Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2649

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juli 2018
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij negen fiches,
die werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (BNC). De onderhavige fiches maken onderdeel uit van het
Meerjarig Financieel Kader (2021–2027).
Fiche: MFK – Verordening Rechten en Waarden Programma (Kamerstuk
22 112, nr. 2642)
Fiche: MFK – Verordening Justitie Programma (Kamerstuk 22 112, nr.
2643)
Fiche: MFK – pakket: Verordeningen Toekomstig Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid (2021 – 2027) (Kamerstuk 34 965, nr. 2)
Fiche: MFK – Verordening voor de realisatie van een financieringsfaciliteit
voor Europese verbindingen, de Connecting Europe Facility (CEF)
(Kamerstuk 22 112, nr. 2644)
Fiche: MFK – LIFE-verordening 2021–2027 (Kamerstuk 22 112, nr. 2645)
Fiche: MFK – Wijziging van de machtigingsverordening van de EU inzake
Staatssteun (Kamerstuk 22 112, nr. 2646)
Fiche: MFK – Verordening voor het programma van de interne markt
(Kamerstuk 22 112, nr. 2647)
Fiche: MFK – Verordening en Besluit Horizon Europa 2021 2027 – het
Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie (Kamerstuk
22 112, nr. 2648)
Fiche: MFK – Besluit Raad wijziging beschikking ITER
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-22112-2649
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

1

Fiche: MFK – besluit Raad wijziging beschikking ITER
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Besluit van de Raad houdende wijziging van beschikking 2007/198/
Euratom tot oprichting van de Europese Gemeenschappelijke
Onderneming voor ITER en de ontwikkeling van fusie-energie en tot
toekenning van gunsten daaraan.
b) Datum ontvangst Commissiedocument
juni 2018
c) Nr. Commissiedocument
COM(2018) 445
SWD(2018) 325
SWD(2018) 326
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/
?uri=CELEX:52018PC0445&from=EN
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
N.v.t. Overeenkomstig de eisen van het Financieel Reglement van de
EU is evaluatie vooraf in de vorm van een werkdocument en nadere
onderbouwing toegevoegd: SWD(2018) 325 en SWD(2018) 326.
f) Behandelingstraject Raad
Raad voor Concurrentievermogen
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
h) Rechtsbasis
De rechtsbasis voor de wijziging van het Euratom besluit voor het
ITER-project is artikel 47, lid 3 en 4 en artikel 48 van het Euratom
Verdrag.
i) Besluitvormingsprocedure Raad
Eenparigheid
j) Rol Europees Parlement
Geen formele rol voor EP.
2. Essentie voorstel
Het voorstel voor de Raad heeft als doel om de financiering van het
ITER-project voort te zetten en wetenschappelijke doorbraken op het
terrein van kernfusie te boeken. ITER is Latijn voor «de weg» en is een
internationaal wetenschappelijk project om een kernfusiereactor te
bouwen in Frankrijk om de methode van kernfusie te kunnen inzetten voor
de opwekking van energie, waarbij er geen kernafval ontstaat. De mogelijkheid om in de toekomst via kernfusie tegemoet te komen aan een groot
deel van onze elektriciteitsbehoefte wordt hiermee volgens de Commissie
dichterbij gebracht. Om de wetenschappelijke haalbaarheid van fusie als
toekomstige duurzame energiebron aan te tonen, wordt een grootschalige
onderzoeksfaciliteit (fusiereactor) gebouwd.
Zeven partners uit de hele wereld hebben in november 2006 de
ITER-overeenkomst ondertekend, namelijk Europa via Euratom, de
Verenigde Staten, de Russische Federatie, Japan, China, Zuid-Korea en
India. Via Euratom zijn alle EU-lidstaten betrokken bij ITER. Als gastheer
van het ITER-project is de bijdrage van Europa voor de bouw op 45
procent vastgelegd in de ITER-overeenkomst. De andere ITER-leden
betalen elk 9 procent.
Dit voorstel is een voorstel in het kader van de MFK-discussie. Het
voorstel voor de Raad wijzigt voor de periode 2021 tot en met 2027 het
oorspronkelijke Raadsbesluit van 27 maart 2007 (besluit 2007/198/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

