Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 1214

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 juli 2023
Het cao-stelsel is van grote betekenis voor de arbeidsverhoudingen in
Nederland. Collectieve arbeidsvoorwaarden en het algemeen verbindend
verklaren (avv) van cao-bepalingen creëren rust en stabiliteit. Ook biedt
het stelsel cao-partijen de ruimte om maatwerk toe te passen. Op verzoek
van uw Kamer via de motie vann het lid Smals1 heb ik bij sociale partners
geïnventariseerd «welke algemeen verbindend verklaarde bepalingen in
cao’s als knellend of belemmerend worden ervaren». Middels deze brief
informeer ik u hierover en voldoe ik aan de vraag uit de motie om met een
voorstel te komen waarmee deze knelpunten kunnen worden verholpen,
met daarbij expliciete aandacht voor het stimuleren van het gebruik van
hardheidsclausules.
Eén van de belangrijkste uitkomsten van ons cao-stelsel is dat het
bijdraagt aan meer gelijke concurrentieverhoudingen. Wanneer individuele werkgevers gehouden zijn om arbeidsvoorwaarden op alle
werknemers toe te passen kan men hier geen concurrentievoordeel uit
halen en wordt een race-to-the-bottom op arbeidsvoorwaarden in een
branche of sector voorkomen. Daarnaast zijn de transactiekosten voor
werkgevers en werknemers lager doordat op bedrijfs-, branche- of
sectorniveau wordt gesproken over arbeidsvoorwaarden. Tevens bestaat
er ruimte voor het meewegen van belangen die breder zijn dan alleen die
van de direct betrokkenen. In de genoemde motie wordt ook aangegeven
dat het algemeen verbindend verklaren van cao’s een belangrijke rol
speelt bij het beschermen van de onderhandelingspositie van werknemers
en het voorkomen van concurrentie op arbeidsvoorwaarden. Maar de
motie kaart ook aan dat in sommige gevallen de algemeen verbindend
verklaarde bepalingen als te knellend of belemmerend worden ervaren
door werkgevers en werknemers. Hierbij wordt genoemd dat voor een
toekomstbestendige en wendbare arbeidsmarkt bij werkgevers en
werknemers een behoefte bestaat aan meer wendbaarheid en maatwerk.

1

kst-29544-1214
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 36 200 XV, nr. 41

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 544, nr. 1214

1

Doordat niet alle individuele werkgevers en werknemers direct betrokken
zijn bij de arbeidsvoorwaardenvorming, herkent mogelijk niet iedereen
zich in de gemaakte afspraken. Werkgevers en werknemers kunnen zich
aansluiten bij de relevante werkgevers- of werknemersorganisaties om zo
een stem te krijgen aan de cao-tafel. Zij zijn dan direct gebonden aan de
cao, en niet langer uitsluitend via avv. Dit zal echter niet altijd een
oplossing zijn. Cao-partijen hebben de mogelijkheid ruimte te creëren in
de cao voor afwijkende afspraken, bijvoorbeeld door te kiezen voor een
minimum-cao, het opnemen van een hardheidsclausule, een
decentralisatie- of dispensatiebepaling, of door aanpassing van de
werkingssfeer. Bij een minimum-cao kan ten voordele van de werknemer
van een cao worden afgeweken van de gemaakt afspraken. Met een
minimumbepaling kan dit ook op het niveau van specifieke
cao-bepalingen worden afgesproken. Ook met een hardheidsclausule kan
worden afgeweken van een cao-bepaling, bijvoorbeeld in de situatie dat
een werknemer of werkgever hier onevenredig nadelig door wordt
getroffen.2 Met een decentralisatiebepaling krijgen werkgevers de
mogelijkheid om op ondernemingsniveau in overleg met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging afspraken te maken die
afwijken van de cao. En door middel van een dispensatiebepaling of
uitzondering in de werkingssfeer kunnen cao-partijen overeenkomen dat
een bedrijf of subsector geheel of gedeeltelijk wordt of kan worden
uitgezonderd van de toepasselijkheid van de cao. Daarnaast kunnen
belanghebbenden (waaronder werkgevers of werknemers) die menen dat
cao-bepalingen in een specifieke situatie knellen bedenkingen en
dispensatieverzoeken indienen bij de Minister van SZW tijdens de
tervisielegging van een avv-verzoek.
Voorbeelden zijn onder andere te vinden in de cao’s Metalektro,
Zelfstandige drogisterijbedrijven en Bouw & Infra. In de cao Metalektro is
vastgelegd dat de werkgever in voor werknemers gunstige zin kan
afwijken van cao-bepalingen. Afwijken in ongunstige zin van een
cao-bepaling is mogelijk wanneer daar belangrijke redenen voor zijn en
overeenstemming is bereikt op ondernemingsniveau met de werkgeversorganisatie en de vakbonden. Ook kan een individuele werkgever een
zogenoemde MetalektroB-cao afsluiten met de betrokken vakbond om (in
negatieve zin) af te wijken van de cao. De cao Zelfstandige drogisterijbedrijven bevat een hardheidsclausule voor werknemers voor wie wijziging
van werktijden tot ingrijpende tijdelijke of blijvende problemen leidt. Per
individueel geval wordt dan in redelijkheid en billijkheid een oplossing
gezocht, rekening houdend met belangen van de werkgever en
werknemer. De cao Bouw & Infra bevat een hardheidsclausule in het
reglement tijdspaarfonds. Hiermee kan het bestuur van de stichting
tijdspaarfonds een afwijkende beslissing nemen indien bepalingen in het
reglement in individuele gevallen of in categorieën van gevallen leiden tot
niet voorziene of onbedoelde gevolgen.
Ik vind het belangrijk dat het opnemen van een afwijkingsmogelijkheid
een bewuste afweging is, om de werking van het stelsel niet te ondermijnen. Wanneer bijvoorbeeld de gelijke concurrentieverhoudingen of
bescherming van onderhandelingspositie van de werknemers in het
geding dreigen te komen, is het creëren van een afwijkingsmogelijkheid
niet wenselijk. Dit neemt niet weg dat er behoefte kan bestaan aan
maatwerk en flexibiliteit.
Bij sociale partners is verkend in hoeverre zij bekend zijn met signalen
over algemeen verbindend verklaarde bepalingen die een knellende of
2

