Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 801

Wijziging van de Wet werk en bijstand en enkele
andere sociale zekerheidswetten (Wet
maatregelen Wet werk en bijstand en enkele
andere wetten)

Nr. 19

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 13 december 2013
Inhoudsopgave
I
1.
2.
3.
4.
4.1
4.2
4.3
5.
6.
7.
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
8.
9.
10.
11.
12.

ALGEMEEN
Inleiding
Kostendelersnorm
Uitkeringsnormering bij samenwonen in de AOW en
overige minimumregelingen
Intensivering armoedebeleid
Algemeen
Categoriale bijzondere bijstand
Individuele bijzondere bijstand
Toevoegen MKOB aan uitzonderingen op middelentoets
bijstand
Aanscherping verplichting zich te onthouden van zeer
ernstige misdragingen
Verplichtingen
Algehele arbeids- en re-integratieplicht
Plicht tot tegenprestatie
Uniformering van diverse verplichtingen
Zoekperiode van vier weken
Sanctionering
Overgangsrecht
Voorlichting
Financiële effecten
Ontvangen commentaren
Overig

1
2
10
26
33
33
35
39
42
43
46
46
50
57
64
72
81
82
82
85
85

I ALGEMEEN
De regering heeft met belangstelling kennis genomen van de vragen die
de fracties hebben gesteld en de opvattingen die zij daarbij hebben. De
leden van de VVD-fractie en de PvdA-fractie geven aan met belangstelling
kennis te hebben genomen van onderhavig wetsvoorstel. Zij hebben wel
nog een aantal vragen ter verduidelijking en een aantal aanvullende

kst-33801-19
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

1

vragen. De leden van de SP-fractie geven aan weinig enthousiast te zijn
over het voorliggende wetsvoorstel. Deze leden zien de nut en noodzaak
van verdere aanscherping van de Wet werk en bijstand (WWB) niet in. De
leden van de CDA-fractie geven aan het doel van het wetsvoorstel om de
bijstand meer activerend te maken door bijstandsgerechtigden te
stimuleren actief te blijven participeren in de maatschappij, te ondersteunen. De leden van de D66-fractie melden kennis genomen te hebben
van het wetsvoorstel waarmee de regering de socialezekerheidsregelingen houdbaar en toegankelijk wil houden, de regering wil zorgen voor
mensen die het zonder een extra steuntje in de rug niet kunnen redden en
dat de bijstand activerender wordt. De leden van de D66-fractie geven aan
begrip te hebben voor deze doelstellingen, maar dat zij nog wel een aantal
vragen over het wetsvoorstel hebben. Ook de leden van de ChristenUniefractie melden kennis te hebben genomen van het wetsvoorstel en
hierover een aantal vragen te hebben. De leden van de GroenLinks-fractie
melden met de nodige zorgen kennis genomen te hebben van het
wetsvoorstel. Zij vragen zich sterk af of dit wetsvoorstel wel zal kunnen
bijdragen aan het stimuleren van arbeidsdeelname van deze groep
mensen aan de onderkant van de samenleving. Ook de leden van de
SGP-fractie hebben met belangstelling kennis genomen van het
wetsvoorstel. Zij geven aan voorstellen als de huishouduitkeringstoets te
steunen omdat de gezamenlijke verantwoordelijkheid van samenwonenden wordt benadrukt en dat het vangnetkarakter van de bijstand wordt
versterkt. Het verbaast hen echter dat de regering opnieuw voorstelt
alleenstaande ouders met jonge kinderen te dwingen tot betaalde arbeid,
terwijl de aanscherpingen op dit punt pas vorig jaar in werking zijn
getreden en deze nog niet geëvalueerd zijn. De leden van de 50PLUSfractie melden met bezorgdheid kennisgenomen te hebben van het
wetsvoorstel. Hun bezorgdheid is ingegeven door zowel principiële als
uitvoeringstechnische elementen in het wetsvoorstel die naar de mening
van deze leden de hoofdpunten van het sociaal zekerheidsstelsel raken.
Ook zij hebben een aantal vragen.
In deze nota naar aanleiding van het verslag gaat de regering in op de
vragen en opmerkingen van de verschillende fracties over het onderhavige wetsvoorstel. Om vragen zoveel mogelijk in samenhang te
beantwoorden is daarbij op een aantal plaatsen afgeweken van de
volgorde van het verslag.
1. Inleiding
De leden van de SP-fractie stellen dat het doel van onderliggende wet is
om de bijstand zodanig te wijzigen dat bijstandsgerechtigden weer aan
het werk gaan of gaan deelnemen aan de samenleving. Deze leden vragen
wat de precieze doelstelling en ambitie is als het gaat om het aantal
bijstandsgerechtigden dat door middel van onderliggende wetgeving
weer aan het werk gaat? Voorts vragen zij of de regering kan toelichten
waarom de huidige regels onvoldoende zijn om (langdurige) bijstandsgerechtigden aan het werk te krijgen? Ook vragen zij naar de doelstelling van
het wetsvoorstel (per onderdeel) als het gaat om het aantal mensen dat
vanuit de bijstand een reguliere baan vindt met een beloning van
minimaal het wettelijk minimumloon.
Dit wetsvoorstel vloeit voort uit het regeerakkoord en beoogt rechtvaardige keuzes te maken en de juiste balans te vinden. Zo voorziet het
wetsvoorstel in maatregelen om ervoor te zorgen dat socialezekerheidsregelingen houdbaar en toegankelijk blijven én in maatregelen voor mensen
die het zonder een extra steuntje in de rug niet kunnen redden.
Om ervoor te zorgen dat de bijstand nog meer mensen aanspoort om mee
te doen, wil de regering bijstandsgerechtigden aanspreken op de inzet van
de eigen mogelijkheden, daarbij oog houdend voor de menselijke maat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

2

Een grote uitdaging voor de regering is dat zoveel mogelijk mensen
(weer) meedoen in de maatschappij en daar het hunne aan bijdragen.
Daartoe heeft de regering inmiddels een nota van wijziging voor de
Participatiewet bij de Tweede Kamer ingediend. Met de invoering van één
regeling via die wet wil de regering mensen die nu aan de kant staan
meer kansen bieden. Meer kansen op (regulier) werk of, als dat (nog) niet
kan, meer kansen op andere vormen van participatie. De polisvoorwaarden in dit wetsvoorstel komen overeen met die in de bijstand. Vanuit
een integrale benadering beoogt de regering met het voorliggende
wetsvoorstel het activerende karakter van die voorwaarden te vergroten.
Het is de inzet van de regering om met het voorliggende wetsvoorstel te
zorgen voor de toekomstbestendigheid van de bijstand; de bijstand
houdbaar en toegankelijk houden. Dit wetsvoorstel omvat daartoe een
aantal maatregelen in de vorm van de kostendelersnorm, de harmonisering van diverse verplichtingen die erop gericht zijn dat mensen aan het
werk gaan en de verbetering van de naleving van die verplichtingen.
Tegelijk houdt de regering uitdrukkelijk oog voor de vangnetfunctie van de
bijstand voor wie niet zelf in een inkomen kan voorzien. De intensivering
van het armoede beleid illustreert dit. De regering hecht grote waarde aan
het bieden van ruimte voor maatwerk op decentraal niveau. Immers op
decentraal niveau zijn het de colleges die het voortouw hebben bij het op
waarde schatten van de individuele omstandigheden van de belanghebbenden, mede in relatie met de lokale situatie.
De geüniformeerde arbeidsverplichtingen, zoals opgenomen in het
voorgestelde artikel 18, vierde lid, van de WWB, concretiseren op een
aantal onderdelen de huidige, abstract geformuleerde arbeids- en
re-integratieverplichting. In die zin is geen sprake van nieuwe verplichtingen, maar van een nadere uitwerking en harmonisering van bestaande
verplichtingen en bijhorende maatregelen. Bij deze harmonisering blijft
individueel maatwerk voorop staan. De harmonisering heeft geen
gevolgen voor mensen die zich al aan de regels houden. Maar waar dat
laatste nog niet gebeurt, verwacht de regering een cultuurverandering bij
zowel de uitvoerder als uitkeringsgerechtigde. Door de beoogde gedragseffecten is de prognose dat het aantal huishoudens met een uitkering met
ca. 5.000 zal afnemen. Hierbij moet bedacht worden dat het gedragseffect
met name van invloed zal zijn op de nieuwe instroom in de bijstand.
Voorts vragen de leden van de SP-fractie of de regering kan toelichten wat
zij bedoelt met de zin uit het persbericht dat deze maatregelen eraan
bijdragen dat de bijstand «helderder uitvoerbaar voor gemeenten» wordt.
Zij vragen ook hoe deze zin zich verhoudt tot de uitspraken van diverse
gemeenten tijdens het rondetafelgesprek met de Tweede Kamer waarin
gemeenten juist aangeven dat de bijstand bureaucratischer en minder
effectief wordt?
De regering is van opvatting dat door transparantie van arbeidsverplichtingen en maatregelen voor alle uitkeringsgerechtigden en uitvoerders
helder is waar uitkeringsgerechtigden zich aan te houden hebben. Met
duidelijke regels zijn de spelregels voor de uitvoering van de WWB helder.
Uitvoerders kunnen hier op terugvallen en aan uitkeringsgerechtigden
helder maken wat van hen verwacht wordt. Binnen de wettelijke kaders
hebben zij beleidsruimte om individueel maatwerk te leveren. In deze zin
dragen de maatregelen er toe bij dat de bijstand helder uitvoerbaar voor
gemeenten wordt.
De leden van de SP-fractie vragen aan te geven hoe groot de groep
mensen is waarop de maatregel betrekking heeft (aantallen en percentages van het gehele bijstandsvolume). In onderstaande tabel wordt de
gevraagde informatie gegeven uitgaande van de structurele situatie. Bij
de kostendelersnorm heeft het percentage betrekking op de omvang van
de WWB en de overige minimumregelingen. Bij de algehele arbeids- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

3

re-integratieplicht en naleving bijstand geldt de maatregel in beginsel
voor een ieder en is het percentage daarmee 100%. Het toevoegen van de
MKOB aan de uitzondering op de middelentoets geldt voor de gehele
bijstandspopulatie van boven de AOW-gerechtigde leeftijd (AIO).

De leden van de SP fractie willen ook weten hoe het wetsvoorstel zich
verhoudt tot de cijfers van het Centraal Planbureau (CPB) en het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) inzake armoede met oververtegenwoordiging van uitkeringsgerechtigden, en of de regering bereid is een
armoede-effect rapportage uit te voeren?
Het CBS publiceert jaarlijks in het armoedesignalement cijfers over (onder
andere) het aantal huishoudens dat een besteedbaar huishoudinkomen
heeft onder lage-inkomensgrens. Bij een inkomen onder deze grens
bestaat een zekere kans op armoede. De bijstandsuitkering is bedoeld als
een – bij voorkeur tijdelijk – vangnet. De hoogte van deze uitkering is
zodanig dat hierbij in de meeste gevallen sprake is van een besteedbaar
inkomen onder de door het CBS gehanteerde lage-inkomensgrens.
Daardoor zijn bijstandsgerechtigden oververtegenwoordigd in de
CBS-cijfers. De regering verwacht een minimaal effect van het onderhavige wetsvoorstel op het aantal huishoudens dat een inkomen heeft
onder de lage-inkomensgrens.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af of dit wetsvoorstel zijn doel
niet voorbij schiet. Zij zetten vraagtekens bij het dwingende karakter van
de wet richting gemeenten en de bureaucratische gevolgen. Dit
wetsvoorstel lijkt, zo menen de leden van de CDA-fractie, op gespannen
voet te staan met de beleidsvrijheid die met decentralisatie wordt beoogd,
omdat de ruimte voor de menselijke maat wordt beperkt in plaats van
verruimd. De leden van de CDA-fractie geven aan er dan ook behoefte aan
te hebben om van de regering te vernemen wat nu eigenlijk de toegevoegde waarde is van dit wetsvoorstel in het kader van het door de leden
van de CDA-fractie van harte ondersteunde streven van de regering om te
decentraliseren. De leden wijzen erop dat bij decentralisatie het
overdragen van bevoegdheden hoort en het vertrouwen dat deze
bevoegdheden door de gemeenten goed worden benut. Uit dit
wetsvoorstel blijkt volgens deze leden weinig vertrouwen van de regering
in de gemeenten. Gemeenten lijken slechts beschouwd te worden als een
uitvoeringsorgaan. Waarop is dit geringe vertrouwen gebaseerd zo vragen
de leden van de CDA-fractie.
De regering deelt met de leden van de CDA-fractie de visie dat gemeenten
beleidsruimte nodig hebben om het noodzakelijke maatwerk te kunnen
leveren. Met betrekking tot het in het wetsvoorstel voorgestelde maatregelenbeleid beoogt de regering het maatregelstelsel transparant en
efficiënt te maken door harmonisering van diverse arbeids- en
re-integratieverplichtingen en de bijbehorende maatregelen. Transparantie impliceert dat de arbeids- en re-integratieverplichtingen voor alle
bijstandsgerechtigden gelijk en glashelder moeten zijn, zodat de bijstandsgerechtigde weet waaraan deze zich te houden heeft, en voor de
uitvoerder waarop hij de bijstandsgerechtigde moet aanspreken. Het gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

4

hierbij dan om die vorm van beleid die voor iedere gemeente in beginsel
hetzelfde zou moeten zijn, zoals het treffen van een maatregel wanneer
onnodig en verwijtbaar een (te lang) beroep op bijstand wordt gedaan,
doordat betrokkene zich niet inzet om betaald werk te verkrijgen, te
aanvaarden en te behouden. Daarmee wordt voorkomen dat iedere
gemeente tijd en middelen zou moeten steken in het ontwikkelen van het
maatregelenbeleid voor die gevallen, waar onmiskenbaar een zware
maatregel dient te worden opgelegd. Binnen dit kader hebben gemeenten
wel degelijk beleidsruimte om in individuele situaties maatwerk te
leveren, waarbij het onderscheid tussen niet-kunners en niet-willers van
essentieel belang is. Dit geldt om te beginnen bij de toepasselijkheid op
de concrete situatie van de in artikel 18, vierde lid, opgenomen uitwerkingen van de verplichtingen uit de artikelen 9 en 55 van de WWB. Voorts
heeft het college beleidsvrijheid bij de beoordeling van de verwijtbaarheid
van het niet nakomen van de verplichting. Vervolgens is het aan het
college om te beoordelen of er, gezien de bijzondere omstandigheden,
dringende reden zijn een aangepaste cq. aan te passen maatregel op te
leggen. Ook is het aan het college om te beoordelen of uit de houding en
gedragingen van de belanghebbende ondubbelzinnig is gebleken dat hij
de verplichtingen alsnog nakomt, zodat er aanleiding is om de verlaging
te herzien En uiteraard benadrukt de regering dat het individualiseringsbeginsel van de WWB (het bestaande artikel 18, eerste lid, van de WWB)_onverkort blijft gelden, zodat het college onverminderd beleidsvrijheid heeft
om de bijstand af te stemmen op de omstandigheden, mogelijkheden en
middelen van de bijstandsgerechtigde. Ook de in de WWB beoogde
regierol voor de gemeenteraad blijft ongewijzigd. De gemeenteraad zal
niet alleen beoordelen of het college zich bij de uitvoering van de wet
gehouden heeft aan de centrale regelgeving, maar ook of het college op
juiste wijze uitvoering heeft gegeven aan de financiële- en beleidskaders
die uit de wet voortvloeien dan wel geheel autonoom zijn gesteld,
alsmede de doelmatigheid en doeltreffendheid van de lokale uitvoering.
De inzet van de regering is dat college en gemeenteraad deze bevoegdheden zullen benutten en daarmee maatwerk zullen leveren.
Vanuit het uitgangspunt van wederkerigheid, dat iedereen naar vermogen
bijdraagt aan de samenleving, voorziet dit wetsvoorstel er in dat iedere
gemeente verplicht is een tegenprestatie naar vermogen op te leggen aan
WWB-, IOAW- en IOAZ-uitkeringsgerechtigden. Hiermee worden
gemeenten ondersteund om deze wederkerigheid vorm te geven. Maar
ook hier is verder sprake van een aanzienlijke gemeentelijke beleidsruimte. Dit wetsvoorstel regelt slechts dat een tegenprestatie wordt
opgelegd, het hoe – de verdere vorm en invulling ervan – behoort, binnen
enkele kaders (zoals geen verdringing, mag re-integratie niet in de weg
staan), uitdrukkelijk tot de gemeentelijke beleidsvrijheid.
De leden van de fracties D66, CDA, ChristenUnie, SP en GroenLinks
hebben vragen gesteld over de samenhang tussen het wetsvoorstel
Participatiewet en wetsvoorstel WWB maatregelen en waarom beide
wijzigingen niet tegelijkertijd ingaan. De Participatiewet zou volgens het
Regeerakkoord Bruggen Slaan ingaan per 1 januari 2014. Met het Sociaal
Akkoord is dit een jaar uitgesteld naar 1 januari 2015. Hierdoor is ruimte
gecreëerd voor de uitvoering om zich voor te bereiden op de invoering,
maar dit heeft wel tot een besparingsverlies geleid. Bij de vormgeving van
de Participatiewet is zorgvuldig nagegaan of er sprake is van wijzigingen
in het kader van het wetsvoorstel WWB Maatregelen die indruisen tegen
de Participatiewet. Als dat zo zou zijn, zouden gemeenten eerst iets
moeten implementeren, personeel moeten trainen of de ICT moeten
wijzigen, wat zij daarna weer ongedaan zouden moeten maken. De
regering is van mening dat er geen sprake is van wijzigingen in het
wetsvoorstel WWB Maatregelen die indruisen tegen de Participatiewet. De
rechten en plichten zoals nu neergelegd in de WWB zullen onverkort gaan
gelden in de Participatiewet. Op dit punt zal de wet niet gewijzigd worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

5

Tevens maakt de volgtijdelijke invoering van de wetswijzigingen ook dat
er meer tijd beschikbaar komt per wetswijziging waardoor de implementatie van de wetswijzigingen soepeler kan verlopen. De regering heeft met
de Programmaraad (samenwerkingsverband VNG, UWV, Divosa en
Cedris) afspraken gemaakt over de ondersteuning van gemeenten bij de
implementatie van de WWB Maatregelen en de Participatiewet. De
regering vertrouwt er op dat onder andere hiermee de invoering door
gemeenten zorgvuldig kan plaatsvinden. Uitstel van het wetsvoorstel
WWB maatregelen met zes maanden is tegen de lijn van het kabinet – het
kabinet wil op terreinen waar het mogelijk is, juist versnellen – omdat
datgene wat ingeboekt is gehaald moet worden. De leden van de
D66-fractie vragen om inzichtelijk te maken wat de financiële gevolgen zijn
als de invoeringsdatum van deze wet wordt uitgesteld naar 1 januari 2015.
Bijgaande tabel geeft daarop het antwoord. Verschuiving van de ingangsdatum van het wetsvoorstel WWB maatregelen naar 1 januari 2015 leidt
tot een cumulatief besparingsverlies van € 65 mln., waarbij geldt dat de
intensivering van het armoede- en schuldenbeleid conform planning
doorgang zal vinden. Voor dit besparingverlies is geen financiële dekking.

De leden van de D66-fractie vragen wat de uiterste datum is dat de
parlementaire behandeling moet zijn afgerond om de voorgestelde
invoeringsdatum praktisch mogelijk te maken. Uit de Code Interbestuurlijke Verhoudingen volgt dat de gemeenten tenminste drie maanden
voorbereidingstijd moeten hebben. Dit betekent dat de wet voor 1 april
2014 moet zijn gepubliceerd in het staatsblad.
De leden van de D66-fractie vragen de regering de doelstelling om de
WWB activerender te maken nader te specificeren. Om ervoor te zorgen
dat de bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen, wil de
regering bijstandsgerechtigden aanspreken op de inzet van de eigen
mogelijkheden, daarbij oog houdend voor de menselijke maat. Daartoe
herziet de regering de bestaande ontheffingen van arbeids- en
re-integratieverplichting en gaat de verplichting tot tegenprestatie naar
vermogen gelden. Voorts komt de regering met een harmonisering van
diverse verplichtingen en van de duur en hoogte van de maatregel bij het
niet nakomen van deze verplichtingen.
De leden van de D66-fractie vragen om voor de periode 2014–2020 per
jaar een raming van het aantal bijstandsgerechtigden te geven inclusief en
exclusief de effecten van het voorliggende wetsvoorstel. Onderstaande
tabel geeft de gevraagde informatie weer. 2017 betreft de structurele
situatie van de ingroei van de betreffende maatregelen.

