3
Verkiezing Kamervoorzitter
Aan de orde is het debat over de verkiezing van een nieuwe
Kamervoorzitter.
De tijdelijke voorzitter:
Er heeft zich één kandidaat gemeld. Ik nodig mevrouw Arib
uit om in vak-K plaats te nemen.
Van de zijde van de Kamer hebben zich twaalf sprekers
gemeld. Na de eerste termijn van de Kamer zal mevrouw
Arib de vragen van de Kamer beantwoorden.
Ik geef nu graag het woord aan de heer Bisschop als eerste
spreker van de zijde van de Kamer.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik ging ervan uit dat wij in volgorde van grootte
van de fracties zouden spreken. Blijkbaar was mijn oriëntatie
niet helemaal correct en ben ik snel aangemeld. Ik dank u
dat ik als eerste het woord krijgt.
Vanwege het ontbreken van een tegenkandidaat was de
verkiezing van de nieuwe Kamervoorzitter bijna bij acclamatie gebeurd. Ik vermoed dat dit een unicum, een novum zou
zijn geweest in de geschiedenis van de Staten-Generaal.
Maar ook als het Kamervoorzitterschap wordt gecontinueerd, is enig decorum bij het vervullen van dit ambt op zijn
plaats. Vandaar dat ook nu weer is voorzien in vier stemronden met zo nodig nog een tussenstemming. Wij kunnen
aan de bak.
Niet ontkend kan worden dat de stemming over de nieuwe
Kamervoorzitter vandaag, iets weg heeft van een functioneringsbeoordeling. Aangezien een dergelijke beoordeling
vertrouwelijk van aard is, doe ik over de inhoud daarvan
geen mededelingen namens mijn fractie, al verheel ik niet
dat de SGP-fractie het afgelopen jaar met waardering heeft
kennisgenomen van het optreden van de Kamervoorzitter.
De fractie van de SGP beperkt zich op dit moment tot twee
vragen aan de kandidaat-voorzitter. In de eerste plaats wil
ik de kandidaat-voorzitter een spiegel voorhouden van een
van haar roemruchte voorgangers, de heer Vondeling. Hij
was van dezelfde politieke familie en Kamervoorzitter van
1972 tot en met 1979. De onvolprezen parlementaire informatiebron Parlement en Politiek meldt onder meer het
volgende over hem: "Hij trad soms als "schoolmeester" van
de Kamer op. Toen bij de plenaire behandeling van een
wetsvoorstel over het gevangeniswezen nog eens 75 feitelijke vragen waren gesteld, vroeg hij of niet beter de commissie voor Justitie nog eens bijeengeroepen was om
ervoor te zorgen dat deze behandeling een andere inhoud
kreeg." Ik voeg hieraan toe dat het woord "schoolmeester"
in deze context als een positieve kwalificatie wordt gezien.
Dat is het natuurlijk altijd wel, maar ik zeg het er hier nog
eens speciaal bij. Het probleem was natuurlijk dat plenair
nog zo veel vragen werden gesteld; dat verdiende een
betere voorbereiding. Mijn vraag aan de kandidaat-voorzitter is hoe zij dit optreden van deze voorganger waardeert.
Overigens mag ik er nog bij vertellen dat de heer Vondeling
zijn opvolger als fractievoorzitter van de PvdA slechts wat

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

velletjes briefpapier van de voetbalclub Cambuur naliet,
althans zo gaat het verhaal. Dat blijft hier uiteraard buiten
beschouwing.
Dan kom ik bij de tweede vraag. Die heeft betrekking op de
verantwoordelijkheid van de Kamervoorzitter voor de
bedrijfsvoering van de Tweede Kamer, zeg maar de
bedrijfsinterne taak. Ik doel dan met name op de zorg voor
het Kamerpersoneel. Wij realiseren ons als Kamerleden
misschien wel eens te weinig hoe cruciaal, maar ook hoe
veeleisend de bijdrage van al deze mannen en vrouwen is
voor het soepel laten functioneren van het parlementaire
bedrijf in al zijn facetten. De kandidaat-voorzitter schrijft in
haar brief over dit punt: "Veel gaat goed, maar het is ook
nodig om de ambtelijke organisatie kritisch tegen het licht
te houden. Samen met het Presidium heb ik het afgelopen
jaar stappen gezet in de professionalisering en verzakelijking
van de ambtelijke organisatie, maar we zijn er nog niet."
Natuurlijk, de professionele en de zakelijke kant van het
bedrijf moeten goed geregeld zijn, maar er is meer nodig
voor een arbeidsvreugdevolle werkweek voor de medewerkers. Mijn tweede vraag is daarom: welke mogelijkheden
ziet de beoogd Voorzitter om de immateriële aspecten van
arbeidsvreugde te behouden of te bevorderen?
Ik zie uit naar de reflecties van de kandidaat op deze vragen.
Ik zeg dank voor de gelegenheid om het woord te voeren.
De voorzitter:
Die reflecties zullen later volgen.

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Dit zou weleens een kort debat kunnen worden,
maar dat maakt het zeker niet een onbelangrijk debat. Ik
zag net dat mevrouw Verbeet, onze voormalig Voorzitter,
ook aanwezig is. Dat laat zien dat er meer mensen zijn die
dit een ontzettend belangrijk debat vinden. Ik wil haar
daarom van harte welkom heten. Fijn dat u er bent,
mevrouw Verbeet.
Vandaag bepalen wij wie de komende zittingstermijn onze
Voorzitter zal zijn. De Tweede Kamer is het hoogste orgaan
in onze democratie en de Voorzitter is het visitekaartje van
die Kamer. De persoon in kwestie bewaakt het democratisch
proces in dit huis. Het is dus een zeer belangrijke functie.
Alle leden van de Tweede Kamer hebben het recht zich te
kandideren. Inmiddels is gebleken dat 149 leden van die
mogelijkheid geen gebruik hebben gemaakt. Er is één kandidaat, namelijk mevrouw Arib van de Partij van de Arbeid,
en dat is eigenlijk wel een mooi compliment. Kennelijk
durven wij het geen van allen aan om haar uit te dagen.
Terwijl in andere parlementen de politieke kleur soms
zwaarder weegt dan de kwaliteit, hebben wij hier Kamerbreed niet de behoefte om andere kandidaten naar voren
te schuiven vanuit het idee dat dit soort functies per definitie
moet worden vervuld door iemand uit een van de grootste
fracties. Het is in Nederland de eerste keer dat de Voorzitter
van deze Kamer niet uit een van de grootste fracties zal
komen. Overigens moeten wij de PvdA-fractie daarvoor
erkentelijk zijn, want zij geeft één van haar leden de ruimte
om deze functie op zich te nemen. Het betekent immers
een fractielid minder dat ander Kamerwerk kan doen.

29 maart 2017
TK 61

61-3-1

We kiezen er Kamerbreed voor om kwaliteit zwaarder te
laten wegen dan partijbelangen. Dat is ook wel te begrijpen,
want mevrouw Arib heeft het de afgelopen periode goed
gedaan. Haar stijl is er een van "keep calm and carry on".
Uiteindelijk is dat het best mogelijke antwoord op het
gefragmenteerde en tegelijkertijd gepolariseerde politieke
landschap. Want laten we wel wezen: het voorzitten van dit
gezelschap is niet altijd gemakkelijk. Het vergt een bijzondere combinatie van vaardigheden: streng waar nodig, om
te voorkomen dat er te lang wordt gedebatteerd; coulant
waar mogelijk, om te voorkomen dat het debat wordt
doodgeslagen; direct en rechtvaardig, maar ook warm en
dan ook nog graag met een beetje humor.
Mevrouw Arib heeft bewezen over deze combinatie van
kwaliteiten te beschikken en dat wordt van links tot rechts
gewaardeerd. Ook buiten de Kamer zijn veel mensen positief. Veel mensen zien mevrouw Arib als onze Voorzitter.
De vele positieve reacties op social media bevestigden dat
ook toen gisteren bleek dat zij de enige kandidaat zou zijn.
Kortom, GroenLinks ondersteunt mevrouw Arib van harte.
Wij wensen haar een zo breed mogelijk mandaat toe en
veel succes de komende periode.

De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter. Het kiezen van een Kamervoorzitter is een bijzondere gebeurtenis. Vorig jaar konden wij kiezen uit vier uiteenlopende kandidaten, maar dit keer is er slechts één
kandidaat. Dat is veelzeggend. Ik sluit mij aan bij de woorden van collega Voortman, die dit net uitlegde. Ik sluit mij
ook aan bij haar opmerking dat de PvdA-fractie een compliment verdient omdat zij uit haar fractie van negen iemand
kandidaat durft te stellen terwijl er heel veel werk moet
worden gedaan. Daarvoor zeg ik dank. Ook mijn fractie
geeft haar daarvoor de complimenten.
De vergaderingen, die zowel explosief als langdradig kunnen zijn, zijn de afgelopen periode goed en plezierig geleid:
altijd rechtvaardig, streng wanneer het moest en soms met
een kwinkslag als het debat daar om vroeg. Ook is er
voortvarend werk gemaakt van de informatiepositie van de
Tweede Kamer. De gemiddelde beantwoordingstermijn
van vragen is nog steeds veel te lang, maar is wel gedaald.
Het toelaten van onbeantwoorde schriftelijke vragen in het
vragenuur op dinsdag heeft daarbij geholpen. Dat is een
goed initiatief geweest. Ook het hameren op een gelijke
informatiepositie voor alle leden waardeert mijn fractie
zeer.
Het leiden van Kamerdebatten is echter niet de enige taak
van de Voorzitter. Het is wel de meest zichtbare taak, maar
het is niet de enige taak. Immers, de Voorzitter vertegenwoordigt ook de Kamer in binnen- en buitenland. Daarnaast
stuurt de Voorzitter de organisatie en het gebouw aan. De
kandidaatstellingsbrief gaat summier in op deze gebieden.
Dat roept bij mijn fractie een paar vragen op. Allereerst kom
ik op de reorganisatie naar een professionele en functionele
organisatie. Honderden mensen doen dagelijks hun werk
voor de Tweede Kamer, vol inzet en vol motivatie. Zij zijn
letterlijk onmisbaar voor onze democratie. Zij verdienen
grote waardering. Tegelijkertijd is de Tweede Kamer niet
de allermodernste organisatie. Wat gaat de kandidaatVoorzitter doen om ervoor te zorgen dat de Tweede
Kamerorganisatie de komende tijd beter met haar tijd
meegaat? Welke concrete plannen heeft zij hiervoor?

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Wanneer is de reorganisatie van de Kamer klaar? Hier is de
brief niet erg duidelijk over. Ik houd op zichzelf wel van
korte brieven, maar hier mag wel iets meer toelichting op
gegeven worden.
Een ander aspect is de verbouwing vanaf 2020, dus in deze
zittingsperiode van de Kamer. Mijn fractie is hier steeds
kritisch over geweest, ook omdat dit demissionaire kabinet
dit ingrijpende besluit erdoorheen lijkt te willen drukken.
Dat vraagt om een heel sterke en actieve rol van onze
Kamervoorzitter. Welke ruimte voor verfijning van het proces ziet zij concreet? Hoe houden we de verbouwing zo
kleinschalig mogelijk? Ziet de kandidaat-Voorzitter,
mevrouw Arib, mogelijkheden om de verbouwing op te
splitsen in deelstappen? Hoe gaat zij de kosten beheersbaar
houden? Hoe zorgt zij ervoor dat er niet allerlei peperdure
lastminutewensen komen? Gaat zij ook waken voor een
eerlijke en transparante aanbesteding, waarbij er dus niet
sprake is van een megapakket waar maar één partij op kan
intekenen, maar waarbij een en ander wordt opgeknipt in
verschillende onderdelen? Ik krijg hierop graag een reactie.
In wat voor opstelling vindt zij dat er in het tijdelijke gebouw
gedebatteerd moet worden? Welke rol is er dan voor de
Kamer en het publiek?
Dan zijn er ook nog twee zaken waar de kandidaat-Voorzitter
helemaal niet over schrijft. Allereerst is dat de beveiliging.
Die is natuurlijk uitermate belangrijk. Er moet snel duidelijkheid komen over het veiligheidsprotocol bij een aanslag.
Dit verdient de hoogste prioriteit. Wat ons betreft moet dit
voor de zomer voor iedereen duidelijk zijn. Onlangs gooide
een man op het Plein een tas naar de Koninklijke Marechaussee. Toen werd de Kamer gedeeltelijk ontruimd en het Plein
werd helemaal ontruimd. In de kamers die gelegen zijn aan
het Plein kon echter gewoon doorgewerkt worden. De
informatie via intranet en de omroep verliep heel langzaam.
Dat wekte geen vertrouwen. Wat gaat de kandidaat-Voorzitter doen om de veiligheid beter te waarborgen? Dat geldt
niet alleen fysiek, maar ook digitaal. Gisteren bleek dat het
Tweede Kamernetwerk door gijzelsoftware is besmet. Hoe
gaan we alle mensen in de Tweede Kamer bewuster maken
van de gevaren van cybercriminaliteit?
Mijn laatste vraag gaat over het vertegenwoordigen van
onze Kamer in binnen- en buitenland. Vanwege de zichtbaarheid van onze Kamer hecht D66 grote waarde aan deze taak.
Alleen bij dringende redenen is het bij ons aanvaardbaar
om verstek te laten gaan, uiteraard ook met een waardige
vervanging. Mijn fractie ziet hier ruimte voor verbetering.
Ik krijg graag de bevestiging dat die er de komende periode
ook zal komen.
Ik kijk uit naar de antwoorden op deze, ons zeer aangelegen
punten. Dat er maar één kandidaat is, doet daar niets aan
af. Veel succes en dank u wel.

