Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2012

Nr. 14

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 28 oktober 2011
De vaste commissie voor Defensie1, belast met het voorbereidend
onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer verslag uit te brengen in de
vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven antwoorden.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Van Beek
De griffier van de commissie,
De Lange

1
Samenstelling:
Leden: Beek, W.I.I. van (VVD), voorzitter,
Timmermans, F.C.G.M. (PvdA), Bommel, H.
van (SP), Staaij, C.G. van der (SGP), Miltenburg, A. van (VVD), Eijsink, A.M.C. (PvdA),
Knops, R.W. (CDA), Brinkman, H. (PVV),
Broeke, J.H. ten (VVD), Voordewind, J.S. (CU),
Jacobi, L. (PvdA), Dijk, J.J. van (SP), Thieme,
M.L. (PvdD), Rouwe, S. de (CDA), ondervoorzitter, Monasch, J.S. (PvdA), El Fassed, A. (GL),
Grashoff, H.J. (GL), Holtackers, M.P.M. (CDA),
Bosman, A. (VVD), Berndsen, M.A. (D66),
Hachchi, W. (D66), Hernandez, M.M. (PVV) en
Kortenoeven, W.R.F. (PVV).
Plv. leden: Taverne, J. (VVD), Smeets, P.E.
(PvdA), Raak, A.A.G.M. van (SP), Dijkgraaf, E.
(SGP), Dijkhoff, K.H.D.M. (VVD), Wolbert, A.G.
(PvdA), Ferrier, K.G. (CDA), Helder, L.M.J.S.
(PVV), Caluwé, I.S.H. de (VVD), Wiegman-van
Meppelen Scheppink, E.E. (CU), Samsom,
D.M. (PvdA), Irrgang, E. (SP), Ouwehand, E.
(PvdD), Ormel, H.J. (CDA), Heijnen, P.M.M.
(PvdA), Peters, M. (GL), Braakhuis, B.A.M.
(GL), Haverkamp, M.C. (CDA), HennisPlasschaert, J.A. (VVD), Schouw, A.G. (D66),
Pechtold, A. (D66), Roon, R. de (PVV) en
Bontes, L. (PVV).

kst-33000-X-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

1

Inleiding van de minister
Hierbij ontvangt u de antwoorden op de schriftelijke vragen van de vaste
commissie voor Defensie over de defensiebegroting 2012 (Kamerstukken
33 000 X, nrs. 1 en 2). Deze vragen zijn ingezonden op 11 oktober 2011. In
de antwoorden zijn de gevolgen van de Nota van Wijziging over de
begroting voor 2012 nog niet verwerkt.
Vragen en antwoorden
1
Wat is de verdeling tussen personeelskosten, werkingskosten en
investeringen? Wat is hierbij volgens u de ideale verdeling?
De ontwerpbegroting 2012 bestaat voor 40 procent uit personeelsuitgaven, 28 procent overige exploitatie-uitgaven en 15 procent investeringen. De overige uitgaven betreffen onder andere pensioenen en
wachtgelden. Voor investeringen geldt voor de langere termijn een
streefwaarde van 20 procent. Voor de personele en materiële uitgaven is
geen streefwaarde vastgesteld. Deze uitgaven zijn zodanig geraamd dat
de ambitie en de doelstellingen passen bij activiteiten en middelen,
binnen het begrotingkader.
2, 69 en 70
Wat is de gemiddelde leeftijd van het militaire personeel?
Hoeveel (aantal maanden) daalt de gemiddelde leeftijd van het personeel
bij Defensie na invoering van de numerus fixus?
Kunt u een overzicht geven van de leeftijdsopbouw van het personeel van
Defensie, uitgesplitst in burgerpersoneel en militair personeel, van voor
en na de doorvoering van de numerus fixus, dus voor de jaren 2011, 2012,
2013, 2014, 2015, 2016?
De gemiddelde leeftijd van het militair personeel is momenteel 33 jaar en
van het burgerpersoneel 46 jaar. Het is nog niet mogelijk een schatting te
maken van de leeftijdopbouw na de invoering van de numerus fixus. Het
doel van de invoering van de numerus fixus is echter wel een verjonging
van het defensiepersoneel.
3, 7, 8, 21 en 39
Is het mogelijk de Kamer informatie te sturen die het mogelijk maakt de
begroting 2012 met de begroting 2011 te vergelijken, aangezien dit door
de veranderde begrotingsstructuur voor een aantal posten niet mogelijk
is?
Kan voor de beleidsartikelen 20, 21, 22, 23, 24, 25 en 26 middels een tabel
per beleidsartikel inzichtelijk worden gemaakt hoe de uitgaven van 2012
zich verhouden tot de uitgaven van 2011, zodat deze met elkaar kunnen
worden vergeleken?
Kan per beleidsartikel inzichtelijk worden gemaakt welke verschuivingen
er hebben plaatsgevonden tussen de verschillende posten die zijn
opgenomen in de tabellen?
Kunt u zoveel mogelijk de aansluiting tussen de budgetten uit 2010 en
2011 en de herverdeelde budgetten vanaf 2012 inzichtelijk maken?
Waarom is er geen aansluitingstabel 2010/2011 met 2012 en latere jaren
opgenomen?
De nieuwe begrotingspresentatie met een andere verdeling tussen
programma- en apparaatsuitgaven geldt vanaf het begrotingsjaar 2012. In
de ontwerpbegroting 2012 zijn de kolommen voor 2010 en 2011 volgens
de oude indeling van het begrotingsjaar 2011 weergegeven. Om een
vergelijking mogelijk te maken zijn in de onderstaande tabellen de jaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

2

2010 en 2011 weergegeven volgens de nieuwe indeling van de begroting
2012. Ten aanzien van het beleidsartikel 20 Inzet zijn de genoemde
wijzigingen pas van toepassing met ingang van de ontwerpbegroting
2013. De tabel van beleidsartikel 20 in de begroting 2012 is daarom goed
te vergelijken met 2010 en 2011. Zie ook het antwoorden op vragen 43 en
128.
Commando zeestrijdkrachten – beleidsartikel 21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

3

Commando landstrijdkrachten – beleidsartikel 22

Commando luchtstrijdkrachten – beleidsartikel 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

4

Commando Koninklijke marechaussee – beleidsartikel 24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

5

Defensie Materieel Organisatie – beleidsartikel 25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

6

Commando DienstenCentra – beleidsartikel 26

4 en 38
Wat verstaat u precies onder programma-uitgaven in de nieuwe begrotingsopzet? Kunt u enkele voorbeelden geven van posten die nu als
«programma-uitgaven» worden beschouwd?
Wat verstaat u precies onder programma-uitgaven in de nieuwe begrotingsopzet? Kunt u enkele voorbeelden geven van posten die nu als
«programma-uitgaven» worden beschouwd?
Onder programma-uitgaven worden bij de beleidsartikelen 21 tot en met
24 uitgaven verantwoord voor de gereedstelling en een deel van de
instandhouding van de krijgsmacht. Dit zijn uitgaven die rechtstreeks
verband houden met oefeningen en het gebruik van wapensystemen,
zoals voeding, brandstof en munitie. Bij de beleidsartikelen 25 en 26 gaat
het om de uitgaven voor munitie en brandstof, de instandhouding van
wapensystemen, de afstoting van materieel en de investeringen.
5
Kunt u inzichtelijk maken hoeveel er bespaard is op de posten «staven» uit
de begroting van 2011?
De reductie op de staven bedraagt 30 procent. In de onderstaande tabel
zijn de daarbij ingeboekte bedragen per staf weergegeven (bedragen x
€ 1 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

7

CZSK
CLAS
CLSK
KMAR
DMO
CDC
BS

2012

2013

2014

2015

2016

0
0
0
0
0
0
0

–2,3
–6,7
–2,5
–2,1
–10,2
–4,6
–7,3

–9,5
–27,9
–10,5
–8,6
–42,7
–19,0
–30,4

–9,6
–28,3
–10,6
–8,8
–43,6
–19,3
–30,8

–9,6
–28,3
–10,6
–8,8
–43,6
–19,3
–30,8

6
Hoe staat het met de uitvoering van de motie Ten Broeke/Knops over
verruiming van de HGIS (Homogene Groep Internationale
Samenwerking)-afspraken, nu de evaluatie van de missie in Uruzgan
gepresenteerd is?
Voor de begrotingsbehandeling ontvangt u van de minister van Buitenlandse Zaken en mij een brief waarin de toezeggingen met betrekking tot
de financieringswijze in HGIS en de ruimte voor 2012, zoals gedaan in het
algemeen overleg van 29 oktober jl. over de verlenging van de Nederlandse bijdrage aan operatie Unified Protector, gestand worden gedaan. In
deze brief zullen wij tevens schetsen welke structurele mogelijkheden wij
aanvullend onderzoeken om invulling te geven aan de motie-Knops/Ten
Broeke.
7
Kan voor de beleidsartikelen 20, 21, 22, 23, 24, 25 en 26 middels een tabel
per beleidsartikel inzichtelijk worden gemaakt hoe de uitgaven van 2012
zich verhouden tot de uitgaven van 2011, zodat deze met elkaar kunnen
worden vergeleken?
Zie het antwoord op vraag 3.
8
Kan per beleidsartikel inzichtelijk worden gemaakt welke verschuivingen
er hebben plaatsgevonden tussen de verschillende posten die zijn
opgenomen in de tabellen?
Zie het antwoord op vraag 3.
9 en 10
Kunt u toelichten in hoeverre het overleg met het Ministerie van Financiën
en de Algemene Rekenkamer is gevorderd met betrekking tot het
opnemen van de bezuinigingen als gevolg van de beleidsbrief in de
begroting?
Waar vindt de Kamer in de begroting voor 2012 de toegezegde bondige
rapportage over de stand van zaken rond de bezuinigingen?
De bezuinigingen zijn in de ontwerpbegroting voor 2012 verwerkt. In de
zogenoemde «18 Miljard Monitor» van het ministerie van Financiën wordt
per departement halfjaarlijks gerapporteerd over de voortgang van de
financiële maatregelen die in het regeerakkoord zijn afgesproken. De
Algemene Rekenkamer heeft het kabinet aanbevolen om vanaf 2012
jaarlijks op Verantwoordingsdag te rapporteren over de mate waarin de
budgettaire doelstellingen van de maatregelen uit het regeerakkoord zijn
gerealiseerd. De 18 Miljard Monitor voorziet hierin.
De beleidsagenda gaat in op de start van de reorganisatie en de stand van
zaken van de maatregelen in de beleidsbrief Defensie na de kredietcrisis
(Kamerstuk 32 733, nr. 1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

8

11
Welke taken moet Defensie afstoten op 1) nationaal niveau, 2) Europees
niveau, 3) in Navo samenwerkingsverband, om ondanks de druk van de
bezuinigingen toch het ambitieniveau «Veelzijdig Inzetbaar» waar te
maken?
Defensie stoot geen taken af. Wel hebben de maatregelen van de
beleidsbrief op tal van terreinen gevolgen voor de inzetbaarheid en de
output van de krijgsmacht. Zo zullen de omvang en de duur van de
bijdragen van de krijgsmacht aan internationale missies aan grotere
beperkingen onderhevig zijn. Door onder meer de opheffing van de
tankbataljons, de afstoting van een kwart van alle pantserhouwitsers en
een deel van de mortieren 120mm en de vermindering van het aantal
jachtvliegtuigen boet de krijgsmacht aan slagkracht in. De mijnenbestrijdingscapaciteit op zee wordt beperkt waardoor telkens een keuze moet
worden gemaakt tussen de uitvoering van taken op de Noordzee, de
bijdrage aan internationale operaties en de bijdrage aan de Standing
Naval Forces van de Navo. Daardoor kan de bewegingsvrijheid op zee
worden verminderd. Voor de logistieke ondersteuning op het land en op
zee wordt de krijgsmacht afhankelijker van anderen.
De inzetbaarheidsdoelstellingen in de beleidsagenda maken echter
duidelijk dat, in het licht van de grote veranderlijkheid van de internationale veiligheidssituatie, het streven naar een veelzijdig inzetbare
krijgsmacht voor het kabinet overeind staat.
12
Kunt u het deel van de bezuinigingen dat samenhangt met de interne
problematiek bij Defensie, te weten 173 miljoen euro voor 2012,
uitsplitsen in kostenposten? Zo nee, waarom niet?
De berekening van de omvang van de interne problematiek berust vooral
op meerjarige exploitatieramingen van DMO en CDC. Op grond hiervan
wordt in 2012 ongeveer € 110 miljoen toegevoegd aan de begroting van
DMO voor het herstel van de materiële exploitatie. Dit bedrag is verdeeld
over de verschillende budgetten voor logistieke ondersteuning. Ongeveer
€ 18 miljoen is bestemd voor overige problemen bij het CDC. De
resterende € 45 miljoen van de € 173 miljoen is bestemd voor het inlopen
van voorraadachterstanden.
13
Kunt u een overzicht per 1 oktober 2011 geven van het aantal hoge
officieren bij Defensie, dat wil zeggen 1) het aantal admiraals, luitenantadmiraals, vice-admiraals, schouts-bij-nacht en commandeurs en
kapiteins ter zee bij de CZSK en in staffuncties; 2) het aantal generaals,
luitenant-generaals, generaal-majoors, brigade-generaals en kolonels bij
het CLAS en in staffuncties; 3) het aantal generaals, luitenant-generaals,
generaal-majoors, commodores en kolonels bij de CLSK en in staffuncties;
4) het aantal luitenant-generaals, generaal-majoors, brigade generaals en
kolonels bij de KMAR en in staffuncties?
In de onderstaande tabel is de verdeling van hoge officieren op 1 oktober
2011 weergegeven. De generaalsrangen worden met symbolen
aangeduid:
− ****: generaal (CLAS)
− ***: vice-admiraal (CZSK), luitenant-generaal (CLAS, CLSK en Kmar)
− **: schout-bij-nacht (CZSK), generaal-majoor (CLAS, CLSK en Kmar)
− *: commandeur (CZSK), brigadegeneraal (CLAS, Kmar), commodore
(CLSK).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

9

De kolonelsrang bij CLAS, CLSK en Kmar is equivalent aan die van
kapitein ter zee bij het CZSK.
WERKZAAM BIJ

RANG

KRIJGSMACHTDEEL
CLAS

CZSK

CLAS

CLSK

KMAR

BS

CDC

DMO

OVERIGE
PLAATSINGEN

DEFENSIE

***
**
*
Kolonel
***
**
*
Kolonel
***
**
*
Kolonel
***
**
*
Kolonel
****
***
**
*
Kolonel
***
**
*
Kolonel
**
*
Kolonel
***
**
*
Kolonel
****
***
**
*
Kolonel

CLSK

CZSK

KMAR

1
1
6
36
1
1
8
52

1
1
1
5
28
1
1
3
16

1
1
1
2
7
26
2
1
6
41
1
1
15
1
1
1
13
1
5
6
23
147

1
4
16
2
2
3
37
1
2
13

1
2
5
16
1
2
3
29
1
1
17

1

5
0
3
6
15
103

4
0
2
1
4
27

3

1
4

1
0
3
5
15
96

TOTAAL
1
1
7
36
1
1
8
53
1
1
5
28
1
1
3
17
1
3
5
16
61
5
5
13
111
3
4
45
1
1
2
22
1
13
18
58
373

14
Welk deel van de uitgaven dat het ministerie van EL&I doet aan kennis en
onderzoeksuitgaven komt ten bate van Defensie? Welk bedrag wordt in
totaal uitgegeven aan kennis en onderzoek bij Defensie? Welk deel van dit
totaalbedrag is bestemd voor TNO?
In de ontwerpbegroting 2012 van het ministerie van EL&I is voor het
thema Defensie binnen het programmatisch pakket ongeveer € 6 miljoen
gereserveerd voor onderzoek en ontwikkeling bij het Nationaal Lucht- en
Ruimtevaart Laboratorium.
Het totale bedrag op de defensiebegroting 2012 voor wetenschappelijk
onderzoek bedraagt € 64 miljoen, waarvan € 36 miljoen is bestemd voor
TNO en ongeveer € 800 000 voor het Maritiem Research Instituut
Nederland. Daarnaast is TNO betrokken bij contractonderzoek voor zowel
technologieontwikkeling als kennistoepassing. Het hiermee gemoeide
budget verschilt van jaar tot jaar omdat het afhankelijk is van de gunning
van specifieke contracten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

10

15
Hoeveel loopbaanbegeleiders zijn er momenteel werkzaam bij Defensie in
totaal, en hoeveel per krijgsmachtdeel? Is dit aantal voldoende om alle
mensen die gedwongen de organisatie moeten verlaten te ondersteunen?
Bij Defensie zijn 166 van de 200 loopbaanbegeleidersfuncties bezet. Bij het
CZSK werken 40 loopbaanbegeleiders, bij het CLAS 76, bij het CLSK 26 en
bij de Kmar 24. Het is de ambitie medio 2012 alle openstaande functies te
vervullen.
De loopbaanbegeleiding is erop gericht de medewerkers te ondersteunen
in hun ontwikkeling en bij de vormgeving van hun loopbaan, ongeacht of
hun ambitie binnen of buiten Defensie ligt. Loopbaanbegeleiding met een
externe oriëntatie is gericht op militair personeel dat vrijwillig de
organisatie wenst te verlaten en militair personeel dat in FPS met een
negatief doorstroombesluit wordt geconfronteerd. Defensiepersoneel dat
door de reorganisatie boventallig wordt en daardoor de organisatie
gedwongen moet verlaten, zal door de Bemiddelings- en Begeleidingsorganisatie (BBO) van Defensie worden begeleid naar een baan buiten
Defensie. De BBO wordt daarbij ondersteund door een of meer externe
partijen en waar mogelijk door de loopbaanbegeleiders. Voor deze interne
en externe begeleiding van medewerkers is de huidige capaciteit aan
loopbaanbegeleiders voldoende.
16
Welke bedragen werden/worden uitgegeven aan een sociaal veilige werk
en leefomgeving voor de jaren 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016?
De uitgaven ten behoeve van een sociaal veilige werk- en leefomgeving
vallen onder de reguliere bedrijfsvoering van de defensieonderdelen en
zijn daardoor niet meer afzonderlijk zichtbaar.
17, 92, 175 en 193
Hoeveel medewerkers werken er momenteel bij de Bestuursstaf (burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur)? Hoeveel medewerkers
(burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur) heeft de Bestuursstaf
in 2012, 2013, 2014, 2015, 2016?
Kunt u per krijgsmachtdeel en in een matrix voor de jaren 2011, 2012,
2013, 2014, 2015, 2016 uiteenzetten;
− hoeveel VTE militair-, burger en extern personeel gewenst is om de
eenheid optimaal te doen functioneren na doorvoering van de
bezuinigingen?
− hoeveel VTE militair, burger en extern personeel in de genoemde jaren
daadwerkelijk beschikbaar was/ naar verwachting zal zijn?
Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe
inhuur) heeft de DMO op 1 oktober 2011? Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur) heeft de DMO in 2012, 2013,
2014, 2015, 2016?
Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe
inhuur) heeft het CDC op 1 oktober 2011? Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur) heeft het CDC in 2012, 2013,
2014, 2015, 2016?
In de onderstaande tabel zijn per 1 oktober 2011 de aantallen functies voor
burgerpersoneel (BP) en militair personeel (MP) weergegeven, alsmede
het vullingspercentage voor deze functies. Voor de daaropvolgende jaren
kan nog geen overzicht van aantallen medewerkers worden gegeven
aangezien de invulling van de numerus fixus per defensieonderdeel
afhankelijk is van de uitkomst van de reorganisatie. Op 1 oktober 2011
werden negen personen ingehuurd voor het vervullen van formatie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

11

plaatsen. In het jaarverslag over 2010 (Kamerstuk 32 710 X, nr. 1) heb ik
uw Kamer geïnformeerd over de uitgaven van het ministerie van Defensie
voor externe inhuur. Ik zal uw Kamer voorafgaand aan de behandeling
van de begroting nader informeren over de aantallen personen die
worden ingehuurd per 1 oktober 2011.
1 oktober 2011
Defensie
onderdeel

Categorie

Formatie
organiek

Bezetting
organiek

%

CZSK

MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL
MP
BP
EXTERN
TOTAAL

8 141
590

6 446
549
0
6 994
16 758
2 044
1
18 803
6 505
499
0
7 004
5 153
551
0
5 704
809
1 048
0
1 857
2 972
4 551
4
7 527
1 085
4 491
4
5 579
39 728
13 731
9
53 468

79,2%
93,1%

CLAS

CLSK

KMAR

BS

CDC

DMO

DEF

8 730
19 703
2 307
22 009
7 462
390
7 852
5 553
559
6 111
1 094
1 075
2 169
3 442
4 418
7 860
1 259
4 631
5 891
46 652
13 970
60 623

80,1%
85,1%
88,6%
85,4%
87,2%
127,8%
89,2%
92,8%
98,6%
93,3%
74,0%
97,4%
85,6%
86,4%
103,0%
95,8%
86,1%
97,0%
94,7%
85,2%
98,3%
88,2%

18
Welk percentage van het Defensiepersoneel bestaat bij het begin van het
komende begrotingsjaar (2012) uit militairen en wat zal dat percentage
zijn aan het eind van dat begrotingsjaar?
Naar verwachting bestaat het personeelsbestand van Defensie begin 2012
voor 76,7 procent en eind 2012 voor 76,9 procent uit militairen.
19 en 20
Wanneer zullen de personeelsdossiers binnen de Defensieorganisatie
allen betrouwbaar en volledig zijn?
Heeft al het personeel dat langer dan een jaar bij de Defensieorganisatie
werkt een functioneringsgesprek gehad? Zijn de gegevens hiervan
opgenomen in het personeelsdossier? Zo nee, wanneer zal dit wel het
geval zijn?
In 2011 zal met ongeveer 53 procent van de werknemers een functioneringsgesprek worden gehouden. Het verslag van een functioneringsgesprek maakt deel uit van het personeelsdossier. Naar verwachting zijn in
tweede helft van 2012 alle personeelsdossiers gecontroleerd en op orde
gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