De leden van de fracties SP, ChristenUnie en GroenLinks vragen de
regering inzicht te geven in de samenhang en stapelingseffecten van de
wetsvoorstellen en voorgenomen wijzigingen voor de onderkant van de
arbeidsmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

6

Momenteel zijn er drie wetsvoorstellen bij de Tweede Kamer aanhangig
die wijzigingen van de inkomensondersteuning voor minima met zich
meebrengen. Deze maatregelen dragen ieder voor zich bij aan een
rechtvaardige en houdbare sociale zekerheid en versterken de prikkel om
vanuit een uitkering werk te aanvaarden.
– De kostendelersnorm als onderdeel van het wetsvoorstel WWB
Maatregelen zorgt ervoor dat de bijstand houdbaar en toegankelijk
blijft. De hoogte van de minimumregelingen houdt voortaan rekening
met schaalvoordelen in verband met het delen van kosten binnen een
huishouden. Dit raakt circa 36.000 huishoudens.
– Het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen bevat onder meer het
harmoniseren van de inkomensondersteuning voor alleenstaande
ouders, waardoor alle alleenstaande ouders met een lager inkomen
voortaan gelijk worden behandeld. Ongeacht of zij werken of een
uitkering ontvangen komen in het vervolg 350.000 alleenstaande
ouders in aanmerking voor de alleenstaande ouderkop in het kindgebonden budget. De huidige aanvulling van 20% WML voor ouders in
de minimumregelingen komt te vervallen, evenals de fiscale korting
voor werkende alleenstaande ouders. Hiermee wordt de armoedeval
voor alleenstaande ouders in de bijstand opgelost en gaat werken voor
hen lonen. Alleenstaande ouders in de minimumregelingen ondervinden hierdoor negatieve inkomensgevolgen, waarbij het kabinet zich
heeft ingespannen om deze beperkt te houden.
– De Participatiewet heeft als doel om meer mensen met een beperking
aan het werk te krijgen. Wajongers met arbeidsvermogen worden
vanaf 2015 geleidelijk overgedragen naar gemeenten. Daarbij komen
zij onder het regime van de Participatiewet te vallen. De bijstand heeft
door lagere uitkeringshoogte en dwingender re-integratie een
activerender karakter dan de Wajong. Gemeenten worden in staat
gesteld maatwerk te leveren bij het begeleiden van personen naar de
arbeidsmarkt.
In een relatief beperkt aantal huishoudens kunnen maatregelen stapelen.
Afhankelijk van de individuele omstandigheden kunnen uitkeringsgerechtigden met meerdere maatregelen tegelijk te maken krijgen. Voorbeelden
hiervan zijn ouders met een WWB-uitkering die een meerderjarige
Wajonger met arbeidsvermogen in huis hebben of een alleenstaande
ouder met WWB die samenwoont met zijn of haar ouder. De regering
realiseert zich dat deze wetsvoorstellen voor sommige uitkeringsgerechtigden negatieve inkomensgevolgen hebben. Dit is een gevolg van het in
overeenstemming brengen van de uitkeringshoogte met de omvang van
het huishouden en een gevolg van het laten vervallen van de huidige
aanvulling van 20% WML voor ouders in de minimumregelingen.
Om te voorkomen dat huishoudens onvoorbereid te maken krijgen met
een grote inkomensachteruitgang ineens, is voorzien in een gewenningsen overgangsperiode en in een gefaseerde invoering. Per 1 juli 2014 wordt
de kostendelersnom in de bijstand ingevoerd voor nieuwe gevallen. Voor
het zittend bestand geldt een overgangstermijn van zes maanden,
namelijk tot 1 januari 20151. Aangezien de WWB een vangnet is waarbij
alle inspanningen er op gericht moeten zijn dat betrokkene zo snel
mogelijk – zonder bijstandsuitkering – weer zelfstandig in de kosten van
zijn bestaan kan voorzien, wordt voor het zittend bestand een overgangsperiode van een half jaar als voldoende geacht. Verder is met ingang van
1 januari 2015 invoering van de alleenstaande-ouderkop in het kindgebonden budget voorzien. Voor ouders die als gevolg daarvan een
inkomensachteruitgang ondervinden is een overgangsperiode van
minimaal zes maanden vanaf publicatie van het wetsvoorstel Hervorming
kindregelingen beoogd. De Participatiewet treedt eveneens in werking
1

Inwerkingtreding overige minimumregelingen is 1 juli 2014, waarbij een overgangstermijn
geldt van een jaar en per 1 juli 2015 start een geleidelijke afbouw,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

7

met ingang van 1 januari 2015. Wanneer bij een Wajonger wordt
vastgesteld dat er sprake is van arbeidsvermogen, is er een overgangstermijn van zes maanden vanaf het moment van beschikking. In deze zes
maanden behoudt de Wajonger zijn/haar recht op Wajong.
Het bieden van een overgangstermijn in de bijstand en Participatiewet en
een gewenningsperiode voor het kindgebonden budget in verband met de
invoering van de alleenstaande ouderkop geeft mensen naar de mening
van de regering voldoende tijd om zich op de nieuwe situatie voor te
bereiden.
De beoordeling op arbeidsvermogen van het zittend bestand van de
Wajong vindt in cohorten plaats. Wajongers met arbeidsvermogen
worden van 1 juli 2015 tot 1 juli 2018 geleidelijk aan gemeenten overgedragen.
Als gevolg van het sociaal akkoord is daarnaast € 100 miljoen beschikbaar
om personen met een zorgbehoefte te compenseren voor de effecten van
de kostendelersnorm. Tijdens de behandeling van de Participatiewet zal
de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid met de Kamer
over de nadere invulling hiervan komen te spreken.
In het sociaal akkoord is bovendien afgesproken dat werkgevers extra
banen beschikbaar stellen voor mensen die niet het WML kunnen
verdienen. Oplopend tot 2026 gaat het om 100.000 extra banen in de
marktsector en 25.000 banen in de overheidssector. Wajongers krijgen,
evenals mensen op de wachtlijst Wsw, de eerste jaren prioriteit bij de
toeleiding naar de extra banen.
De leden van de GroenLinks-fractie geven daarnaast aan dat de voorgestelde maatregelen uiteindelijk de maatschappelijke kosten zullen
doorschuiven naar andere begrotingsposten. Door uitkeringsgerechtigden
zo hard te treffen in hun bron van inkomsten zal naar de mening van deze
leden het beroep op bijvoorbeeld de schuldhulpverlening sterk toenemen.
De leden van de GroenLinks-fractie dringen er bij de regering op aan om
ambitieuze en afrekenbare doelstellingen te formuleren wie precies op
welke wijze aan een volwaardige, betekenisvolle baan geholpen zullen
worden. Tot welke prestaties verplicht de overheid zich zélf, zo vragen de
leden van de GroenLinks-fractie zich af.
De regering deelt niet de zienswijze van de leden van de GroenLinksfractie dat de voorgestelde maatregelen uiteindelijk de maatschappelijke
kosten zullen doorschuiven naar andere begrotingsposten. De prestatie
waartoe de regering zich in casu zelf verplicht, is het houdbaar en
betaalbaar houden van de bijstand door adequate wetgeving. Om tot de
noodzakelijke verbetering te komen, wil de regering het maatregelenstelsel transparant en efficiënt maken. Dit zal een preventieve werking
hebben doordat het de naleving en de handhaving verbetert, waardoor de
uitstroom uit de bijstand bevorderd wordt. Dat leidt niet alleen tot
besparing op de bijstand, maar voorkomt ook juist een beroep op
schuldhulpverlening. De regering ziet niet in waarom uitkeringsgerechtigden zich in de inkomstenbron van de bijstand zullen laten treffen door
verwijtbaar geen gebruik te maken van de mogelijkheid om een eigen
inkomstenbron te verwerven. Want dat laatste is nodig om geconfronteerd te worden met de geüniformeerde verlaging van 100% gedurende
drie maanden.
De leden van de GroenLinks-fractie geven aan dat het hun opvalt dat er
nogal weinig draagvlak bestaat bij de organisaties die uitvoering zullen
moeten geven aan de voorstellen. Er wordt zelfs gesproken van onnodige
en onwerkbare voorstellen die tot vergroting van het armoedeprobleem
zullen leiden, zo stellen zij. In hoeverre vertolken de voorstellen de in de
praktijk levende behoefte aan veranderingen, en zijn deze behoeftes
vooraf geïnventariseerd en in hoeverre hebben uitvoerenden inspraak
gehad op deze uiteindelijke voorstellen, zo willen deze leden weten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

8

De regering deelt de zienswijze van de leden van de GroenLinks-fractie
niet met betrekking tot de aangehaalde kwalificaties. De voorstellen
vloeien voort uit de afspraken in het regeerakkoord. In de inleiding van het
algemeen deel van de memorie van toelichting is uiteengezet wat de
regering met die afspraken beoogt. Het gaat hierbij om onderwerpen
aangaande het landsbestuur en de rijksfinanciën. Voor zover de in de
uitvoeringspraktijk levende behoefte aan veranderingen daar deel vanuit
maakt, is die in de voorstellen vertolkt. De behoeftes zijn in deze context
niet afzonderlijk geïnventariseerd. Bij de uitwerking van de voorstellen zijn
de uitvoerenden gehoord via het Uitvoeringspanel gemeenten, de
uitvoeringstoetsen van UWV en SVB en bestuurlijke reactie van VNG en
Divosa.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen zich ernstig af of deze
voorstellen de uitvoeringspraktijk in staat zullen stellen om maatwerk te
leveren. Het ontbreekt aan de nodige flexibiliteit in het wettelijke kader, zo
stellen zij. Zij vragen of er niet voor gekozen had moeten worden om de
gemeenten de nodige beleidsvrijheid toe te kennen.
De regering streeft met de verbetering van de naleving een meerledig
doel na, te weten het bevorderen van de uitstroom uit de uitkering, het
tegengaan van onnodig gebruik van uitkering en èrvoor te zorgen dat
mensen die zich niet aan hun verplichtingen houden dat weer wel gaan
doen.Om tot deze noodzakelijke verbetering te komen wil de regering het
maatregelenstelsel transparant en efficiënt maken door uniformering van
diverse arbeidsverplichtingen en de bijbehorende maatregel. Binnen dit
voorgestelde wettelijke kader hebben de gemeenten weldegelijk beleidsruimte in de uitvoering. Het is aan de gemeente om in de individuele
situatie maatwerk te leveren en te beoordelen of sprake is van bijzondere
omstandigheden. De regering wijst hierbij op het belang van de beleidsmatige invulling van het gemeentelijke re-integratiebeleid en in
samenhang daarmee met de harmonisering van de verplichtingen. Voorts
wijst de regering er op dat de afstemming op de omstandigheden van de
belanghebbende en diens mogelijkheden om middelen te verwerven, bij
uitstek het beleidsterrein is en blijft van het college.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen waar de besparingen precies
uit bestaan indien rekening wordt gehouden met de forse handhavingsinspanningen die met de introductie van de tegenprestatie en de kostendelersnorm gemoeid zijn. Ook de leden van de PvdA-fractie vragen in
hoeverre de gemeenten worden gecompenseerd voor de extra handhavingskosten die uit het wetsvoorstel voortvloeien. In reactie hierop geeft
de regering aan dat er aan het onderdeel van de tegenprestatie geen
specifieke besparingen gekoppeld zijn. Voor wat betreft de handhavingskosten als gevolg van de tegenprestatie en/of de kostendelersnorm geeft
de regering aan dat handhaving al een taak van de gemeente is en is er
geen sprake van extra taken waarvoor gemeenten gecompenseerd
moeten worden. Daarnaast leidt de verbetering van naleving tot een
daling van het aantal uitkeringen. Deze daling van het uitkeringsvolume
leidt tot een besparing op de uitvoeringskosten van gemeenten van
structureel circa € 7 miljoen. De gemeenten mogen deze besparing
behouden. Naar het oordeel van de regering biedt dit voldoende
compensatie voor eventuele extra uitvoeringskosten als gevolg van
bijvoorbeeld extra bezwaar en beroepsprocedures.
De leden van de SGP-fractie vinden dat de bijstandsregeling voldoende
prikkels moet bevatten om aan het werk te gaan. In dat licht constateren
zij dat het door bijstandsgerechtigden niet aantrekkelijk wordt ervaren om
grotendeels zelfstandig in levensonderhoud te voorzien wanneer deze
inkomsten volledig worden verrekend met de bijstandsuitkering. Deze
leden vragen of de regering heeft onderzocht in hoeverre bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

9

een uitbreiding van de vrijlatingsregeling uiteindelijk effectiever kan zijn
om bijstandsgerechtigden aan het werk te helpen dan wanneer inkomsten
volledig worden verrekend met de uitkering.
De wijze van inkomensverrekening speelt een belangrijke rol bij het
aantrekkelijk maken van werk. Om de uitkering aan te laten sluiten op
inkomsten biedt de WWB gemeenten de mogelijkheid om op een andere
dan op maandelijkse basis te inkomsten verrekenen. Meerdere gemeenten
geven, op uiteenlopende wijze, invulling aan deze mogelijkheid. Ook kent
de WWB mogelijkheden tot vrijlating in de vorm van de algemene
inkomensvrijlating, de inkomensvrijlating voor alleenstaande ouders, het
uitzonderen van verstrekte premie en het vrijlaten van de vrijwilligersvergoeding. Zo kunnen gemeenten werken stimuleren. De regering denkt dat
zo een goede balans bestaat tussen mogelijkheden voor vrijlatingen en
het vangnetkarakter van de bijstand. Omdat verrekenen van inkomsten bij
de gemeenten de voorkeur heeft boven terugvorderen van bijstand,
voorziet dit wetsvoorstel in verlenging van de periode waarover de
gemeenten inkomsten kunnen verrekenen. Zo kunnen gemeenten ook op
dit punt door maatwerk werken stimuleren.
De leden van de 50PLUS-fractie stellen dat de «niet kunners» en «niet
willers» door de in het wetsvoorstel aangekondigde maatregelen over één
kam worden geschoren. Zij vragen de regering of dit terecht is, en
wanneer iemand als «niet willer» wordt beoordeeld. Deze zogenaamde
«niet willers» vertegenwoordigen naar de mening van de 50PLUS-fractie
minder dan 20% van het geheel. Zij vragen zich af of er geen andere
minder ingrijpende maatregelen denkbaar die zich louter richten op de
«niet willers» Bovendien vragen zij in hoeverre het bestaande wettelijke
instrumentarium hierin tekort schiet.
Het maken van onderscheid tussen niet kunners en niet willers is bij
uitstek een kwestie van maatwerk en gemeentelijk vakmanschap. Het
maken van dat onderscheid is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de
bijstand houdbaar (vanuit een oogpunt van solidariteit) en betaalbaar blijft
(vanuit een oogpunt van zorgvuldig beheer van overheidsfinanciën).
Hiertoe voorziet het wetsvoorstel in maatregelen om nog meer mensen
aan te sporen om mee te doen. Daartoe spreekt de regering bijstandsgerechtigden via de gemeenten aan op de inzet van de eigen mogelijkheden,
tegelijkertijd oog houdend voor de menselijke maat.
2. Kostendelersnorm
De regering geeft aan dat het verzamelinkomen door stapeling van
uitkeringen op dit moment hoger kan zijn dan een vergelijkbaar
huishouden met een modaal inkomen. De leden van de VVD-fractie
vragen of de regering hier cijfermatige voorbeelden bij kan geven?
Hoeveel inkomen ontvangt bijvoorbeeld een paar in de bijstand met twee
meerderjarige kinderen die ook in de bijstand zitten, zo vragen de
VVD-leden. Ook de leden van SGP-fractie geven aan het te begrijpen dat
de regering het ongewenst vindt dat door een stapeling van uitkeringen
hogere inkomsten ontstaan dan in huishoudens waar personen volledig
door middel van betaalde arbeid in inkomsten voorzien. De leden van de
SGP-fractie vragen in hoeverre de voorgestelde huishouduitkeringstoets
met het oog daarop voldoende doeltreffend is. De leden van de
SGP-fractie merken op dat een vierpersoonshuishouden bijvoorbeeld nog
steeds een totale bijstandsnorm van 160% kan hebben. Zij vragen waarom
de regering met het oog op een eerlijke verdeling tussen bijstandshuishoudens en huishoudens die zelfstandig het minimumloon verdienen een
dermate grote discrepantie laat bestaan.
De bijstand is een vangnet met als doel om te voorzien in de noodzakelijke
kosten van bestaan. De hoogte van de noodzakelijke bestaanskosten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

10

hangt mede af van de mate waarin degenen die hoofdverblijf in eenzelfde
woning hebben kosten met elkaar kunnen delen. In meerpersoonshuishoudens wordt hier momenteel onvoldoende rekening mee gehouden.
Door de invoering van de kostendelersnorm wordt de uitkeringshoogte in
overeenstemming gebracht met de schaalvoordelen en de mate waarin
kosten kunnen worden gedeeld. Voor iedereen geldt voortaan dat als hij
of zij met één of meerdere personen hoofdverblijf heeft in dezelfde
woning, de uitkeringsnorm rekening houdt met de schaalvoordelen.
Momenteel geldt voor het paar in de bijstand met twee meerderjarige
kinderen een WWB norm van 90% van het netto referentieminimumloon.
De meerderjarige kinderen krijgen ieder de norm voor een alleenstaande,
dus 60%2. Dit gezin heeft een besteedbaar inkomen van 32.524 euro op
jaarbasis. Dit komt niet overeen met het doel van de bijstand om te
voorzien in de noodzakelijke kosten van bestaan. Door de invoering van
de kostendelersnorm krijgen de gehuwden 80% en de meerderjarige
kinderen ieder 40%. Het besteedbaar inkomen van dit huishouden wordt
24.329 euro. Dat is een negatief inkomenseffect van 33 ¼%. Ter vergelijking: Een gezin van 4 personen met één kostwinner met een modaal
inkomen heeft een besteedbaar inkomen van 22.979 euro.
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer alleenstaanden en alleenstaande ouders in de huidige bijstand een toeslag krijgen van 20%. De
gemeenten hebben de bevoegdheid om de norm voor alleenstaanden en
alleenstaande ouders te verhogen met maximaal 20% van het netto
referentieminimumloon. Als een persoon hogere bestaanskosten heeft
doordat deze persoon de noodzakelijke kosten van bestaan in het geheel
niet kan delen met een ander, is de gemeente verplicht de volledige
toeslag van 20% te geven. In andere gevallen zal de gemeente de hoogte
van de toeslag op een lager percentage bepalen.
Het is niet bekend hoeveel personen de volledige toeslag krijgen,
antwoordt de regering op de vraag van de VVD. In beginsel kunnen alle
alleenstaanden (219.400) en alleenstaande ouders (81.900 ultimo juni
2013) recht krijgen op de toeslag.
De leden van de VVD-fractie vragen of de toeslag van 20% nu standaard
wordt uitgekeerd. Het wetsvoorstel regelt dat de basisnorm voor een
alleenstaande of alleenstaande ouder straks uitgaat van «geen kosten
delen» en de basisnorm wordt daarom structureel verhoogd met 20%. Als
personen wel kosten kunnen delen, doordat ze met anderen hoofdverblijf
hebben in dezelfde woning, dan zal de kostendelersnorm van toepassing
zijn en is de norm lager.
De leden van de VVD-fractie vragen of de structurele verhoging van 20%
leidt tot een verbetering van inkomen van mensen. Een persoon die als
enige hoofdverblijf heeft in een woning ontvangt momenteel de volledige
toeslag en zal door invoering van de kostendelersnorm geen inkomenswijziging ondervinden.
In antwoord op de vraag van de VVD of de memorie van toelichting fout is
m.b.t. de huidige norm van een alleenstaande geeft de regering aan dat
het inderdaad zo is dat de wettelijke norm voor een alleenstaande thans
50% is. Bij een zelfstandig wonende alleenstaande die niet kosten kan
delen met een ander komt deze persoon in aanmerking voor de maximale
gemeentelijke toeslag van 20%.
2

Hierbij wordt voor de gehuwden er van uit gegaan dat de gemeente een verlaging van de
wettelijke norm toepast in verband met het delen van kosten (artikel 26) en dat de alleenstaanden naast de wettelijke norm van 50% recht krijgen op de gemeentelijke toeslag ter
hoogte van 10% (artikel 25).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

11

De leden van de VVD-fractie onderschrijven het principe van de kostendelersnorm en vragen of de kostendelersnorm per maand, kwartaal of jaar
wordt bepaald? De kostendelersnorm is van toepassing vanaf de dag
waarop recht op bijstand ontstaat én vanaf de dag dat betrokkene
hoofdverblijf heeft met één of meerdere personen in dezelfde woning. Als
betrokkene gaat werken, wordt het inkomen uit werk verrekend met de
uitkering op grond van de kostendelersnorm, over de periode waarop de
bijstand betrekking heeft (doorgaans een kalendermaand). Bij wijzigingen
tijdens de kalendermaand, van bijvoorbeeld de huishoudsamenstelling,
past de gemeente vanaf de dag van wijziging de hoogte van de kostendelersnorm aan.
De leden van de VVD-fractie vragen verder hoe concreet kan worden
gemaakt of twee personen hoofdverblijf hebben in dezelfde woning. In de
bijstand geldt nu al een inlichtingenplicht. Dit betekent dat de belanghebbende alle feiten en omstandigheden moet melden aan de gemeente die
invloed kunnen hebben op het recht op bijstand. Aan de hand van deze
informatie, in combinatie met de Gemeentelijke Basisadministratie
Persoonsgegevens en andere informatiekanalen van gemeenten, wordt
vastgesteld of twee personen hoofdverblijf hebben in dezelfde woning.
De leden van de VVD-fractie vragen wat het effect is op andere personen
als een persoon gekort wordt op zijn uitkering. De invoering van de
kostendelersnorm kenmerkt zich doordat de bijstandsnorm van de
individuele betrokkene wordt verlaagd als één of meerdere personen
hoofdverblijf hebben in dezelfde woning. Hierbij maakt het niet uit of de
andere medebewoners inkomen uit werk hebben of anderszins; hun
inkomen heeft geen effect op de uitkering van de betrokkene, tenzij hij
gehuwd of geregistreerd partner is met een van de andere medebewoners, of met deze ongehuwd een gezamenlijke huishouding voert.
Indien medebewoner(s) ook een bijstandsuitkering of een andere
minimumregeling ontvangen, zal ook voor hen de kostendelersnorm van
toepassing zijn en zal de uitkeringsnorm overeenkomstig de kostendelersnorm worden aangepast.
De leden van de VVD-fractie hebben gevraagd waarom de toeslag voor de
alleenstaande ouder niet in de formule is verwerkt. Bij de berekening van
de kostendelersnorm gaat het om vaststelling van normen voor alleenstaanden. In de systematiek van de huidige WWB bedraagt het verschil
tussen de norm voor een alleenstaande zonder kinderen en die voor een
alleenstaande ouder 20%. In het kader van de kostendelersnorm wordt
totdat de norm voor een alleenstaande ouder komt te vervallen bij die
systematiek aangesloten. De regering is namelijk voornemens om de 20%
toeslag voor een alleenstaande ouder in alle minimumregelingen met het
wetsvoorstel Vereenvoudiging Kindregelingen te vervangen door een
alleenstaande ouderkop in het kindgebondenbudget.
Als er personen jonger dan 21 (maar ouder dan 18) en ouder dan 21
samenwonen, betekent dit dat er per individu een andere kostendelersnorm wordt vastgesteld, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Tevens wordt gevraagd hoe de middelentoets in zon geval er uit ziet. De
kostendelersnorm van ieder rechthebbende is afhankelijk van zijn of haar
leeftijd. Wanneer personen hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben
en geen gezamenlijke huishouding voeren, kan er dus, wanneer er
afhankelijk van hun leeftijd een andere rekennorm van toepassing is, een
verschillende kostendelersnorm gelden. Indien sprake is van gehuwden,
geregistreerd partners of ongehuwd samenwonenden die een gezamenlijke huishouding voeren, is de gehuwdennorm van toepassing. Indien zij
met een of meer anderen de woning delen, dan geldt de kostendelersnorm, waarbij de norm voor ieder van hen afzonderlijk wordt
vastgesteld en aan ieder van hen de helft van de som van deze normen
wordt uitgekeerd (artikel 22a, zevende lid). Een gezamenlijke middelentoets vindt alleen plaats bij personen die gehuwd of geregistreerd partner
zijn of als ongehuwd samenwonenden een gezamenlijke huishouding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

