I.

Advies

1. Inleiding

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Begin 2012 opende De Nationale ombudsman in samenwerking met het
Trosprogramma Radar een meldpunt voor klachten over de Inspectie voor
de Gezondheidszorg (IGZ). Belangrijk punt van kritiek was dat patiënten
die een klacht over een zorgverlener indienden bij de IGZ, niet tevreden
waren over de afhandeling daarvan: zij voelden zich onvoldoende gehoord
en werden niet op de hoogte gehouden van de afhandeling. De Nationale
ombudsman heeft mede naar aanleiding van de binnengekomen klachten
een signalering opgesteld met daarin acht aandachtspunten.1 Mevrouw
Sorgdrager en de heer Van der Steenhoven hebben vervolgens van de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) de opdracht
gekregen onafhankelijk onderzoek te doen naar de organisatie en
werkprocessen van de IGZ.2 Evenals de Nationale ombudsman
concluderen zij dat de IGZ op het gebied van klachtenbehandeling niet
voldoet aan de verwachtingen van burgers. Beide onderzoekers bevelen
aan een advies- en meldpunt in te stellen dat burger te woord staat, van
advies dient en de weg wijst; waarbij de primaire verantwoordelijkheid
voor de afhandeling van klachten bij de zorgaanbieders blijft. Door middel
van een klachtenvolgsysteem moet de IGZ blijven toezien op een goede
afhandeling van de klacht. De terugverwijzing naar de klachtencommissie
van een zorginstelling vergt van de medewerkers van het meldpunt een
grote mate van empathie en betere communicatie, aldus Sorgdrager.
Omdat het voor de buitenwereld vaak niet duidelijk is wat de IGZ met
meldingen doet en wanneer zij optreedt, wil Van der Steenhoven, net als
de Nationale ombudsman, dat de IGZ streeft naar meer openbaarheid. Hij
doet specifiek de aanbeveling om te overwegen om klachten en meldingen
die bij de IGZ binnenkomen direct openbaar te maken. Hij noemt
daarvoor een aantal redenen:
1. “De intimiteit van de beoordeling van klachten, meldingen en signalen binnen de inspectie maakt de handelwijze door de inspectie
schimmig en daardoor minder vertrouwenwekkend. Meer openbaarheid kan vertrouwen in de IGZ versterken.
2. Bij directe openbaarmaking van klachten, meldingen en signalen is
er optimale transparantie over de dingen die gebeuren en waar belanghebbenden direct hun voordeel mee kunnen doen, of maatregelen kunnen treffen.
3. De opkomst van sociale media leidt nu al tot applicaties op het web
waar meldingen worden gedaan. Daarbij worden inbreuken op pri1

Nationale Ombudsman 2012, Geen gehoor bij de IGZ: Signalen over de Inspectie voor de
Gezondheidszorg. De acht aanbevelingen zijn: duidelijke taakopvatting; onafhankelijk en
gedegen onderzoek; daadkrachtig consequenties verbinden aan het onderzoek; respectvol
en op gelijkwaardige wijze communiceren; transparant; patiënt betrekken bij onderzoek;
objectief zijn; voortvarend werken.
2
Sorgdrager, W., Van incident naar effectief toezicht. Onderzoek naar de afhandeling van
dossiers over meldingen door de Inspectie voor de Gezondheidszorg, 19 november 2012 en
Van der Steenhoven, K., Doorpakken! Organisatieonderzoek naar de Inspectie voor de Gezondheidszorg, 19 november 2012.
Pagina 2 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

vacy gegevens niet geschuwd. De verwachting is dat de website
Klacht.nl zich ook over de gezondheidszorg zal gaan uitstrekken.” 3
Omdat er ook nadelen aan directe openbaarmaking van klachten en
meldingen kleven, zoals het schenden van de privacy en reputatieschade,
stelt Van der Steenhoven voor hierover advies in te winnen.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

In uw brief van 24 juni 2013 vraagt u de Gezondheidsraad, de Raad voor
het openbaar bestuur en het College bescherming persoonsgegevens
advies uit te brengen over het direct4 openbaar maken van klachten,
meldingen en signalen op de website van de IGZ. Met deze brief voldoen
de Gezondheidsraad en de Raad voor het openbaar bestuur aan uw
verzoek. Het College bescherming persoonsgegevens acht het niet
passend in dit stadium te adviseren met het oog op een mogelijke
wettelijke regeling waarover het College als wetgevingsadviseur dient te
adviseren. Wel heeft het College in het kader van het onderhavige advies
geadviseerd over de uitleg van het wettelijke (privacy)kader.
Centrale probleemstelling
De Raden beschouwen adviesvraag primair in het licht van de relatie
tussen de IGZ en individuele burgers:
Draagt directe openbaarmaking van door de IGZ ontvangen klachten,
meldingen en signalen eraan bij het vertrouwen van burgers in de IGZ te
herstellen? Wat zijn de voor- en nadelen van de door Van der Steenhoven
voorgestelde oplossing en zijn er eventueel betere oplossingen voor het
voorliggende probleem te bedenken?
2. Directe openbaarmaking klachten niet aan te raden
De Raden zijn van mening dat het zonder inhoudelijke beoordeling direct
openbaar maken van klachten en meldingen door de IGZ vooral nadelen
heeft, terwijl de te verwachten voordelen minimaal zijn. Directe
openbaarmaking kan volgens de Raden zelfs het vertrouwen in de IGZ
schaden, daarin verschillen de Raden van opvatting met Van der
Steenhoven. De Raden zijn tot hun standpunt gekomen op basis van de
volgende overwegingen.
Van een overheidsorgaan dat het algemeen belang vertegenwoordigd,
wordt zorgvuldigheid en neutraliteit verwacht. Jurisprudentie over
onrechtmatige publicaties legt overheidsorganen strengere eisen op dan
private partijen: er wordt meer waarde gehecht aan informatie op
overheidswebsites dan op bijvoorbeeld particuliere klachtenwebsites. 5
Directe openbaarmaking van klachten kan op gespannen voet staan met
behoorlijke klachtbehandeling (fair trial, hoor en wederhoor), met het
recht van beklaagde op een onafhankelijke en onpartijdige uitspraak en
met het beginsel dat een uitspraak steunt op een deugdelijke motivering.
3

Van der Steenhoven 2012, p.34
In de adviesvraag is aangegeven dat met direct ‘direct na ontvangst door de IGZ, zonder
een inhoudelijke beoordeling’ wordt bedoeld.
5
Zie hierna in Bijlage – Juridisch kader.
4

Pagina 3 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

Directe openbaarmaking kan ook nadelig zijn voor zowel de indiener van
de klacht als de zorgverlener of de –instelling waarop die klacht
betrekking heeft. De privacy van de indiener kan in het geding komen6 en
het kan zelfs averechts werken als mensen vanwege deze nadelen van
directe openbaarmaking besluiten geen klacht in te dienen. De
zorgverlener kan reputatieschade oplopen terwijl hij door het medisch
beroepsgeheim niet inhoudelijk kan reageren en zich dus niet kan
verdedigen. Directe openbaarmaking kan strijdig zijn met de
onschuldpresumptie7, maar kan ook ingaan tegen het belang van
zorgverleners om veilig te kunnen melden.8

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Ten slotte is het voordeel van directe openbaarmaking voor de
belanghebbenden – patiënten, zorgverleners, maar ook zorgverzekeraars
– minimaal. Louter een klacht heeft, zonder gedegen onderzoek, weinig
zeggingskracht met betrekking tot het functioneren van een zorgverlener
om een oordeel op te kunnen baseren.
De Raden vinden directe openbaarmaking van klachten en meldingen dus
niet de meest voor de hand liggende oplossing voor het probleem dat de
Nationale ombudsman, Sorgdrager en Van der Steenhoven terecht
signaleren: een onnavolgbaar klachtenafhandelingssysteem dat het
vertrouwen in de IGZ kan schaden. Het middel van directe
openbaarmaking maakt onevenredige inbreuk op gerechtvaardigde andere
belangen en staat niet in verhouding tot het beoogde doel, te weten het
beter functioneren van de IGZ, in het bijzonder waar het gaat om de
behandeling van klachten. De Raden denken dat dit doel beter bereikt kan
worden met andere, minder bezwarende, maatregelen die kunnen
bijdragen aan meer openheid over klachtbehandeling. Transparantie, die
de Raden overigens van grote betekenis achten.
3. Openheid als oplossing
Zonder meteen over te gaan tot het direct openbaar maken van klachten,
kan de IGZ veel meer openheid over haar werkwijze geven, zeker ook wat
betreft de afhandeling van klachten. Allereerst moet de algemene lijn over
de afhandeling van klachten duidelijk zijn: wanneer komt de IGZ zelf in
6