12

21
Kunt u zoveel mogelijk de aansluiting tussen de budgetten uit 2010 en
2011 en de herverdeelde budgetten vanaf 2012 inzichtelijk maken?
Zie het antwoord op vraag 3.
22 en 23
De defensieorganisatie werkt met operationele doelstellingen die niet of
nauwelijks te meten zijn. In hoeverre beperkt dit het zicht op het lerend
vermogen van de organisatie?
Zou het mogelijk zijn om naast de algemene, niet-meetbare doelstellingen
ook meetbare doelstellingen op te nemen. Zo ja, welke? Zo nee waarom
niet?
De operationele doelstellingen van CZSK, CLAS en CLSK verwoorden de
beschikbaarheid van eenheden voor nationale en internationale inzet, de
beschikbaarheid van (specifiek) operationeel gerede expeditionaire
eenheden en de beschikbaarheid van voortzettingsvermogen voor de
gereedstelling van eenheden. De meetbaarheid van de operationele
doelstellingen wordt weergegeven in de doelstellingenmatrices. De Kmar
heeft eigen operationele doelstellingen. Het gebruik van de doelstellingenmatrices ondersteunt het lerend vermogen van de organisatie. Dat
vermogen wordt verder bevorderd door de controlstructuur, waaronder
de jaarverslaglegging, de beleidsdoorlichtingen en de rapporten van
toezichthoudende organen, zoals de Auditdienst Defensie.
24
Waarom bevat de bijlage bij de begroting over de numerus fixus wel een
duidelijke kwalitatieve en kwantitatieve uitsplitsing van de toekomstige
formatie, maar voorziet het kader niet in een overzicht of een referentiekader met betrekking tot de gewenste leeftijdsopbouw van de toekomstige defensieorganisatie? Wordt dit overwogen? Zo ja, wanneer is dat
referentiekader beschikbaar? Zo nee, op welke andere wijze wordt
invulling gegeven aan het realiseren van de gewenste leeftijdsopbouw?
Aangezien werknemers niet op leeftijd mogen worden geselecteerd,
wordt dit criterium niet gebruikt bij de samenstelling van de numerus
fixus. Ik verwacht dat de verschuiving in de functieopbouw naar meer
werknemers in lagere rangen zal leiden tot een verjonging van het
personeelsbestand.
25
Welke personele inspanning leveren de onderdelen bij het doorvoeren
van de reorganisatie? Zijn hier kosten voor begroot? Zo nee, waarom niet?
Zo ja, waar zijn deze kosten zichtbaar gemaakt in de begroting?
De voorgenomen bezuinigingen leiden defensiebreed tot een groot aantal
reorganisaties. De uitvoering van de reorganisaties is belegd in de
lijnorganisatie. Bij ieder defensieonderdeel zijn vier of vijf werknemers
betrokken bij de centrale regie van het reorganisatieproces. Ook is een
aantal projectleiders vrijgemaakt. Hierdoor leidt de reorganisatie niet tot
extra personele kosten. Debenodigde inspanningen verhogen wel de druk
op de defensieonderdelen.
26 en 133
Kunt u toelichten of de veronderstelling klopt dat de apparaatsuitgaven op
de beleidsartikelen 20 tot en met 26 voor 100% juridisch verplicht zijn? Zo
niet, kunt u uiteenzetten welke flexibiliteit daar is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

13

Kunt u toelichten of de veronderstelling klopt dat de apparaatsuitgaven op
de beleidsartikelen 20 tot en met 26 voor 100% juridisch verplicht zijn? Zo
niet, kunt u uiteenzetten welke flexibiliteit daar is?
De apparaatsuitgaven op de artikelen 20 tot en met 26 bestaan voor het
grootste deel uit salarisuitgaven. De feitelijke juridische verplichting wordt
aangegaan bij de aanstelling van het personeel. De budgetflexibiliteit is
hier afhankelijk van de uitstroom van personeel. Gezien de contractuele
verplichtingen jegens het personeel en de naar verwachting geringe
vrijwillige uitstroom is de budgetflexibiliteit voor 2012 nihil.
27 en 45
Waarom is de verwerking van de taakstelling en de verwerking van de
moties over de beleidsbrief niet in een heldere overzichtstabel in de
begroting zelf opgenomen?
Waarom is de verwerking van de taakstelling en de verwerking van de
moties over de beleidsbrief niet in een heldere overzichtstabel in de
begroting zelf opgenomen?
De moties over de beleidsbrief zijn verwerkt in de ontwerpbegroting 2012,
zoals toegelicht in de beleidsagenda op pagina 13. Een overzicht van alle
moties is in de begroting opgenomen in hoofdstuk 2 «Moties en
Toezegging» van de internetbijlagen. Zowel de moties als de toezeggingen tijdens het notaoverleg van 6 juni jl. over de beleidsbrief zijn daar
in een tabel opgenomen.
28, 29 en 214
Wat doet u om het gebruik van open source software te stimuleren? In
welke gevallen kiest u (het ministerie) om open source software niet te
gebruiken? Kunt u dat toelichten?
Is het waar dat het Amerikaanse ministerie van Defensie een website heeft
geopend waar ontwikkelaars met open source software werken? Ziet u
hier voordelen van? Zo ja welke? Waarom heeft u geen concrete plannen
om een ontwikkelplatform op te zetten?
Is het waar dat het Amerikaanse ministerie van Defensie het gebruik van
open source software aanmoedigt? Deelt u de mening dat om effectief
gestelde doelen te behalen, het ministerie van Defensie zijn software
sneller dan ooit moet ontwikkelen en updaten, om nieuwe dreigingen
voor te zijn en om te beantwoorden aan de steeds veranderende eisen?
Welke voordelen kan open source software hierin bieden?
Het is bekend dat het Amerikaanse ministerie van Defensie voorstander is
van open source software. Ik deel de mening dat software bij de tijd moet
zijn om effectief te kunnen optreden tegen nieuwe dreigingen. Defensie
voert daarom regelmatig software-updates uit.
Defensie ontwikkelt in beginsel geen eigen software, maar verwerft deze
bij de Navo, andere overheden of commerciële partijen. Daarnaast wil
Defensie ook gebruik maken van open source software. Defensie
combineert en configureert de software naar behoefte. Op verscheidene
plekken in de defensieorganisatie wordt met open source software
gewerkt.In een aantal gevallen voldoet open source software echter niet,
bijvoorbeeld vanwege de aansluiting op applicaties die de Navo in
gebruik heeft. Ook de complexiteit van de huidige softwareportfolio van
Defensie, vooral ten aanzienvan informatie-integratie en interoperabiliteit,
bemoeilijkt het gebruik van open source alternatieven.
30
Welke bevoegdheden krijgt DEFCERT? Waarin verschillen GOVCERT van
DEFCERT? Kunt u dat toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

14

Het is de taak van het Defensie Computer Emergency Response Team
(DefCERT) de weerbaarheid van Defensie tegen digitale aanvallen te
vergroten waardoor de continuïteit en de betrouwbaarheid van de
bedrijfsprocessen beter wordt gewaarborgd. DefCERT geeft daartoe
adviezen aan de ICT-beheerorganisatie over technische maatregelen. Dat
vraagt om uitgebreide kennis van zowel de militaire netwerken als van de
bestuurlijke en operationele processen van Defensie.
GOVCERT.NL is het Computer Emergency Response Team van de
rijksoverheid dat overheidsorganisaties adviseert en ondersteunt bij het
voorkómen en afhandelen van ICT-gerelateerde beveiligingsincidenten.
Daartoe is GOVCERT.NL actief in kennisuitwisseling en samenwerking met
Europese en andere internationale CERT-fora. GOVCERT.NL voorziet de
overheids- en civiele netwerkdomeinen van deskundigheid en incident
response diensten, terwijl DefCERT dat doet voor het specialistische,
militaire netwerkdomein. GOVCERT.NL en DefCERT werken vanzelfsprekend intensief samen. Zo hebben medewerkers van DefCERT
assistentie verleend aan het GOVCERT.NL tijdens de Diginotar-crisis en
ontvangt DefCERT waarschuwingen en adviezen van GOVCERT.NL.
31 en 32
Waarom realiseert het CLAS pas vanaf 2013 substantiële besparingen in
het operationele domein, terwijl sommige wapensystemen al per 9 mei
2011 stilgezet zijn?
Waarom realiseert het CLSK pas vanaf 2013 substantiële besparingen in
het operationele domein, terwijl sommige wapensystemen al per 9 mei
2011 stilgezet zijn, zoals de Cougars? Worden in 2012 al besparingen
ingeboekt op de vlieguren van af te stoten F-16’s, brandstofverbruik,
landingsgeld, etc.? (Internetbijlage)
De financiële gevolgen van het stilzetten van wapensystemen zijn in
eerste instantie beperkt tot de vermindering van de uitgaven die samenhangen met oefenactiviteiten. Pas op het moment dat organisaties
worden opgeheven, infrastructuur en wapensystemen worden verkocht
en personeel de organisatie verlaat, worden aanzienlijke besparingen
bereikt. Het reorganisatietraject van Defensie houdt rekening met
dergelijke besparingen vanaf 2013.
33
Waarom levert de uitvoering van de motie Hernandez ( 32 733, nr. 17 )
inzake de reductie van dienstauto’s pas vanaf 2014 besparingen op?
(Internetbijlage begroting)
Op grond van de motie Hernandez (Kamerstuk 32 733, nr. 17) is een extra
reductie van 200 dienstauto’s toegevoegd aan het totaal van 1 000. Deze
extra reductie krijgt zo spoedig mogelijk, maar uiterlijk in de tweede helft
van 2013, haar beslag. Dit leidt vanaf 2014 tot minder exploitatie-uitgaven.
34
Waarom wordt op de begroting van de Defensie Materieel Organisatie
(DMO) van 2011 naar 2016 slechts 40 miljoen euro bespaard op een
budget van circa 2 miljard euro en een totaal van bezuinigingen en
herschikkingen ter grootte van 1 miljard euro? Is de DMO niet bij uitstek
een ondersteunend onderdeel van Defensie, waarvan bovendien
onderdelen worden herverdeeld naar de OPCO’s? Waar zijn de besparingen die dit zou moeten opleveren terug te vinden in de begroting?
(Internetbijlage)
Er is besloten tot grote besparingen op de begroting van DMO. Daar staat
echter tegenover dat verreweg het grootste deel van de herschikking van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

15

€ 173 miljoen wordt toegevoegd aan deze begroting. Dit is nodig om de
problematiek in de materiële exploitatie op te lossen en de voorraden aan
te vullen. De Nota van Wijziging op de ontwerpbegroting 2012 gaat in op
de omhanging van de logistieke bedrijven van de DMO naar de operationele commando’s.
35 en 36
Is uw verantwoordelijkheid beperkt tot de organisatorische kant van de
beleidsartikelen?
Waarom is er geen expliciete omschrijving van uw verantwoordelijkheid
opgenomen ten aanzien van de in te zetten processen als gevolg van de
beleidsbrief?
De minister van Defensie is verantwoordelijk voor de gehele defensiebegroting, inclusief de beleidsartikelen, de niet-beleidsartikelen en alle
processen die verbonden zijn aan de reorganisatie van de defensieorganisatie.
37 en 41
Kunt u aangeven welke gevolgen het doorvoeren van de uitgangspunten
van «verantwoord begroten» in de begroting 2013 zal hebben voor de
doelstellingen en indicatoren ten opzichte van de nu voorliggende
begroting?
Kunt u uiteenzetten welke gevolgen het doorvoeren van de uitgangspunten van «verantwoord begroten» in de begroting 2013 zal hebben voor
de doelstellingen en indicatoren ten opzichte van de nu voorliggende
begroting?
In de brief van de minister van Financiën over de verbetering van
verantwoording en begroting (Kamerstuk 31 865, nr. 26) is uiteengezet
hoe de begroting zich zal ontwikkelen op het gebied van doelstellingen en
indicatoren. «Verantwoord Begroten» betekent voor de begroting 2013 dat
elk beleidsartikel een algemene doelstelling bevat waarin concreet de
beleidsinzet wordt uiteengezet, ofwel voor welk doel het geld wordt
uitgegeven. Indicatoren geven de beleidsinzet van de minister weer.
Daarnaast worden algemene ontwikkelingen op het beleidsterrein
geïllustreerd met kengetallen. Tevens wijzigt de tabel «budgettaire
gevolgen van beleid». De budgetten worden niet meer gekoppeld aan de
operationele doelstellingen maar aan de verschillende typen financiële
instrumenten. De operationele doelstellingen kunnen vervallen, behalve
als deze verhelderend zijn door een clustering aan te brengen van
financiële instrumenten. De uitwerking hiervan in de begroting 2013
gebeurt in overleg met het ministerie van Financiën.
38
Wat verstaat u precies onder programma-uitgaven in de nieuwe begrotingsopzet? Kunt u enkele voorbeelden geven van posten die nu als
«programma-uitgaven» worden beschouwd?
Zie het antwoord op vraag 4.
39
Waarom is er geen aansluitingstabel 2010/2011 met 2012 en latere jaren
opgenomen?
Zie het antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

16

40
U stelt dat de Kamer een indeling naar organisatieonderdelen bij Defensie
wenselijk acht;, Kunt u toelichten of u deze indeling onderschrijft of dat u
op grond van «Verantwoord begroten» een andere indeling wenselijker
acht?
In de leeswijzer van de begroting (pagina 11) is uiteengezet dat deze een
organisatorische indeling kent. Deze indeling is het gevolg van de bij de
introductie van «Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording» geuite
wens van de Kamer. «Verantwoord Begroten» maakt het mogelijk deze
indeling te heroverwegen. Een begroting ingedeeld naar inzet, gereedstelling, instandhouding en ondersteuning, oftewel langs de lijnen van het
primaire proces, is denkbaar. Over de uitwerking van «Verantwoord
Begroten» bij de indeling van de begroting 2013 zal met het ministerie van
Financiën worden overlegd, waarna de indeling in de begroting 2013 zal
worden aangepast.
41
Kunt u uiteenzetten welke gevolgen het doorvoeren van de uitgangspunten van «verantwoord begroten» in de begroting 2013 zal hebben voor
de doelstellingen en indicatoren ten opzichte van de nu voorliggende
begroting?
Zie het antwoord op vraag 37.
42
Waarom wordt bij het Commando Dienstencentra (CDC) geen reductie
van 30% gehaald terwijl, dit een volledig ondersteunend onderdeel van de
defensieorganisatie is? Hoe verhoudt zich dit de motie Knops ( 32 500 X,
nr. 35 )? (Internetbijlage)
De reductie van 30 procent in spoor 1 geldt defensiebreed alleen voor het
bestuur (de staven) en niet voor de totale ondersteuning. Dit is in
overeenstemming met de motie-Knops (Kamerstuk 32 500 X, nr. 35). De
staf van het CDC wordt met 30 procent verkleind. De bezuinigingen bij de
ondersteunende diensten, waaruit het CDC voor een groot deel bestaat,
berusten op de maatregelen in spoor 2 en spoor 3.
43
Zijn de posten die onder de HGIS vallen (crisisbeheersingsoperaties,
contributies aan NAVO en EU) gelijk aan voorgaande jaren? Zo nee, waar
zitten de verschillen?
De posten die onder HGIS vallen zijn niet gewijzigd. Onder beleidsartikel 20 Inzet zijn de artikelonderdelen «Uitgaven Financiering Nationale
Inzet Krijgsmacht (FNIK)» en «Uitgaven overige inzet» toegevoegd. Deze
posten komen niet ten laste van de HGIS-voorziening.
44
Wat zijn de besparingen in geld en administratieve lasten van het
opknippen dit jaar van de Defensiebegroting in de begroting zelf en een
afzonderlijk boekwerkje met internetbijlagen?
Het drukken van een begroting in kleur kost € 0,106 per pagina. De
bijlagen die bij de ontwerpbegroting in 2012 als internetbijlage zijn
gepubliceerd, tellen in totaal zestien pagina’s. Dit levert dus een besparing
op van ongeveer € 1,70 per gedrukt exemplaar van de begroting. De
totale oplage van de defensiebegroting 2012 is 520 exemplaren, waarvan
er 120 gedrukt worden zonder internetbijlage. De totale besparing in geld
komt neer op € 204.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

17

De administratieve lasten zijn gelijk gebleven aangezien het proces van
schrijven en gereedmaken voor publicatie van de inhoud van de internetbijlagen niet is veranderd.
45
Waarom is de verwerking van de taakstelling en de verwerking van de
moties over de beleidsbrief niet in een heldere overzichtstabel in de
begroting zelf opgenomen?
Zie het antwoord op vraag 27.
46 en 47
Is het mogelijk binnen een beleidsartikel, bijvoorbeeld artikel 21
Commando Zeestrijdkrachten, onderscheid te maken in posten die vallen
onder «comply» dan wel «explain»? Zo nee, waarom niet? Zo ja, waarom
wordt dit onderscheid niet gemaakt?
Kunt u een overzicht geven van de criteria op basis waarvan de artikelen
ingedeeld zijn in de categorieën «comply» dan wel «explain»?
Wanneer in een beleidsartikel duidelijk meetbare indicatoren zijn
opgenomen, valt dit onder «comply». Wanneer er geen indicatoren zijn
opgenomen, valt het beleidsartikel onder «explain». In de defensiebegroting bevatten de beleidsartikelen 20 Inzet, 21 CZSK, 22 CLAS en 23
CLSK geen indicatoren en deze vallen daardoor onder «explain». De
beleidsartikelen 24 CKmar, 25 DMO en 26 CDC bevatten wel duidelijk
meetbare indicatoren en deze vallen daarmee onder «comply».
48
Gesteld wordt dat «de defensiebegroting in algemene zin afwijkt van de
begrotingen van andere beleidsdepartementen» Wat betekent dit voor de
toepasbaarheid van het programma «verantwoord begroten»?
Het verschil met de begrotingen van andere beleidsdepartementen heeft
vooral betrekking op de meetbaarheid van de maatschappelijke effecten
(outcome), een onderdeel van het VBTB-traject. In tegenstelling tot
begrotingen van andere beleidsdepartementen is de begroting van
Defensie niet ingedeeld naar beleidsinstrumenten, maar naar defensieonderdelen. Bij het programma «Verantwoord Begroten» ligt het accent
meer op inputfactoren dan outcome-factoren. Daardoor wordt de
vergelijkbaarheid tussen de begroting van Defensie en andere departementen groter.
49
In hoeverre speelt het ontbreken van meetbare doelstellingen een rol bij
het gericht coachen en opleiden van afzonderlijke eenheden of
medewerkers?
Het uitgangspunt voor het gericht coachen en opleiden van afzonderlijke
eenheden wordt gevormd door de operationele doelstellingen in de
beleidsartikelen. De mate van operationele gereedheid is bepalend voor
de eisen die aan opleidingen, trainingen en coaching worden gesteld.
50
Hoe gaat u de bureaucratische druk terugdringen?
De bestuursstaf en de staven bij de andere defensieonderdelen worden in
de reorganisatie met 30 procent ingekrompen en de bestuurlijke relaties
en processen worden vereenvoudigd. Zoals beschreven in de beleidsbrief
moeten de maatregelen resulteren in heldere verhoudingen tussen het
bestuur dat de regie op hoofdlijnen voert, en de operationele comman-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

18

danten die meer ruimte voor de uitvoering krijgen. Het motto in het
regeerakkoord «je gaat erover of niet» is daarbij het richtsnoer. Doublures
worden opgeheven en verantwoordelijkheden geclusterd en herschikt.
Rolvastheid is de norm. Ook de uitbesteding van activiteiten kan bijdragen
tot de vermindering van de bestuurlijke complexiteit. De hoofden van de
defensieonderdelen werken inmiddels aan de reorganisatie bij hun
onderdelen, waarbij zij oog houden voor deze uitgangspunten.
51
Hoe groot zijn de tekorten aan personeel dat deskundig is op de gebieden
van de inrichting van de kaders van financieel en materieel beheer? Wat
zijn de gevolgen van deze tekorten?
Er is geen tekort aan deskundig personeel op het gebied van de inrichting
van de kaders van het financieel beheer. Wel is het zo dat bij de staven
van de defensieonderdelen op sommige plaatsen momenteel onvoldoende functionarissen kennis hebben van de kaders voor het materieelbeheer. Dit houdt verband met de grootschalige reorganisatie die
Defensie uitvoert, waarbij onder meer het aantal staffuncties wordt
verminderd. Dit perspectief leidt ertoe dat een aantal medewerkers actief
op zoek is naar ander werk of reeds ander werk heeft gevonden. Er zijn
maatregelen genomen om het kennistekort te verminderen.
In de reorganisatieperiode zijn er onmiskenbaar negatieve gevolgen voor
de kwaliteit van het beheer. Zo bestaat het risico dat de verbetermaatregelen vertraging oplopen als gevolg van de reorganisatiedruk. Dit komt
onder andere doordat de logistieke staven die zijn belast met de
aansturing van het feitelijke beheer en de daarvoor vereiste ondersteunende regelgeving, ook zijn belast met de uitwerking van de reorganisatie
op het materieellogistieke terrein. In de reorganisatie worden voorts
nieuwe organisatie-elementen opgericht en oude opgesplitst of
opgeheven. Het vertrek van mensen en de opheffing en opsplitsing van
organisatie-elementen vragen om extra inspanningen op het gebied van
continuïteit en de overdracht van beheertaken. De grote reducties in
personeel hebben ook invloed op de beschikbare omvang van de formatie
voor materieelbeheer. De herschikking in het opleidingsveld heeft
gevolgen voor de beschikbaarheid van het opleidingsprogramma
materieelbeheer.
52 en 54
Op welke wijze wordt bij het project MALE UAV de genoemde innovatie
concreet ingevuld? Op welke wijze wordt invulling gegeven aan
«sensoren» als één van de zes prioritaire technologiegebieden uit de DIS?
Hoe wordt omgegaan met de inbreng vanuit het Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinstellingen?
Hoe ver is Defensie momenteel met het verwerven van de MALE UAV?
Weet u al welk type wordt aangeschaft?
Binnenkort zal de Kamer worden geïnformeerd over de behoeftestelling
van het project MALE UAV. Een keuze voor een van de productalternatieven zal naar verwachting in 2013 worden gemaakt. In de motieVoordewind c.s. van juni jl. (Kamerstuk 32 733, nr. 25) wordt de regering
verzocht de mogelijkheden te onderzoeken van aanschaf van UAV’s die
worden uitgerust met een sensorpakket dat met Nederlandse steun is
ontwikkeld. Zoals ik heb toegezegd tijdens het notaoverleg van 6 juni jl.
over de beleidsbrief zullen de mogelijkheden daartoe tijdens de vervolgfasen van dit project worden onderzocht. Overigens is een dergelijk
sensorpakket tot op heden nog niet aan Defensie aangeboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