12

voeren; daarbij wordt gekeken naar het gezamenlijke inkomen en
vermogen dat ieder van de partners ontvangen. Bij personen die
weliswaar kosten delen maar geen gezamenlijke huishouding voeren,
vindt een individuele middelentoets plaats.
Op de vraag van de leden van de VVD-fractie of de regering zorgbehoefte
kan concretiseren, antwoordt de regering dat in de memorie van
toelichting is aangegeven dat de definitie van zorgbehoefte niet in de
WWB vastgelegd, maar dat dit door jurisprudentie nader is ingevuld.
Sprake van zorgbehoefte is bijvoorbeeld als een persoon aanspraak zou
kunnen maken op plaatsing in een AWBZ-instelling, maar daar om hem
moverende redenen van heeft afgezien of op een wachtlijst daarvoor is
geplaatst. Daarnaast is sprake van zorgbehoefte indien een persoon door
ziekte of een of meer stoornissen van lichamelijke, geestelijke of verstandelijke aard niet in staat is een eigen huishouding te voeren daar hij is
aangewezen op intensieve zorg van anderen.
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering heeft overwogen om
een maximum aan de hoogte van uitkering per gezin in te stellen en hoe
de situatie is als 8 volwassenen in een gezin wonen en allen een individueel recht op een bijstandsuitkering hebben. Door de invoering van de
kostendelersnorm acht de regering de bijstandsnorm in overeenstemming
met de noodzakelijke kosten van bestaan voor twee- of meerpersoonshuishoudens. De regering acht het niet wenselijk om een maximum
hoogte aan uitkeringen per gezin in te stellen. Werken moet blijven lonen,
dus als een meerderjarig kind gaat werken moet dit geen effect hebben op
de uitkering van bijvoorbeeld de ouders. Als in een huishouden 8
volwassen gezinsleden wonen waarvan ieder recht heeft op bijstand, dan
ontvangt elk lid 35% van het referentieminimumloon. Totaal zal dit
huishouden 280% van het referentieminimumloon ontvangen.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de kostendelersnorm zich
verhoudt t.o.v. de huishoudentoeslag en of dit wordt verrekend met de
huishoudentoeslag of dat deze alleen van toepassing is op de hoogte van
de betreffende uitkeringen. Ook vragen de VVD-leden of met de hoogte
van de toeslagen ook rekening gehouden is met het principes dat er
sprake is van het delen van kosten bij het hebben van meerdere uitkeringen per huishouden. Zij vragen of dit betekent dat bij het bepalen van
de huishoudtoeslag van werkenden in een gezin dat er geen sprake is van
een kostendelersnorm voor de werkenden, zodat werken op dit punt ook
meer loont. De kostendelersnorm ziet op de hoogte van de uitkeringsnorm. Indien op één woonadres meerdere bijstandsuitkeringen
worden ontvangen kan dit nu leiden tot een stapeling van uitkeringen.
Met het voorstel van de kostendelersnorm wordt bij het bepalen van de
hoogte van de uitkeringsnorm rekening gehouden met het aantal mensen
dat het hoofdverblijf in dezelfde woning heeft en de kosten die men kan
delen. De bijstand zal zo ook mensen stimuleren om weer mee te doen.
Het voornemen tot invoering van de huishoudentoeslag ziet op het
stroomlijnen van de huidige toeslagen, waarbij rekening gehouden wordt
met de draagkracht van het huishouden door toepassing van één
afbouwpercentage. Ook dit moet er toe leiden dat werken altijd lonend is.
Aan de verdere uitwerking en precieze invulling van het voorstel van de
huishoudentoeslag wordt nu gewerkt. De Tweede Kamer kan daarover
voor de zomer van 2014 een voorstel tegemoet zien.
De leden van de VVD-fractie vragen of er door de uitzondering van
commerciële relaties schijnconstructies kunnen optreden. De leden van de
fractie van GroenLinks en D66 hebben gevraagd naar de commerciële
uitzondering in de kostendelersnorm en de mogelijkheid tot fraude. De
regering is niet bang dat de uitzondering van de commerciële relatie
fraude in de hand werkt. Ook nu moet de bijstandsgerechtigde, in het
kader van de vraag of de belanghebbende een gezamenlijke huishouding
voert met een ander, als hij stelt dat sprake is van een commerciële

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

13

relatie, zoals bij onderhuurderschap of kostgangerschap, dit bewijzen.
Daaraan zijn duidelijke voorwaarden verbonden. In gemeentelijke
verordeningen wordt veelal bepaald dat van een commerciële relatie
alleen sprake kan zijn als een commerciële prijs wordt betaald voor de
geleverde prestaties (o.a. huur), welke prijs in het commerciële verkeer
gebruikelijk moet zijn. Dit betekent dat de prijs periodiek moet worden
aangepast. Tevens moeten de overeenkomst en de commerciële prijs aan
de hand van schriftelijke stukken worden aangetoond en moeten
betalingsbewijzen van de belanghebbende kunnen worden overlegd. Een
en ander is nu in de wet vastgelegd. Ook kan het college ter verificatie van
de rechtmatigheid van de uitkering de belanghebbende vragen aan te
tonen dat hij niet de kosten deelt met anderen, dan wel met minder
mensen kosten deelt (art. 53a, tweede lid). De gemeente biedt hem
daartoe een huisbezoek aan. Als belanghebbende niet instemt met een
huisbezoek en het ook niet op andere wijze aantoont, wordt de uitkering
op 30% gesteld.
Verder is in het wetsartikel opgenomen dat het niet mogelijk is dat
bloedverwanten in de eerste graad (ouder/kind) en bloed verwanten in de
tweede graad (grootouder/kleinkind, broer/zus) een commerciële relatie
kunnen hebben.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af hoe gemeenten gaan meten of
iemand student is als deze geen studiefinanciering ontvangt, maar wel
studeert?
En wat is daarbij dan het geldende criterium? De uitzondering voor
studerenden in de kostendelersnorm stimuleert het benutten van de
mogelijkheden binnen het reguliere onderwijs. Zonder deze uitzondering
zou het moeten delen van kosten met huisgenoten (consequentie van de
kostendelersnorm) de student mogelijk belemmeren om te studeren. De
uitzondering is zodanig geformuleerd dat het ook studerenden omvat die
de maximale termijn van de studiefinanciering hebben bereikt of helemaal
geen gebruik maken van studiefinanciering. In die gevallen zal de
gemeente moeten toetsen of er een opleiding wordt gevolgd die in
principe recht geeft op studiefinanciering. Om dit goed te kunnen toetsen
zal samenwerking worden gezocht met de Dienst Uitvoering Onderwijs
(DUO).
De leden van de VVD-fractie benadrukken dat zij vinden dat de beslagvrije
voet altijd gerespecteerd dient te worden. Zij vragen zich af hoe de
beslagvrije voet er door de kostendelersnorm uit zal gaan zien. Deze leden
vragen in het bijzonder of deze norm de beslagvrije voet per huishouden
of per individu betreft. Ook wordt gevraagd of nog steeds het percentage
van 90% zal worden gerespecteerd.
Ook de leden van de fractie van de ChristenUnie vragen om een nadere
toelichting over de gevolgen van de kostendelersnorm voor de
vaststelling van de beslagvrije voet. Zij vragen tevens naar de hoogte van
het bedrag dat mensen in de praktijk overhouden om van te leven. Daarbij
nemen deze leden als voorbeeld gehuwden die met meerdere meerderjarigen in dezelfde woning een hoofdverblijf hebben en bij wie de hoogte
van de bijstand wordt vastgesteld op basis van artikel 22 onderdeel a van
de wet.
Mensen moeten in hun levensonderhoud kunnen voorzien. De beslagvrije
voet vormt de waarborg van het bestaansminimum. De regering is het
met de leden van de VVD-fractie eens dat het voor mensen essentieel is
dat de beslagvrije voet gerespecteerd wordt. Dat is ook het uitgangspunt
van deze regering. Zij merkt daarbij op, in reactie op de vraag van de
VVD-fractie, dat het percentage van 90% van de bijstandsnorm ook na
inwerkingtreding van de in dit wetsvoorstel voorgestelde wetswijziging
gehandhaafd blijft.
Wanneer een schuldenaar zijn betalingsverplichtingen niet nakomt, kan de
schuldeiser beslag leggen. Dit kan hij onder meer doen op het inkomen
van de schuldenaar. Uit artikel 475b van het Wetboek van Burgerlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

14

Rechtsvordering (Rv) volgt dat de schuldeiser in dat geval een beslagvrije
voet in acht moet nemen. Om te voorkomen dat de schuldenaar wegens
beslag op zijn inkomsten niet langer in het minimale levensonderhoud zal
kunnen voorzien, dient een gedeelte van zijn inkomen vrij te blijven van
beslag. In artikel 475d Rv is geregeld hoe de beslagvrije voet wordt
berekend. De beslagvrije voet bedraagt in beginsel 90% van de toepasselijke bijstandsnorm.
Bij alleenstaanden, alleenstaande ouders of gehuwden3 die niet met een
andere meerderjarige persoon dan de eventuele echtgenoot in dezelfde
woning hun hoofdverblijf hebben bedraagt de beslagvrije voet 90% van
de specifieke norm voor de desbetreffende huishoudvorm.
Indien alleenstaanden, alleenstaande ouders of gehuwden met een of
meer meerderjarige personen, niet zijnde de eventuele echtgenoot, in
dezelfde woning hun hoofdverblijf hebben bedraagt de beslagvrije voet
90% van de in artikel 22a WWB geregelde kostendelersnorm die afhankelijk is van het aantal inwonende meerderjarige personen.
In antwoord op de vraag van de leden van de fractie van de ChristenUnie
wordt de kostendelersnorm dus individueel bepaald op basis van artikel
22a WWB. Zoals hierboven al is opgemerkt, bedraagt de beslagvrije voet
90% van de desbetreffende kostendelersnorm. Het inkomen van de
overige meerderjarige inwonenden heeft geen invloed op de beslagvrije
voet van de schuldenaar. Alleen als het gaat om de inkomsten van de
echtgenoot wordt, net als in de huidige situatie, dit inkomen tot maximaal
de helft van de beslagvrije voet die voor de echtelieden tezamen geldt, op
hun beslagvrije voet (die overeenkomt met 90% van de optelsom van hun
beider kostendelersnormen) in mindering gebracht.
De leden van de fracties PvdA, CDA, SGP en 50PLUS hebben de regering
gevraagd hoe dit wetsvoorstel zich verhoudt tot de positie van mantelzorg
en hoe dit wetsvoorstel moet worden gezien in het licht van de voorgenomen maatregelen in de langdurige zorg. De regering is van mening dat
belemmeringen voor het verrichten van mantelzorg zoveel mogelijk
moeten worden weggenomen. Hiervoor zijn in de sociale zekerheid reeds
al verschillende mogelijkheden. Zo telt het verlenen van zorg aan een
ander op grond van persoonsgebonden budget mee voor het vaststellen
van de duur van de WW en WIA uitkering, zijn er onder bepaalde
voorwaarden ontheffingen van de sollicitatieplicht in WIA, Wajong, ZW,
WW en IOW en is ontheffing van de verplichting tot arbeidsinschakeling
en tegenprestatie in WWB mogelijk als sprake is van verlenen van zorg.
Verder geldt in de WWB ook dat het mantelzorgcompliment voor
mantelzorgers, die men op grond van het huidige Wmo kan krijgen, geen
gevolgen heeft voor de hoogte van de uitkering. Men mag de waardering
behouden en wordt niet gekort op de uitkering. Als het gaat om de
invoering van de kostendelersnorm geeft de regering aan dat in de sociale
zekerheid het principe geldt dat de uitkeringsnorm bij minimumuitkeringen afhankelijk is van de leefvorm en daarmee de kosten van levensonderhoud. Daarbij speelt de mate waarin men kosten kan delen een rol. Het
kostendelersprincipe sluit aan bij de lagere bestaanskosten van mensen
die met meerdere personen in één huis wonen doordat zij de kosten van
levensonderhoud, zoals huur, elektra, et cetera, met elkaar delen. De
voordelen waar de kostendelersnorm rekening mee houdt, staan echter
los van de redenen waarom men samenwoont, en zijn ook aanwezig als
sprake is van het verlenen van mantelzorg. Het doel van de uitkering is
om een inkomen te bieden op het bestaansminimum voor mensen die
(tijdelijk) niet kunnen werken en is niet het geëigende middel om
mantelzorg te stimuleren. In de kostendelersnorm in de bijstand blijven
bloedverwanten in de tweede graad (grootouder/kleinkind, broer/zus),
waarbij bij één van de bloedverwanten sprake is van zorgbehoefte,
uitgezonderd van de gezamenlijke huishouding en bestaat er individueel
3

Of daarmee gelijk gestelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

15

recht. Dit betekent dat als één van de betrokkene inkomen of vermogen
heeft, dit geen effect heeft op de bijstandsuitkering van de ander. Wel zal
individuele norm voor deze personen conform de kostendelersnorm 50%
per persoon worden. Wat betreft de overige minimumregelingen kan met
betrekking tot de Anw worden opgemerkt dat het onderhavige voorstel
geen effect heeft op de uitkeringshoogte van nabestaanden die een
gezamenlijke huishouding zijn gaan voeren ten behoeve van de zorg voor
een hulpbehoevende. In de huidige Anw bedraagt de norm voor deze
groep 50% van het wettelijk minimumloon (zonder deze uitzondering zou
een samenwonende geen recht meer op een Anw-uitkering hebben). Dit
blijft ongewijzigd. In de IOAW en IOAZ geldt net als in de WWB dat er bij
tweedegraads bloedverwanten (broers en zussen, grootouder en
kleinkind) in geval van zorgbehoefte geen sprake kan zijn van een
gezamenlijke huishouding. In een dergelijk geval is wel de kostendelersnorm van toepassing, met individuele uitkeringsrechten, maar vindt er
door het ontbreken van een gezamenlijke huishouding geen verrekening
van inkomsten met uitkering plaats. In de Toeslagenwet bestaat deze
uitzondering voor tweedegraads bloedverwanten met zorgbehoefte niet.
In de voorgestelde regeling van de kostendelersnorm is wel een uitzondering opgenomen voor de commerciële relaties. Hiervan is bijvoorbeeld
sprake als gehandicapten in een groepswoning wonen en op basis van
een schriftelijke overeenkomst daarvoor een commerciële prijs betalen.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de regering bereid is te kijken naar
de mogelijkheid om de «twee-woningen-regel» uit de AOW ook in de
bijstand en de overige minimumregelingen te introduceren? De regering
is niet voornemens de twee-woningen-regel uit de AOW ook in de
bijstand of overige minimumregelingen te introduceren. Dit komt omdat
de gevolgen van het voeren van een gezamenlijke huishouding voor de
AOW verschillen van de gevolgen voor de bijstand en overige minimumregelingen. Ondanks het feit dat in alle regelingen dezelfde definitie van
«gezamenlijke huishouding» geldt, heeft de gezamenlijke huishouding bij
de AOW vooral gevolgen voor de hoogte van de uitkering. Bij de WWB, de
IOAW, de IOAZ en de TW is het voeren van een gezamenlijke huishouding
ook van belang voor de toepassing van de partnermiddelentoets. Voor de
Anw bepaalt de gezamenlijke huishouding het ontstaan en het eindigen
van een recht op een nabestaandenuitkering. Tot slot is het huisvestingscriterium bij de WWB, IOAW en IOAZ ook van belang om te bepalen ten
opzichte van welke gemeente het recht op uitkering bestaat.
Op de vraag van de leden van de PvdA-fractie in hoeverre de kostendelersnorm van toepassing is op bewoners van kleinschalige zorginitiatieven, stelt de regering dat indien sprake is van het wonen in groepsverband, waarbij ieder hoofdverblijf heeft in zijn eigen woning, men niet
valt onder de kostendelersnorm. Hetzelfde geldt voor de situatie dat leden
van een zorginitiatief in één woning wonen en ieder een commercieel
contract heeft met de verhuurder en een commerciële prijs betaalt. Ook
hier zal de kostendelersnorm niet van toepassing zijn.
Op de vraag van de leden van de PvdA-fractie in hoeverre de middelentoets van toepassing is op meerpersoonshuishouden antwoordt de
regering dat de invoering van de kostendelersnorm niets wijzigt aan de
huidige systematiek van de middelentoets. Bij alleenstaanden in een
meerpersoonshuishouden die geen gezamenlijke huishouding voeren
blijft sprake van een individuele middelentoets plaats; bij gehuwden blijft
sprake van een gezamenlijke middelentoets.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering uiteen kan zetten waaruit
zou blijken dat werklozen van wie de uitkering zal worden verlaagd,
sneller uit de bijstand zullen stromen. Tevens vragen de leden hoe dit
wetsvoorstel zich verhoudt tot de conclusies uit het onderzoek van de
Universiteit van Edinburgh dat hoge uitkeringen de duur van de
werkloosheid niet verlengen en dat lage uitkeringen mensen niet
stimuleren actiever op zoek te gaan naar een baan? Volgens de studie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

16

de Universiteit van Edinburgh is het niet de hoogte van inkomensondersteuning bepalend voor de manier waarop zij hun werkloosheid ervaren
maar meer de manier waarop de samenleving tegen werkloosheid
aankijkt. Werkloosheid leidt niet alleen tot een lager inkomen maar ook tot
een verandering in sociale status. Ook voor de mate waarin mensen
gemotiveerd zijn om snel weer een baan te zoeken wordt bepaald door de
manier waarop de samenleving tegen werkloosheid aankijkt.
In 2008 heeft het CPB op verzoek van SZW gerapporteerd over de
uitkomsten van een omvangrijk (inter)nationaal wetenschappelijk
onderzoek waarin wordt ingegaan op empirisch onderzoek naar de
prijsgevoeligheid van het arbeidsaanbod in het algemeen, en het effect
van sancties en van de uitkeringshoogte en -duur op de uitstroom uit
uitkeringsregelingen in het bijzonder (CPB document: Armoedeval heeft
wél gedragseffecten, 24 januari 2008). Uit deze rapportage blijkt dat
mensen geneigd zijn meer te werken als de beloning daarvoor hoger is.
Dit is een robuuste uitkomst van een zeer omvangrijke internationaal
empirisch literatuurstudie met een reeds lange historie. Dat laat onverlet
dat ook de manier waarop de samenleving tegen werkloosheid aankijkt
relevant kan zijn voor de motivatie om weer aan de slag te gaan.
De leden van de fractie van de SP vragen bij welk uitkeringsbedrag
uitkeringsgerechtigden maximaal worden geprikkeld. Het is niet mogelijk
om precies vast te stellen bij welk uitkeringsbedrag personen maximaal
aangespoord worden weer mee te doen en aan het werk gaan. Dit is
afhankelijke van de individuele situatie. Uit onderzoek van het CPB blijkt
dat mensen geneigd zijn meer te werken als de beloning daarvoor hoger
is. Het is van belang dat een evenwicht bestaat tussen de stimulans om
aan het werk te gaan en tegelijkertijd het bieden van een vangnet dat
voorziet in de dekking van de noodzakelijke kosten van bestaan voor
mensen die (tijdelijk) echt niet kunnen werken of in hun inkomen kunnen
voorzien. Met de kostendelersnorm meent de regering onderbouwde,
duidelijk toepasbare WWB-normen te hebben ontwikkeld die enerzijds
rekening houden met schaalvoordelen en anderzijds het mogelijk blijven
maken voor mensen in meerpersoonshuishoudens om rond te komen.
De leden van de fractie van de SP vragen of de huidige WWB onvoldoende prikkelt om aan het werk te gaan en verwijzen daarbij naar «de
jubelverhalen over de WWB de afgelopen jaren». Terecht verwijzen deze
leden naar de positieve resultaten die de gemeenten met de WWB sinds
de invoering in 2004 boeken. Die resultaten berusten op meerdere peilers:
decentralisatie, deregulering en derapportage. Zoals is aangegeven in de
inleiding van het algemeen deel van de memorie van toelichting, stellen
de huidige en demografische ontwikkelingen eigentijdse eisen aan de
WWB. Het voorliggende wetsvoorstel voorziet daarin.
De leden van de SP-fractie geven aan dat in de memorie van toelichting
wordt beschreven dat het verzamelinkomen van een huishouden met
meerdere uitkeringen hoger kan zijn dan huishoudens met een vergelijkbare samenstelling waarbij slechts één kostwinner die modaal verdient.
Deze leden vragen hoeveel huishoudens vanwege meerdere uitkeringen
een hoger verzamelinkomen hebben dan een huishouden met een
vergelijkbare samenstelling waarbij slechts één kostwinner is die modaal
verdient (in aantallen en percentage t.o.v. het totaal aantal bijstandsgerechtigden). Precieze cijfers over hoeveel huishoudens vanwege meerdere
uitkeringen een hoger verzamelinkomen hebben dat vergelijkbaar
huishouden waarbij slechts één kostwinner is, zijn niet bekend. Wel is in
de memorie van toelichting vermeld dat naar schatting van 4000 gezinnen
zowel ouders als kinderen bijstand ontvangen. De regering vindt,
ongeacht van het aantal huishoudens waarin de geschetste situatie
voorkomt, het onwenselijk dat het verzamelinkomen in verband met het
ontvangen van meerdere uitkeringen binnen het huishouden hoger kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

17

zijn dan in een huishouden waarbij maar één kostwinner is die modaal
verdient.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering de risico’s wil schetsen
dat door invoering van de kostendelersnorm armoede weer erfelijk wordt.
Uit een in 2011 gepubliceerd onderzoek door het Sociaal en Cultureel
Planbureau4 blijkt dat de overgrote meerderheid van kinderen die in
armoede opgroeien later als volwassene niet arm is. Uit het genoemde
onderzoek blijkt dat voor de kans op armoede op latere leeftijd de
opleiding van een kind en participatie van de ouders een cruciale rol
spelen. De invoering van de kostendelersnorm heeft hierop geen invloed.
De regering ziet derhalve geen reden om te verwachten dat de invoering
van de kostendelersnorm verandering zal brengen in de mate waarin
armoede wordt doorgegeven aan de volgende generatie. Participatie van
kinderen uit arme huishoudens blijft een belangrijk speerpunt in het
beleid en bovendien wordt het armoedebeleid door het beschikbaar
stellen van extra middelen en een meer gerichte inkomensondersteuning
geïntensiveerd.
De leden van de SP- en CDA-fractie vragen reflectie betreffende de
minimum draagkracht voor elk soort huishouden, en vragen nader in te
gaan op de keuze voor 30% extra voor elke volwassene in het huishouden.
Voorts wordt gevraagd in hoeverre de voordelen van een gedeelde
huishouding in verhouding staan tot de verlaging van de bijstandsnorm
en vragen de leden van de SP-fractie of het denkbaar is dat de uitkering
nog verder wordt verlaagd. De kostendelersnorm is gebaseerd op de
huidige systematiek in de WWB betreffende alleenstaanden die geheel
zelfstandig wonen en gehuwden. Een alleenstaande ontvangt 70% (50%
basisnorm en 20% gemeentelijke toeslag). Huwt de alleenstaande (of gaat
deze een gezamenlijke huishouding5 voeren) dan stijgt deze norm met
30% tot 100%. Deze 30% weerspiegelt de toename van de kosten van de
huishouding door de komst van een extra persoon. Deze systematiek is
doorgetrokken in de formule van de bepaling van de hoogte van de
kostendelersnorm. De individuele kostendelersnorm is afgeleid van de
systematiek dat bij elke extra meerderjarige persoon in de woning de
totale bijstandsnorm met 30% zal toenemen. De regering heeft onderzocht
of de kostendelersnorm overeenkomt met de schaalvoordelen die
samenwonen met zich meebrengen door te kijken naar de equivalentiefactoren van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS heeft op
basis van budgetonderzoek over de daadwerkelijke uitgaven binnen een
huishouden vastgesteld hoeveel een huishouden met meerdere personen
kwijt is in vergelijking met een eenpersoonshuishouden. Dit worden de
zogenaamde equivalentiefactoren genoemd. Dit CBS onderzoek is nog
steeds de basis voor de huidige equivalentiefactoren die zowel door het
CBS als het NIBUD gebruikt worden. Er is geen recenter onderzoek. In
onderstaande tabel zijn de equivalentiefactoren van het CBS opgenomen.
Tevens is weergegeven hoe hoog de WWB-norm zou zijn indien de
equivalentiefactoren zouden worden toegepast op de huidige WWB-norm.
De laatste kolom geeft de hoogte van de voorgestelde kostendelersnorm
aan.