Overigens kan hier ook gedacht worden aan klagers wier belang bescherming verdiend,
bijvoorbeeld een verwarde klager.
7
Dit beginsel houdt in dat iemand onschuldig is tot het tegendeel is bewezen. Oorspronkelijk
geformuleerd als een recht van de verdachte is dit beginsel feitelijk een instructienorm geworden in het procesrecht en normeert het de vervolgende instantie hoe deze zich dient te
gedragen. Zie ook artikel 6, lid 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM).
8
Beslotenheid is van belang waar het gaat om een klimaat van veilig melden. De nu nog van
kracht zijnde Wet cliëntenrechten zorg (WCZ) bevat een wettelijke regeling voor het veilig
melden van incidenten. De regeling, opgenomen in art. 11 van de wet, bestaat uit een
hoofdregel en een uitzondering. De hoofdregel is dat gegevens uit interne meldingssystemen
van zorgaanbieders niet als bewijs mogen worden gebruikt in een civielrechtelijke,
strafrechtelijke, bestuursrechtelijke, tuchtrechtelijke of disciplinaire procedure. De
uitzondering is dat dit in het strafrecht wel mag als de gegevens niet op andere wijze kunnen
worden verkregen.
Pagina 4 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

actie en wanneer verwijst ze terug naar klachtencommissies? Deze
informatie moet gemakkelijk terug te vinden zijn op de website, maar
moet ook worden besproken met degenen die een klacht indienen bij de
IGZ. Het is daarbij belangrijk dat de medewerkers empathisch en duidelijk
overbrengen hoe het vervolgtraject eruit ziet en wat de klager in dat
proces van de IGZ kan verwachten. Naar Brits voorbeeld kan veel
duidelijker dan nu het geval is worden uitgelegd wat wel en wat niet
openbaar wordt gemaakt. De Parliamentary and Health Service
Ombudsman hanteert het volgende motto: Being open and transparent.
Access to information about us and how we handle information you give
us.9

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Vervolgens moet het voor de individuele klager duidelijk zijn welke
afwegingen er in zijn of haar specifieke geval door de IGZ worden
gemaakt, en moeten hij of zij op de hoogte worden gehouden van het
verdere verloop van het proces. De informatie uit het (voorgenomen)
klachtenvolgsysteem moet dus actief worden gedeeld met de klager.
Verder is het voor burgers van groot belang dat klachten snel en
betrouwbaar worden afgehandeld. Ook al heeft de IGZ als
systeemtoezichthouder geen rol in de inhoudelijke afhandeling van
individuele klachten, zij moet wel toezicht houden op correcte
klachtenafhandeling in de gezondheidszorg.
Ook kan de informatie uit het klachtenvolgsysteem worden gebruikt om
het toezicht op klachtenafhandeling door anderen te versterken en het
systeemtoezicht door de IGZ te verbeteren.
Ten slotte biedt een betere klachtafhandeling meer mogelijkheden om
verslag te doen over wat de IGZ met ingekomen zaken heeft gedaan.
Overigens spreekt het voor de Raden vanzelf dat wanneer een klacht of
een melding aanleiding is (geweest) voor een onderzoek door de IGZ, dat
– in lijn met Wetsvoorstel tot wijziging van de Gezondheidswet (oktober
2012) – de onderzoeksinformatie openbaar wordt, tenzij een wettelijke
bepaling zich daartegen verzet.
4. Conclusie
De hoofdlijn van het advies van de Gezondheidsraad en de Raad voor het
openbaar bestuur is tweeledig:
1) het direct openbaar maken van klachten en meldingen door de IGZ is
niet wenselijk;
2) de IGZ moet zo open mogelijk zijn over zijn werkwijze en het algemeen en in het bijzonder over de behandeling van klachten. Als inhoudelijke openbaarheid niet mogelijk is dan moet in ieder geval procedurele open(baar)heid en transparantie worden nagestreefd:

9

www.ombudsman.org.uk/about-us/being-open-and-transparent.
Pagina 5 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

-

-

-

Omdat de IGZ systeemtoezichthouder is, worden individuele klachten in principe niet in behandeling genomen, maar soms wel: wanneer en waarom? De IGZ moet zowel in algemene zin als in individuele gevallen open zijn over de gemaakte afwegingen.
Het Zorgloket (nu nog in oprichting) kan met zijn (voorgenomen)
klachtenvolgsysteem een belangrijke rol gaan spelen op het gebied
van procedurele openbaarheid en kan voor burgers een wegwijzer
in het systeem zijn: waar is een klacht in behandeling?; hoe lang
duurt het voor de klager wat hoort?; welke mogelijkheden zijn er
daarna? De geloofwaardigheid van dit systeem staat of valt met
zijn transparantie.
Als de IGZ klachten of meldingen wel in behandeling neemt, worden de rapporten daarover actief openbaar gemaakt.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

5. Slotbeschouwing
Het vraagstuk van openbaarmaking van klachten, meldingen en signalen
door de IGZ maakt onderdeel uit van het grotere geheel van het
functioneren van de IGZ. Op het eerste gezicht lijkt dit een vraagstuk dat
organisatorisch en procedureel van aard is: hoe kunnen klachten,
meldingen en signalen het best worden behandeld? Onderliggend is
volgens de Raden echter een ander cultuurprobleem te ontwaren: een
zorgsector die kenmerken vertoont van geslotenheid en een publieke
opinie die om meer openheid vraagt. De Raden zien bewegingen naar
meer openheid, bijvoorbeeld het publiceren van patiëntervaringen,
sterftecijfers of wachttijden, in een streven naar betere zorg. Aan dat doel
kan meer openheid over de behandeling van klachten, meldingen en
signalen door de IGZ ook bijdragen.

Pagina 6 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

II.

Achtergronden bij het advies

1. De rol van de IGZ bij klachten en meldingen

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

De IGZ is de wettelijke10 toezichthouder binnen vier domeinen in de
gezondheidszorg: publieke en geestelijke gezondheidszorg, curatieve
gezondheidszorg, verpleging en langdurige zorg, geneesmiddelen en
medische technologie. De IGZ doet onderzoek naar de staat van de
volksgezondheid en is daarnaast belast met het toezicht op de wet- en
regelgeving die geldt in de zorgsector. Verder brengt zij adviezen uit en
verstrekt zij inlichtingen. De IGZ valt onder de ministeriële
verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport.
In 2012 ontving de IGZ 10.130 meldingen. Het grootste deel van de
meldingen komt binnen via zorginstellingen en bedrijven, ongeveer 20
procent van de meldingen die de IGZ ontvangt, komt van burgers.
Zorgaanbieders zijn volgens de Kwaliteitswet zorginstellingen11 in een
tweetal gevallen verplicht om een melding te doen bij de IGZ:
calamiteiten en seksueel misbruik waarbij een patiënt of cliënt dan wel
een hulpverlener van de instelling is betrokken moeten direct worden
gemeld. Een calamiteit12 is een specifiek soort melding: een niet-beoogde
of onverwachte gebeurtenis, die betrekking heeft op de kwaliteit van zorg
en die tot de dood van of een ernstig schadelijk gevolg voor de patiënt of
een cliënt van een instelling heeft geleid. Wanneer er echter sprake is van
structurele onveiligheid voor patiënten of een slecht functionerende
klachtencommissie adviseert de IGZ ook om dit rechtstreeks te melden bij
de IGZ. Individuele burgers kunnen ook een melding doen bij de IGZ,
maar zij wendt die meldingen aan voor het eigen onderzoek en verwijst
voor de afhandeling van individuele klachten in principe terug naar de
zorgaanbieder.
De IGZ maakt, afhankelijk van de manier waarop wordt besloten die te
verwerken, onderscheid tussen verschillende soorten meldingen. Dat heeft
ook gevolgen voor de benaming van die meldingen:
- Een melding die wel nader wordt onderzocht noemt de IGZ een
melding;
- Een melding van een burger die niet nader wordt onderzocht en
waarbij de IGZ de burger adviseert een klacht in te dienen bij de
zorgverlener heet een klacht;
- Een melding die niet nader wordt onderzocht, maar die wel informatie bevat die wordt betrokken bij het toezicht heet een signaal.13
De afhandeling van meldingen gebeurt volgens de in de Leidraad
meldingen IGZ beschreven procedure, waar overigens het begrip klacht of
10

