brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 3

Vleesminnaars
vleesminderaars
en vleesmijders
Duurzame eiwitconsumptie in
een carnivore eetcultuur

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 4

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 5

De urgentie van duurzame vleesconsumptie
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft de ambitie uitgesproken
dat Nederland over 15 jaar mondiaal koploper is op het gebied van duurzaam voedsel. Consumenten, aldus de Nota Duurzaam voedsel, zouden hun consumptiepatroon zodanig moeten
veranderen dat het patroon van de huidige voorlopers over 15 jaar de norm is qua duurzaam en
gezond consumeren. Duurzaam voedsel is meer dan ooit urgent. Als wereldgemeenschap staan
we namelijk voor de niet geringe opgave om in 2050 negen miljard monden te voeden binnen
de draagkracht van het mondiale ecosysteem. De productie en consumptie van dierlijke eiwitten (vlees en zuivel) behoren tot de meest milieubelastende onderdelen van het voedselpakket.
Voor het produceren van vlees en zuivel is namelijk veel plantaardig materiaal vereist, en bijgevolg veel areaal, water en grondstoffen. De omzetting van granen en andere gewassen naar
dierlijk voedsel kost veel energie. Dit maakt dierlijke
eiwitten tot een problematiek van de allerhoogste orde. Deskundigen voorzien dramatische gevolgen voor milieu,
natuur en landschap en voedselzekerheid wanneer we er
niet in slagen ons verbruik van dierlijke eiwitten om te buigen naar een meer duurzaam, plantaardig dieet. De vraag
is hoe deze ombuiging kan worden gerealiseerd en hoe
Nederland daaraan invulling kan geven. In het jargon wordt
in dit kader gesproken over de eiwittransitie: de overgang
naar een eiwitconsumptie die minder op dieren en sterker
op planten steunt.

De belangrijkste
beleidsaanbevelingen
Formeer een intervisiegroep 'Eetcultuur en eiwittransitie',
samengesteld uit sociaal-culturele, marketing- en beleidsdeskundigen. Laat dit kernteam een culturele veranderingsstrategie
formuleren en concrete voorstellen aandragen voor verdere
beleidsontwikkeling. Ga daarbij uit van de vraag hoe er met consumenten (groene) bondgenootschappen zijn aan te gaan. Heb
zowel oog voor routes die weinig inzet vergen van consumenten
als voor routes die consumenten meer actief aanspreken.

In welvarende landen dragen vlees en vleeswaren in belangrijke mate bij aan de eiwitinname. In opdracht van het
ministerie van LNV is vanuit een consumentenperspectief
verkend hoe in Nederland een meer duurzame vleesconsumptie is te realiseren en welke oplossingsstrategieën
kansrijk zijn. De algemene boodschap en conclusie van

Zorg ervoor dat consumenten heldere voorlichting krijgen
over de voor- en nadelen van vlees eten voor hun gezondheid,
maar waak er tegelijkertijd voor dat de aandacht voor proceswaarden (zoals duurzaamheid, rechtvaardigheid, dierenwelzijn of
voedselzekerheid) het onderspit delft. Stel bij discussies over een
vleestax of andere prijsbeleidsmaatregelen (ook) de sociaalethische vraag wat een eerlijke prijs is voor voedsel.

Vleesminnaars, vleesminderaars en vleesmijders is dat
duurzaam consumptiebeleid uit moet gaan van een brede
visie waarin ook ruime aandacht bestaat voor sociaalculturele aspecten.

Geef consumenten die als gematigde vleesminderaar zijn
te betitelen de wind in de rug door campagnes of andere
initiatieven die ertoe bijdragen dat minder vlees eten wordt ervaren als een normaal en vanzelfsprekend eetpatroon. Dit kan ook
zonder dat de overheid op de voorgrond treedt, bijvoorbeeld door
partijen uit de markt en de samenleving te faciliteren die zich
hiervoor willen inspannen.
Stimuleer innovatief productdesign en benut de expertise van
food designers of andere ambassadeurs van duurzaam eten die
duidelijk oog hebben voor de culturele context en sociale settings
van voedselconsumptie.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 6