Mevrouw Keijzer (CDA):
Voorzitter. We kiezen vandaag onze Voorzitter, en dat is
niet zomaar een functie. Als Voorzitter van de Tweede
Kamer vertegenwoordig je ons allemaal als volksvertegenwoordigers. Als Voorzitter vertegenwoordig je in die zin
ook onze democratie. Als Voorzitter leid je hier in deze
Kamer de discussies, de debatten. En die zijn soms emotioneel of op een andere manier hoog oplopend. De CDAfractie heeft gezien hoe mevrouw Arib, nu ook kandidaat,

29 maart 2017
TK 61

61-3-2

dat het afgelopen jaar op een goede manier gedaan heeft.
Rustig en met humor. Dus daarvoor complimenten.
Voor de CDA-fractie geldt ook dat mevrouw Arib zich het
afgelopen jaar goed gemanifesteerd heeft als onze vertegenwoordiger in externe situaties. Ik heb mij laten vertellen
dat zij daarbij het Frans beter beheerst dan het Engels, maar
ach, voorzitter, er zijn mensen voor wie het tegenovergestelde geldt, waarbij ik nu geen namen zal noemen. Dus
dat is haar vergeven. Wel horen wij vandaag graag hoe zij
haar positie in interne situaties als bestuurlijk hoofd van de
ambtelijke organisatie ziet. Er ligt een reorganisatierapport
van de Algemene Bestuursdienst en daar hecht de CDAfractie grote waarde aan. Wij horen van haar graag hoe zij
zich het afgelopen jaar daarin gemanifesteerd heeft. Iedereen die ooit op sollicitatiegesprek geweest is of een sollicitatieprocedure gevoerd heeft, kent de STAR-systematiek.
Ik zou graag van mevrouw Arib horen hoe zij dat in
bepaalde situaties gedaan heeft. Dus dan heb ik het over
de S van de situatie, wat daarin haar taak was als bestuurlijk
hoofd van de ambtelijke organisatie, wat haar actie was en
wat daarvan het resultaat was, dit om hier allemaal een
beetje het gevoel te krijgen van hoe zij dat gedaan heeft.
Want het welbevinden van de medewerkers van de Kamer
en daarmee ook de prestaties die zij leveren, zijn voor ons
allemaal natuurlijk van het allergrootste belang. Wij weten
hier allemaal dat wij ons werk mede kunnen doen door al
die medewerkers van deze Kamer.
Dan nog een laatste punt. In 2020 zal de Kamer voor vijfeneenhalf jaar verhuizen naar het voormalige gebouw van
het ministerie van Buitenlandse Zaken, wat organisatorisch
een heel grote klus is. Ik hoor graag van mevrouw Arib of
zij ook vindt dat bezoekers gewoon alle debatten moeten
kunnen blijven bijwonen, dat alle Kamerbewoners op een
fatsoenlijke manier gehuisvest moeten worden en dat op
elk moment van verhuizing er een mogelijkheid moet zijn
om een debat te houden en om — dat is die andere taak
van ons als Tweede Kamer — de regering ter verantwoording te roepen. Zal zij voor deze drie punten gaan zorgen
en, zo ja, hoe?

kandidaat stelt. U stelt daarbij dat het kabinet informatie
niet altijd tijdig aan de Kamer heeft verstrekt, al heeft het
kabinet inmiddels wel, mede op uw aandringen, meer werk
gemaakt van de informatieplicht. Straks zit er een nieuw
kabinet, waarmee nieuwe afspraken moeten worden
gemaakt, schrijft u. Wat gaat u concreet doen om de informatievoorziening verder te versterken? Welke ideeën hebt
u daarvoor? In uw brief van een jaar geleden schreef u dat
u erop wilde letten dat minderheidsstandpunten goed ten
gehore konden worden gebracht. Dat hebt u ook laten zien:
op cruciale punten, met name wanneer de gehele oppositie
erom vroeg, kwam de informatie van het kabinet er ook.
Kunnen wij ervan uitgaan dat uw inzet onverminderd
voortgezet zal worden de komende periode?
Ik kom op de kleine fracties, de kleine partijen. Inmiddels
hebben dertien partijen de kiesdrempel gehaald, met twee
of meer zetels. Het onderscheid tussen grote en kleine
partijen is hiermee verkleind. Mevrouw Arib, u bent in het
verleden opgekomen voor de wat kleinere partijen. Mag ik
van u horen dat die inzet door u wordt voortgezet, zodat
niet alleen de stem van de grotere partijen, met veertien of
meer zetels, maar ook die van de wat kleinere partijen
gehoord wordt? Mijn fractie heeft geen last van het calimerogevoel, zeg ik er ter geruststelling bij.
De Kamervoorzitter is natuurlijk primair verantwoordelijk
voor het voorzitten en het leiden van debatten, maar samen
met de Griffier geeft de Voorzitter ook leiding aan de ambtelijke organisatie. Momenteel wordt er gewerkt aan het
versterken van de organisatie van de commissiegriffiers en
aan de professionalisering en verzakelijking van de ambtelijke organisatie. Over dit laatste schrijft u in uw brief: we
zijn er nog niet. Wat zijn volgens u de volgende stappen
die gezet zouden moeten worden?
Ik rond af. Ik ben benieuwd naar de antwoorden op onze
vragen en ik ben uiteraard nog meer benieuwd naar de
uitslag van de mogelijk wel Noord-Koreaanse stemming
straks.
De voorzitter:
Daar lopen we nog even niet op vooruit.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Het is een bijzonder debat. Waar normaal
gesproken meerdere kandidaten zich presenteren aan de
Kamer en er iets te kiezen valt, staat nu de uitkomst al vast.
Of het animo bij de potentiële kandidaten is nul, of de huidige Voorzitter is gewoon goed.
Ondanks dat er maar een kandidaat is, is het toch goed om
stil te staan bij de taken van de Voorzitter, want er staat
nogal wat op de agenda de komende jaren. Om te beginnen
wil ik mevrouw Arib bedanken voor de wijze waarop zij het
afgelopen jaar de Tweede Kamer heeft voorgezeten. Zij
heeft laten zien dat dit kundig kan en gebeurd is in moeilijke
debatten, soms met een knipoog, soms met een grapje,
soms met een vermanende toon als dat moest. Hierbij
moest de Voorzitter wel verschillende ballen in de lucht
houden. Binnen de Kamerorganisatie gebeurt er namelijk
ook nog wel wat. Ik ben eigenlijk wel benieuwd hoe zij zelf
terugkijkt op wat er de afgelopen periode goed ging en wat
er misschien minder goed ging. Kan zij daarop reflecteren?
Dan kom ik op de informatiepositie. Mevrouw Arib, de
komende tijd ziet u nog voldoende punten om aan te werken, schrijft u in uw brief. Vandaar dat u zich ook weer

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

De heer Harbers (VVD):
Voorzitter. Vorig jaar kozen we mevrouw Arib tot Kamervoorzitter. Nu we vandaag aan het begin van een nieuwe
Kamerperiode de Voorzitter kiezen, is zij de enige kandidate.
Het is voor het eerst deze eeuw dat er slechts één kandidaat
is. Dat is veelzeggend. Het is een compliment voor uw
functioneren in de eerste veertien maanden, mevrouw Arib.
Ik denk dat u daarmee vandaag met een veel geruster
gevoel deze zaal bent binnengestapt dan vorig jaar januari.
Het is ook een unieke kans voor ons als Kamer. We hebben
te maken met een ingewerkte kandidaat-Voorzitter, die,
zoals zij zelf schrijft, met de ervaring van de afgelopen
periode nog sterker gemotiveerd is om vorm en inhoud te
geven aan het mooie ambt van Kamervoorzitter. De unieke
kans is dat we nu, met de ervaringen van de eerste veertien
maanden op zak, met elkaar van gedachten kunnen wisselen
over de komende periode. Ik loop daarvoor de drie categorieën werkzaamheden waaruit het Kamervoorzitterschap
bestaat en die mijn fractie ook vorig jaar noemde, langs.

29 maart 2017
TK 61

61-3-3

Het eerste aspect is het voorzitten van debatten. Dat is de
primaire taak, zoals mevrouw Arib in haar kandidaatstellingsbrief schrijft. Naar onze mening doet u dat goed,
mevrouw Arib. Uw wens dat we allemaal kort en bondig
zijn komt, geloof ik, niet altijd uit, maar in het algemeen
gaat het goed met zowel de tijdbewaking als het soepel
verloop van debatten. Tegelijkertijd hoort bij het voorzitten
ook de agendering. Dat is altijd de grootste worsteling, want
iedere fractie heeft zo haar eigen gedachten over wat een
evenredige toewijzing van mondelinge vragen is en wat de
urgentie van de aangevraagde debatten is. Hoe gaat u er
de komende periode voor zorgen dat fracties zich voldoende
en evenredig herkennen in de agendering van vragen en
debatten? Nu we het zeldzame moment beleven dat het
langetermijnschema nog relatief leeg is, vraag ik of en hoe
u wilt voorkomen dat de lijst snel groeit tot een voorraad
van meer dan 150 nog in te plannen debatten.
Het tweede aspect is de externe vertegenwoordiging van
het parlement. Aan de representatie zitten vele aspecten,
nationaal en internationaal. Dat is overigens niet uitsluitend
een taak van de Voorzitter. Terecht gaf mevrouw Arib tijdens
het debat vorig jaar aan: de Kamer, dat zijn wij, alle 150
Kamerleden. Het verdere betoog ging toen met name over
het aanzien van de Kamer, over de wijze waarop de Kamer
in beeld komt en de woorden die we daarbij gebruiken, het
taalgebruik. Dat waren terechte punten. Ik ben benieuwd
hoe mevrouw Arib daar nu, met haar ervaring van afgelopen jaar, tegen aankijkt. In het algemeen stel ik dan ook de
vraag: welke rol ziet zij voor zichzelf in het bewerkstelligen
van een representatief voorkomen van de Kamer?

veel grote klussen in het verschiet: professionalisering en
verzakelijking van de ambtelijke organisatie en de renovatie
van het Binnenhof en de bijbehorende verhuizing. Mevrouw
Arib vertelde in januari 2016 met zichtbare trots over de in
gang gezette veranderingen. Er lag een rapport van de ABD.
Er lagen reorganisatieplannen op de plank en er waren drie
nieuwe topmensen in het management van de Kamer binnengehaald. Mevrouw Arib was nauw betrokken bij de
sollicitatiecommissies. Het meest treffend was dat zij de
Kamer typeerde als een soort familiebedrijf waar het gaat
om de betrokkenheid van de medewerkers, maar ook als
een politiek bedrijf dat nieuwe vragen en uitdagingen met
zich meebrengt. Dat is een spagaat op zichzelf. Ik vraag
mevrouw Arib dan ook om te reflecteren op de eerste
veertien maanden dat zij, in haar woorden van 2016, de
eindverantwoordelijkheid had om erop toe te zien dat de
veranderingen daadwerkelijk plaatsvinden. Bij die reflectie
denk ik aan zaken als: hoe gaat het met de veranderingen,
naast het al zichtbare deel van de nieuwe organisatie van
de stafmedewerkers rond de commissies, die zij noemt in
haar brief? Waar is zij tevreden over en waarover nog niet?
Hoe verloopt de samenwerking met het mt, indachtig haar
opmerkingen in het debat vorig jaar? Ik citeer: "We hebben
heel goede managementleden, die het uitstekend doen,
maar uiteindelijk moet de Kamervoorzitter het realiseren."
Hoe verloopt dat samenspel? Waar is mevrouw Arib tevreden over als het gaat om de aansturing van de Kamerorganisatie? Wat gaat er goed, wat gaat er misschien minder
goed en wat gaat zij daaraan doen? Afijn, dit zijn de bekende
vragen die bij een reflectie horen. Op welk aspect zou zij
haar eigen bijdrage aan dit proces nog willen verbeteren?

Er zitten nog wel meer aspecten aan dan toen besproken
zijn. Ik noem bijvoorbeeld de ontvangst van parlementaire
delegaties uit het buitenland hier in de Kamer. Daar is ook
zelfreflectie van de Kamer voor nodig. Veel te vaak komt
dat werk neer op een te kleine delegatie Kamerleden, tot
het afgelasten van bezoeken aan toe. Ziet mevrouw Arib
ook een rol voor zichzelf om dat in de komende periode
beter te laten verlopen?

Ik rond af. Mevrouw Arib geeft aan dat zij met de ervaring
van de afgelopen periode nog sterker gemotiveerd is om
vorm en inhoud te geven aan het mooie ambt van het
Kamervoorzitterschap. Ik noemde dat al in het begin. Ik
wens haar heel veel succes daarbij. Ik hoop dat zij erin
slaagt om met alle betrokkenen, Kamerleden, het MT,
medewerkers en de vele externe relaties van de Kamer,
haar en onze doelstellingen te bereiken.

Wat betreft de internationale representatie begon haar
Kamervoorzitterschap toen het Nederlandse voorzitterschap
van de Europese Unie al was begonnen. Daarbij werd dus
meteen heel veel van mevrouw Arib gevraagd. Hoe kijkt zij
nu terug op de eerste veertien maanden van het vertegenwoordigen van het parlement? Wat vindt zij de leukste
kanten daarvan? Wat zou zij eventueel anders doen of verbeteren in de komende periode?
Bij de voorbereiding van dit debat dacht ik even terug aan
het vorige debat. Onze grootste nieuwsgierigheid gaat
natuurlijk uit naar onze beste herinnering van dat debat.
Dat was het moment — volgens mij herkent zij het al — dat
mevrouw Arib aangaf Frans en Engels te spreken en daarin
geen Frans Timmermans maar ook geen Louis van Gaal te
zijn. Zij zei dat zij een beetje daartussenin zit. Dat moment
staat, denk ik, iedereen nog bij, maar nadat we van de
hilariteit bekomen waren, zei mevrouw Arib openhartig: "Ik
ben echter graag bereid om naar de nonnen te gaan. Dat
wilde ik altijd al. Wie weet doe ik dat alsnog." Haar ogen
twinkelden helemaal, net als nu. Wij willen, nieuwsgierig
als we zijn, weten hoe het was in het klooster.

De heer Van Raak (SP):
Voorzitter. Voorzitter zijn van deze Kamer is wel de meest
ondankbare taak die je maar kunt bedenken. We worden
allemaal gekozen als politicus. We willen allemaal praten,
elke dag, over alle mogelijke onderwerpen, maar er is altijd
één mevrouw die daar zit en die over elk inhoudelijk
onderwerp haar mond moet houden. We merken het ook.
Niemand wil het doen. Wij zijn erg blij dat mevrouw Arib
zich beschikbaar heeft gesteld. We zijn ook erg blij met de
manier waarop zij het de afgelopen jaren heeft gedaan. We
hebben alle vertrouwen voor de toekomst.

