gate-voorziening is afhankelijk
van wanneer er draagvlak is bij omwonenden voor
de ruimtelijke inpassing in het Sloe-gebied. Voor de
maatregel ‘Slimme vervoersoplossingen voor leerlingen’ geldt verder dat door de corona-maatregelen er
nu geen reisbewegingen van leerlingen en studenten
meer zijn, en het recent voor deze maatregel gestarte
reizigersonderzoek nu beperkt informatie oplevert.
Stap 2, op basis van de uitkomsten van het reizigersonderzoek ontwikkelen van slimme vervoersoplossingen, valt daardoor nog niet te maken. Voor de
hiervoor genoemde maatregelen geldt dat het nog te

40

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

vroeg is om een uitspraak te doen of ze maatschappelijk doeltreffend zijn.
Voor wat betreft de maatregel ‘Verduurzaming en
herstructurering bedrijventerreinen’ werd uit de
gesprekken duidelijk dat het niet erg aannemelijk is
dat verduurzaamde bedrijventerreinen voor bedrijven
van elders naar Zeeland gaan trekken. In het groepsgesprek over de voorzieningenmaatregelen is aangegeven dat dit voor bijvoorbeeld internationale bedrijven
geen selectiecriterium is, want deze bedrijven veronderstellen dat aangeboden bedrijventerreinen van
voldoende kwaliteit zijn. De ervaring leert wel dat dit
soort bedrijven veel ruimte zoeken om nieuwbouw te
plegen en dit is juist vaak niet te vinden op bestaande
terreinen. Gezien voorgaande, beoordelen wij de ‘Verduurzaming en herstructurering bedrijventerreinen’
als niet maatschappelijk doeltreffend in de zin dat het
vestigingsklimaat voor bedrijven van buiten de regio
erdoor verbeterd.
De interviews met betrekking tot de maatregel ‘PS
Loop’ hebben een dubbel beeld opgeleverd over de
verwachte maatschappelijke doeltreffendheid. De
maatregel maakt het mogelijk dat er in Terneuzen een
PolyStyreneLoop installatie komt voor de verwerking
van PS-schuim. De verwachting is dat deze demofabriek er aan zal bijdragen dat er kennis opgebouwd
wordt over recycling van dit soort materialen, wat
ook weer ingezet kan worden om andere afvalstromen
binnen Zeeland te recyclen. Dit zal zeker de industrie
in Zeeland helpen te verduurzamen. Onze gesprekspartners hebben aangegeven verder geen grote economische effecten te verwachten, de spin-off van de
installatie valt moeilijk in te schatten. In de interviews is de verwachting met ons gedeeld dat bedrijven
van buiten Zeeland niet met grote stromen materiaal
naar Zeeland komen en het is ook lang niet zeker dat
bedrijven zich in de toekomst hier zullen gaan vestigen omdat hier dit voorbeeldproject is gerealiseerd (is
ook niet uitgesloten). Het zal wel zo zijn dat vanuit
heel Europa er belangstelling kan ontstaan om van de
hier opgedane kennis te leren.
Voor de maatregel ‘Kwaliteit Zeeuwse kust, gebiedsontwikkeling en kwaliteitsimpuls’ geldt weer dat we
deze nu nog niet kunnen beoordelen op maatschappelijke doeltreffendheid. In het kader van deze maatregel