Onder meer de Kwaliteitswet zorginstellingen, de Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg (Wet BIG) en de Geneesmiddelenwet10
11
Artikel 4a eerste lid
12
Definitie ontleend aan artikel 4a tweede lid Kwaliteitswet zorginstellingen
13
Van der Steenhoven (2012), p. 27
Pagina 7 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

signaal niet wordt gedefinieerd. Zo moet uiterlijk binnen vier weken na
ontvangst van een melding worden vastgesteld of er aanleiding is de
melding nader te onderzoeken. De Leidraad kent geen bepalingen over
openbaarmaking.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Van der Steenhoven noemt de onduidelijkheid rond de afhandeling van
meldingen, klachten en signalen als een van de redenen waarom de IGZ
de afgelopen jaren kritiek heeft gekregen. Sorgdrager constateert dat het
verwachtingspatroon van burgers op het punt van meldingen niet strookt
met de taak(opvatting?) van de IGZ. Mensen kunnen een melding doen
bij de IGZ en verwachten dat de Inspectie de behandeling van hun klacht
over een zorgaanbieder op zich zal nemen, terwijl dat (meestal) niet de
taak van de IGZ is. Toch zijn er ook gevallen waarin de IGZ wel zelf
onderzoek doet: als er acuut gevaar is voor de veiligheid van patiënten,
als er onvoldoende vertrouwen is dat de zorgaanbieder het onderzoek
goed zal doen of als zij niet tevreden is over het onderzoek dat door de
zorgaanbieder is gedaan.14 Het is voor melders, inclusief individuele
burgers niet zichtbaar waarom de IGZ meldingen soms wel, en soms niet
in behandeling neemt.
2. Relevante regelingen met betrekking tot openbaarmaking
klachten, meldingen en signalen
Op het openbaar maken klachten, meldingen en signalen zijn tal van
juridische regels van toepassing. De belangrijkste worden in deze
paragraaf op een rij gezet, in de bijlage wordt het juridisch kader
uiteengezet.
Openbaarmaking gegevens van de IGZ
In de wetten die de IGZ als toezichthouder aanwijzen en die de grondslag
bieden voor het nemen van maatregelen door de IGZ is niet voorzien in
actieve openbaarmaking van toezichtgegevens. De IGZ baseert de
bevoegdheid tot openbaarmaking van toezichtgegevens – vooralsnog15 –
op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Uit de (recente, stroom)
jurisprudentie van de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State
(ABRvS) over zowel passieve als actieve openbaarmaking van
(onderzoeks-)rapporten van de IGZ kan – voor zover in casu relevant –
worden afgeleid dat:
- een beroep op het belang van inspectie, controle en toezicht vanwege het feit dat instellingen zich mogelijkerwijs zullen onttrekken
aan de verstrekking van voor de kwaliteit van zorg belangrijke gegevens aan de IGZ niet slaagt;16
- dat in elk (individueel) geval steeds een nadere afweging moet
plaatsvinden tussen het algemeen belang dat door onverkorte
openbaarmaking wordt gediend tegen het belang dat de (rechts14

Idem, p 33-4
In het Wetsvoorstel tot wijziging van de Gezondheidswet (oktober 2012) wordt wel voorzien in een specifieke wettelijke grondslag voor het openbaar maken van informatie over het
toezicht en de uitvoering van regelgeving door de IGZ.
16
Zeker niet als het gaat om gegevens die verplicht door de zorgaanbieders aan de IGZ
moeten worden verstrekt.
15

Pagina 8 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

-

)persoon heeft om geen onevenredig nadeel te leiden als gevolg
van de openbaarmaking, waarbij aan het algemeen belang een
groot gewicht moet worden toegekend; en
dat van zo’n onevenredig nadeel sprake kan zijn als de zienswijze
van de (rechts-)persoon bij de publicatie over de bevindingen en
conclusies onvoldoende naar voren komt.17

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Bescherming persoonlijke levenssfeer professional
De Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) is niet van toepassing op
de verwerking van gegevens met betrekking tot zorgaanbieders als het
gaat om rechtspersonen, maar wel op de verwerking van gegevens met
betrekking tot individuele beroepsbeoefenaren en/of medewerkers van
zorginstellingen. Voor de verwerking van persoonsgegevens over
individuele beroepsbeoefenaren en/of medewerkers van zorginstellingen
kan, voor zover noodzakelijk voor de vervulling van de publiekrechtelijke
taak van de IGZ, in de Wbp18 de vereiste grondslag worden gevonden.
Ten aanzien van de aan individuele professionals toekomende
bescherming van hun persoonlijke levenssfeer heeft de ABRvS 19
aangegeven dat daarop geen beroep kan worden gedaan “wanneer
persoonsgegevens slechts zien op het beroepshalve functioneren van de
professional.” De voorzitter van de rechtbank Utrecht20 stelde daarnaast:
“dat een hoge (medische) functie met zich kan meebrengen dat er (in het
openbaar) kritiek op het functioneren wordt geuit en dat men daartegen
(tot op zekere hoogte) ook bestand moet zijn.”
Bescherming persoonlijke levenssfeer patiënt
Persoonsgegevens betreffende de gezondheid zijn in de Wbp aangemerkt
als bijzondere persoonsgegevens waarvan krachtens artikel 16 Wbp de
verwerking is verboden tenzij daarvoor een beroep op een uitzondering
neergelegd in de Wbp of een specifieke wet kan worden gedaan. In de
Wet openbaarheid van bestuur (Wob) is ten aanzien van de
openbaarmaking van dergelijke bijzondere persoonsgegevens 21 voorzien
in een absolute uitzonderingsgrond op openbaarmaking.
Het op de individuele beroepsbeoefenaar rustende medisch
beroepsgeheim22 en de op de hulpverlener (individuele beroepsbeoefenaar
dan wel rechtspersoon) rustende geheimhoudingsverplichting op grond
van de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst 23 staat in de weg
aan het door hen – zonder toestemming van de betrokken patiënt – het in
een publieke reactie op klachten openbaar maken van gegevens over de
patiënt.
Ook in het Wetsvoorstel tot wijziging van de Gezondheidswet (oktober
2012) waarin wordt voorzien in een specifieke grondslag voor
17

Vzr. Rb. Haarlem, 30 november 2012, LJN BY4920.
Artikel 8, onder e, van de Wbp.
19
ABRvS, 17 juli 2002, LJN AE 5445.
20
Vzr. Rb. Utrecht, 23 juni 2010, TvGR 2010/26.
21
Artikel 10, eerste lid, onder d, van de Wob.
22
Artikel 88 van de Wet BIG.
23
Artikel 7:457 van het Burgerlijk Wetboek.
18