19

In de brief van 10 april 2010 (Kamerstuk 32 123 X, nr. 115) is daarnaast
uiteengezet dat een project voor een vliegende radar in aanmerking kon
komen voor opname in de tweede tranche van de Maatschappelijke
Innovatie Agenda (MIA) Veiligheid. In deze brief is ingegaan op de
motie-Voordewind c.s. van december 2009 (Kamerstuk 32 123 X, nr. 78).
De industrie heeft echter voor de MIA Veiligheid geen projectvoorstel voor
een vliegende radar ingediend.
Tevens bestaat het voornemen in het kader van het Joint Investment
Program (JIP) van het Europese Defensie Agentschap (EDA) te participeren in JIP’s op het gebied van Unmanned Aerial Systems (UAS). Dit
geeft de defensiegerelateerde industrie en de kennisinstituten een
waardevol instrument voor kennisvergaring. Kennisinstellingen worden
ten slotte bij deelaspecten van de selectie en verwerving van de MALE
UAV betrokken.
53
Hoe wordt in de plannen voorzien dat bij het afstoten van werk en/of het
aangaan van publiek-private samenwerkingscontracten (PPS) de kennis
voor Nederland behouden blijft en dit niet evenals het werk naar het
buitenland wegvloeit?
Indien Defensie dienstverlening aan een marktpartij uitbesteedt, zal
Defensie over voldoende kennis moeten blijven beschikken om de
leverancierinhoudelijk te kunnen aansturen, zij het in beperktere mate dan
wanneer de dienstverlening binnen Defensie blijft. Overigens kan op
specifieke deelterreinen, zoals bijvoorbeeld bij ICT-dienstverlening, uit
beveiligingsoogpunt in de aanbestedingsfase de eis worden gesteld dat
de werkzaamheden alleen op Nederlands grondgebied mogen worden
uitgevoerd.
54
Hoe ver is Defensie momenteel met het verwerven van de MALE UAV?
Weet u al welk type wordt aangeschaft?
Zie het antwoord op vraag 52.
55
Op pagina 12 wordt gesteld dat Defensie voor 173 miljoen euro bezuinigt
«als gevolg van interne problematiek», terwijl op pagina 20 wordt gesteld
dat er «binnen de defensiebegroting de komende jaren 175 miljoen euro
moet worden bezuinigd en herschikt om de financiële huishouding op
orde te krijgen». Kunt u het verschil tussen deze bedragen uitleggen?
In structurele zin bedraagt de interne problematiek bij Defensie de
komende jaren ongeveer € 175 miljoen. Voor 2012 is dit bedrag vastgesteld op € 173 miljoen op grond van de exploitatieraming voor dat jaar.
56 en 116
Welke maatregelen uit de beleidsbrief krijgen in 2012 hun beslag?
In 2012 worden de benodigde besparingen gerealiseerd door het stilzetten
van eenheden, een reductie van het vullingspercentage en een reorganisatie van het opleidingenveld. Het resterende bedrag wordt verkregen
door de verlaging van de investeringsquote. Waarom wordt er in 2012
weinig tot niets bespaard in spoor 1 en 2, terwijl u juist hier de nadruk van
de bezuinigingen wilt leggen?
De reorganisaties zijn op 1 augustus jl. begonnen. De bezuinigingen
hebben geleid tot een pakket maatregelendat met deze reorganisatie moet
worden uitgevoerd. De uitvoering van deze maatregelen begint gelijktijdig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

20

maar de doorlooptijden van de reorganisaties lopen uiteen. De eerste
opbrengsten doen zich voor in spoor 3. Bij het stilzetten van operationele
onderdelen of capaciteiten vervalt onmiddellijk een deel van de materiële
exploitatie. Verder is bij bezuinigingsmaatregelen in spoor 3 meteen
duidelijk welke functies in het geding zijn. De opbrengsten zijn in eerste
instantie echter nog beperkt. In de sporen 1 en 2 moeten eerst complexere
reorganisatietrajecten worden doorlopen voordat de nieuwe organisatie
een feit is. Een deel van de opbrengsten wordt in de aanloopperiode
teniet gedaan door de kosten van het Sociaal Beleidskader. De samenhangende bezuinigingen op de personele exploitatie (vrijval) kunnen daarom
pas later worden ingeboekt. De reorganisatietrajecten zullen in 2012 nog
niet zijn voltooid.
57, 62, 63, 118 en 120
Is de budgettaire dekking in de vorm van het investeringsbudget in lijn
met het dictum van de moties ingediend bij het WGO beleidsbrief op
6 juni 2011? Hoeveel wordt gedekt uit het investeringsbudget? Is hierdoor
het investeringsbudget in 2012 en verder hoger of lager dan voorzien bij
de begrotingsbehandeling in 2010?
Kunt u uiteenzetten uit welk deel van het investeringsbudget de door de
Tweede Kamer per motie aangenomen wijzigingen van de beleidsbrief
worden bekostigd? Wordt een deel van het geld gevonden in de verdere
concentratie van infrastructuur en het afzien van nieuwbouw? Zo ja, om
hoeveel geld gaat het? Zo nee, waarom niet?
Kunt u aangeven waarom de begroting vermeldt dat de dekking voor de
moties die door de Tweede Kamer zijn aangenomen bestaat uit het
investeringsbudget, terwijl tijdens het debat juist werd aangegeven dat de
dekking uit voornamelijk infra zou komen?
U geeft aan dat de dekking voor de moties naar aanleiding van het
notaoverleg over de beleidsbrief van € 13,7 wordt gevonden in de
resterende prijsbijstelling, terwijl u op pagina 15 spreekt van zowel de
prijsbijstelling als de investeringen. Kunt u aangeven waar het geld
precies wordt gevonden? Wordt er rekening gehouden met de dekking die
daarvoor in de moties voor is gevonden?
Waar bestaat de dekking voor de aangenomen moties in 2012 à
13,7 miljoen euro precies uit?
De onderstaande tabel bevat een overzicht van het financiële beslag van
de tijdens het notaoverleg van 6 juni jl. over de beleidsbrief aangenomen
moties en de dekking daarvoor.
Extra uitgaven door moties

Toename exploitatie als
gevolg van uitvoeren moties

2012

2013

2014

2015

2016

13,7

25,4

41,9

41,9

41,9

2012

2013

2014

2015

2016

–13,7
0
0

–24,7
0
–0,7

–33,8
–0,5
–7,6

–31,8
–0,5
–9,6

–31,5
–0,5
–9,9

Financiering moties

Prijsbijstelling
Vermindering 200 dienstauto’s
Investeringen

De voorgestelde bronnen voor financiering van de moties zijn vooralsnog
te onzeker. De dekking wordt daarom initieel gefinancierd uit het
investeringsbudget voor groot materieelen de resterende prijsbijstelling.Hierdoor is het investeringsbudget na 2012 lager dan was voorzien
tijdens de behandeling van de begroting voor 2011 in december 2010. Zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

21

snel de opbrengsten zijn gerealiseerd wordt het investeringsbudget weer
aangevuld. Mocht blijken dat als gevolg van het herbeleggingsplan
infrastructuur de noodzakelijke middelen wel beschikbaar komen, dan zal
het investeringsbudget worden ontlast.
58
Wat zijn de vullingspercentages van de operationele eenheden in 2012?
Wat waren deze in 2011?
Per defensieonderdeel wordt een vullingspercentage vastgesteld. Het
hoofd van het defensieonderdeel mag echter verschillen aanbrengen
tussen de onder hem ressorterende eenheden. Zoals in de memorie van
toelichting is gesteld is het de bedoeling de vulling van de operationele
eenheden in 2012 niet verder te laten dalen. Vullingspercentages kunnen
alleen worden gegeven voor de operationele commando’s, niet voor de
daaronder vallende operationele eenheden. Zie verder het antwoord op
vraag 17.
59, 190 en 191
Kunt u een overzicht geven van de kosten die per materieelsysteem
worden gemaakt voor het verkoopgereed maken van deze systemen?
Kunnen de kosten in ieder geval worden uitgesplitst in de posten
«onderhoud» en «cursussen/trainingen»?
In 2011 is er contact geweest met mogelijke kopers. Met welke landen is
contact geweest? Is er een marktanalyse geweest? Wat was daarvan de
uitkomst? Hoe zijn ramingen voor het afstoten van overtollig materiaal
gemaakt? Welke kosten zijn verbonden aan het gereed maken van
overtollig defensiematerieel voor de verkoop? Kunt u een overzicht geven
van materieel dat overtollig is verklaard en daarbij de kosten voor zowel
opslag, beheer, onderhoud en gereedmaken voor verkoop? Worden die
kosten meegerekend in de prijs? Kunt u een overzicht geven van het
overtollig verklaarde materieel en wat de waarde van het materieel op dit
moment is?
Hebben zich al potentiële kopers gemeld voor de projecten in afstoting
naar aanleiding van de beleidsbrief, zoals de Mijnenbestrijdingsvaartuigen, de Leopard 2A6 Gevechtstanks, de Pantserhouwitsers, de F-16
vliegtuigen, de Cougars en Lynxs en de DC-10? Zo ja, welke landen en wat
is de voortgang van het afstotingsproces?
In 2011 heeft Defensie contact gehad met landen waaraan op grond van
het gemeenschappelijk standpunt van de Europese Unie over wapenexportbeleid materieel verkocht mag worden. Hierbij is geen marktanalyse
gemaakt. Wel peilt Defensie de buitenlandse belangstelling voor haar
overtollige materieel, onder meer via de Nederlandse ambassades en
defensieattachés in het buitenland en internationale beurzen.
Het Materieelprojectenoverzicht (MPO) 2011 bevat een overzicht van het
materieel dat buiten dienst is gesteld maar nog niet verkocht, of dat de
komende jaren zal worden afgestoten. De opbrengsten van de verkoop
van overtollig defensiematerieel zijn altijd het resultaat van commercieel
vertrouwelijke onderhandelingen. Bij de ramingen speelt de toestand van
het materieel een rol, evenals de marktomstandigheden voor defensiematerieel. Gemiddeld bedragen de kosten van het verkoopgereed maken 15
procent van de verkoopopbrengsten. De bijkomende kosten zijn onder
meer afhankelijk van de met de koper gemaakte afspraken. Overtollig
materieel dat nog niet is verkocht, wordt in beginsel zo opgeslagen dat
het in aanvaardbare staat blijft. Het materieel wordt pas in verkoopbare
staat gebrachtnadat een koper is gevonden. Over de verkoop van het
materieel, waaronder de verkoopprijs, wordt de Kamer commercieel
vertrouwelijk geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

22

Momenteel is er concrete belangstelling voor Leopard 2A6 gevechtstanks,
pantserhouwitsers en F-16 gevechtsvliegtuigen. Naar verwachting zullen
in 2012 de eerste verkoopcontracten worden gesloten. Daarnaast heeft
een aantal landen interesse getoond in delen van ander overtollig
materieel, maar dit heeft nog niet tot concrete resultaten geleid.
60
Waarom staan er (in de internetbijlage) vanaf 2013 geen uitgaven vermeld
voor het «Maatschappelijk werk aan veteranen (Stichting de Basis)?
De subsidie voor het «Maatschappelijk werk aan veteranen»loopt tot en
met 2012. In 2012 wordt deze subsidierelatie geëvalueerd. Op grond van
deze evaluatie zal worden bezien of de subsidie wordt verlengd.
61
Waarom neemt de subsidie voor de Stichting Homosexuelen en Krijgsmacht tussen 2011 (90 000 euro) en 2012 (10 000 euro) sterk af?
(Internetbijlage)
De reguliere subsidie voor de Stichting Homosexualiteit en Krijgsmacht
bedraagt € 10 000. Voor 2011 heeft Defensie een bedrag van € 80 000
ontvangen van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor
de versterking van de homo-emancipatie binnen de krijgsmacht. Dit
bedrag is toegekend aan de stichting.
62
Kunt u uiteenzetten uit welk deel van het investeringsbudget de door de
Tweede Kamer per motie aangenomen wijzigingen van de beleidsbrief
worden bekostigd? Wordt een deel van het geld gevonden in de verdere
concentratie van infrastructuur en het afzien van nieuwbouw? Zo ja, om
hoeveel geld gaat het? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 57.
63
Kunt u aangeven waarom de begroting vermeldt dat de dekking voor de
moties die door de Tweede Kamer zijn aangenomen bestaat uit het
investeringsbudget, terwijl tijdens het debat juist werd aangegeven dat de
dekking uit voornamelijk infra zou komen?
Zie het antwoord op vraag 57.
64, 73, 74, 75, 76 en 117
Kunt u precies aangeven voor welke intensiveringen nog geen investeringsbudget was vrijgemaakt en die gefinancierd kunnen worden zodra de
verkoopopbrengsten van overtollig grootmaterieel wordt gerealiseerd?
Gaat het bij deze intensiveringen om incidentele kosten?
Kunt u specifieker inschatten of de in de beleidsbrief opgenomen
intensiveringen, die afhankelijk zijn van de doorgang van verkoopopbrengsten van overtollig defensiematerieel, op termijn doorgang zullen
vinden?
De intensiveringen worden betaald uit de inkomsten van de verkoop van
overtollig materieel. In hoeverre is dit slechts een «sigaar uit eigen doos»?
Wordt met deze afspraak het Defensiebudget de facto niet extra gekort?
Wat gebeurt er als deze niet of te laat worden ontvangen?
Waarom kunnen de in de beleidsbrief opgenomen intensiveringen,
waarvoor voorafgaand aan de beleidsbrief nog geen investeringsbudget
was vrijgemaakt, alleen doorgang vinden als de verkoopopbrengsten van
overtollig grootmaterieel worden gerealiseerd en deze niet nodig zijn om
tegenvallers te dekken? Bent u eventueel bereid om andere intensive-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

23

ringen, waarvoor vóór de beleidsbrief al investeringsbudget was
vrijgemaakt, plaats te laten maken voor intensiveringen uit de beleidsbrief?
Gesteld wordt dat voor 2012 en 2013 geen opbrengsten van internationale
samenwerking en verkoop van overtollig materieel worden voorzien.
Betekent dit dat er in die jaren geen investeringsruimte is voor de
intensiveringen uit de beleidsbrief, nu u als uitgangspunt hanteert dat
deze alleen doorgang kunnen vinden als de verkoopopbrengsten van
overtollig grootmaterieel worden gerealiseerd?
Waarom zullen de toekomstige opbrengsten van overtollig materieel
worden aangewend voor intensiveringen? Heeft dit te maken met de
gebleken onzekerheid van de inschattingen rondom de opbrengsten?
Waarom wordt hier de begrotingssystematiek losgelaten dat inkomsten
niet ingezet mogen worden voor uitgaven? Schept dit een precedent voor
andere (onderdelen van) begrotingen?
Zoals in de beleidsbrief is uiteengezet wil Defensie, ondanks de bezuinigingsdoelstellingen, blijven investeren in capaciteiten om nieuwe
dreigingen het hoofd te kunnen bieden en de inzetbaarheid van de
krijgsmacht te versterken. Het gaat om intensiveringen zoals MALE UAV,
Counter-IED, Network Enabled Capabilities (NEC) en investeringen in het
kader van cyber en digitale weerbaarheid.
In het investeringsdeel van de begroting was, mede door de maatregelen
uit het regeerakkoord, onvoldoende budgettaire ruimte om intensiveringen onder te brengen. De hoofdregel is dat voor alle in de beleidsbrief
opgenomen intensiveringen waarvoor voorafgaand aan de beleidsbrief
nog geen investeringsbudget was vrijgemaakt, geldt dat deze doorgang
kunnen vinden als de verkoopopbrengsten van overtollig grootmaterieel
contractueel zijn vastgelegd en als deze niet nodig zijn om tegenvallers te
dekken.
De verkoopopbrengsten zijn conservatief geraamd. Dit houdt in dat zestig
procent van de geraamde verkoopprijs is ingeboekt en dat de
opbrengsten gefaseerd met twee jaar vertraging zijn ingeboekt.
Ten behoeve van cyber defence zijn wel al investeringen (€ 2 miljoen)
voorzien in de jaren 2012 en 2013 en ook voor het project MALE UAV zijn
in deze periode uitgaven geraamd. Het betreft relatief beperkte bedragen
waarvoor budgetruimte is vrijgemaakt in het Defensie investeringsbudget.
Overigens zal de ruimte voor intensiveringen mogelijk ook gevonden
kunnen worden doordat in de loop van de reorganisatie op andere
terreinen budgetten beschikbaar komen.
65, 109, 110, 111 en 180
Op welk bedrag zijn de verkoopopbrengsten voor overtollig materieel
begroot vanaf 2012 en verder?
Waarom zijn de opbrengsten van internationale samenwerking en de
verkoop van materieel niet bekend voor 2012 en 2013, maar wel voor
2014? Kunt u de opbrengsten van 2014 splitsen in opbrengsten van
internationale samenwerking en opbrengsten van materieel?
Worden de opbrengsten uit internationale samenwerking en de verkoop
van overtollig materieel opgepot tot 2014 en zijn er daarom geen
opbrengsten vermeld voor de jaren 2012 en 2013?
Waarom zullen voor 2012 en 2013 geen opbrengsten van de verkoop van
overtollig materieel worden voorzien?
Hoe kan het dat er in deze tabel ontvangsten van verkoopopbrengsten
staan vermeld terwijl eerder in de begroting aangegeven wordt dat er
geen opbrengsten uit materieel worden verwacht in de jaren 2012 en
2013?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

24

Zoals vermeld op pagina 53 van de ontwerpbegroting 2012 zijn de
volgende verkoopopbrengsten geraamd voor overtollig materieel vanaf
2012 en verder:
Bedragen x € 1 000

2012

2013

2014

2015

2016

Verkoopopbrengsten

180 658

128 658

159 018

126 186

90 886

Voor 2012 en 2013 betreft het de verwachte opbrengsten van het
materieel waarvan de afstoting al vast stond vóór de beleidsbrief. Van het
materieel dat als gevolg van de beleidsbrief wordt afgestoten worden
geen verkoopopbrengsten verwacht in 2012 en 2013. Deze opbrengsten
zijn voorzichtigheidshalve pas vanaf 2014 begroot en bovendien, zoals
uiteengezet in het antwoord op vraag 64, zijn ze conservatief geraamd.
Van de maatregelen in de beleidsbrief over internationale samenwerking
zijn nog geen opbrengsten voorzien aangezien er nog geen concrete
afspraken met partnerlanden zijn gemaakt.
66, 67 en 71
Als er over een jaar pas meer inzicht is in de inrichting van de defensieonderdelen, op basis van welke criteria is de numerus fixus dan ingevuld?
Kunt u nader toelichten welke stappen ten aanzien van de invulling van de
numerus fixus worden bedoeld en hoe hier invulling aan is gegeven?
Waarom wordt gesproken van «richtlijnen» ten aanzien van de invulling
van de numerus fixus? In welke mate mag er per defensieonderdeel
afgeweken worden van deze richtlijn en wat zijn hier eventueel de
gevolgen van?
De numerus fixus is per defensieonderdeel stapsgewijs tot stand
gekomen. Aan de hand van de beleidsbrief is eerst de sterkte van de
defensieonderdelen in 2016 bepaald. Zo zijn onder meer de operationele
capaciteit en het aantal topfunctionarissen vastgesteld. Met behulp van
richtlijnen is een transparante en evenwichtige toedeling van functies,
burger en militair, en een optimale personeelsopbouw mogelijk
geworden. Voorts wordt hierdoor onnodige overtolligheid voorkomen en
heeft het personeel gelijkwaardige keuzemogelijkheden in het functietoewijzingsproces. De numerus fixus mag bij de komende reorganisaties niet
worden overschreden. De reorganisatieplannen die nu tot stand worden
gebracht, worden dan ook getoetst aan de numerus fixus.
68
Op basis van welke criteria zal de numerus fixus over een jaar worden
geëvalueerd?
De numerus fixus kan worden aangepast na een analyse van knelpunten
in uitvoering van de reorganisaties.
69
Hoeveel (aantal maanden) daalt de gemiddelde leeftijd van het personeel
bij Defensie na invoering van de numerus fixus?
Zie het antwoord op vraag 2.
70
Kunt u een overzicht geven van de leeftijdsopbouw van het personeel van
Defensie, uitgesplitst in burgerpersoneel en militair personeel, van voor
en na de doorvoering van de numerus fixus, dus voor de jaren 2011, 2012,
2013, 2014, 2015, 2016?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

25

Zie het antwoord op vraag 2.
71
Waarom wordt gesproken van «richtlijnen» ten aanzien van de invulling
van de numerus fixus? In welke mate mag er per defensieonderdeel
afgeweken worden van deze richtlijn en wat zijn hier eventueel de
gevolgen van?
Zie het antwoord op vraag 67.
72
Kunt u inschatten wanneer de UAV’s boven Nederland kunnen vliegen?
Waarom duurt regelgeving hieromtrent zo lang?
Onbemande luchtsystemen zijn in Nederland inzetbaar in delen van het
luchtruim die voor dat doel zijn vrijgemaakt, de zogenoemde segregated
areas. Defensie zal bezien hoe de toestellen zo spoedig mogelijk in het
volledige Nederlandse luchtruim kunnen worden ingezet. Tevens worden
ontwikkelingen in andere landen op de voet gevolgd. Het ministerie van
Infrastructuur en Milieu vertegenwoordigt Nederland bij de totstandkoming van de Europese regelgeving en wordt daarbij ondersteund door
Defensie. Wanneer de MALE UAV toegang krijgt tot het Europese
luchtruim is nog niet duidelijk.
73
Kunt u specifieker inschatten of de in de beleidsbrief opgenomen
intensiveringen, die afhankelijk zijn van de doorgang van verkoopopbrengsten van overtollig defensiematerieel, op termijn doorgang zullen
vinden?
Zie het antwoord op vraag 64.
74
De intensiveringen worden betaald uit de inkomsten van de verkoop van
overtollig materieel. In hoeverre is dit slechts een «sigaar uit eigen doos»?
Wordt met deze afspraak het Defensiebudget de facto niet extra gekort?
Wat gebeurt er als deze niet of te laat worden ontvangen?
Zie het antwoord op vraag 64.
75
Waarom kunnen de in de beleidsbrief opgenomen intensiveringen,
waarvoor voorafgaand aan de beleidsbrief nog geen investeringsbudget
was vrijgemaakt, alleen doorgang vinden als de verkoopopbrengsten van
overtollig grootmaterieel worden gerealiseerd en deze niet nodig zijn om
tegenvallers te dekken? Bent u eventueel bereid om andere intensiveringen, waarvoor vóór de beleidsbrief al investeringsbudget was
vrijgemaakt, plaats te laten maken voor intensiveringen uit de
beleidsbrief?
Zie het antwoord op vraag 64.
76
Gesteld wordt dat voor 2012 en 2013 geen opbrengsten van internationale
samenwerking en verkoop van overtollig materieel worden voorzien.
Betekent dit dat er in die jaren geen investeringsruimte is voor de
intensiveringen uit de beleidsbrief, nu u als uitgangspunt hanteert dat
deze alleen doorgang kunnen vinden als de verkoopopbrengsten van
overtollig grootmaterieel worden gerealiseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

26

Zie het antwoord op vraag 64.
77, 78 en 81
Kunt u aangeven wanneer de internationale samenwerkingsagenda wordt
verwacht? Wordt deze samenwerkingsagenda pas opgeleverd zodra er
serieuze gesprekken met alle potentiële partnerlanden zijn gevoerd, of
wanneer er al plannen zijn met één of enkele landen?
Wat is de voortgang op het uitwerken van initiatieven voor internationale
samenwerking? Welke initiatieven zijn dit?
Kunt u een «Plan van aanpak Europese samenwerking» naar de Kamer
sturen waarin duidelijk wordt gemaakt met welke landen u van plan bent
samen te werken op het beleidsterrein Defensie, hoe deze samenwerking
er uit zal zien (ten aanzien van welke materieelsystemen), en op welke
termijn deze tot stand komt?
Ik ben van plan de Kamer begin 2012 in een brief te informeren over de
kabinetsvisie op internationale defensiesamenwerking en de uitgangspunten van het beleid. De brief zal een overzicht bevatten van de
samenwerkingsprojecten die Nederland nastreeft met partners en in EU
en Navo-verband. De brief zal ook ingaan op de gebieden en de termijnen
waarop samenwerking in het verschiet ligt. Tot op heden heeft Defensie
vooral vooruitgang geboekt in de gesprekken in Benelux-verband en met
Duitsland, maar in afwachting van de formatiebesprekingen in België en
de besluitvorming in Duitsland over de bezuinigingen zijn er nog geen
concrete voornemens vastgesteld. Met Noorwegen is een intentieverklaring getekend en met het Verenigd Koninkrijk worden oriënterende
gesprekken gevoerd.
79
Wat verstaat u onder «smart defence»? Hoeveel denkt u hiermee op de
lange termijn te kunnen besparen?
Het begrip Smart Defence is begin dit jaar geïntroduceerd door de secretaris-generaal van de Navo. Hij doelt hiermee op initiatieven voor
samenwerking die bijdragen tot het behoud van capaciteiten in tijden van
dalende defensiebudgetten. Voorbeelden van deze initiatieven zijn onder
andere zichtbaar in het programma Multinational Approaches, waarover u
tijdens het algemeen overleg op 29 september jl. over de Navo-bijeenkomst bent geïnformeerd. Ook wordt in het kader van Smart Defence
gewerkt aan de vaststelling van meetcriteria voor de beoordeling van
bijdragen van landen aan Navo-doelstellingen, en wordt bezien of de
Navo landen die moeten bezuinigen kan assisteren bij het maken van
keuzes. Tot de Navo-top in Chicago in mei 2012 zal worden gewerkt aan
verschillende initiatieven. De Nederlandse inspanningen om te komen tot
meer internationale samenwerking stroken met de gedachte van Smart
Defence. Besparingen zijn niet het primaire doel van Smart Defence; zoals
gezegd gaat het vooral om het samen zo effectief mogelijk besteden van
de beschikbare defensiebudgetten zodat de Navo-doelstellingen kunnen
worden behaald.
80
Hoe groot zijn de tekorten in de schaarstecategorieën personeel,
waaronder technisch en medisch personeel, op dit moment en hoe groot
zullen deze tekorten in 2012 zijn? Wanneer zullen deze tekorten zijn
opgelost?
In de onderstaande tabel treft u het overzicht van de vulling van de
schaarstecategorieën. Door de reorganisaties en de verkleining van het
personeelsbestand van Defensie zal een deel van deze tekorten verminderen. De arbeidsmarkt voor onder meer technisch en medisch personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

27

is echter gespannen. Defensie blijft zich inspannen voor een gevulde
krijgsmacht met personeel dat is toegerust voor zijn taak.