2

Euratom) waarmee de Europese gemeenschappelijke onderneming voor
ITER en de ontwikkeling van fusie-energie wordt ingesteld («Fusion for
Energy»). Dit Raadsbesluit is eerder geamendeerd op 13 december 2013
(besluit 2013/791/Euratom) om financiering van activiteiten in het kader
van «Fusion for Energy»1 mogelijk te maken. Het huidige voorstel,
gebaseerd op artikel 47 van het Euratom-verdrag, wil hetzelfde regelen,
maar voor de volgende periode 2021–2027.
De Raad voor ITER heeft in 2016 een nieuw tijdschema en bijbehorende
kostenramingen goedgekeurd om te zorgen dat het zogenaamde eerste
plasma2 eind 2025 kan worden bereikt. Op 14 juni 2017 heeft de
Commissie een werkdocument (SWD(2017)232) gepresenteerd met de
kostenramingen voor het Europese deel van de bouwfase. De kosten
worden geraamd op ongeveer € 6,1 miljard (huidige waarde).3 Dit bedrag
is ad referendum goedgekeurd in de ITER-Raad op ministerieel niveau
nadat de Raad van de EU conclusies had getrokken waarmee werd
bevestigd dat Euratom zich kan blijven inzetten voor de succesvolle
voltooiing van ITER en dat de Raad zal trachten de middelen ter beschikking te stellen binnen de kaders van het meerjarig financieel kader voor
2021–20274.
Het huidige besluit maakt synergie met de programmavoorstellen Horizon
Europe en Euratom KP9 mogelijk.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Zoals vastgelegd in de Kamerbrief van 1 juni 2018 over de Kabinetsappreciatie van het Commissie MFK-voorstel (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1349),
richt de Nederlandse onderhandelingspositie op het MFK zich op een
modern en financieel houdbaar MFK. Nieuwe uitdagingen vragen om een
herijking van de invulling en prioriteiten van de EU-begroting opdat het
MFK nieuwe prioriteiten zoals onderzoek en innovatie, veiligheid, migratie
en klimaat sterker reflecteert. Dit vraagt een ambitieus gemoderniseerde
begroting die de EU in staat stelt gezamenlijke uitdagingen adequaat en
tijdig te adresseren en die effectief en efficiënt optimale Europese
toegevoegde waarde genereert. Brexit vereist een neerwaartse bijstelling
van het MFK; een kleinere EU vraagt om een kleiner budget. De inzet is
om via bezuinigingen op bestaand beleid versterkte of nieuwe prioriteiten
te financieren, als ook de financiële gevolgen van het vertrek van het
Verenigd Koninkrijk op te vangen. Voorkomen moet worden dat Brexit
leidt tot een onevenredig hoge rekening voor andere lidstaten en een
stijging van de afdrachten. De financiering van het MFK moet rechtvaardig, transparant en simpel zijn, waarbij de lasten eerlijk moeten
worden verdeeld. De Nederlandse netto betalingspositie dient ook in het
komende MFK in lijn te zijn met de positie van lidstaten met een vergelijkbaar welvaartsniveau.

1

«Fusion for Energy’is het Europese «binnenlandse agentschap» dat verantwoordelijk is voor
het leveren van de Euratom-bijdrage aan ITER. De leden ervan zijn de lidstaten van Euratom,
Euratom en Zwitserland
2
Onder «eerste plasma» wordt de bouwfase van de fusie-installatie verstaan, waarin de
essentiële onderdelen van de installatie kunnen worden getest. Daarmee is de bouwfase
formeel voltooid en kan de exploitatiefase van start gaan.
3
In het BNC-fiche n.a.v. het werkdocument SWD(2017)232 wordt € 10,4 miljard genoemd: dit
gaat om de periode tot aan 2035.
4
Council Conclusions on the reformed ITER project (7881/18). De Raad wijst erop dat in 2010 het
maximumbedrag van € 6,6 miljard is vastgesteld en heeft toegevoegd dat zij het betreurt dat er
in het verleden kostenoverschrijdingen zijn geweest en vertragingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

