Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 59

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 juli 2008
Op 20 juni jl. heeft de SER het advies «Duurzame globalisering: een
wereld te winnen» uitgebracht. Voor dit advies had het kabinet vorig jaar
bij de SER een aanvraag ingediend, waarover ik u heb geïnformeerd
(kamerstuk 31 200 XIII, nr. 42).
Bijgaand treft u een eerste globale kabinetsreactie op het SER-advies aan.
Het kabinet is voornemens om in het najaar uitgebreider op het advies
terug te komen.
De staatssecretaris van Economische Zaken,
F. Heemskerk

KST121481
0708tkkst26485-59
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

1

Globale kabinetsreactie op SER-advies «Duurzame globalisering:
een wereld te winnen»
Inleiding
Eind april 2007 heeft het kabinet bij de SER een adviesaanvraag ingediend
over globalisering met als doel meer inzicht te krijgen in de economische
en maatschappelijke effecten van het globaliseringsproces. In aansluiting
hierop heeft Minister Donner in september 2007 aan de SER gevraagd ook
de Decent Work Agenda van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) bij
het advies te betrekken.
Nederland is van oudsher een open en internationaal georiënteerde
economie. Dit heeft sterk bijgedragen aan de welvaart en werkgelegenheid in ons land. Ook is onze economie gewend zich aan te passen aan
nieuwe ontwikkelingen. In de samenleving bestaan echter zorgen over het
hoge tempo van de vereiste aanpassingen onder invloed van de globalisering. Gevreesd wordt voor een groeiende groep verliezers in de Nederlandse maatschappij en elders in de wereld. Als gevolg van de onzekerheden rond de globalisering kan het draagvlak in de samenleving voor de
openheid van onze economie afnemen, mogelijk uitmondend in een roep
om protectiemaatregelen. Daarom heeft het kabinet de SER gevraagd om
in te gaan op:
• de betekenis van globalisering en open markten voor de Nederlandse
economie
• de omstandigheden waaronder globalisering optimaal bijdraagt aan
ons welzijn en duurzame ontwikkeling
• de juiste antwoorden op ongunstige effecten van de globalisering
Op 20 juni jl. heeft de SER het advies «Duurzame globalisering: een
wereld te winnen» vastgesteld. Het kabinet heeft grote waardering voor
dit advies. Het is voor de eerste keer dat in ons land een dergelijke breed
gedragen en integrale visie op globalisering verschijnt. Deze brief geeft
een globale reactie op het advies, met name op de analyse van de economische en maatschappelijke ontwikkelingen. In het najaar zal het kabinet
uitgebreider op het SER-advies terugkomen.
Globalisering is geen «zero-sum game...»
De SER zet in zijn advies uiteen dat wij ons zouden moeten instellen op
een versnelling in de aanpassing van onze economie. De wereldeconomie
bevindt zich midden in een proces van verbreding en verdieping van de
globalisering. De verbreding van de globalisering betreft de opkomst
(vanaf ongeveer 1980) van diverse niet-westerse landen als toonaangevende mondiale exporteurs van industrieproducten. Hierbij gaat het in de
eerste plaats om China, maar ook India, Brazilië en Rusland komen op als
nieuwe dominante spelers in de wereldeconomie. Volgens de SER heeft
de Nederlandse economie zich tot nu toe met succes aangepast aan deze
ontwikkeling. De afgelopen decennia zijn inkomens en werkgelegenheid
ruimschoots toegenomen. De opkomst van nieuwe economieën blijkt
allerminst een zero-sum game te zijn, waarbij «winst» voor hen «verlies»
voor ons betekent. Ook ons land deelt mee in de baten van de globalisering. Tegelijkertijd accentueert de globalisering uitdagingen op het gebied
van energie- en grondstoffenschaarste, voedselvoorziening en klimaatverandering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