is in toeristisch gebied een gebiedsontwikkeling gestart
(De Banjaard in Kamperland); andere toeristische
gebiedsprojecten zijn door langere besluitvorming bij
gemeenten vertraagd. Hiermee is de inzet op brede
gebiedsontwikkeling ten behoeve van kwaliteitsverbetering minder dan verwacht. In gesprekken is aangegeven dat het voor gemeenten toch ingewikkelder is
dan verwacht om grote gebieden in een keer aan te
pakken. Het is makkelijker voor gemeenten om per
keer kleinere stukken aan te pakken, of daarmee van
start te gaan. Ook de hoge co-financieringseis is voor
sommige gemeente een belemmering. Om de echte
Zeeuwse recreatiebedrijven te verleiden een kwaliteitsimpuls te doen in hun bedrijf, is er verder uit hoofde
van deze maatregel het ‘fonds verblijfsrecreatie’
ingesteld. In de interviews is aangegeven dat voor de
coronacrisis zo’n 20 bedrijven met een aanvraag een
beroep op dit fonds hebben gedaan; 3 van deze aanvragen zouden op korte termijn worden toegekend.
Door de coronamaatregelen sinds half maart 2020 is
echter alles in een korte tijd veranderd, de toeristische
sector moet nu een enorm omzetverlies dragen. De
recreatieondernemers die net bereid waren om samen
met de provincie te investeren in de kwaliteit van
hun bedrijven, zijn nu vooral bezig om te overleven.
De lokale overheden proberen daar nu fondsen voor
beschikbaar te stellen. Het valt voor ons nu nog niet
vast te stellen hoe snel na opheffing van de beperkende corona-maatregelen het toeristische bedrijfsleven weer in de stand staat dat men bereid is om met
de provincie te investeren in de kwaliteit van hun
bedrijven. Dit is dan ook de reden dat wij de maatregel nu als nog niet bewezen doeltreffend beoordelen.
De gelden die met de Regio Deal-maatregelen ‘Voortgezet onderwijs Zeeuws-Vlaanderen’ beschikbaar
zijn gekomen, waren volgens betrokkenen absoluut
noodzakelijk om het op dit Zeeuwse eiland aanwezige
onderwijsaanbod voor de korte termijn beschikbaar
te houden. De maatregel heeft hiervoor echter nog
niet volledig tot een structurele oplossing geresulteerd.
Belangrijke bottleneck in het transitieplan daartoe
is dat er vanuit de betrokken gemeenten nog onvoldoende middelen beschikbaar zijn voor het realiseren
van de juiste huisvesting. Het volledige voortbestaan
en de kwaliteit van het voortgezet onderwijs in deze
grensregio al met al dus nog niet gegarandeerd, wat
wel van groot belang is voor de strategische perso-

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

neelsvoorziening van de bedrijven in deze regio. In
de interviews is de suggestie gedaan dat een uiteindelijke structurele oplossing mogelijk ligt in een betere
aansluiting met België voor wat betreft het voortgezet onderwijs. Omdat er nog geen zicht is op de
uiteindelijke structurele oplossing, valt de maatregel
door ons nu nog niet te beoordelen op zijn maatschappelijke doeltreffendheid.

3.4 PROFIJT VAN INVESTERINGS­
MAATREGELEN VOOR VLISSINGEN
In het algemeen geldt dat de structuurversterkende
maatregelen die wij als doeltreffend beoordelen voor
de provincie dit ook zijn voor de gemeente Vlissingen. De gemeente heeft daar al profijt van en dat
zal in de toekomst allen maar toenemen, al is dit
op dit moment nog niet direct meetbaar. Op het
niveau van de afzonderlijke maatregelen is er wel een
verschil zichtbaar in de mate waarin de gemeente
Vlissingen ervan heeft geprofiteerd of nog gaat
profiteren.
De maatregelen die het hoger beroepsonderwijs
versterken, versterken bijvoorbeeld niet de onderwijsinfrastructuur binnen de gemeente Vlissingen. Het
Joint Research Center zal namelijk gebouwd worden
in Middelburg en de bacheloropleiding Engineering
& Innovation wordt eveneens in Middelbrug gerealiseerd (bij het University College Roosevelt). Deze
maatregelen sluiten daarmee niet aan bij het lokale
structuurversterkend beleid dat de gemeente Vlissingen reeds in uitvoering heeft. De maatregelen
versterken natuurlijk wel de onderwijsinfrastructuur
als we naar het gehele agglomeraat Vlissingen/Middelburg kijken.
Van twee andere onderwijsmaatregelen heeft de
gemeente Vlissingen wel direct profijt, het gaat daarbij om de twee maatregelen in relatie tot het thema
Wind en Zee. Het vestigingsklimaat in de gemeente
voor bedrijven uit de offshore wind is er beter door
geworden.
De gemeente Vlissingen heeft zichtbaar profijt van
de maatregelen die innovatief ondernemerschap
moeten bevorderen. Dockwize, dat gevestigd is op de