Achtergrond en prioriteiten
Sinds 2008 is het eiwitvraagstuk in Nederland een kabinetsprioriteit. Initiatieven die door het ministerie van LNV in dit verband zijn
genomen, kenmerken zich vooralsnog door een milieutechnische
benadering met een focus op de aanbodkant. De vraagkant heeft
naar verhouding minder aandacht gekregen. Dit maakt dat er weinig bekend is over de veranderbaarheid van onze eiwitconsumptie
en wat de samenhang is met cultuur en eetpatronen. Afgaande op
de huidige milieuwetenschappelijke kennis is het echter niet realistisch om te verwachten dat innovatieve technologieën of
efficiëntere productiemethoden toereikend én tijdig beschikbaar
zullen zijn om de eiwittransitie te realiseren. Vandaar dat het ministerie van LNV opdracht heeft gegeven tot een onderzoek dat juist
aandacht schenkt aan de vraagkant. Deze studie voorziet hierin
door de mogelijkheden te schetsen die er zijn om onze vleesconsumptie te verduurzamen. In het beleidsdiscours spreekt men
in dit verband ook wel over duurzame vermarkting. In het verlengde hiervan gebruiken wij de term vermarktingsstrategieën ter
aanduiding van oplossingsrichtingen voor een duurzamere vleesconsumptie. De term vermarktingsstrategie (of marktstrategie)
heeft in dit onderzoek een brede betekenis.
De prioriteit van deze studie ligt enerzijds in het aanreiken van
doordachte consumentenconcepten die kunnen bijdragen tot weloverwogen veranderingsroutes voor de eiwittransitie. Anderzijds
ligt de prioriteit van dit onderzoek in het empirisch inzicht
verschaffen in de opvattingen en gedragingen die bestaan bij
marktpartijen, maatschappelijke organisaties (ngo's) en consumenten. Op basis van literatuurstudie, interviews en een representatieve survey wordt aangegeven welke concrete stappen er zijn
te zetten in de huidige fase van de eiwittransitie.
De vraag die centraal staat in Vleesminnaars, vleesminderaars
en vleesmijders is welke oplossings- en vermarktingsstrategieën
kansrijk zijn voor de bevordering van duurzame eiwitconsumptie.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 7

Historie, culturele
verankering en prijsbeleid
De productie en consumptie van vlees (en zuivel) zijn diep verankerd in onze Nederlandse cultuur. Historisch gezien zijn we belast
met de gevolgen van een productionistisch landbouwbeleid dat
omstreeks 1850 werd ingezet om voedselzekerheid en economische groei te realiseren. Dit beleid boekte lange tijd grote
successen, maar in de tweede helft van de twintigste eeuw bleek
dat de moderne landbouw- en voedingsindustrie ook gepaard gaat
met ongewenste milieu- en gezondheidseffecten. Zowel in eetcultureel opzicht als in politiek-economische betekenis, zijn bestaande
marktregimes belangrijke invloedsfactoren die de eiwittransitie
kunnen belemmeren.
Het schetsen van de uiteenlopende waarden (zoals kracht,
gezondheid, mannelijkheid, genieten) die met vleesconsumptie
samenhangen, bevestigt dat eten voor een belangrijk deel cultureel gekleurd is. Deze schets maakt bovendien duidelijk dat onze
voedselkeuzes niet worden bepaald door een enkele factor. Dit is
relevant omdat in maatschappelijke discussies over voedselconsumptie regelmatig naar de prijs wordt gewezen als een
allesoverheersende factor. Wetenschappelijke studies bevatten
echter geen overtuigend bewijs dat prijsmaatregelen effectief zijn
om duurzame gedragspatronen te realiseren. Het bestaande
onderzoek naar prijsbeleid laat wel enig effect op ons eetgedrag
zien, maar voedselconsumptie is niet in een bepaalde richting te
duwen door eenvoudig 'aan de prijsknop te draaien'.

Wat is van consumenten
te verwachten?
De tegenwoordige voedselconsumptie kenmerkt zich door een
paradox. Enerzijds zien we een grote behoefte aan variatie, anderzijds het vasthouden aan het vertrouwde. Consumenten geven
zowel blijk van interesse in nieuwe producten als van een hang naar
conservatisme en conformisme. Uit onderzoek naar consumentenprofielen komt verder naar voren dat 'de' (prijsdenkende)
consument en 'de' (ideële) burger sterk met elkaar verweven zijn.
Voor veel moderne voedselconsumenten zijn collectieve zaken
zoals milieuvervuiling, dierenwelzijn, gebruik van gentech, of rechtvaardige handel, in uiteenlopende mate van betekenis voor hun
individuele aankoopkeuzes. Een relevant inzicht is dat het private
(prijs, genot, kwaliteit) en het collectieve (bredere zorgen, principes, idealen) zich niet strikt laten scheiden. Gaat men uit van deze
zienswijze, dan komen consumenten opeens veel duidelijker in
beeld als (potentiële) bondgenoten van verduurzaming.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 8