4

5

Inwerkingtreding overige minimumregelingen is 1 juli 2014, waarbij een overgangstermijn
geldt van een jaar en per 1 juli 2015 start een geleidelijke afbouw,
Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien twee personen hun hoofdverblijf hebben in
dezelfde woning en zij blijk geven zorg te dragen voor elkaar door middel van het leveren van
een bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins (artikel 3, derde lid WWB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

18

Tabel: Equivalentiefactoren, toegepast op WWB-norm
Huishoudtype

Eenpersoonshuishouden
Tweepersoonshuishouden
Driepersoonshuishouden
Vierpersoonshuishouden

Equivalentie
factoren CBS

WWB-norm op
basis van
equivalentiefactoren indien
allen WWB
ontvangen

Kostendelersnorm
indien allen WWB
ontvangen

1,0
1,37
1,73
2,0

70%
96%
121%
140%

70%
100%
130%
160%

Uit de tabel blijkt dat de toepassing van de equivalentiefactoren op de
WWB-norm zou leiden tot lagere WWB-normen dan de voorgestelde
kostendelersnorm. Al met al vindt de regering dat de kostendelersnorm
beter aansluit bij de noodzakelijke kosten van bestaan en ziet geen reden
om deze norm verder te verlagen dan voorgesteld in het voorliggend
wetsvoorstel. Met de kostendelersnorm meent de regering onderbouwde,
duidelijk toepasbare WWB-normen te hebben ontwikkeld die enerzijds
rekening houden met schaalvoordelen en anderzijds het mogelijk blijven
maken voor mensen in meerpersoonshuishoudens om rond te komen.
De leden van de SP-fractie vragen of twee huishoudens in dezelfde
situatie en gezinssamenstelling hetzelfde uitkeringsbedrag ontvangen.
Doordat de toeslagen voor alleenstaande (ouders) in verband het niet
gedeeltelijk of geheel kunnen delen van kosten en de verlaging voor
gehuwden in verband met het delen van kosten in de WWB komen te
vervallen (artikel 25 en 26), zullen de normen voor alleenstaanden,
gehuwden en meerpersoonshuishoudens in alle gemeenten gelijk zijn.
Wel heeft de gemeente nog de bevoegdheid om de landelijke norm te
verlagen voor personen die recent hun scholing of beroepsopleiding
hebben beëindigd of in de situatie dat er sprake is lagere kosten als
gevolg van de woonsituatie, bijvoorbeeld bij het niet aanhouden van een
woning.
Op de vraag van de leden van de SP-fractie op welke wijze de uitkering
wordt uitbetaald antwoordt de regering dat de uitbetaling van de uitkering
niet verandert door invoering van de kostendelersnorm. Alleen de
normhoogte van de uitkering wijzigt. De belanghebbende is verplicht om
alle feiten en omstandigheden die invloed kunnen hebben op het recht op
bijstand te melden aan de gemeente. Andere leden, waarmee de
belanghebbende geen gezamenlijke huishouding voert, hoeven zich niet
te melden bij de gemeente voor de aanvraag voor de uitkering van de
belanghebbende.
De leden van de SP-fractie vragen de regering aan te geven van welk
aantal mensen dat besluit zelfstandig te gaan wonen als gevolg van dit
wetsvoorstel, zij uitgaat, en waar dit aantal op gebaseerd is. In de
financiële paragraaf van dit wetsvoorstel staat aangegeven dat de
regering er vanuit financieel oogpunt rekening mee houdt dat een zeer
beperkt deel van de populatie zelfstandig zal gaan wonen als gevolg van
deze maatregel. Het betreft hier naar verwachting 4 duizend huishoudens.
Dit is een naar verwachting relatief beperkt effect omdat het individuele
uitkeringsrecht altijd behouden blijft en slechts de in het huishouden
aanwezige schaalvoordelen in de nieuwe norm tot uiting worden
gebracht.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan toelichten op welke
wijze wordt omgegaan met een bloedverwant in de eerste graad die een
zakelijke relatie heeft andere personen, de ouders. In het wetsvoorstel is
opgenomen dat er geen sprake kan zijn van een commerciële relatie
tussen bloedverwanten in de eerste en tweede graad. De zoon valt in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

19

geschetste situatie onder de kostendelersnorm en ontvangt een individuele bijstandsuitkering.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering een overzicht kan geven
van het netto huishoudboekje (normale inkomsten en uitgaven) – volgens
de NIBUD normen – van een bijstandsgezin met 1, met 2, met 3 en met 4
meerderjarige kinderen op basis van de nieuwe regels? Kunnen hierbij
alle inkomsten en uitgaven zoals zorgpremie, zorgtoeslagen, energierekening, huurkosten etc. worden betrokken?
Het budgethandboek van het NIBUD geeft minimumvoorbeeldbegrotingen voor een alleenstaande met een WWB-uitkering en gehuwden met
een WWB-uitkering. Het NIBUD geeft geen voorbeeldbegrotingen voor
bijstandsgezinnen met één of meerdere meerderjarige kinderen. Uit de
voorbeeldbegrotingen voor een paar met een WWB-uitkering blijkt dat dit
huishouden 145 euro per maand vrij kan besteden aan sociale participatie.
De kostendelersnorm heeft geen invloed op dit huishouden. Omdat de
schaalvoordelen op basis van equivalentiefactoren hoger liggen dan de
kostendelersnorm zullen bijstandgezinnen met meerderjarige kinderen
ook onder de nieuwe normen geld over houden voor sociale participatie.
De leden van de SP-fractie vragen de regering om een toelichting welke
consequenties de versobering van de uitkering voor huishoudens heeft
voor het beroep op bijzondere bijstand, WMO, armoedebeleid, schuldhulpverlening etc., inclusief de financiële consequenties. Wanneer
mensen door de kostendelersnorm een beroep moeten doen op
bijzondere bijstand, WMO, overig armoedebeleid, schuldhulpverlening
etc., ligt het in de rede dat er sprake is van bijzondere omstandigheden.
Deze omstandigheden kunnen ertoe leiden dat in het individuele geval het
op het huishouden toepasselijke sociaal minimum niet volledig toereikend
is om te voorzien in bepaalde noodzakelijke kosten. Omdat deze omstandigheden zeer divers kunnen zijn is geen inschatting te maken van
eventuele consequenties voor het beroep op de door de vragenstellers
genoemde voorzieningen.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan toelichten wat er
gebeurt als één persoon in het huishouden zich onttrekt aan de sollicitatieplicht of re-integratieplicht. Worden dan alle leden van het huishouden
gekort, ook als de reden van de sanctie volkomen buiten de schuld van de
andere personen in het huishouden ligt? Of wordt alleen het
inkomensdeel van de betreffende persoon gekort, zo vragen zij.
Indien personen die deel uit maken van een meerpersoonhuishouden,
zonder dat er sprake is van het voeren van een gezamenlijke huishouding,
zich onttrekken aan de verplichtingen van de WWB heeft een maatregel
alleen gevolgen voor hun eigen uitkering.
De leden van de SP- en ChristenUnie-fractie vragen of de regering kan
toelichten hoeveel jonggehandicapten na invoering van de Participatiewet
onder de kostendelersnorm zullen vallen. De regering verwacht dat van de
Wajongers die worden beoordeeld op arbeidsvermogen en nog niet
werken, ongeveer 65 duizend mensen zullen aankloppen bij gemeenten.
Hiervan zullen in potentie circa 13 duizend mensen onder de kostendelersnorm vallen. Dit betreft met name mensen die bij hun ouder(s) wonen.
Daarnaast is de verwachting dat jaarlijks circa duizend mensen met een
beperking nieuw instromen en ook in potentie onder de kostendelersnorm
vallen. Het daadwerkelijke aantal dat onder de kostendelersnorm valt zal
naar verwachting echter aanzienlijk lager zijn, omdat naar verwachting
van beide categorieën mensen ook een deel aan het werk zal kunnen gaan
als gevolg van onder andere de baangarantie. De kostendelersnorm heeft
dan geen invloed zodra de inkomsten uit het werk boven de betreffende
bijstandsnorm uitkomen.
De leden van de SP vragen of het waar is dat personen met een WAO,
WIA of WW-uitkering niet onder de kostendelersnorm vallen. Dat is juist

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

20

waar het gaat om de uitkeringen op grond van die wetten De huishoudsamenstelling heeft immers geen invloed op de hoogte van deze uitkeringen. Een uitkering op grond van de WAO, de Wet WIA of de WW is
afhankelijk van het laatstverdiende loon (het dagloon). Een persoon die
vanuit de Toeslagenwet een aanvulling tot het relevante sociaal minimum
ontvangt op een van de genoemde uitkeringen, zal, als hij of zij de woning
deelt, voor het gedeelte van die aanvulling op grond van de Toeslagenwet
onder de kostendelersnorm vallen.
Op de vragen van de leden van de SP-fractie of de regering zich ervan
bewust is dat mensen met zorgbehoefte hogere medische kosten hebben,
antwoord de regering dat het vangnet van de bijstand een inkomen
waarborgt op het sociaal minimum. Indien mensen door bijzondere
omstandigheden hogere kosten hebben waarin de algemene bijstand niet
voorziet, dan is er de mogelijkheid van aanvullende inkomensondersteuning, zoals de bijzondere bijstand. Ook voorzieningen in het kader van
chronisch zieken en gehandicapten, zoals de WMO zijn hiervoor
beschikbaar.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel personen met een bijstandsuitkering of aanvullende bijstandsuitkering (AIO) op dit moment een geldig
indicatiebesluit hebben op grond van de AWBZ voor meer dan 10
zorguren en voor meer dan 5 zorguren per week. Van de grofweg 500.000
personen die gedurende 2011 op enig moment een WWB- of
AIO-uitkering ontvingen hebben ruim 6500 (1,3%) personen gedurende
2011 minstens 500 uur AWBZ zorg en/of AWBZ zorg met verblijf
ontvangen. Dit zou ongeveer overeen moeten komen met 10 of meer uren
per week. Tevens hebben ruim 13.000 (2,6%) personen gedurende 2011
minstens 250 uur AWBZ of WMO zorg en/of AWBZ zorg met verblijf
ontvangen. Dit zou ongeveer overeen moeten komen met 5 of meer uren
per week, uitgaande van langdurige zorg (Bron: eigen berekening
MinSZW).
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel jonggehandicapten meer dan
10 uur AWBZ zorg per week ontvangen, uitgesplitst naar gedeeltelijke en
volledige arbeidsongeschiktheid. Eind 2010 bedroeg het aantal Wajongers
met een AWBZ-indicatie voor intramurale zorg circa 71.600. Bij deze
indicatie wordt geen zorgomvang gerekend. Daarnaast waren er circa
17.300 Wajongers met een AWBZ-indicatie met een gemiddelde
zorgomvang van meer dan 10 uur per week. Er is geen informatie bekend
over de uitsplitsing naar volledige en gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid.
De leden van de SP-fractie vragen waarom in de memorie van toelichting
de definitie van zorgbehoefte is opgenomen en of hieruit kan worden
opgemaakt dat colleges zelfstanding moeten besluiten om mensen met
zorgbehoefte uit te zonderen van de kostendelersnorm. Uit de toelichting
van de definitie van zorgbehoefte kan niet worden opgemaakt dat colleges
zelf mogen besluiten om mensen met een zorgbehoefte uit te zonderen
van de kostendelersnorm. De uitzondering in de WWB van de gezamenlijke huishouding voor bloedverwanten in de tweede graad waarbij bij één
van hen sprake is van zorgbehoefte blijft bestaan betreffend het hebben
van een individueel recht en een individuele middelentoets. Voor het
vaststellen van deze uitzondering blijft de definitie van zorgbehoefte van
belang. Daarentegen wordt de norm voor dit tweepersoonshuishouden
wel conform de kostendelersnorm verlaagd naar 50% per persoon. In de
sociale zekerheid geldt het principe dat de uitkeringsnorm bij minimumuitkeringen afhankelijk is van de leefvorm en de daarmee samenhangende
kosten van levensonderhoud. Daarbij speelt de mate waarin men kosten
kan delen een rol. Het kostendelersprincipe sluit aan bij de lagere
bestaanskosten van mensen die met meerdere personen in één huis
wonen doordat zij de kosten van levensonderhoud, zoals huur, elektra, et
cetera, met elkaar delen. De voordelen waar de kostendelersnorm
rekening mee houdt, staan echter los van de redenen waarom men

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

21

samenwoont, en zijn ook aanwezig als sprake is van het verlenen van
mantelzorg.
De leden van de SP-fractie alsmede de leden van de ChristenUnie-fractie
vragen of de regering het aantal van 36.000 huishoudens dat te maken
krijgt met de kostendelersnorm kan uitsplitsen in leeftijdscategorie en
soorten huishoudens en of de regering dit kan vertalen naar het aantal
personen. In paragraaf 10.2 van de Memorie van Toelichting wordt de 36
duizend uitgesplitst naar diverse huishoudsamenstellingen. Het is niet
mogelijk hier een onderscheid in leeftijd in aan te brengen. Het vertalen
naar het aantal personen dat bijstand ontvangt zal tot een hoger aantal
leiden dan het aantal huishoudens. Wanneer het huishouden voor de
overige leden niet bestaat uit WWB gerechtigden dan is het aantal
huishoudens en personen gelijk (de overige personen in dat gezin
ontvangen geen bijstand en worden niet geraakt door de maatregel). Bij
de huishoudens waar beide ouders of iedereen in het gezin bijstand
ontvangen ligt het aantal personen hoger. Naar grove inschatting ligt het
aantal personen met een WWB uitkering circa 15 duizend personen hoger
dan de 36 duizend genoemde huishoudens.
De leden van de fracties CDA en 50PLUS hebben vragen gesteld wat de
verschillende uitkeringen zijn die hier worden behandeld, wat wordt
verstaan onder een gezamenlijke huishouding en wat de hoogte is van de
verschillende normen.
Het verschil tussen gehuwdennorm en kostendelersnorm is dat een
tweepersoonshuishouden onder de gehuwdennorm valt als sprake is dat
twee personen gehuwd zijn of dat een ongehuwde een gezamenlijke
huishouding voert met een ander. Van een gezamenlijke huishouding is
sprake indien twee personen hun hoofdverblijf in dezelfde woning hebben
en zij blijk geven voor elkaar zorg te dragen door middel van het leveren
van een bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins.
Hiervoor geldt in de bijstand de uitzondering voor twee bloedverwanten
in de eerste graad of twee bloedverwanten in de tweede graad waarbij bij
één van de bloedverwanten sprake is van zorgbehoefte. Het is aan de
gemeente om bij een tweepersoonshuishouden vast te stellen of sprake is
van de gehuwdennorm. Twee bloedverwanten in de eerste graad, twee
bloedverwanten in de tweede graad waarbij bij één van de bloedverwanten sprake is van zorgbehoefte en drie- of meerpersoonshuishoudens
vallen onder de kostendelersnorm.
Tot slot wijst de regering erop dat gehuwden ook onder de kostendelersnorm kunnen vallen. Dat is het geval als gehuwden met nog één of
meerdere personen het hoofdverblijf in dezelfde woning hebben
(«meerpersoonshuishoudens»).
De suggestie van de leden van de CDA-fractie dat het mogelijk is dat twee
personen in de WWB wel worden aangemerkt als zijnde een gezamenlijke
huishouding en in de AOW niet, is niet geheel juist. De definitie van
«gezamenlijke huishouding» is in de WWB en AOW gelijk6.
De leden van de CDA-fractie vragen naar het inkomen van drie casussen.
De eerste casus betreft een alleenstaande ouder met een kind van 17 op
school. De bijstandsnorm van deze alleenstaande ouder bedraagt 90%.
Minderjarige kinderen tellen niet mee voor de kostendelersnorm.
6

Van een gezamenlijke huishouding is sprake indien twee personen hun hoofdverblijf hebben in
dezelfde woning en zij blijk geven zorg te dragen voor elkaar door middel van het leveren van
een bijdrage in de kosten van de huishouding dan wel anderszins (artikel 3, derde lid WWB en
artikel 1, vierde lid AOW). Anders dan in de AOW wordt in de WWB van de gezamenlijke
huishouding uitgezonderd de bloedverwanten in de tweede graad waarbij er bij één van hen
sprake is van zorgbehoefte. Daarnaast bestaat het voornemen om in de AOW geen gezamenlijke huishouding aan te nemen als twee personen weliswaar veel bij elkaar verblijven maar
ieder van hen een eigen zelfstandige (huur)woning heeft waar ieder zelf de kosten van betaalt
en er verder niemand woont of staat ingeschreven. Het kabinet verwacht hierover begin 2014
een wetsvoorstel bij uw Kamer in te dienen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

22

De tweede casus betreft een alleenstaande ouder met een kind van 18/19
dat studeert (bijvoorbeeld MBO, ROC). De bijstandsnorm van deze
alleenstaande ouder bedraagt 70%, conform de alleenstaandennorm.
Personen die schoolgaand zijn of studeren worden namelijk niet
meegeteld voor de kostendelersnorm.
De derde casus betreft een alleenstaande ouder met een kind van 19, dat
een inkomen heeft van € 250 per maand. In deze casus ontvangt de ouder
de alleenstaandennorm van 50%, omdat het meerderjarig kind meetelt
voor de vaststelling van de hoogte van de kostendelersnorm.
Op de vraag van de leden van de CDA-fractie hoe de voorliggende
hervorming en Participatiewet uitwerkt voor huidige Wajongers wonend
in een beschutte woonvorm antwoordt de regering dat de kostendelersnorm niet van toepassing is als sprake is van een commerciële relatie.
Dit betekent dat als bijvoorbeeld sprake is van wonen in groepsverband,
waarbij ieder hoofdverblijf heeft in zijn eigen woning of indien leden van
een woongroep in één woning wonen en ieder een commercieel
huurcontract heeft met verhuurder, de kostendelersnorm niet van
toepassing zal zijn. Hierbij moet worden aangetekend dat Wajongers die
duurzaam geen arbeidsvermogen hebben, hun recht op Wajong
behouden. Deze personen krijgen dus niet met de kostendelersnorm te
maken. Indien een Wajong-gerechtigde vanuit de Toeslagenwet een
aanvulling tot het relevante sociaal minimum ontvangt, zal, als hij of zij de
woning deelt, voor het gedeelte van die aanvulling op grond van de
Toeslagenwet wel onder de kostendelersnorm vallen
Voorts vragen de leden van de CDA fractie welke gevolgen de voorliggende wetswijzigingen hebben voor polygame relaties en de kinderen die
daaruit voortgekomen zijn in de verdragen met Marokko en Tunesië,
aangezien beide verdragen (in artikel 23 en 30) hiervoor expliciete regels
stellen. De genoemde artikelen 23 (verdrag met Marokko) en 30 (verdrag
met Tunesië) geven de mogelijkheid een nabestaandenpensioen te
verdelen over meerdere weduwen ingeval van polygamie. In de administratieve akkoorden bij de verdragen is de verdeling nader geregeld. Op
grond van deze akkoorden wordt voor de diverse weduwen eerst op basis
van de geldende nationale wetgeving bepaald op welk pensioenbedrag
betreffende weduwe recht zou hebben als zij de enige weduwe zou zijn.
Als de weduwe de kosten met iemand deelt -net zoals dat in Nederland
het geval zou zijn- wordt dit bedrag op 50% nabestaandenpensioen
gesteld; als de weduwe alleenstaande is en de kosten niet met een ander
deelt wordt dit bedrag vastgesteld op 70% nabestaandenpensioen.
Vervolgens wordt aan iedere weduwe het op deze wijze vastgestelde
nabestaandenpensioen toegekend naar evenredigheid van het aantal
rechthebbenden. Als er twee rechthebbende weduwen zijn ontvangt
iedere weduwe derhalve de helft van het nabestaandenpensioen waarop
zij aanspraak zou hebben als zij de enige weduwe zou zijn. Zijn er 3,
respectievelijk 4 rechthebbende weduwen dan ontvangt iedere weduwe
een derde, respectievelijk een kwart van het nabestaandenpensioen.
De leden van de fracties D66 en ChristenUnie vragen waarom de
uitzondering voor het verlenen van mantelzorg wel binnen de AOW
bestaat en dit niet in de WWB wordt geregeld. De regering is niet
voornemens de uitzondering van mantelzorg in de AOW ook in de
bijstand te introduceren. Dit komt omdat de gevolgen van het voeren van
een gezamenlijke huishouding voor de AOW verschillen van de gevolgen
voor de bijstand. Bij de WWB is bij het voeren van een gezamenlijke
huishouding, anders dan bij de AOW, de partnermiddelentoets ook van
toepassing. Het inkomen en vermogen van beide partners telt mee voor
het recht en hoogte van de bijstandsuitkering. De gevraagde uitzondering
ook in de WWB toepassen zou betekenen dat personen die in de WWB
een gezamenlijke huishouding voeren en waarbij ieder een eigen woning