Pagina 9 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

openbaarmaking van informatie door de IGZ wordt niet voorzien in een
grondslag voor openbaarmaking van persoonsgegevens van patiënten,
cliënten en consumenten.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Wet marktordening gezondheidszorg
Momenteel verplicht de Wet marktordening gezondheidszorg24
zorgaanbieders er toe om informatie over de kwaliteit van de door hen
aangeboden diensten openbaar te maken. Het Wetsvoorstel
cliëntenrechten zorg (Wcz)25 geeft de patiënt jegens de zorgaanbieder een
individueel afdwingbaar recht op keuze-informatie.
3. Huidig beleid openbaarmaking IGZ-rapporten
De IGZ stelt onderscheid te maken tussen gegevens over meldingen
waarover zij geen eindoordeel geeft en meldingen waarbij dat wel
gebeurt. In dat laatste geval maakt de IGZ (al dan niet geanonimiseerd)
alleen haar eindoordeel openbaar. Is geen eindoordeel gegeven, dan
maakt de IGZ meldingsgegevens wel openbaar, onder toepassing van de
uitzonderingsgronden van de Wob onder andere door anonimisering. Dit
om transparantie van overheidshandelen te waarborgen.
Actieve openbaarmaking door de IGZ gebeurt in het geval er sprake is
van:
- een rapport (drie weken na definitieve vaststelling en bekendmaking aan de zorgaanbieder);
- een bevel op grond van Kwaliteitswet zorginstellingen (Kzi) of de
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG);
of
- onder verscherpte toezichtstelling (een dag na definitieve vaststelling en bekendmaking aan de zorgaanbieder).
Als de IGZ in het kader van handhaving een zorginstelling, individuele
zorgaanbieder of bedrijf bezoekt kan zij rapport opmaken. Zo’n
rapportage wordt voor wederhoor aan betrokkene voorgelegd om te
reageren en feitelijke onjuistheden te corrigeren. Na definitieve
vaststelling wordt het rapport openbaar gemaakt op de website van de
IGZ. Documenten over verscherpt toezicht of een bevel dat geen zorg
meer mag worden verleend, worden één werkdag nadat de maatregel
definitief is vastgesteld en kenbaar is gemaakt aan de betreffende
zorgaanbieder gepubliceerd op igz.nl. Is er sprake van acuut gevaar voor
de gezondheid, dan wordt het publiek meteen gewaarschuwd en maakt de
IGZ de maatregel onmiddellijk actief openbaar op de website. Zo gaf de
IGZ op 21 november 2012 het bevel aan de Raad van bestuur van het
Ruwaard van Putten ziekenhuis in Spijkenisse dat drie cardiologen met
onmiddellijke ingang geen zorg meer mogen verlenen binnen het
ziekenhuis. De tekortkomingen die de IGZ constateerde, waren dermate
acuut, ernstig, omvangrijk en structureel van aard dat zij dit ingrijpende
middel toepaste. Uit het oogpunt van patiëntveiligheid maakte de IGZ het
24
25

Artikel 38, vierde lid, van de Wet marktordening gezondheidszorg.
Artikel 13 van het Wetsvoorstel cliëntenrechten zorg.
Pagina 10 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

bevel één dag later, op 22 november 2012, actief openbaar:
“Overeenkomstig het actieve openbaarmakingbeleid van de inspectie
wordt de inhoud van dit bevel met inachtneming van de wettelijke normen
actief openbaar gemaakt.” 26

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Het beleid geldt voor IGZ-rapporten. Er is geen beleid geformuleerd ten
aanzien van het openbaar maken van klachten, meldingen en signalen.
Wel wordt in het IGZ Jaarbeeld (globaal) verslag gedaan van klachten,
meldingen en signalen.
4. De waarde van openbaarheid27
De 'tucht van transparantie' zou moeten leiden tot een betere kwaliteit
van de zorg. Prestaties zouden verbeteren, omdat burgers iets te kiezen
hebben. Fouten zouden worden gesignaleerd, en het handelen van
professionals en organisaties zou worden gestuurd in de goede richting.
Dit alles is terug te voeren op het simpele economische principe dat een
meer transparante markt - meer informatie over prijzen en kwaliteit –
zorgverzekeraars en consumenten in staat stelt om de optimale keuze te
maken voor een product. Dit dwingt marktspelers om zo optimaal
mogelijk te presteren. Transparantie kan zo bijdragen aan
kwaliteitsverbetering in de zorg, maar kan tegelijkertijd ook negatieve
gevolgen hebben. We schetsen vanuit vier perspectieven de meerwaarde
en de nadelen van transparantie: vanuit patiënt, vanuit zorgaanbieder,
vanuit goed bestuur en vanuit de zorgverzekeraar.
Patiënt
Burgers hebben recht op kwalitatief goede zorg. Transparantie kan
dienstbaar zijn aan kwaliteit. Wordt de zorg beschouwd als een markt,
dan moeten consumenten een weloverwogen keuze kunnen maken.
Daarvoor moeten ze inzicht hebben in prestaties en diensten van
zorgverleners, in het aanbod en in de prijsstelling. De patiënt heeft vooral
behoefte aan informatie over klantwaardering en kwaliteits- en
prestatiegegevens, maar deze informatie is voor zorggebruikers veelal
niet beschikbaar. Daarnaast is zorginformatie vaak te specialistisch, wordt
het zeer versnipperd aangeboden en is vergelijken erg moeilijk. In
zorgmarkten waar consumenten niet gewend zijn om aan prijs- en
kwaliteitsvergelijking te doen en zelf zorgaanbieders te kiezen, is inzicht in
dergelijke vergelijkende informatie essentieel om het marktgedrag van
vragers en aanbieders te stimuleren.28
Het marktprincipe werkt alleen wanneer burgers informatie op juiste wijze
verwerken en alle opties afwegen. Maar mensen handelen niet objectief
en verwerken vaak alleen informatie die aansluit bij hun voorkeuren.
Bovendien gaat het in de zorg vaak om complexe informatie die voor veel
mensen niet goed is te begrijpen en op waarde is te schatten.
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 31 016, nr. 36, bijlage.
Hoewel er onderscheid is te maken tussen transparantie en openbaarheid (of openheid),
worden de termen hier voor de leesbaarheid door elkaar gebruikt.
28
Vergelijk de Memorie van Toelichting op de Wet marktordening gezondheidszorg, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 186, nr. 3, p. 62.
27

Pagina 11 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

Patiënten hebben ook na hun keuze voor een zorgverlener baat bij
openbaarheid. Wanneer de patiënt inzicht heeft in de behandeling, kunnen
zorgverlener en patiënt optimaal kunnen optimaal samenwerken, om zo
de kwaliteit en effectiviteit van de behandeling te vergroten. 29 En juist als
er sprake is van klachten hebben patiënten behoefte aan transparantie.
Wanneer er iets is mis gegaan hebben zij het recht om te weten wat er
precies is gebeurd en waar zij terecht kunnen met een klacht of melding.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Sinds enige tijd zijn op vergelijkingssites als zorgkaartnederland.nl en
zoekdokter.nl recensies over met naam en toenaam genoemde
zorgverleners te vinden. De informatie op deze sites is afkomstig van
patiënten en hun familie. Beide sites hanteren enkele spelregels,
waaronder ‘gebruik gepaste taal’ en ‘bedien u niet van ongefundeerde
beschuldigingen’.
Zorgaanbieder
Patiëntgerichte, goede en veilige zorg vereist een cultuur van werken
waarbij openheid, zelfreflectie en lerend vermogen centraal staan. Inzicht
in het proces bij de zorgverlener biedt de patiënt de mogelijkheid zijn
zorgvraag misschien bij nader inzien bij te stellen. Het kan de
patiënttevredenheid vergroten en de zorgverlener kan daarop tijdig
inspelen. De input van de patiënt kan ten slotte de zorgverlener helpen
zijn prestaties te verbeteren of zelfs misschien andere diensten aan te
bieden.
Door de patiënt te informeren wordt hij betrokken bij het proces, dat
schept een band en kan ergernis voorkomen. Zo kan begrip en
vertrouwen worden gekweekt. Als er iets misgaat helpt het als daarover in
een vroeg stadium openlijk wordt gecommuniceerd. Naarmate een fout
pas laat bespreekbaar wordt gemaakt neemt de kans op de wederzijdse
aanvaarding van foutherstel sterk af.
Maar meer transparantie over de werkwijze en kwaliteit van de geleverde
zorg kan ook nadelen hebben. Professionals en organisaties vertonen
strategisch gedrag goed te scoren op kwaliteitsindicatoren. Wat niet
gemeten wordt, wordt verwaarloosd. Denk aan het selecteren van cliënten
of patiënten. Een voorbeeld hiervan zijn ziekenhuizen die 'gemakkelijke'
patiënten behandelen om het percentage sterfgevallen of wachtlijsten te
verminderen. Er kan ook angst bestaan voor aansprakelijkheid of
negatieve publiciteit. Ten slotte kan het ook gewoon lastig zijn, een
mondige patiënt met moeilijke vragen of hoge eisen. 30
Goed bestuur
In Nederland is zorg van oudsher een private aangelegenheid. De
overheid schept als kadersteller en toezichthouder de randvoorwaarden
voor goede, betaalbare en toegankelijke zorg. De meerwaarde van
29

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (2013), De participerende patiënt.
Vergelijk Stephan Grimmelikhuijsen in De Volkskrant, 11 juli 2012. Grimmelikhuijsen
promoveerde op transparantie en openbaarheid met zijn proefschrift Transpancy and trust
(2012).
30

