Bijlage bij Kamerbrief publieke belangen analyse financiële sector

Publiek belang

OMSCHRIJVING

INITIATIEVEN

ROL INDIVIDUELE FINANCIËLE
INSTELLING/VOLKSBANK

Borging van de
chartale
infrastructuur en
dienstverlening

Het behouden van het gebruik van contant
geld is belangrijk om de toegankelijkheid en
inclusiviteit van het betalingsverkeer te
behouden.

De chartale keten, de circulatie van contant geld, is op dit
moment weinig gereguleerd. Momenteel is die
verantwoordelijkheid ingevuld met vrijwillige afspraken
tussen banken, consumentenorganisaties en
vertegenwoordigers van toonbankinstellingen in het
Convenant Contant Geld.1 Uit onderzoek van PwC blijkt dat
de chartale infrastructuur op de langere termijn niet op een
maatschappelijk wenselijk niveau kan worden aangeboden
op basis van vrijwillige afspraken.2
Op basis van het rapport van PwC is het de beste optie om
banken wettelijke verplichtingen op te leggen om een
bepaald basisniveau aan diensten te leveren. De banken
hebben de dienstverlening tot op heden immers ook
aangeboden, het past bij de maatschappelijke rol van
banken en banken zijn het beste geëquipeerd om, binnen
de eisen van het basisniveau, de infrastructuur duurzaam
en op efficiënte wijze aan te bieden.

Met het wetsvoorstel over een bancaire
verplichting sluit Nederland aan bij andere
Europese landen die wetgeving voor de chartale
infrastructuur hebben ingevoerd.

Bepaalde groepen in de samenleving,
waaronder ouderen, laaggeletterden of
mensen met een functiebeperking zijn nog in
hoge mate afhankelijk van contant geld.
Contant geld dient als terugvaloptie bij
pinstoringen.
Ook is contant geld de enige vorm van publiek
geld, tegenover privaat geld op
bankrekeningen.
Daarom is het belangrijk dat contant geld
bereikbaar, bruikbaar en betaalbaar blijft.

Toegang giraal
betalingsverkeer

De afgelopen jaren zijn er signalen van
groepen klanten die problemen ervaren met
toegang tot het betalingsverkeer en dan
specifiek met het openen of behouden van
een betaalrekening.
Toegang verkrijgen is soms lastig vanwege
bijvoorbeeld mogelijke witwasrisico’s,
commerciële redenen, milieuredenen,
maatschappelijke redenen, governance
redenen en/of reputatierisico’s. Dit is een
probleem, omdat deze zakelijke klanten

Naast de vrijwillige afspraken wordt dan ook gewerkt aan
een wetsvoorstel dat banken een 3 zorgplicht geeft voor
een adequate chartale basisinfrastructuur, die beschikbaar,
bereikbaar en betaalbaar is voor de gebruikers (zowel
consumenten als toonbankinstellingen). Dit wordt in de
komende maanden uitgewerkt, met het streven om het
ontwerp begin 2024 in consultatie te brengen.
In de ‘beleidsagenda aanpak witwassen’ zijn verschillende
acties aangekondigd om dit probleem op te lossen. Het
gaat hierbij om gesprekken tussen sectoren, banken,
toezichthouders en het ministerie om problemen scherp te
krijgen en oplossingen te formuleren/implementeren die
per klantgroep verschillen.5 Ook DNB en de banken hebben
verschillende stappen gezet in dit kader. Daarnaast wordt
voor zakelijke cliënten voor wie deze oplossingen
onvoldoende blijken te zijn de introductie van een
basisbetaalrekening overwogen.

Andere opties voor borging van dit belang zijn
overwogen, maar deze vereisen een veel
indringender ingrijpen in de markt. De modellen
zouden leiden tot een ingewikkeldere en
langdurigere transitie die met meer
onzekerheden omgeven is. Ook zijn de publieke
uitvoeringskosten hoger. Het risico is groot dat
de chartale keten daarmee – zeker in verhouding
tot regulering – inefficiënter zou worden. In
vergelijking met de voorgenomen verplichtingen
voor banken, zijn deze opties niet doelmatig.4
Op dit moment wordt daarom geen specifieke rol
voor de Volksbank of een andere (nieuw op te
zetten) financiële instelling voorzien om dit
publieke belang te borgen.