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

23

heeft, het inkomen en vermogen van de partner niet meetelt voor het
recht op bijstand. Dit gaat in tegen het vangnet karakter van de bijstand.
De huidige uitzondering van de gezamenlijke huishouding in de WWB
voor bloedverwanten in de tweede graad waarvan bij één van hen sprake
is van zorgbehoefte blijft behouden. Dit betekent dat de betrokkenen
individueel recht hebben en dat als één van de betrokkene inkomen of
vermogen heeft, dit geen effect heeft op de bijstandsuitkering van de
ander. Wel zal de individuele norm voor deze personen conform de
kostendelersnorm 50% per persoon worden.
De leden van de D66-fractie vragen leden wat de financiële gevolgen zijn,
wanneer ook in de WWB mantelzorgers worden uitgezonderd van de
kostendelersnorm. De regering kan hierop momenteel geen antwoord
geven. Het begrip mantelzorg is niet zodanig geoperationaliseerd dat er
een inschatting van de gevolgen gemaakt kan worden. Ook uitvoeringstechnische en handhavingsaspecten zijn voor het maken van deze
inschatting van groot belang.
De leden van de D66-fractie vragen de regering of zij het juist zien dat een
verandering in de huishoudensamenstelling vanwege de kostendelersnorm een aanzienlijk effect op de uitkeringshoogte kan hebben. Als de
leden van de D66-fractie het goed zien, krijgt een gezin van twee ouders
en 1 meerderjarig kind, die alle drie bijstandsgerechtigd zijn, straks een
uitkering van in totaal 130% WML wanneer zij gedrieën een gezamenlijke
huishouding voeren. De uitkering wordt in totaal 170% WML wanneer het
kind een eigen huishouding gaat voeren (100% voor de ouders, 70% voor
het alleenstaand kind). In de beschreven casus is het juist dat in een gezin
van twee ouders en één meerderjarig kind de ouders 86,66% ontvangen
en het kind 43,33%, waardoor de som van de uitkeringen in het huis 130%
bedraagt. Wanneer het meerderjarig kind een eigen huishouden gaat
voeren, doordat het hoofdverblijf heeft in een andere woning dan de
ouders, zullen de uitkeringsnormen van alle personen stijgen. De ouders
zullen 100% ontvangen en het meerderjarig kind 70%. Dit is een bedoeld
effect, omdat het meerderjarig kind in de nieuwe situatie in de eigen
woning geen kosten meer deelt met zijn ouders en omgekeerd.
Op de vraag van de D66-fractie hoe de compensatieregeling eruit komt te
zien waarvoor er vanwege het sociaal akkoord 100 miljoen euro is
gereserveerd om de gevolgen van de kostendelersnorm te compenseren
voor mensen met een zorgbehoefte stelt de regering dat dit deel uitmaakt
van de uitwerking van de Participatiewet.
Tevens vragen de leden van de D66-fractie waar en wanneer de oorspronkelijke besparing is ingeboekt die met de 100 miljoen uit het Sociaal
Akkoord gecompenseerd wordt. De geraamde besparing voor de
kostendelersnorm is immers slechts 95 miljoen euro. De leden vragen of
de regering in de reeks «wv. weglek Wwb» onder maatregel F62 in bijlage
3 bij de Startnota reeds gerekend heeft met een Wwb inclusief kostendelersnorm. Zo ja, dan vragen de leden hoe de reeks «wv. weglek Wwb» er
uit zou zien zonder de effecten van de kostendelersnorm. Zo niet, dan
vragen de leden waar de gevolgen van de kostendelersnorm voor de
nieuwe doelgroep van de Participatiewet dan wel zijn geraamd.
De besparing bij de kostendelersnorm in de WWB is inderdaad € 95
miljoen. In maatregel F62 (Participatiewet) van de Startnota is inderdaad
rekening gehouden met de kostendelersnorm. Als de kostendelersnorm
niet ingevoerd zou worden, zou het besparingsbedrag van maatregel F62
in de structurele situatie circa 50 miljoen euro lager zijn.
De leden van de ChristenUnie- en GroenLinks-fractie vragen waarom de
regering van mening is dat de mensen die met de gefaseerde invoering
van de kostendelersnorm te maken krijgen de inkomensachteruitgang in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

24

voldoende mate kunnen opvangen. Voor de wijzigingen in de AOW-norm
en de norm in de overige minimumregelingen is een ingroeipad van vier
jaar geregeld. De regering heeft daarbij er voor gekozen om in het eerste
jaar een overgangsperiode in te voeren. Daarna wordt vanaf 1 juli 2015 de
uitkeringshoogte in stapjes afgebouwd. De inkomenseffecten per jaar zijn
dus ook lager dan het uiteindelijke totale inkomenseffect. De regering acht
dat met deze overgangsperiode genoeg tijd wordt geboden aan betrokkenen om zich voor te bereiden op de inkomenswijziging.
De leden van de fracties van GroenLinks en ChristenUnie vragen hoe de
regering de effecten van het wetsvoorstel gaat monitoren. De leden van
de ChristenUnie willen weten of de effecten kunnen worden bijgehouden
via de huidige stapelingsmonitor. De stapelingsmonitor is niet geschikt
om de effecten van de wijzigingen in de WWB te monitoren. De stapelingsmonitor bestaat uit registraties van het gebruik van regelingen.
Omdat het gaat om administratieve data komt de meest recente data uit
2011. De effecten van de wijzigingen in de WWB komen dus ook pas twee
jaar nadat de wijzigingen zijn ingevoerd, namelijk in 2017, tot uitdrukking
in de registraties. Bovendien doet de stapelingsmonitor niets meer dan
het registreren van het gebruik van regelingen. Dat is iets anders dan het
monitoren van effecten van maatregelen. Wel zal de Bijstandsuitkeringsstatistiek worden aangepast door invoering van het wetsvoorstel WWB
maatregelen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe de gemeenten worden
gecompenseerd voor de jaarlijkse grote wisselingen in de samenstelling
van de huishoudens en vragen tevens hoe de uitvoeringskosten zich
verhouden tot de besparing en hoe realistisch de besparing bij de
kostendelersnorm is. De regering geeft hierop aan dat in de huidige WWB
ook al mutaties voorkomen, bijvoorbeeld door wisselingen in inkomsten
maar ook in de gezinssamenstelling. Dit wetsvoorstel brengt in de ogen
van de regering geen substantiële verandering aan de uitvoeringstaken
van gemeenten. Gemeenten ontvangen voor deze huishoudens de
reguliere uitvoeringskosten via het gemeentefonds. De regering is van
mening dat de aan de maatregel gekoppelde besparing realistisch is.
De leden van de SGP-fractie vragen hoe de opmerking dat de
mogelijkheid voor het college om de norm voor gehuwden te verlagen
komt te vervallen in overeenstemming te brengen is met het wetsvoorstel
en de toelichting in paragraaf 1.9, die vermeldt dat de discretionaire
bevoegdheden van het college ongewijzigd blijven. De bevoegdheid om
de norm voor gehuwden te verlagen geldt indien zij de kosten van
bestaan geheel of gedeeltelijk kunnen delen met een ander. Deze
bevoegdheid zal overbodig worden door de invoering van de kostendelersnorm. De door de leden van de SGP bedoelde opmerking over de
discretionaire bevoegdheid van het college in paragraaf 1.9 van de
memorie van toelichting ziet op de in de artikelen 27 en 28 bedoelde
bevoegdheid van het college om de norm lager vast te stellen indien de
belanghebbende lagere kosten van bestaan heeft als gevolg van zijn
woonsituatie of indien hij schoolverlater is in de zin van artikel 28. Deze
(discretionaire) bevoegdheid van het college om de norm te verlagen blijft
gehandhaafd.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of mensen die voor een ander
mantelzorg gaan verlenen vrijgesteld worden van een tegenprestatie?
Mantelzorgers verrichten een belangrijke maatschappelijke taak bij de
zorg en ondersteuning van langdurig zieke familieleden en naaste
vrienden. Als een uitkeringsgerechtigde mantelzorg als tegenprestatie wil
invullen, is het aan de gemeente om dat te beoordelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

25

3. Uitkeringsnormering bij samenwonen in de AOW en overige
minimumregelingen
De leden van de VVD-fractie onderschrijven het uitgangspunt van de
regering dat AOW’ers die samenwonen schaalvoordelen hebben,
waardoor uitgegaan kan worden van een percentage van 50% per
individu. Ook ondersteunen deze leden de uitzondering voor mantelzorg.
Zij vragen wie controleert of er een uitzondering kan plaatsvinden in
verband met zorgtaken en of er voorbeelden van dergelijke zorgtaken
genoemd kunnen worden. Het beleid inzake opname in verzorg- en/of
verpleegtehuizen blijft hetzelfde. De leden van de VVD-fractie vragen hoe
dat beleid er nu uit ziet.
Het voorliggende wetsvoorstel beoogt de uitkeringsnormering van de
AOW beter aan te laten sluiten bij de mate waarin personen die in
dezelfde woning wonen de kosten van het bestaan met elkaar kunnen
delen. Doordat de kosten kunnen worden gedeeld, zijn de kosten van
levensonderhoud voor die personen lager. Dit geldt voor iedereen,
ongeacht de reden van samenwoning of de aard van de relatie. Als een
ouder en zijn meerderjarig kind in één huis wonen dan ontvangen zij nu,
als zij beiden pensioengerechtigde zijn, 70% van het wettelijk netto
minimumloon. Als een tante en nicht of een vader en moeder in één huis
wonen, dan ontvangen zij 50% van het wettelijk netto minimumloon.
Terwijl de kosten die zij met elkaar delen gelijk zijn. Als drie zussen in één
huis wonen, ontvangen zij nu ieder 70% van het wettelijke netto
minimumloon. Als er één van hen gaat verhuizen of komt te overlijden,
ontvangen de twee overblijvende zussen 50% van het wettelijk netto
minimumloon. Terwijl de woonlasten en de kosten die zij kunnen delen
hetzelfde blijven. De kostendelersnorm in de AOW en de overige
minimumregelingen geeft daarom aan iedereen evenveel: als je met één
of meer mensen in hetzelfde huis woont, dan ontvang je 50% van het
wettelijk netto minimumloon. Ongeacht met wie samenwoont of waarom
je dat doet. Er geldt een uitzondering als er sprake is van een commerciële
relatie, studenten en zware hulpbehoevendheid.
De Sociale verzekeringsbank (SVB), als uitvoerder van de Algemene
Ouderdomswet (AOW), beoordeelt en controleert of er een uitzondering
kan plaatsvinden in verband met zorgtaken, zo antwoordt de regering
verder op de vragen van de leden van de VVD-fractie. De zorgtaken
worden verleend aan iemand die hulpbehoevend is, zijnde degene die
vanwege ziekte of een of meer stoornissen van lichamelijke, verstandelijke
of geestelijke aard duurzaam niet in staat is een eigen huishouding te
voeren daar hij dagelijks is aangewezen op intensieve zorg van anderen.
Vanwege deze hulpbehoevendheid ontstaat er een gezamenlijke
huishouding, waarbij beide AOW-gerechtigden een eigen woning hebben.
De SVB toetst deze hulpbehoevendheid conform hun beleidsregels aan de
hand van de aanwezigheid van een AWBZ- indicatie voor duurzame
opname in een AWBZ-inrichting of keuringen die het UWV uitvoert,
waarbij voor de invulling van «duurzaam» aansluiting wordt gezocht bij
het duurzaamheidscriterium van artikel 4, tweede en derde lid, WIA.
De kostendelersnorm brengt geen verandering teweeg in het huidige
beleid indien iemand wordt opgenomen in een verzorg- en of verpleegtehuizen. De zakelijke relatie die de belanghebbende heeft met het tehuis
betekent dat de kostendelersnorm in de regel niet van toepassing zal zijn.
Verder geldt dat sinds het Lenteakkoord het VWS-beleid inzake opname in
verzorg- en of verpleegtehuizen niet is gewijzigd. In het Lenteakkoord is
afgesproken dat lichtere verpleeg- en verzorgingshuiszorg wordt
geëxtramuraliseerd. Dit houdt in concreto in dat vanaf 1 januari 2013 de
zorgzwaarte pakketen 1 en 2 (verpleging en verzorging) zijn geëxtramuraliseerd en vanaf 1 januari 2014 zorgzwaarte pakket 3 (verpleging en
verzorging) wordt geëxtramuraliseerd. De zorg van personen die vanaf
dat moment zouden vallen onder de betreffende zorgzwaartepakketten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

26

(nieuwe gevallen) wordt dus geëxtramuraliseerd en staat in het teken van
zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Indien een persoon daarbij met één
of meerdere personen in een huis woont en recht heeft op een
AOW-uitkering, zal de kostendelersnorm van toepassing zijn. In het
wetsvoorstel Wmo 2015 wordt geregeld dat gemeenten verantwoordelijk
zijn voor het ondersteunen van de zelfredzaamheid en participatie van
mensen met een beperking, chronische psychische of psychosociale
problemen om zo lang mogelijk in de eigen omgeving kunnen blijven
wonen. Ook wordt in het wetsvoorstel geregeld dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de ondersteuning van mantelzorgers.
De leden van de VVD-fractie vragen naar de relatie met het wetsvoorstel
«gezamenlijke huishouding AOW», dat begin 2014 naar de Kamer komt.
Het wetsvoorstel waarnaar de leden van de VVD-fractie verwijzen beoogt
het huidige huisvestingscriterium in de AOW te verduidelijken en te
vereenvoudigen, zodanig dat twee mensen geen gezamenlijke
huishouding meer voeren als ieder van de beide betrokkenen een
zelfstandige op zijn naam staande woning in eigendom heeft of huurt,
ieder van de betrokkenen de kosten van de eigen woning draagt en er
verder niemand op dat adres staat ingeschreven of er feitelijk woont
(«twee-woningen-regel»). De twee-woningen-regel zal bij inwerkingtreding alleen van toepassing zijn op mensen die een gezamenlijke
huishouding voeren in twee woningen.
Het kabinet is voornemens de twee-woningen-regel ook van toepassing te
laten zijn op de groep mensen die op grond van het voorliggende
wetsvoorstel als kostendelers worden aangemerkt. In het wetsvoorstel
waarin de twee-woningen-regel wordt opgenomen zal daarom een
grondslag worden opgenomen om ook voor deze groep bij algemene
maatregel van bestuur nadere regels te kunnen stellen over hetgeen
wordt verstaan onder het hebben van het hoofdverblijf in dezelfde
woning. Het kabinet verwacht dit wetsvoorstel begin 2014 naar uw Kamer
te zenden.
De leden van de PvdA-fractie maken zich zorgen over de inkomenssituatie
van ouderen die aanvullende bijstand (AIO) ontvangen. De regering
schrijft dat de kostendelersnorm in de situatie van een meerpersoonshuishouden als effect kan hebben dat de bijstandsnorm voor mensen in de
AOW-gerechtigde leeftijd niet altijd meer zal aansluiten op de toepasselijke AOW-norm van 50% zoals is voorgesteld in het regeerakkoord. De
leden van de PvdA-fractie vragen de regering te kijken naar de
mogelijkheid om voor deze groep aan te sluiten bij de kostendelerssystematiek voor de AOW en minimumregelingen. Zij vragen welk budgettair
beslag er hiermee is gemoeid.
De regering acht het ongewenst om de voorgestelde kostendelerssystematiek voor de AOW en minimumregelingen ook in de bijstand op te
nemen. De AOW en minimumregelingen betreffen inkomensvoorzieningen op het minimumniveau die hoger liggen dan de bijstand, waarbij
het vangnetkarakter van de bijstand een lagere uitkeringsnorm rechtvaardigt dan bij de overige minimumuitkeringen. Daarnaast is de AOW,
anders dan de bijstand, een premiegefinancierde sociale verzekering en
afhankelijk van het aantal opbouwjaren in Nederland. De regering ziet
daarnaast geen aanleiding om alleen voor de groep gerechtigden die
vanwege een onvolledige AOW een beroep doen op AIO de kostendelerssystematiek van de AOW toe te passen. De AIO is algemene bijstand aan
ouderen en kent om die reden dezelfde bijstandssystematiek als die voor
mensen jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd.
Het budgettair beslag dat daar mee gemoeid zou zijn, bedraagt € 8
miljoen euro in de structurele situatie (2019 en verder) en wordt in
onderstaande tabel weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

27

De leden van de PvdA-fractie vragen wat in het verleden de motivering is
geweest om in de AOW een uitzondering op te nemen voor bloedverwanten in de eerste graad.
Met ingang van 1 januari 1987 worden in de gehele sociale zekerheid
ongehuwden die een gezamenlijke huishouding voeren gelijkgesteld met
gehuwden. Bloedverwanten in de eerste graad worden hiervan uitgezonderd omdat de samenwoning bij hen in de regel voortvloeit uit de
huidige of vroegere afhankelijkheidsrelatie van het kind ten opzichte van
de ouder. Hierbij is geen sprake van een vrijwillige keus om een nieuwe,
voorheen nog niet bestaande gezamenlijke huishouding te gaan voeren,
wat ten grondslag ligt aan de huwelijkse samenlevingsvorm die het
uitgangspunt vormt voor de gelijke behandeling van andere samenlevingsvormen.
Het voorliggende wetsvoorstel beoogt de uitkeringsnormering van de
AOW beter aan te laten sluiten bij de mate waarin personen die in
dezelfde woning wonen de kosten van het bestaan met elkaar kunnen
delen. Doordat de kosten kunnen worden gedeeld, zijn de kosten van
levensonderhoud voor die personen lager. Dit geldt ook voor bloedverwanten in de eerste graad, die als zij in dezelfde woning het hoofdverblijf
hebben in dezelfde mate schaalvoordelen hebben als gevolg van het
kunnen delen van kosten als andere personen die in het dezelfde woning
het hoofdverblijf hebben.
De leden van de PvdA-fractie zijn verheugd dat de huidige uitzondering in
de AOW voor mantelzorg blijft bestaan en zelfs wordt uitgebreid naar
AOW-gerechtigden die door het verrichten van mantelzorg worden
aangemerkt als een tweepersoonshuishouden zonder gezamenlijke
huishouding of een meerpersoonshuishouden. De leden vragen of de
regering ter verduidelijking een aantal voorbeelden kan geven van
huishoudens die onder de uitgebreide definitie van mantelzorg komen te
vallen.
Ter verduidelijking geeft de regering de volgende voorbeelden. Een
AOW-gerechtigde zoon die een eigen zelfstandige (huur)woning heeft
waarvoor hij de financiële lasten draagt, verzorgt zijn AOW-gerechtigde
moeder die eveneens een eigen zelfstandige (huur)woning heeft waarvoor
zij de financiële lasten draagt. De moeder is hulpbehoevend en deze
hulpbehoevendheid is de aanleiding dat de zoon veel bij zijn moeder
verblijft, zodanig dat kan worden vastgesteld dat hij in de woning van zijn
moeder zijn hoofdverblijf heeft. Zonder nadere regelgeving en door de
invoering van de kostendelersnorm zou de AOW-uitkering van beiden
worden verlaagd naar 50% van het netto wettelijk minimumloon. Er
ontstaat een tweepersoonshuishouden zonder gezamenlijke huishouding.
Door de uitbreiding van de huidige uitzondering voor mantelzorg in de
AOW blijft de AOW-uitkering gehandhaafd op 70% van het netto wettelijk
minimumloon.
Een ander voorbeeld betreft een AOW-gerechtigde zus die een eigen
zelfstandige (huur)woning heeft waarvoor zij de financiële lasten draagt.
Zij verzorgt haar jongste WIA-gerechtigde broer, die samen met haar
oudere AOW-gerechtigde broer in een zelfstandige (huur)woning woont
waarvoor zij beiden de financiële lasten dragen. De jongste broer is
hulpbehoevend en deze hulpbehoevendheid is aanleiding dat de zus veel
bij haar broers verblijft, zodanig dat kan worden vastgesteld dat zij in de
woning van haar broers haar hoofdverblijf heeft. Zonder nadere regelgeving en door de invoering van de kostendelersnorm zou de
AOW-uitkering van de zus worden verlaagd naar 50% van het netto

