Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) en van de
begrotingsstaten van Wonen en Rijksdienst
(XVIII) voor het jaar 2013

Nr. 74

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 juni 2013
Hierbij stuur ik u de kabinetsreactie op het advies van de Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling Het onbehagen voorbij. Een wenkend
perspectief op onvrede en onmacht.
Analyse en aanbevelingen van de RMO
In het advies spreekt de RMO van maatschappelijk onbehagen als er
sprake is van een negatieve publieke stemming in combinatie met
gevoelens van onmacht. De RMO stelt dat maatschappelijk onbehagen
een moeilijk te grijpen concept is. Achter de schijnbare eensgezindheid
liggen veel verschillende soorten onbehagen, oorzaken en motieven.
De Raad constateert dat onbehagen geen nieuw fenomeen is: het was er
altijd wel, en door de tijd heen blijken de scores van onbehagen in
Nederland redelijk stabiel. Daarnaast stelt de Raad dat onbehagen
onderdeel is van de moderne samenleving. Gevoelens van onvrede,
onmacht en onrechtvaardigheid zijn negatieve neveneffecten van
verschillende ontwikkelingen in een steeds complexer wordende
maatschappij. Een belangrijke verandering – in vergelijking met het
verleden – is dat onbehagen niet langer een onderstroom maar een
bovenstroom in de samenleving is geworden.
Hoe komt het dat deze gevoelens van onbehagen in de bovenstroom van
het maatschappelijk debat zijn gekomen? De Raad geeft daarvoor twee
samenhangende verklaringen. In de eerste plaats zijn traditionele
communicatiekanalen binnen de samenleving, zoals kerk, politiek en
maatschappelijk middenveld, verzwakt of verdwenen. Deze maatschappelijke en culturele elites reguleerden onbehagen door het te dempen of
door het om te zetten in collectieve actie. In de tweede plaats wordt deze
afwezigheid nu opgevuld door het zogenaamde opinieplein: het

kst-33400-VII-74
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 74

1

dominante platform waarop onbehagen snel en ongefilterd een stem
krijgt. Opiniepeilingen krijgen steeds vaker een centrale plaats in oude én
nieuwe media en meningen van Nederlanders worden steeds meer tot
zelfstandig nieuwsfeit gemaakt. Hierop reageren weer andere geïnterviewden, bestuurders, politici en journalisten. Welke invloed zij op elkaar
hebben, en welke actor maatschappelijk onbehagen voedt, is onduidelijk,
maar zeker is dat relaties op het opinieplein complex en circulair zijn.
Zonder tussenkomst van de oude communicatiekanalen blijft onbehagen
van individuen, media, politici en opiniepeilers hangen op het opinieplein
zonder dat er collectieve actie of berusting aan te pas komt.
In het maatschappelijk discours wordt het onbehagen op dit moment als
een maatschappelijke probleem neergezet, dat een oplossing behoeft. De
centrale vraag in het RMO-advies is wat het handelingsperspectief voor
politici en bestuurders ten aanzien van maatschappelijk onbehagen is.
Op basis van zijn analyse komt de Raad tot twee aanbevelingen:
– De Raad roept op om maatschappelijk onbehagen niet te beschouwen
als een monoliet, maar om achter onbehagen allerlei gevarieerde en
zich ontwikkelende meningen te zien en deze te verbinden met een
toekomstbeeld. Bestuurders en politici kunnen zich rekenschap geven
van de diversiteit van het onbehagen door zelf onderzoek uit zetten en
door te vragen.
– De Raad dringt er op aan dat bestuurders en politici niet in de reflex
moeten schieten om met meer maatregelen te komen om het
onbehagen weg te nemen. Het is beter om onbehagen te zien als een
beginpunt van een debat. Hiervoor kan en hoeft het opinieplein niet
gestuurd te worden, maar bestuurders en politici kunnen wel
tegenkracht organiseren, bijvoorbeeld door feitelijke informatie
verstrekken en normatieve afwegingen te expliciteren. Daarbij kunnen
bestuurders en politici ook wat vaker «nee» verkopen, omdat niet elk
probleem of elke klacht opgelost hoeft te worden door de overheid.
Reactie op het advies
Het kabinet spreekt zijn waardering uit voor de manier waarop de Raad
het begrip maatschappelijke onbehagen heeft weten te voorzien van
duiding en analyse. De tegenstelling tussen de schijnbaar concrete
uitingen van onbehagen en de onbestemdheid van het gevoel van
onbehagen is treffend omschreven. Het kabinet onderschrijft tevens de
aanbevelingen van de Raad en moedigt de Raad en anderen aan de
analyse uit te werken tot concretere handelingsperspectieven voor politiek
en bestuur. De aanbevelingen zijn dusdanig ruim te interpreteren dat er
nog veel stappen gezet moeten worden om te komen tot concreet gedrag.
De analyse en aanbevelingen van de Raad sluiten goed aan bij huidige
trajecten binnen het Rijk. De ontwikkelingen die de Raad beschrijft, krijgen
ook aandacht in de Rijksbrede Trendverkenning. Het kabinet besteedt al
geruime tijd aandacht aan het thema van nieuwe scheidslijnen in de
samenleving, dat nauw samenhangt met het maatschappelijk onbehagen.
Zo is in juni 2012 is een interdepartementale kenniskamer georganiseerd
rondom dit thema, waarin de ambtelijke top en de wetenschappelijke top
bijeen werden gebracht om inzicht te krijgen in de beschikbare kennis
omtrent nieuwe scheidslijnen en de effecten daarvan. Hoewel de Raad
schetst dat onbehagen hoort bij een samenleving, omdat groepen
mensen door persoonlijke achtergronden nou eenmaal verschillend in het
leven staan, lijken hoger en lageropgeleiden in de moderne samenleving
nu nadrukkelijker dan voorheen te verschillen in hun waarnemingen,
opvattingen en belangen. Daarmee lijkt deze nieuwe scheidslijn bij te
dragen aan maatschappelijk onbehagen. Het kabinet heeft daarom het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 74

