Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

137
Vragen van het lid Jasper van Dijk (SP) aan de Staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid en de Minister van Financiën over sociale minima
die er op achteruit gaan en dat veel meer Nederlanders in armoede leven dan
we denken (ingezonden 1 september 2017).
Antwoord van Staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken en Werkgelegenheid),
mede namens de Minister van Financiën (ontvangen 9 oktober 2017).
Vraag 1
Kent u het bericht in De Correspondent «Er leven veel meer Nederlanders in
armoede dan we denken»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wat gaat u doen om de mensen met schulden en adreslozen die in armoede
leven, maar onzichtbaar zijn in de cijfers, door het Centraal Plan Bureau (SCP)
en Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) bij de armoedecijfers in beeld te laten
brengen?
Antwoord 2
Het Centraal Bureau voor de Statistiek en het Sociaal Cultureel Planbureau
brengen beide regelmatig rapportages over armoede uit. Deze rapportages
zijn van waarde omdat ze inzicht geven in de groep die aan de onderkant van
de inkomensverdeling zit. Niet alles is echter in cijfers te vangen; de huidige
meetmethoden en onderliggende datasets laten niet toe dakloze «huishoudens» mee te nemen wanneer deze niet bij een gemeente staan ingeschreven. Schulden worden meegenomen als negatieve vermogensinkomsten,
zoals rentelasten van een lening. Betalingsachterstanden of terugbetalingen
voor bijvoorbeeld te veel ontvangen toeslagen worden echter niet meegenomen. Ook andere relevante data voor het volledige «armoedeplaatje» zijn niet
meegenomen, zoals aanvullende inkomensondersteuning vanuit de
gemeente.

1

ah-tk-20172018-137
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2017

https://decorrespondent.nl/7199/er-leven-veel-meer-nederlanders-in-armoede-dan-we-denken/
433101191501-c454030c

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

Het is bij de overheid bekend dat niet alle groepen, zoals adreslozen en
mensen met schulden, volledig meegeteld worden in de data die het CBS en
het SCP verzamelen. Beide bureaus zijn volledig onafhankelijk en bepalen
hun eigen werkprogramma en methodes. Wel wordt er door SZW regelmatig
overleg gevoerd met zowel CBS als SCP om ontwikkelingen en kennisbehoeften te bespreken met als doel de datasets zo volledig mogelijk te maken.
Daarom wordt er door de overheid – al dan niet via deze partijen – regelmatig
aanvullend (kwalitatief) onderzoek gedaan naar specifieke kwetsbare groepen.
«Huishoudens in de rode cijfers» is daar een voorbeeld van.
Vraag 3
Hoeveel procent van de mensen die schulden hebben (naar schatting 1–1,5
miljoen) leeft onder de armoedegrens? Wat gaat u doen om deze mensen in
beeld te brengen?
Antwoord 3
Deze groep is in beeld gebracht door onderzoeksbureau Panteia in het
rapport «Huishoudens in Rode cijfers». Dit rapport geeft een beeld van de
inkomenspositie van de huishoudens met problematische schulden (circa
540.000 huishoudens). Hiervan heeft 11% een netto maandinkomen tot 1.000
euro en 49% een netto maandinkomen tussen de 1.000 tot 2.000 euro. 40%
heeft een netto maandinkomen dat hoger ligt dan 2.000 euro.2
Vraag 4
Hoeveel mensen moeten rondkomen van de «beslagvrije voet»?
Antwoord 4
Op deze vraag is niet eenvoudig een antwoord te geven. Er zijn geen
gegevens beschikbaar waaruit blijkt hoeveel mensen gedurende een zekere
periode van de beslagvrije voet moeten leven. Op basis van beschikbare
cijfers van gerechtsdeurwaarders en van de Belastingdienst, de voornaamste
beslagleggende partijen, kan wel een indicatie worden gegeven van het
aantal situaties waarin de beslagvrije voet een rol speelt. Zo schat de KBvG
dat haar leden jaarlijks circa 400.000 keer loonbeslag leggen en maakt de
Belastingdienst daarnaast circa 150.000 keer per jaar gebruik van haar
bevoegdheid tot het doen van een loonvordering op basis van artikel 19
Invorderingswet 1990 (IW 1990). Deze aantallen kunnen echter niet eenvoudig
bij elkaar worden opgeteld, omdat hierin ook samenloopsituaties van
meerdere beslagen tegelijkertijd en elkaar opvolgende korte beslagen zijn
verwerkt.
Ook het onderzoek naar de groep personen die te maken hebben met
derdenbeslag3 dat het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in
het kader van de beleidsvorming rond de Wet vereenvoudiging beslagvrije
voet heeft laten uitvoeren, heeft daar geen goed antwoord op kunnen geven.
Het onderzoeksbureau kwam uiteindelijk tot een indicatieve schatting van in
ieder geval 275.000 personen die met een (vorm van) beslag en dus van de
beslagvrije voet moeten rondkomen. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat
het onderzoek ook liet zien dat in circa een derde van alle gevallen het beslag
korter duurt dan een half jaar, waardoor de betrokkene een relatief korte
periode vanuit de beslagvrije voet in zijn levensonderhoud moet voorzien.
Vraag 5
Zijn daklozen meegeteld bij de armoedecijfers van het SCP?
Antwoord 5
De armoedecijfers van het SCP zijn deels gebaseerd op het Inkomenspanelonderzoek van het CBS (IPO). Voor het IPO trekt het CBS een steekproef uit de
populatie van alle personen die in de Basisregistratie Personen (BRP) zijn
ingeschreven. Dak- en thuislozen die niet staan ingeschreven, worden niet
meegeteld. Voor zover dak- en thuislozen bij een gemeente staan ingeschreven (via bijvoorbeeld Leger des Heils adressen, sociale dienstadressen of
gemeentehuis), worden ze in principe meegeteld in de armoedecijfers van het