81
Kunt u een «Plan van aanpak Europese samenwerking» naar de Kamer
sturen waarin duidelijk wordt gemaakt met welke landen u van plan bent
samen te werken op het beleidsterrein Defensie, hoe deze samenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

28

er uit zal zien (ten aanzien van welke materieelsystemen), en op welke
termijn deze tot stand komt?
Zie het antwoord op vraag 77.
82
Welke mogelijkheden ziet u voor coördinatie van de bezuinigingen van de
verschillende lidstaten op het beleidsterrein Defensie tussen de EU en de
NAVO? Bent u voornemens u in te zetten voor betere coördinatie door de
EU en de NAVO van deze bezuinigingen? Zo nee, waarom niet? Zo ja, op
welke wijze?
Ik zie inderdaad mogelijkheden voor een betere coördinatie van de
bezuinigingen die de Europese landen moeten verwerken op defensiegebied. Uiteraard ligt de verantwoordelijkheid bij de landen zelf om zich
bij hun besluitvorming rekenschap te geven van de militaire tekorten en
de prioriteiten die in EU en Navo-verband zijn afgesproken. Daarbij gaat
het in het bijzonder om de versterking van het expeditionaire vermogen,
de voortdurende bevordering van investeringen in modernisering en de
actieve ondersteuning van standaardisering. Meer transparantie en
vroegtijdige informatie-uitwisseling, ook tussen landen onderling, kan
behulpzaam zijn bij de nationale besluitvorming over bezuinigingen, ook
om mogelijkheden voor samenwerking in een zo vroeg mogelijk stadium
te onderkennen.
83
Ten aanzien van welke materieelsystemen wordt er door Nederland in
NAVO verband ingezet op pooling and sharing met andere lidstaten?
Welke concrete voorstellen liggen hiertoe momenteel op tafel, en met
welke landen?
Momenteel wordt in Navo-verband gewerkt aan een inventarisatie van
kansrijke multilaterale projecten. Hierover is uw Kamer geïnformeerd
tijdens het algemeen overleg over de Navo-ministeriële op 29 september
jongstleden. Op basis van de initiële lijst van ongeveer 150 projectvoorstellen en initiatieven zullen de komende maanden de meest kansrijke in
gang worden gezet. Het kabinet zal u informeren over de projecten
waaraan Nederland gaat deelnemen.
84, 85 en 87
Kunt u aangeven welke projecten die in 2010 en 2011 werden uitgevoerd
in het kader van het diversiteitsbeleid, in 2012 niet meer worden uitgevoerd? Kunt u per project aangeven wat hier de gevolgen van zijn,
beleidsmatig en qua kosten?
Wat zijn de financiële gevolgen van het niet langer uitvoeren van het
diversiteitsbeleid? Kunt u in een overzicht zowel de kosten als de
opbrengsten hiervan vermelden?
Kunt u een overzicht geven van de projecten en/of maatregelen die in
2013 en 2014 zullen worden uitgevoerd in het kader van het diversiteitsbeleid?
In 2009 en 2010 zijn verschillende activiteiten en projecten uitgevoerd in
het kader van het diversiteitsbeleid. Het ging daarbij vooral om wervingsactiviteiten, scholing en stages voor specifieke doelgroepen. Met het
beëindigen van het diversiteitsbeleid zijn die activiteiten en projecten
gestopt.
Ik heb in mijn brief van 9 februari jl. (Kamerstuk 32 500 X, nr. 84) en in
mijn antwoorden van 15 april jl. op de vragen van de vaste commissie
voor Defensie (Kamerstuk 32 500 X, nr. 95) gemeld welke financiële en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

29

beleidsmatige consequenties zijn verbonden aan de beëindiging van het
diversiteitsbeleid. Zo worden er onder meer geen streefcijfers meer
geformuleerd voor de instroom en doorstroom van vrouwen en etnischculturele minderheden en worden er geen aparte scholings- en stageprogramma’s meer georganiseerd. Voor 2013 en 2014 zijn geen diversiteitsprojecten voorzien.
86
Welke maatregelen zijn, met het oog op outsourcing, getroffen om er voor
te zorgen dat gekwalificeerd personeel wordt doorgeleid naar toekomstige
civiele partnerbedrijven van Defensie?
Indien wordt besloten werkzaamheden buiten de defensieorganisatie te
laten uitvoeren, zal Defensie veel zorg besteden aan het personeel dat
daarbij betrokken is. Ook worden afspraken gemaakt met de ontvangende
partij over de overgang en de begeleiding van personeel en het arbeidsvoorwaardenpakket. Het uitgangspunt is dat het betrokken personeel er
wat aanspraken en de rechtspositie betreft niet op achteruit gaat.
87
Kunt u een overzicht geven van de projecten en/of maatregelen die in
2013 en 2014 zullen worden uitgevoerd in het kader van het diversiteitsbeleid?
Zie het antwoord op vraag 84.
88
Kunt u nader ingaan op de voortgang en de mogelijkheden voor verdere
maritieme samenwerking met Duitsland?
Ik heb met de Duitse minister van Defensie, De Maizière, afgesproken de
bilaterale samenwerking te verdiepen. Naast de lopende samenwerking
op landmachtgebied en de uitwerking van een bi-nationale Patrioteenheid is daarbij de verdieping van maritieme samenwerking een nieuw
initiatief. Het gaat hierbij in eerste instantie om de uitwisseling van
informatie, de organisatie van gezamenlijke oefeningen en een onderzoek
naar de mogelijkheden voor samenwerking tussen de onderzeediensten.
89
In welk stadium bevindt zich het voornemen om op opleidingsgebied
samen te werken met andere landen? Op welke opleidingen heeft de
voorgenomen samenwerking betrekking?
Op opleidingsgebied wordt al intensief samengewerkt met tal van landen,
in het bijzonder de Verenigde Staten op luchtmachtgebied en België op
maritiem gebied. De uitbreiding van de samenwerking op het gebied van
opleidingen is onderwerp van oriënterende gesprekken met België en
Duitsland. Er worden op voorhand geen opleidingen uitgesloten.
90
Wanneer treedt Nederland toe tot de landen van de Letter of Intent
(Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië, Spanje en Zweden)?
Nederland is in gesprek met de betrokken landen en brengt het verdere
proces in kaart. Toetreding is pas aan de orde als alle landen instemmen
met Nederlandse toetreding.
91
Kunt u een overzicht geven van de aantallen burger- en militair personeel
die in 2011: 1) zijn geholpen van werk naar werk en 2) op eigen initiatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

30

de defensieorganisatie hebben verlaten? Kunt u in ditzelfde overzicht
inzichtelijk maken hoe deze getallen zich verhouden tot de betreffende
aantallen in 2010?
In 2011 zijn tot 1 oktober 475 burgers en militairen geholpen van werk
naar werk. Voor heel 2010 ging het om 371 burgers en militairen. Op eigen
initiatief hebben tot 1 oktober jl. 1 450 burgers en militairen de defensieorganisatie verlaten. Voor heel 2010 gaat het om 1142 burgers en militairen.
92
Kunt u per krijgsmachtdeel en in een matrix voor de jaren 2011, 2012,
2013, 2014, 2015, 2016 uiteenzetten;
− hoeveel VTE militair-, burger en extern personeel gewenst is om de
eenheid optimaal te doen functioneren na doorvoering van de
bezuinigingen?
− hoeveel VTE militair, burger en extern personeel in de genoemde jaren
daadwerkelijk beschikbaar was/ naar verwachting zal zijn?
Zie het antwoord op vraag 17.
93
Uit hoeveel mannen en uit hoeveel vrouwen bestaat 1) het burgerpersoneel en 2) het militaire personeel van de defensieorganisatie en wat is
daarmee het percentage vrouwelijke burgers dan wel militairen in de
organisatie? Kunt u deze aantallen weergeven in een overzicht voor de
jaren 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016?
Per 1 juli 2011 was de personeelssamenstelling conform onderstaande
tabel.
Man
Personen

CZSK

CLAS

CLSK

KMAR

BS

CDC

DMO

DEFENSIE

BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
Subtotaal
BP
MP
TOTAAL

456
7 376
7 832
2 030
18 559
20 589
372
6 955
7 327
330
5 133
5 462
828
772
1 600
6 719
2 989
9 708
4 213
1 093
5 305
14 948
42 876
57 824

Vrouw

Totaal

VTE’n Personen

VTE’n Personen

VTE’n

440
7 376
7 816
1 994
18 559
20 553
348
6 955
7 303
319
5 133
5 452
811
772
1 583
6 601
2 989
9 591
4 164
1 093
5 257
14 679
42 876
57 555

145
834
980
466
1 629
2 095
196
657
853
251
776
1 027
357
72
429
2 090
383
2 473
537
48
586
4 043
4 400
8 443

585
8 211
8 796
2 461
20 187
22 648
544
7 612
8 156
571
5 908
6 479
1 168
844
2 012
8 691
3 373
12 064
4 702
1 141
5 843
18 722
47 276
65 998

179
835
1 014
564
1 629
2 193
242
657
900
284
776
1 060
395
72
467
2 529
383
2 912
623
48
671
4 815
4 400
9 215

634
8 211
8 846
2 594
20 187
22 782
615
7 612
8 227
614
5 908
6 522
1 223
844
2 067
9 248
3 373
12 620
4 835
1 141
5 976
19 763
47 276
67 039

94
Kunt u zowel voor het burgerpersoneel als het militair personeel, per
schaal respectievelijk rang, aangeven met welke percentage de omvang
van de formatie daalt na de reorganisatie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

31

In de onderstaande tabel vindt u de procentuele samenstelling in rangen
en schalen per 1 april 2011 (IST Situatie) ten opzichte van de verwachte
(SOLL) situatie op 1 januari 2016. De procentuele afname per rang en
schaal vindt u in de derde kolom.

95
Wat is het aandeel vrouwelijke leidinggevenden vanaf salarisschaal 15 ten
opzichte van het aandeel mannelijke in de jaren 2011, 2012, 2013, 2014,
2015, 2016?
Het aantal functies op het niveau van schaal 15 en hoger wordt verkleind.
In 2011 zijn in de salarisschalen 15 tot en met 18 in totaal 69 mannen en
11 vrouwen (13,7 procent) werkzaam. Het aantal vrouwen in deze
salarisschalen in de komende jaren is nog niet bekend. Zoals uiteengezet
in het antwoord op vraag 84 hanteert Defensie geen streefcijfers voor de
instroom en doorstroom van vrouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

32

96 en 98
Hoeveel geestelijk verzorgers zijn er momenteel (oktober 2011) in dienst
bij Defensie?
Kunt u een overzicht geven van het aantal geestelijk verzorgers dat in
dienst was/is van Defensie voor de jaren 2008, 2009, 2010, 2011?
In de tabel is het aantal VTE’en voor geestelijk verzorgers weergegeven.
2008

2009

2010

2011

okt 2011

143,8

147,6

144,6

145,8

138,6

97
Hoeveel geestelijk verzorgers zijn er momenteel beschikbaar (oktober
2011) per uitzendende instantie?
In de onderstaande tabel vindt u het aantal VTE’en voor geestelijk
verzorgers bij Defensie per zendende instantie.
Zendende instantie
Rooms katholieke Geestelijke verzorging
Protestante Geestelijke verzorging
Humanistische Geestelijke verzorging
Joodse Geestelijke verzorging
Hindoeïstische Geestelijke verzorging
Islamitische Geestelijke verzorging

47,8
50
34,8
2
2
2

98
Kunt u een overzicht geven van het aantal geestelijk verzorgers dat in
dienst was/is van Defensie voor de jaren 2008, 2009, 2010, 2011?
Zie het antwoord op vraag 96.
99
Wat zijn de totale kosten voor de geestelijke verzorging in 2012? Hoe hoog
waren deze kosten in 2008, 2009, 2010, 2011?
Voor de Dienst Geestelijke Verzorging wordt jaarlijks ongeveer
€ 15 miljoen begroot. Het grootste gedeelte hiervan, € 14 miljoen, betreft
personele uitgaven.
100
Op welke termijn volgt de toedeling per defensieonderdeel ten aanzien
van de topfunctionarissen (militair en burger)?
De verdeling van de topfuncties is op korte termijn gereed.
101
Gemeld wordt dat voortgang is geboekt bij het certificeren van opleidingen, met name op het niveau van het MBO. Met welke andere
opleidingen is inmiddels een start gemaakt met de certificering daarvan?
Het accreditatietraject van NLDA-opleidingen, gericht op bachelordiploma’s is bijna voltooid. Afgestudeerde officieren van de opleiding
civiele techniek krijgen al een erkend bachelorgetuigschrift via de
Universiteit Twente. De loopbaanopleiding «Hogere Defensie Vorming»
geeft de student na voltooiing van de opleiding de graad «Executive
Master of Security and Defence». Aanvullend daarop heeft de NLDA

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

33

afspraken gemaakt met verscheidene universiteiten over een drempelloze
toegang, dus zonder aanvullend schakelprogramma, tot verschillende
wetenschappelijke masterstudies voor afgestudeerden van de militairwetenschappelijke officiersopleiding.
102
In hoeverre is de nadruk op het volbrengen van de personele taakstelling
in 2014 en 2015 van invloed op het behoud van personeel met «kwaliteit»?
Deelt u de mening dat het personeel zo snel mogelijk duidelijkheid dient
te hebben over zijn of haar «toekomst bij Defensie»? Wanneer kan deze
duidelijkheid geboden worden?
Ik streef er naar het personeel van Defensie zo snel mogelijk duidelijkheid
te geven over zijn toekomst. Het is echter van groot belang dat het
reorganisatieproces zorgvuldig wordt voorbereid en uitgevoerd. Hierdoor
is het niet altijd mogelijk het personeel op korte termijn duidelijkheid te
geven. Defensie houdt haar personeel op uiteenlopende manieren op de
hoogte van de voortgang van de diverse reorganisaties en veranderingen.
Bij het reorganisatieproces is het behoud van kwaliteit belangrijk.
Defensie heeft behoefte aan ervaren personeel, maar juist ook voor de
toekomst aan jonger personeel met veel ontwikkelingsmogelijkheden.
103 en 104
Gesteld wordt dat de handhaving van integriteit wordt aangescherpt. Kunt
u uiteenzetten op welke wijze dit vorm krijgt?
Gesteld wordt dat het stelsel van integriteitszorg door vereenvoudiging en
actualisering kan worden toegesneden op omstandigheden binnen de
organisatie. Kunt u uiteenzetten waarop het stelsel van integriteitszorg nu
is toegesneden?
Het is wenselijk het beleid en de regelgeving aan te scherpen. Bij Defensie
is een scala aan instrumenten beschikbaar om het integriteitsbeleid
concreet gestalte te geven, zoals regelgeving, risicoanalyses, meldingenregistratiesystemen en adviseurs op verschillende werkterreinen van
integriteit. De praktijk van de laatste jaren leert dat hierin meer
samenhang moet worden gebracht. Er wordt daarom momenteel een
integraal integriteitsbeleid ontwikkeld waarin de instrumenten in
samenhang met de doelstellingen worden beschreven. Tevens wordt de
regelgeving vereenvoudigd, geactualiseerd en aangepast aan de
gewijzigde omstandigheden in de organisatie.
De commissie integriteitszorg onder leiding van de heer C.J.M de Veer
heeft haar onderzoek naar het stelsel van integriteit bij Defensie bijna
voltooid. Ik zal de uitkomsten van het onderzoek en de aanbevelingen van
de commissie betrekken bij het nieuwe integriteitsbeleid.
105
In hoeverre zijn (delen van) de primaire processen gevrijwaard van een
sourcingstoets? Deelt u de mening dat het primaire proces van Defensie
niet kan worden gesourced?
Defensie onderzoekt of andere partijen, zowel markt als overheid, in staat
zijn diensten te leveren met een betere kwaliteit of tegen lagere kosten.
Ondersteunende diensten komen hiervoor eerder in aanmerking dan
delen van het primaire proces. De primaire processen worden daarvan op
voorhand echter niet volledig uitgesloten. Zo wordt op dit moment voor
strategisch luchttransport en voeding in het uitzendgebied al gebruik
gemaakt van de diensten van buitenlandse marktpartijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

34

106
In 2011 zijn diverse sourcing-toetsen uitgevoerd en is besloten deze
diensten in aanmerking te laten komen voor uitbesteding en samenwerking het betreft o.a. ICT-diensten. Hoe worden veiligheid en privacy
gewaarborgd in aanbesteding?
De aanbestedingsdocumenten bevatten standaard een paragraaf met
beveiligingseisen waarvan ook aspecten ten aanzien van de Wet
bescherming persoonsgegevens deel uit maken. Deze paragraaf leidt tot
specifieke eisen waaraan marktpartijen moeten voldoen om voor gunning
in aanmerking te komen.
107
Kunt u al eerste schattingen maken over de totale opbrengst van de
sourcing van ICT-diensten, catering en onderhoud?
Naast financiële besparingen speelt ook de verbetering van de dienstverlening in brede zin een rol bij de afwegingen over sourcing. Sourcing kan
ook leiden tot minder bestuurlijke complexiteit, meer flexibiliteit en een
groter aanpassingsvermogen van de defensieorganisatie en een kleinere
organisatieomvang. Het gaat dus niet alleen om de financiële
opbrengsten van sourcing. Vanwege de nog lopende sourcing onderzoeken en mogelijke daarop volgende onderhandelingen met marktpartijen kan nog geen schatting worden gemaakt van opbrengsten.
108
Wanneer er sprake is van sourcing, wordt dan ook de overkoepelende
organisatie van het CDC (of ander betreffend krijgsmachtdeel) evenredig
verkleind?
Indien Defensie dienstverlening aan een marktpartij overdraagt, zal de
hieraan gerelateerde stafcapaciteit bij het defensieonderdeel kunnen
afnemen. Deze afname is niet bij voorbaat evenredig omdat Defensie over
medewerkers moet blijven beschikken met voldoende kennis om de
leverancier aan te sturen.
109
Waarom zijn de opbrengsten van internationale samenwerking en de
verkoop van materieel niet bekend voor 2012 en 2013, maar wel voor
2014? Kunt u de opbrengsten van 2014 splitsen in opbrengsten van
internationale samenwerking en opbrengsten van materieel?
Zie het antwoord op vraag 65.
110
Worden de opbrengsten uit internationale samenwerking en de verkoop
van overtollig materieel opgepot tot 2014 en zijn er daarom geen
opbrengsten vermeld voor de jaren 2012 en 2013?
Zie het antwoord op vraag 65.
111
Waarom zullen voor 2012 en 2013 geen opbrengsten van de verkoop van
overtollig materieel worden voorzien?
Zie het antwoord op vraag 65.
112
Wat is de raming voor de defensieuitgaven als percentage van het BNP in
het jaar 2012 en de vier jaren erna? Welke positie zal Nederland daarmee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

35

innemen op de ranglijst van de NAVO als het gaat om de hoogte van de
defensieuitgaven?
Het percentage ontwikkelt zich als volgt.1

BBP
defensiebudget
Percentage

2011

2012

2013

2014

2015

604 900
8 379
1,4%

623 000
7 866
1,3%

644 000
7 730
1,2%

663 000
7 780
1,2%

682 000
7 702
1,1%

Nederland staat met dit percentage in 2011 op de veertiende plaats van de
27 Navo-lidstaten. Voor 2016 is geen BBP bekend.
113
Stijgt de investeringsquote eerder als de reorganisatie sneller wordt
uitgevoerd?
De investeringsquote zou sneller kunnen stijgen als de structurele
opbrengsten van de reorganisatie eerder zouden worden gerealiseerd.
Deze opbrengsten betreffen echter voor een groot deel personeelskosten.
Defensie wil zich zoals een goed werkgever betaamt, inspannen om het
boventallige personeel zoveel mogelijk van werk naar werk te begeleiden
en daarvoor is tijd nodig. Intussen zijn met de centrales van overheidspersoneel afspraken gemaakt over een nieuw Sociaal Beleidskader.
114
Hoe wordt gewaarborgd dat de investeringsquote de komende jaren niet
de sluitpost wordt op de begroting?
Binnen de begroting biedt het investeringsbudget de meeste flexibiliteit
om verstoringen op korte termijn op te vangen. Een daling van het
investeringspercentage is daarvan dan het gevolg. Door de structurele
opbrengsten van maatregelen ten dele te laten terugvloeien naar het
investeringsbudget wordt gewaarborgd dat de investeringsquote
omstreeks het einde van de begrotingsperiode weer ongeveer 20 procent
bedraagt.
115
Welke (personele) reducties worden bereikt door het vereenvoudigen van
de rapportagesystemen?
De vereenvoudiging van de opzet, de beperking van de frequentie en de
automatisering van de rapportages dragen bij tot een vermindering van
administratieve lasten en bureaucratie. Dit is nodig om met een sterk
verkleinde defensieorganisatie de noodzakelijke taken te kunnen blijven
uitvoeren. Het is echter niet mogelijk te bepalen welk deel van de
personele reducties is toe te schrijven aan de vereenvoudiging van de
rapportagesystematiek.