2

thema «Nieuwe scheidslijnen in de samenleving» benoemd als één van
de vijf strategische onderwerpen voor de werkprogramma’s van de
adviesraden voor de komende jaren.
Onbehagen is een sentiment dat het kabinet niet mag negeren, maar waar
bestuurders en politici tegelijkertijd geen pasklaar antwoord op hebben.
Het kabinet onderscheidt drie concrete handelingsperspectieven voor
zichzelf.
In de eerste plaats merkt de Raad terecht op dat de overheid niet op elk
onbehagen hoeft te reageren en dat hij dit ook vaker kenbaar moet
maken. Zoals ik eerder aangaf in de kabinetsreactie op het Rob-advies
Belichaming van de kundige overheid, is de overheid in de positie om
ruimte te geven aan de stem van de redelijkheid. Het programma Risico’s
en verantwoordelijkheden, dat loopt tot en met 2014, heeft de ambitie een
repertoire te ontwikkelen om interventies proportioneel en consistent te
houden.
In de tweede plaats is het wenselijk om feitelijke informatie te verschaffen
of om tegengestelde belangen te verhelderen bij complexe maatschappelijke vraagstukken, zodat wij niet blijven hangen in het onbehagen vanuit
het opinieplein. De Raad beveelt aan verder en dieper te kijken dan de
oppervlakte en de diversiteit aan meningen meer bloot te leggen. Het
kabinet streeft hierbij na inzichten die zijn opgedaan vanuit de gedragswetenschappen te vertalen in de praktijk en in te zetten op diverse beleidsterreinen. Dit kan de basis vormen voor het maatschappelijke debat. Een
voorbeeld dat ik hierbij wil noemen zijn wetenschappelijke inzichten over
procedurele rechtvaardigheid en een informele aanpak, die hun weg
hebben gevonden naar het Kenniscentrum Prettig contact met de
overheid.
Ten slotte worden er diverse initiatieven ondernomen om de denkwereld
van burgers binnen het beleid te halen, zodat de oorzaken van het
onbehagen beter gekend worden. Twee initiatieven wil ik hier noemen.
Ten eerste is er voor projecten binnen het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) een Code Maatschappelijke
Participatie vastgesteld, waarin de spelregels voor publieksparticipatie bij
een project helder zijn omschreven en duidelijk wordt gemaakt hoe
initiatieven vanuit de maatschappij beoordeeld worden. Ten tweede werkt
het ministerie van V&J met een denkkader over beleids- en burgerframes,
waarbij men de uiteenlopende oriëntaties van burgers en beleidsmakers
achter beleidskeuzes inzichtelijk probeert te krijgen. Op die manier worden
spanningen tussen interpretaties van beleidsmakers en burgers blootgelegd en kunnen er beter passende instrumenten ontwikkeld worden om
problemen aan te pakken.
De Raad heeft met zijn advies het thema van maatschappelijk onbehagen
van inhoud en duiding voorzien. Het kabinet daagt de Raad uit in de
komende tijd de opgedane inzichten om te zetten tot een concreet
handelingsperspectief voor politici en bestuurders.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 VII, nr. 74

3