Het derde aspect is het aansturen van de Kamerorganisatie,
het minst zichtbare deel van het voorzitterswerk, maar thans
is het mogelijk wel het belangrijkste, want er liggen heel

Het is ook een ondankbare taak omdat 149 Kamerleden
allemaal heel graag regels willen voor het debat, maar dan
wel regels voor een ander. We vinden ons allemaal, 149,
altijd de uitzondering op de regel. Ga dat maar eens regelen
als voorzitter. Wij zijn ook een heel bijzonder parlement,
een prachtig parlement. Dat merkte ik laatst nog, afgelopen
weekend, toen ik een politicus uit de Verenigde Staten op
bezoek kreeg, die in Nederland de verkiezingen had gevolgd.
Hij zei: het is toch wel heel bijzonder dat in Nederland bijna
iedereen aan de verkiezingen kan deelnemen, dat heel veel
mensen gekozen kunnen worden en dat er zo'n kleurrijk
parlement kan ontstaan waar zo veel groepen uit de

Tweede Kamer

29 maart 2017
TK 61

Verkiezing Kamervoorzitter

61-3-4

samenleving in zijn vertegenwoordigd. Hij had het ook over
het Forum voor Democratie. Vandaag zijn ze er helaas niet.
Een nieuwe partij betekent ook weer nieuwe mores. Er
moeten weer vleugels het parlement in worden gesleept,
en kroonluchters. Er zijn weer debatten in het Latijn. Dat is
prachtig kleurrijk, maar de voorzitter zit er maar mee.
We hebben een prachtig parlement, maar we hebben ook
een machtig parlement. We hebben geen gekozen regeringsleider. We hebben geen Constitutioneel Hof. Dat maakt de
positie van deze Kamer sterk. Individuele leden hebben veel
instrumenten, bijvoorbeeld om wetten te maken. Ook vanuit
de oppositie lukt het regelmatig om een wet door deze
Kamer en de Eerste Kamer te krijgen. Dit diverse parlement,
waar partijen zich moeten uitspreken en zich moeten
afzetten tegen elkaar, is dus altijd geneigd om samen te
werken en dingen te bereiken. Ik ben ontzettend blij dat
mevrouw Arib dat proces de komende jaren wil blijven
begeleiden.
De voorzitter vroeg heel specifiek in haar sollicitatiebrief
aandacht voor de informatiepositie van de Kamer. De macht
van deze Kamer is voor een belangrijk deel gebaseerd op
het feit dat wij informatie krijgen. Als wij die informatie niet
krijgen, dan is dat een ondermijning van de positie van dit
parlement. We hebben de afgelopen jaren gezien dat, ook
al zetten wij ons machtigste instrument in, de parlementaire
enquête, wij desondanks toch niet altijd heel gemakkelijk
informatie krijgen. Een commissie uit deze Kamer heeft
daar een evaluatie over gemaakt en heeft daar voorstellen
voor gedaan. Ik zou de Kamer willen meegeven om deze
voorstellen snel te bespreken.
Een ander punt is het lekken van informatie. Soms wil de
regering ons geen informatie geven, maar soms geeft de
regering heel graag informatie aan een ander, bijvoorbeeld
aan journalisten, aan de media. Elk jaar krijgen wij het
gênante circus dat voorstellen voor Prinsjesdag bewust
worden gelekt naar de media en niet naar de Kamer worden
gestuurd, terwijl de oppositie wordt geacht haar mond te
houden. Hoe kunnen wij daar een oplossing voor bieden?
Is de voorzitter bijvoorbeeld bereid om met de nieuwe
regering af te spreken dat, als er wordt gelekt, er ook altijd
een onderzoek volgt, er altijd wordt opgetreden?
Iets anders is het Vragenuurtje. Dat is een beetje de etalage
van de Tweede Kamer, het begin van onze parlementaire
week. Ik moet zeggen dat ik dat saai vind. Ik ben toch echt
geïnteresseerd in politiek. We hebben als SP eerder het
voorstel gedaan om een vragenuurtje te organiseren met
de fractievoorzitters en de minister-president om de actualiteit door te nemen. Volgens mij is dat ontzettend leuk en
volgens mij kun je daarmee voorkomen dat heel veel
debatten worden aangevraagd, omdat sommige onderwerpen al in het vragenuur kunnen worden besproken. Dat
voorstel is eerder gedaan, maar het is om duistere redenen
gesneuveld in het parlement. Collega van Nispen heeft een
motie aangenomen gekregen om het toch maar weer te
bespreken. Heeft de voorzitter hier al ideeën over en kunnen
wij een reactie verwachten op het voorstel van Van Nispen?
Wat doet een Voorzitter? Een Voorzitter zit voor en dat zie
je. Maar achter de schermen doet een Voorzitter nog veel
meer. Een Voorzitter representeert ons ook naar buiten toe,
ook in het buitenland. De Voorzitter is ook de belangrijkste
manager van onze ambtelijke organisatie.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Wij gaan over een paar jaar verhuizen. Gezien de discussies
over de stoelen hier in de Kamer zou ik willen voorstellen
om in de nieuwe Kamer de vakken zo te maken dat je met
stoelen kunt schuiven, zoals dat in Duitsland het geval is.
Misschien is dat een idee. Hoe gaat de voorzitter dat proces
begeleiden? Hoe gaan wij ervoor zorgen dat wij ons werk
kunnen blijven doen, deze periode maar hopelijk ook de
komende periode? Kan de voorzitter ons bijpraten over de
reorganisatie van de Kamerorganisatie die nu gaande is?
Hoe staat het ermee en wat staat ons allemaal nog te doen?

Mevrouw Kuiken (PvdA):
Voorzitter. Mijn fractie heeft grote waardering voor de wijze
waarop Khadija Arib het afgelopen jaar het voorzitterschap
heeft ingevuld. Zij heeft met humor, rust en gezag de Kamer
geleid. Nu er geen tegenkandidaten zijn, krijgt zij de kans
om haar voorzitterschap te continueren. Dat is mooi voor
de Kamer en een groot compliment voor haar persoonlijk.
Een aantal fracties heeft ons bedankt voor het feit dat zij
zich kandidaat mag stellen, maar feitelijk is het zo dat het
Regelement van Orde van de Kamer bepaalt dat iedereen
zich individueel kandidaat stelt. Dat geldt natuurlijk ook
voor Khadija Arib. Dit neemt niet weg dat, ondanks alle
complimenten, na een jaar dat misschien ook wel een beetje
beschouwd werd als een tussenjaar, het Kamervoorzitterschap nu weer voor een volle periode wordt aangegaan.
Dat brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee.
De verwachtingen zijn hooggespannen, wellicht nog wel
meer dan in het verleden, gelet ook op de grote taken die
er liggen. De verbouwing werd al even genoemd en de
verdere reorganisatie van de ambtelijke organisatie. Die
zaken, maar ook het politieke landschap, maken dat er veel
van haar wordt verwacht.
In dat licht wil ik de volgende vragen aan haar stellen. De
verkiezingen van 2017 laten een verdeeld politiek landschap
zien: versplintering dreigt in de samenleving. Versplintering
zien wij nu ook in de Tweede Kamer. Voor het nieuwe
kabinet en de nieuwe Kamer ligt hier wat de Partij van de
Arbeid betreft een belangrijke taak en een grote opdracht:
tegenstellingen overbruggen en zorgen voor verbinding
tussen de verschillende groepen Nederlanders in de
samenleving. Mijn vraag aan mevrouw Arib is, op welke
wijze zij in haar rol als Voorzitter hierin een functie kan
vervullen, zowel in de Tweede Kamer als tegenover de
samenleving.
Ik hoop dat zij straks met een groot mandaat haar rol kan
vervullen. Het is ontzettend belangrijk. Dat brengt haar in
een gezelschap van mooie vrouwen die wij eerder in dit
ambt hebben gezien, zoals mevrouw Verbeet, die hier
vandaag met haar partner Wim Meijer aanwezig is. Fijn om
u hier te zien. Ik hoop ook dat mevrouw Arib een voorbeeld
is voor andere vrouwen, zoals ik, en voor jongeren in de
samenleving, door te laten zien dat je, wat je ambitie ook
is en wat je achtergrond of afkomst ook is, die ambitie kunt
waarmaken. Dat is echt fantastisch.

Mevrouw Agema (PVV):
Voorzitter. Heel Nederland praat erover. Wie zal het worden?
Wie gaat dé baan krijgen? Hoe vinden wij zo snel mogelijk
de beste persoon voor die cruciale functie? Ik bedoel
natuurlijk de functie van bondscoach van het Nederlands

29 maart 2017
TK 61

61-3-5

elftal. Daarnaast valt er nog een leuke plek te vergeven, die
van Kamervoorzitter. Daar spreken wij vandaag over. De
vorige keer duurde die verkiezing acht uur. Nu zijn wij er
sneller uit; er is namelijk maar één kandidaat. De Tweede
Kamer der Staten-Generaal heeft vandaag niets te kiezen.
Wij als volksvertegenwoordiging zijn het resultaat van verkiezingen, maar als we dan zelf een voorzitter uit ons midden kiezen, staat de uitslag bij voorbaat vast. Mijn fractie
had graag de kandidaat geleverd, dé kandidaat. Iemand die
door vriend en vijand wordt genoemd als kundig, onpartijdig, grappig, vrolijk. Ik bedoel natuurlijk mijn collega Martin
Bosma. Zijn fenomenale betoog voor zijn kandidatuur in
2016 overtrof alles. Hij had zich niet voor niets het hele
kerstreces in de Handelingenkamer opgesloten. Mijlenver
stond hij voor op de overige kandidaten, maar de uitkomst
van de verkiezingen was desalniettemin dat hij bij voorbaat
kansloos was, want PVV'er.
De heer Van Raak (SP):
De heer Bosma kan zich toch kandidaat stellen? Hij had toch
in vak-K kunnen gaan zitten en dan hadden wij hier een
debat kunnen hebben en een keuze kunnen maken? Of zie
ik dat verkeerd?
Mevrouw Agema (PVV):
Dat is een beetje een geniepig voorstel, mijnheer Van Raak.
U weet toch wat de uitkomst was bij de vorige verkiezing?
De heer Van Raak (SP):
Dan wordt het wel ingewikkeld, want dan mogen we wel
kiezen, maar er is maar één kandidaat. Dat is toch ook raar?
U zegt het heel erg te vinden dat er maar één kandidaat is
en dat we niks te kiezen hebben, maar als ik erop wijs dat
iedereen zich kandidaat kan stellen, zodat we kunnen kiezen,
zegt u: ja, maar dan wordt iemand niet gekozen. Mogen we
nu kiezen of mogen we niet kiezen?
Mevrouw Agema (PVV):
Die triestheid hebt u zelf geschapen door collega Bosma
bij voorbaat kansloos te maken bij de verkiezing ruim een
jaar geleden. Ik denk toch niet dat u van hem kunt verwachten dat hij dat opnieuw gaat doen.
Er bestaat een artikel, artikel 3 van de Grondwet, die luidt:
alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst
benoembaar, maar in de praktijk lopen PVV'ers aan tegen
een beroepsverbod. Ze komen in de problemen op hun
werk, verliezen na jarenlange goede diensten ineens zomaar
hun baan als ze op een PVV-kieslijst staan, of ze lopen op
raadselachtige wijze promoties mis. Soms wordt dat zelfs
in het openbaar geëist. PvdA'er Marcouch vindt dat PVV'ers
niet bij de politie mogen komen en rechter Hermans vertelde zonder gêne op televisie dat PVV'ers nooit rechter
mogen worden. De vakbond FNV heeft geformaliseerd
beleid om PVV'ers uit te sluiten. Juist de politiek correcte
lieden die altijd piepen over uitsluiting en discriminatie
staan klaar om PVV'ers te weren. Voor de goede orde: wij
vormen de tweede partij van het land. Heel het Nederlandse
volk, aan wie ik nog maar eens mijn dankbaarheid uitspreek,
heeft de Partij voor de Vrijheid de een-na-grootste partij
van het land gemaakt.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mevrouw Agema staat hier een enorm slachtofferverhaal
te houden, maar de heer Van Raak heeft net al terecht
gezegd dat elk Kamerlid, ook de heer Bosma, zich had
kunnen kandideren. Ik meen mij ook te herinneren dat hij,
toen hij dat de vorige keer wel deed, meer stemmen kreeg
dan het aantal leden dat in de PVV-fractie zat. Dus laten we
hier niet doen alsof de hele Kamer tegen een PVV-kandidaat
zou zijn. Als mevrouw Agema zegt: wij hadden graag een
kandidaat geleverd, dan had de PVV een kandidaat uit haar
midden kunnen vragen om zich te kandideren.
Mevrouw Agema (PVV):
Mevrouw Voortman, dat is exact dezelfde interruptie als de
heer Van Raak net al pleegde. Je gaat toch niet zeggen dat
iemand zich moet kandideren als een PVV'er bij voorbaat
kansloos is, waarvoor het bewijs ruim een jaar geleden
geleverd is?
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mevrouw Arib heeft zich ook eerder gekandideerd en werd
toen ook niet gekozen. Zij heeft vervolgens wel de moed
gehad om zich weer kandidaat te stellen. Mevrouw Agema
staat hier te roepen dat er sprake zou zijn van een
beroepsverbod. Daar is geen sprake van. Als dat al wordt
opgelegd, dan wordt het door de PVV zelf opgelegd, doordat
de PVV er niet voor kiest om iemand uit haar midden te
vragen om zich te kandideren.
Mevrouw Agema (PVV):
Alle voorbeelden die ik hier noem zijn waar en heel erg
triest. Het is ook bijzonder triest dat er in de bankjes van
GroenLinks geroffeld wordt, want als u zo hoog opgeeft
van discriminatie en uitsluiting, zou u ook in het verweer
moeten komen tegen het uitsluiten van PVV'ers van openbare functies.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Er sluit hier niemand een PVV-kandidaat uit van het voorzitterschap. De PVV kiest er zelf voor om niemand uit haar
midden te vragen om zich te kandideren.
Mevrouw Agema (PVV):
Nee hoor, mevrouw Voortman.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De PVV sluit zelf een kandidaat uit. Had dan het lef gehad
om iemand te kandideren.
Mevrouw Agema (PVV):
Mevrouw Voortman, we weten allemaal dat een PVV'er bij
voorbaat kansloos is. Dat bewijs is ruim een jaar geleden
geleverd.
De voorzitter:
Mevrouw Keijzer.

29 maart 2017
TK 61

61-3-6

Mevrouw Agema (PVV):
Mevrouw Keijzer gaat het ook nog een keer proberen!

Mevrouw Agema (PVV):
Het is eigenlijk vrij ernstig en ik denk dat mevrouw Keijzer
eens bij zichzelf te rade zou moeten gaan waarom het zo
werkt in dit huis.