2

...maar er is geen sprake van een «free lunch»
Naast deze verbreding is er volgens de SER ook sprake van een
verdiepingsslag van de globalisering. Moderne communicatiemiddelen –
zoals internet en mobiele telefonie – verspreiden zich over de gehele
wereld. Hierdoor en door efficiëntere transportmethoden wordt het
makkelijker bedrijfsprocessen op te splitsen in werkzaamheden die op
afstand van elkaar worden uitgevoerd. Dit geeft extra impulsen aan de
internationale uitbesteding van industriële en dienstenactiviteiten. Met het
oog hierop kan ons land zich het beste specialiseren in hoogwaardige
activiteiten die aansluiten bij onze hoge productiviteit en kennisintensiteit.
Bovendien vergroot deze trend de noodzaak van een aantrekkelijker
vestigingsklimaat in Nederland: zowel om nieuwe bedrijven aan te trekken
als bestaande bedrijven te behouden. Op beleidsterreinen als het onderwijs, innovatie, fiscaliteit en mobiliteit zullen wij volgens de SER de vinger
aan de pols moeten houden om blijvend van de globalisering te kunnen
profiteren. De SER noemt met nadruk het belang van voldoende publieke
en private investeringen in research & ontwikkeling1. Daarnaast moeten
wij er rekening mee houden dat het ondernemingsklimaat van steeds
meer landen aan aantrekkingskracht zal winnen dankzij een hoger
scholingsniveau, betere infrastructuur en minder bureaucratie.
Het kabinet onderkent de noodzaak van continue investeringen in het
Nederlandse vestigingsklimaat en innovatievermogen om in deze veranderende wereld competitief te blijven. Van belang is ook dat wij nog
sterker van de globalisering profiteren dankzij onze mainports (Rotterdamse haven, Schiphol) en sterke internetinfrastructuur. Dit kan door
meer aan de internationale handels- en datastromen gerelateerde hoogwaardige diensten te verlenen. Daarnaast kan de overheid, waar nodig,
het bedrijfsleven behulpzaam zijn om de kansen te benutten die de opkomende landen bieden voor afzet van onze hoogwaardige producten en
diensten.
De overheid behoudt ruimte om mensen toekomstperspectief te
bieden
Bij de voortdurende aanpassingen gaan banen verloren en vallen mensen
terug in inkomen, bijvoorbeeld door verplaatsing van bedrijfsactiviteiten.
Vooral mensen die niet meer aan gelijkwaardig werk kunnen komen,
kunnen volgens de SER als verliezers van de globalisering beschouwd
worden. De SER laat aan de hand van diverse studies zien dat het hier om
beperkte groepen werknemers gaat. Veel meer mensen moeten naar een
andere baan omzien vanwege technische vernieuwingen van productieprocessen of veranderingen in bestedingspatronen, los van de globalisering. De meeste mensen kiezen voor een andere baan waarin zij – mede
dankzij globalisering – productiever zijn.

1

M.b.t. arbeidsmarktdynamiek en
verzekeringselementen grijpt de SER voornamelijk terug op het advies Welvaartsgroei voor
en door iedereen uit 2006. Voor een nadere
standpuntbepaling wacht de SER ook het
advies van de Commissie Arbeidsparticipatie
af en de separate kabinetsreactie daarop.

Het kabinet ziet het als een overheidstaak om zoveel mogelijk mensen op
de arbeidsmarkt te houden en, indien nodig, de inspanningen voor het
begeleiden van werk naar werk te intensiveren.
In dit verband neemt de SER een belangrijke misvatting weg, namelijk dat
de globalisering ons de mogelijkheid ontneemt om te kiezen voor solidariteit op gebied van werk en inkomens. De globalisering noodzaakt weliswaar tot aanpassingen, zowel binnen het bedrijfsleven als het overheidsbeleid, maar laat ons land zowel bestuurlijk als financieel de ruimte om te
kiezen voor een hoog niveau van werkgelegenheid en een goede sociale
zekerheid. Ook blijven wij in staat tot goede publieke voorzieningen op
andere terreinen, zoals onderwijs, gezondheidszorg, natuur en milieu. Het
kabinet wil de beleidsruimte optimaal benutten om de zorgen van mensen
over hun toekomstperspectief of dat van hun kinderen weg te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