Of en in welke mate consumenten werkelijk een 'groene' bondgenoot worden, is voor een belangrijk deel afhankelijk van de
mogelijkheden en stimulansen die de omgeving biedt of schept om
duurzaam te consumeren. Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen een materiële en een sociaal-culturele dimensie. De
materiële omgeving van de voedingsmarkt is te omschrijven als
de fysieke inrichting van winkels en het geboden productaanbod.
De sociaal-culturele context is echter veel minder direct tastbaar.
Hier moet men denken aan de consumptieve mentaliteit die door
de omgeving wordt gecultiveerd, bijvoorbeeld hoe de reclame
onze emoties bespeelt om ons tot een aankoop te verlokken.
Aandacht voor zowel deze materiële als sociaal-culturele omgevingsfactoren is bij de eiwittransitie van groot belang; deze zijn
namelijk zeer bepalend voor de ontwikkelingskansen van duurzaam
consumptiegedrag.

Stakeholders: imago,
cultuur en communicatie
Op explorerende wijze is empirisch getoetst in hoeverre zowel
materiële als sociaal-culturele omgevingsfactoren een rol spelen
bij de vermarkting van (getextureerde) vleesvervangers en
duurzame kweekvis. Aan het licht komt dat imago, cultuur en
bestaande marktverhoudingen belangrijke hindernissen zijn voor
de vermarkting van duurzame eiwitvervangers. Het gevestigde
culturele imago van vlees wordt algemeen als een kernprobleem
ervaren. De oplossing van het eiwitvraagstuk wordt vooral verbonden met communicatie en informatiecampagnes die zorgen
voor een positieve beeldvorming over vleesvervangers of duurzame kweekvis. De marktomstandigheden zijn zeker nog niet
zodanig dat de duurzame keuze de vanzelfsprekende keuze is voor
consumenten.
De macht van de vleessector is volgens producenten en ngo's een
niet te onderschatten factor die de eiwittransitie danig parten kan
spelen. Van de kant van de retail wordt gesteld dat de huidige
markt van vleesvervangers grotendeels verzadigd is. De suggestie
vanuit de retail is daarom dat aanbieders de vleesminderende consumenten op creatievere manieren tot een meer plantaardig
voedselmenu gaan proberen te verleiden. Bijvoorbeeld via innovatieve vleesloze of vleesarme maaltijdconcepten die niét als een
vervanging voor vlees worden gepresenteerd.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 9

Tussen vleesminnaars en
vleesmijders: vleesminderaars
Vlees eten mag de status hebben van een cultureel icoon, empirisch onderzoek dat is verricht ten behoeve van deze studie toont
aan dat vlees vandaag de dag lang niet meer door iedereen wordt
geassocieerd met superioriteit, mannelijkheid of stoerheid. De consumptiecultuur rond vlees is dus minder clichématig dan wellicht
gedacht wordt. Minstens zo relevant is de omvangrijke groep van
vleesminderaars (parttimevegetariërs of ook wel 'flexitariërs'
genoemd) die in Nederland blijkt te bestaan. Naast de groep van
vleesminnaars (26,5%), die bijna dagelijks vlees consumeert, en
de groep van vleesmijders (4%), is er een tussengroep van vleesminderaars die ettelijke miljoenen mensen omvat. Vleesminderaars
beschouwen vlees eten niet als vanzelfsprekend en denken hier
meer of minder bewust over na. Deze omvangrijke tussengroep is
evenwel een zeer heterogene categorie waarbij niet alleen de mate
waarin men minder vlees eet sterk uiteenloopt, maar ook de wijze
waarop men dit doet. Tot nu toe zijn deze vleesminderaars weinig
zichtbaar. Het creëren van een meer bekend en herkenbaar imago
rond deze groep en hun eetgedrag, zou de normalisering van
vleesloos of vleesarm eten vooruit kunnen helpen - en daarmee
een duw kunnen geven aan de eiwittransitie. Daarbij is goede en
heldere communicatie over de gezondheid van vleesconsumptie
een belangrijk aandachtspunt. Consumenten, zo blijkt uit dit onderzoek, zijn namelijk vaak onzeker of denken heel verschillend over
de relatie tussen vlees eten en gezondheid.