1
In het defensiebudget is geen rekening
gehouden met eventueel uit te keren loon- en
prijsbijstelling. In het BBP wordt wel rekening
gehouden met loon- en prijsontwikkelingen.

116
In 2012 worden de benodigde besparingen gerealiseerd door het stilzetten
van eenheden, een reductie van het vullingspercentage en een reorganisatie van het opleidingenveld. Het resterende bedrag wordt verkregen
door de verlaging van de investeringsquote. Waarom wordt er in 2012
weinig tot niets bespaard in spoor 1 en 2, terwijl u juist hier de nadruk van
de bezuinigingen wilt leggen?
Zie het antwoord op vraag 56.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

36

117
Waarom zullen de toekomstige opbrengsten van overtollig materieel
worden aangewend voor intensiveringen? Heeft dit te maken met de
gebleken onzekerheid van de inschattingen rondom de opbrengsten?
Waarom wordt hier de begrotingssystematiek losgelaten dat inkomsten
niet ingezet mogen worden voor uitgaven? Schept dit een precedent voor
andere (onderdelen van) begrotingen?
Zie het antwoord op vraag 64.
118
U geeft aan dat de dekking voor de moties naar aanleiding van het
notaoverleg over de beleidsbrief van € 13,7 wordt gevonden in de
resterende prijsbijstelling, terwijl u op pagina 15 spreekt van zowel de
prijsbijstelling als de investeringen. Kunt u aangeven waar het geld
precies wordt gevonden? Wordt er rekening gehouden met de dekking die
daarvoor in de moties voor is gevonden?
Zie het antwoord op vraag 57.
119
Wordt er bezuinigd op de post HGIS?
Op de HGIS-voorziening voor crisisbeheersingsoperaties in beleidsartikel 20 wordt niet bezuinigd. Wel was de omvang van deze voorziening de
afgelopen jaren hoger dan normaal wegens de Nederlandse inzet in
Uruzgan. Nu deze inzet is voltooid, is de HGIS-voorziening terug op het
eerdere niveau.
Op de HGIS-post attachés in beleidsartikel 26 wordt in 2014 € 2,29 miljoen
bezuinigd, oplopend tot € 3,98 miljoen vanaf 2015. Deze bezuinigingen
raken de attachés en het ondersteunend personeel. Deze bezuiniging
maakt deel uit van een rijksbrede taakstelling en vloeit voort uit de
herziening van het attachébestand.
120
Waar bestaat de dekking voor de aangenomen moties in 2012 à
13,7 miljoen euro precies uit?
Zie het antwoord op vraag 57.
121
Klopt het bedrag van 4,5 miljoen euro nog dat Defensie in 2012 van de
Nederlandse reders zal ontvangen voor bescherming van koopvaardijschepen na de kabinetsreactie op het rapport van Adviescommissie
gewapende particuliere beveiliging tegen piraterij van 7 oktober 2011? Zo
nee, hoeveel zal Defensie ontvangen in 2012?
Nee, in de ontwerpbegroting 2012 is nog uitgegaan van een inzet van
twintig Vessel Protection Detachments (VPD’s). Bij de inzet van vijftig
VPD’s zal de bijdrage van de reders € 11,2 miljoen bedragen. De Kamer
wordt hierover geïnformeerd in de nota van wijziging op de defensiebegroting 2012. Zie ook het antwoord op vraag 139.
122
Waarom wordt er met inzetbaarheidsdoelstellingen gewerkt tot 2015, nu u
zelf aangeeft dat het uw doel is om de krijgsmacht in 2014 weer volledig
op orde, gevuld en inzetbaar te laten zijn? Waarom wordt er vanaf 2014
niet weer gewerkt met een officieel ambitieniveau?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

37

De inzetbaarheidsdoelstellingen gelden voor deze kabinetsperiode. Ze
komen in de plaats van het ambitieniveau zoals dat is gehanteerd sinds
het begin van de jaren negentig. De doelstellingen brengen tot uitdrukking
wat de krijgsmacht, binnen de financiële kaders voor de komende jaren,
moet kunnen en zij vormen daarmee een concreter uitgangspunt voor de
operationele gereedstelling.
123, 124, 126, 154 en 155
Kunt u in een overzicht duidelijk maken dat alle begrotingsdoelstellingen
in de programmering van de beleidsdoorlichtingen onderzocht worden?
Is de programmering van de beleidsdoorlichtingen getoetst door het
Ministerie van Financiën en welke bevindingen zijn daarbij gedaan?
Wat zijn de criteria om tot keuzes te komen voor onderwerpen voor
beleidsdoorlichting?
Kunt u toelichten welke beleidsdoorlichtingen betrekking hebben op de
beleidsartikelen 22, 25 en 26?
Zijn in de planning van de beleidsdoorlichtingen de jaren 2012–2016
bedoeld als start van de beleidsdoorlichting of kan de Kamer in die jaren
ook de desbetreffende publicatie verwachten?
De uitvoering van de algemene of operationele beleidsdoelstellingen
wordt periodiek geëvalueerd in een beleidsdoorlichting. Het in de
begroting opgenomen overzicht van voorgenomen beleidsdoorlichtingen
is vastgesteld in overleg met het ministerie van Financiën. Bij de
vaststelling van de beleidsdoorlichtingen wordt in eerste instantie
gekeken naar de effecten van de uitvoering van nieuw beleid of wezenlijk
gewijzigd beleid. Alle operationele beleidsdoelstellingen komen echter in
aanmerking voor een beleidsdoorlichting.
Het is de bedoeling beleidsdoorlichtingen te voltooien in het jaar waarin
ze worden uitgevoerd. Er zijn op dit moment geen beleidsdoorlichtingen
voorzien voor de beleidsartikelen 22, 25 en 26.
125
Kunt u nader ingaan op de vraag waarom u de Kamer niet informeert met
een beleidsdoorlichting voor het thema «Mobiel Toezicht Veiligheid»?
Welke beleidsontwikkelingen zorgen ervoor dat dit terrein in 2012 minder
relevant is?
De beleidsdoorlichting wordt niet uitgevoerd aangezien het juridische
kader van het Mobiel Toezicht Veiligheid onlangs is uitgebreid. Daarnaast
wordt bezien hoe het Mobiel Toezicht Veiligheid kan bijdragen tot de in
het regeer- en gedoogakkoord genoemde intensivering van de bestrijding
van grensoverschrijdende criminaliteit. Hierover is nog nader overleg
gaande met de beleidsverantwoordelijke ministers voor Immigratie en
Asiel en van Veiligheid en Justitie. Deze ontwikkelingen maken een
beleidsdoorlichting op dit moment minder zinvol.
126
Wat zijn de criteria om tot keuzes te komen voor onderwerpen voor
beleidsdoorlichting?
Zie het antwoord op vraag 123.
127
Hoe verhoudt zich het feit dat de verplichtingen en de uitgaven voor de
artikelen 20 tot en met 24 gelijk zijn, tot de budgetflexibiliteit die voor deze
artikelen wordt vermeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

38

De verplichtingen die bij de beleidsartikelen zijn opgenomen, betreffen het
totale bedrag aan nieuwe verplichtingen die voor dat jaar worden
verwacht. Voor de artikelen 20 tot en met 24 betreft het voornamelijk
salarisuitgaven en verplichtingen die in het zelfde jaar tot betaling zullen
komen. Dit heeft als gevolg dat de verplichtingen en de uitgaven bij deze
artikelen gelijk zijn. De budgetflexibiliteit geeft weer voor welk deel van de
begroting in het verleden al verplichtingen zijn aangegaan.
128 en 131
Kunt u toelichten waarom het in de begroting 2012 nog niet mogelijk is de
apparaatsuitgaven op beleidsartikel 20 inzichtelijk te maken?
Waarom is er voor 2012 nog geen splitsing gemaakt van programma- en
apparaatsuitgaven in artikel 20 inzet? Kunt u dit alsnog doen?
Volgens het rijksbrede traject «Verantwoord Begroten» dient uiterlijk bij de
ontwerpbegroting 2013 een herschikking tussen programma- en
apparaatsuitgaven te zijn uitgevoerd. Bij beleidsartikel 20 Inzet is dit in de
ontwerpbegroting 2012 nog niet gebeurd vanwege de administratieve
complexiteit die deze herdefiniëring kenmerkt. In de ontwerpbegroting
2013 zal in beleidsartikel 20 Inzet wel een herschikking tussen de
programma- en apparaatsuitgaven zijn aangebracht.
129 en 132
Zijn op artikel 20 alleen budgetten intern verschoven of zijn er ook
budgetten van elders binnen de defensiebegroting overgeheveld met
ingang van 2012 naar artikel 20? Zo ja, welke en wat is hiervoor de reden?
Zijn op artikel 20 alleen budgetten intern verschoven of zijn er ook
budgetten van elders binnen de Defensiebegroting overgeheveld met
ingang van 2012 naar artikel 20? Zo ja welke, en wat is hiervoor de reden?
Met ingang van 2012 is alle exogeen gefinancierde inzet op het beleidsartikel 20 begroot. Dit zorgt ervoor dat deze inzet overzichtelijk in één
beleidsartikel wordt gepresenteerd, in plaats van verspreid over de
verschillende artikelen.
Het budget van de Financiering Nationale Inzet Krijgsmacht (FNIK) stond
voorheen in de begroting op niet-beleidsartikel 80 Nominaal en
Onvoorzien. Bij werkelijke inzet werden de hieraan verbonden kosten in
het uitvoeringsjaar naar beleidsartikel 22 CLAS overgeboekt. Het budget
voor FNIK is met ingang van 2012 naar artikel 20 Inzet verschoven.
130
Kunt u toelichten welke uitgaven zijn bestemd voor de inhuur van de
externen?
Bij de beleidsartikelen zijn geen uitgaven geraamd voor de inhuur van
externen. De externe inhuur wordt betaald uit de vrijval van formatiebudgetten die ontstaat door het niet vullen van openstaande vacatures.
131
Waarom is er voor 2012 nog geen splitsing gemaakt van programma- en
apparaatsuitgaven in artikel 20 inzet? Kunt u dit alsnog doen?
Zie het antwoord op vraag 128.
132
Zijn op artikel 20 alleen budgetten intern verschoven of zijn er ook
budgetten van elders binnen de Defensiebegroting overgeheveld met
ingang van 2012 naar artikel 20? Zo ja welke, en wat is hiervoor de reden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

39

Zie het antwoord op vraag 129.
133
Kunt u toelichten of de veronderstelling klopt dat de apparaatsuitgaven op
de beleidsartikelen 20 tot en met 26 voor 100% juridisch verplicht zijn? Zo
niet, kunt u uiteenzetten welke flexibiliteit daar is?
Zie het antwoord op vraag 26.
134
Waarom staan er vanaf 2014 geen uitgaven op de begroting van Defensie
voor vrede en stabiliteit in Afrika?
De begrotingssystematiek voor beleidsartikel 20 schrijft voor dat alleen
ramingen worden opgenomen voor de periode waarvoor tot inzet is
besloten. Vooralsnog is geen besluit genomen over inzet in Afrika vanaf
2014.
135
Hoe verhoudt het bedrag van nul euro op de Defensiebegroting 2012 voor
Unified Protector in Libië zich met het besluit deze missie te verlengen?
De begrotingssystematiek voor beleidsartikel 20 schrijft voor dat alleen
ramingen worden opgenomen voor de periode waarvoor tot inzet is
besloten. Bij de opstelling van de ontwerpbegroting 2012 was besloten de
inzet voor deze Navo-operatie te verlengen tot eind september 2011
(eerste verlenging). Het besluit in september jl. de inzet opnieuw te
verlengen tot eind december 2011, wat ook resulteert in uitgaven in 2012,
is nog niet verwerkt. Dit zal gebeuren in de 1e suppletoire begroting voor
2012.
136
Kunt u specifiek uiteenzetten waarom er een verschil zit tussen de raming
voor 2012 voor de geïntegreerde politietrainingsmissie, die nu is
bijgesteld naar 116,3 miljoen en het bedrag dat in de Rijksbegroting
Defensie 2012 staat in beleidsartikel 20, namelijk 97 miljoen voor de
geïntegreerde politiemissie? Waar bestaat dit verschil uit?
In de raming voor de Geïntegreerde Politietrainingsmissie (GPM) zijn alle
Nederlandse bijdragen in Afghanistan opgenomen. Voor 2012 was de
initiële raming € 109,3 miljoen. Op de defensiebegroting gaat het om de
posten GPM (€ 97 miljoen) en de Nationale bijdrage aan ISAF-staven
(€ 7,5 miljoen). Deze twee posten bedragen samen € 104,5 miljoen. In de
raming was verder een post van € 4,8 miljoen opgenomen als extra
kosten voor politie. Deze post is in het tweede kwartaal definitief
overgeheveld naar de begroting van Veiligheid en Justitie. De raming is
niet verhoogd. Het aangepaste bedrag van € 116,3 miljoen is ontstaan
door het doorschuiven van verplichtingen uit 2011. Deze wijziging zal in
de 1e suppletoire begroting voor 2012 worden verwerkt.
137 en 138
Is het waar dat de totale uitgaven aan crisisbeheersingsoperaties juridisch
verplicht zijn, maar dat de voorziening crisisbeheersingsoperaties niet
juridisch verplicht is?
Is het waar dat alle uitgaven contributies per definitie juridisch verplicht
zijn? Zo nee, kunt u uiteenzetten hoeveel van de totale uitgaven aan
contributies aan EU en NAVO juridisch verplicht zijn?
Voor artikel 20 is de budgetflexibiliteit niet gekoppeld aan de individuele
juridische verplichtingen, maar aan de budgetten die zijn toegewezen aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

40

een specifieke missie. De voorziening crisisbeheersingsoperaties is
gereserveerd voor nieuwe missies en is daarom niet verplicht. Over de
hoogte van contributies van EU en Navo worden internationale afspraken
gemaakt. Deze afspraken zijn als verplichting weergegeven.
139 en 140
Uit welk onderdeel van artikel 20 worden de extra inspanningen voor 2012
gefinancierd die u voorbereidt met als uitzicht de uitbreiding van de
capaciteit naar 50 VPD’s, zoals gesteld in de kabinetsreactie op het rapport
van Adviescommissie gewapende particuliere beveiliging tegen piraterij
van 7 oktober 2011? Hoeveel budget zal er voor deze extra inspanningen
nodig zijn?
Hoe verhouden zich de geraamde uitgaven en ontvangsten in het kader
van VPD’s tot de bij brief van 7 oktober 2011 aangekondigde voorziene
substantiële beleidsintensivering op het gebied van VPD’s?
In de nota van wijziging op de defensiebegroting 2012 die binnenkort aan
uw Kamer zal worden verzonden, zijn de kosten voor de inzet van vijftig
VPD’s in 2012 geraamd op € 23,4 miljoen. Hiervan wordt € 11,2 miljoen
verrekend met de reders. Dit wordt verantwoord op beleidsartikel 20 Inzet.
Het resterende deel komt ten laste van de defensiebegroting. Het gaat om
€ 8,9 miljoen uit de exploitatiebegroting van CLSK (beleidsartikel 23) voor
de inzet van militair luchttransport en € 3,3 miljoen uit het investeringsbudget (beleidsartikel 25 DMO) voor de aanschaf van het benodigde
materieel.
141
Wat zijn de totale ontvangsten voor HGIS in 2012?
Voor 2012 staat € 1,4 miljoen begroot voor ontvangsten HGIS. Dit betreft
voornamelijk de vergoedingen van EU, Navo en VN-partners voor
diensten die Nederland in missiegebieden heeft geleverd.
142
Is het bedrag van € 2,25 miljoen dat door het ministerie van Justitie en
Veiligheid in samenwerking met de VNG in de Financiering Nationale Inzet
Krijgsmacht (FNIK) vanaf 2012 jaarlijks beschikbaar is gesteld, voldoende
om de geraamde kosten voor militaire bijstand of steunverlening door
Defensie te dekken? Wie draait voor eventuele meerkosten op?
Het bedrag van € 2,25 miljoen per jaar is een vaste afkoopsom voor de
additionele uitgaven voor militaire bijstand en militaire steunverlening.
Eventuele tekorten of overschotten worden ten laste of ten gunste van de
defensiebegroting geboekt. Het convenant dat ten grondslag ligt aan de
Financiering Nationale Inzet Krijgsmacht wordt in 2012 geëvalueerd.
143, 152 en 163
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de mate van gereedheid» van
de CZSK waar u verantwoordelijk voor bent, en met welke indicatoren kan
deze mate van gereedheid gemeten worden?
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de mate van gereedheid» van
het CLAS, waar u verantwoordelijk voor bent, en met welke indicatoren
kan deze mate van gereedheid gemeten worden?
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de vereiste mate van
gereedheid» van het CLSK? Wat is de vereiste mate van gereedheid en
met welke indicatoren kan gemeten worden in hoeverre het CLSK hier aan
voldoet?
In de opdrachten aan de operationele commandanten is onder meer
sprake van de gereedstelling van organieke eenheden. De mate van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

41

gereedheid – en dus de mate waarin aan de doelstelling is voldaan –
wordt beoordeeld aan de hand van een meetsystematiek. De beoordeling
berust op een meting van kengetallen en een vergelijking daarvan met
een vastgelegde norm. De kengetallen betreffen de personele gereedheid,
de materiële gereedheid en de geoefendheid van desbetreffende
eenheden. Over de gerealiseerde gereedheid wordt verslag gedaan in het
jaarverslag.
144 en 153 en 164
Wat bedoelt u met «de omvang en samenstelling» van de CZSK en met
welke indicatoren kan gemeten worden in hoeverre dit beleid functioneert?
Wat wordt bedoeld met «de omvang en samenstelling» van het CLAS en
met welke indicatoren kan gemeten worden in hoeverre de omvang en
samenstelling van CLAS zijn zoals beoogd?
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de omvang en de samenstelling» van het CLSK, waar u verantwoordelijk voor bent, en met welke
indicatoren kan dit gemeten worden?
De omvang en samenstelling van een operationeel commando hebben
betrekking op het totale personeelsbestand, het toegewezen materieel
inclusief de wapensystemen, alsmede de organisatorische ophanging van
organieke eenheden in het operationeel commando. Deze kunnen worden
gevolgd via de personele, materiële en financiële informatiesystemen.
145
Kunt u per krijgsmachtdeel aangeven of de hoeveelheden reserveonderdelen op peil zijn en zo niet, op welke onderdelen zich tekortkomingen
voordoen?
Bij alle operationele commando’s doen zich tekorten aan reservedelen
voor. Zo zijn er bij het CLAS tekorten aan reservedelen van de Fennek, het
Infanterie Gevechtsvoertuig CV-90, de pantserhouwitser, andere
voertuigen en verbindingsmiddelen. Ook doen zich tekorten voor bij
kleinkaliberwapens. Bij het CLSK doen de grootste tekorten zich voor bij
de Apache, de Chinook en de F-16. Bij het CZSK zijn er voornamelijk
tekorten bij de instandhouding van het Luchtverdedigings- en Commandofregat, vooral bij de APAR en SMART-L radars.
146
Kunt u verklaren waarom het budget van de Kustwacht in het Caribisch
gebied vanaf 2012 flink stijgt?
Het budget «inzet defensiemiddelen» ten behoeve van de Kustwacht in
het Caribisch gebied stijgt voor de periode 2013 en verder met ongeveer
€ 0,6 miljoen. Dit betreft een herfasering van middelen van de defensiebegroting, bestemd voor de luchtverkenningscapaciteit. Deze capaciteit is in
2013 voor het eerst volledig operationeel. Vanaf 2013 wordt de luchtverkenningscapaciteit voor € 15,7 miljoen gefinancierd vanuit de begroting
van Koninkrijksrelaties en voor € 0,6 miljoen vanuit de defensiebegroting.
147 en 157
Waarom staan de programma-uitgaven voor 2010 en 2011 niet vermeld in
de tabel?
Waarom staan de programma-uitgaven voor 2010 en 2011 niet vermeld in
de tabel?
In de tabellen «budgettaire gevolgen van beleid» staan de programmauitgaven in 2010 en 2011 weergeven onder het kopje «Programmauitgaven».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