De verwachting is dat met de uitvoering van de
acties uit de beleidsagenda witwassen het
publieke belang voldoende geborgd zal zijn.
Alle risicovolle cliënten door een publieke
instelling en met publieke kosten van een
rekening voorzien is niet wenselijk.
Daarnaast zou het hebben van een dergelijke
bankrekening stigmatiserend kunnen werken.
Op dit moment wordt daarom geen specifieke rol
voor de Volksbank of een andere (nieuw op te

1

Kamerstukken II, 2021/22, 27 863, nr. 100.
Bijlage ‘Rapport ‘Toekomstige inrichting van de chartale keten’ bij Kamerstukken II, 2022/23, 27 863, nr. 137.
3
Kamerstukken II, 2022/23, 27 863, nr. 137.
4
Kamerstukken II, 2022/23, 27863, nr. 137.
5
Kamerstukken II, 2022/23, 31477, nr. 80 & 90.
2

1

daardoor moeilijker kunnen meedoen in de
maatschappij.

Fysieke
dienstverlening

Sinds een aantal jaar is er sprake van een
toenemende mate van digitalisering in de
samenleving en in het betalingsverkeer.
In de meest recente bereikbaarheidsmonitor
van het Maatschappelijk Overleg
Betalingsverkeer (MOB) staat dat banken hun
lokale bankkantoren sluiten met het oog op de
steeds verdergaande digitalisering van
diensten. Ook andere analoge dienstverlening
verdwijnt of verschraald, zoals de acceptgiro.
6

Tegelijkertijd zijn er groepen in de
samenleving die afhankelijk zijn van fysieke
dienstverlening, of hier de voorkeur aan
geven. Het is van belang om ook voor deze
groepen financiële dienstverlening
toegankelijk te houden.

Bankdiensten
Caribisch Nederland

Door de beperkte omvang van de markt in
Caribisch Nederland is er op de eilanden
sprake van beperkte bancaire dienstverlening,
met name op Saba en in mindere mate op
Sint Eustatius. Het bestaan van een stabiel
minimumaanbod bancaire dienstverlening is
voorwaardelijk voor de economische
ontwikkeling van Caribisch Nederland en de
zelfontplooiing van de inwoners van de
eilanden. En ook voor de uitvoering van
verschillende overheidstaken, zoals
belastingen en een depositogarantiestelsel.

zetten) financiële instelling voorzien om dit
publieke belang te borgen.
In het MOB, waarin zowel aanbieders als afnemers van het
betalingsverkeer vertegenwoordigd zijn, is er veel
aandacht voor de toegankelijkheid van het
betalingsverkeer.
In mei 2021 is een Actieplan Toegankelijk Betalingsverkeer
opgesteld naar aanleiding van de resultaten van de
Bereikbaarheidsmonitor 2021.7 Dit actieplan is uitgevoerd
door de banken in samenwerking met DNB en
maatschappelijke organisaties uit het MOB.8 Het actieplan
richtte zich op het verbeteren van de bekendheid van
bestaande initiatieven van de banken voor kwetsbare
groepen, het samen met maatschappelijke organisaties
inventariseren van de behoeftes van kwetsbare groepen en
passende oplossingen bedenken waar die nog onvoldoende
door bestaande initiatieven kunnen worden afgedekt.
Onderdeel was ook het opzetten van informatiepunten van
de vier grootbanken gezamenlijk bij alternatieve locaties,
zoals bibliotheken.