3

De EU biedt een uniek kader om doelstellingen voor duurzaam
globaliseren te realiseren
De Europese samenwerking verdient volgens de SER extra aandacht om
succesvol in te spelen op de verbreding en verdieping van de globalisering. EU-samenwerking is een uniek instrument om belangen en waarden
waar Nederland aan hecht, in een globaliserende wereldconomie te
behartigen. In dit verband kent het kabinet, evenals de SER, veel waarde
toe aan de Lissabonstrategie, gericht op structurele hervormingen, (ecologische) duurzaamheid en sociale cohesie. Terecht wijst de SER op de
bijzondere betekenis van de uniforme interne markt voor de versterking
van de concurrentiekracht van het bedrijfsleven in de EU-lidstaten. Het
kabinet kan zich goed vinden in de aanbevelingen van de SER om resterende knelpunten op de interne markt weg te nemen, zoals op het vlak
van arbeidsmobiliteit, grensoverschrijdende diensten en ondernemen in
andere landen. Ook is het kabinet het eens met de SER dat de in maart jl.
door de EU-top overeengekomen «vijfde vrijheid van kennis» snel handen
en voeten moet worden gegeven. Dit met name waar het gaat om
EU-afspraken voor snelle en transparante procedures voor kennismigratie
van werkenden, studerenden en onderzoekers.
Ook refereert de SER aan de toonaangevende rol die de EU speelt als
wereldwijde normzetter voor o.a. technische standaarden, accountancyregels, voedselveiligheid en milieuvoorschriften. De leidende rol van de
EU draagt volgens de SER bij aan een race to the top van internationale
normen. Het kabinet meent dat de EU zich moet blijven inzetten voor een
internationale rol van de communautaire standaarden op diverse
gebieden. Daarmee bevordert de EU een stelsel van multilaterale
afspraken dat past bij de voortgaande economische integratie en het
toenemende aantal grensoverschrijdende vraagstukken in de wereld,
zoals op het gebied van energie en klimaatverandering.
Meer multilaterale inspanningen nodig voor duurzaam
globaliseren
Terecht besteedt de SER ruime aandacht aan de internationale sociale
dimensie van globalisering. De economische groei in opkomende landen
schept mogelijkheden voor betere leef- en werkomstandigheden voor de
bevolking in deze landen. Om dit te kunnen realiseren, is wereldwijd een
actieve opstelling nodig, zeker ook van nationale overheden en de internationale gemeenschap. Het kabinet is het eens met de SER dat de globalisering een socialer gezicht kan worden gegeven door de Decent Work
Agenda van de ILO in haar volle breedte uit te voeren. Het gaat hierbij om
de naleving van fundamentele arbeidsnormen, inzake de vrijheid van
vakvereniging en collectieve onderhandelingen, de bestrijding van
dwangarbeid, kinderarbeid en discriminatie in beroep en beroepsuitoefening. Daarnaast gaat het om het creëren van productieve en vrij
gekozen werkgelegenheid, het verbeteren van de sociale bescherming en
het versterken van de dialoog met en tussen de sociale partners in deze
landen.
Onder meer op gebied van de fundamentele arbeidsnormen laten de
omstandigheden in opkomende landen vaak nog veel te wensen over.
Volgens de SER moet de inzet niet zijn om landen hiervoor te straffen,
maar om hen te ondersteunen bij de ratificatie en implementatie van
ILO-verdragen. Eventueel zouden sanctiemaatregelen als uiterste middel
kunnen worden overwogen. Het gaat dan om landen zoals Birma, die zich
ongevoelig tonen voor lichtere drukmiddelen en aangeboden hulp van de
internationale gemeenschap in de wind slaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