Pagina 12 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

transparantie voor goed bestuur geldt zowel voor het openbaar bestuur, in
dit geval de IGZ – die, zoals we hiervoor zagen, onder
verantwoordelijkheid valt van de minister van VWS - als voor het bestuur
van zorginstellingen.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Transparantie en openbaar bestuur
In een democratie geldt dat openbaarheid een vanzelfsprekende norm is
voor goed openbaar bestuur. En het is goed openbaar bestuur om naar die
norm te leven. Openbaarheid ontwikkelde zich gestaag van een goede
gewoonte, een gunst van de overheid richting burger, naar een
(grond)recht en daarmee een plicht voor het openbaar bestuur.
Openbaarheid van bestuur is een middel om te komen tot betere (en
democratischer) bestuursvoering door de overheid, in dit geval de IGZ. Er
zijn verschillende functies van openbaarheid te onderscheiden. De meest
klassieke functie is dat openbaarheid de controleerbaarheid van de IGZ
dient. Verder heeft openbaarheid een reinigende werking. De integriteit
van het handelen van de IGZ loopt risico’s wanneer zaken plaatsvinden in
beslotenheid. Een derde functie is dat openbaarheid gezien kan worden
als een prestatie van de IGZ naar de burger. De publiek bekostigde
overheid heeft de plicht om zo transparant mogelijk te zijn in haar doen
en laten.31
Transparantie en goed bestuur in de zorg
Het Nederlandse zorgstelsel vraagt van zorginstellingen dat zij zorgen
voor goede kwaliteit tegen zo laag mogelijke kosten en daarover goede
informatie geven. Dit vergt van zorginstellingen goed bestuur. Goed
bestuur in de zorg beperkt zich niet tot de verantwoording over de
financiële gegevens van de zorginstellingen. Het bestuur en de interne
toezichthouders van instellingen moeten ook aandacht besteden aan, en
inzicht geven in, de contracten van de instellingen met de
zorgverzekeraars en aan het oordeel van de IGZ over de kwaliteit van de
zorg van de instelling. Daarnaast is de omgang met de patiënt een
belangrijk onderdeel van goed bestuur.
Transparantie in de zorg is een manier om goed bestuur in de zorg te
bevorderen en de markt te laten werken: hoe meer zorgorganisaties zich
verantwoorden en de dialoog zoeken met hun omgeving, hoe beter
patiënten kunnen kiezen.32
Verder zou transparantie kwaliteit bevorderen omdat misstanden sneller
worden gesignaleerd. Tot op zekere hoogte kan dit het geval zijn,
bijvoorbeeld als de pers lucht krijgt van een hoog percentage 'medische
missers' in een ziekenhuis. In dat geval wordt het management
gedwongen maatregelen te nemen. We zien echter dat transparantie door
de media gebruikt wordt om nieuws 'te maken'. Zo zullen resultaten over
31

Zie ook Raad voor het openbaar bestuur, Gij zult openbaar maken. Naar een volwassen
omgang met overheidsinformatie, september 2012, p. 20. In dit advies onderscheidde de
Raad nog meer functies.
32
Zie ook Algemene Rekenkamer, Goed bestuur in uitvoering De praktijk van onderwijsinstellingen, woningcorporaties, zorgorganisaties en samenwerkingsverbanden, september
2008, p. 18 e.v.
Pagina 13 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

medische missers pas interessant zijn wanneer er een lijst met 'zeer
zwakke ziekenhuizen’ wordt gepubliceerd. Transparantie voedt dit soort
berichten en maakt mensen cynisch. Instellingen worden gemakkelijk aan
de schandpaal genageld. Dat bevordert de kwaliteit van de zorg niet.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Zorgverzekeraar
Transparantie voor de zorgverzekeraar is in hoofdzaak een economische
aangelegenheid. Het gaat daarbij om de informatieasymmetrie tussen
zorgaanbieder en zorgverzekeraar. Zorgverzekeraars hechten veel waarde
aan schadelastbeheersing ofwel zorgkostenbeheersing. Informatie over
klachten, meldingen en signalen zegt wat over prestaties en kosten.
Daarom is het voor zorgverzekeraars interessant kennis te nemen van
deze zorginformatie. Het versterkt hen in hun onderhandelingspositie bij
de inkoop van zorg.
5. Openbaarheid afgezet tegen andere waarden
Het streven naar transparantie mag vanzelfsprekend lijken, het kan
botsen met andere waarden.
Een principieel uitgangspunt in ons rechtsbestel is dat het middel in
verhouding moet staan tot het doel en dat een bepaalde maatregel geen
onevenredige inbreuk mag maken op een gerechtvaardigd ander belang
(proportionaliteit). Openbaarheid mag geen onevenredige schade
toebrengen aan personen of ten koste gaan van reputaties.
Openbaarmaking van een medische misser bijvoorbeeld mag niet leiden
tot het faillissement van een ziekenhuis.
Een ander principieel uitgangspunt is dat uit het repertoire aan
maatregelen het minst zwaarwegende wordt ingezet om een bepaald doel
te bereiken (subsidiariteit).33 Dit houdt onder meer in dat wat betreft de
doelstelling van de minister om transparantie in de zorg te vergroten,
bezien moet worden of het middel van openbaarmaking wel de minst
nadelige wijze is om dit doel te bereiken
Openbaarheid mag ook niet ten nadele zijn van (andere) rechtsstatelijke
waarborgen zoals het recht op fair trial. Bij het openbaar maken van een
klacht bijvoorbeeld moet rekening worden gehouden met het principe van
hoor en wederhoor, met het recht van beklaagde op een onafhankelijke en
onpartijdige uitspraak en met het beginsel dat een uitspraak steunt op
een deugdelijke motivering.
Een andere belangrijke rechtsstatelijke waarborg betreft de
onschuldpresumptie. Dit beginsel houdt in dat iemand onschuldig is tot
het tegendeel is bewezen.34 Oorspronkelijk geformuleerd als een recht
33

Het subsidiariteitsbeginsel heeft nog een betekenis in een andere context, namelijk een
organisatiewijze of regel in taakverdeling tussen 'hogere' en 'lagere' overheid. Het houdt in
algemene zin in dat hogere instanties niet iets moeten doen wat door lagere instanties kan
worden afgehandeld. Met name in de verhouding Europa en de Lidstaten speelt dit beginsel
een rol.
34
Zie ook artikel 6, lid 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).
Pagina 14 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

van de verdachte is dit beginsel feitelijk een instructienorm geworden in
het procesrecht en normeert het de vervolgende instantie hoe deze zich
dient te gedragen.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Bescherming (verwarde) klager
Een verwarde klager kan door ziekte een verkeerde waarneming van de
werkelijkheid hebben en dan een klacht indienen.35 Directe
openbaarmaking is onder zulke omstandigheden onwenselijk en kan
schade toebrengen aan de klager.
Beslotenheid
Beslotenheid is van belang waar het gaat om een klimaat van veilig
melden. Er is de laatste jaren veel te doen geweest rondom het veilig
melden van incidenten. Met name de ruim geformuleerde toegang van het
openbaar ministerie (OM) tot het incidentenregistratiesysteem is voor
sommigen een doorn in het oog.36
De nu nog van kracht zijnde Wcz bevat een wettelijke regeling voor het
veilig melden van incidenten. De regeling37 bestaat uit een hoofdregel en
een uitzondering. De hoofdregel is dat gegevens uit interne
meldingssystemen van zorgaanbieders niet als bewijs mogen worden
gebruikt in een civielrechtelijke, strafrechtelijke, bestuursrechtelijke,
tuchtrechtelijke of disciplinaire procedure. De uitzondering is dat dit in het
strafrecht wel mag als de gegevens niet op andere wijze kunnen worden
verkregen.
De in de Wcz genoemde strafrechtelijke uitzondering op veilig melden is
erg ruim. Als de gegevens niet op andere wijze kunnen worden verkregen,
mag het OM informatie uit een intern meldingssysteem als bewijs
gebruiken. Die aanpak wijkt sterk af van wat internationaal gebruikelijk is.
In andere landen heeft het OM geen enkel recht op dergelijke informatie
(Denemarken), dan wel alleen in het geval van ernstige strafbare feiten
(Australië) of in het geval van gegevens die volgens een rechter
onmisbaar zijn (VS).38
Overigens zijn er ook tegengeluiden. Volgens critici leidt de wetgeving
over veilig melden tot een uitholling van het informatierecht van de
patiënt. Critici van veilig melden betogen nogal eens dat wetgeving inzake
veilig melden leidt tot een uitholling van de informatierechten van de
patiënt. Daarover bevat de Wcz een aparte bepaling39 waarin wordt
geregeld dat aan de patiënt onverwijld mededelingen worden gedaan over
de aard en toedracht van incidenten met voor de patiënt merkbare
gevolgen. Ook dient daarvan melding te worden gemaakt in het dossier.
Meent de patiënt dat hij mondeling of via het dossier te weinig informatie
ter zake heeft gekregen, dan kan hij gebruikmaken van de
klachtenregeling waarin de Wcz voorziet. Maar het geeft hem dus niet het
35