Veranderingsroutes voor
verduurzaming
Verduurzaming vereist bondgenootschappen. Tot nu toe gaat de
aandacht vooral uit naar de mogelijke alllianties die zijn te sluiten
met het bedrijfsleven, met partijen aan de aanbodkant. Het is
echter evenzeer van belang oog te hebben voor de te sluiten bondgenootschappen met consumenten. Voor de eiwittransitie worden
drie onderscheidende sporen voorgesteld die elk een duidelijk verschillende grondslag hebben: 'onwetende verduurzaming', 'actieve
verandering', en 'culturele omslag'.
Onwetende verduurzaming
In deze route worden voedselconsumenten opgevat als passieve
eindgebruikers die niet bezig zijn met noch behoefte hebben aan
'moeilijke' vragen rond voedsel. Door plantaardige halffabricaten
in vleesproducten te verwerken, zijn etenswaren te verduurzamen
die (geleidelijk aan) consumenten aanspreken. Het bondgenootschap met consumenten kenmerkt zich aan consumentenkant
door passieve partners.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 10

Actieve verandering
Deze route heeft als uitgangspunt dat consumenten als actieve en
betrokken burgers deel uitmaken van een civil society, ook wanneer het gaat om voedselconsumptie. Bij deze route is de
gedachte dat maatschappelijke discussie en het zetten van kleine
praktische stappen, die alleszins doenlijk lijken te zijn, onze consumptie zullen verduurzamen. Het is een gematigde marsroute
met welwillende en coöperatieve burgers als uitgangspunt. De consument is hier een gespreksgenoot waarmee op gematigde toon
de dialoog wordt aangegaan.
Culturele omslag
Dit is een route in het verlengde van actieve verandering, met dit
verschil dat het hier gaat om beleids- en leefstijlalternatieven die
een duidelijke breuk vormen met de huidige praktijk. Consumenten zijn hier op te vatten als food citizens die een meer complete
culturele waardenverandering voorstaan. Voor de overheid zijn zij
de meest bestendige bondgenoot als het gaat om duurzame consumptie, maar het is ook een partner waarvan scherpe kritiek kan
worden verwacht als ze vindt dat de overheid te weinig doet om
haar duurzaamheidsambities te realiseren.
De ambities en verwachtingen over de bondgenootschappen die
met consumenten zijn aan te gaan, zijn in de eerste twee routes
als meer gematigd en hervormingsgeoriënteerd te karakteriseren.
De graadmeter van culturele waardenverandering loopt zogezegd
op, als in de richting van 'culturele omslag' wordt gegaan. Dat de
drie routes van elkaar worden onderscheiden impliceert niet dat
ze elkaar uitsluiten. Sterker, de toekomstige opgave voor de eiwittransitie is vooral te zoeken naar een goede combinatie van deze
routes. Gezien de dynamiek en veelkleurigheid van moderne consumptiesamenlevingen, is er niet één koninklijke route die naar
succes leidt.

Veranderingsroutes
en duurzame
vermarktingsstrategieën
Aan de drie veranderingsroutes, die verschillende bondgenootschappen met consumenten belichamen, ligt een consumentgeörienteerd perspectief ten grondslag. Als invulling van de routes
zijn allerlei vermarktingsstrategieën van duurzame eiwitalternatieven voor te stellen, waarbij met name gedacht wordt in termen van
aanbod en een alternatief productverbruik. De vraag is vervolgens
hoe de (consumentgeoriënteerde) veranderingsroutes zich verhouden tot (productgeoriënteerde) vermarktingsstrategieën. De
routes laten zich overdrachtelijk voorstellen als drie rivieren (die