4

Behalve sociale problemen vragen ook andere vraagstukken, zoals op het
gebied van milieu en dierenwelzijn, aandacht om de globalisering in de
richting van meer duurzame ontwikkeling te sturen. De SER pleit ervoor
om de ruimte die een scala aan multilaterale instellingen en multilaterale
milieuovereenkomsten verschaffen voor duurzaam globaliseren, ten volle
te benutten. Ook staat de SER uitvoerig stil bij de rol die handelsmaatregelen kunnen spelen in relatie tot multilaterale samenwerking op de
verschillende terreinen van mondiale duurzaamheid. In grote lijnen kan
het kabinet zich vinden in de conclusies en aanbevelingen ter zake. De
SER stelt voor om de ruimte te onderzoeken die het recht van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), bijvoorbeeld door een extensievere uitleg van
de uitzonderingsbepalingen in artikel XX (GATT), laat voor het nemen van
eenzijdige maatregelen gericht op non trade concerns. Wel moet volgens
de SER behoedzaam worden omgesprongen met eenzijdige maatregelen
en de doeltreffendheid daarvan worden afgewogen. Het kabinet sluit zich
daarbij aan en meent ook dat de bevordering van mondiale duurzaamheid
het noodzakelijk kan maken om ruimte die de WTO laat voor maatregelen
betreffende het internationale handelsverkeer, te benutten. Hierbij zal,
mede gelet op de communautaire handelspolitieke bevoegdheid, primair
worden gehandeld in Europees verband. Zo wordt er in EU-kader onderhandeld over duurzaamheidscriteria voor biobrandstoffen en biovloeistoffen op de Europese markt, waarbij minimumeisen worden gesteld aan
de CO2-besparing, de bescherming van biodiversiteit en koolstofvoorraden.
In een aparte brief «Handel en Non-Trade Concerns» zal het kabinet
binnenkort een bredere kabinetsvisie geven op de rol van de handelspolitiek ter bevordering van duurzaam globaliseren.
Verder waardeert het kabinet de steun van de SER voor zijn initiatieven
om de ergste vormen van kinderarbeid te bestrijden. Inmiddels heeft de
EU besloten tot een onderzoek naar de mogelijkheden om met
gedwongen kinderarbeid gemaakte producten van de markt te weren.
Het bedrijfsleven gaat meer invulling geven aan de eigen
verantwoordelijkheid
De SER onderkent dat het bedrijfsleven in eerste instantie zelf verantwoordelijk is voor onder andere de arbeidsomstandigheden in hun vestigingen
en bij zakelijke partners. Zonder actieve aandacht kunnen productieomstandigheden vooral bij toeleveranciers en bij onderaannemers van die
toeleveranciers tekortschieten. De SER wil met het initiatief «Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen» een eigen bijdrage
leveren aan een grotere ketenverantwoordelijkheid onder het Nederlandse
bedrijfsleven. De SER zal met name de toepassing van de richtsnoeren
van de Internationale Kamer van Koophandel voor ketenverantwoordelijkheid bevorderen. De SER wil uiterlijk eind 2008 op schrift hebben wat van
het Nederlandse bedrijfsleven wordt verwacht op gebied van ketenbeheer
en hoe deze verwachtingen waargemaakt kunnen worden. Bedrijven
zullen in hun reguliere (of aparte maatschappelijke) jaarverslagen over
hun invulling van ketenverantwoordelijkheid moeten rapporteren. In dit
verband verzoekt de SER aan de Raad van de Jaarverslaggeving om
aanbevelingen te doen voor inzichtelijke rapportages over internationaal
ketenbeheer. De SER zal de voortgang aan de hand van deze rapportages
beoordelen en verdere aanbevelingen doen. Tussen medio 2011 en medio
2012 zal de SER de werking van het eigen initiatief evalueren. Vertrouwend op de effectiviteit ervan acht de SER een wetgevingsinitiatief op het
terrein van ketenverantwoordelijkheid tot de afronding van de evaluatie
onnodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