2
3

Panteia, Huishoudens in Rode Cijfers 2015. P.110.
Profielschets beslagenen, februari 2016, p. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

SCP. Daarbij dient wel te worden opgemerkt dat huishoudens waarvoor het
inkomen niet wordt waargenomen, buiten publicaties blijven. Het is daardoor
mogelijk dat ook ingeschreven dak- en thuislozen uiteindelijk niet of slechts in
beperkte mate tot de doelpopulatie behoren.
Vraag 6
Hoe verklaart u het hoge aantal van 500.000 Nederlanders in de categorie
«vertrokken onbekend waarheen» en de grote stijging van dit aantal de
afgelopen periode?
Antwoord 6
Uit navraag bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK) blijkt dat het aantal «vertrokken onbekend waarheen» al een aantal
jaren stabiel toeneemt met ongeveer 25.000 per jaar. De stijging van het
aantal «vertrokken onbekend waarheen» is eerder geconstateerd en gecommuniceerd4 naar aanleiding van onderzoek door het CBS. De verklaring
hiervoor is, dat het hier gaat om een vast deel van de jaarlijkse stroom
emigranten dat niet bij de Basisregistratie Personen (BRP) opgeeft dat zij
Nederland verlaten. Die jaarlijkse stijging heeft geen direct verband met
mensen die zich «zoek» zouden maken in Nederland. Afgerond staan volgens
de laatste telling 500.000 personen geregistreerd als «vertrokken onbekend
waarheen» in de Basisregistratie Personen.
Vraag 7
Bent u bereid een regeling met meldpunt voor deze groep mensen in het
leven te roepen, waarbij zij worden geholpen met hun schulden en met een
nieuwe start?
Antwoord 7
Indien iemand voor schuldhulpverlening in aanmerking wil komen kan hij
zich wenden tot de gemeente. Voor zover hij niet beschikt over een woonadres, kan hij zich dan registreren op een door de gemeente voor deze
gevallen beschikbaar te stellen postadres. Het meldpunt waar u naar vraagt
bestaat dus al.
Vraag 8
Wat gaat u doen om naast inkomen ook bezit (negatief dan wel positief) in
beeld te laten brengen door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) om
zo een accurater inzicht te krijgen in de armoede in Nederland en in de
verdeling van bezit?
Antwoord 8
De huidige armoedestatistiek is op basis van het inkomen. Bezit wordt
meegenomen wanneer hier inkomen uit verondersteld kan worden, zoals
rendement (positief inkomen) of rentelasten (negatief inkomen). Het CBS
rapporteert hier al uitvoerig over, bijvoorbeeld in armoedepublicaties zoals
«Armoede en Sociale Uitsluiting 2015». Uit deze publicatie blijkt onder andere
dat een op de vijf huishoudens met een laag inkomen een vermogen heeft
van meer dan € 50.000.5
Vraag 9
Wanneer komt er een nieuwe update van «Armoede in kaart» van het SCP?
Onderschrijft u dat jaarlijkse verstrekking van armoedecijfers wenselijk is?
Antwoord 9
Het SCP heeft het voornemen elk jaar een nieuwe versie van de online
publicatie Armoede in Kaart uit te brengen. In 2017 komt er eenmalig geen
nieuwe editie uit door de revisie van de inkomensstatistiek van het CBS en de
herijking en revisie van de armoedegrenzen van het SCP. Het SCP richt er op
de volgende update van Armoede in Kaart in 2018 te publiceren. Het CBS zal
naar verwachting in december 2017 wel een rapport publiceren over armoede
en sociale uitsluiting.