Postema, C.A., Een klacht na een klacht, in: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde
1991; 135:641-3.
36
Legemaate, J., Recht gaat over redelijkheid, in: Medisch Contact 2010; 65:1814-7.
37
Artikel 11 Wcz.
38
Legemaate, J., Wet cliëntenrechten moet van tafel, in: Medisch Contact 2010; 65:1827-9.
39
Artikel 21 Wcz.
Pagina 15 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

recht om de incidentenregistratie te raadplegen.
6. Hoe doen anderen het? Openbaarheid in andere sectoren en
over de grens

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

In deze paragraaf gaan we na hoe openbaarheid van klachten, meldingen
en signalen in andere sectoren is geregeld en hoe ermee in het buitenland
wordt omgegaan.
Notariaat40
(Kandidaat-)notarissen moeten zich houden aan de beroeps- en
gedragsregels. De kamers voor het notariaat verzorgen de
tuchtrechtspraak. Is een (kandidaat-)notaris mogelijk in gebreke
gebleven, dan kan door iedere belanghebbende schriftelijk een formele
klacht worden ingediend bij de kamer voor het notariaat. De voorzitter
van de kamer behandelt de klacht in eerste aanleg. Hij kan klachten
afwijzen als deze kennelijk niet-ontvankelijk, kennelijk ongegrond, naar
zijn oordeel van onvoldoende gewicht zijn of voor een schikking in
aanmerking komen. De voorzitter kan ook meteen besluiten dat de klacht
geschikt is voor behandeling door de volledige kamer. Tegen de beslissing
van de voorzitter is beroep mogelijk bij de kamer voor het notariaat.
De behandeling van de klacht door de kamer voor het notariaat in een
zitting is openbaar, tenzij de kamer om gewichtige redenen beveelt dat de
behandeling geheel of gedeeltelijk met gesloten deuren plaatsvindt.
Tijdens de zitting krijgen partijen de gelegenheid hun standpunt nader toe
te lichten. De klager heeft het recht zich door een derde te laten bijstaan.
Deze hoeft geen advocaat te zijn. Op grond van de stukken en wat in de
zitting naar voren is gebracht, beoordeelt de kamer of de (kandidaat)notaris tegen wie een klacht is ingediend, zijn plichten heeft
verwaarloosd of zich schuldig heeft gemaakt aan handelen of nalaten in
strijd met de zorg die hij behoort te betrachten. Ook gaat de kamer na of
sprake is van enig handelen of nalaten dat een behoorlijk (kandidaat)notaris niet betaamt.
Soms wordt de (kandidaat-)notaris een voorlopige maatregel opgelegd
voorafgaand aan de behandeling van de zaak of klacht ter zitting. Dit kan
als het gaat om een klacht van zeer ernstige aard of indien er sprake is
van kennelijk gevaar voor benadeling van derden én de voorzitter van de
kamer voor het notariaat een ernstig vermoeden heeft ten aanzien van de
gegrondheid van de klacht of van de benadeling. De voorzitter kan in dit
geval een ordemaatregel nemen, een schorsing of een soort stille
bewindvoering opleggen. De kamer voor het notariaat kan één van de
volgende maatregelen opleggen aan de notaris: een waarschuwing, een
berisping, een geldboete, schorsing in de uitoefening van het ambt
(maximaal zes maanden) of ontzetting uit het ambt.

40

Zie ook knb.nl.
Pagina 16 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

Advocatuur41
Voor klachten over een advocaat dient men zich schriftelijk te wenden tot
de deken van de Orde van Advocaten in de regio waar de betreffende
advocaat werkt. De deken kan op een informele manier proberen om de
zaak tot een onderlinge oplossing te brengen. Als de klacht zich daarvoor
leent, kan hij die laten beoordelen door de Geschillencommissie
Advocatuur. Hij grijpt ook in als hij om andere redenen de indruk heeft dat
een advocaat zich niet aan de regels houdt. Neemt de deken de klacht in
behandeling, dan onderzoekt hij wat er is gebeurd en geeft beide partijen
de gelegenheid om te reageren. Sommige dekens hebben een vast
spreekuur waarop een klager met een probleem terecht kan.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Lukt het niet te bemiddelen of stelt een van beide partijen geen prijs op
bemiddeling, dan kan de klager vragen de klacht bij de tuchtrechter neer
te leggen. Afhankelijk van de aard en de ingewikkeldheid van de klacht
heeft de deken enige tijd nodig om het onderzoek of te ronden. Aan het
einde van het onderzoek kan de deken de klager en de advocaat laten
weten wat hij van de klacht vindt. Een definitief oordeel kan alleen de
Raad van Discipline geven. De klager kan altijd verlangen dat de klacht
wordt doorgestuurd naar de tuchtrechter. Hij hoeft zich dus niet bij het
oordeel van de deken neer te leggen. De klager kan laten weten dat hij de
klacht wil voorleggen aan de tuchtrechter, de Raad van Discipline.
Overigens doet de deken dat ook zelf als hij het nodig vindt.
Over de grens
Internationaal zijn er diverse initiatieven om de gezondheidszorg veiliger
en effectiever te maken. Die initiatieven volgen een aantal lijnen. In de
eerste plaats kan betere informatie over gemaakte fouten inzicht geven in
de factoren die ten grondslag liggen aan de fout. In de tweede plaats
wordt de oplossing gezocht in het toepassen van veiligere systemen zoals
bijvoorbeeld een medicatiebewakingssysteem. En in de derde plaats is het
zaak voor de organisaties in de zorg om een effectieve cultuur te creëren
die gericht is op verbetering van kwaliteit, het voorkomen van fouten en
het adequaat handelen als er onverhoopt toch een fout gemaakt wordt. 42
Voor de beantwoording van de vraag of andere landen specifieke ervaring
hebben met het vroegtijdig openbaar maken van meldingen, klachten en
signalen is er gezocht in de internationale literatuurbestanden. Daarbij is
er geen voorbeeld aangetroffen van een zodanige opzet. Integendeel, de
bestaande literatuur wijst op de nadelige effecten die door openbaarheid
in een vroeg kunnen optreden.43 Wel slaat die balans door wanneer er
disciplinaire maatregelen worden genomen.
41

Zie ook advocatenorde.nl.
Zie ook:
Majka, A.J., et al., Teaching quality essentials: the effectiveness of a team-based quality
improvement curriculum in a tertiary health care institution., in: Am. J. Med. Qual. 2013
May-Jun; 28(3):214-9. doi: 10.1177/1062860612460725. Epub 2012 Oct 6.
Molina-Ortiz, E.I., Vega, A.C., Calman, N.S., Patient registries in primary care: essential
element for quality improvement. Mt Sinai J Med. 2012 Jul-Aug;79(4):475-80. doi:
10.1002/msj.21328.
42

Baker, G.R., Norton, P. Making patients safer! Reducing error in Canadian healthcare.
Healthc Pap 2001; 2(1):10-31).
43
Bismark, M., Naming, blaming and shaming? 2006 Med Law 25(1):115-25.