41

Kenniswerf in Vlissingen, heeft met bewezen succes
gebruik kunnen maken van de investeringsgelden
hiervoor. Dit heeft ook in Vlissingen zelf in nieuwe
bedrijvigheid geresulteerd. Bij het vergroten van het
effect van deze maatregelen stuit de gemeente nu
op haar beperkte financiële mogelijkheden van dit
moment.
De financiële positie van Vlissingen heeft ook een rol
gespeeld bij het (vooralsnog) niet kunnen benutten
van twee andere investeringsmaatregelen. Het gaat
daarbij om de maatregelen ‘Kwaliteitsimpuls wonen
en leefbaarheid’ en ‘Verduurzaming en herstructurering bedrijventerreinen’.
Tot slot zaten er in de investeringspakketten ook
maatregelen die op voorhand niet gericht waren
op Vlissingen. Het meest duidelijk is dat voor de
investeringsmaatregelen in relatie tot het voortgezet
onderwijs in Zeeuws-Vlaanderen en het Bevrijdingsmuseum. Van deze maatregelen wordt dan ook geen
direct profijt voor Vlissingen verwacht. Voor een
andere investeringsmaatregel, ‘Kwaliteit Zeeuwse
kust, gebiedsontwikkeling en kwaliteitsimpuls’, geldt
dat de gemeente Vlissingen er maar beperkt van kan
profiteren. De toeristische bedrijvigheid bevindt zich
namelijk vooral elders in Zeeland.

3.5 CONCLUSIE
Maatregelen dragen bij aan versterking op
innovativiteit en economische structuur, geen direct
werkgelegenheidseffect
In de voorgaande subhoofdstukken hebben we uitgewerkt dat voor elf van de twintig maatregelen uit de
twee investeringspakketten geldt dat ze doeltreffend
zijn of het aannemelijk is dat dit in de toekomst zo
is. In de meeste gevallen betekent dit dat ze de regionale economische structuur versterken. In termen
van piramidemodel kan gesteld worden dat deze
maatregelen eraan bijdragen dat de basis verwerkt
is/wordt, het is aannemelijk dat de maatregelen
de Zeeuwse economie versterken op innovativiteit
(destijds rood stoplicht) en economische structuur
als bronnen van concurrentiekracht. De investeringsmaatregelen hebben niet of slechts beperkt
ingezet om de economie te versterken op bestuurlijke

42

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

structuur en regionale toegankelijkheid. Dit laatste
volgens velen ten onrechte gezien het grote vraagstuk
dat hier geldt voor de provincie. Ook het versterken
van het imago van Zeeland als woongebied met
een sterk leefmilieu is beperkt door de maatregelen
geraakt (Randstad werken, Zeeland leven).
Belangrijk is verder dat geen van de door ons geïnterviewde stakeholders verwacht dat de door ons
als doeltreffend beoordeelde maatregelen op korte
termijn zullen leiden tot substantiële groei in de
werkgelegenheid in Zeeland of specifiek in Vlissingen. Op lange termijn effecten verwacht men wel
een netto-effect hierop van de maatregelen. Het is
dan ook uitgesloten dat het verder, met extra investeringen, inzetten op de bestaande maatregelen tot
een vergelijkbaar direct werkgelegenheidseffect op
korte termijn zal leiden als met de komst van de
marinierskazerne naar Vlissingen bewerkstelligd zou
zijn geweest.
In gesprekken met ons is overigens steeds met klem
aangegeven dat het creëren van extra werkgelegenheid geen direct doel was dat met de marinierskazerne gerealiseerd zou worden. De komst van de
kazerne was vooral bedoeld om als deeloplossing
voor het demografisch probleem van ontgroening
waarmee de provincie en ook de gemeente Vlissingen worstelt. Met de komst van de kazerne zou er
namelijk in één klap een grote groep werknemers
tussen 20 en 45 jaar (met op termijn waarschijnlijk
ook hun partners en kinderen) naar de provincie
komen. De komst van de mariniers en hun gezinnen
zou op allerlei terreinen zijn effect hebben gehad op
het in stand houden en realiseren van voorzieningen
(scholen, sportverenigingen, divers cultuuraanbod
et cetera). De partners van mariniers hadden verder
openstaande vacatures moeten vervullen. Het afblazen van de komst van de Marinierskazerne betekent
dus vooral ook dat een grote kans gemist wordt om
problemen die het gevolg zijn van vergroening te
verkleinen.
Overige bevindingen
De interviews hebben ons niet alleen inzichten
opgeleverd om de verschillende maatregelen op doeltreffendheid te beoordelen. De belangrijkste overige
bevindingen geven we hieronder puntsgewijs weer:

O

O

O

Het wordt als een belangrijke meerwaarde van
de maatregelenpakketten gezien dat alleen al
het gezamenlijk aangaan van deze investeringsuitdagingen eraan heeft bijgedragen dat in de
voor Zeeland economische kansrijke sectoren
water, energie en voedsel de samenwerking tussen bedrijfsleven, onderwijs en overheid blijvend
versterkt is. De triple helix partijen weten elkaar
nu eerder en beter te vinden.
In veel gesprekken is aangegeven dat met het
treffen van maatregelen ter versterking van
Zeeuwse economie de grenzen tussen respectievelijk Nederland en Vlaanderen en Vlissingen
en Middelburg steeds minder lijken te spelen.
Oplossingen voor Zeeuwse problemen worden
meer dan ooit in bredere geografische verbanden gezocht, over gemeente-, provincie- en
landsgrenzen heen. Op allerlei terreinen zijn
er samenwerkingen met Vlaanderen en bijvoorbeeld de provincies Brabant en Limburg
(Innovatieprogramma OP Zuid). De samenwerkingen die in relatie tot Campus Zeeland
ontstaan bedrijfsleven, kennis- en onderwijsinstellingen passen ook in dit beeld. In interviews
is aangegeven dat er wel gewaakt moet worden
dat partijen niet weer terugvallen in het oude
grens-denken, ook al is iedereen zich bewust dat
dit soort discussies soms al zeer lang bestaan. Dit
denken is echter contraproductief voor de economische ontwikkeling in de regio.
In veel verbanden is voor het realiseren van
kansen voor en het oplossen van problemen van
de Zeeland de relatie gelegd met Vlaanderen.
Dit geldt bijvoorbeeld voor het bieden van een
structurele oplossing voor de continuïteit van het
voortgezet onderwijs in Zeeuw-Vlaanderen, de
gerealiseerde unieke havensamenwerking (North
Seaport) of het verbeteren van de toegankelijkheid van dat gebied. De mogelijkheden van een
goederenspoorlijn tussen Gent en Terneuzen worden nog onderzocht, hierbij zou het volgens velen
interessant zijn om ook na te gaan of deze spoorverbinding dan ook ingezet kan worden voor personenvervoer. Ook zouden er in de samenwerking
met de Universiteit van Gent gewerkt kunnen
worden aan echte masteropleidingen in Zeeland,

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

bij voorkeur in relatie tot de voor Zeeland prioritaire economische sectoren. De ruwe planvorming rondom de Delta University voor
Deltavraagstukken sluit hier goed op aan, waarin
overigens ook mogelijkheden verkend worden om
met andere universiteiten masteropleidingen te
starten (Utrecht, Wageningen, Rotterdam, Delft).
O

Het maatregelenpakket bevatte één maatregel in
relatie tot het versterken van het culturele aanbod in Zeeland, namelijk een investering om de
uitbreiding van het Bevrijdingsmuseum mogelijk
te maken. In aantal gesprekken is aangegeven
dat cultuur te vaak vergeten wordt bij samenstellen van economische investeringspakketten. Dit
terwijl een breed en voor verschillende leeftijdsgroepen interessant cultuuraanbod voor vele
inwoners een regio aantrekkelijk maakt om er te
(blijven) wonen of er naar toe te verhuizen.

O

Zeeland mist in Terneuzen een sterk triple helix
constructie specifiek rondom chemie, zoals dat
in Limburg bijvoorbeeld wel is ontstaan in Sittard
(Chemelot). Terneuzen heeft wel een chemische
industrie met ook grote bedrijven zoals Dow
Chemical. In de interviews is aangegeven dat de
chemische industrie in Zeeland nu onderdeel
is van de sector procesindustrie, waarbinnen
wel een triple helix structuur bestaat. De grote
chemische concerns zijn verder allemaal lid van
Smart Delta Resources, welke in de uitvoering
ook triple helix werkt.