4
5

Kamerstuk 27 859, nr. 65
CBS, Armoede en Sociale Uitsluiting 2015, P. 116–118.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3

Vraag 10
Wat wordt er gedaan om de slechte financiële positie van chronisch zieken en
gehandicapten mee te nemen in de armoede-statistieken?
Antwoord 10
Chronisch zieken en gehandicapten worden meegenomen in de huidige
armoedestatistiek van het SCP en het CBS op basis van de gebruikelijke
grenzen.
Vraag 11
Weet u dat het SCP een basisbehoeftenbudget en een niet-veel-maartoereikendbudget gebruikt uit 2008 dat geïndexeerd is en dat het CBS de
bijstandsuitkering uit 1979 neemt, gecorrigeerd voor prijsstijgingen, als
armoedegrens? Voldoen deze oude definities nog wel? Wordt er bijvoorbeeld
rekening gehouden met gestegen zorgkosten en eigen risico?
Antwoord 11
Het SCP maakt gebruik van twee armoededefinities. Het basisbehoeftecriterium en het niet-veel-maar-toereikendcriterium. Het basisbehoeftecriterium
wordt bepaald aan de hand van een minimumvoorbeeldbegroting waarin
posten zijn opgenomen als huur, zorgkosten, voeding en persoonlijke
verzorging. Dit basisbehoeftecriterium wordt vervolgens uitgebreid met
posten voor sociale participatie om tot het niet-veel-maar-toereikendcriterium
te komen. Het SCP is momenteel, op basis van informatie van het Nibud,
bezig de voorbeeldbegrotingen bij te werken.
Het CBS maakt gebruik van een lage inkomensgrens die gelijk is aan de
hoogte van een bijstandsuitkering uit 1979, toen deze historisch gezien het
hoogst was, gecorrigeerd voor inflatie. Deze grens geeft volgens het CBS aan
of een huishouden risico heeft op armoede. Omdat deze grens alleen
gecorrigeerd wordt voor inflatie geeft dit inzicht in de ontwikkeling van de
groep huishoudens met een laag inkomen over een langere tijd.
De zorgpremie en het eigen risico worden bij het CBS meegenomen als
negatief onderdeel van het inkomen. Het SCP neemt de zorgpremie als
negatief onderdeel van het inkomen en neemt het eigen risico als onderdeel
mee in de post «Niet-vergoede ziektekosten» in de referentiebudgetten.6
Vraag 12
Bent u bereid het SCP en het CBS te vragen het basisbehoeftenbudget en het
niet-veel-maar-toereikendbudget te updaten en hierbij onder meer gebruik te
maken van het onderzoek van het Nibud en de gemeente Utrecht?7
Antwoord 12
De SCP-armoedegrens wordt vastgesteld met behulp van de gegeneraliseerde budgetbenadering. Hierbij wordt eerst aan de hand van twee
minimum referentiebudgetten in een gegeven startjaar de initiële armoedegrens bepaald. De minimum budgetten zijn afkomstig van het Nibud. Het
startjaar voor de huidige SCP armoedegrens is 2008. In de jaren na 2008 is de
grens geüpdatet met behulp van een theoretisch onderbouwde, jaarlijkse
indexering, die ervoor zorgt dat de ontwikkeling van de armoedegrens
gekoppeld is aan de ontwikkeling van de mediane basisbestedingen. In 2017
vindt een herijking plaats en wordt een nieuwe, initiële armoedegrens voor
2017 vastgesteld, op basis van Nibud minimum referentiebudgetten (ook uit
2017). Het SCP werkt al lange tijd samen met het Nibud. In 2009 werd
gezamenlijk een focusgroepenonderzoek naar armoede en vereiste budgetten
uitgevoerd en meer recent hebben SCP en Nibud gezamenlijk meegewerkt
aan de ontwikkeling van Europese referentiebudgetten voor armoede.
Daarnaast zit er al jaren een SCP-collega in de Raad van Advies van het
Nibud. Het onderzoek van de gemeente Utrecht is het SCP bekend.