-

Pagina 17 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

Verder is van een aantal landen is specifiek nagegaan hoe de
klachtenbehandeling is georganiseerd:
- In de Verenigde Staten is de klachtenbehandeling op het niveau
van de federale staat georganiseerd. Diverse websites geven inzicht in de te hanteren procedure en de rechten en plichten van de
individuele klager. Openbaarmaking in een vroeg stadium is niet
aangetroffen.
- In Duitsland zijn er verschillende instanties bij wie een klacht gedeponeerd kan worden. De Krankenkasse (zorgverzekeraar), de
zorginstelling en de Ärtztekammer (beroepsorganisatie van artsen
in de vorm van een soort publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie)
maken alle melding van de mogelijkheid om een klacht in te dienen. De procedures die daarbij gehanteerd worden zijn niet transparant en geven geen inzicht in de rechten van de individuele klager.
- In het Verenigd Koninkrijk geeft de National Health Service (NHS),
de nationale gezondheidsdienst, duidelijke instructies hoe te handelen bij een klacht, melding of signaal. Er kan worden geklaagd
over de NHS of over professional misconduct (beroepsfouten) van
een zorgverlener. Het in een vroeg stadium openbaar maken van
de klacht maakt hier geen onderdeel van uit. Is men niet tevreden
met de afhandeling van de klacht, dan kan men terecht bij de Care
Quality Commission (de onafhankelijke toezichthouder op gezondheidszorg) of de Parliamentary and Health Service Ombudsman.
Opvallend aan deze laatste instantie is de uitgebreide informatie op
de website over wat wel en niet openbaar wordt gemaakt onder
het motto: Being open and transparent. Access to information
about us and how we handle information you give us. 44

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Tussenconclusie
Andere beroepsgroepen (advocaten, notarissen) kennen geen vorm of
wijze van direct openbaar maken van klachten, meldingen en signalen.
Een blik over de grens levert geen voorbeelden op van het direct
openbaar maken van klachten, meldingen en signalen. Wel kan er naar
Brits voorbeeld veel duidelijker worden uitgelegd wat wel en wat niet
openbaar wordt gemaakt.

44

www.ombudsman.org.uk/about-us/being-open-and-transparent.
Pagina 18 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

III. Bijlage – Juridisch kader
Op het openbaar maken van klachten, meldingen en signalen zijn tal van
juridische regels van toepassing. De belangrijkste zijn:

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst / medisch beroepsgeheim
In artikel 88 van de Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg (Wet BIG) is de geheimhoudingsplicht voor individuele
beroepsbeoefenaren vastgelegd, terwijl in artikel 7:457, eerste lid, van
het Burgerlijk Wetboek (BW)45 de geheimhoudingsverplichting voor de
hulpverlener (natuurlijke persoon of rechtspersoon) is vastgelegd. Het
verstrekken van inlichtingen over de behandeling van de patiënt (aan
derden) is op grond daarvan voor de zorgaanbieder verboden, tenzij er
sprake is van toestemming van de patiënt, een wettelijke verplichting of
een ‘conflict van plichten’. Hiermee zal de zorgaanbieder in een –
eventuele – reactie/zienswijze op een bij de IGZ ingediende klacht of
melding rekening mee moeten houden.
Aan de IGZ komt op grond van artikel 7, derde lid, van de Kwaliteitswet
zorginstellingen (Kzi), de bevoegdheid toe om zelfstandig
patiëntendossiers in te zien. De bevoegdheid zet artikel 5:20 van de
Algemene wet bestuursrecht (Awb, ontheffing geheimhouders van plicht
tot medewerking) opzij.
De Nota van Wijziging Wet cliëntenrechten zorg (Wcz)46 introduceert in
artikel 58a, derde lid, een geheimhoudingsplicht voor de IGZ met
betrekking tot de persoonsgegevens waarvan de IGZ kennis heeft
verkregen en voorziet (artikel 58a, tweede lid) in een nadere afbakening
van de persoonsgegevens die aan de IGZ moeten worden verstrekt. De
regering gaat er vanuit dat verzoeken om onder het beroepsgeheim
vallende gegevens door de IGZ moeten worden afgewezen; echter de
relatieve weigeringsgrond van artikel 10, tweede lid, onder e, van de Wet
openbaarheid van bestuur (Wob) gaat uit van een belangenafweging en
niet van de vraag of gegevens onder een beroepsgeheim vallen of niet.
Immers, de algemene, in de wet neergelegde
geheimhoudingsverplichtingen voor bestuursorganen zoals in artikel 2:5
Awb, gelden doorgaans niet wanneer een wettelijk voorschrift, zoals de
Wob, betrokkene tot mededeling verplicht. Dit soort
geheimhoudingsverplichtingen kunnen in beginsel dus niets afdoen aan de
verplichtingen van bestuursorganen op grond van de Wob. Bijzondere
wettelijke geheimhoudingsverplichtingen gaan soms voor op de Wob,
maar niet per se, getuige ook de relatieve uitzonderingsgrond van artikel
10, tweede lid, onder e Wob.
De Wcz erkent (artikel 11, derde lid) dat gegevens afkomstig uit interne
meldingssystemen van incidenten niet openbaar zijn (het zogenoemde
veilig melden). Legemaate bepleit dat calamiteiten niet openbaar behoren
45

Dit wetsartikel staat beter bekend als de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.
46
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 402, nr. 7.
Pagina 19 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

te zijn, tenzij de IGZ in het belang van een goede gezondheidszorg anders
besluit. Hij pleit voor een bijzondere openbaarmakingsregeling: een
bepaling die regelt dat concepten, verslagen en documenten die zijn
gebruikt bij het onderzoek naar de melding, niet openbaar zijn.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Wet bescherming persoonsgegevens / Europese richtlijn
De Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) is van toepassing bij de
verwerking van gegevens betreffende een geïdentificeerde of
identificeerbare natuurlijke persoon. Op de verwerking van gegevens met
betrekking tot zorginstellingen (rechtspersonen) is de Wbp niet van
toepassing, maar op de verwerking van gegevens met betrekking tot
individuele beroepsbeoefenaren (in principe) wel. Voor de verwerking van
die gegevens moet een grondslag worden gevonden in artikel 8 Wbp. In
casu kan die bestaan uit artikel 8 onder e: de gegevensverwerking is
noodzakelijk voor de goede vervulling van een publiekrechtelijke taak
door het desbetreffende bestuursorgaan, of uit artikel 8 onder f: de
gegevensverwerking is noodzakelijk voor de behartiging van het
gerechtvaardigd belang van de verantwoordelijke of een derde aan wie de
gegevens worden verstrekt, tenzij het belang of de fundamentele rechten
en vrijheden van de betrokkene, in het bijzonder het recht op
bescherming van de persoonlijke levenssfeer prevaleert.
Van belang in verband met (eventuele) verwerking van persoonsgegevens
van cliënten is dat voor zover er sprake is van verwerking (in casu
openbaarmaking) van persoonsgegevens betreffende de gezondheid (in
casu van betrokken patiënten), zijnde bijzondere persoonsgegevens in de
zin van de Wbp, er rekening moet worden gehouden met het in artikel 16
Wbp neergelegde verbond op verwerking. Van de in de Wbp voorziene
uitzonderingen op dit verbod komt in casu uitsluitend de uitdrukkelijke
toestemming (ex artikel 23 eerste lid onder a Wbp) van de betrokken
patiënt in aanmerking.
Verder van belang is de jurisprudentie van de Afdeling
Bestuursrechtspraak van de Raad van State47 (ABRvS): ‘wanneer
persoonsgegevens slechts zien op het beroepshalve functioneren van de
professional komt hem evenmin een beroep op de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer toe’.
Daarnaast in voor wat betreft professionals de uitspraak van de Voorzitter
van de Rechtbank Utrecht van 23 juni 2010 van belang.48 Het betrof een
zaak van een neuroloog die op internet onder meer met een foto (met een
zwart balkje voor de ogen) en zijn naam werd beschuldigd van fraude,
mishandeling, het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel, het
achterwege laten van een hulpbehoevende in nood en doodslag c.q.
moord op termijn, door het bewust en met opzet weigeren van eerlijke
informatie en adequate medische behandeling. Het consult waarom het
ging had in 2005 plaatsgevonden en in juridische procedures was niet
gebleken dat de neuroloog daarbij in enigerlei opzicht was
tekortgeschoten.
47
48

ABRvS, 17 juli 2002, LJN AE5445.
Vzr. Rb. Utrecht, 23 juni 2010, TvGR 2010/26.
Pagina 20 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