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

28

wettelijk minimumloon. Zij maakt dan deel uit van een meerpersoonshuishouden. Door de uitbreiding van de huidige uitzondering voor mantelzorg
in de AOW blijft de AOW-uitkering van de zus gehandhaafd op 70% van
het netto wettelijk minimumloon. Omdat de oudere broer de kosten kan
delen met zijn jongste broer, bedraagt zijn AOW-uitkering 50% van het
netto wettelijk minimumloon. De WIA-uitkering blijft ongewijzigd.
De leden van de PvdA-fractie vragen welke gedragseffecten de regering
verwacht bij de invoering van de kostendelersnorm in de AOW.
De regering verwacht dat de gedragseffecten als gevolg van de kostendelersnorm in de AOW dermate klein zijn, dat deze in het budgettaire beeld
te verwaarlozen zijn.
De leden van de PvdA-fractie zijn tevens verheugd dat het kabinet
voornemens is om het huidige huisvestingscriterium betreffende de AOW
te verduidelijken en te vereenvoudigen, zodanig dat mensen geen
gezamenlijke huishouding meer voeren als ieder van de beide betrokkenen een zelfstandige op zijn naam staande woning in eigendom heeft of
huurt en ieder van de betrokkenen de kosten van de eigen woning draagt
(«twee-woningen-regel»). De SVB wordt toegestaan te anticiperen op dit
wetsvoorstel vanaf het moment dat het voorstel openbaar wordt. Hoe
wordt er op dat moment omgegaan met mensen die een verlaagd
AOW-pensioen ontvangen omdat zij samenwonen in twee woningen.
Wordt de verlaging voor hen vanaf dat moment ook ongedaan gemaakt?
In antwoord op de vraag van deze leden hoe er wordt omgegaan met
mensen die een verlaagd AOW-pensioen ontvangen omdat zij samenwonen in twee woningen geeft de regering aan dat door het anticiperen
op de aangekondigde wetgeving de twee-woningen-regel in volle breedte
en op iedereen die daarvoor in aanmerking komt, zal worden toegepast.
Dit betekent dat vanaf dat moment het verlaagde AOW-pensioen van
mensen die samenwonen in twee woningen wordt verhoogd naar het
AOW-pensioen voor een alleenstaande (70% van het netto wettelijk
minimumloon). In mijn brief van 8 november jl. heb ik voorgesteld op de
twee-woningen-regel te anticiperen vanaf het moment dat het
wetsvoorstel openbaar wordt. Dat is het moment waarop het wetsvoorstel
bij uw Kamer wordt ingediend.
De leden van fracties GroenLinks en de SP vragen of de regering de
inkomenseffecten van verschillende huishoudens kan weergeven. De
leden van de ChristenUnie-fractie vragen om nadere informatie over de
inkomenseffecten voor verschillende huishoudsamenstellingen waarin
Anw, IOAW, IOAZ of TW wordt ontvangen. De bijgevoegde tabel geeft de
inkomenseffecten van de kostendelersnorm voor de gevraagde
voorbeeldhuishoudens in de structurele situatie. Dat betekent voor de
voorbeelden met AOW-gerechtigden het overgangsrecht buiten
beschouwing is gehouden. De effecten voor AOW’ers per jaar zijn dus
gematigder dan onderstaande voorbeelden doen voorkomen. Voor
huishoudens met een Wajong-uitkering is de inkomensachteruitgang van
Wajong naar bijstandsuitkering niet in de effecten meegenomen. Alleen
het effect van het toepassen van de kostendelersnorm in de normensystematiek, indien de Wajongers na de beoordeling op arbeidsvermogen in de
bijstand terecht zouden komen, wordt getoond.
Tabel Inkomenseffecten kostendelersnorm voor voorbeeldhuishoudens
Huishoudtype

twee broers, waarvan één WIA en
één WWB
alleenstaande ouder in de bijstand
met thuiswonend meerderjarig
kind in de bijstand

aantal
volwassen
personen

inkomens situatie
huishouden

inkomenssituatie
huishouden voor
kostendelersnorm

inkomenssituatie
huishouden na
kostendelers norm

inkomens effect
in %

2

WIA/WWB60

WIA/WWB60

WIA/WWB50

–6¼

2

WWB60/WWB60

WWB60/WWB60

WWB50/WWB50

– 21 ¼

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

29

Huishoudtype

gehuwden in de bijstand met één
thuiswonend meerderjarig
jonggehandicapt kind met
arbeidsvermogen
twee meerderjarige jonggehandicapten (gehuwd) met arbeidsvermogen in 2015, in 2017 en in 2019?
twee meerderjarige jonggehandicapten (zussen) met arbeidsvermogen in 2015, in 2017 en in 2019?
twee meerderjarige jonggehandicapten (gehuwd) met arbeidsvermogen waarvan één van de
jonggehandicapten werkt 10 uur
per week tegen het minimumloon
in 2015, in 2017, in 2019?
twee meerderjarige jonggehandicapten (gehuwd) met arbeidsvermogen en een meerderjarig
thuiswonend kind in de bijstand in
2015, in 2017 en in 2019?
alleenstaande AOW-gerechtigde
met een inwonend meerderjarig
kind in de bijstand?
AOW-gerechtigden (gehuwd) met
een inwonend meerderjarig kind in
de bijstand?
alleenstaande AOW-gerechtigde
met een inwonend meerderjarige
jonggehandicapte met arbeidsvermogen in 2015, in 2017 en in 2019?
AOW-gerechtigden (gehuwd) met
een inwonend meerderjarige
jonggehandicapte met arbeidsvermogen in 2015, in 2017 en in 2019?
Alleenstaande AOW-gerechtigde
met zorgbehoefte van meer dan 10
uur per week met een inwonend
meerderjarig kind in de bijstand?
Samenwonend stel waarvan 1 een
modaal salaris heeft en de ander
een Wajong-uitkering en arbeidsvermogen heeft in 2015, in 2017 en
in 2019?
een ANW/IOAW/IOAZ-gerechtigde
met een meerderjarig kind in de
bijstand?
een ANW/IOAW/IOAZ-gerechtigde
met een meerderjarig kind met een
modaal salaris?

aantal
volwassen
personen

inkomens situatie
huishouden

inkomenssituatie
huishouden voor
kostendelersnorm

inkomenssituatie
huishouden na
kostendelers norm

inkomens effect
in %

3

WWB90/Wajong

WWB90/WWB60

WWB86,7/WWB
43,3

– 13 ¾

2

Wajong/Wajong

WWB50/WWB50

WWB50/WWB50

0

2

Wajong/Wajong

WWB50/WWB50

WWB50/WWB50

0

2

Wajong/Wajong

Max WWB100

Max WWB100

0

3

Wajong&Wajong/
WWB60

WWB90/WWB60

WWB86,7/WWB
43,3

– 14 ¼

2

AOW70/WWB60

AOW70/WWB60

AOW50/WWB50

– 25 ½

3

AOW100/WWB60

AOW100/WWB60

AOW100/WWB43,3

– 10 ¼

2

AOW70/Wajong

AOW70/WWB60

AOW50/WWB50

– 25,5

3

AOW100/Wajong

AOW100/WWB60

AOW100/WWB43,3

– 10 ¼

2

AOW70/WWB60

AOW70/WWB60

AOW50/WWB50

– 25 ½

2

modaal/Wajong

modaal

modaal

0

2

ANW70/WWB60

ANW70/WWB60

ANW50/WWB50

– 24

2

ANW70/modaal

ANW70/modaal

ANW50/modaal

–9¾

De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering nader te motiveren
waarom de regering ervoor gekozen heeft om de 50%-norm voor
alleenstaande AOW’ers die kosten delen niet als apart wetsvoorstel in te
dienen. Deze leden hebben grote moeite met dit onderdeel van het
wetsvoorstel aangezien zij een fundamenteel onderscheid zien tussen de
WWB, die een voorziening is en de AOW, die een volksverzekering is. Ook
de leden van de D66-fractie zien verschillen tussen de bijstand en de
AOW. Waar de bijstand een bodemvoorziening is, is de AOW een
algemene inkomensvoorziening. Deze leden vragen de regering op welke
wijze dit verschil tot uitdrukking komt in de toepassing van de kostendelersnorm.
Zowel bij de bijstand enerzijds als bij de AOW en de minimumregelingen
anderzijds ligt aan de kostendelersnorm ten grondslag de gedachte dat er
bij een huishouding van meerdere meerderjarige personen kosten kunnen
worden gedeeld. Dit ziet op een normensystematiek die in de basis voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

30

beide regelingen hetzelfde is. Om deze reden heeft de regering ervoor
gekozen dit in één wetsvoorstel op te nemen.
De mate waarin de nieuwe normering in deze regelingen doorwerkt
verschilt echter. Een huishouden van meer dan twee personen betekent
bij de bijstand een lagere uitkering dan bij de andere regelingen. Dit heeft
te maken met, zoals de leden van de D66-fractie terecht aangeven, het
verschil tussen de bijstand als bodemvoorziening en de AOW en andere
minimumregelingen als inkomensvoorziening op minimumniveau. De
WWB is een bodemvoorziening waarvan de kern is dat het een inkomen
op het sociaal minimum biedt voor mensen die niet in staat blijken te zijn
in het eigen bestaan te voorzien. Tevens heeft de bijstand als doel om te
voorzien in de noodzakelijke kosten van bestaan. De AOW geeft als
volksverzekering een inkomensvoorziening aan personen die de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt, met een hogere uitkering dan het
sociaal minimum. Daarnaast weegt mee dat deze WWB-maatregel
bijdraagt aan het meer activerend maken van de bijstand. Het wordt
aantrekkelijker om vanuit een bijstandsuitkering aan het werk te gaan.
Voor personen met een AOW-uitkering speelt dit geen rol.
Het vangnetkarakter van de bijstand rechtvaardigt een lagere uitkeringsnorm dan bij de overige minimumuitkeringen als meerdere mensen
het hoofdverblijf in dezelfde woning hebben. Dit verschil in uitkeringsnormering is reeds in de huidige WWB opgenomen doordat alleen deze
uitkering de mogelijkheid kent om de uitkeringsnorm te verlagen als
geheel of gedeeltelijk kosten kunnen worden gedeeld met een ander
(artikel 25 en 26 van de WWB)
Het valt de leden van de CDA-fractie op dat het overgangsrecht twee keer
sneller gaat dan in het regeerakkoord (maatregel 68) is afgesproken. Zij
vragen naar de reden van dit snellere overgangsrecht.
In het regeerakkoord is opgenomen: «De uitkering van iedere AOW’er die
samenwoont met één of meer volwassenen (ook als het gaat om eerste
graad bloedverwanten) wordt per 2015 vastgesteld op 50% van het netto
minimumloon. Dit geldt voor nieuwe instroom in de AOW, voor AOW’ers
waarvan de huishoudsituatie wijzigt en na afloop van het overgangsrecht
voor het zittend bestand.»7 De regering heeft naar aanleiding hiervan
gekozen voor het in het wetsvoorstel opgenomen overgangsrecht en is
van mening dat dit voldoende is en met internationale verdragen
overeenstemt.
De leden van de CDA-fractie ontvangen graag een overzicht van de
situaties waarin de mensen, die door de voorliggende maatregelen
getroffen worden, leven. Dus hoe vaak gaat het om broers/zussen,
ouder/kind relaties (met kind onder of boven de AOW leeftijd), andere
relaties, etc. De leden van de SGP-fractie vragen zich af hoe groot de
groep is als beschreven in tabel 7, waarbij inbegrepen vergelijkbare
familierelaties.
Van de naar verwachting 58.000 personen die in de structurele situatie
door de kostendelersnorm in de AOW getroffen worden, gaat het voor het
overgrote merendeel, namelijk circa 52.000 personen, om ouders en
meerderjarige kinderen in eenouderhuishoudens (één ouder/één
meerderjarig kind). Bij circa 6000 personen gaat het om meerpersoonshuishoudens. Deze personen wonen met meer dan één ander samen,
zonder dat er sprake is van een huwelijk of geregistreerd partnerschap
met een ander binnen het huishouden of van een gezamenlijke
huishouding met een ander binnen het huishouden. Een nadere
uitsplitsing van deze groep naar het type band tussen deze personen en
hun inkomens is niet beschikbaar. Het kan hier bijvoorbeeld om drie
broers of drie zussen gaan.

7

Kamerstukken II 2012/13, 33 410, nr. 15, p. 57

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

31

De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering ook in te gaan op de
gevolgen die deze wet heeft voor AOW- en Anw-gerechtigden, die in het
buitenland wonen en dan met namen in de EU, de EER en de verdragslanden (zoals Turkije en Marokko). Deze leden vragen:
– Houden alleenstaanden die in deze landen wonen de 70% AOW/Anw
of krijgen zij de 50% AOW/Anw wanneer zij de kosten met iemand
kunnen delen?
– Indien het 50% is, hoe luidt dan de definitie van samenwonen en
kosten delen in de relevante verdragen?
– Op welke wijze kan de regering controleren of iemand samenwoont in
zeg Spanje of Turkije? Zal die controle ook effectief en doeltreffend zijn
en moeten daartoe nog verdragen worden aangepast?
Uitgangspunt is dat AOW- en Anw-gerechtigden die in de EU, de EER of
een verdragsland wonen dezelfde rechten en plichten hebben als AOW-en
Anw-gerechtigden die in Nederland wonen. Dit uitgangspunt leidt er toe
dat gerechtigden die in het buitenland de kosten met iemand delen -net
zoals dat in Nederland het geval zou zijn- 50% AOW-pensioen c.q. 50%
nabestaandenpensioen ontvangen. Als iemand alleenstaande is en de
kosten niet met een ander deelt, bestaat recht op een AOW-pensioen c.q.
nabestaandenpensioen van 70% voor gerechtigden
In de verdragen is geen definitie opgenomen van samenwonen en van
kostendelen. Uitgegaan wordt van de in de AOW en Anw gehanteerde
definities.
Ook nu al vinden in de EU, EER en verdragslanden controles plaats naar
samenwonen, in het kader van de Anw en AOW. In Spanje en Turkije zijn
sociaal attachés gestationeerd die controles uitvoeren. In andere landen
kan die controle plaatsvinden door controleteams van de SVB of door
controles van het bevoegde orgaan in het betreffende land. Naar
verwachting zullen controles naar samenwonen en kostendelen net zo
effectief kunnen worden uitgevoerd als de onderzoeken die thans al
plaatsvinden. Verdragen hoeven voor het uitvoeren van dergelijke
controles niet te worden aangepast.
De leden van de CDA-fractie verzoeken de regering aan te geven hoe
omgegaan zal worden met kloosters, waar kloosterlingen allen gekozen
hebben om als alleenstaand door het leven te gaan. Zij vragen of dit
wetsvoorstel betekent dat zij de AOW voor samenwonenden (50% norm)
zullen krijgen in plaats van de AOW voor alleenstaanden (70%). Zij vragen
of de regering dit een bedoelde uitkomst acht van het voorliggende
wetsvoorstel.
Of de kostendelersnorm in de AOW tot gevolg heeft dat de AOW-uitkering
voor kloosterlingen wordt aangepast naar de norm van 50% van het netto
wettelijk minimumloon, is afhankelijk van de omstandigheden. Indien
sprake is van het wonen in groepsverband, waarbij ieder hoofdverblijf
heeft in zijn eigen woning of indien leden van een woongroep in één
woning wonen en ieder een commercieel contract heeft met de
verhuurder, zal de kostendelersnorm niet van toepassing zijn. In andere
gevallen zal de kostendelersnorm wel van toepassing zijn. Beide acht de
regering een bedoelde uitkomst.
De leden van de D66-fractie hebben de indruk dat een deel van de
AOW-gerechtigde mensen die een huishouden voeren met iemand anders
dan hun partner, dit doet vanwege de zorgbehoefte van één van de leden
van het huishouden. Bijvoorbeeld ouders die zorgen voor een kind met
een chronische ziekte. Deze leden vragen of de regering inzicht kan geven
in de gevolgen voor een huishouden dat bestaat uit een AOW-gerechtigde
ouder en een meerderjarig kind met een handicap, bijvoorbeeld met een
Wajong-uitkering.
De kostendelersnorm heeft tot doel de uitkeringsnormering van de AOW
beter aan te laten sluiten bij de mate waarin personen die in dezelfde
woning wonen de kosten van het bestaan met elkaar kunnen delen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

32

Samenwonen in dezelfde woning betekent een besparing ten opzichte van
de situatie dat de kosten van een zelfstandige huishouding geheel zelf
moeten worden gedragen. Een ouder en zijn meerderjarig kind die
samenwonen in één huis kunnen de kosten met elkaar delen. Een
meerderjarig kind wordt verondersteld zelf te voorzien in de kosten van
het levensonderhoud door werk en als dat (tijdelijk) niet mogelijk is door
een uitkering.
In de situatie dat een AOW-gerechtigde ouder samen met zijn Wajonggerechtigde meerderjarig kind in dezelfde woning het hoofdverblijf heeft,
heeft dit wetsvoorstel tot gevolg dat de AOW-uitkering wordt verlaagd
naar 50% van het netto wettelijk minimumloon. Voor de AOW worden zij
aangemerkt als kostendelers. Dit wetsvoorstel verandert niets aan de
Wajong-uitkering. Als er naast deze Wajong-uitkering eveneens een
toeslag op grond van de Toeslagenwet wordt ontvangen, geldt voor die
toeslag de kostendelersnorm.
Als de AOW-gerechtigde en het meerderjarig kind ieder een zelfstandige
op zijn naam staande woning in eigendom heeft of huurt en ieder van hen
de kosten van die eigen woning draagt, stelt het kabinet bij brief van
17 oktober jl.8 voor in deze situatie de AOW-uitkering te handhaven op
70% van het wettelijk minimumloon. Het kabinet verwacht het daartoe
strekkende wetsvoorstel begin 2014 naar uw Kamer te zenden.
De leden van de 50PLUS-fractie merken op dat mensen met een onvolledige AOW via de bijstand in aanmerking kunnen komen voor een
AIO-uitkering. Op de vraag van deze leden of er bij het vaststellen van de
hoogte van een AIO-uitkering ook gekeken wordt naar het aantal mensen
dat in één huishouden aanwezig is, antwoordt de regering dat dit
inderdaad het geval is. De AIO is algemene bijstand aan ouderen en kent
om die reden dezelfde bijstandssystematiek als die voor mensen jonger
dan de pensioengerechtigde leeftijd.
4. Intensivering armoedebeleid
4.1 Algemeen
De leden van de PvdA-fractie geven aan verheugd te zijn dat de regering
in deze economische moeilijke tijden extra budget heeft gereserveerd
voor armoedebestrijding. De leden van de PvdA-fractie zijn van mening
dat iedereen, ongeacht de dikte van de portemonnee, mee moeten
kunnen doen in onze maatschappij. Dit geldt met name voor kinderen die
opgroeien in armoede. In dit verband vragen de leden van de PvdA-fractie
hoe uitvoering wordt gegeven aan de motie Spekman/Blanksma – Van
den Heuvel (Kamerstuknummer 24 515-181), nu de verordeningsplicht
«participatie schoolgaande kinderen» komt te vervallen.
Naar aanleiding hiervan merkt de regering het volgende op. In het
regeerakkoord zijn afspraken gemaakt over de intensivering van het
armoedebeleid. Naar de mening van de regering vraagt dit er om, om de
focus van de aanvullende inkomensondersteuning primair te richten op
individueel maatwerk. Hierdoor ontstaan er voor de colleges betere
mogelijkheden voor een integrale en activerende aanpak van de individuele problematiek van de belanghebbende en eventuele anderen in zijn
of haar huishouden. Een individuele beoordeling van aanvragen voor
bijzondere bijstand is nodig om ervoor te zorgen dat de bijzondere
bijstand alleen terecht komt bij de mensen die deze echt nodig hebben. De
verlening van categoriale bijzondere bijstand aan categorieën personen
bij wie niet op individueel niveau is vastgesteld of de betreffende kosten
waar de bijzondere bijstand voor is bedoeld, daadwerkelijk noodzakelijk of
gemaakt zijn en of de aanvrager hier wel of niet zelf in kan voorzien, wil de
regering daarom met dit wetsvoorstel beperken. Aan de door de
8

Kamerstukken II 2013/14, 29 398, nr. 58

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

33

PvdA-fractie genoemde motie, is door het toenmalige kabinet invulling
gegeven door de (in beginsel tijdelijke) invoering van de verplichting voor
gemeenten om in een verordening regels te stellen voor de verlening van
categoriale bijzondere bijstand voor kosten in verband met de maatschappelijke participatie van schoolgaande kinderen. Doel van deze verordeningsplicht was om te realiseren dat in alle gemeenten de participatie van
kinderen actief wordt opgepakt. De regering vindt dit laatste onverminderd van belang. Tijdens de Estafette in oktober 2013 hebben
gemeenten laten zien dat zij hun regierol op dit terrein actief oppakken.
Ten aanzien van de extra middelen voor het armoede- en schuldenbeleid
die de regering vanaf 2014 beschikbaar stelt, zal de regering gemeenten
oproepen om speciale aandacht te besteden aan de participatie van
kinderen uit arme gezinnen. Niet alleen via het verlenen van individuele
bijzondere bijstand, maar bij voorkeur gelijktijdig met een integrale
aanpak van de problematiek van de belanghebbende en met aandacht
voor preventie. Om gemeenten daartoe in staat te stellen stelt de regering
niet alleen extra middelen beschikbaar, maar is de regering ook in overleg
met de VNG en gemeenten hoe de betrokken partijen kunnen worden
ondersteund teneinde tot meer samenwerking en kennisuitwisseling te
komen. De regering zal wethouders en maatschappelijke organisaties
informeren over een groot aantal voorbeelden van goede initiatieven in
ons land. Ook zijn goede voorbeelden in te zien op de website effectiefarmoedebeleid.nl.
De leden van de PvdA-fractie vragen zich tevens af op welke wijze nu is
geborgd dat alle gemeenten zich inzetten voor meer participatie van
kinderen die in armoede opgroeien.
De regering hecht er aan te benadrukken dat het op lokaal niveau aan het
gemeentebestuur is om na te gaan of de met het gemeentebeleid
beoogde doelgroep daadwerkelijk bereikt wordt en of de voorzieningen
het beoogde effect sorteren. Bij de intensivering van het armoedebeleid is
de aanpak van armoedeproblematiek bij kinderen een belangrijk
speerpunt. Kinderen mogen immers niet buiten de boot vallen. Zij moeten
zich kunnen ontplooien en ontwikkelen tot zelfstandige burgers. De
regering vraagt daarom ook gemeenten om bij de intensivering van het
armoedebeleid speciale aandacht te besteden aan kinderen die in
armoede opgroeien. Om gemeenten hier zo goed mogelijk toe in staat te
stellen zal de regering goede voorbeelden verspreiden en kennisdeling en
samenwerking stimuleren.
Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie om een reactie op de
conclusies uit het Inspectierapport «Actief op weg naar werk», waaruit
blijkt dat 20 procent van de gemeenten het begrip maatschappelijke
participatie niet heeft ingevuld; het beleid vaak niet is afgestemd op de
specifieke lokale en/of regionale omstandigheden; en gemeenten hun taak
uitsluitend kwalitatief omschrijven, zonder zich vast te leggen op het
terugdringen van het concrete aantal kinderen dat niet participeert
vanwege financiële belemmeringen.
Het rapport van de Inspectie SZW bevat een aantal verheugende
conclusies en bevindingen. Zo laat het onderzoek zien dat bijna alle
gemeenten een verordening hebben vastgesteld. Ook oordeelt de
Inspectie dat gemeenten op beleidsniveau voldoende aandacht hebben
voor de maatschappelijke participatie van kinderen uit gezinnen met een
laag inkomen en dat de voorlichting over de verordening op orde is.
Positief is dat de Inspectie concludeert dat gemeenten de voorzieningen
voor maatschappelijke participatie van kinderen vooral als individuele
bijzondere bijstand verstrekken. Dit past binnen de wens van de regering
om te komen tot een meer gerichte verstrekking van bijzondere bijstand
op basis van individueel maatwerk en een integrale aanpak. De constatering dat niet alle gemeenten het begrip maatschappelijke participatie in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