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 11

elkaar kunnen kruisen of zich met elkaar kunnen vermengen),
terwijl de marktstrategieën de boten zijn die deze rivieren meer of
minder fortuinlijk bevaren. Door oog te hebben voor de 'rivierroutes van verandering' waarop de 'boten van vermarkting' (mogelijk kunnen) varen, komen de culturele dimensie en de als
uitgangspunt genomen consumentenprofielen beter in beeld.
In dit onderzoek is gekeken naar acht vermarktingsstrategieën
van alternatieve eiwitproducten die onze 'carnivore' eetpatronen
kunnen verduurzamen:
• hybride vleesproducten;
• minder belastende vleessoorten;
• maaltijdconcepten met geen of minder vlees;
• plantaardige vleesvervangers;
• duurzame kweekvis;
• biologisch vlees;
• vlees van insecten;
• minder vleesconsumptie.
Deze studie bepleit een integrale beoordeling van vermarktingsstrategieën voor de eiwittransitie waarin naast milieueffecten ook
culturele effecten worden beoordeeld en afgewogen evenals economische kansen en knelpunten.
Vanuit een dergelijk kader beoordeelt dit verkennende onderzoek
de volgende vermarktingsstrategieën als meest relevant:
• Hybride vleesproducten (vleesvarianten waarin een deel van het
vlees is vervangen door plantaardige ingrediënten) en maaltijdconcepten met geen/minder vlees kunnen belangrijke stappen
voorwaarts zijn in duurzame consumptie. Niet alleen vanwege
de kansen voor succesvolle vermarkting en de milieueffecten,
maar ook omdat deze kunnen aanzetten tot direct haalbare
(kleine) veranderingen in onze eetcultuur richting verduurzaming;
• Bij de vermarkting van biologisch vlees is het milieueffect voor
discussie vatbaar, maar daar staat tegenover dat deze strategie kansen biedt voor het onder de aandacht brengen van
productieproceswaarden (duurzaamheid, rechtvaardigheid,
dierenwelzijn of voedselzekerheid). Hier kan de eiwittransitie veel
profijt van hebben omdat dit meer begrip en draagvlak creëert
voor duurzame consumptie;
• Het domein van insectenvlees is een interessante proeftuin
die culturele waardendiscussies kan prikkelen en aanjagen. De
vermarkting is momenteel nauwelijks noemenswaardig;
• Voor de strategie van minder vleesconsumptie geldt dat deze
sterk kan bijdragen aan culturele waardenverandering, maar dat
het beeld hier ambivalent is. Tegenover het grote aantal mensen
dat aangeeft vleesminderaar te zijn, staan vlees- consumptiecijfers die op een stabiel hoog niveau blijven. Het is ongewis in
welke mate en waarom consumenten afstand en afscheid nemen
van het eten van vlees.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 12

Vervolgonderzoek en beleidsaanbevelingen
Het onderzoek naar de invloed van culturele waarden op vleesconsumptie en verduurzaming is
nog grotendeels braakliggend terrein dat dringend om verdere ontginning vraagt. Ook de effectiviteit van prijsbeleidsmaatregelen verdient nader onderzoek, maar dan vooral vanuit een
breder cultureel perspectief. Het beeld van de consument als homo economicus, die er voornamelijk op uit is om zijn primaire levensbehoeften calculerend te bevredigen, mag in
vervolgonderzoek van zijn voetstuk worden gehaald. Verder stelden we vast dat er nog weinig
kennis is over de onderliggende motieven en samenstelling van de miljoenengroep van vleesminderaars in Nederland en welke eetpatronen hier nader
zijn te onderscheiden. Onderzoek hiernaar is van groot
belang omdat de eiwittransitie vooral via deze groep vaart
en momentum is te geven.

Oplossingsrichtingen voor de eiwittransitie moeten niet
alleen langs de meetlat van milieueffecten worden gelegd,
maar ook worden beoordeeld op de culturele waardenverandering die deze (kunnen) bewerkstelligen. Dit is de

Voorbij product heeft betrekking op de stellingname dat investeringen in technische productontwikkelingen van vleesvervangers
of in-vitrovlees weliswaar nuttig en nodig zijn, maar dat voor een
succesvolle vermarkting van innovatieve producten ook de culturele kant aandacht verdient. Beleid rond verduurzaming van
vleesconsumptie dient de blik te verbreden naar de consumptieculturele omgeving waarin mensen kiezen en een 'culturele'
beleidsstrategie te ontwikkelen die zich richt op (het veranderen
van) de bestaande eetcultuur. Zodoende rekt het beleidsdomein
van de eiwittransitie zich op van product naar eetcultuur.

kern van de integrale benadering die in deze studie is neergelegd. Daarnaast onderstreept de analyse en evaluatie van
verschillende vermarktingswegen en veranderingsroutes
dat voor het eiwitvraagstuk niet één oplossing bestaat.
Tot slot haakt onze nadruk op de ontwikkeling van bondgenootschappen aan bij het standpunt dat de eiwittransitie
betrokkenheid en bemoeienis vereist van vele partijen
(overheid, bedrijfsleven en civil society). De algemene
conclusie en aanbeveling is dat de beleidsvisie zich verder
ontwikkelt voorbij de drie P's van product, prijs en polarisatie.