3

Indien kernfusie gerealiseerd kan worden, is het een vrijwel onuitputtelijke
bron van energie. Daarom werken wetenschappers en bedrijfsleven al
zeventig jaar aan de realisatie van kernfusie. ITER is het eerste grootschalige internationale project in zijn soort en begeeft zich op de grens
van de technologische kennis, kunde en mogelijkheden. Nederland
onderschrijft het belang van ITER en is voorstander van de bouw. De
uitgaven voor ITER dragen daarnaast bij aan de versterking van het
Europese onderzoek.
Nederland heeft belang bij het meedoen aan de ontwikkeling en bouw van
ITER. Een Nederlandse bijdrage via deelname van onderzoekers of
kennisinstellingen aan de fundamentele kennisbasis leidt voor Nederland
tot een sterkere kennispositie o.a. op het gebied van kernfusie, magnetisme en plasmacontrole. Daarnaast draagt de Nederlandse hightechindustrie bij als toeleverancier (o.a. op het gebied van cryotechnologie en
remote handling m.b.v. robotica) aan het ITER-project. Dit zorgt voor
opdrachten voor het Nederlandse bedrijfsleven. Een gevolg hiervan is dat
de hoge eisen die worden gesteld aan de onderdelen van ITER de
innovatie binnen deze Nederlandse bedrijven tot een zeer hoog niveau
drijft. Nederland en het Nederlandse bedrijfsleven hebben dan ook belang
bij een transparant en eerlijk aanbestedingsproces bij ITER.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Nederland staat positief tegenover het project ITER. In het voorstel voor
de Raad wordt beschreven hoe de jaarlijkse planning, werkprogramma en
bereikte mijlpalen worden gepresenteerd aan de raad van bestuur van
Fusion for Energy en aan de Raad. Er zullen een tussentijdse en een
eindevaluatie worden uitgevoerd. Het bedrag genoemd in het voorstel
voor het MFK komt overeen met het in 2017 voorgestelde financiële kader
van € 6,1 mld.
Nederland zal – in lijn met de huidige inzet – blijven aandringen op het
voorkomen van kostenoverschrijdingen en vertragingen, het streven naar
reductie van kosten, en blijvende aandacht voor de governance van het
project, met inachtneming van excellentie en impact. De huidige koers
waarbij een strak regime geldt om binnen het nieuwe financiële kader en
binnen de tijdsraming te blijven is daarmee geheel in lijn.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
Meerdere EU-lidstaten zijn kritisch op ITER en de kostenoverschrijdingen,
om dezelfde reden als Nederland. Niet alle lidstaten zijn even kritisch,
daarbij kunnen zowel financiële als organisatorische factoren een rol
spelen. Frankrijk heeft een speciale positie doordat ITER in Frankrijk
(Cadarache) wordt gebouwd en Spanje huisvest «Fusion for Energy» in
Barcelona. Meerdere lidstaten hebben specifieke belangen omdat er een
aantal of meerdere opdrachten uit het ITER-project in hun land zijn
toegekend.
4. Beoordeling bevoegdheid, subsidiariteit en proportionaliteit
a) Bevoegdheid
De rechtsbasis voor de wijziging van het Euratom besluit voor het
ITER-project is artikel 47, lid 3 en 4 en artikel 48 van het Euratom Verdrag.
Dit is de tot nu toe gebruikte rechtsbasis en wat Nederland betreft is dat
de juiste.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