34

de verordening hebben ingevuld, terwijl de WWB dit wel voorschrijft, is
een punt van aandacht. De regering vindt het essentieel dat gemeenten
een duidelijke visie hebben op de aanpak van armoedeproblematiek
onder kinderen en daarbij past een duidelijke omschrijving door
gemeenten wat zij onder maatschappelijke participatie van kinderen
verstaan. Gelukkig lijkt dit niet te leiden tot onduidelijkheid voor de
doelgroep over de voorzieningen. De Inspectie is van oordeel dat de
informatie op websites van gemeenten van dien aard is dat de doelgroep
op de hoogte kan zijn van de mogelijkheden die gemeenten bieden om
participatie van schoolgaande kinderen te bevorderen. Het feit dat veel
gemeenten hun taak uitsluitend kwalitatief beschrijven en geen kwantitatieve doelstellingen hanteren vindt de regering niet bezwaarlijk. Het aantal
kinderen dat om financiële redenen niet kan participeren is afhankelijk van
veel factoren die niet door gemeenten te beïnvloeden zijn. De omvang van
de beoogde doelgroep is daarmee lastig vooraf te bepalen.
De regering vindt in het rapport van de Inspectie geen duidelijke
aanwijzing dat gemeenten hun beleid niet zouden afstemmen op de lokale
situatie. De regering deelt niet de visie dat deze indruk wordt gewekt door
het feit dat veel gemeenten het begrip maatschappelijke participatie
omschrijven conform de definitie in de modelverordening van Stimulansz,
namelijk «het deelnemen aan sportieve, culturele en educatieve activiteiten door schoolgaande kinderen van ouders met een laag inkomen».
De leden van de SP-fractie vragen de regering in te gaan op de
verhouding tussen de besparing door invoering van de kostendelersnorm
en de intensivering van het armoedebeleid. In dit verband vragen de
leden van de ChristenUnie-fractie zich af of de regering kan aangeven
waarom de intensivering van het armoedebeleid met € 100 miljoen
voldoende is voor gemeenten om op adequate wijze te voorzien in het
verwachte grotere beroep op de bijzondere bijstand als extra inkomensondersteuning aan de mensen die dat nodig hebben.
De regering merkt op dat intensivering van het armoedebeleid enerzijds
en de overige maatregelen van het wetsvoorstel anderzijds niet in
onderlinge relatie tot elkaar moeten worden bezien. De maatregelen uit
het wetsvoorstel en de extra middelen voor armoede- en schuldenbeleid
dienen een zelfstandig doel en kennen een eigen financiële reeks. Daarbij
geldt dat een aantal maatregelen uit het wetsvoorstel tot een besparing
leiden en het armoede- en schuldenbeleid een intensivering betreft.
4.2 Categoriale bijzondere bijstand
De leden van de VVD-fractie juichen toe dat er niet meer bepaalde
categorieën apart worden gezet, enkel omdat deze mensen ziek, oud of
gehandicapt zijn. Deze leden steunen dan ook de intentie van de regering
om de categoriale bijzondere bijstand af te schaffen. Daarvoor in de plaats
komt ruimte voor individueel maatwerk. Dat vinden de leden van de
VVD-fractie een veel beter instrument voor gemeenten. Zo kan er echt
naar een specifieke situatie gekeken worden. Kunnen gemeenten met het
voorliggende wetsvoorstel daadwerkelijk gemaakte kosten vergoeden zo
vragen zij zich af en kan de regering aangeven wat voor kosten dit zijn? Zij
vragen of dit kosten voor levensonderhoud betreft of dat er ook geld kan
worden ingezet voor re-integratie. Tevens vragen de leden of deze kosten
vóóraf worden goedgekeurd door de gemeenten of dat deze pas achteraf,
nadat de belanghebbende betalingsbewijzen heeft laten zien, worden
vergoed door de gemeenten.
De regering hecht eraan te benadrukken dat het maatwerkprincipe de
hoofdregel is van de verlening van individuele bijzondere bijstand. Het
onderhavige wetsvoorstel verandert daar niets aan. Dit impliceert dat de
colleges zijn gehouden de individuele bijzondere bijstand te verlenen aan
personen bij wie het college heeft vastgesteld dat de betreffende kosten in
het voorliggende individuele geval ook daadwerkelijk noodzakelijk zijn en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

35

dat ze daadwerkelijk gemaakt zijn. Er dient primair een toetsing aan de
omstandigheden van het individuele geval plaats te vinden. Het is aan de
gemeente om op lokaal niveau invulling te geven aan genoemde
hoofdregel. Ook het bepalen van de wijze waarop in de uitvoeringspraktijk
de verlening van de bijzondere bijstand plaatsvindt, is een verantwoordelijkheid van het college.
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie welke kosten niet in
aanmerking komen voor vergoeding.
Bij de verlening van bijzondere bijstand is bepalend dat er sprake is van
kosten van het bestaan die uit bijzondere individuele omstandigheden
voortkomen en die in het individuele geval als noodzakelijk moeten
worden aangemerkt. Hierbij gelden de kaders die de WWB aan het
vergoeden van kosten stelt. De regering wijst in dit verband onder andere
op de artikelen 14 en 15 WWB. In artikel 14 WWB worden kosten genoemd
die in ieder geval niet tot de noodzakelijke kosten van het bestaan worden
gerekend. Voorbeelden hiervan zijn, het voldoen van alimentatie
verplichtingen, de betaling van een boete en de vrijwillige premie in het
kader van een publiekrechtelijke verzekering. Artikel 15 WWB regelt dat er
geen recht op bijstand bestaat voor zover een beroep kan worden gedaan
op een voorliggende voorziening die, gezien haar aard en doel, wordt
geacht voor de belanghebbende toereikend en passend te zijn. Volgens
laatstgenoemd artikel bestaat er ook geen recht op bijstand voor kosten
die in de voorliggende voorziening als niet noodzakelijk worden aangemerkt.
Op de vraag van de leden van de VVD-fractie of de bijzondere bijstand ook
toegankelijk is voor werkende mensen, antwoordt de regering dat bij de
verlening van bijzondere bijstand de aard van het inkomen van belanghebbende, een uitkering of inkomen uit arbeid, niet relevant is.
Hoeveel geld van het potje van € 100 miljoen voor intensivering van het
armoedebeleid gaat er worden uitgegeven in de vorm van individuele
bijzondere bijstand, zo vragen de leden van de VVD fractie aan de
regering.
Het grootste deel van de extra middelen voor de aanpak van armoede- en
schuldenproblematiek komt beschikbaar voor gemeenten. Gemeenten zijn
immers op lokaal niveau primair verantwoordelijk voor het armoede- en
schuldenbeleid. Gemeenten ontvangen uit de extra middelen € 70 miljoen
in 2014 en jaarlijks € 90 miljoen in de jaren daarna. Gemeenten besluiten
zelf hoe zij deze middelen – in de vorm van bijzondere bijstand of
anderszins – inzetten.
De VVD-fractie vraagt voorts, nu de regering besluit om alleen de
categoriale bijzondere bijstand in de vorm van een collectieve aanvullende zorgverzekering (CAV) te handhaven, of de regering ook strenger
gaat toezien op de betaling van deze verzekering door haar inwoners.
De regering heeft ervoor gekozen om de categoriale bijzondere bijstand in
de vorm van een CAV (belanghebbenden zijn dan zelf geen premie
verschuldigd) dan wel een gemeentelijke bijdrage in de aanvullende
premie (belanghebbenden zijn dan zelf ook een deel van de aanvullende
premie verschuldigd) te handhaven. Deze vorm van categoriale bijzondere
bijstand wordt bovendien verruimd door het schrappen van de centrale
inkomensnorm van 110% van het toepasselijke sociaal minimum.
Hierdoor kunnen de colleges bij het aanbieden van een CAV een grotere
doelgroep, waaronder met name ook werkenden met een laag inkomen
en ouderen met een klein pensioen, bereiken. In de uitvoeringspraktijk
wordt in beide gevallen de aanvullende premie (of een deel van de
premie) die voor rekening van de gemeente komt rechtstreeks aan de
zorgverzekeraar betaald. De regering wijst er in dit verband op dat het hier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

36

categoriale bijzondere bijstand voor de aanvullende zorgverzekering
betreft, niet voor de basis zorgverzekering. In dit kader is een strenger
toezien op de betaling van deze verzekering door belanghebbenden
derhalve niet aan de orde.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan toe lichten waarom
zij mensen in Nederland met een laag inkomen nog verder de armoede in
wil duwen door geen categoriale bijzondere bijstand meer te verstrekken
aan ouderen, chronisch zieken en gehandicapten en aan schoolgaande
kinderen?
Een individuele beoordeling van aanvragen voor bijzondere bijstand is
nodig om ervoor te zorgen dat de bijzondere bijstand alleen terecht komt
bij de mensen die deze echt nodig hebben. De verlening van categoriale
bijzondere bijstand aan categorieën personen bij wie niet is vastgesteld of
de betreffende kosten daadwerkelijk noodzakelijk of gemaakt zijn, wil de
regering daarom met dit wetsvoorstel beperken.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel ouderen, chronisch zieken en
gehandicapten, en schoolgaande kinderen in 2011, 2012 en 2013 gebruik
hebben gemaakt van de tegemoetkoming via de categoriale bijzondere
bijstand?
De regering merkt op dat het hier zeer specifieke informatie betreft. De
verlening van de bijzondere bijstand is beleidsmatig en financieel
gedecentraliseerd aan gemeenten. De regering beschikt niet over de in de
vraag genoemde informatie.
Voorts vraagt de SP-fractie hoeveel mensen met een laag inkomen in
2011, 2012 en 2013 gebruik hebben gemaakt van de langdurigheidstoeslag? Ook de leden van de VVD fractie willen weten hoeveel mensen in
de bijstand een langdurigheidstoeslag ontvangen.
De verlening van de langdurigheidstoeslag is beleidsmatig en financieel
gedecentraliseerd aan gemeenten. Het CBS beschikt over cijfers over
2011. Daaruit blijkt dat circa 160 duizend huishoudens in 2011 gebruik
hebben gemaakt van de langdurigheidstoeslag. Circa 121 duizend
huishoudens hiervan hadden een bijstandsachtergrond. Over 2012 en
2013 beschikt de regering niet over de in de vraag genoemde informatie.
Voorts vragen de leden van de SP-fractie of de regering een overzicht kan
geven van de inkomenseffecten van het afschaffen van deze regelingen
(langdurigheidstoeslag, categoriale bijzondere bijstand voor ouderen,
categoriale bijzondere bijstand voor chronisch zieken en gehandicapten,
categoriale bijzondere bijstand voor schoolgaande kinderen). Ook de
leden van de ChristenUnie-fractie willen weten welk effect de regering van
de maatregelen uit het wetsvoorstel verwacht op de bijzondere bijstand,
de schuldhulpverlening, het beroep op de voedselbanken en de
maatschappelijke opvang. Ook vragen zij de regering om aan te geven
wat de gevolgen van het wetsvoorstel zijn voor het risico op maatschappelijke kosten en invulling van de zorgplicht door gemeenten.
De regering kan geen overzicht verstrekken van de inkomsteneffecten die
het afschaffen van genoemde categoriale vormen van aanvullende
inkomensondersteuning voor de betreffende doelgroepen heeft. De reden
hiervan is dat de invulling van de huidige mogelijkheden tot het
verstrekken van categoriale aanvullende inkomensondersteuning door de
colleges op lokaal niveau plaatsvindt. Tevens geldt dat de belanghebbenden die met de afschaffing van de genoemde categoriale aanvullende
inkomensondersteuning te maken krijgen, voor aanvullende inkomensondersteuning een beroep kunnen doen op de individuele bijzondere
bijstand. Omdat deze individuele omstandigheden zeer divers kunnen zijn,
kan de regering ook geen inschatting maken van eventuele gevolgen zoals
door de leden van de ChristenUnie-fractie is gevraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

37

De leden van de SP-fractie vragen ook of de regering kan aangeven
hoeveel kinderen die in armoede moeten opgroeien de dupe zijn van deze
maatregelen?
De regering is van mening dat er geen reden is om aan te nemen dat
kinderen nadeel ondervinden van de in voorliggend wetsvoorstel
voorgestelde maatregelen. Waar nodig kunnen gemeenten via de
bijzondere bijstand financiële ondersteuning bieden voor daadwerkelijk
gemaakte kosten. Daarnaast blijven andere instrumenten mogelijk, zoals
de stadspas ter bevordering van maatschappelijke participatie en
samenwerking met private initiatieven die zich inzetten voor participatie
van kinderen. Door een individuele aanpak in de bijzondere bijstand komt
de ondersteuning door gemeenten gerichter terecht bij de mensen die
deze het hardst nodig hebben en kunnen gemeenten een integrale aanpak
leveren. Door de intensivering van het armoedebeleid beschikken
gemeenten bovendien over meer middelen voor dit doel.
Op welke wijze garandeert de regering dat het geld voor armoedebestrijding bij de mensen met een laag inkomen terecht komen, zo vragen
de leden van de SP fractie. Ook vragen de leden van de SP fractie of het
afschaffen van categoriale bijzondere bijstand in een individuele toeslag
niet juist ineffectief is, omdat de bureaucratie rondom deze regelingen
vergroot wordt? Hoe voorkomt de regering dat geld voor armoedebestrijding niet in bureaucratie, ambtenaren gaat zitten of aan de strijkstok
blijft hangen, maar daadwerkelijk terecht komt bij gezinnen die in
armoede leven, zo vragen deze leden. De leden van de D66-fractie geven
aan het met de regering eens te zijn dat het ten aanzien van het armoedebeleid belangrijk is om maatwerk te leveren. Categoriale bijzondere
bijstand kan er toe leiden dat geld ook terechtkomt bij mensen die het niet
per se nodig hebben. Tegelijkertijd zien de leden van de D66-fractie dat de
VNG kritiek uit op deze maatregelen. Deze leden geven aan dat de VNG
stelt dat categoriale bijstandsverlening voor bepaalde groepen doelmatiger is dan het behandelen van allemaal individuele aanvragen voor
bijzondere bijstand. Zij vragen de regering te reageren op deze kritiek. In
dit verband vragen de leden van de SP fractie en de ChristenUnie aan de
regering welke capaciteit de gemeenten nodig hebben voor het individueel beoordelen van aanvragen voor bijzondere bijstand? Ook de leden
van de ChristenUnie vragen waarom de regering niet meer waarde aan
het voordeel van categoriale bijstand hecht, namelijk dat dit juist minder
bureaucratisch is en leidt tot lagere uitvoeringskosten.
De regering merkt in dit verband het volgende op. Een individuele
beoordeling van aanvragen voor bijzondere bijstand is nodig om ervoor te
zorgen dat de bijzondere bijstand alleen terecht komt bij de mensen die
deze echt nodig hebben. De verlening van categoriale bijzondere bijstand
aan categorieën personen bij wie niet is vastgesteld of de betreffende
kosten daadwerkelijk noodzakelijk of gemaakt zijn, wil de regering daarom
met dit wetsvoorstel beperken. Het is de bevoegdheid en verantwoordelijkheid van de colleges om te bepalen hoe en hoeveel middelen voor de
bestrijding van armoede- en schuldenproblematiek worden ingezet. Het is
aan de gemeenteraad om er op toe te zien of de met het gemeentelijk
minimabeleid beoogde doelgroep daadwerkelijk bereikt wordt en of de
voorzieningen het beoogde effect sorteren. Overigens is de regering van
mening dat ook thans de gemeenten al gehouden zijn om bij het verlenen
van categoriale bijzondere bijstand per individu te beoordelen of de
categoriale verstrekking in het individuele geval toereikend is. Bij de
verstrekking van de langdurigheidstoeslag moeten colleges op individueel
niveau vaststellen of de belanghebbende uitzicht heeft op inkomensverbetering. Met de introductie van de individuele inkomenstoeslag wordt
expliciet aangegeven welke criteria bij deze toets in elk geval gehanteerd
moeten worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

38

Is de regering bereid om het bestaand onderzoek over niet-gebruik van
bijzondere bijstand en andere inkomensondersteunende voorzieningen en
regelingen naar de kamer te versturen zo vragen de leden van de
SP-fractie?
In dit verband merkt de regering op dat het in opdracht van het
toenmalige kabinet uitgevoerde onderzoek naar «niet-gebruik» in 2011
aan de Kamer is toegestuurd9.
De leden van de SP-fractie willen ook weten welk effect het schrappen van
categoriale bijzondere bijstand en langdurigheidstoeslag heeft op
armoedebestrijding, schuldhulpverlening, toestroom bij de voedsel- en
kledingbanken, criminaliteitscijfers et cetera?
Het beperken van de mogelijkheden voor categoriale bijzondere bijstand
en de vervanging van de langdurigheidstoeslag door een individuele
inkomenstoeslag betekenen niet dat er door gemeenten minder
inkomensondersteuning geboden kan worden. Met het voorliggende
wetsvoorstel kan aanvullende inkomensondersteuning worden verleend
via de individuele bijzondere bijstand en de individuele inkomenstoeslag.
Door deze wijziging komt de inkomensondersteuning gerichter terecht bij
de mensen die deze het hardste nodig hebben en kunnen gemeenten een
integrale maatwerkaanpak leveren. Met het voorliggende wetsvoorstel
kan aanvullende inkomensondersteuning worden verleend via de
individuele bijzondere bijstand en de individuele inkomenstoeslag. De
personen die met de afschaffing van de categoriale bijzondere bijstand te
maken krijgen, kunnen voor aanvullende inkomensondersteuning een
beroep doen op de individuele bijzondere bijstand.
4.3 Individuele bijzondere bijstand
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering enkele voorbeelden
kan noemen die in aanmerking komen voor de toekenning van de
individuele langdurigheidstoeslag?
De verlening van de individuele inkomenstoeslag is financieel en
beleidsmatig gedecentraliseerd aan de gemeenten. De doelgroep betreft
mensen die langdurig van een laag inkomen moeten rondkomen en geen
uitzicht op verbetering van dat inkomen hebben. Het is aan gemeenten
om in een verordening invulling te geven aan wat onder een «langdurig
laag inkomen» wordt verstaan. De beoordeling van de vraag of de
belanghebbende al dan niet uitzicht op inkomensverbetering heeft, is ter
beoordeling aan gemeenten, waarbij geldt dat in ieder geval de krachten
en bekwaamheden van belanghebbende alsmede de inspanningen die hij
heeft verricht om tot inkomensverbetering te komen, in de beoordeling
moeten worden betrokken.
De leden van de VVD-fractie vragen voorts welke kosten bij de individuele
inkomenstoeslag niet in aanmerking komen, en of het een structurele of
een eenmalige uitkering betreft.
De individuele inkomenstoeslag betreft geen vergoeding van kosten, maar
een toeslag op het hebben van een langdurig laag inkomen door de
belanghebbende, die bovendien geen uitzicht op inkomensverbetering
heeft. De individuele inkomenstoeslag kan eenmaal per 12 maanden aan
de belanghebbende worden verstrekt.
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of de regering een indicatie kan
geven van de begrippen «langdurig» en «laag» inkomen die voor deze
toeslag geldt.
Het is aan gemeenten om aan deze begrippen in een verordening nader
invulling te geven. Uit een verkennend onderzoek van de Inspectie SZW
(eind 2010) is gebleken dat de referteperiode die gemeenten aanhouden
9

TK 2011–2012, 29 544, nr. 342, d.d. 26 oktober 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

39

voor het hebben van een laag inkomen, niet korter is dan 3 jaar en niet
langer dan 5 jaar. Voorts blijkt uit het onderzoek dat ongeveer 80% van de
gemeenten «laag inkomen» heeft ingevuld als inkomen tot maximaal
105% van de toepasselijke bijstandsnorm.
De leden van de VVD-fractie vragen voorts waarom dit onderdeel een
inwerkingtredingsdatum van 1 januari 2014 kent, terwijl veel andere zaken
per 1 juli 2014 pas in werking treden, en of het niet logischer is om dit
gelijk te trekken?
De regering merkt op dat ook de individuele inkomenstoeslag volgens het
voorliggende wetsvoorstel in werking treedt per 1 juli 2014.
De leden van de VVD-fractie vragen wat het maximale bedrag is dat
mensen aan individuele bijzondere bijstand plus langdurigheidstoeslag
maandelijks kunnen ontvangen?
Nu de verlening van de individuele inkomenstoeslag en de bijzondere
bijstand beleidsmatig en financieel aan de gemeenten is gedecentraliseerd, schrijft de WWB in dit kader geen maximaal te verlenen bedragen
voor.
Kan de regering aan de leden van de VVD-fractie aangeven in hoeverre
specifieke individuele toeslagen die deze wet mogelijk maakt tot een
armoedeval gaan leiden wanneer mensen weer aan het werk gaan, zo
vragen deze leden.
De individuele inkomenstoeslag wordt alleen verstrekt wanneer een
persoon langdurig een laag inkomen heeft en bovendien geen zicht heeft
op verbetering van dat inkomen. Deze beoordeling vindt jaarlijks plaats.
Het optreden van een armoedeval is door gemeenten zelf te voorkomen.
Immers gemeenten bepalen de vormgeving van de individuele inkomenstoeslag en kunnen deze afstemmen op zowel het re-integratiebeleid van
de gemeente als het overige gemeentelijke minimabeleid.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering aan te geven hoeveel
mensen naar verwachting aanspraak zullen maken op de individuele
toeslag voor mensen die langdurig rond moeten komen van een laag
inkomen?
De verlening van de individuele inkomenstoeslag is een bevoegdheid en
verantwoordelijkheid van de gemeenten. De regering beschikt niet over
informatie hoeveel mensen op lokaal niveau daarvoor in aanmerking
komen.
De leden van de PvdA-fractie vragen de regering voorts in hoeverre de
individuele inkomenstoeslag wordt verrekend met de kostendelersnorm in
de diverse regelingen? Kan de individuele inkomenstoeslag ook van
toepassing zijn op ouderen die aanvullende bijstand (AIO) ontvangen, zo
vragen zij.
De individuele inkomenstoeslag is een toeslag boven op het sociaal
minimum en wordt derhalve niet met dat norminkomen verrekend. De
aanvullende inkomensondersteuning geldt voor personen van 21 jaar en
ouder doch jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd. Mensen die de
pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt, komen dus niet in
aanmerking voor de individuele inkomenstoeslag.
De leden van de CDA-fractie stellen dat uit de memorie van toelichting
blijkt dat de regering ervan uitgaat dat er sprake is van verruiming van
bijzondere bijstand. De leden van de CDA-fractie betwijfelen dit. De
criteria van artikel 35 lid 1 WWB wijzigen immers niet. Of sprake is van
recht op bijzondere bijstand wordt toch bepaald aan de hand van deze
criteria, zo stellen deze leden.
De verruiming van de individuele bijzondere bijstand wil de regering niet
alleen bewerkstelligen door een extra financiële impuls te geven aan het
gemeentelijk armoedebeleid maar ook door de mogelijkheden van de
ongerichte inkomensondersteuning met de categoriale bijzondere bijstand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