De voorzitter:
Mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ja, mevrouw Agema, dat heet democratie en debat.
Mevrouw Agema (PVV):
Democratie heet niet mensen bij voorbaat uitsluiten.
De voorzitter:
Mevrouw Agema, ik heb het woord gegeven aan mevrouw
Keijzer. Dat betekent dat u geacht wordt even te luisteren.
Daarna mag u antwoorden op de vraag die mevrouw Keijzer
gaat stellen.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Precies, daar gaat mijn interruptie ook over, voorzitter.
Mevrouw Agema doet hier eigenlijk een beetje huiliehuilie,
om maar eens iemand te citeren die zij goed kent. Dan heb
ik het over de vraag of een PVV'er hier kans maakt om
Voorzitter te worden. De vorige keer is er een kandidatuur
geweest en is er gestemd. Terecht is net gezegd dat er meer
stemmen waren dan alleen die van de PVV-fractie. Daar
waar PVV'ers gediscrimineerd worden, zoals indertijd de
discussie bij de politie, heeft de CDA-fractie bezwaar
gemaakt. In dat geval heeft mevrouw Agema een punt,
maar hier nu zielig lopen doen, is niet aan de orde. Dan had
de PVV de heer Bosma moeten kandideren.
Mevrouw Agema (PVV):
Nogmaals: ruim een jaar geleden hebben we het fenomenale betoog van de heer Bosma gezien. We hebben ook de
uitkomst gezien. Iemand wordt niet gekozen, want PVV. Dat
zien we overal in het land.
Ik heb mevrouw Keijzer zojuist niet gehoord over de dubbele
nationaliteit van mevrouw Arib, terwijl de heer Buma daar
in verkiezingstijd een paar weken geleden bij Pauw en Jinek
wel een punt van maakte. Nu is het geen probleem meer.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Er is een mogelijkheid om je te kandideren. Dat heeft de
PVV-fractie niet gedaan. Een jaar geleden heeft de PVVfractie dat wel gedaan. Toen is hier gestemd. Er waren toen
meer stemmen dan die van de twaalf mensen die in de
PVV-fractie zaten. Dus nogmaals: hier nu zielig lopen doen,
en daarmee overigens de Tweede Kamer in een verdacht
daglicht van discriminatie zetten, is echt beneden alle peil.
Daarmee doet mevrouw Agema onrecht aan de serieuze
manier waarop wij hier altijd onze Voorzitter kiezen. Dat
doen wij vandaag ook. Daarom debatteren wij hier. Daarom
stellen wij hier vragen aan mevrouw Arib. Echt, dit is dus
— ik ben ermee begonnen en ik eindig ermee — huiliehuilie.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

De heer Verhoeven (D66):
Ik zal hier verder niet al te lang op doorgaan. Ik sluit me aan
bij wat de vorige partijen zeiden. Ik wil daar nog wel twee
punten aan toevoegen. Ten eerste is er nu een nieuwe
Tweede Kamer. Nieuwe ronde, nieuwe kansen, had ik
gedacht. Als de heer Bosma vorige keer echt zo'n fenomenaal betoog heeft gehouden, dan zou dat nu absoluut weer
kansrijk kunnen zijn. Ik vind het dus teleurstellend dat de
PVV dat niet heeft aangedurfd.
Ten tweede heeft de heer Graus van de PVV-fractie uitermate veel complimenten aan mevrouw Arib gegeven.
Blijkbaar vindt de PVV-fractie zelf dus ook dat mevrouw
Arib een heel geschikte kandidaat is en misschien heeft de
PVV het daarom niet aangedurfd zelf iemand te kandideren.
Kijk dus kritisch naar uzelf. Stel u gewoon kandidaat voor
functies. D66 zal elke PVV'er altijd een kans geven op basis
van de inhoud. Dus niet doen alsof de PVV geen kans krijgt.
De PVV heeft zichzelf geen kans gegeven.
Mevrouw Agema (PVV):
We weten allemaal dat bij D66 een PVV'er geen kans maakt.
Onze kandidaat voor het voorzitterschap is bij voorbaat
kansloos en dus sluit het cordon sanitaire zich. Als PVV'er
maak je op veel functies evenveel kans als dat ik kans maak
om bondscoach van het Nederlands elftal te worden.
Ik wil ook nog een principieel punt maken. Mensen met een
dubbele nationaliteit moeten niet in aanmerking komen
voor een dergelijke functie. De PVV heeft zich eerder verzet
tegen de benoeming van mevrouw Albayrak en de heer
Aboutaleb toen zij bewindspersoon werden en tegen
mevrouw Arib toen zij zich eerder kandideerde voor het
Kamervoorzitterschap, en ook tegen de door mij persoonlijk
zo geliefde voormalig staatssecretaris Veldhuijzen van
Zanten, die naast de Nederlandse ook de Zweedse nationaliteit bezit. Let wel: het heeft allemaal niets te maken met
afkomst. Emotionele praatjes kunnen dan ook achterwege
blijven. U mag van mij ook van een ander land houden.
Houden van kan ik niet verbieden. Het punt is, en dat punt
zullen we blijven maken zolang we in dit huis vertegenwoordigd zijn, dat het hebben van een nationaliteit van een ander
land naast de Nederlandse nationaliteit, de houder verplicht
tot het naleven van de wetten van dat andere land. Dat
schuurt niet alleen, dat hoort niet.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mevrouw Agema begint haar betoog met te zeggen: een
PVV-kandidaat wordt bij voorbaat uitgesloten en er wordt
niet gekeken naar kwaliteit. Vervolgens gaat het tweede
deel van het betoog van mevrouw Agema erover dat een
kandidaat bij voorbaat moet worden uitgesloten op grond
van het feit dat ze een Marokkaanse nationaliteit heeft, naast
de Nederlandse nationaliteit. Zou niet gewoon de kwaliteit
van de kandidaat het zwaarst moeten wegen?

29 maart 2017
TK 61

61-3-7

Mevrouw Agema (PVV):
Mijn fractie kan het prima vinden met mevrouw Arib. Maar
moet ik er een compliment voor geven of is het normaal
dat een Voorzitter alle fracties in het huis gelijk behandelt?
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Het gaat er toch om wat het zwaarst moet wegen? Is dat
de kwaliteit of de afkomst? Dat is toch waar het hier om
gaat? De kwaliteit zou toch zwaarst moeten wegen? Of zegt
de PVV nu: als het gaat om onze eigen kandidaat is het heel
erg dat er niet gekeken wordt naar wat hij kan, maar als het
gaat om andere kandidaten, dan vinden we dat wat iemand
kan niet meetelt, dan moeten we kijken naar andere
aspecten.
Mevrouw Agema (PVV):
Ik heb het niet over afkomst, ik heb het over een dubbele
nationaliteit. Er zijn steeds meer partijen die inzien dat dat
niet kan. Sybrand Buma van het CDA zei in verkiezingstijd
een paar weken geleden dat hij ook vindt dat dat niet meer
kan. Nu hoor ik het CDA daar niet meer over.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Agema (PVV):
Een dubbele nationaliteit verplicht de houder van die dubbele nationaliteit tot het naleven van de wetten van een
ander land. Dat hoort niet. Mevrouw Albayrak kwam als
staatssecretaris herhaaldelijk in de problemen omdat ze de
Armeense genocide niet mocht erkennen. Ze kon daar als
Turks onderdaan zelfs een drie keer hogere straf voor krijgen, omdat ze niet woonachtig was in Turkije. Zij moest
dus buigen. Ook hebben we vorig jaar met het landarrest
van Ebru Umar in Turkije gezien dat vrije meningsuiting
voor Turkse onderdanen niet bestaat. Gelukkig is deze
Nederlander nu thuis, hier in Nederland, en kiest ze ook
voor Nederland.
Wie de Turkse of Marokkaanse nationaliteit heeft, moet zich
aan de Marokkaanse wet houden. Die wet is ook nog eens
gebaseerd op de sharia. In Marokko staat er twee jaar
gevangenisstraf op homoseksualiteit. Als mevrouw Arib
een relatie met een vrouw zou beginnen — dat is niet zo,
maar stel — dan staat de Marokkaanse wet dat niet toe en
kan onze Kamervoorzitter in de problemen komen. Dat is
niet ondenkbaar. De Marokkaanse overheid bemoeit zich
actief met Marokkaanse Nederlanders via de Hoge Raad
van Marokkanen in het buitenland.
Het opzeggen van de Marokkaanse nationaliteit kan, in
tegenstelling tot wat mevrouw Arib eerder zei, overigens
wel. Het is een kwestie van willen. Gewoon een beroep
doen op artikel 19, eerste lid, van de Code de la Nationalité
Marocaine uit 1958.
Ik ben, ik zei dat al, benieuwd of het CDA een paar weken
geleden in verkiezingstijd alleen maar PVV'tje speelde toen
de huidige fractievoorzitter Buma bij Pauw en Jinek zei dat
hij niet wilde dat Erdogan kan zeggen: het zijn mijn onderdanen. Vandaag lijkt dat allemaal geen probleem meer voor
het CDA.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Ik heb nog één punt. Mevrouw Arib maakt onderdeel uit
van een fractie die de PVV categoraal discrimineert door
een cordon sanitaire en door standaard tegen moties te
stemmen. Dat is ongrondwettelijk. Hoe gaat zij haar invloed
inzetten zodat de fractie waar zij onderdeel van uitmaakt
en blijft uitmaken, hiermee stopt?
Ten slotte heeft de Kamervoorzitter een voorbeeldfunctie.
Moge mevrouw Arib in haar nieuwe functie het goede
voorbeeld geven en haar Marokkaanse paspoort terugsturen
naar koning Mohammed VI van Marokko. Kiezen voor
Nederland is kiezen voor één koning: koning WillemAlexander uit Wassenaar en niet koning Mohammed VI uit
Rabat.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ik heb nog een vraag aan mevrouw Agema. De motie waarin
de Kamer zich uitsprak voor het manifest van Hugo Borst,
stond de PvdA-fractie daar ook onder? Dat was een motie
van mevrouw Klever van de PVV. Als het antwoord daar
"nee" op is, heeft de PvdA-fractie meegestemd met die
motie.
Mevrouw Agema (PVV):
Na vijf jaar heb ik de PvdA met pure manipulatie tegen de
muur gezet en het voor elkaar gekregen dat ze een motie
ook ondertekenden. Dat heeft vijf jaar geduurd en dat was
één motie! Er zijn in de vorige periode 13.000 moties ingediend.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ik zie nu waar de heer Wilders de woorden huilie-huilie
vandaan haalt, want dat is wat mevrouw Agema hier vandaag doet. Ik constateer dat haar stelling dat er in dit huis
een cordon sanitaire is richting de PVV niet klopt. Dat is niet
aan de orde.
Mevrouw Agema (PVV):
Mevrouw Keijzer, u bent nu vijf jaar Kamerlid. U hebt zitten
slapen, u hebt niet elke stemming gezien. Elke motie van
elk van mijn collega's kreeg van de Partij van de Arbeid in
de vorige periode een tegenstem. Dat is categorisch beleid.
Er was één motie op het einde. Ik heb mijn best gedaan, er
was er eentje. Maar u hebt het niet gezien en u wilt het ook
niet zien.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Het is een beetje buiten de orde, maar het klopt gewoon
niet wat mevrouw Agema zegt. Er zitten heel veel mensen
mee te kijken. Ik vind het van het grootste belang om hier
wel bij de feiten te blijven. Wat mevrouw Agema hier stelt
is niet aan de orde.
Mevrouw Agema (PVV):
Mevrouw Keijzer, de Partij voor de Arbeid kan voor zichzelf
spreken. Het is langdurig, categorisch beleid van de Partij

29 maart 2017
TK 61

61-3-8

van de Arbeid in de vorige periode geweest. Leden van de
fractie hebben dat ook bevestigd in de media. U slaat wartaal uit, u hebt zitten slapen. Vijf jaar lang hebt u niet gezien
wat zich voor u ogen voltrok.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Agema. Ik geef het woord aan de
heer Kuzu namens de fractie DENK.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter. De sollicitatiecommissie voor het ambt van
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Bij
gebrek aan andere sollicitaties bespreken wij vandaag
slechts één sollicitatie: die van mevrouw Arib. Dat is in schril
contrast met de vorige verkiezing, toen kandidaten nog
volop aan het lobbyen waren om de steun te krijgen van
ook de kleine fracties. Ik zal maar direct met de deur in huis
vallen: ik had op meer sollicitaties gehoopt. Martin Bosma
heeft in ieder geval al eerder met veel geklaag aangegeven
dat hij niet ging solliciteren, omdat andere partijen de PVV
uitsluiten. Ik vind dat hypocriet gehuil. Bosma en Agema
van de PVV klagen over discriminatie bij een sollicitatieprocedure, terwijl Geert W. en zijn PVV de grootste voedingsbodem van discriminatie en uitsluiting zijn in heel Nederland. Geert W. is er zelfs voor veroordeeld. Bosma is dus
de laatste die mag klagen over discriminatie. Om maar even
met Mark Rutte te spreken: Bosma zou niet moeten zeuren,
maar gewoon moeten solliciteren en zich invechten.
Als het gaat om waarover Bosma hypocriet klaagt, over
discriminatie, wordt mevrouw Arib vaak aangehaald als
voorbeeld van dat het wel kan, als het toonbeeld van
geslaagde emancipatie en kansengelijkheid in dit land. Als
je je best doet in Nederland, kan Ahmed burgemeester
worden van Rotterdam en kan Khadija zelfs Voorzitter
worden van de Tweede Kamer, zo wordt er dan gezegd.
Maar zeg dat maar tegen Khadija in de Schilderswijk, zeg
dat maar Ahmed in de Afrikaanderwijk of tegen Khadija in
Nieuw-West. Zij lopen dag in, dag uit tegen uitsluitingsprocessen aan. Zij solliciteren zich blauw om op gesprek te
mogen komen en zijn dan vaak niet de enige kandidaat. Zij
hebben dus geen behoefte aan het vergoelijken van voorbeelden waarin het toevallig wel kan. Er is behoefte aan
keihard beleid.
Terug naar de sollicitatieprocedure. Wij van DENK hebben
de sollicitatiebrief van mevrouw Arib met veel aandacht
gelezen, maar hebben toch nog een aantal vragen in het
kader van haar geschiktheid voor deze functie. Ik ga ze
puntsgewijs af. Vraag één. Mevrouw Arib, hebt u uw positie
niet voor politiek gewin gebruikt voor het voeren van campagne? Het Kamervoorzitterschap kan alleen goed functioneren als het politieke tegenstellingen overstijgt. Alleen
dan kan het de noodzakelijke bewaker zijn van de parlementaire orde. Alleen dan dwingt het respect af van alle leden
in de Kamer. Mevrouw Arib heeft in het afgelopen jaar laten
zien dat zij er grote moeite mee heeft om de politieke
tegenstellingen te overstijgen, en dat terwijl zij in haar sollicitatiebrief van 12 januari 2016 nog aangaf dat de functie
van het Kamervoorzitterschap terecht onafhankelijk is. Daar
heeft zij helaas weinig van laten merken. Op 28 juni 2016
konden wij van DENK immers op Nu.nl lezen: "Kamervoorzitter Arib noemt acties DENK Kamerlid onwaardig".