4

b) Subsidiariteit
De subsidiariteittoets is strikt genomen niet van toepassing op activiteiten
die in het kader van het Euratom-verdrag worden uitgevoerd. Het oordeel
over subsidiariteit is positief. Zoals reeds bij voorgaande besluiten
geconstateerd, biedt de gezamenlijke aanpak in het kader van ITER
meerwaarde in de focus en bundeling van krachten op Europees niveau te
realiseren, versnippering en duplicatie van inspanningen te voorkomen en
grensoverschrijdende samenwerking te stimuleren. Een onderzoeks- en
technologieproject als ITER is zo grootschalig en duur, dat individuele
landen niet in staat zijn dit te realiseren.
c) Proportionaliteit
Het kabinet beoordeelt de proportionaliteit van het voorstel positief. Zoals
reeds bij voorgaande besluiten geconstateerd, is, door het budget voor
ITER samen te betrekken met het MFK, de beheersbaarheid van het
project en de samenhang met onderzoekprogramma’s beter dan in een
eerdere situatie buiten het MFK. Het kabinet acht dit voorstel geschikt om
het doel te bereiken en het gaat ook niet verder dan noodzakelijk.
5. Financiële implicaties, gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten
a) Consequenties EU-begroting
De Commissie gaat uit van een budget voor de Euratom bijdrage aan het
ITER project van € 6,1 miljard in lopende prijzen voor de periode 2021 tot
en met 2027 om de beoogde doelstellingen te kunnen realiseren. Ten
opzichte van de huidige periode (2014–2020), stelt de Commissie het
bedrag voor waarover in de Raad al in april een besluit is genomen5.
Hierbij is rekening gehouden met een EU-uittreding van het VK, door de
uitgaven van de EU in het VK voor het huidige MFK af te trekken van de
omvang van het programma.
Zoals vastgelegd in de Kamerbrief van 1 juni 2018 over de Kabinetsappreciatie van het Commissie MFK-voorstel, maken de onderhandelingen over
de toekomst van ITER voor wat betreft de financiële aspecten, integraal
onderdeel uit van de onderhandelingen over het Meerjarig Financieel
Kader (MFK) 2021–2027. Nederland hecht eraan dat besprekingen over de
toekomst van ITER niet vooruitlopen op de integrale besluitvorming
betreffende het MFK. De beleidsmatige inzet van Nederland bij de ITER zal
ondersteunend moeten zijn aan de Nederlandse inzet in de MFK-onderhandelingen zoals hierboven toegelicht, te weten een ambitieus gemoderniseerd en financieel houdbaar MFK. Dit vraagt scherpe keuzes, én
bezuinigingen. Om het vertrek van het Verenigd Koninkrijk op te kunnen
vangen en nieuwe prioriteiten te kunnen financieren moeten substantiële
bezuinigingen worden doorgevoerd. Het kabinet streeft naar substantiële
bezuinigingen binnen traditionele beleidsterreinen zoals het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) en het cohesiebeleid, waarmee een
aanvullende Nederlandse bijdrage als gevolg van Brexit vermeden kan
worden en die ruimte bieden voor de financiering van nieuwe beleidsprioriteiten. Binnen dit kader blijft vanzelfsprekend de ruimte bestaan om op
de inhoud actief in te spelen op het verloop van de onderhandelingen.

5

Council Conclusions on the reformed ITER project (7881/18)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

5

b) Financiële consequenties (incl. personele) voor rijksoverheid en/ of
decentrale overheden
Het raadsbesluit heeft geen directe financiële consequenties voor de
rijksoverheid. Mochten deze er uiteindelijk toch blijken te zijn, dan zullen
eventuele budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van
het/de beleidsverantwoordelijk(e) departement(en), conform de regels van
de budgetdiscipline.
c) Financiële consequenties (incl. personele) voor bedrijfsleven en burger
Zowel universiteiten, kennisinstellingen, als bedrijfsleven kunnen
inschrijven op het bouwen van onderdelen van ITER via aanbestedingen
van F4E of de ITER-organisatie. De overheid kan daarvoor in nationale
programma’s steun geven.
d) Gevolgen voor regeldruk/ administratieve lasten, lasten voor rijksoverheid, decentrale overheden, bedrijfsleven en burger
N.v.t.
e) Gevolgen voor concurrentiekracht
De verwachting is dat ITER zal bijdragen aan het vergroten van de
Europese concurrentiekracht. Het is een technologisch zeer uitdagend
project waar onderzoekers en innovatief bedrijfsleven van zullen leren om
later te kunnen toepassen in andere producten en projecten.
6 Implicaties juridisch
a) Consequenties voor nationale en decentrale regelgeving en/of
sanctionering beleid (inclusief toepassing van de lex silencio positivo)
N.v.t.
b) Gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen, incl. NL-beoordeling
daarvan
N.v.t.
c) Voorgestelde implementatietermijn (bij richtlijnen), dan wel voorgestelde datum inwerkingtreding (bij verordeningen en besluiten) met
commentaar t.a.v. haalbaarheid
Het streven is om dit besluit in 2021 in werking te laten treden. Dit is
haalbaar als de bredere onderhandelingen over het MFK tijdig afgerond
worden.
d) Wenselijkheid evaluatie-/horizonbepaling
De evaluatie vindt plaats op basis van informatie (prestatie-indicatoren)
voor monitoring van het tijdsschema en de kostenprestatie, waarbij
overregulering en administratieve lasten worden vermeden. Nederland
kan hiermee instemmen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

6

7 Implicaties voor uitvoering en/of handhaving
a) Uitvoerbaarheid
Dit voorstel is bedoeld om door te gaan met de uitvoering van de
begroting voor de Europese deelname aan ITER via het instrument
gezamenlijke onderneming. Nederland steunt dit.
b) Handhaafbaarheid
N.v.t.
8 Implicaties voor ontwikkelingslanden
Geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 22 112, nr. 2649

7