42

148 en 158
Waarom worden er geen uitgaven gedaan op de posten «operationele
eenheden» en «opleidingen» in de jaren 2012 tot 2016?
Waarom zijn de programma-uitgaven niet gespecificeerd in «operationele
eenheden» en «opleidingen» van 2012 tot 2016?
Op grond van de herdefiniëring van de programma- en apparaatsuitgaven
in het kader van het rijksbrede traject «Verantwoord Begroten» vallen de
uitgaven die voorheen werden begroot onder «operationele eenheden»
en «opleidingen» vanaf 2012 onder apparaatsuitgaven. Deze zijn geraamd
op de post «operationele eenheden» onder het kopje «apparaatsuitgaven».
149 en 172
Waarom zijn er in 2010 en 2011 geen apparaatsuitgaven voor «Operationele eenheden»?
Waarom zijn er in 2010 en 2011 geen apparaatsuitgaven voor de Operationele eenheden vermeld?
In 2010 en 2011 waren de uitgaven voor «operationele eenheden» bij alle
defensieonderdelen als programma-uitgaven begroot. Vanwege de
herdefiniëring van programma- en apparaatsuitgaven in het kader van het
rijksbrede traject «Verantwoord Begroten» vallen de personele uitgaven
voor de «operationele eenheden», inclusief de uitgaven voor opleidingen,
met ingang van 2012 onder apparaatsuitgaven. Zie ook het antwoord op
vraag 3.
150
Hoeveel van de 2 800 mariniers worden daadwerkelijk ingezet bij de inzet
van de VPD’s? Welke rol spelen de ondersteunende mariniersbataljons in
de strijd tegen piraterij?
Door de doelgerichte inzet van de beschikbare defensiecapaciteit kan in
2012 het aantal VPD’s worden uitgebreid tot 50. Militairen van het Korps
Mariniers voeren aan boord van de te beveiligen schepen organieke
beveiligingstaken uit. De overige taken van de marinierseenheden komen
door de inzet van VPD’s niet in gevaar. Hoeveel mariniers in 2012
metterdaad zullen worden ingezet is afhankelijk van het aantal ingezette
VPD’s en dat staat niet op voorhand vast.
151
Hoeveel kosten brengt de marinierscampagne op Aruba met zich mee in
vergelijking met de CLAS compagnie in de West?
De kosten van beide compagnieën zijn niet rechtstreeks vergelijkbaar. De
taakstelling en samenstelling van de compagnieën verschillen en ook de
verblijfsduur van de betrokken militairen loopt uiteen. De CLAS-compagnie rouleert elke vier maanden, terwijl de militairen in de marinierscompagnie worden geplaatst voor een periode van drie jaar (met gezin) of
voor een periode van negen tot twaalf maanden (zonder gezin). Aan de
andere kant legt de roulatie in Curaçao beslag op meerdere eenheden van
het CLAS.
152
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de mate van gereedheid» van
het CLAS, waar u verantwoordelijk voor bent, en met welke indicatoren
kan deze mate van gereedheid gemeten worden?
Zie het antwoord op vraag 143.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

43

153
Wat wordt bedoeld met «de omvang en samenstelling» van het CLAS en
met welke indicatoren kan gemeten worden in hoeverre de omvang en
samenstelling van CLAS zijn zoals beoogd?
Zie het antwoord op vraag 144.
154
Kunt u toelichten welke beleidsdoorlichtingen betrekking hebben op de
beleidsartikelen 22, 25 en 26?
Zie het antwoord op vraag 123.
155
Zijn in de planning van de beleidsdoorlichtingen de jaren 2012–2016
bedoeld als start van de beleidsdoorlichting of kan de Kamer in die jaren
ook de desbetreffende publicatie verwachten?
Zie het antwoord op vraag 123.
156, 161, 165, 176, 185 en 195
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 117 miljoen bestaat?
Welke kosten vallen onder de post «overige exploitatie» en waardoor
dalen de uitgaven aan deze post?
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 145 miljoen bestaat?
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 100 miljoen bestaat?
Welke kosten vallen onder de post «overige exploitatie» en waardoor
dalen de uitgaven aan deze post?
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 156 miljoen bestaat?
De post «overige exploitatie» bestaat op de artikelen 21, 22, 23 , 25 en 26
uit opleidingen, kleding, dienstreizen, transport, werving en selectie,
schadevergoedingen, voorlichting, betalingsverkeer en verschillende
kleinere posten. De uitgaven dalen door de maatregelen uit de
beleidsbrief.
157
Waarom staan de programma-uitgaven voor 2010 en 2011 niet vermeld in
de tabel?
Zie het antwoord op vraag 147.
158
Waarom zijn de programma-uitgaven niet gespecificeerd in «operationele
eenheden» en «opleidingen» van 2012 tot 2016?
Zie het antwoord op vraag 148.
159
Waardoor wordt de enorme daling in apparaatsuitgaven tussen 2011 en
2012 precies veroorzaakt?
Zoals blijkt uit de tabel «budgettaire gevolgen van beleid» op pagina 38
stijgen de apparaatsuitgaven van het CLAS van bijna € 234 miljoen in
2011 tot € 1,1 miljard in 2012. De verandering hangt samen met de
herdefiniëring van programma- en apparaatsuitgaven in het kader van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

44

rijksbrede traject «Verantwoord Begroten». De stijging wordt hoofdzakelijk
veroorzaakt doordat de personele uitgaven, zoals salarissen en opleidingen, vanaf 2012 worden aangemerkt als apparaatsuitgaven.
160
Waardoor dalen de apparaatsuitgaven voor operationele eenheden van
2012 tot 2016?
De daling in apparaatsuitgaven bij de operationele eenheden van het
CLAS wordt voornamelijk veroorzaakt door de uitvoering van de
maatregelen uit het regeerakkoord. Dit betreft een reductie van 30 procent
op bestuur. Daarnaast hebben ook de maatregelen op het gebied van
ondersteuning en operationele capaciteit effecten op de apparaatsuitgaven van 2012 tot 2016.
161
Welke kosten vallen onder de post «overige exploitatie» en waardoor
dalen de uitgaven aan deze post?
Zie het antwoord op vraag 156.
162
Waarom staat de doelstelling van cybercapaciteiten nog niet bij de
doelstellingen van de operationele commando’s, zoals de Landmacht? Zal
de cybercapaciteit nog niet worden geïntroduceerd in 2012?
De krijgsmacht beschikt nog niet over operationele cybercapaciteiten. De
komende jaren zal Defensie haar digitale weerbaarheid versterken en het
vermogen ontwikkelen om cyber operations uit te voeren. De cybercapaciteit zal onder verantwoordelijkheid van de CDS gefaseerd worden
ingevoerd.
163
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de vereiste mate van
gereedheid» van het CLSK? Wat is de vereiste mate van gereedheid en
met welke indicatoren kan gemeten worden in hoeverre het CLSK hier aan
voldoet?
Zie het antwoord op vraag 143.
164
Wat wordt bedoeld met de «vaststelling van de omvang en de samenstelling» van het CLSK, waar u verantwoordelijk voor bent, en met welke
indicatoren kan dit gemeten worden?
Zie het antwoord op vraag 144.
165
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 145 miljoen bestaat?
Zie het antwoord op vraag 156.
166 en 179
Kunt u uitleggen waarom de begroting van de staf CLSK van 2011 naar
2012 met bijna 75% gekort wordt? In hoeverre zitten kosten van de staf
CLSK verborgen in de begroting van de operationele eenheden?
Kan nader toegelicht worden waardoor de uitgaven aan de Staf DMO zo
scherp dalen tussen 2011 (245 179 000) en 2012 (8 259 000)? Welke
verschillende uitgaven worden niet gedaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

45

De lagere uitgaven voor de verschillende staven van de defensieonderdelen in 2012 worden veroorzaakt door een herdefiniëring van het begrip
«staf». In vorige begrotingen betekende het begrip «staf» bij ieder
beleidsartikel iets anders. Dit zorgde ervoor dat er geen goede vergelijking
mogelijk was tussen de verschillende staven. Vanaf 2012 betekent het
begrip «staf» het personeel en materieel voor de ondersteuning van het
hoofd van een defensieonderdeel. Dit zijn bijvoorbeeld de afdeling
bestuursondersteuning, het kabinet, de afdeling communicatie, juridische
zaken en de directie Planning en Control. Bij het CLSK is door de
herdefiniëring bijvoorbeeld de directie Operaties als programma
aangemerkt, bij de DMO zijn de defensiebrede energie-uitgaven van
apparaat naar programma verschoven en bij het CDC zaten de uitgaven
voor de Defensie Bewakings- en Beveiligingsorganisatie (DBBO) in het
apparaat.
167 en 168
In hoeverre zijn er financiële of operationele consequenties verbonden
aan het feit dat het derde kwartaal van 2012 geen Lynx meer beschikbaar
is als maritieme helikopter? Zal er externe inhuur noodzakelijk zijn of
beschikt Defensie over eigen mogelijke middelen, zoals bijvoorbeeld de
Cougar helikopter?
Wat zijn de consequenties indien de NH-90 niet beschikbaar komt in
januari 2013; het project heeft tenslotte al vaker vertraging opgelopen? Is
extra vertraging te verwachten bij dit project en zijn er verhoogde kosten
te verwachten?
Bij de opstelling van de begroting 2012 was voorzien dat de
Lynx-helikopter inzetbaar zou zijn tot het derde kwartaal van 2012.
Inmiddels zijn maatregelen genomen waardoor thans is voorzien dat de
Lynx-helikopter inzetbaar zal zijn tot het vierde kwartaal van 2012. Naar
verwachting zal de NH-90 helikopter vanaf midden 2012 beginnen met de
uitvoering van de Search and Rescue (SAR) taken bij nacht en zal het
toestel vanaf januari 2013 de boordtaken uitvoeren. Tijdens de overgangsperiode van de Lynx-helikopter naar de NH-90 worden de wal- en de
boordtaken uitgevoerd door een Alouette uit België, de Cougar-helikopter
en de AB-412. Zoals bekend is de AB-412 niet volledig geschikt is voor de
uitvoering van de SAR-taken bij nacht. Daarom zullen de SAR-taken bij
nacht tijdelijk worden uitbesteed. Hierover bent u eerder geïnformeerd
met de brief van 22 februari 2011 (Kamerstuk 25 928, nr. 47).
De kosten die aan de vertraging bij het helikopterproject NH-90 zijn
verbonden zullen worden verrekend via het boetebeding. Momenteel
worden deze kosten geraamd op € 11,5 miljoen, inclusief de kosten van
de uitbesteding van de SAR-taken. Onlangs is gebleken dat de SAR-taken
mogelijk langer moeten worden uitbesteed dan was voorzien. Defensie
onderzoekt in verband hiermee op welke wijze kan worden voorzien in de
benodigde extra capaciteit voor SAR-taken.
169
Waarom blijft de AB 412-helikopter behouden bij het CLSK? Waarom
wordt deze helikopter niet per direct uitgefaseerd en wordt hiermee een
compleet logistieke keten opgeheven met alle bijkomende financiële
voordelen?
De AB-412 helikopter voert de SAR-taken uit en wordt ingezet voor
patiëntenvervoer. Deze taken zullen door de NH-90 helikopter worden
overgenomen. Door de latere levering van de NH-90 moet Defensie langer
doorvliegen met de AB-412.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

46

170 en 171
Kunt u een toelichting geven op het functioneren van de ministeriële
verantwoordelijkheid van drie ministers met betrekking tot beleidsartikel 24, Commando Koninklijke Marechaussee? Hoe werkt dit in de
praktijk ten aanzien van vragen rond operationele doelstelling, aansturing
en beheer?
Waarom wordt in de begroting aangegeven dat de verantwoordelijkheid
van het CKmar ligt bij drie ministers – DEF, VJ, IA? Is de minister van
Defensie, zoals in eerdere begrotingen werd gesteld, niet meer uitsluitend
verantwoordelijke minister? Waarom is hiervan afgeweken en wat
betekent dit voor de aansturing en het beheer van de Kmar?
Bij de aansturing van de Kmar wordt een onderscheid gemaakt tussen
gezag en beheer. De militaire taken en het beheer van de Kmar vallen
volledig onder de verantwoordelijkheid van de minister van Defensie. Een
groot deel van de taken van de Kmar valt echter onder het gezag van de
minister van Veiligheid en Justitie en voor Immigratie en Asiel. De
beheers- en gezagsstructuur voor de aansturing van de Kmar is
vastgelegd in het Instellingsbesluit Interdepartementale Beheer- en
Gezagstructuur Koninklijke Marechaussee (gepubliceerd in de
Staatscourant van 27 februari 2009). Hierin zijn ook de onderscheidenlijke
verantwoordelijkheden beschreven. Conform dit besluit is er een
Bestuursraad met daarin de secretarissen-generaal van Defensie,
Veiligheid en Justitie, en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
alsmede de commandant van de Kmar. De Bestuursraad gaat over het
proces van aansturing en bekostiging van de Kmar en adviseert gezag en
beheer over doelstellingen, omvang en kwaliteit.
De herinrichting van de departementen als gevolg van het regeerakkoord,
waarbij de Directie Migratie Beleid is ondergebracht bij de minister voor
Immigratie en Asiel, is aanleiding geweest om de begrotingstekst te
actualiseren en in het bijzonder de passage «Het CKmar voert haar taak uit
in de ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag» te expliciteren.
172
Waarom zijn er in 2010 en 2011 geen apparaatsuitgaven voor de Operationele eenheden vermeld?
Zie het antwoord op vraag 149.
173
Kan de tabel «Verdeling gelden naar taakvelden CKmar» worden
aangevuld met de gegevens uit 2011?
De onderstaande tabel bevat de verdeling van gelden naar taakvelden
Ckmar, aangevuld met de gegevens uit 2011:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

47

174
Wat zal de nieuwe ketenlogistiek gaan opleveren?
De wijziging van de ketenlogistiek zorgt voor een verbetering van de
doelmatigheid en de doeltreffendheid. Het resultaat is een vermindering
van de kosten van voorraden, transport- en personeel en tot een
verhoging van de leverbetrouwbaarheid. Verder wordt de ketenbesturing
over de functionele eenheden verbeterd. Het betreft de keten- en
systeemlogistieke bedrijven en de vier operationele commando’s. Ook
sluiten de (sub)processen zoals bevoorrading, transport, verwerving en
onderhoud beter op elkaar aan en worden zij gestandaardiseerd. De
financiële opbrengsten van de wijziging van de ketenlogistiek maken deel
uit van de post materieellogistiek van spoor 2 zoals opgenomen in annex
A van de beleidsbrief.
175
Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe
inhuur) heeft de DMO op 1 oktober 2011? Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur) heeft de DMO in 2012, 2013,
2014, 2015, 2016?
Zie het antwoord op vraag 17.
176
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 100 miljoen bestaat?
Zie het antwoord op vraag 156.
177
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waarom de Investeringen Defensiebreed
van € 166 miljoen in 2011, stijgt naar € 186 in 2012 tot € 368 miljoen in
2014 en wat deze post precies inhoudt? Waarom is hier sprake van een
enorme stijging van investeringen?
De meeste investeringsprojecten voor groot materieel worden in
beleidsartikel 25 DMO ingedeeld bij een van de vier operationele
commando’s. Investeringen die betrekking hebben op meer defensieonderdelen worden opgenomen onder «Investeringen defensiebreed». Voor
de jaren na 2012 is er een aantal grote defensiebrede projecten die leiden
tot een stijging van deze post, zoals de projecten Verbeterd Operationeel
Soldaat Systeem en Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

48

178
Waarom dalen de uitgaven voor «Voorzien in nieuw materiaal» tussen
2011 (980 419 000) en 2012 (844 862 000)? Waarom stijgen deze uitgaven
tussen 2013 (863 778 000) en 2014 (1 011 492 000)?
Op grond van de maatregelen in de beleidsbrief is in 2012 en 2013 minder
budget beschikbaar voor het voorzien in nieuw materieel. Vanaf 2014 is
hiervoor weer meer budget beschikbaar, waardoor meer ruimte is voor
investeringen. Het betreft onder meer de projecten AH-64D Upgrade,
Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen, Verbeterd
Operationeel Soldaat Systeem en een aantal projecten op het gebied van
de F-16.
179
Kan nader worden toegelicht waardoor de uitgaven aan de Staf DMO zo
scherp dalen tussen 2011 (245 179 000) en 2012 (8 259 000)? Welke
verschillende uitgaven worden niet gedaan?
Zie het antwoord op vraag 166.
180
Hoe kan het dat er in deze tabel ontvangsten van verkoopopbrengsten
staan vermeld terwijl eerder in de begroting aangegeven wordt dat er
geen opbrengsten uit materieel worden verwacht in de jaren 2012 en
2013?
Zie het antwoord op vraag 65.
181
Is met de afstoting van de Leopard tanks ook het nut van het TACTIS
project verdwenen, terwijl hier t/m 2012 € 84,1 miljoen in is geïnvesteerd?
Is dit waar en wordt voorzien dat dit project (deels) wordt terugverdiend
door verkoop of anderszins? Zo nee, waarom blijven de werkzaamheden
en betalingen tot en met 2012 doorgaan?
TACTIS blijft van grote waarde voor Defensie. Met het systeem worden in
een virtuele omgeving technische en tactische opleidingen en trainingen
verzorgd tot en met compagniesniveau. TACTIS bestaat uit gekoppelde
generieke en specifieke simulators en servers. Met de generieke
simulators kan een reeks wapensystemen worden nagebootst, zoals de
YPR en de Fennek. De simulator van de CV-90 wordt daar vanaf dit jaar
aan toegevoegd. Door de afstoting van de Leopard tanks wordt slechts
een deel van TACTIS overbodig. Het overbodige deel zal voor afstoting
worden aangeboden. De laatste contractuele betalingen voor het project
TACTIS worden gedaan in 2012.
182
Voor welke soort speciale operaties zullen de nieuwe Chinooks geschikt
zijn, welke we momenteel nog niet kunnen uitvoeren met de huidige
helikoptervloot? Is het niet wijs om, gezien de bestaande «capability gap»,
dit gat te vullen met meer «normale» helikopters in plaats van slechts
enkele «speciale» helikopters?
Met de verwerving van de nieuwe Chinook-helikopters wordt de helikoptervloot van Defensie uitgebreid, mede met het oog op de capability gap.
De nieuwe Chinooks kunnen worden ingezet in verschillende soorten
operaties. Het betreft zowel expeditionaire als nationale inzet in het kader
van derde hoofdtaak van Defensie. De toestellen zullen ook inzetbaar zijn
voor speciale operaties. Er worden materieelpakketten verworven voor
uiteenlopende omstandigheden, bijvoorbeeld slecht zicht of situaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

49

waarinde toestellen niet kunnen landen. Alle toestellen zullen worden
uitgerust met de voorzieningen (provisions for) om deze pakketten te
kunnen inbouwen. Hierover zal de Kamer binnenkort worden geïnformeerd met de brief over de behoeftestellingfase van het project Chinook
Midlife Update.
183
Aangegeven wordt dat het F-16 mode 5 IFF-systeem is vertraagd. Is het
mogelijk dat dit systeem pas operationeel wordt wanneer de vervanger
van de F-16 al ingefaseerd wordt in de krijgsmacht, en de F-16 dus
uitgefaseerd wordt? Waarom wordt dit project dan alsnog uitgevoerd?
De overgang naar mode 5 IFF voor offensieve wapensystemen in
Navo-verband is voorzien voor de periode 2012–2015. Ondanks de
vertraging van dit project als gevolg van aanvullende Amerikaanse eisen
zal de modificatie voor de Nederlandse F-16 vloot binnen deze periode
wordt voltooid. Dit is ruim voor de introductie van de vervanger van de
F-16 die niet voor 2019 bij Defensie zal instromen.
184
Welke investeringen zijn geraamd voor het project Vervanging F-16 en
waar staan die op de begroting?
De verplichtingen in verband met het project Vervanging F-16 worden
toegelicht met de tabellen op de pagina’s 59 en 63 van de begroting. Het
betreft de verplichtingen voor de Nederlandse deelneming aan de System
Development and Demonstration (SDD) fase van het F-35 programma,
inclusief de Nederlandse projecten, en aan het Production, Sustainment
and Follow-on Development (PSFD) Memorandum of Understanding, en
verplichtingen in het kader van de Nederlandse deelneming aan de
operationele testfase, waaronder verplichtingen voor twee testtoestellen
en bijkomende middelen.
185
Welke kosten vallen onder de post «overige exploitatie» en waardoor
dalen de uitgaven aan deze post?
Zie het antwoord op vraag 156.
186
Kunt u uiteenzetten wat de opbrengsten van de verkoop van het eerste
testtoestel zijn wanneer rekening wordt gehouden met een prijsstijging
van tien tot vijftien procent?
Om aan de operationele testfase te mogen deelnemen, moeten minimaal
twee toestellen worden aangeschaft. In het regeerakkoord is vastgelegd
dat een tweede testtoestel om die reden wordt aangeschaft. Indien
Nederland geen twee testtoestellen verwerft, zou het daarmee tevens
besluiten niet deel te nemen aan de operationele testfase. De verkoop van
een testtoestel is dan ook niet aan de orde.
In de jaarrapportage van het project Vervanging F-16 over 2010
(Kamerstuk 26 488, nr. 258) van 17 maart jl. is de mogelijke verkoopopbrengst van het eerste testtoestel geschat per december 2010. Deze
opbrengst zal naar verwachting niet worden beïnvloed door de verwachte
prijsstijging van 10 tot 15 procent, aangezien de opbrengsten vooral
worden bepaald door de relatief lagere kostprijs van F-35 toestellen uit
latere productieseries en door een afschrijving in verband met de periode
dat het toestel in gebruik zal zijn geweest.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

50

187
Kunt u voor de volgende projecten, «Cobat ID», «Nieuwe generatie
identificatiesystemen», «vernieuwing Titaan», «Vervanging grondterminals MILSATCOM», «Vervanging licht indirect vurend systeem» en
«verwerving HV-brillen» uit de tabel «Projecten in planning defensiebreed» aangeven wat de gevolgen van de vertraging zijn en welke extra
kosten met deze vertraging gemoeid zijn?
Hieronder worden per project de gevolgen van de vertraging en de
uitgaven die hiermee gemoeid zijn toegelicht.
Combat Identification.
De vertraging heeft tot gevolg dat de nieuwe operationele capaciteit een
jaar later beschikbaar komt dan werd voorzien. Met de vertraging zijn
geen extra kosten gemoeid.
Nieuwe generatie identificatiesystemen (IFF mode 5/mode S, NGIS).
Als gevolg van het uitstel komen de identificatiesystemen een jaar later
beschikbaar. Hierdoor zal Defensie langer werken met het IFF mode 4
identificatiesysteem. Met deze vertraging zijn geen extra kosten gemoeid.
Vernieuwing Titaan.
Het gevolg van de vertraging van een jaar is dat het huidige Titaan langer
in stand moet worden gehouden. Het aanbod aan componenten met
dezelfde technische staat als het Titaan dat Defensie momenteel gebruikt,
neemt af. De komende jaren kan echter nog steeds in vervanging van deze
componenten worden voorzien. Hiermee is van 2011 tot en met 2013
€ 800 000 per jaar gemoeid. Deze kosten worden in mindering gebracht
op het projectbudget.
Vervanging grondterminals MILSATCOM.
Zoals gemeld in het MPO 2011 wordt het einde van de levensduur
momenteel onderzocht. Gebleken is dat de operationele gevolgen van de
vertraging van twee jaar beperkt zijn doordat de levensduur van de
huidige mobiele landterminals langer is dan aanvankelijk werd voorzien.
Naarmate de levensduur vordert, neemt het risico van hogere kosten van
de materiële exploitatie toe. Nader onderzoek zal de mogelijke financiële
gevolgen in kaart brengen.
Vervanging licht indirect vurend systeem.
Het gevolg van de vertraging is dat de huidige 120mm mortieren twee
jaar langer dan voorzien gebruikt zullen worden. Met deze vertraging zijn
nauwelijks extra kosten gemoeid.
Verwerving HV-brillen.
Door slijtage neemt het aantal HV-brillen af. Dit heeft geen rechtstreekse
gevolgen voor de operationele inzet. Met de vertraging zijn geen extra
kosten gemoeid.
188
Bent u bekend met Amerikaanse onbemande vliegtuigen die getroffen zijn
door een computervirus? Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Is het waar dat
het computervirus alle handelingen van de bestuurders van de drones
vastlegt? Welke invloed hebben deze problemen op toekomstige plannen?
Is er een risico-inventarisatie gemaakt? Welke waarborgen zijn er?
Het is nog niet duidelijk hoe de besmetting van Amerikaanse drones in
zijn werk is gegaan en wat precies de gevolgen van de besmetting zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