Indien de samenwerking in het MOB niet
toereikend is, zou overwogen kunnen worden om
gebruik te maken van andere maatregelen,
waaronder regulering. Er kunnen bijvoorbeeld
verplichtingen komen om bankkantoren of
servicepunten te openen, of om andere diensten
fysiek aan te bieden. Het ligt dan voor de hand
om een dergelijke verplichting voor alle (grote)
banken te introduceren (zie ook de aankomende
regelgeving inzake de infrastructuur voor contant
geld) en niet om slechts één bank hiermee te
belasten.
Op dit moment wordt daarom geen specifieke rol
voor de Volksbank of een andere (nieuw op te
zetten) financiële instelling voorzien om dit
publieke belang te borgen.

In januari 2023 hebben de banken een versterkt
Commitment uitgesproken om de toegankelijkheid van het
betalingsverkeer te verbeteren. Het programma kan
worden gezien als een intensivering en vervolg op het MOB
Actieplan Toegankelijkheid dat recent is afgerond.
Op dit moment worden de mogelijkheden om de bancaire
dienstverlening, met name op Saba, aan te wijzen als een
Dienst van Algemeen Economisch Belang (DAEB) verkend.9
Via deze Europeesrechtelijke route zou het mogelijk zijn
om tegen een vergoeding een instelling aan te wijzen om
afgesproken bancaire diensten te verlenen die zonder
vergoeding niet rendabel zouden zijn. De staatssteun en
aanbestedingsaspecten hiervan worden nu onderzocht.

Een Nederlandse staatsbank in Caribisch
Nederland ligt niet voor de hand gezien de aard
en het karakter van de lokale markt. Hierbij valt
te denken aan het gebruik aldaar van de
Amerikaanse dollar als betaalmiddel en de zeer
beperkte markt. Extra toetreders zouden
bovendien kunnen leiden tot het vertrek van de
huidige spelers op de markt.
Op dit moment wordt daarom geen rol voor de
Volksbank of een andere (nieuw op te zetten)
financiële instelling voorzien om dit publieke
belang te borgen.

6

Resultaten van de MOB-vergadering 20 mei 2021, te raadplegen via: Resultaten MOB-vergadering 20 mei 2021 (dnb.nl).
Resultaten van de MOB-vergadering 20 mei 2021, te raadplegen via: Resultaten MOB-vergadering 20 mei 2021 (dnb.nl).
8
Resultaten van de MOB-vergadering 20 mei 2021, te raadplegen via: Resultaten MOB-vergadering 20 mei 2021 (dnb.nl).
9
Kamerstukken II, 2023/24, 36 410, nr. IV-4
7

2

Kredietverlening
MKB

Voldoende toegang tot zakelijke
kredietverlening voor het midden- en klein
bedrijf (MKB) draagt bij aan innovatie,
werkgelegenheid en groei van de Nederlandse
economie. De bancaire kredietverlening is
tussen 2012 en 2016 gedaald, waarna het is
gestabiliseerd. Het is echter niet eenvoudig
vast te stellen of sprake is van marktfalen op
de markt voor MKB kredietverlening.10
Hoge regeldruk en de concentratie van het
Nederlandse bankenlandschap kunnen ervoor
zorgen dat relatief kleine leningen minder
aantrekkelijk zijn voor banken om te
verstrekken. Bancair krediet is echter nog
steeds de belangrijkste financieringsvorm voor
het MKB, hoewel het belang van niet-bancaire
financieringsvormen de afgelopen jaren is
toegenomen.

Financiering
duurzame transitie

Voor de duurzame transitie is het essentieel
dat private kapitaalstromen vergroenen en dat
duurzaamheidsrisico’s worden afgebouwd. De
middelen die banken, verzekeraars,
pensioenfondsen en vermogensbeheerders
investeren en beheren kunnen een positieve
klimaatimpact maken.
Tegelijkertijd is het voor de financiële
stabiliteit van groot belang dat blootstellingen
aan niet-duurzame activiteiten worden
afgebouwd.
Daarnaast is het van belang om duurzame
investeringen rendabel te maken en om
daarmee meer financiering beschikbaar te
stellen voor de benodigde transitie.