Met een hardheidsclausule kunnen twee soorten bepalingen worden bedoeld: een bepaling op
individueel niveau die een afwijkingsmogelijkheid creëert voor individuele werkgevers als aan
een door de cao-partijen gekozen voorwaarde wordt voldaan (zoals een onevenredig nadelig
effect), of een bepaling die cao-partijen verplicht om in bijzondere of onverwachte situaties
opnieuw om de onderhandelingstafel te gaan zitten om de cao-bepalingen aan te passen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 544, nr. 1214

2

belemmerende werking hebben. Hieruit komt naar voren dat wordt
herkend dat sommige cao-afspraken door individuele werkgevers als
knellend kunnen worden ervaren. Er wordt daarom belang aan gehecht
dat de mogelijkheid bestaat om niet gebonden te zijn aan een algemeen
verbindend verklaarde cao. Hierbij wordt echter ook steevast het doel van
de cao en het avv-stelsel genoemd; generieke afspraken maken die een
gelijk speelveld creëren en concurrentie op arbeidsvoorwaarden
voorkomen. Daarom mag ook het afwijken van een cao-afspraak wat
betreft sociale partners niet laagdrempelig en ongelimiteerd worden
toegepast. Cao-partijen hebben binnen het huidige stelsel voldoende
mogelijkheden voor het faciliteren van afwijkende cao-afspraken. Daarbij
wordt door sociale partners aangegeven dat het vervolgens belangrijk is
dat partijen zich bij het opstellen van een cao afvragen of uiteenlopende
belangen zorgvuldig zijn meegewogen, en de juiste mate van flexibiliteit
en maatwerk wordt bewerkstelligd.
Ook geven sociale partners aan dat bij een cao naar een totaalbeeld moet
worden gekeken. Bij het opstellen van een cao wordt een pakket gemaakt,
waarvan niet zomaar van een onderdeel kan worden afgeweken zonder
dat dit impact heeft op andere onderdelen van de cao. Dit onderstreept
het belang van een zorgvuldige toepassing van afwijkingsmogelijkheden.
Het stimuleren van hardheidsclausules, zoals de motie voorstelt, is dan
ook niet zonder meer wenselijk. Cao-partijen kunnen dit bieden voor
individuele werkgevers en werknemers wanneer zij dat passend vinden,
maar hebben hier ook andere manieren voor, zoals de cao Metalektro laat
zien. Bovendien wordt met het toetsingskader algemeenverbindendverklaring cao-bepalingen geen sturing gegeven op de inhoud van cao’s,
omdat dit raakt aan de onderhandelingsvrijheid van sociale partners.
Het doel om de wendbaarheid van werkgevers en werknemers te
vergroten, steun ik. In de voortgangsbrief arbeidsmarkt van 3 april jl.
(Kamerstukken 30 012 en 29 544, nr. 151) heb ik duidelijk gemaakt op
welke manier daar de komende tijd werk van wordt gemaakt. Maar ik vind
ook dat niet lichtvaardig mag worden omgegaan met het risico van het
ondermijnen van het stabiliserende karakter van de cao en avv. De inhoud
van cao’s dient te worden overgelaten aan sociale partners. Die expertise
ligt bij hen. Zij kunnen zelf het beste beoordelen of en welke afwijkingsmogelijkheden, zoals een hardheidsclausule, passend en wenselijk zijn in
een sector of branche. Het gesprek met sociale partners geeft nu geen
aanleiding om de reeds bestaande afwijkingsmogelijkheden van
algemeen verbindend verklaarde cao-bepalingen aan te passen.
Ik blijf aandacht houden voor dit onderwerp en sta open voor een gesprek
over dergelijke ervaringen en signalen van (decentrale) sociale partners.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
C.E.G. van Gennip

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 544, nr. 1214

3