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Mevrouw Arib, u zou toch onafhankelijk blijven? Hoe kan
een Kamervoorzitter nu bepalen of een gekozen Kamerlid
"Kamerlid onwaardig" is? Dat is toch niet aan de Kamervoorzitter, maar aan de kiezer. De kiezer is verstandig genoeg
om zelf een oordeel te vellen en heeft daar het advies van
de Kamervoorzitter helemaal niet voor nodig. Wij van DENK
willen mevrouw Arib dan ook oproepen om haar politieke
voorkeur in het vervolg voor zich te houden en deze woorden nooit meer te gebruiken.
Maar helaas bleef het niet bij deze woorden. Nadat deze
Voorzitter DENK eerder betitelde als "Kamerlid onwaardig",
konden wij een paar weken later, op 16 juli 2016, al lezen:
"Kamervoorzitter Arib: in tegenstelling tot DENK heeft Wilders wel respect voor de Kamer". Deze Voorzitter neemt
het dus op voor een man die minder Marokkanen wil, die
deze Kamer betitelt als "nepparlement" en die haar vanwege
haar afkomst niet als Voorzitter wil. En dan neemt u het op
voor Geert W. van de PVV, mevrouw Arib? Nogmaals, u
zou toch onafhankelijk blijven? En dan stelt u ook nog dat
DENK geen respect zou hebben voor de Kamer. Ik kan daar
het volgende over zeggen: dat is klinkklare onzin. Wij hebben het grootst mogelijke respect voor onze parlementaire
democratie, wij staan pal voor onze Kamer en onze
Grondwet, maar voor wat u in het afgelopen jaar hebt
gedaan, kunnen we helaas weinig respect opbrengen.
Maar wederom bleef het niet bij deze woorden. Op 1 maart
2017 konden wij lezen: "Arib: DENK verkettert en demoniseert ongekend". Het lijkt wel een hetze tegen DENK. Zie
ook: "Kamervoorzitter Arib: methodes DENK tasten aanzien
Tweede Kamer aan". En dan op de verkiezingsdag: "Kuzu
had afstand moeten nemen van uitspraken van Erdogan".
Mevrouw Arib, voor de derde keer: u zou toch onafhankelijk
blijven? Waarom bewees u in het afgelopen jaar keer op
keer dat u uw emoties en uw politieke voorkeur niet
gescheiden kunt houden van het Kamervoorzitterschap als
het gaat om DENK? U weet toch dondersgoed dat het een
Kamervoorzitter niet past om politiek te bedrijven?
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Nu we er een politiek debat van maken, heb ik nog een
vraag aan de heer Tunahan. Ik bedoel de heer Kuzu. Sorry.
De voorzitter:
Het is altijd lastig, die namen.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Wat vindt u eigenlijk van de uitspraken van de heer Erdogan
dat Nederland een naziland zou zijn? U brengt het zelf op,
dus ik ben benieuwd.
De heer Kuzu (DENK):
Daarvan heb ik al aangegeven dat Nederland geen nazistisch en geen fascistisch land is.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
U neemt ook bewust afstand van de uitspraken die daar
gedaan zijn door de Turkse premier, die u zo bewondert?

29 maart 2017
TK 61

61-3-9

De heer Kuzu (DENK):
Nou, "die u zo bewondert" … Ik denk dat mijn woorden
duidelijk zijn geweest. Voor u wil ik het nogmaals herhalen.
Ik heb het in de afgelopen tijd vaak genoeg gedaan, maar
voor u hierbij nogmaals.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Het lijkt me belangrijk dat we mensen hier beoordelen op
wat ze doen en dat we hier in Nederland op een fatsoenlijke
wijze het debat met elkaar voeren. Ik wil u vragen om dat
op dezelfde manier te doen, mijnheer Kuzu.
De heer Kuzu (DENK):
Zou een Kamervoorzitter in het vervolg dan ook het fatsoen
kunnen hebben om Kamerleden niet meer te kwalificeren
als "waardig" of "onwaardig" en om het ambt van Kamervoorzitter niet meer te gebruiken voor een politieke campagne? Dat gebeurde nota bene op de verkiezingsdag. Dat
past niet.
Mijn tweede vraag gaat over betrouwbaarheid. Tijdens een
eerdere verkiezing tot Voorzitter deed u er alles, maar dan
ook alles, aan om stemmen te krijgen, ook de stemmen van
de kleine partijen. Ik heb de sms'jes nog. U schreef daarom
in uw sollicitatiebrief: "Ik zal er altijd op letten dat ook minderheidsstandpunten worden gehoord." Maar een paar
maanden later was u die woorden alweer vergeten en kwam
u met een grote hamer om de rechten van kleine fracties
kapot te slaan. Kamerleden die afsplitsen, krijgen alleen
nog een halve medewerker en een schijntje van de spreektijd. De democratie was de verliezer en de voorzitters van
de grote fracties waren de winnaars. Zij kunnen hun greep
op Kamerleden nu versterken. Waarom hebt u dit gedaan?
Waarom hebt u uw woorden na een paar maanden alweer
ingeslikt? Is dit eigenlijk niet een klassiek voorbeeld van
kiezersbedrog? Wij van DENK hebben in ieder geval grote
moeite om u nog te kunnen vertrouwen. Wat zijn uw
woorden waard? U gaf in uw brief immers ook aan dat u
Kamerleden altijd de ruimte wilt geven om hun inbreng te
leveren, maar u kapt collega Öztürk structureel af. Ik durf
zelfs te stellen dat u in het afgelopen jaar continu een keiharde dubbele maat hebt gehanteerd. Ik wil dat best
bewijzen. We hebben daar filmpjes over gemaakt. We
kunnen het naast elkaar zetten en dan kunt u zelf beoordelen
of u vindt dat u alle Kamerleden op een eerlijke manier
behandelt.
De heer Verhoeven (D66):
Die filmpjes van DENK kennen we. Wat mij betreft, zijn ze
niet voor herhaling vatbaar. We hoeven ze hier dus niet af
te spelen, maar het lijkt erop dat DENK in navolging van de
PVV ook zegt: wij worden heel onheus bejegend; iedereen
is tegen ons; we krijgen altijd de schuld van alles en we
worden niet eerlijk behandeld. Dat lijkt dus heel erg op de
aanpak van de PVV; dat valt mij op. Als door de voorzitter
een keer iets tegen een van de 150 leden wordt gezegd over
het functioneren in het debat en de manier waarop hij zijn
werk uitvoert, is dat de taak van een voorzitter. Waarom is
het volgens DENK dan per definitie zo dat commentaar op
DENK politiek ingegeven is? Waarop is dat gebaseerd? Het
kan ook over uw eigen functioneren gaan. U bent heel erg
met uw eigen functioneren bezig; kijk daar dan ook eens
kritisch naar.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

De heer Kuzu (DENK):
In de eerste plaats heb ik aangegeven dat wij allerlei dingen
aan het doen zijn zonder dat we het stellen. Ik heb hier
duidelijk aangegeven waarom ik tot deze oordelen kom. Ik
heb duidelijk aangegeven dat ik zelfs filmpjes heb waarin
we zien dat bijvoorbeeld een Kamerlid van D66 tijdens een
regeling van werkzaamheden een minuut lang spreektijd
krijgt om een punt te maken en dat de voorzitter DENK al
na twee zinnen afkapt. Dat gebeurt niet één keer; dan zou
ik zeggen: goed. Dat gebeurt niet twee keer; dan zou ik ook
nog zeggen: prima. Het gebeurt structureel. Daar heb ik
moeite mee.
De heer Verhoeven (D66):
Ik denk dat de heer DENK voorbeelden heeft waarin hij
slecht behandeld is. Er zijn allerlei voorbeelden waarin
andere fracties dat ook weleens denken. Laat ik ter geruststelling tegen de heer Kuzu zeggen dat ook ik weleens het
gevoel heb gehad dat mijn spreektalent niet volledig uit de
verf kwam door de manier waarop de voorzitter mij afkapte.
Ook mij is dat dus weleens gebeurd. Laten we dus niet doen
alsof dat alleen bij DENK gebeurt. Het gebeurt bij elk
Kamerlid. Dat is precies waarom we een voorzitter hebben.
De heer Kuzu (DENK):
Dat is precies mijn punt. De heer Verhoeven van D66 geeft
aan dat het bij hem weleens een keer gebeurt.
De heer Verhoeven (D66):
Het gebeurt bij iedereen!
De heer Kuzu (DENK):
Bij mij gebeurt het altijd en bij Öztürk gebeurt het altijd.
(Rumoer)
Mevrouw Agema (PVV):
Een klein punt van orde: de heer Verhoeven "inkopieerde"
mijn fractie in deze interruptie. Dat is onterecht. Wij voelen
ons gelijkwaardig behandeld door mevrouw Arib. Ik heb in
mijn bijdrage gezegd dat ik daar geen complimenten voor
hoef te geven, want ik vind dat normaal. Maar wij voelen
ons dus wel gelijkwaardig behandeld.
De voorzitter:
Dat is helemaal correct. Ik moet de heer Verhoeven nu dus
vermanend toespreken. Dat is al de tweede keer. Mevrouw
Agema heeft een punt. Accepteert de heer Verhoeven dat?
Ja, dat is duidelijk.
De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter, ik word altijd vermanend toegesproken door de
Kamervoorzitter. Altijd! Dat gebeurt mij altijd! En dat is
oneerlijk.
(Hilariteit)

29 maart 2017
TK 61

61-3-10

De voorzitter:
Daar neem ik kennis van. Ik geef het woord aan de heer
Kuzu voor zijn afronding.
De heer Kuzu (DENK):
Heel goed. Dan zien we ook hoe de Kamer omgaat met de
zorgen van mijn fractie en hoe de steun inmiddels is georganiseerd. Ik denk dat mevrouw Arib in haar bijdrage ook
kan stilstaan bij de manier waarop dit plaatsvindt.
Ik kom bij mijn laatste punt, de inconsequentie. Mevrouw
Arib, u laat Wilders razen, tieren, blaten en schreeuwen,
terwijl u mij en mijn partij moedwillig onderbreekt, kort
houdt en in een kwaad daglicht stelt. De man die het parlement "een nepparlement" noemde, kon zelfs op uw steun
en op uw complimenten rekenen; niet op uw steun, maar
op uw complimenten.
Wij hebben mevrouw Arib talloze brieven gestuurd over
haar functioneren en haar uitingen. Op die brieven kregen
wij veelal geen reactie; zij werden voor kennisgeving aangenomen. Haar houding tegenover ons bleef in de afgelopen periode onveranderd, maar ik wil toch positief afsluiten.
Dit is een nieuwe periode, een nieuwe ronde met nieuwe
kansen. Ik zou mevrouw Arib willen vragen om tegemoet
te komen aan onze vragen en om te reflecteren op een
aantal uitspraken die zij in het verleden heeft gedaan. Ik
hoop dat dit een goede reflectie wordt. Dit is een nieuwe
periode, een nieuwe ronde met nieuwe kansen. Ik doe
mevrouw Arib een handreiking en dat doe ik in het openbaar. Ik vraag haar om ons, de nieuwe fractie DENK, in de
toekomst op een gelijkwaardige manier te behandelen. Ik
dank haar vriendelijk.

De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter. Het is bijzonder om hier weer te mogen staan.
De Kamer voerde gisteren een debat over de verkiezingsuitslag en het werk van de verkenner. Dat was een belangrijke
dag. Vandaag is het opnieuw een belangrijke dag, want de
Kamer kiest haar nieuwe voorzitter. In januari 2016
gebeurde dat ook al. Ik nam toen, zo groen als gras, namens
de Partij voor de Dieren deel aan dat debat. Er waren toen
vier kandidaten; Khadija Arib was er een van. Er waren vorig
jaar maar liefst vier stemronden nodig om tot een nieuwe
Kamervoorzitter te komen. Dat zou vandaag zomaar eens
een stuk sneller kunnen.
Ondanks het grote verlies van de Partij van de Arbeid bij
de laatste verkiezingen, besloot de huidige voorzitter zich
opnieuw kandidaat te stellen voor het voorzitterschap. Zij
is de enige kandidaat en daarmee is deze verkiezing een
stuk minder spannend dan een jaar geleden. Ik benadruk
dat dit de verdienste is van de huidige voorzitter. Het feit
dat niemand zich tegenkandidaat stelde, is veelzeggend.
Mevrouw Arib heeft het in het jaar dat zij Kamervoorzitter
was, zo goed gedaan dat niemand haar kwijt wil. Dat is niet
verwonderlijk; Khadija Arib is de parlementaire democratie
zeer toegedaan.
Ik haak nog even aan bij een opmerking van mevrouw
Agema. Mevrouw Arib heeft dan misschien wel een dubbel

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

paspoort, maar zij heeft zeker geen dubbele agenda en daar
gaat het om, dat is relevant.
Over de informatievoorziening aan de Kamer en de veiligheid zijn al verschillende vragen gesteld; die zal ik niet
herhalen.
Doorgaans wordt de voorzitter gekozen uit een van de grote
partijen. Dat is nu anders. Mijn fractie vindt het dapper en
stoer van de Partij van de Arbeid dat zij een van haar negen
zetels wil opofferen om de voorzitter van ons parlement te
leveren.
De stemming van vandaag is schriftelijk en geheim; dat is
niet anders dan bij andere verkiezingen. Ik kan echter zeggen dat er vandaag in ieder geval een kandidaat is waarop
de fractieleden van de Partij voor de Dieren met overtuiging
zullen stemmen.
De voorzitter:
Dank u wel, mijnheer Wassenberg. Het is goed dat u er
weer bent.