Er bestaan reeds verschillende publieke instrumenten om
het financieringsaanbod voor MKB-ondernemingen te
stimuleren, zoals de Borgstelling MKB-kredieten, Garantie
Ondernemingsfinanciering en Qredits.
Er is recentelijk een strategie voor het versterken van de
financieringsmarkt gepresenteerd, waarin ook
vervolgacties worden genoemd.11
In 2023-2024 zal er een IBO Bedrijfsfinanciering
plaatsvinden.12 Het IBO bedrijfsfinanciering zal aandacht
schenken aan de positie van kredietinstellingen binnen de
bedrijfsfinancieringsmarkt, en onderzoeken of er sprake is
van marktfalen binnen het huidige
bedrijfsfinancieringsbeleid.

Er zijn reeds verschillende instrumenten om
kredietverlening aan het MKB te stimuleren.
Aankomend jaar wordt een IBO
Bedrijfsfinanciering uitgevoerd, waarin zal
worden bekeken of sprake is van marktfalen. Het
is aangeraden om de uitkomsten hiervan eerst af
te wachten.
Op dit moment wordt geen rol voor de Volksbank
of een andere (nieuw op te zetten) financiële
instelling voorzien om dit publieke belang te
borgen. Het doel is juist brede, voldoende
toegang voor zakelijke kredietverlening voor het
MKB.

Daarnaast wordt de komende periode met financiers,
adviseurs, ondernemersorganisaties, overheden en
toezichthouders gewerkt aan een MKBfinancieringsakkoord.
In Europese context wordt ingezet op de verdieping van de
kapitaalmarktunie om bijvoorbeeld
marktfinancieringsvormen te bevorderen.13
Financiële instellingen nemen in toenemende mate acties
om hun portfolio’s te ‘vergroenen’ en om bij te dragen aan
een positieve invloed op klimaat.
In 2019 hebben Nederlandse financiële instellingen zich
gecommitteerd aan de doelen van Parijs en zij nemen
sindsdien stappen om aan de groene transitie bij te
dragen. De overheid neemt deel aan de Commissie
Financiële Sector Klimaatcommitment met de sector en
informeert de Kamer over de voortgang op dit
commitment. De ministers van Financiën en K&E hebben
bovendien aangekondigd om te onderzoeken of eventuele
wetgeving dit verder kan stimuleren.
In Europa wordt op verschillende terreinen ook reeds
gewerkt aan wetgeving. Voorbeelden hiervan zijn de
richtlijn en verordening kapitaalvereisten (CRR/CRD) en de
EU-richtlijn duurzaamheidsrapportering (CSRD).
Naast het belang van normeren is het eveneens belangrijk
dat in de reële economie wordt gekeken naar beprijzen en

Het uitgangspunt is dat financiering voor de
economie van de toekomst primair vanuit de
markt komt. De EU faciliteert dit o.a. met een
verplichting voor ondernemingen om transparant
te zijn over hun duurzaamheidsimpact, -kansen
en risico’s en moeten financiële instellingen beter
rekening houden met duurzaamheidsrisico’s op
hun balans.15
Daar waar de investeringen niet interessant zijn
voor de markt, spelen bijvoorbeeld Invest-NL,
het Klimaatfonds en het Nationale Groeifonds een
rol. Er zijn reeds verschillende typen
(markt)financiering beschikbaar, waarbij geen
tekortkoming wordt geconstateerd dat door de
Volksbank kan worden gevuld.

Op dit moment wordt daarom geen rol voor de
Volksbank of een andere (nieuw op te zetten)

10

De gemiddeld gezien relatief sterke financiële positie en voldoende eigen middelen van het MKB kunnen bijvoorbeeld een oorzaak zijn van lage vraag naar externe financiering. Bovendien kunnen nieuwe bedrijven
een track-record missen en een onzeker toekomstbeeld hebben, waardoor bancair krediet geen optie is.
11
Kamerstukken II, 2022/2023, 32637, nr. 578.
12
Miljoenennota 2024, bijlage 18. 18 TAAKOPDRACHTEN IBO'S | Ministerie van Financiën - Rijksoverheid (rijksfinancien.nl)
13
Kamerstukken II 2020/21, 22 112, nr. 2953
15
Voorbeelden hiervan zijn de richtlijn en verordening kapitaalvereisten (CRR/CRD) en de EU-richtlijn duurzaamheidsrapportering (CSRD).