6
7

http://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2016/waar_ligt_de_armoedegrens/
https://www.utrecht.nl/fileadmin/uploads/documenten/zorg-en-onderwijs/informatie-voorzorgprofessionals/MER_Utrecht_2016.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

4

Vraag 13
Hebt u vernomen dat et oplossen van de armoede door middel van het
aanvullen van inkomenstekorten nu door het SCP wordt beraamd op 2,2
miljard? Hoeveel zou dit bedragen als de definitie van armoede wordt
verbreed met mensen met schulden en adreslozen? Wilt u laten uitzoeken
hoeveel dit is als basisbehoeftenbudget en als niet-veel-maartoereikendbudget?
Antwoord 13
Het SCP heeft een bedrag van 2,2 miljard euro opgenomen in de publicatie
«Armoede in Kaart» om het inkomen van huishoudens onder de niet-veelmaar-toereikendgrens aan te vullen. Het SCP geeft aan dat het aanvullen van
dit inkomenstekort de oorzaken van armoede niet weg zal nemen. Momenteel
is het voor het SCP niet mogelijk de groep te verbreden met adreslozen of
huishoudens met schulden die niet al vermeld zijn als negatieve vermogensinkomsten.
Vraag 14
Hoe verklaart u dat de sociale minima er toch op achteruit blijken te gaan?8
Antwoord 14
Zonder aanvullende maatregelen zouden uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden er volgend jaar in koopkracht op achteruit gaan. Bovendien zou de
koopkrachtontwikkeling van huishoudens met de laagste inkomens fors
achterblijven bij huishoudens met hoge inkomens. Het Kabinet heeft daarom
maatregelen genomen om de koopkracht voor deze groepen te repareren. Het
kabinet trekt hiervoor € 450 miljoen uit. Zo wordt de beoogde afbouw van de
dubbele heffingskorting in de bijstand gehalveerd. Daarnaast worden het
kindgebonden budget en de zorgtoeslag verhoogd. Ouderen profiteren van
een hogere ouderenkorting. Door deze maatregelen gaan uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden er volgend jaar in doorsnee juist op vooruit.
Vraag 15
Zijn de eigen koopkrachtberekeningen van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid, waaruit blijkt dat alle uitkeringsgerechtigden en
gepensioneerden met een beperkt aanvullend pensioen er volgend jaar in
hun besteedbaar inkomen op achteruit gaan, naar de Kamer gestuurd? Zo
nee, wilt u dit alsnog doen?
Antwoord 15
Uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden gaan er mede dankzij het
koopkrachtpakket van het kabinet volgend jaar juist in ruime meerderheid op
vooruit. De meest recente koopkrachtcijfers zijn bij de publicatie van de
begroting van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
Macro Economische Verkenning (MEV) van het CPB op Prinsjesdag naar de
kamer gestuurd.
Vraag 16
Hoe verklaart u dat de ramingen van het CPB er naast zaten?
Antwoord 16
De ramingen van het CPB zaten er niet naast. Het CPB laat – zoals te doen
gebruikelijk – een tabel met mediane koopkrachteffecten zien. Hierin zijn de
koopkrachteffecten van een steekproef van 90.000 huishoudens opgenomen.
Het mediane koopkrachteffect wil zeggen dat de helft van alle huishoudens
een lagere koopkrachtmutatie ondervindt, en de andere helft van de
huishoudens een hogere koopkrachtmutatie. Het Ministerie van SZW hanteert
bovendien hetzelfde model en dezelfde methodiek als het CPB.
Vraag 17
Kunt u de verschillen in rekenmethode van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid en het CPB verklaren?

8

https://www.nrc.nl/nieuws/2017/08/21/sociale-minima-gaan-er-toch-op-achteruit-a1570583/amp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

5

Antwoord 17
De rekenmethode van het CPB en het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid zijn identiek. Er kunnen beperkte verschillen ontstaan
doordat het CPB in de koopkrachtcijfers gebruik maakt van een door het CPB
geraamde zorgpremie en het Ministerie van SZW gebruik maakt van een door
het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport geraamde zorgpremie.
Deze raming valt in 2018 € 17 per jaar hoger uit dan de raming van het CPB.
Vraag 18
Welke maatregelen gaat u nemen om te zorgen dat de sociale minima er niet
op achteruit gaan, maar op vooruit?
Antwoord 18
Zie antwoord 14. In de begroting van SZW vindt u een uitgebreide toelichting
op de koopkrachtontwikkeling voor 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

6