De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Ik kan kort zijn: 50PLUS is uiterst tevreden over
het functioneren van mevrouw Arib, "onze" voorzitter. Zij
heeft de afgelopen tijd laten merken dat zij ook oog heeft
voor de belangen van de kleinere fracties. Haar inzet voor
de versteviging van de informatiepositie van de Kamer
waarderen wij zeer.
Mevrouw Arib heeft in haar brief twee aanvullende aandachtspunten geformuleerd: de renovatie van het Binnenhof
en een goed functionerende ambtelijke organisatie. Dit zijn
naar de mening van 50PLUS prima aandachtspunten.
Mevrouw Arib wil daar samen met het Presidium verder
uitvoering aan geven. Hoe zal zij het nieuwe Presidium
vormgeven? Hoe ziet zij de rol van de kleinere fracties? Zijn
daar nog vernieuwing en verbetering mogelijk?
Wij danken de Partij van de Arbeid en mevrouw Arib voor
deze kandidatuur. Wij zien uit naar een voortzetting van de
goede samenwerking en wij kijken met ongewoon grote
spanning uit naar de uitslag van de stemmingen.
De voorzitter:
Ik dank alle leden voor hun inbreng. Ik schors de vergadering tot 11.40 uur waarna mevrouw Arib de aan haar
gestelde vragen zal beantwoorden.
De vergadering wordt van 11.28 uur tot 11.42 uur geschorst.
De tijdelijke voorzitter:
Ik geef graag het woord aan de kandidaat-Voorzitter,
mevrouw Arib.

Mevrouw Arib (PvdA):
Voorzitter. Laat ik beginnen met de Kamer te bedanken voor
de gelegenheid mijn kandidatuur hier toe te lichten.
Mevrouw Agema had het over een bondscoach. Die wordt
veel genoemd als wordt gesproken over het Kamervoorzit-

29 maart 2017
TK 61

61-3-11

terschap. Dat klopt, maar er is een verschil: het Kamervoorzitterschap is de enige functie waarbij het sollicitatiegesprek
in het openbaar wordt gehouden. Bij de functie van
bondscoach gebeurt dat niet. Ik krijg ook nog de twitter dat
dit live wordt uitgezonden via NPO Politiek. Heel Nederland
kijkt dus mee, maar goed. Het is jammer dat er geen
medekandidaten zijn, want dan hadden wij het leed met
elkaar kunnen delen. Ik vind het dan ook jammer dat collega
Bosma zich niet heeft gekandideerd.
Dat gezegd hebbende, wil ik toch even, maar niet te lang,
stilstaan bij mijn kandidatuur ruim een jaar geleden. Ik heb
mij toen als een van de vier kandidaten gekandideerd. Toen
had ik het idee dat deze functie een zware en verantwoordelijke functie is. Ik wist echter niet dat ik het heel erg interessant en bijzonder zou vinden om Kamervoorzitter te zijn
en daarom heb ik mij opnieuw gekandideerd. Ik had mij
toen voorgenomen om het aanzien van de Kamer hoog te
houden, de debatten goed te leiden en de Kamer natuurlijk
ook naar buiten toe goed te presenteren. Deze drie punten
zijn ook door een aantal collega's genoemd. Ik denk dat het
voor een belangrijk deel is gelukt om dat te doen. Het is
wel lastig om alles in één jaar goed en 100% te doen. We
zijn er natuurlijk nog lang niet en er zijn ook heel veel andere
dingen waar ik de komende tijd aandacht aan zal besteden.
Als voorzitter heb ik soms heel veel moeite met ellenlange
inleidingen. Ik ga daarom gelijk door met het beantwoorden
van de vragen die door een aantal woordvoerders zijn
gesteld.
Het valt mij op dat in alle inbrengen, waarvoor ik trouwens
heel veel dank zeg, de ambtelijke organisatie als een van
de belangrijkste onderwerpen is genoemd. Mevrouw
Voortman, mevrouw Keijzer, de heer Voordewind, de heer
Harbers, mevrouw Kuiken en anderen hebben daar vragen
over gesteld, en terecht. Ik sluit mij aan bij de complimenten
die worden en zijn gemaakt aan de mensen die ons bijna
7 dagen per week 24 uur per dag ondersteunen. Ik noem
bijvoorbeeld de schoonmakers, het personeel van de
beveiliging en het personeel van het restaurantbedrijf die
hier jarenlang werken. Ze zijn loyaal en ze staan altijd voor
ons klaar. Ik ben hun daar zeer dankbaar voor. Volgens mij
is het een breed gedeeld gevoel dat wij ons werk niet goed
kunnen doen zonder deze mensen.
Tegelijkertijd zien we dat de ambtelijke organisatie de
nodige veranderingen moet ondergaan. Dat is ook de kritische toon in de bijdragen van collega's. Er is veel veranderd
in de samenleving en de ambtelijke organisatie moet kunnen anticiperen op wat er in de samenleving gebeurt. De
sociale media spelen bijvoorbeeld een heel belangrijke rol
en Kamerleden krijgen informatie heel snel tot hun
beschikking. Daar hoort een ambtelijke organisatie bij die
daar op een adequate manier op inspeelt. Het is belangrijk
dat wij een moderne, bestendige en efficiënte organisatie
hebben die alle Kamervoorzitters en alle Kamerleden moet
kunnen bedienen. In de Kamer merkte ik dat, hoewel dat
niet voor iedereen geldt, de afgelopen tijd wel een soort
cultuur is ontstaan waarin politici komen en gaan en de
ambtelijke organisatie blijft. Zo'n cultuur moet veranderen.
Het moet niet uitmaken. Politici zijn altijd tijdelijk, maar de
ambtelijke organisatie hoort sterk te zijn en hoort dienstbaar
te zijn aan alle Kamerleden, van welke politieke kleur dan
ook.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Er is verwezen naar het ABD-rapport. Dat ligt er al een tijd.
We hebben er als Presidium heel vaak over gesproken. We
hebben een aantal stappen gezet. Ik deel het gevoel van
urgentie dat bij veel Kamerleden leeft. Het is niet makkelijk
om veranderingen door te voeren in een ambtelijke organisatie. De praktijk blijkt weerbarstiger te zijn dan op papier.
Ik zie ook dat er verschillen zijn in de organisatie. Bij de ene
dienst hebben we veel mensen nodig, maar werken ze met
een paar mensen, en bij een andere dienst is er sprake van
overbemensing. In het Presidium hebben we daarover
gesproken. Waar liggen de prioriteiten? Hoe kunnen we
daar een keuze uit maken? Om maar een voorbeeld te geven
om het concreter te maken: er wordt een groot beroep
gedaan op Bureau Wetgeving. We hadden zes wetgevingsjuristen. Dat is absoluut niet te vergelijken met de wijze
waarop departementen ondersteund worden met juristen.
Bureau Wetgeving werkt voor alle individuele Kamerleden.
Het maakt dus niet uit wie het is, het staat altijd klaar. Daar
moet dus extra capaciteit naartoe.
Er zijn echter ook diensten waar heel veel mensen zitten.
Daar zijn we ook mee bezig. Op dit moment lopen een
aantal reorganisaties. De reorganisaties van de Dienst
Communicatie en de Dienst Automatisering zijn bijna klaar.
Ze hebben heel lang geduurd, maar nu worden ze afgesloten. Er zijn met de rijksoverheid concrete afspraken gemaakt
over de samenwerking op ICT-gebied. Het BOR (Bureau
Onderzoek en Rijksuitgaven) en de Dienst Informatievoorziening worden op dit moment ook gereorganiseerd. We
hebben twee diensten die los van elkaar werkten. Als Presidium hebben we gezegd dat die samengevoegd moeten
worden. Dat betekent dat je opnieuw moet kijken naar
kwaliteit. Zitten mensen op de juiste plek? Dat gebeurt nu
ook. Dit gebeurt in goed overleg met de ondernemingsraad.
De diensten Financieel-Economische Zaken en Personeelszaken komen dit jaar aan de beurt, evenals de Beveiligingsdienst. Daarmee wordt bijna de helft gereorganiseerd. Ik
herhaal dat we er nog niet zijn. Ik vind ook niet altijd dat
het snel genoeg gaat, maar de helft is bezig met een reorganisatie of met een moderniseringstraject.
De heer Harbers vroeg hoe het gaat met de nieuwe structuur
van het managementteam. Daar is twee of drie jaar geleden
voor gekozen. Het managementteam bestaat uit drie
managers. We hebben de Griffier, we hebben een directeur
voor constitutionele zaken en we hebben een directeur
bedrijfsvoering. Na één jaar samenwerken met hen denk
ik dat het goed is om ook te bekijken of deze structuur
beantwoordt aan de verwachtingen die wij twee of drie jaar
geleden hadden. Dat gebeurt in goed overleg met het Presidium en het MT. Dit wat betreft de ambtelijke organisatie.
Er is een vraag gesteld over de renovatie; en terecht. Het
is een gigantische operatie. Als Kamer zijn wij er heel nauw
bij betrokken. Wij hebben een Bouwbegeleidingscommissie
Tweede Kamer opgericht. De renovatie betreft alle gebouwen op het Binnenhof, maar voor de Tweede Kamer hebben
we een aparte begeleidingscommissie. Mede naar aanleiding van de opmerking van mevrouw Keijzer op dit punt,
hecht ik eraan op te merken dat het moet gaan om goede
huisvesting voor Kamerleden en medewerkers. Daar het
belangrijk is dat Kamerleden er nauw bij betrokken worden,
hebben we er in het Presidium over gesproken dat het liefst
iemand namens het Presidium genoemde bouwbegeleidingscommissie zou moeten gaan voorzitten. De verhuizing
zal in 2020 plaatsvinden. Het feit dat dit complex voor een
periode van zo'n vijf jaar dicht moet, vind ik zelf pijnlijk. Ik

29 maart 2017
TK 61

61-3-12

begrijp echter dat daartoe is besloten vanwege de kosten.
Ook in het gebouw van Buitenlandse Zaken proberen we
alles zo transparant en open mogelijk te houden, zodat de
mensen het ook kunnen bezoeken. Dit huis heeft bijna
280.000 bezoekers per jaar. Als we eenmaal verhuisd zijn,
mag het niet zo zijn dat zulks niet meer plaatsvindt. Wij
gaan er dan ook alles aan doen dat het aantal bezoekers
dat wij hier hebben, ook daar mogelijk wordt.
De heer Verhoeven (D66):
De kandidaat-Voorzitter gaat er nu doorheen zoals de
Voorzitter van de Kamer graag zou zien en dat is snel, maar
ik heb toch nog wel een vraag over die verbouwing. Er is
een besluit genomen en besluiten terugdraaien is niet wat
ik aan mevrouw Arib zou willen vragen. In mijn tekst heb
ik het gehad over het beheersbaar houden van de kosten
en over het niet op het laatste moment toevoegen van
allerlei nieuwe wensen. Ook heb ik het gehad over de aanbesteding. Ik weet niet wie er formeel over gaan maar als
het Presidium en de Voorzitter erbij betrokken zijn, lijkt het
mij wel goed dat die aanbesteding niet leidt tot één
megapakket, één partij die dat allemaal gaat doen, waarbij
kleinere bedrijven het nakijken hebben en er sprake is van
hoge kosten omdat we afhankelijkheid inbouwen. Daar zou
ik nog wel graag een reactie op willen.
Mevrouw Arib (PvdA):
Ik weet precies waar u op doelt, want het is mij bekend dat
de fractie van D66 daar problemen mee heeft. Het is in het
Presidium ook uitgebreid besproken. Naar aanleiding van
de opmerkingen en de schriftelijke vragen die daarover
toen zijn gesteld en die niet helemaal goed waren beantwoord, heb ik er gesprekken over gehad, ook met de toenmalige minister voor Wonen en Rijksdienst, de heer Blok.
Het blijft een punt van aandacht. Ik kan er nu niet zo heel
veel over zeggen maar ik weet dat dit voor uw fractie een
punt van zorg is.
Verder heeft de heer Verhoeven in zijn inbreng aandacht
gevraagd voor de veiligheid en daarbij de vraag gesteld of
er een protocol is voor aanslagen. Dat laatste is zeker het
geval. Hij refereerde aan een incident op het Plein. Bij dat
incident waren er signalen van de mensen die hier in het
gebouw zaten. Het is dan heel belangrijk na te gaan hoe
die communicatie is verlopen. Dat is wel iets waar in het
protocol nu apart aandacht aan wordt besteed. Er was wel
voorzien in hoe er gecommuniceerd zou moeten worden
bij zo'n incident, maar die kleine opmerkingen die mensen
vervolgens hebben doorgegeven zijn serieus opgepakt en
maken nu deel uit van het protocol.
De heer Verhoeven heeft verder gevraagd naar de virusaanval. Ik hoop dat hij begrijpt dat ik niet alles daarover kan
zeggen, want dat zou niet handig zijn uit veiligheidsoverwegingen. Het is wel belangrijk dat de organisatie en de
medewerkers van de Tweede Kamer alert zijn op cyberrisico's. Daar heeft de heer Verhoeven terecht op gewezen
en volgens mij heeft hij daarover eerder schriftelijke vragen
gesteld. Dit is in het Presidium ook uitgebreid besproken
en er worden op dit punt ook de nodige maatregelen
genomen.
Ik ga in op de specifieke vragen. De heer Bisschop — ik zie
dat hij nog steeds op dezelfde plek zit — heeft gevraagd of
ik wil reflecteren op de uitspraak van Anne Vondeling, over