O

In dit hoofdstuk is aangegeven dat de coronamaatregelen ook effect hebben gehad op van
sommige investeringsmaatregelen. Dit geldt zeker
voor de maatregel gericht op de kwaliteitsverbetering in de toeristische sector. Aangegeven
is dat voor het opvangen van de economische
gevolgen van corona provincies zoals Gelderland
en Brabant nu in voordeel zijn, zij hebben door
de verkoop van hun energiebedrijf veel reserves
opgebouwd en hebben nu extra ruimte voor stimuleringsmaatregelen. Voor de provincie Zeeland
geldt dat niet.

43

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

45

4 Conclusie
1. Vanuit economisch oogpunt gaat het momenteel,
ondanks dat de groei achterblijft in vergelijking
met andere regio’s, redelijk goed met de economie
van Zeeland. Dit is met name het geval wanneer
je de huidige situatie vergelijkt met de situatie
zoals geschetst in 2016. Bij deze conclusie hoort
wel een belangrijke kanttekening; sinds de vorige
meting is er wereldwijd sprake van hoogconjunctuur. Wanneer we kijken naar de structurele
ontwikkeling van de economie, scoort Zeeland
minder goed. In onze optiek is Zeeland economisch niet veel weerbaarder geworden en staat
het nog steeds onder demografische druk (met
name vanwege vergrijzing). Wel heeft Zeeland de
afgelopen jaren bestuurlijk verbeteringen gekend
en is onderlinge samenwerking tussen onderwijs,
bedrijfsleven en overheden verbeterd. Hoewel
de ontwikkelingen in Zeeland niet altijd één op
één en direct te koppelen zijn aan de genomen
investeringsmaatregelen naar aanleiding van
het rapport Zeeland in Stroomversnelling, heeft
de verbeterde bestuurlijke samenwerking en het
sturen op de prioriteiten naar aanleiding van dit
rapport wel bijgedragen aan het kunnen meevaren op de Nederlandse hoogconjunctuur. Echter
concluderen we dat de lage structurele economische weerbaarheid van Zeeland verontrustend is.
Op belangrijke bronnen van concurrentiekracht
scoort Zeeland ook in 2020 nog matig, dit gaat
met name op voor de thema’s: bereikbaarheid,
innovativiteit en krapte op de arbeidsmarkt.

2. Voor Vlissingen zien we op veel punten een
gelijkenis met Zeeland. In de afgelopen vijf jaar
zijn de indicatoren die de concurrentiekracht van
een regio meten nagenoeg allemaal verbeterd.
Echter, wanneer vergeleken met vier vergelijkbare
gemeenten valt op dat Vlissingen vaak achterblijft. De economische groei van Vlissingen komt
dus voor een groot deel door de huidige hoogconjunctuur en niet doordat er structurele verbeteringen zijn geweest. Dit is ook niet gek. Vlissingen
heeft lange tijd onder curatele gestaan vanwege
haar hoge schuldquote en had zelf weinig financiële ruimte om bepaalde sectoren te versterken.
Het besluit om af te zien van het naar Vlissingen
brengen van de Marinierskazerne, heeft voor
Vlissingen (en omliggende gemeenten) gevolgen:
a. De demografie zal niet bevorderd worden.
Op dit moment bestaat de Vlissingse bevolking, net als de rest van Zeeland overigens,
uit relatief veel ouderen. Hoewel het aantal
personen dat door komst van de Markaz aangetrokken wordt op een bevolking van 44.400
(2019) niet veel lijkt, zou het vooral de impact
op de leeftijdsopbouw zijn geweest dat de
vergrijzing zou tegengaan52). Dat ontbreekt nu.
Ook blijft verwachte structuurversterking van
de bredere regio uit.
b. Er is nog steeds een schaarste aan een bedrijf /
instelling van enige omvang dat relatief
ongevoelig(er) is voor conjuncturele schommelingen; de economie van Vlissingen is niet
veel weerbaarder geworden.