De voorzitter overwoog als volgt:
“Het door eiser gevorderde gebod om deze uitlatingen van het
internet te verwijderen, vormt een beperking van het aan een
ieder toekomend recht op vrijheid van meningsuiting als bedoeld in
artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(hierna: EVRM). Dat recht kan ingevolge het bepaalde in het
tweede lid van artikel 10 EVRM slechts worden beperkt indien de
beperking bij wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is, bijvoorbeeld ter bescherming van rechten van
anderen. Van een beperking die bij de wet is voorzien, is sprake
wanneer de uitlatingen van gedaagde onrechtmatig zijn in de zin
van artikel 6:162 BW.
Vooropgesteld moet worden dat het gedaagde in beginsel vrij staat
om zich kritisch uit te laten over de door haar gesignaleerde
gebeurtenissen en ervaringen met de medische wereld en daarover
op niet mis te verstane wijze haar mening te geven en deze
desgewenst ook op het internet te publiceren.
Daartegenover staat dat de grenzen die de zorgvuldigheid in het
maatschappelijk verkeer meebrengt niet dienen te worden
overschreden. Van een dergelijke overschrijding kan sprake zijn
indien de gepubliceerde uitlatingen feitelijk onjuist of onnodig
grievend zijn.
De Voorzitter kwam tot de conclusie dat de inhoud van de website als
onrechtmatig jegens eiser moest worden beschouwd en dat het belang
van eiser op bescherming van zijn eer en goede naam zwaarder diende te
wegen dan het door gedaagde gestelde belang bij handhaving van de
website en de uitlatingen daarop.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Wet openbaarheid van bestuur (openbaarheid van IGZ / de minister)
In de wetten die de IGZ als toezichthouder aanwijzen en die de grondslag
bieden voor het nemen van maatregelen door de IGZ is niet voorzien in
actieve openbaarmaking van toezichtgegevens. De IGZ baseert de
bevoegdheid tot het actief, niet-geanonimiseerd openbaar maken van
toezichtgegevens op artikel 8 eerste lid Wob. Dit artikel biedt de algemene
bevoegdheid aan bestuursorganen om uit eigen beweging informatie te
verschaffen over beleid en de voorbereiding en uitvoering daarvan. Bij de
actieve openbaarmaking kunnen de in artikel 10 Wob genoemde belangen
in het geding zijn en zal met het oog daarop een zorgvuldige afweging
van belangen geboden zijn.
Het Wetsvoorstel tot wijziging van de Gezondheidswet (oktober 2012)
beoogt een grondslag te bieden voor het actief openbaar maken van
informatie over het toezicht en de uitvoering van regelgeving door de IGZ.
Dit wetsvoorstel voorziet in de invoering van een specifieke wettelijke
grondslag voor openbaarmaking van toezichtgegevens door de IGZ. In
zijn algemeenheid geldt dat het wetsvoorstel geen grondslag biedt voor
de openbaarmaking van persoonsgegevens van patiënten, cliënten en
consumenten. De openbaarmaking van die gegevens wordt niet
noodzakelijk geacht voor de uitoefening van toezicht. Tevens wordt
voorzien in een verbod op openbaarmaking van gegevens die onder het
‘afgeleid beroepsgeheim’ vallen.
Pagina 21 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

Documenten die bij de IGZ terechtkomen, zijn in beginsel vatbaar voor
openbaarheid op grond van de Wob. Dit heeft de afgelopen jaren in de
gezondheidszorg voor de nodige onrust gezorgd. Bij zorgverleners, maar
ook bij de IGZ zelf. De IGZ is immers voor een goede vervulling van haar
toezichthoudende taken afhankelijk van ruimhartige informatievoorziening
door zorgverleners. Als gegevens die aan de IGZ worden verstrekt via de
Wob in de openbaarheid kunnen komen, staat de toezichthoudende taak
van de IGZ op het spel. Maar ook de belangen van zorgverleners zelf en
die van hun patiënten, in het bijzonder op het gebied van privacy, kunnen
door de Wob worden geschaad.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

Passieve openbaarmaking
In de afgelopen jaren heeft de rechter zich diverse malen uitgesproken
over toepassing van de Wob op onder de IGZ rustende documenten. Het
argument dat zorgverleners niet (meer) bereid zouden zijn om te werken
aan visitatierapporten en dat de IGZ hierdoor haar toezichthoudende taak
niet meer goed zal kunnen uitoefenen, wordt door de rechter als
onvoldoende aannemelijk aangemerkt.49 En: “Als een toezichthouder met
gebruikmaking van zijn wettelijke bevoegdheden informatie kan
verzamelen, verzet het belang van inspectie, controle en toezicht zich als
regel niet tegen openbaarmaking.”50 De plicht tot openbaarmaking – mits
geanonimiseerd – geldt ook voor de stukken die de IGZ ontvangt in het
kader van de wettelijke meldplicht (artikel 4a, tweede lid, van de Kzi). 51
De Rechtbank ’s Hertogenbosch oordeelde dat “(…) de mogelijke
onvolkomenheid of onduidelijkheid in de Kwaliteitswet over de inhoud en
omvang van de verplichting tot informatieverstrekking [kan] niet (…)
leiden tot het achterwege laten van het suicideverslag.” Wel had de
rechtbank oog voor de weerstanden in het veld, daarom verklaarde zij het
beroep op belemmering in de toezichthoudende taak van de IGZ gegrond
(Gelderse Roos).52
Een geslaagd beroep op het belang van inspectie, controle en toezicht
vanwege het feit dat instellingen zich kunnen onttrekken aan de
verstrekking van voor de kwaliteit van zorg belangrijke gegevens aan de
IGZ, kan door de komst van de Wet uitbreiding bestuurlijke handhaving
volksgezondheidswetgeving (Wubhv) moeilijker worden (gelet op het
onderscheid dat in de rechtspraak wordt gemaakt tussen vrijwillig en
verplicht aan de IGZ te verstrekken gegevens). De Wubhv heeft de IGZ
immers nog minder afhankelijk gemaakt van de bereidheid van
zorginstellingen om gegevens aan te leveren.
Actieve openbaarmaking
Artikel 8 van de Wob vormt de basis voor zogenaamde actieve
openbaarmaking van informatie door bestuursorganen over “het beleid,
49

Zie ook Rechtbank Almelo (24 november 2005), LJN AU9704: “(…) onvoldoende aannemelijk gemaakt dat openbaarmaking de bereidwilligheid tot melding door de instelling alsmede
de medewerking door werknemers van de instelling significant in negatieve zin zou beïnvloeden.”
50
ABRvS 22 maart 2006, LJN: AV6265.
51
Voorzitter Rechtban Dordrecht (4 december 2007), LJN; BB9778.
52
Rechtbank ’s Hertogenbosch (26 juli 2010), LJN: BN 3026.
Pagina 22 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)

de voorbereiding en uitvoering daaronder begrepen, zodra dat in het
belang is van een goede en democratische bestuursvoering”. In artikel 10
eerste lid wordt als (absolute) uitzondering hierop aangegeven:
- (onder c) vertrouwelijkheid van de aan de overheid verstrekte bedrijfs- en fabricagegegevens; en
- (onder d) de openbaarmaking van ‘bijzondere’ persoonsgegevens
in de zin van de Wbp, tenzij de verstrekking kennelijk geen inbreuk
op de persoonlijke levenssfeer maakt.
In artikel 10 tweede lid zijn een aantal (in casu relevante) – relatieve –
uitzonderingsgronden opgenomen:
- (onder d) inspectie, controle en toezicht door bestuursorganen;
- (onder e) de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer;
- (onder f) het belang dat de geadresseerde erbij heeft als eerste
kennis te kunnen nemen van de informatie; en
- (onder g) het voorkomen van onevenredige bevoordeling of benadeling van de bij de aangelegenheid betrokken natuurlijke personen of rechtspersonen dan wel van derden.

Datum
11 oktober 2013
Kenmerk
2013-0000622333

In dit verband oordeelde de ABRvS dat: “Ook in het geval van een
voorgenomen spontane openbaarmaking ingevolge artikel 8, eerste lid,
Wob (…) een nadere afweging van belangen [is] geboden. Deze nadere
afweging houdt in dit geval in dat het algemeen dat door onverkorte
openbaarmaking wordt gediend, wordt afgewogen tegen het belang dat
de (rechts-)persoon heeft geen onevenredig nadeel te lijden als gevolg
van de publicatie waarbij aan het algemeen belang een groot gewicht
moet worden toegekend.”53
Maar ook van belang is de uitspraak van de Voorzitter van de Rechtbank
Haarlem die overwoog dat: “Verzoekster (…) onevenredig nadeel [kan]
lijden door publicatie van het inspectierapport door de IGZ nu de
zienswijze van verzoekster over de bevindingen en conclusies
onvoldoende uit het rapport naar voren komt.” 54

53
54

ABRvS (10 november 2010), LJN: BO3468.
Voorzitter van de Rechtbank Haarlem (30 november 2012), LJN BY4920.
Pagina 23 van 23
pagina’s (inclusief voorblad)