Voorbij prijs wil erop wijzen dat de factor prijs belangrijk is en
relevant blijft, maar niet altijd en automatisch doorslaggevend is in
de keuzes die consumenten maken. Sowieso is het niet aanbevelenswaardig alle beleidsaandacht te richten op één factor die
gedrag zou determineren. Dit geldt ook als gezondheid als zodanig naar voren wordt geschoven. Gezondheid is een factor van
betekenis in de vermarkting van duurzame eiwitalternatieven die
moet worden benut - ook als hierbij wordt aangetekend dat onder
consumenten veel onzekerheid bestaat over hoe (on)gezond vlees
eten is. Maar gezondheid mag niet gaan overheersen. Proceswaarden als duurzaamheid, rechtvaardigheid, dierenwelzijn of
voedselzekerheid komen dan in het gedrang. Juist zulke waarden
van het productieproces wijzen erop hoe eten in essentie verbonden is met natuur en landschap, boer en dier, op basis waarvan
meer maatschappelijk begrip en draagvlak kan ontstaan voor het
belang en de relevantie van een eiwittransitie.
Voorbij polarisatie houdt in dat de eiwittransitie haar pijlen vooral
op de groep van vleesminderaars moet richten. Het opschalingspotentieel voor duurzame consumptiepatronen ligt bij deze groep.
Niet bij de vleesminnaars die hun dagelijkse stukje vlees op het
bord sterk koesteren of hun tegenpool van vleesmijders die alle
vlees in de ban doen. De aanbeveling is om het mikpunt van verandering te richten op de middengroep van vleesminderaars.
Promoot bijvoorbeeld de parttimevegetariër als de 'Bob' van duurzaam consumeren. Op deze wijze zoekt duurzaam eiwitbeleid de
aanval niet over de flanken maar door het midden. Dergelijk beleid
geeft prioriteit aan de ondersteuning van vleesminderaars en vleesmatigende consumptiepatronen - zowel in culturele zin als in de
praktische uitvoerbaarheid daarvan.

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 13

brochure Vlees 100531:LEI brochure

31-05-2010

12:26

Pagina 14

Colofon
Hoezeer en hoe vaak we ook mogen genieten van een stukje vlees op ons bord,
de toenemende consumptie ervan gaat gepaard met wereldomvattende
milieuproblemen. De uitdaging is om wegen te vinden die de vleesmarkt
verduurzamen. In Vleesminnaars, vleesminderaars en vleesmijders staat de
vraagkant van de (vlees)markt centraal. Ook de culturele context van onze vleesconsumptie komt uitvoerig in beeld. Deze invalshoeken bieden aanvullende
en vernieuwende inzichten in hoe de consumptie van (dierlijke) eiwitten is te
verduurzamen. Het onderzoek is gefinancierd uit het beleidsondersteunende
onderzoeksthema 'Voedselkwaliteit' en uit het kennisbasisthema 'Plant en dier
voor de gezonde mens' van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Deze brochure is een uitgave van LEI, onderdeel van Wageningen UR, en maakt
deel uit van het onderzoeksveld Consument en Gedrag. De brochure is gebaseerd op rapport 2010-003, Vleesminnaars, vleesminderaars en vleesmijders,
door E. de Bakker en H. Dagevos.

Verdere informatie:
Naam:
Erik de Bakker
Hans Dagevos
Telefoon:
070-3358258
070-3358219
E-mail:
erik.debakker@wur.nl
hans.dagevos@wur.nl
Raadpleeg ook onze website: www.lei.wur.nl
Tekst: Erik de Bakker en Hans Dagevos
Coördinatie: Wageningen UR, Communication Services
Foto’s: Marcel Bekken, Breda
Vormgeving: Marjolein de Vette, Wageningen
Druk: DeltaHage BV, Den Haag

© LEI, juni 2010

Het LEI is een onderdeel van Wageningen UR (University
& Research centre). Daarbinnen vormt het samen met
het Departement Maatschappijwetenschappen van
Wageningen University en het Wageningen UR Centre for
Development Innovation de Social Sciences Group.