3

Veilig sparen

Het is van belang dat burgers en bedrijven
veilig kunnen sparen. Er zijn reeds
verschillende maatregelen genomen om
deposito’s (tot 100.000 euro per bank) te
beschermen. Toch kan de noodzaak dat de
overheid moet ingrijpen bij een bank niet
geheel worden uitgesloten, en komt de vraag
op of commerciële banken, door de
eigenschappen van hun model, ooit volledig in
staat zullen zijn om alle deposito’s (boven de
100.000 euro) met zekerheid te garanderen
én tegelijkertijd ook optimaal hun functie in
de reële economie te vervullen.

subsidiëren.14 Tegelijkertijd wordt ook al via andere wegen
voorzien in het bieden van financiering, bijvoorbeeld via
Invest-NL, het Klimaatfonds en het Nationaal Groeifonds.

financiële instelling voorzien om dit publieke
belang te borgen.

Sinds de oprichting van de bankenunie zijn veel stappen
gezet om het toezicht op banken te versterken, alsook om
raamwerken op te richten om falende banken ordentelijk af
te kunnen wikkelen. Daarnaast is er een
depositogarantiestelsel om spaartegoeden tot 100.000
euro per bank te beschermen.

Het is door verschillende maatregelen reeds
mogelijk om veilig te sparen.
Indien toch zou worden besloten dat dit niet
toereikend zou zijn, zijn primair verschillende
maatregelen denkbaar om spaartegoeden nog
beter te beschermen, bijvoorbeeld in het
liquiditeits- en kapitaaleisenraamwerk of door
een verhoogde dekking binnen het
depositogarantiestelsel. Ook lopen er reeds
onderhandelingen over voorstellen voor een
digitale euro.

In het publieke en politieke debat zijn de afgelopen jaren
verschillende initiatieven genoemd die potentieel een
bijdrage kunnen leveren aan het versterken van de
financiële stabiliteit, de weerbaarheid van banken en de
bescherming van spaarders. Voorbeelden daarvan zijn een
veilige (publieke) spaarbank, aangepaste kapitaaleisen en
de digitale euro als spaarmiddel. Overigens heeft de
Europese Commissie recentelijk voorstellen t.a.v. een
digitale euro gepresenteerd.
Op verzoek van de Kamer worden bij het ministerie van
Financiën opties die verdere invulling geven aan dit doel
verder verkend in een onderzoek naar de mogelijkheden
die de weerbaarheid van de bankensector kunnen
versterken.16 Deze ambtelijke verkenning zal zich richten
op de lange termijn, waarbij het uitgangspunt een stabiele
bankensector is die ten dienste staat van de reële
economie en maatschappij. Dit rapport wordt met de
Kamer gedeeld.

Op dit moment wordt daarom voorlopig geen rol
voor de Volksbank of een andere (nieuw op te
zetten) financiële instelling voorzien om dit
publieke belang te borgen.
Op verzoek van de Tweede Kamer loopt er nog
een onderzoek naar opties om de bankensector
nog weerbaarder te maken, waarbij ook de
toegevoegde waarde van een (eventueel nieuw
op te richten) veilige publieke spaarbank en de
mogelijke rol van Volksbank wordt
geanalyseerd.17 Over de uitkomsten van dit
onderzoek zal de Kamer begin volgend jaar
worden geïnformeerd.

14

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid | Tweede Kamer der Staten-Generaal
Kamerstukken II, 2022/2023, 21 501-07, nr. 1969.
17
Conform de motie van de leden Grinwis en Slootweg over scenario's uitwerken voor uitbreiding van het Nederlandse bankenlandschap met een depositobank. Kamerstukken II, 2022/2023, 21 501-07, nr. 1969.
16

4