5

Het kabinet verwelkomt de voorgenomen inspanningen van de in de SER
vertegenwoordigde partijen en wil het SER-initiatief «Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen» de ruimte laten om zich in de
praktijk te bewijzen. De vorderingen zullen nauwlettend worden gevolgd
vanwege het grote belang dat het kabinet toekent aan grotere ketenverantwoordelijkheid onder het Nederlandse bedrijfsleven. Tekortschietend ketenbeheer, bijvoorbeeld vanwege kinderarbeid, kan men
melden aan het onafhankelijke Nationaal Contactpunt (NCP) in het kader
van de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen. Binnenkort
zal het kabinet in een aparte brief aangeven welke andere initiatieven bij
zouden kunnen dragen aan bevordering van de ketenverantwoordelijkheid.
Alle landen moeten van globalisering kunnen profiteren
Ten slotte behandelt de SER het belang van deelname aan de wereldeconomie voor economische groei. Vooral in een groot aantal Afrikaanse
landen zijn de eigen mogelijkheden om te exporteren en buitenlandse
investeringen aan te trekken, te weinig tot ontwikkeling gekomen. Hierdoor hebben de Afrikaanse landen, naar het oordeel van de SER, de
armoede in hun land minder goed kunnen bestrijden. Zonder dat dit een
afdoende oplossing zal zijn voor hun sociale problemen, verdienen deze
landen meer ruimte voor afzetmogelijkheden op de markten van ontwikkelde en opkomende economieën. Het kabinet zet zich dan ook nog steeds
in voor een succesvolle afronding van de Doha-ronde waardoor de
exportmogelijkheden voor de minst ontwikkelde landen zullen worden
verruimd.
Conclusie
Nederland heeft al decennia lang baat bij globalisering. Ook staat Nederland goed in de startblokken om de komende jaren te blijven profiteren
van globalisering. Zoals het SER-advies aangeeft, is globalisering niets
nieuws. Het hoge tempo en de grote reikwijdte van globalisering zijn dat
echter wel. Nederlanders maken zich daar zorgen over, waardoor draagvlak voor openheid van onze economie geen automatisme meer is. Het
kabinet vindt dit verontrustend, omdat profijt van de globalisering alleen
mogelijk is als wij ons niet naar binnen keren. Dit was de belangrijkste
reden voor de adviesaanvraag aan de SER.
Het kabinet is het zeer eens met het advies, dat duidelijk maakt dat Nederland veel voordelen behaalt door globalisering, Tegelijkertijd stelt het ook
vast dat deze voordelen wereldwijd ongelijk zijn verdeeld: de globalisering
kent verliezers. Het advies appelleert hierbij aan verantwoordelijkheden
van overheid en bedrijfsleven. Het kabinet deelt de visie van de SER dat
duurzaam globaliseren vraagt om een actieve en betrokken overheid om
te voorkomen dat globalisering leidt tot een tweedeling van winnaars en
verliezers onder de bevolking. Bovendien mogen wij de sterke positie van
Nederland in de wereld niet als een gegeven beschouwen. Comparatieve
voordelen kunnen immers veranderen. De overheid zal daarom de
versnelling van het specialisatieproces als gevolg van de globalisering
moeten faciliteren.
De SER weerspreekt het beeld dat er door globalisering niets meer te
kiezen valt en dat de internationale vervlechting de nationale beleidsruimte sterk inperkt. Het kabinet is het hier zeer mee eens. Dit kabinet
gebruikt de nationale beleidsruimte om de samenleving te voorzien van
een goed toekomstperspectief, een goede sociale zekerheid en een goede
kwaliteit van de leefomgeving. Ook heeft het duidelijke keuzes gemaakt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

6

om de nationale sterktes (sleutelgebieden) verder uit te bouwen en te
gelde te maken op internationale markten1.
De toenemende vervlechting van landen en markten biedt niet alleen
internationale kansen, maar schept ook internationale verantwoordelijkheden. Het kabinet juicht het initiatief van de SER toe om een actievere rol
te vervullen bij maatschappelijk verantwoord ondernemen en ketenbeheer. Daarnaast maakt de schaal van veel maatschappelijke vraagstukken internationale samenwerking noodzakelijk voor het bereiken van
oplossingen. Globalisering hebben we nodig om de wereldwijde armoede
met succes te bestrijden, sociale misstanden op te heffen en de klimaatverandering aan te pakken. Het kabinet ziet de bevordering van mondiale
duurzaamheid als richtinggevend voor samenwerking in communautair
en multilateraal verband. De EU verschaft ons een uniek kader om doelstellingen voor duurzaam globaliseren te realiseren. Ook de ruimte die
multilaterale instellingen, zoals de ILO, UNEP, UNDP en Wereldbank, en
multilaterale overeenkomsten, waaronder CBD (biodiversiteit), CITES
(bedreigde soorten), Kyoto (CO2) en Montreal (Ozon) verschaffen voor
duurzaam globaliseren, dient volledig te worden benut. Daarnaast zal het
kabinet er zich voor inzetten om, waar dit noodzakelijk en effectief is,
gebruik te maken van de ruimte die het EU-recht en het WTO-recht bieden
voor handelspolitieke maatregelen ter bevordering van duurzaam globaliseren.
Het SER-advies geeft helder aan dat Nederland prima meezeilt op de
golven van globalisering, en ook dat ons land zelf aan het roer staat en de
koers bepaalt. Dit kabinet onderschrijft dat en voert een actief beleid,
opdat iedereen kan profiteren van duurzaam globaliseren. Alleen dan zal
er voldoende draagvlak zijn voor globalisering. Het kabinet zal de effecten
van de globalisering op economie en samenleving nauwlettend blijven
volgen en daarover een actieve dialoog voeren met de bevolking.

1

In dit verband zijn onder meer relevant de
Lange Termijn Strategie Nederland Ondernemend Innovatieland 2008, de Beleidsbrief
Internationaal Ondernemen 2008 en de
Industriebrief 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 26 485, nr. 59

7