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

het schoolmeester zijn. Ik heb ook weleens het gevoel dat
ik een soort juf ben. Dat is mij bevestigd door mijn kleinkind.
Zij zag een foto van mij met allemaal fractievoorzitters om
me heen. Ik zei: dit is mijn werk. Zij zei toen: o, u bent dus
de juf? Zo voelt het soms ook. Je probeert een balans te
zoeken. Aan de ene kant ben je een soort juf; aan de andere
kant weet je hoe eigenwijs volksvertegenwoordigers soms
zijn. Zij hebben een eigen mening en steken die niet onder
stoelen of banken. Daar moet ik ook mee zien om te gaan.
Tot nu toe lukt dat prima, wat mij betreft; anders hoor ik
het wel.
De heer Harbers en iemand anders spraken over de vertegenwoordiging van de Kamer naar buiten. Dat is inderdaad
een heel belangrijke taak. Toen ik ruim een jaar geleden
Kamervoorzitter werd, werd ik geconfronteerd met het EUvoorzitterschap, waarin niet alleen op regeringsniveau,
maar ook op parlementair niveau allerlei conferenties waren
belegd. Met Europese parlementen hadden wij een stuk of
zes conferenties, waarin een aantal collega's een heel
actieve rol hebben gehad, zoals mevrouw Van Veldhoven
op het gebied van energie. Ook anderen hebben een actieve
rol gespeeld. Ik heb toen geprobeerd om mijn rol als het
gezicht van de Kamer te vervullen. Ik heb toespraken in het
Engels gehouden en dat zal ik blijven doen. Ik ben daarvoor
naar de nonnen geweest; dat beviel prima. Mijn Engels is
stukken beter dan ruim een jaar geleden, dus dat scheelt.
Het is iets beter dan dat van Van Gaal, denk ik, maar het
kan altijd beter; dat geef ik gewoon toe. Mijn Frans is veel
beter, maar goed, ik weet dat niet iedereen Frans spreekt.
In één jaar — ik denk dat de heer Harbers daarop doelt —
heb ik heel veel keuzes moeten maken. Ik heb ambassadeurs
gesproken en ik heb de heer Ten Broeke heel vaak in allerlei
delegaties ontmoet. Ik beloof u, mijnheer Harbers, dat ik
de externe vertegenwoordiging van de Kamer iets vaker
op mij zal nemen. Het was lastig om alles in één jaar goed
te doen. Ik moest ook veel debatten voorzitten. Dat is echt
mijn primaire taak.
Vooral in het laatste jaar heb ik gemerkt dat het imago van
Nederland naar buiten zo negatief is. Wij hebben onze eigen
problemen. Het beeld dat vaak van Nederland wordt neergezet — ik ga geen citaten aanhalen — is dat van racisme
en uitsluiting. We hebben inderdaad concrete problemen,
maar het is niet zo dat je in Nederland geen enkele mogelijkheid of kans hebt. Er zijn misschien mensen die dat niet
willen zien, maar ik heb ervaren dat er wel kansen en
mogelijkheden zijn: als individu heb ik de kans gekregen
en die heb ik ook genomen. Ik denk dat ik er een rol in heb
om dat ook naar buiten uit te dragen. Ik heb echt allerlei
buitenlandse verzoeken om interviews afgehouden, bijvoorbeeld van de BBC en Le Monde. Er zijn allerlei kranten die
het heel interessant vinden hoe het mogelijk is dat iemand
met een achtergrond als de mijne in Nederland — dat heeft
met dat beeld te maken — Voorzitter kan zijn van de Tweede
Kamer. Ik ben daar trots op en dat zal ik wat vaker uitdragen.
Dat beloof ik u, mijnheer Harbers.
De heer Harbers heeft ook een vraag gesteld over de aanwezigheid van Kamerleden bij de ontvangst van delegaties
en dergelijke. Dat is een punt van zorg bij een aantal commissies; dat weet ik. Daar hebben we goed over nagedacht
in het Presidium. We hebben een discussie gevoerd over
de rol van commissievoorzitters. Het is ontzettend belangrijk
om hierover met elkaar te spreken in de nieuwe Kamer. De
voorzitter van de commissie is niet alleen af en toe voorzitter van algemene overleggen. Als wij als commissie een

29 maart 2017
TK 61

61-3-13

werkbezoek organiseren — dan gaat het niet alleen om
werkbezoeken in het buitenland maar ook om werkbezoeken
hier — dan zijn mensen zo enthousiast. Zij treffen alle
voorbereidingen om ons te ontvangen, maar dan komen
er twee of drie collega's opdagen. Daar gaan we met de
nieuwe commissievoorzitters apart gesprekken over voeren.
Zij krijgen daar ook de nodige ondersteuning bij. Ik hoop
dat het naar buiten een andere uitstraling zal hebben dan
tot nu toe het geval is geweest. Dit gebeurt overigens niet
bij alle commissies; laat ik dat vooropstellen.
De heer Voordewind en de heer Kuzu stelden, vanuit twee
verschillende invalshoeken, een vraag over het opkomen
voor minderheden in de Kamer. De vorige keer heb ik het
inderdaad specifiek in mijn brief genoemd. Deze keer heb
ik het niet genoemd, omdat ik het vanzelfsprekend vind. In
een democratie is het ook belangrijk om kleine fracties en
minderheden de ruimte te geven. Soms moet je het speciaal
voor hen opnemen, zodat zij niet ondergesneeuwd raken
in het grote geheel. Dat zal ik blijven doen.
Dit geldt ook specifiek voor de informatiepositie van de
Kamer. Daar heb ik wel bij stilgestaan in mijn brief. Als ik
terugkijk naar hoe het het afgelopen jaar is gegaan, zie ik
dat het wel een punt van aandacht is. We weten allemaal
hoe het er bij de regeling vaak aan toe gaat. Het gaat er ook
vaak om dat informatie op tijd naar de Kamer wordt
gestuurd. Als er informatie naar de Kamer komt, moet niet
drie kwart worden weggelakt. Er wordt soms ook te veel
informatie gestuurd of er komen op het laatste moment,
een dag voor het debat, stukken naar de Kamer. Ik heb mij
er sterk voor gemaakt om dat tegen te gaan. Ik heb daar
gesprekken over gevoerd met de minister van Binnenlandse
Zaken. Ik heb hem ook officieel in een brief geschreven dat
het anders moet. In artikel 68 van de Grondwet gaat het
niet alleen over passief informatie geven wanneer de Kamer
erom vraagt. Ook vanuit het kabinet moet de Kamer actief
worden geïnformeerd. Ik begrijp heel goed dat er situaties
zijn waarbij het niet altijd mogelijk is om alles met de Kamer
te delen, maar ik heb wel af en toe het gevoel dat er te snel
het stempel "vertrouwelijk" op iets wordt gedrukt, terwijl
Kamerleden er dan weinig mee kunnen doen in een debat.
Dat heeft ertoe geleid dat er een geactualiseerde notitie is
gekomen. Toen ik die notitie ging lezen, bemerkte ik dat zij
eigenlijk uit 2002 kwam maar dat zij een beetje was afgestoft
en vervolgens naar de Kamer was gestuurd. Daar was ik
dus ook niet tevreden over. Ik denk dat het heel goed is als
de nieuwe Kamer en straks het nieuwe kabinet hierover
met elkaar in overleg gaan. Misschien kan dat vanuit de
commissie voor Binnenlandse Zaken. Dan gaat het om de
vraag wat de informatieplicht inhoudt, zodat daar ook een
soort consensus over ontstaat. Niet alles moet openbaar
worden. Soms worden ook stukken opgevraagd over de
mailwisseling tussen ambtenaren en bewindspersonen.
Dat kan absoluut niet. Als zaken gaan over veiligheid en
dat soort dingen moeten we daar ook voorzichtig mee zijn.
Maar het zou goed zijn als de nieuwe Kamer en het nieuwe
kabinet toch proberen om hier overeenstemming over te
bereiken, zodat er straks sprake is van een gelijk speelveld.
De heer Van Raak stelde een vraag over het vragenuur. Dat
punt is ook uitgebreid door de heer Van Nispen bij de
Raming ingebracht. Ik ben het overigens met de heer Van
Raak eens dat wij een sterk parlement zijn. Ook in het kader
van bezoeken aan andere parlementen, denk ik: wij zijn echt
een heel krachtig parlement. Dat moet ook zo blijven. Ik ben
het met de heer Van Raak eens dat het vragenuur soms

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

saai is. Ik begrijp dat daar bij de SP ideeën over zijn. Ik heb
gezegd dat het goed is om ons daar als nieuwe Kamer over
te buigen. Dat heb ik ook de heer Van Nispen beloofd. We
zullen het vragenuur niet afschaffen. Maar we kunnen
misschien wel op zoek gaan naar een nieuwe vorm met
meer levendigheid. Dan zijn alle ideeën van harte welkom.
Dan kunnen wij die in de nieuwe samenstelling wellicht
vorm en inhoud geven, los van welke fractie ze komen. Op
die manier blijft iedereen betrokken bij wat wij hier in de
Kamer doen. In aanvulling hierop, maar dat is iets waarvan
ik zelf vind dat wij daar vaker bij stil moeten staan, wijs ik
op de debatten met het kabinet. Het gaat dan om het
bereiken van resultaten, het indienen van een motie of het
vragen wanneer een brief naar de Kamer komt. Als Kamer
voeren we echter nauwelijks onderling debatten. Er zijn
echter kwesties waarvan het goed is dat de Kamer daar een
keer over debatteert. Voor degenen die een voorbeeld willen
horen: er komt een Staatscommissie. De Eerste Kamer heeft
daar uitgebreid over gesproken. Het lijkt mij heel goed dat
de Tweede Kamer in nieuwe samenstelling daar ook over
debatteert. Dan weet de Staatscommissie in elk geval waar
de verschillende fracties staan. Dat kan ook een mogelijkheid zijn.
Mevrouw Kuiken vroeg hoe wij de mensen meer bij de
politiek kunnen betrekken, in de zin van een brugfunctie
tussen burgers en politiek. De overgrote meerderheid van
de Nederlandse bevolking is overigens tevreden over onze
parlementaire democratie. Ze vinden het ook geweldig dat
ze vrij kunnen stemmen, politici ergens op kunnen afrekenen enzovoorts. Dat wil niet zeggen dat wij niet naar andere
vormen moeten zoeken waarbij de burgers ons werk meer
gaan waarderen en daar nauw bij zijn betrokken. Ik gaf
zojuist, als het gaat om de Kamer als instituut, het voorbeeld
van het aantal bezoekers dat wij elk jaar hebben. We hebben
ook een app, Debat Direct, waar mensen direct kunnen zien
wie er aan het woord is en welk debat er wordt gevoerd.
Gelukkig hebben we ook een nieuwe website. Die is veel
toegankelijker dan voorheen. Als we straks gaan verhuizen,
moet dat proces doorgaan.
Mevrouw Agema heeft een vraag gesteld over de moties
die de PVV de afgelopen jaren heeft ingediend, maar die
niet door de PvdA zijn gesteund. Ik ga die discussie niet
opnieuw voeren, want er is al enkele keren op die kwestie
gewezen. Ik kan alleen zeggen dat er nu een nieuwe fractie
is gekozen. Ik weet niet hoe die discussie in de nieuwe
fractie zal worden gevoerd. Het is aan die nieuwe fractie
om te kijken hoe zij in de toekomst omgaat met de moties
van de PVV. Ik laat dat graag aan de PvdA-fractie over.
Mevrouw Agema (PVV):
Als mevrouw Arib straks wordt gekozen, blijft zij formeel
onderdeel van de PvdA-fractie. Ik hoopte eigenlijk op een
iets meegaander antwoord. Ik hoop ook dat zij haar best
voor ons wil doen.
Mevrouw Arib (PvdA):
Ik heb wel eens in de fractie gezegd: wat als de PVV een
motie indient over vluchtelingen waar wij het mee eens
zijn? Hoe gaan we daarmee om? Ik herinner mij de motie
van mevrouw Agema over ouderenzorg. Die heeft ook tot
discussie geleid. Maar het gaat altijd om de inhoud. De
vraag is of wij hier op een andere manier mee moeten

29 maart 2017
TK 61

61-3-14

omgaan dan voorheen of dat we gewoon weer tegen alle
moties moeten stemmen.

"fopcommissie" heeft genoemd, heb ik dat meteen gecorrigeerd. Die iemand was de heer Kuzu.

Mevrouw Agema (PVV):
Er waren veel moties van de PVV waar de PvdA achter
stond. Er werd regelmatig tegen gestemd, maar daarna
werden ze gewoon gepikt. Zelfs Marith Volp, oud Kamerlid,
heeft met afscheiden moeten dreigen toen zij voor de motie
over ouderenzorg, naar aanleiding van het manifest-Borst,
wilde stemmen. Mevrouw Keijzer had het daar nog over.
Mevrouw Arib blijft onderdeel van haar fractie. Gaat zij zich
actiever inzetten voor de PVV om dat categoriale PvdAbeleid om standaard tegen al onze moties te stemmen
opgeheven te krijgen?

De heer Kuzu (DENK):
Omdat de uitkomst van tevoren al bekend was. Vervolgens
heb ik mevrouw Arib nooit een opmerking horen maken
over de kwalificatie "nepparlement". De vraag die ik hier
stel, is: heeft dit helemaal niets te maken met het aanzien
van de Kamer? Is het dan niet een beetje scheef om te
zeggen: de regels van de Kamer worden wel nagekomen?
U zegt zelf: het gaat om het aanzien van de Kamer. Hoe
kwalificeert u het woord "nepparlement" als het gaat om
het aanzien van de Kamer? Dat vraag ik via u, voorzitter,
aan mevrouw Arib.

Mevrouw Arib (PvdA):
Ik heb gezegd wat ik daarover te zeggen heb, mevrouw
Agema. De nieuwe fractie moet de gelegenheid krijgen om
opnieuw te bezien hoe zij omgaat met verschillende moties.
Dat zal denk ik niet zo heel lang duren en dan hoort u het.

Mevrouw Arib (PvdA):
Voordat ik Voorzitter werd, ruim een jaar geleden, heb ik
over dat woord "nepparlement" mijn mening gegeven. Wij
zijn gekozen volksvertegenwoordigers en geen nepvolksvertegenwoordigers. Dat heb ik toen gezegd, maar dat is
waarschijnlijk de heer Kuzu ontgaan. Dat heb ik toen gezegd,
maar ik heb ook gezegd dat het mij als voorzitter ook niet
altijd lukt om direct ad rem te reageren. Soms wel, soms
niet. Ik ga geen verschil maken tussen Kamerleden. Ik ga
mensen die vinden dat zij worden buitengesloten niet
anders bejegenen. Respect, zo heb ik altijd geleerd, moet
je verdienen en afdwingen, ook in dit huis. Het geldt
wederzijds. Daar wil ik het eigenlijk bij laten.