51

Bij de verwerving van de MALE UAV worden hoge eisen gesteld aan de
veiligheid, de betrouwbaarheid en de beschikbaarheid van het systeem.
Een risicoanalyse maakt deel uit van dit proces.
189
Door de grote reducties in de materieelbestanden moet er veel overtollig
materieel worden afgevoerd. Wordt voor het verkoopgereed maken van
het af te stoten materieel het bedrijfsleven maximaal ingezet?
Defensie betrekt het bedrijfsleven bij het verkoopgereed maken van het af
te stoten materieel indien dat doelmatigheidswinst oplevert of indien
specifieke kennis niet of onvoldoende bij de krijgsmacht aanwezig is.
190
In 2011 is er contact geweest met mogelijke kopers. Met welke landen is
contact geweest? Is er een marktanalyse geweest? Wat was daarvan de
uitkomst? Hoe zijn ramingen voor het afstoten van overtollig materiaal
gemaakt? Welke kosten zijn verbonden aan het gereed maken van
overtollig defensiematerieel voor de verkoop? Kunt u een overzicht geven
van materieel dat overtollig is verklaard en daarbij de kosten voor zowel
opslag, beheer, onderhoud en gereedmaken voor verkoop? Worden die
kosten meegerekend in de prijs? Kunt u een overzicht geven van het
overtollig verklaarde materieel en wat de waarde van het materieel op dit
moment is?
Zie het antwoord op vraag 59.
191
Hebben zich al potentiële kopers gemeld voor de projecten in afstoting
naar aanleiding van de beleidsbrief, zoals de Mijnenbestrijdingsvaartuigen, de Leopard 2A6 Gevechtstanks, de Pantserhouwitsers, de F-16
vliegtuigen, de Cougars en Lynxs en de DC-10? Zo ja, welke landen en wat
is de voortgang van het afstotingsproces?
Zie het antwoord op vraag 59.
192
Hoort de Lynx helikopter op het strand bij Sirte (Libië) ook in het aantal
van de 20 af te stoten Lynx helikopters?
Nee, de in Libië gestrande helikopter is financieel afgeschreven.
193
Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe
inhuur) heeft het CDC op 1 oktober 2011? Hoeveel medewerkers (burgerpersoneel, militair personeel, externe inhuur) heeft het CDC in 2012, 2013,
2014, 2015, 2016?
Zie het antwoord op vraag 17.
194
Op welke manier kan de doeltreffendheid en de doelmatigheid van de
dienstverlening van het CDC gemeten worden, waar u verantwoordelijk
voor bent?
De doeltreffendheid kan worden gemeten door vooraf kaders vast te
stellen voor de dienstverlening en door middel van reguliere (management)rapportages en eventueel klanttevredenheidsonderzoeken te
bepalen of de dienstverlening binnen die kaders is uitgevoerd. De
doelmatigheid van de dienstverlening kan worden gemeten met behulp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

52

van benchmarks, waarbij de prestaties van (delen van) de dienstverlening
worden vergeleken met die van vergelijkbare dienstverleners in de markt
of van andere defensieorganisaties. Daarnaast kan de doelmatigheid
worden gemeten door de activiteiten in het kader van de sourcing agenda.
Hierbij wordt voor delen van de dienstverlening bezien of andere partijen
deze doelmatiger kunnen uitvoeren. Overigens is doelmatigheid daarbij
niet de enige relevante factor.
195
Kunt u uitgebreid uiteenzetten waaruit de post «overige exploitatie» van
bijna € 156 miljoen bestaat?
Zie het antwoord op vraag 156.
196
De post «investeringen informatievoorziening» stijgt van € 70 miljoen in
2012 naar ruim € 91 miljoen in 2014. Kunt u de stijging in deze post
toelichten? Heeft de stijging van deze post te maken met investeringen die
oorspronkelijk gepland waren voor project SPEER, maar die vanaf 2014
ten koste van de reguliere begroting vallen?
In 2012 en 2013 is de omvang van het budget voor IV-investeringen
kleiner dan in de daaropvolgende jaren omdat de bezuinigingen in 2012
en 2013 mede zijn opgevangen door kortingen op dit budget. Er is geen
relatie tussen de toename van het budget en uitgaven die oorspronkelijk
waren gepland voor het programma SPEER. Ook de huidige uitgaven voor
SPEER worden bekostigd uit het desbetreffende budget.
197
Waarom dalen de uitgaven aan «Investeringen infrastructuur» tussen 2013
(193 384 000) en 2014 (136 209 000) voor het CDC sterk? Welke investeringen worden uitgesteld of zullen niet meer worden gedaan?
Alle investeringsbudgetten, waaronder dat voor infrastructuur, zijn
verminderd als gevolg van de bezuinigingen. Het overzicht van de
infrastructuurprojecten die worden vertraagd is opgenomen in annex B
van de beleidsbrief.
198
Waarom wordt er in 2011 137 459 000 euro uitgegeven aan de post
«Exploitatie informatievoorziening» en van 2012 t/m 2016 niets?
In overeenstemming met de indeling van «Verantwoord Begroten» maken
de uitgaven op de post «exploitatie informatievoorziening» in 2012 deel
uit van de categorie apparaatsuitgaven ICT. Voor 2012 is voor ICT
€ 143 miljoen begroot.
199, 200 en 201
Waardoor wordt de stijging in uitgaven voor Staf CDC tussen 2010
(53 070 000) en 2011 (175 145 000) veroorzaakt?
Waardoor wordt de sterke stijging in totale ontvangsten tussen 2010
(68 915 000) en 2011 (164 535 000) veroorzaakt?
Waardoor wordt de daling in uitgaven voor Staf CDC tussen 2011
(175 145 000) en 2012 (20 858 000) veroorzaakt?
De stijging van de uitgaven voor de staf van het CDC tussen 2010 en 2011
wordt in het bijzonder veroorzaakt doordat in 2011 de uitgaven voor de
Defensie Bewaking en Beveiligingorganisatie (DBBO) onder de staf van
het CDC worden verantwoord. De stijging in de ontvangsten tussen 2010
en 2011 wordt vooral veroorzaakt door de hogere verkoopopbrengsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

53

Daarnaast wordt in 2011 het positieve resultaat van Ivent uit 2010 als
ontvangst op de defensiebegroting verantwoord.
202
Vanaf 2012 gaat er jaarlijkse bijna € 1 miljard naar de begroting van het
CDC, terwijl alle andere defensieonderdelen en de OPCO’s ook al een
groot deel ondersteuning in hun budget hebben. Hoe kan het zijn dat u
spreekt over de verbetering van de teeth-to-tail ratio, terwijl er zo’n nadruk
wordt gelegd op ondersteunende diensten? Wat is de toegevoegde
waarde van het CDC in vergelijking met hun budget?
De teeth-to-tail ratio verbetert doordat verhoudingsgewijs meer wordt
bezuinigd op stafcapaciteit dan op operationele capaciteit. De toegevoegde waarde kan niet in financiële termen worden uitgedrukt en kan
daarom niet worden vergeleken met het budget. Het is de bedoeling dat
het CDC de diensten zo doelmatig mogelijk uitvoert.
203
Waarom overweegt u wel het sourcen van helikopteronderhoud (direct
van invloed op de operaties), maar niet diensten die vrijelijk verkrijgbaar
zijn buiten Defensie en nu worden geleverd door het CDC? Is de grootte
van de Nederlandse krijgsmacht nu nog wel dermate dat er schaalvoordeel is wanneer Defensie dergelijke diensten zelf verzorgt?
Voor een aanzienlijk aantal diensten van het CDC voert Defensie reeds
sourcing toetsen uit of zijn deze voorzien, onder andere op het gebied van
ICT-diensten, catering en vastgoed. Tevens onderwerpt Defensie alle
voorgenomen investeringen of voorgenomen dienstverleningscontracten
met een omvang van meer dan € 25 miljoen aan een sourcing toets. Het
doel hiervan is te bepalen of door samenwerking met andere partijen de
kwaliteit van de dienstverlening kan verbeteren en de kosten kunnen
dalen.
204
Waar wordt precies op bezuinigd ten aanzien van de Divisie Personeel en
Gezondheid?
De bezuinigingen bij de divisie Personeel en Gezondheid bestaan onder
meer uit een vermindering van het personeelsbestand door doelmatiger
te werken.
205
Hoe komt het dat de Dienstgoed Vastgoed en Beveiliging als enige divisie
van het CDC in 2013 stijgt in haar totale uitgaven?
Het investeringsbudget voor vastgoed is in 2013 hoger dan in 2012. De
tijdelijke stijging is grotendeels het gevolg van een toename van het
aantal vastgoedprojecten tussen de € 5 en € 25 miljoen. Voorbeelden
hiervan zijn KKW-schermenschietbanen en Nieuwbouw EATC op
Vliegbasis Eindhoven. Het overige deel betreft projecten kleiner dan
€ 5 miljoen.
206
Waarom wordt voor de prestatie-indicatoren voor de Divisie Informatievoorziening een norm van 80% gehanteerd? Welke tekortkomingen
worden ingecalculeerd?
De prestatie-indicator van de Joint CIS Groep (JCG) is samengesteld uit
verscheidene interne prestatie-indicatoren. De meting van de prestaties
wordt gedaan aan de hand van wegingsfactoren. Zo tellen verstoringen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

54

tijdens inzet zwaarder dan verstoringen tijdens oefeningen. De norm van
80 procent is op dit moment een realistische, haalbare norm, waarbij de
risico’s zijn afgewogen tegen de inspanningen en de kosten die nodig
zouden zijn om aan een hogere norm te voldoen.
207
Wordt er bezuinigd op de Nederlandse Defensie Academie? Zo ja, waar
wordt op bezuinigd? Zo nee, waarom niet?
De bezuinigingen in 2012 en volgende jaren hebben ook gevolgen voor de
NLDA. Als gevolg van een daling van het beschikbare budget voor de
NLDA is een aantal maatregelen voorzien. Het komende jaar wordt het
opleidingsprogramma versoberd. Daarnaast wordt terughoudend
omgegaan met de vulling van vacatures. Vanaf 2013 is een personeelsreductie voorzien van bijna 20 procent. Ook wordt dan het opleidingsaanbod beperkt, worden de onderzoeksbudgetten gereduceerd en
ontstaan doelmatigheidsvoordelen door de concentratie van opleidingsinstituten in Breda.
208
Waarom is er bij het Hoger Onderhoud in Woensdrecht geen rekening
gehouden met doorlopen van een integraal vergunningstraject? Welke
extra kosten heeft dit tot gevolg gehad?
De herbelegging van het Logistiek Centrum Woensdrecht bestaat uit een
aanzienlijk aantal projecten, waarvan de planning soms zeer uiteen loopt.
Pas tijdens de uitvoering van de herbelegging is, met het oog op een
verbetering van het inzicht in de milieubelasting, door het ministerie van
Infrastructuur en Milieu besloten dat een integraal vergunningtraject moet
worden doorlopen. Als gevolg daarvan is een aantal lopende projecten
tijdelijk aangehouden. De extra kosten die hiermee gemoeid zijn bedragen
€ 262 000.
209
Welk bedrag verwacht u te besparen met de reductie van het energieverbruik bij Defensie voor de jaren 2012, 2013, 2014 en 2015?
In de jaren 2012 tot en met 2015 wordt jaarlijks voor een bedrag van
€ 8,7 miljoen aan energiebesparende maatregelen in gebouwen uitgevoerd. De gemiddelde terugverdientijd van de maatregelen is zes jaar. De
tot en met 2011 voorziene investeringen van € 11,4 miljoen leveren een
jaarlijkse besparing op van € 1,9 miljoen. De voorziene investeringen van
€ 8,7 miljoen van 2012 tot en met 2015 leveren jaarlijkse besparingen op
van € 1,45 miljoen. Daarmee worden de cumulatieve besparingen op de
energiekosten als volgt: in 2012 € 1,9 miljoen; in 2013 € 3,35 miljoen, in
2014 € 4,8 miljoen en in 2015 € 6,25 miljoen. Deze opbrengsten kunnen
als gevolg van de uitwerking van het Herbeleggingspan Vastgoed
Defensie nog wijzigen.
210
In hoeverre heeft de sluiting van een groot aantal kazernes in Den Haag
financiële gevolgen voor het project Plein/Kalvermarkt-complex? Zijn er
extra uitgaven te verwachten? Of heeft het Plein/Kalvermarkt-complex
voldoende ruimte om de sluiting van deze kazernes op te vangen? Zo ja, is
het Plein/Kalvermarkt-complex dan te groot ingeschat en wellicht te duur?
De bestuursstaf kan als gevolg van de reductie van de staven met 30
procent en de invoering van «het nieuwe werken» met minder kantoorwerkplekken toe. Hierdoor is het mogelijk ook andere onderdelen in het
Plein-Kalvermarkt Complex te huisvesten. Samen met de Frederikkazerne

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

55

kan het Plein-Kalvermarkt Complex geheel voorzien in de behoefte aan
kantoorruimte voor de regio Den Haag, zowel nu als in de voorzienbare
toekomst. Er wordt nog bekeken hoe de verschillende onderdelen worden
verdeeld over de twee locaties in Den Haag, waarbij aanpassingen aan het
lopende renovatieproject zo veel mogelijk worden vermeden.
211
Kunt u nader toelichten wat de (financiële) gevolgen zijn van uitstel van
het project District Landelijke en Buitenlandse Eenheden CKmar (DLBE) tot
2015?
De staf van het District Landelijke en Buitenlandse Eenheden CKmar
(DLBE) is gevestigd op Kamp Nieuw Milligen en delen van het district op
het complex Fort de Bilt. De voorziene nieuwbouw op Kamp Nieuw
Milligen ten behoeve van de DLBE-staf is uitgesteld. Hierdoor moet de
bestaande tijdelijke infrastructuur op Kamp Nieuw Milligen langer worden
gehuurd voor € 350 000 per jaar. Op dit moment wordt onderzocht of deze
kostenpost kan worden verminderd door aankoop van gehuurde prefabs.
Voorts moet langer gebruik worden gemaakt van de huisvesting op het
complex Fort de Bilt ten behoeve van delen van het district. De kosten van
de instandhouding van deze infrastructuur bedragen ongeveer € 150 000
per jaar.
212
Hoeveel medewerkers kent het project SPEER per 1 oktober 2011
onderverdeeld naar burgerpersoneel, militair en externe inhuur? En
hoeveel medewerkers zijn dit voor de jaren 2012, 2013, 2014 en 2015?
Op dit moment zijn 469 mensen betrokken bij het programma SPEER, van
wie 250 burgermedewerkers, 139 militairen en 80 externe medewerkers.
De 80 externe medewerkers zijn personeel van dienstverleners die
ondersteunen bij het uitvoeren van het SPEER-programma. Zij maken
geen deel uit van de organieke bezetting zoals bedoeld in het antwoord op
vraag 17. Het aantal medewerkers is afhankelijk van de voortgang van de
verschillende projecten in het programma. Zodoende kan geen overzicht
worden gegeven van de aantallen voor de komende jaren.
213
Wat zijn de verwachtingen van het nieuwe systeem @ MIGO-BORAS dat
per 1 januari 2012 in gebruik wordt genomen?
Met de ingebruikneming van @MIGO-BORAS per 1 januari 2012 versterkt
de Kmar de informatiepositie aan de binnengrenzen. Het systeem
@MIGO-BORAS ondersteunt de uitvoering van het Mobiele Toezicht
Veiligheid door de Kmar. Het wordt ingezet als selectiemiddel voor de
uitvoering van de controletaak. Naar verwachting kunnen met dit systeem
de mobiele controles in de grensregio doelmatiger en doeltreffender
worden uitgevoerd. Deze mobiele controles beogen illegaal verblijf tegen
te gaan. Zij dragen bij tot de opsporing van fraude met identiteitsdocumenten en de bestrijding van mensensmokkel en mensenhandel en
grensoverschrijdende criminaliteit.
214
Is het waar dat het Amerikaanse ministerie van Defensie het gebruik van
open source software aanmoedigt? Deelt u de mening dat om effectief
gestelde doelen te behalen, het ministerie van Defensie zijn software
sneller dan ooit moet ontwikkelen en updaten, om nieuwe dreigingen
voor te zijn en om te beantwoorden aan de steeds veranderende eisen?
Welke voordelen kan open source software hierin bieden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

56

Zie het antwoord op vraag 29.
215 en 218
Kunt u, zonder inhoudelijk in te gaan op de kosten, verklaren waarom de
geheime uitgaven in 2012 worden verdubbeld?
Heeft de enorme (structurele) stijging van de geheime uitgaven enkel te
maken met het versterken van de digitale weerbaarheid van Defensie?
Over de geheime uitgaven kan ik in het openbaar geen mededelingen
doen. Desgevraagd ben ik te allen tijde bereid de Commissie voor de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD) nader te informeren.
216
Wat valt er onder de post «Nader te verdelen» in de tabel «Nominaal en
onvoorzien»?
De belangrijkste posten zijn de reserveringen voor tegenvallers in de
uitvoering van maatregelen in het kader van het regeerakkoord, de
loonbijstelling en de ontvangsten voor de uitvoering van maatregelen in
het kader van het regeerakkoord.
217
Waardoor wordt de sterke stijging veroorzaakt in de jaren 2011
(66 072 000), 2012 (175 292 000), 2013 (302 468 000), en 2014 (547 142 000)
op de post «Uitgaven en Verplichtingen» in de tabel «Nominaal en
onvoorzien»? Waarom dalen de uitgaven en verplichtingen tussen 2015
(524 735 000) en 2016 (358 433 000)?
Defensie moet de kosten van de reorganisatie zelf dragen. In nominaal en
onvoorzien is een voorziening opgenomen voor deze uitgaven. Deze
uitgaven lopen terug na 2015, omdat tegen die tijd SBK-aanspraken
geleidelijk vervallen en steeds meer voormalige defensiemedewerkers
een nieuwe baan zullen hebben gevonden.
218
Heeft de enorme (structurele) stijging van de geheime uitgaven enkel te
maken met het versterken van de digitale weerbaarheid van Defensie?
Zie het antwoord op vraag 215.
219 en 222
Waar wordt precies op bezuinigd bij de daling van uitgaven aan wetenschappelijk onderzoek tussen 2011 (81 099 000) en 2012 (63 995 000)? Wat
zijn de gevolgen van deze bezuinigingen?
Wat is de verklaring voor de piek in uitgaven in 2011 (32 099 000, 2010:
20 663 000 en 2012: 21 996 000) op het gebied van Contractonderzoek
technologieontwikkeling?
De hogere uitgaven in 2011 ten opzichte van 2012 worden voor een deel
verklaard door budgetoverhevelingen in het kader van het project STARS,
de Maatschappelijke Innovatie Agenda (MIA) Veiligheid en de uitvoering
van het amendement-Ten Broeke (Kamerstuk 32 500 X, nr. 74). Daarnaast
speelt de daling van de doelfinanciering voor TNO een rol die met de
begroting voor 2010 is verwerkt. Over deze bezuiniging bij TNO en de
gevolgen daarvan is de Kamer op 28 januari 2010 (Kamerstuk 27 830,
nr. 71) geïnformeerd.
220
Waardoor wordt de grote stijging in milieu-uitgaven in 2012 (5 481 00),
2013 (7 043 000) en 2014 (8 526 000) veroorzaakt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

57

Er is geen sprake van een stijging van het milieubudget. Als gevolg van de
taakstellingen bij Defensie is het milieubudget in 2011 en 2012 ten
opzichte van 2010 juist met € 3 miljoen gekort en in 2013 met
€ 1,5 miljoen. In 2014 komt het milieubudget weer op het niveau van
2010.
221, 224, 225, 226 en 231
Kunt u toelichten waarom er niet voor is gekozen om de uitgaven voor
pensioenen en uitkeringen, de wachtgelden en inactiviteitwedden, de SBK
gelden en de ziektekostenvoorziening op artikel 90 algemeen te plaatsen,
zoals in de vorige begroting? Is naar uw mening op deze wijze een
vergelijking mogelijk met de andere departementen ten aanzien van de
uitgaven van het centraal apparaat?
Welke posten zijn er vanuit welke artikelen naar artikel 91 verplaatst?
Wat is het voordeel van het beleidsartikel 91 en welke kosten zijn er
verbonden aan de instelling van dit artikel?
Waarom is er niet eerder voor gekozen om een beleidsartikel Centraal
apparaat toe te voegen aan de defensiebegroting?
Kunt u toelichten waarom er voor is gekozen om naast personele en
materiële uitgaven ook posten, zoals pensioen en SBK-gelden, op
artikel 91 op te nemen welke samenhangen met de verschillende
defensieonderdelen?
De toevoeging van een Centraal Apparaatsartikel maakt deel uit van het
rijksbrede traject «Verantwoord Begroten» dat begin dit jaar is begonnen.
Volgens de definitie van apparaatsuitgaven zoals vastgesteld door het
ministerie van Financiën vallen alle personele uitgaven onder apparaatsuitgaven. Daarom zijn de uitgaven voor de MIVD, de pensioenen en
uitkeringen, wachtgelden, inactiviteitswedden, SBK-gelden en de
ziektekostenverzekering vanaf 2012 van het niet-beleidsartikel 90
Algemeen naar het niet-beleidsartikel 91 Centraal Apparaat verschoven.
Het voordeel van dit artikel is dat overzichtelijk gepresenteerd wordt welke
uitgaven Defensie doet voor het centrale apparaat. Op deze wijze is ook
een vergelijking mogelijk tussen de verschillende departementen. Er zijn
geen kosten verbonden aan de instelling van dit artikel, aangezien het de
reguliere werkzaamheden van de Hoofddirectie Financiën en Control
betreft.
222
Wat is de verklaring voor de piek in uitgaven in 2011 (32 099 000, 2010:
20 663 000 en 2012: 21 996 000) op het gebied van Contractonderzoek
technologieontwikkeling?
Zie het antwoord op vraag 219.
223
Kunnen de bilaterale en multilaterale activiteiten van Defensie met een
focus op Afrika niet beter worden gefinancierd door de begroting van
Buitenlandse Zaken/OS?
Afhankelijk van de aard van de inzet wordt een passende financieringsbron aangewend. De inzet in het kader van de bevordering van de
internationale rechtsorde wordt gefinancierd uit de HGIS-voorziening voor
crisisbeheersingsoperaties binnen beleidsartikel 20. Internationale
oefeningen worden gefinancierd uit het oefenbudget. Bij andersoortige
inzet kunnen andere financieringsbronnen aan de orde zijn, zoals de
begroting voor ontwikkelingssamenwerking en internationale
financiering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