52) Ecorys, 2013. Impact Marinierskazerne Vlissingen.

46

ACTUALISATIE EN BELEIDSEVALUATIE ‘ZEELAND IN STROOMVERSNELLING’

3. Er zijn ook lichtpunten. De recente groei van
de West-Europese offshore windsector en de
beschikbare ruimte en locatie van Vlissingen
vulden elkaar goed aan. Om in de toekomst verdere groei te faciliteren dient men wel de huidige
krapte op de arbeidsmarkt aan te pakken. Huidige
krapte op de arbeidsmarkt is deels te verklaren
door de slechte bereikbaarheid van Vlissingen
en de hieraan gerelateerde uitstroom van jong
volwassenen richting de randstad.

4. De thema’s economische structuur en innovativiteit (zie Piramide van Gardiner) worden beïnvloed door de maatregelen uit het pakket. Voor
het hele pakket geldt dat, daar waar ze positief
doeltreffend voor de regionale economische
structuur worden gezien, men echt economische
effecten op bijvoorbeeld werkgelegenheid pas op
langere termijn verwacht. Meer inzetten op dit
soort maatregelen als compensatie voor het niet
bouwen van de marinierskazerne in Vlissingen
levert – voor zover dit in te schatten is zo recent
na het nemen van de maatregelen – om die reden
op korte termijn dan ook niet hetzelfde directe
werkgelegenheidseffect als de komst van de
kazerne.
Belangrijk is om hierbij direct aan te geven dat
het creëren van nieuwe werkgelegenheid geen
direct doel was dat met de marinierskazerne
beoogd werd. De komst ervan had vooral moeten
bijdragen aan het verkleinen van demografisch
probleem van ontgroening waarmee de provincie
en ook de gemeente Vlissingen al jaren worstelt.
De komst van de jonge mariniers en hun gezinnen naar de regio zou op allerlei terreinen zijn
effect hebben gehad op het in stand houden en
realiseren van voorzieningen (scholen, sportverenigingen, divers cultuur aanbod et cetera), de
partners hadden verder mogelijk openstaande
vacatures kunnen vervullen. Het afblazen van
de komst van de Marinierskazerne betekent dus
vooral ook dat de regio een kans is misgelopen
om problemen van ontgroening te verkleinen.

5. Clustersamenwerking tussen bedrijven, onderwijs
en overheden op prioritaire thema’s blijkt structuurversterkend voor de economie te zijn. De
aansluiting tussen het onderwijs en kennisstellingen op onderzoeksinstituten in relatie tot de
voor Zeeland prioritaire sectoren Energie, Voedsel
en Water kunnen nog verder versterkt worden,
dit levert naar verwachting extra bedrijvigheid
op. Noodzakelijk is het hierbij dat ook de arbeidsmarkt structureel verbeterd wordt, hiervoor zal
het ook nodig zijn om meer talenten van buiten
de regio aan te trekken. Hiervoor is het belangrijk goed zicht te krijgen op wat het imago van
Zeeland als woongebied is onder talenten elders.

6. De focus op de prioriteiten water, energie en
voedsel is krachtig en moet behouden worden.
Hieromheen zou ook meer bedrijvigheid georganiseerd kunnen worden. Kennisontwikkeling krijgt
nog wel een impuls als de planvorming rondom
de Delta University voor Deltavraagstukken verder geconcretiseerd wordt, met onder andere nog
intensievere samenwerking met universiteiten
elders om masteropleidingen in Zeeland aan te
bieden.

7. Bereikbaarheid verbeteren heeft nu een momentum. De opgave rondom bereikbaarheid is de
afgelopen jaren alleen nog maar pregnanter
geworden dan het al was ten tijde van het advies
van de Commissie Balkenende. Een investering
op dit terrein, zowel op goederenvervoer als op
personenvervoer, kan een grote stimulans in
het realiseren van andere opgaven waarvoor
Zeeland staat zoals die rondom het aantrekken
van WO-instellingen of het versterken van het
havengebied.

Actualisatie en beleidsevaluatie van het advies ‘Zeeland in Stroomversnelling’ van de Commissie
Structuurversterking en werkgelegenheid Zeeland (2016)

47