De heer Kuzu had heel veel opmerkingen en heel veel vragen. Laat ik daar één ding over zeggen, mijnheer Kuzu. Ik
zal altijd opkomen voor de Kamer en voor het aanzien van
de Kamer. Dat heb ik toen gezegd en ik zeg het nu weer.
Als ik zeg dat ik voor het ene Kamerlid meer respect heb
dan voor het andere, dan heeft dat niets te maken met
politiek, maar met de vraag of een Kamerlid respect heeft
voor de regels die wij met elkaar hebben afgesproken. Daar
zal ik ook in de toekomst heel alert op blijven. U kwam met
allerlei citaten. Al die dingen heb ik in deze Kamer gezegd.
In een interview heb ik gezegd: wie aan de Kamer komt,
komt aan mij. Dat heb ik inderdaad gezegd. Ik ben dat nog
steeds van mening.

Dat is misschien een beetje abrupt einde aan mijn betoog.
De voorzitter:
Ik was even verrast, maar u bent hiermee aan het einde
gekomen van uw betoog en van de beantwoording van de
vragen die u zijn gesteld?

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, respect ...
De voorzitter:
Wacht even, mijnheer Kuzu. Een van de regels is dat ik u
het woord geef. Het woord is aan de heer Kuzu
De heer Kuzu (DENK):
Volgens mij is ook een van de regels dat via de voorzitter
wordt gesproken. Dat gebeurde zojuist niet.
De voorzitter:
Ik zal er zeer consequent op toezien dat dit gebeurt.
De heer Kuzu (DENK):
Heel goed. Respect voor het aanzien van de Kamer? Ik breng
even het woord "nepparlement" in herinnering. Dat is niet
een woord dat ik heb gebruikt. Waar was mevrouw Arib
toen?

Mevrouw Arib (PvdA):
Er was nog een vraag van de heer Krol over het benoemen
van ondervoorzitters. Dat is een proces dat eigenlijk
plaatsvindt voordat het nieuwe Presidium wordt benoemd.
Ik begrijp dat een en ander gebeurt tussen de ambtelijk
secretarissen, onder toeziend oog van de politiek secretaris
van de grootste partij. Volgens mij wordt daarover onderhandeld, en uiteindelijk krijgen wij te horen wie namens
wie in het Presidium gaat zitten.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Ik heb in mijn eerste termijn gesproken over de vertegenwoordiging van de Kamer door de Voorzitter, nationaal en
internationaal. Ik heb ook gesproken over het voorzitten
van de vergadering. Verder heb ik aan de kandidaat
gevraagd of zij via de STAR-systematiek kan vertellen hoe
zij heeft geopereerd in die andere functie, die wij niet zien
maar die minstens zo belangrijk is, namelijk het als
bestuurlijk hoofd aansturen van de Kamerorganisatie. Ik
kan het gemist hebben, als het helemaal aan het begin zou
zijn geweest, maar ik heb haar daar niet over gehoord. Ik
wil daar wel heel graag een antwoord op.

Mevrouw Arib (PvdA):
Even voor de helderheid: ik was toen geen Voorzitter. Dat
is punt één. Toen iemand de commissie-Schouten een

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

29 maart 2017
TK 61

61-3-15

Mevrouw Arib (PvdA):
Ik heb iets over de ambtelijke organisatie gezegd. Ik kan
daar heel lang over spreken, maar waar het om gaat, is dat
ik het ontzettend belangrijk vind dat medewerkers gemotiveerd en geïnspireerd zijn en met plezier naar hun werk
gaan. Mijn ervaring tot nu toe is dat dat uitstekend gaat bij
de meeste mensen die vooral zichtbaar zijn, zoals de bodes,
de schoonmaak enzovoorts. Daar gaat het goed en mijn rol
daarin is om mensen te blijven motiveren. Het is een punt
van aandacht dat er de afgelopen jaren vanuit P&O weinig
ondersteuning is geweest voor de ambtelijke ondersteuning,
maar daar zijn allerlei projecten voor afgesproken.

Mevrouw Arib (PvdA):
Daar kan ik heel kort over zijn. Ik ga altijd in gesprek met
iedereen in het gebouw en dan hoor je ook heel veel. Dat
zal ik ook blijven doen. Ik laat mij direct informeren door
de mensen die gewoon op de werkvloer actief zijn. Ik vang
heel veel signalen op en met die signalen doe ik altijd iets.
Dat is de manier waarop ik hier opereer als voorzitter. Ik ga
gelijk op de mensen af en vraag hoe het gaat. Waar gaat
het goed, waar gaat het minder goed? Ik hoor ook heel veel
van Kamerleden. Die weten ook heel veel en attenderen
mij erop dat het hier of daar misschien wat beter kan. Dan
doe ik daar ook wat mee.

Mevrouw Keijzer (CDA):
Dat begrijp ik. Mijn vraag was: vertelt u nu eens van een
situatie waarin u als bestuurlijk hoofd van de ambtelijke
organisatie een bepaalde actie moest ondernemen en vertelt
u nu eens wat daar het resultaat van was. Ik heb altijd zo'n
moeite met algemene bewoordingen als "ik moet inspireren" en "ik moet motiveren". Ik ben altijd heel erg benieuwd
naar een situatie die zich het afgelopen jaar heeft voorgedaan, naar wat de Voorzitter daarin heeft gedaan en wat
daar het resultaat van was. Dan krijgen wij als Kamer wat
meer gevoel bij die interne taak die een Voorzitter van de
Tweede Kamer heeft, een taak die voor ons bijna allemaal
aan het oog onttrokken is. Toch is die taak buitengewoon
belangrijk, want het welbevinden van de mensen die bij de
Kamer werken, is voor ons als Kamer van het grootste
belang. Dat is medebepalend voor hoe wij hier ons werk
kunnen doen. Graag hoor ik haar daar toch even op ingaan.

De heer Verhoeven (D66):
Ik heb nog een laatste vraag over de veiligheid. Fijn dat het
protocol is bijgewerkt. Ik hoop dat het ook nog op een
bepaalde manier verspreid kan worden zodat het duidelijk
is. Over de digitale kant: de voorzitter, mevrouw Arib, heeft
op 12 januari voorgesteld om een team deskundigen in te
stellen voor socialmediagebruik. Er waren wat Kamerleden
die oude wachtwoorden gebruikten en daardoor gehackt
werden. Misschien is het een idee om, al dan niet in overleg
met het Presidium, ook breder iets te doen op het gebied
van bewustzijn van cyberveiligheid. Er is al nagedacht over
zo'n team deskundigen. Ik heb toen inderdaad één keer een
telefoontje van de Dienst Automatisering gekregen. Mijn
laatste vraag zou zijn om dat opnieuw te doen voor een wat
breder bewustzijn op het gebied van cyberveiligheid, omdat
dit soort dingen toch steeds vaker voorkomt.

Mevrouw Arib (PvdA):
Ik kan wel situaties noemen, maar ik vind het lastig om
namen of afdelingen te noemen als het hier om personeel
gaat. Dat wil ik ook niet. Wat ik wel kan zeggen, is dat het
ook heel erg afhankelijk is van het type leiderschap. Laat ik
het bij mezelf houden: ik ben iemand die direct met medewerkers communiceert. Ik houd niet van allerlei tussenlagen.
Waar ik zie dat er te veel tussenlagen zijn, stel ik dat ook
aan de orde. Dat is één.
Het tweede is, en dat heeft er ook mee te maken dat ik zelf
al zo lang Kamerlid ben geweest en nog steeds ben, overigens, dat ik ook weet waar de zwaartepunten liggen op het
gebied van de ondersteuning. Ik heb net het voorbeeld
genoemd — in dit geval een positief voorbeeld; er zijn ook
voorbeelden die minder positief zijn, maar die wil ik hier
niet noemen — van Bureau Wetgeving. Dat had gewoon
een tekort aan mensen. Ik weet hoe belangrijk het is voor
Kamerleden om daardoor ondersteund te worden. Daarom
heb ik ook gezegd: het zou goed zijn als we daar extra
capaciteit voor vrijmaken. Dat is een heel concrete situatie.
Mevrouw Keijzer (CDA):
Dat is dus waar ik naar op zoek ben. Hoe hebt u dat dan
gedaan? Hoe gaat dat in de praktijk? Ik snap heel goed dat
u hier geen namen van mensen en geen afdelingen wilt
noemen. Ik wil ook niet dat u dat doet, want ik ben ook
buitengewoon zuinig op de mensen die hier werken, maar
ik ben er wel naar op zoek hoe u dat dan doet in de praktijk.
Hoe doet mevrouw Arib dat dan, voorzitter, in de praktijk?

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

Mevrouw Arib (PvdA):
Nou, het is een voorstel en het lijkt mij een heel goed
voorstel om dat inderdaad ook in het Presidium te bespreken en daar iets mee te doen.
De heer Verhoeven (D66):
Ik hoop er dan wat van te horen.
Mevrouw Arib (PvdA):
Dat zult u zeker van mij horen.
De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel voor de beantwoording van de aan u gestelde
vragen, mevrouw Arib. Ik kijk even in de richting van de
Kamer of er bij de woordvoerders behoefte is aan een
tweede termijn. Ik zie dat dat niet het geval is. Ik schors de
vergadering en daarna gaan we over tot de schriftelijke
stemming. Dan hebben de leden die nu niet in de zaal zijn
de gelegenheid om tijdig hier te zijn.
De vergadering wordt van 12.22 uur tot 12.31 uur geschorst.
De tijdelijke voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Ik verzoek de leden hun plaatsen
in te nemen. Aan de orde is de verkiezing van de Voorzitter
van de Tweede Kamer. De stemming vindt plaats conform
de artikelen 74 tot en met 83 van het Reglement van Orde.
Ik benoem nu allereerst tot leden van het stembureau de
leden Bergkamp, Van Helvert, Van Tongeren en Ziengs. Ik
verzoek mevrouw Van Tongeren om als voorzitter op te

29 maart 2017
TK 61

61-3-16

treden. Ik verzoek de stemopnemers om aan de tafel in het
midden van de zaal plaats te nemen.
Ik verzoek de bodes om de blauwe stembriefjes uit te delen.
De leden worden geacht om op het stembriefje één naam
te schrijven. Briefjes met meer namen of met namen van
niet-leden van de Kamer alsmede blanco briefjes zijn
ongeldig en tellen ook niet mee voor de berekening van
het aantal stemmen dat nodig is voor het behalen van de
volstrekte meerderheid.
Ik zal zo meteen de griffier verzoeken om de naam van ieder
lid voor te lezen. De leden dienen op de oproep te reageren
door op te staan en zich naar het stembureau in het midden
van de zaal te begeven. Daar kan het stembriefje dan in de
daarvoor bestemde bus worden gedeponeerd. Ieder lid
brengt het stembriefje persoonlijk naar de stemopnemers.
Om gedrang te voorkomen, worden de namen in een
langzaam tempo opgelezen. Ik verzoek de leden om bij het
stembureau aan te sluiten bij de voorganger en niet voor
te dringen. De stemmen moeten namelijk ook worden
geverifieerd door de leden van het stembureau. Met zo veel
nieuwe Kamerleden, nieuwe namen en nieuwe gezichten,
is het van belang dat de leden van het stembureau dat goed
zien. Ik verzoek de leden om daarna hun plaatsen in de
plenaire zaal weer in te nemen en om niet door de zaal te
gaan lopen of de zaal te verlaten tijdens de stemming. Dat
is bevorderlijk voor het proces en dan gaat het allemaal
sneller. Volgens mij wil iedereen dat.
Mijn stembriefje zal door de Kamerbewaarder worden
opgehaald en naar de stemopnemers worden gebracht. Tot
slot zullen de stemopnemers zelf hun eigen stem uitbrengen.
Ik verzoek de griffier nu om de namen voor te lezen.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Er is 1 stem uitgebracht op het lid Van Veldhoven. Er is 1
stem uitgebracht op het lid Bisschop. Er zijn 9 stemmen
uitgebracht op het lid Bosma. Er zijn 111 stemmen uitgebracht op het lid Arib.
(Applaus)
De tijdelijke voorzitter:
Aangezien mevrouw Arib de volstrekte meerderheid heeft
behaald, is zij gekozen tot Voorzitter van de Tweede Kamer.
Voordat ik haar vraag om naar voren te komen, wil ik de
voorzitter en de leden van het stembureau hartelijk danken
voor hun bijdrage om deze stemming mogelijk te maken
en voor de uiterst zorgvuldige wijze waarop zij dit hebben
gedaan. Ik verzoek hen hun plek weer in te nemen.
Ik verzoek mevrouw Arib, de zojuist gekozen Voorzitter,
naar voren te komen en plaats te nemen in de voorzittersstoel.
(Applaus)
Voorzitter: Arib
De voorzitter:
Ik heb een "lange" speech voorbereid. Ik wil jullie ontzettend
bedanken voor het vertrouwen dat jullie opnieuw in mij
hebben gesteld. Ik ervaar het als een grote eer. Ik weet dat
een kleine fractie niet altijd de Kamervoorzitter levert. Ik wil
in dit geval de PvdA-fractie en in het bijzonder Lodewijk
Asscher ontzettend bedanken voor de steun en de ruimte
die mij is geboden om uw Kamervoorzitter te zijn. Dank
jullie wel.

(De griffier roept de namen van de leden af voor het uitbrengen van hun stem.)

(Applaus)

De tijdelijke voorzitter:
Dank u wel. Ik schors de vergadering voor enkele ogenblikken om de stemopnemers de gelegenheid te geven om de
stemmen te tellen. Daarna wordt de vergadering hervat.

De voorzitter:
Jullie weten waarop jullie hebben gestemd. Dat is helder.
Jullie kennen mij en ik ken de meesten van jullie. Ik zie
ernaar uit om mooie, inhoudelijke en spannende debatten
met jullie te voeren. Ik zal dit mooie instituut namens ons
allemaal blijven vertegenwoordigen.

De vergadering wordt van 12.52 uur tot 13.11 uur geschorst.
De tijdelijke voorzitter:
Ik geef graag het woord aan de voorzitter van het stembureau, mevrouw Van Tongeren.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Er zijn 141 stemmen uitgebracht.

Ten slotte wil ik de heer Knops heel erg bedanken voor de
voortreffelijke wijze waarop hij dit debat heeft geleid. Dank
u wel.
(Applaus)
De vergadering wordt van 13.15 uur tot 14.31 uur geschorst.

De tijdelijke voorzitter:
141 leden hebben hun aanwezigheid op de presentielijst
gemeld.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Er zijn 122 geldige stemmen uitgebracht.
De tijdelijke voorzitter:
Dat betekent dat de volstrekte meerderheid van het aantal
uitgebrachte geldige stemmen 62 is.

Tweede Kamer

Verkiezing Kamervoorzitter

29 maart 2017
TK 61

61-3-17