58

224
Welke posten zijn er vanuit welke artikelen naar artikel 91 verplaatst?
Zie het antwoord op vraag 221.
225
Wat is het voordeel van het beleidsartikel 91 en welke kosten zijn er
verbonden aan de instelling van dit artikel?
Zie het antwoord op vraag 221.
226
Waarom is er niet eerder voor gekozen om een beleidsartikel Centraal
apparaat toe te voegen aan de defensiebegroting?
Zie het antwoord op vraag 221.
227
Wat zijn de gevolgen van de grote daling in personeelsuitgaven bij de
MIVD tussen 2012 (142 654 000) en 2013 (124 213 000)? Welke taken
worden afgestoten en wat zijn hier de gevolgen van?
Het betreft hier de budgetten voor personeelsuitgaven in 2013 en 2014
voor zowel de MIVD als de Bestuurstaf. De daling tussen 2013 en 2014 is
het gevolg van de verkleining van de Bestuursstaf als gevolg van de
maatregelen in de beleidsbrief. De MIVD stoot geen taken af maar de
verkleining van de staf heeft wel gevolgen voor zijn producten en
diensten.
228
Kunnen de taakstellingen op het gebied van personeel en materieel in het
centraal apparaat wél individueel geïdentificeerd worden? Zo nee,
waarom niet?
De taakstellingen zijn integraal verwerkt in de budgettaire kaders per
artikel. Dit geldt ook voor het personeel en het materieel zoals begroot op
het niet-beleidsartikel 91 Centraal Apparaat. Daardoor zijn de taakstellingen op personeel en materieel niet meer apart te onderscheiden.
229
Wat betekenen de structurele stijgingen in pensioenen en uitkeringen voor
de uitgaven van Defensie in zijn algemeen?
De structurele stijging in pensioenen en uitkeringen is al verwerkt in
voorgaande begrotingen en heeft daarom geen effect op andere
voorziene defensie-uitgaven.
230
Zijn de streefcijfers voor de Bestuursstaf al bekend naar aanleiding van de
numerus fixus? Zo ja, kunnen deze naar de Kamer worden gestuurd?
Het functiebestand van de bestuursstaf (inclusief de MIVD) zal van 2 178
functies in april 2011 dalen naar 1 621 in 2016.
231
Kunt u toelichten waarom er voor is gekozen om naast personele en
materiële uitgaven ook posten, zoals pensioen en SBK-gelden, op
artikel 91 op te nemen welke samenhangen met de verschillende
defensieonderdelen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

59

Zie het antwoord op vraag 221.
232
Waardoor wordt de enorme stijging in apparaatuitgaven voor de
niet-beleidsartikelen tussen 2011 (128 653 000) en 2012 (1 475 982 000)
veroorzaakt?
Zoals blijkt uit de totaaltabel Apparaatsuitgaven Defensie op pagina 86
stijgen tussen 2011 en 2012 de apparaatsuitgaven bij het centrale
apparaat. Deze stijging wordt veroorzaakt door de herdefiniëring van
programma- en apparaatsuitgaven in het kader van het rijksbrede traject
«Verantwoord Begroten». De stijging wordt hoofdzakelijk veroorzaakt
doordat de personele uitgaven, zoals salarissen, pensioenen en
SBK-gelden, vanaf 2012 worden aangemerkt als apparaatsuitgaven. Zie
ook het antwoord op vraag 221.
233
Is het huidige besturingsmodel met zoveel lagen (bestuursstaf, OPCO staf,
onderdeelsstaf) nog wel toegesneden op de nieuwe flexibele krijgsmacht
of is het slechts een «rubberen» tussenlaag uit oude tijden die de
bedrijfsvoering slechts nodeloos vertraagt en dient deze laag te
verdwijnen? Overweegt u de krijgsmacht in te richten naar effecten, gelijk
zoals dit gebeurt tijdens de inzet van de krijgsmacht in crisisbeheersingsoperaties?
Met het nieuwe besturingsmodel gaat Defensie anders werken in de
besturing, de bedrijfsvoering en de controlefunctie. De werkwijze wordt
eenvoudiger, duidelijker en meer op hoofdlijnen. Voorts wordt met 30
procent aanzienlijk gesneden in de staven. Alle uitvoeringsgerelateerde
activiteiten worden ontvlochten uit de bestuursstaf. Door programmatisch
samenwerken tussen beleidsafdelingen en de uitvoeringsonderdelen zal
worden gewaarborgd dat innovaties en beleidsinitiatieven de operationele
eenheden zo goed mogelijk ondersteunen.
De inzet van de krijgsmacht wordt beoordeeld op de behaalde resultaten.
Op grond daarvan zal het beleid nader worden uitgewerkt. Deze werkwijze
is ook voorzien voor de reguliere bedrijfsvoering. Wel stellen wet- en
regelgeving meer eisen aan de reguliere bedrijfsvoering en staat daar
doelmatigheid voorop, terwijl de operationele inzet vooral doeltreffend
moet zijn.
234 en 235
Waarom zijn er geen «rentebaten» en «vrijval voorzieningen» voor de
jaren 2011–2016 bij de Defensie Telematica Organisatie (DTO)?
Waarom zijn er geen «dotaties voorzieningen» en «buitengewone lasten»
voor de jaren 2011–2016 bij de Defensie Telematica Organisatie (DTO)?
Rentebaten ontstaan door het plaatsen van overtollige liquiditeit op
deposito bij het ministerie van Financiën. Dergelijk baten worden niet in
een begroting opgenomen omdat op voorhand niet is te zeggen of
overtollige liquiditeit zal ontstaan. Vanaf 2011 wordt geen voorziening
meer getroffen voor wachtgelden. Deze kosten worden vanaf 2011
verantwoord door het moederdepartement. Buitengewone lasten worden
niet geraamd want deze kunnen ontstaan gedurende het uitvoeringsjaar.
236
Waardoor is het saldo baten-lasten van de Defensie Telematica Organisatie (DTO) in 2010 positief uitgevallen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

60

Het saldo van baten en lasten is in 2010 positief uitgevallen doordat de
kosten gedaald zijn terwijl de dienstverlening gelijk is gebleven. De kosten
zijn onder meer gedaald door reorganisaties die de overhead hebben
teruggedrongen, het vrijwel geheel afbouwen van de geraamde inhuur en
het uitstel van vervangingsinvesteringen in afwachting van nieuwe
technologie.
237
Op welke manier moet «Vte’n totaal» van de doelmatigheidsindicatoren
van de Defensie Telematica Organisatie (DTO) en de hierna volgende
cijfers worden geïnterpreteerd?
Dat aantal betreft de voltijds equivalenten (burgers en militairen) die naar
verwachting de komende jaren werkzaam zullen zijn bij de batenlastendienst DTO.
238
Kunt u toelichten welke kosten worden gerekend onder de post «kosten
per werkplek»?
De «kostenprijs per werkplek» bestaat uit de kosten die worden gemaakt
om binnen Defensie een werkplek aan medewerkers beschikbaar te
stellen. Dit betreft kosten van de apparatuur en de standaard software
maar ook van het account, het netwerk en de vaste telefonie. De kosten
van beheer, beveiliging en onderhoud maken hier eveneens deel van uit.
239 en 243
Waarom zijn de posten «opbrengst overige departementen», «opbrengst
derden», «mutatie onderhandelen werk», «vrijval voorzieningen» en
«bijzondere baten» bij de Dienst Vastgoed Defensie (DVD) leeg vanaf
2012?
Kunt u voor de jaren 2011–2016 inzichtelijk maken welke overige
opbrengsten er zijn voor de post Defensie Vastgoed Organisatie?
De opbrengsten van overige departementen en derden zijn de komende
jaren gering. Incidentele opbrengsten van overige departementen en
derden komen in de realisatie tot uitdrukking. De «mutatie onderhanden
werk» is naar verwachting nihil. De vrijval voorzieningen wordt niet meer
geraamd omdat de wachtgeldvoorzieningen door het moederdepartement
zijn overgenomen. Bijzondere baten en lasten zijn posten die in het
algemeen betrekking hebben op een vorig boekjaar, zoals eindafrekeningen in de omzet en correctieboekingen. Naar verwachting blijven de
baten en lasten in evenwicht.
240
Hoe is het percentage van het «saldo van baten en lasten» in de doelmatigheidsparagraaf Dienst Vastgoed Defensie tot stand gekomen?
Dit percentage in de tabel op pagina 97 is berekend op basis van de tabel
«begroting van baten en lasten» op pagina 93. Het «saldo van baten en
lasten» onderaan de tabel op pagina 93 is berekend als percentage van de
daarboven vermelde «totale baten».
241
Waarom zijn er geen «kostprijzen per product Dienst Vastgoed Defensie»
weergegeven voor de jaren 2012–2016?
De kostprijzen per product Dienst Vastgoed Defensie»voor 2012 tot en met
2016 zijn gelijk aan die van 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

61

242
Waardoor daalt de projecttevredenheid bij de Dienst Vastgoed Defensie en
wat wordt er aan gedaan om deze daling te stoppen en te zorgen voor een
toename van de projecttevredenheid?
De norm voor projecttevredenheid stijgt ten opzichte van de begroting
voor 2011. Daarnaast scoort de DVD op dit moment met 97 procent ruim
boven de norm voor projecttevredenheid. In de ontwerpbegroting 2012 is
een lager percentage opgenomen voor de jaren 2012 en verder vanwege
de verwachte invloed van de reorganisatie.
243
Kunt u voor de jaren 2011–2016 inzichtelijk maken welke overige
opbrengsten er zijn voor de post Defensie Vastgoed Organisatie?
Zie het antwoord op vraag 239.
244
Waarom staan er vanaf 2012 geen rentelasten begroot voor Paresto?
Paresto verwacht geen leningen aan te gaan voor investeringen.
Eventuele investeringen worden vanuit het eigen vermogen gefinancierd.
245
Waar in artikel 91 zijn de kosten voor de Stichting Ziektekostenverzekering
Krijgsmacht (SZVK) terug te vinden?
De kosten van de Stichting Ziektekostenverzekering Krijgsmacht zijn te
vinden in de begroting en het jaarverslag van de Stichting. Defensie
draagt bij aan de kosten van de Stichting door middel van de werkgeversbijdrage in de ziektekostenpremie voor militairen. Deze werkgeversbijdrage maakt deel uit van de personele uitgaven van de defensieonderdelen en van de overige exploitatie op artikel 91 (VIVO-schade).
246 en 247
Waar in artikel 90 zijn de kosten en opbrengsten voor «zorg en nazorg»
voor veteranen terug te vinden?
Waar in beleidsartikel 26 zijn de kosten voor «zorg en nazorg» voor
veteranen terug te vinden?
De uitgaven en ontvangsten voor «zorg en nazorg» voor veteranen zoals
vermeld op de pagina’s 104 tot en met 106 zijn niet terug te vinden op
niet-beleidsartikel 90 zoals abusievelijk vermeld op pagina 104, maar in
niet-beleidsartikel 91 Apparaatsuitgaven onder «Pensioenen en Uitkeringen». De «zorg en nazorg» voor veteranen op beleidsartikel 26 wordt
begroot onder de overige exploitatie van «ondersteuning operationele
eenheden» onder apparaatsuitgaven.
248
Waarom is de schadeloosstelling voor de zogenaamde groep «oude
veteranen», naar aanleiding van de brief van de Nationale Ombudsman
van juni 2010, nog steeds niet uitbetaald? Kunt u aangeven wanneer dit
gaat gebeuren? Zo nee, waarom niet?
De Nationale Ombudsman heeft geen schadevergoedingsregeling voor
«oude veteranen» voorgesteld, maar een kader voor het overleg met de
centrales van overheidspersoneel over een dergelijke regeling. Dit overleg
kan pas beginnen wanneer de benodigde financiële dekking is gevonden.
De defensiebegroting biedt hier voor geen ruimte. Het bijeenbrengen van
de benodigde financiële middelen is nog steeds onderwerp van aandacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

62

249
Waarom is er voor gekozen in de begroting 2012 geen bijlage «overzichtsconstructie van de uitgaven voor de derde hoofdtaak van Defensie binnen
de defensiebegroting» op te nemen, zoals wel het geval was in 2011?
Met de verandering van het oude artikel 20 Crisisbeheersingsoperaties
naar een artikel 20 Inzet is in de ontwerpbegroting 2012 alle exogeen
gefinancierde inzet verenigd in één artikel. Dit betreft ook de uitgaven in
het kader van de derde hoofdtaak van Defensie.
250
Kan een overzicht worden gegeven van DIS technologiegebieden bij DMP
projecten die in 2012 aan de orde komen?
In de DIS worden zes technologiegebieden geïdentificeerd. Het betreft C4I,
sensorsystemen, geïntegreerd platformontwerp, ontwikkeling en
fabricage, elektronica en mechatronica, geavanceerde materialen en
simulatie, training en kunstmatige intelligentie. In 2012 komen de zes
technologiegebieden in meer of mindere mate allemaal aan de orde bij de
projecten waarover Defensie op grond van het Defensie Materieel Proces
rapporteert.
251
Welke contracten zijn al gesloten in het kader van het uitbesteden van
onderhoud aan de CV-90 en de Viking? Welke zijn in voorbereiding?
Voor de CV-90 bestaan een afroepcontract voor de herbevoorrading van
reservedelen en een contract voor ondersteuning bij het hoger
onderhoud, zoals schadeherstel en herstel van defecte componenten.
Tevens is een contract in voorbereiding voor de uitbesteding van het
onderhoud aan onderwijsleermiddelen voor de CV-90, en zijn plannen in
ontwikkeling om een deel van het middenniveau onderhoud uit te
besteden.
Een deel van het hoger onderhoud voor de Viking wordt uitgevoerd door
de firma Hägglunds. Onlangs zijn niet-reguliere onderhoudswerkzaamheden uitbesteed. De werkzaamheden na de inzet in Afghanistan zijn
grotendeels – in opdracht van Hägglunds – uitgevoerd door de firma Van
Halteren. Daarbij is ondersteuning geleverd door personeel van het
Instandhoudingsbedrijf Landsystemen (IBL). De werkzaamheden na de
inzet in Tsjaad zijn uitgevoerd door het IBL, met ondersteuning van
personeel van Hägglunds. Er zijn geen uitbestedingscontracten voor de
Viking in voorbereiding.
252, 253, 254 en 255
Waarom zijn de uitgaven die in de bijlage Defensie Industrie Strategie
(DIS) staan vermeld niet opgenomen in een (meerjaren) overzicht? Kan dit
alsnog worden gedaan? Zo nee, waarom niet?
Kunt u een overzicht geven van de uitgaven die zijn gedaan ter bevordering van de mogelijkheden van de Defensie Gerelateerde Industrie (DGI)
en het versterken van de DGI op kansrijke gebieden voor de jaren 2008,
2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016? Zo nee, waarom niet?
Hebben de initiatieven die in 2011 moesten bijdragen tot de internationale
positionering van de DGI de gewenste effecten gehad? Zo ja, kunt u hier
een overzicht van geven? Zo nee, waarom niet?
Op welke wijze is de DIS verankerd in het verwervingsproces?
De Defensie Industrie Strategie (DIS) beschrijft de mogelijkheden voor de
Nederlandse defensiegerelateerde industrie een positie te verwerven in
nationale en internationale netwerken voor de ontwikkeling, productie en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

63

instandhouding van defensiematerieel. De defensiegerelateerde industrie
is zelf verantwoordelijkheid voor de verwerving van deze positie. Defensie
bevordert deze positie door de inzet van bestaande en nieuwe instrumenten, mogelijk in samenwerking met het ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie. Het betreft vooral de inzet van bestaande
instrumenten, zoals de koppeling van R&D-instrumenten aan de prioritaire
technologiegebieden. De betrokken ministeries zullen nog onderzoeken
hoe de kansen voor de Nederlandse industrie verder kunnen worden
vergroot in het licht van de richtlijn over aanbesteding op het gebied van
defensie en veiligheid (richtlijn nr. 2009/81/EG).
Veel van de uit de Defensie Industrie Strategie (DIS) voortvloeiende
instrumenten zijn niet van financiële aard. Daarnaast is er geen overkoepelend budget voor instrumenten waar wel uitgaven aan zijn verbonden.
Afhankelijk van de inzet van het instrument worden de uitgaven gefinancierd door de betrokken defensieonderdelen en ministeries. Dat levert dan
ook een enigszins versnipperd beeld op van – soms kleinere –
uitgavenposten.
De Defensie Industrie Strategie (DIS) wordt in 2012 door Defensie en
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie geëvalueerd. Daarbij zal ook
de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid worden
betrokken. Uit de resultaten van de evaluatie zal blijken of de initiatieven
die moeten bijdragen tot de internationale positionering van de DGI de
gewenste resultaten hebben opgeleverd.
256
Wordt bij de prioritaire technologiegebieden van de DIS de aanbestedingsregels van art. 346 toegepast? Zo nee, waarom wordt een andere lijn
gevolgd dan het Verenigd Koninkrijk?
Ja. In overeenstemming met de motie-Ten Broeke c.s. (9 december 2010,
Kamerstuk 32 500 X, nr. 57) moet Nederland gebruik blijven maken van de
mogelijkheden die artikel 346 van het Verdrag van de werking van de
Europese Unie (VWEU) biedt om aan te besteden op grond van het
principe «militair tenzij». Indien aan de vereisten wordt voldaan, zal
Nederland een beroep doen op dit artikel. Dit geldt ook voor de
verwerving van materieel op de prioritaire technologiegebieden.
257
Hoe wordt de positie van de Nederlandse industrie gewaarborgd binnen
het JSF-project nu de oorspronkelijke planning niet wordt nagestreefd?
Heeft dit gevolgen voor de verwachte orders voor productie en komt
daarmee de business case in gevaar?
Zoals gemeld in de jaarrapportage Vervanging F-16 over 2010 (Kamerstuk
26 448, nr. 258) zijn in 2006 afspraken gemaakt met Lockheed Martin over
de potentiële productieomzet. Met de motorenproducenten zijn vergelijkbare afspraken gemaakt. In de afspraken is vastgelegd hoe de
Nederlandse industrie op basis van best value kan worden ingeschakeld
bij de productie voor het programma. De bijbehorende Industrial
Participation Plans worden halfjaarlijks door Lockheed Martin in overleg
met het ministerie van EL&I geactualiseerd. De aanpassing van de
Nederlandse planning wordt in de eerstvolgende cyclus verwerkt waarna
eventuele effecten in kaart kunnen worden gebracht. De verplaatsing van
productie naar latere jaren heeft voor de Nederlandse industrie tot gevolg
dat productieomzet later wordt behaald. Er is geen rechtstreeks verband
tussen bestelreeksen van partnerlanden en de business case.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

64

De afdracht van de Nederlandse industrie aan de Staat betreft de omzet
niet alleen voor toestellen van partnerlanden, maar ook voor die van
derde landen. Verder is begin 2010 met de industrie overeengekomen dat
de business case niet meer zal worden herijkt. De brief van 17 januari jl.
(Kamerstuk 26 488, nr. 253, antwoord op vraag 47) gaat hier nader op in.
258
Is het niet naleven van de oorspronkelijke planning in het JSF-project een
bedreiging voor de positie van Nederland in de instandhoudingsfase? In
hoeverre kan bij een kleine vertraging decennia aan werk en inkomsten
voor Nederland in gevaar komen, zowel bij de productie als bij de
instandhouding?
De Nederlandse ambities voor de instandhouding en de verwerkelijking
daarvan zijn mede afhankelijk van besluitvorming van Europese landen
over de F-35. Als andere landen eerder dan Nederland overgaan tot de
aanschaf van productietoestellen en tevens investeren in instandhoudingscapaciteit kan dat van invloed zijn op de verwerkelijking van de
Nederlandse ambities. Deze landen hebben echter met dezelfde vertragingen in de productie van de F-35 te maken als Nederland. De Europese
markt voor de instandhouding van de F-35 is beperkt. Mede daarom zijn
over de instandhouding van de F-35 in Europa tussen de Europese
partnerlanden gezamenlijk afspraken gemaakt in het Production &
Sustainment (P&S) MoU.
259
Waar zijn de uitgaven begroot voor het FES-project STARS?
Deze uitgaven worden verantwoord ten laste van niet-beleidsartikel 90.
Zoals gesteld op pagina 81 van de defensiebegroting 2012 is voor dit
project in de periode van 2011 tot en met 2015 ongeveer € 18 miljoen
gereserveerd.
260
Waar zijn de uitgaven begroot die worden gedaan in het kader van het
«Joint Investment Program» (JIP) van het Europese Defensie Agentschap
(EDA)?
Defensie neemt deel aan drie Joint Investment Programs (JIP’s). Het
bedrag dat is gemoeid met het JIP Force Protection komt ten laste van
niet-beleidsartikel 91, Centraal Apparaat. De uitgaven aan de JIP’s voor
Unmanned Maritime Systems en voor CBRN worden gefinancierd uit
niet-beleidsartikel 90, Algemeen. Defensie is van plan deel te nemen aan
de JIP’s voor Unmanned Aerial Systems en voor Cyber Security. De
kosten van deze JIP’s zullen ook ten laste worden gebracht van niet-beleidsartikel 90, Algemeen.
261
Kan al voor de evaluatie van de DIS worden geconcludeerd dat deze is
uitgevoerd of ligt het voor de hand eerst de resultaten van de evaluatie af
te wachten?
Defensie wacht de resultaten van de evaluatie af.
262
Hoe is het negatieve verschil te verklaren tussen het «totaaloverzicht van
uitgaven voor veteranen erkenning en waardering», respectievelijk het
«totaaloverzicht van uitgaven voor zorg en nazorg van veteranen», in de
begrotingen van 2011 en 2012? Wordt er bezuinigd op veteranenbeleid- en
zorg?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

65

Defensie bezuinigt niet op de uitvoering van het veteranenbeleid en de
veteranenzorg. De uitgaven voor de ondersteuning van veteranenaangelegenheden stijgen in 2012. In 2011 worden ondermeer de projecten voor
de instandhouding van het veteranenregistratiesysteem en de ondersteuning invoering defensiepas voltooid. Ook dalen de uitgaven voor
onderzoek in 2012. De vermindering van de pensioenuitgaven wordt
veroorzaakt door een daling van het aantal uitkeringsgerechtigden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 14

66