40

te beperken. De regering beoogt met de versterking van het individuele
karakter van de bijzondere bijstand de effectiviteit van de ingezette
middelen te vergroten. De wetstekst van artikel 35 WWB is daartoe in het
voorliggende wetsvoorstel aangepast. De tekst van het eerste lid van
artikel 35 WWB, waarin alléén de verlening van individuele bijzondere
bijstand is opgenomen, behoeft hiertoe geen wijziging.
Kan de regering nader ingaan op de capaciteit die bij gemeenten nodig is
voor het individueel beoordelen van aanvragen voor bijzondere bijstand,
zo vragen de leden van de CDA fractie. Ook vragen zij of de regering een
nadere toelichting kan geven op de handhaafbaarheid van de voorgestelde maatregelen, en daarbij kan ingaan op de capaciteit die gemeenten
voor de handhaving zullen moeten inzetten?
Het individueel beoordelen van aanvragen bijzondere bijstand en het
nemen van een besluit op deze aanvragen, behoort expliciet tot de
bevoegd- en verantwoordelijkheid van het college. Het beoordelen van de
capaciteit die de gemeenten voor het vaststellen van het recht op
bijzondere bijstand, alsmede de handhaafbaarheid daarbij, nodig hebben,
valt eveneens onder deze gemeentelijke verantwoordelijkheid.
De leden van de D66-fractie constateren dat de langdurigheidstoeslag zich
gaat richten op iedereen met een laag inkomen. Deze leden zijn van
mening dat deze maatregel de armoedeval kan verminderen, waardoor
werken vanuit een uitkering sneller zal gaan lonen. Deze leden wijzen er
echter wel op dat mensen die een laag inkomen hebben vanuit een baan,
geen contact hoeven te hebben met hun gemeente. De gemeente heeft
daardoor geen inzicht in de volledige doelgroep voor de langdurigheidstoeslag. Op welke wijze kunnen gemeenten ook deze groep benaderen,
zodat het in materiële zin niet alleen de bijstandsgerechtigden zijn die
gebruik zullen gaan maken van de langdurigheidstoeslag, zo willen zij
weten.
De verlening van de individuele inkomensondersteuning is beleidsmatig
en financieel gedecentraliseerd aan gemeenten. Gemeenten zijn
gehouden de voorwaarden om in aanmerking te komen nader in een
gemeentelijke verordening in te vullen. Hierdoor bepaalt in feite iedere
gemeente voor een deel zelf welke doelgroep – na individuele toetsing –
in aanmerking kan komen voor de inkomenstoeslag. Het is uitdrukkelijk
aan te gemeente te bepalen op welke wijze zij deze doelgroep op lokaal
niveau wil gaan benaderen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie merken op dat de huidige
langdurigheidstoeslag wordt vervangen door een individuele toeslag, en
vragen de regering toe te lichten op basis van welke criteria gemeenten
vast dienen te stellen of er zicht is op inkomensverbetering.
De regering is van mening dat de beoordeling of er al dan niet sprake is
van «zicht op inkomensverbetering» door het college aan de hand van de
individuele omstandigheden van het geval moet plaatsvinden. De huidige
mogelijkheid tot het categoriaal benaderen van de doelgroep van de
langdurigheidstoeslag en daarmee het risico dat de inkomensondersteuning tot een ongerichte verstrekking leidt, wil de regering voorkomen.
Hiertoe heeft de regering ervoor gekozen om in de WWB expliciet op te
nemen welke individuele omstandigheden de colleges in ieder geval in de
beoordeling van het recht op een individuele inkomenstoeslag, moeten
betrekken. Het betreft hier de krachten en bekwaamheden van de
desbetreffende persoon, alsmede de inspanningen die de persoon heeft
verricht om tot inkomensverbetering te komen. Mede aan de hand van
deze weging van de individuele omstandigheden, stelt het college vast of
de betreffende persoon naar het oordeel van het college al dan niet «zicht
op inkomensverbetering» heeft en recht heeft op een individuele
inkomenstoeslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

41

5. Toevoegen MKOB aan uitzonderingen op middelentoets
bijstand
De leden van de PvdA-fractie zijn verheugd dat de koopkrachttegemoetkoming (MKOB) weer wordt uitgezonderd van de middelentoets in de
bijstand. Tevens hebben de leden van de CDA-fractie met belangstelling
gelezen dat de regering de MKOB wil uitzonderen van de bijstandstoets.
De regering heeft hiervan met veel belangstelling kennis genomen omdat
de regering vindt dat alle oudere binnenlands belastingplichtigen
financieel voordeel moeten kunnen hebben van de MKOB, en dus ook
ouderen in de bijstand. De regering vindt het bovendien billijk dat
ouderen met een uitkering op het sociaal minimum financieel voordeel
hebben van de MKOB. De leden van de PvdA-fractie willen weten hoe de
doelgroep wordt geïnformeerd over het feit dat per 1 januari 2015 de
MKOB komt te vervallen en er een ouderencomponent in de huishoudentoeslag wordt geïntroduceerd. De doelgroep die hiermee te maken krijgt
zal tijdig worden geïnformeerd over wat de veranderingen voor hen gaan
betekenen. In de toelichting op het wetsvoorstel waarin wordt geregeld
dat de MKOB komt te vervallen en er een ouderencomponent wordt
geïntroduceerd in de huishoudentoeslag zal ingegaan worden op de
communicatieaanpak. Voor de zomer van 2014 wordt de wetgeving van
de huishoudentoeslag naar de Tweede Kamer gestuurd.
De leden van de D66-fractie vragen op welke manier de MKOB kan
worden uitgezonderd van de middelentoets in de bijstand, als de MKOB
niet meer bestaat met ingang van 2015. De leden van de CDA-fractie
vragen of het feit dat de MKOB opgenomen wordt in de huishoudentoeslag per 1 januari 2015 automatisch precies hetzelfde effect heeft als
het uitzonderen van de MKOB van de middelentoets.
De regering is voornemens om in 2015 de fiscale ouderenkortingen
samen met de MKOB om te zetten in een ouderencomponent in de
huishoudentoeslag. In 2015 bestaat de huishoudentoeslag dan uit een
ouderencomponent en de huidige zorgtoeslag.
Toeslagen vallen niet onder de middelentoets van de bijstand. Dit zal ook
zo zijn met de huishoudentoeslag. Het voorstel om de MKOB uit te
zonderen van de middelentoets in de bijstand is daarmee in lijn met het
opnemen van een ouderencomponent in de huishoudentoeslag.
De leden van de D66-fractie vragen de regering nader te motiveren
waarom de MKOB zou moeten worden uitgezonderd van de middelentoets. De aanvullende inkomensvoorziening ouderen (AIO) is weliswaar
een minimumvoorziening met een vangnetkarakter; echter, de regering is
van mening dat alle oudere binnenlands belastingplichtigen financieel
voordeel moeten kunnen hebben van deze koopkrachttegemoetkoming.
Dus ook ouderen in de bijstand.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering inzichtelijk kan maken
wat voor een bijstandsgerechtigde zonder aanvullend pensioen het
inkomenseffect is bij het bereiken van de AOW-leeftijd. In onderstaande
tabel is dit inzichtelijk gemaakt voor een alleenstaande oudere op basis
van de meest recente cijfers (1 juli 2013). Het MKOB bedrag betreft het
maandbedrag bruto in 2014.

AIO
Bijstand < pensioengerechtigde
leeftijd
Verschil

Netto bijstandsnorm p.m.
Inclusief vakantiegeld

MKOB (bruto) p.m.

€ 1.016,38

€ 25,59

€ 926,47
€ 89,91

N.v.t.
€ 25,59

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

42

Een bijstandsgerechtigde, met onvolledige AOW en die bovendien aan de
voorwaarden van de WWB voldoet, die de pensioengerechtigde leeftijd
bereikt gaat er circa 90 euro netto per maand op vooruit door een hogere
bijstandsnorm. Daarbovenop komt met ingang van 1 juli 2014 de MKOB
van circa 25 euro bruto.
6. Aanscherping verplichting zich te onthouden van zeer ernstige
misdragingen
De leden van de VVD-fractie geven aan tevreden te zijn dat ernstige
misdragingen nu een zelfstandige grond zijn om een uitkering te verlagen.
Wanneer een uitkering voor drie maanden gekort wordt, betekent dit dat
deze automatisch weer herleefd of dat het individu hier om moet
verzoeken, zo vragen zij. En kan de regering daarnaast bevestigen dat een
eventuele verlaging niet teruggedraaid kan worden (via inkeerregel). Het
is immers niet mogelijk om de daad terug te draaien. De regering hecht
eraan te benadrukken dat voor de houdbaarheid van het socialezekerheidsstelsel en voor het functioneren van de democratische rechtstaat de
uitvoerende instanties en hun functionarissen hun publieke taak op een
integere wijze moeten kunnen uitoefenen. Hierbij moet het respect tussen
uitvoerende instanties, hun functionarissen en uitkeringsgerechtigden
wederzijds zijn. In dit kader is de regering van mening dat zeer ernstige
misdragingen jegens uitvoerders van een publieke taak nimmer zijn te
tolereren. Zeer ernstige misdragingen jegens de met de uitvoering van de
WWB belaste personen en instanties tijdens het verrichten van hun
werkzaamheden zijn in het wetsvoorstel buiten de uniformering geplaatst
met het oog op het belang van gemeentelijke beleidsruimte en de
proportionaliteit van de maatregel. Indien een uitkering gedurende een
bepaalde periode wordt verlaagd, hoeft de uitkering na ommekomst van
die periode niet opnieuw te worden aangevraagd. Een beroep op de
inkeerregeling door de belanghebbende tijdens de looptijd van de
verlaging met 100% gedurende drie maanden is inderdaad, anders dan bij
de geüniformeerde verplichtingen (het voorgestelde artikel 18, vierde lid,
van de WWB), niet mogelijk omdat de misdraging niet is terug te draaien.
Op een vraag van de leden van de VVD-fractie in welke sociale verzekeringswetten, naast de WWB, de verplichting om zich te onthouden van
zeer ernstige misdragingen tegen uitvoerende instanties en hun functionarissen tijdens het verrichten van de werkzaamheden wordt opgenomen,
luidt het antwoord: de Algemene kinderbijslagwet, Algemene nabestaandenwet, Algemene ouderdomswet, Werkloosheidswet, Wet inkomensvoorziening oudere werklozen, Toeslagenwet, Ziektewet, Wet op de
arbeidsongeschiktheidsverzekering, Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen, Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen en Wet
werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten.
Het antwoord op een vraag van de VVD-fractie of naast de (bestuurlijke)
maatregel ook het stafrecht nog open staat, luidt bevestigend. De voor de
uitvoerende instantie aanwezige bevoegdheid tot het treffen van een
maatregel met betrekking tot de uitkering naar aanleiding van een door de
uitkeringsgerechtigde tegen haar of een van haar uitvoerende functionarissen begane zeer ernstige misdraging is zodanig geformuleerd, dat deze
er niet in aan de weg staat dat het slachtoffer (veelal de uitvoerende
functionaris) de mogelijkheid heeft om aangifte te doen in verband met
het plegen van een strafbaar feit.
De leden van de PvdA-fractie steunen het voorstel om «het zich
onthouden van zeer ernstige misdragingen jegens ambtenaren» op te
nemen als zelfstandige verplichting in de bijstand en de overige socialezekerheidswetten. Deze leden vragen hoe deze verplichting een reparatoir

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

43

karakter heeft. Het is, zo geven deze leden aan, toch niet mogelijk om een
gegeven klap terug te nemen cq. te repareren. De leden van de D66-fractie
vragen wat de wijzigingen zijn die naar aanleiding van het advies van de
Raad van State zijn aangebracht in het oorspronkelijke voorstel, waardoor
er nu sprake is van een reparatoir in plaats van een punitief karakter. Bij
het bepalen van het karakter van een maatregel kunnen zowel de
mogelijkheid om de gesanctioneerde gedraging terug te draaien, als
hoogte en duur van de maatregel (proportionaliteit) een rol spelen. Omdat
de gevolgen van zeer ernstige misdragingen, zoals de leden van de
PvdA-fractie terecht aangeven, niet zijn terug te draaien, kan in deze geen
gebruik worden gemaakt van de inkeerbepaling, die van toepassing is als
andere verplichtingen uit het voorliggende wetsvoorstel niet zijn
nagekomen. Om de maatregel bij zeer ernstige misdragingen toch een
reparatoir karakter te geven, heeft de regering besloten om deze
maatregel niet meer op te nemen bij de geharmoniseerde maatregelen.
Daarmee is het aan het college om op basis van maatwerk de hoogte en
de duur van de maatregel bij zeer ernstige misdragingen te bepalen.
Doordat de gemeente hierbij recht kan doen aan de proportionaliteit van
de maatregel is geen sprake van een punitieve maatregel, maar van een
reparatoire maatregel.
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat agressief gedrag of
geweld tegen ambtenaren absoluut onacceptabel is. De leden van de
D66-fractie staan in beginsel positief tegenover maatregelen om dit te
verminderen. Niettemin hebben de leden van de D66-fractie wel enkele
vragen over de voorgestelde maatregelen.
De leden van de D66-fractie vragen waarom de regering kiest voor
maatregelen in het bestuursrecht om geweld tegen ambtenaren te
verminderen en waarom niet voor een aanscherping van het strafrecht.
De norm «het zich onthouden van zeer ernstige misdragingen jegens
ambtenaren» is een norm die zich tot iedereen richt, en niet alleen tot de
uitkeringsgerechtigde. Voor dergelijke algemene normen die moreel
afkeurenswaardig zijn, biedt het strafrecht een geëigend kader. Hier gaat
het primair om de vraag wat de uitvoerende instantie kan doen bij zeer
ernstige misdragingen tegen haar personeel met betrekking tot de
uitkering. Dit ligt in de sfeer van het bestuursrecht.
De regering acht zeer ernstige misdragingen jegens functionarissen die
bezig zijn de sociale zekerheid uit te voeren zo specifiek afkeurenswaardig,
dat zij het zich onthouden van die gedragingen als volwaardige norm in
het sociaalzekerheidsrecht wil vastleggen en uitdragen, en daar consequenties aan wil verbinden voor het recht op uitkering. Echter zonder dat
het wordt tot een zeer ruime zich tot iedereen gerichte norm. Met de
zinsnede «tijdens het verrichten van hun werkzaamheden». Met deze
zinsnede geeft de regering aan dat de misdraging dient plaats te vinden in
het kader van de uitvoering van de werkzaamheden. Dat is anders als
betrokkenen elkaar buiten werktijd tegenkomen. Daarop is alleen het
(reguliere) strafrecht van toepassing.
Verder is het aan het college om, met inachtneming van de gemeentelijke
maatregelenverordening, de hoogte en de duur te bepalen van de
verlaging wegens het niet nakomen van deze verplichting. Het college kan
hier dus maatwerk leveren. Ter zake is de regering van oordeel dat, in
relatie tot de ernst van de niet nagekomen verplichting, een maatregel in
de vorm van een verlaging met 100% tot een duur van drie maanden als
regel wel proportioneel is.
Doordat het college, conform het advies van de Raad van State, de hoogte
en de duur van de maatregel bepaalt, heeft de maatregel een reparatoire
karakter. Ook wordt op deze wijze niet afgedaan aan de reeds nu
bestaande mogelijkheid voor het slachtoffer (veelal de uitvoerende
functionaris) tot het doen van aangifte bij de politie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

44

Verder vragen de leden van de D66-fractie wat er allemaal dient te worden
verstaan onder «zeer ernstige misdragingen». Welke van deze misdragingen worden niet bestraft in het strafrecht. Onder zeer ernstige
misdragingen in de zin van de WWB moeten diverse vormen van agressie
of geweld worden verstaan, waarbij sprake moet zijn van verwijtbaarheid
en van gedrag jegens het college, zijn functionarissen of zijn eigendommen, dat in het normale menselijke verkeer in alle gevallen als
onacceptabel kan worden beschouwd. De regering tekent hierbij aan dat
onder een zeer ernstige misdraging in elk geval dient te worden verstaan
elke vorm van ongewenst en agressief fysiek contact met een persoon of
het ondernemen van pogingen daartoe. Hieronder vallen bijvoorbeeld,
schoppen, slaan of het (dreigen met) gooien van voorwerpen naar een
persoon. Ook het toebrengen van schade aan een gebouw of inventaris,
alsmede het ondernemen van pogingen daartoe in enige vorm, worden
als zeer ernstige misdraging gezien. Handelingen die door hun grote en
mogelijk blijvende impact op de betreffende persoon of personen grote
invloed hebben zoals het opzetten van gerichte lastercampagnes,
(sexuele) intimidatie, het tonen van steek en/of vuurwapens alsmede
(pogingen tot) opsluiting in een ruimte zijn eveneens als zeer ernstige
misdraging te beschouwen. De meeste van deze gedragingen kunnen,
mits het slachtoffer aangifte doet, ook leiden tot een strafzaak (smaad,
mishandeling, zaaksvernieling).
Verder vragen de leden van de D66-fractie wie er bepaalt of er sprake is
geweest van zeer ernstige misdragingen en op welke wijze hier aan
waarheidsvinding moet worden gedaan, alvorens een besluit wordt
genomen om een uitkering te verlagen dan wel stop te zetten. Klopt, zo
vragen deze leden, hun indruk dat het college de bevoegdheid heeft om te
besluiten dat er sprake is geweest van zeer ernstige misdragingen, zonder
dat de aanvrager hiervoor gehoord wordt en de misdraging bewezen
hoeft te zijn. In hoeverre is de aanvrager hier onschuldig, tot het tegendeel
bewezen is. Het wetsvoorstel voorziet erin dat aan het recht op uitkering
de eigenstandige verplichting wordt verbonden om zich te onthouden van
zeer ernstige misdragingen jegens de met de uitvoering van deze wet
belaste personen en instanties tijdens het verrichten van hun werkzaamheden. Het is aan het college om vast te stellen of deze verplichting al dan
iet is nagekomen en in voorkomend geval de hoogte en duur van de
verlaging te bepalen (artikel 18, tweede lid). Het betreft hier een belastend
besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht. Dit betekent dat
betrokkene eerst gehoord dient te worden alvorens het besluit wordt
genomen. Voorts dient het besluit uiteraard te voldoen aan de algemene
beginselen van behoorlijk bestuur (zorgvuldigheid, motivering). Voor
zover een en ander mocht leiden tot verschil van inzicht tussen belanghebbende en het college over de onschuld van eerstgenoemde, kan de
belanghebbende tegen de beslissing van het college bezwaar maken en
wanneer het bezwaar daarin niet tot een andere beslissing leidt, de gang
naar de bestuursrechter maken.
De leden van de D66-fractie vragen hoe de voorgestelde maatregel zich
verhoudt tot het «ne bis in idem»-principe. Naar de indruk van de leden
van de D66-fractie, kan een zeer groot deel van de «zeer ernstige
misdragingen» in het strafrecht behandeld vallen. Ook nu de maatregel
volgens de regering een reparatoir karakter heeft, houden de leden van de
D66-fractie de indruk dat sprake blijft van een straf. Deze leden vragen of
hiermee de mogelijkheid komt te bestaan dat een aanvrager die zich
misdraagt, zowel bij zijn uitkeringsaanvraag als onder het strafrecht
gestraft kan worden. Het «ne bis in idem»-principe waarnaar de leden van
de D66-fractie verwijzen, is van toepassing in een situatie waarin twee
punitieve sancties aan de orde (kunnen) zijn. Een van de redenen voor het
vorengenoemde besluit van de regering om de onderhavige maatregel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

45

een reparatoir karakter te geven, is om samenloop van punitieve sancties
te voorkomen en samenloop van een maatregel bij de uitkeringsaanvraag
en een strafrechtelijke sanctie mogelijk te maken. Voor de norm die hier
aan de orde is, biedt het strafrecht het geëigende kader. Daarnaast acht de
regering deze norm zo specifiek afkeurenswaardig, dat zij het zich
onthouden van die gedragingen ook als norm in het sociaalzekerheidsrecht wil vastleggen en uitdragen, en daar consequenties aan wil
verbinden voor het recht op uitkering.
De leden van de D66-fractie hebben ook vragen over de scheiding tussen
misdragingen tijdens het verrichten van werkzaamheden en daarbuiten.
Begrijpen zij, zo vragen deze, het wetsvoorstel goed, als zij hieruit
concluderen dat iemands uitkering wel verlaagd of stopgezet kan worden
wanneer bijvoorbeeld de aanvrager een betrokken ambtenaar tijdens
diens werktijd mishandelt, maar dat de uitkering niet verlaagd kan worden
wanneer de aanvrager de betrokken ambtenaar buiten werktijd
mishandelt. Naar de mening van de leden van de D66-fractie is een
uitvoeringsorganisatie beter in staat om haar personeel tijdens de
uitoefening van hun werkzaamheden te beschermen dan daarbuiten. De
leden van de D66-fractie vinden de keuze om alleen zeer ernstige
misdragingen die onder werktijd gepleegd worden te bestraffen in dat
opzicht opmerkelijk. Zij vragen of de regering deze keuze nader kan
motiveren.
Met de zinsnede «tijdens het verrichten van hun werkzaamheden» beoogt
de regering aan te geven dat het hier moet gaan om een misdraging die
verband houdt met de uitvoering van de sociale zekerheid. Dan wil de
regering daaraan de consequenties verbinden die bij de vorige vraag van
deze leden genoemd zijn. Dat is anders als een uitkeringsgerechtigde en
een betrokken ambtenaar elkaar buiten werktijd tegen komen en het tot
zeer ernstige misdragingen komt om redenen die niets te maken hebben
met de uitvoering van de sociale zekerheid. Daarop is alleen het strafrecht
van toepassing.
7. Verplichtingen uitkeringsgerechtigden
7.1 Algehele arbeids- en re-integratieplicht
Over de ontheffingen hebben de leden van de VVD-fractie enkele vragen.
De leden van de VVD-fractie vragen om welke redenen nu een ontheffing
wordt verleend. Voorts vragen deze leden om welke reden in de toekomst
nog ontheffingen kunnen worden verleend. De regering hecht er in dit
verband aan te benadrukken dat zij er van uitgaat dat bijstandsgerechtigden de eigen mogelijkheden benutten en gebruik maken van de kansen
die de bijstand biedt. De regering wil ervoor zorgen dat de bijstand nog
meer mensen aanspoort om mee te doen. Met het onderhavige
wetsvoorstel beoogt de regering dat de polisvoorwaarden van de bijstand
aansluiten bij dit uitgangspunt. Om deze reden herziet de regering de
bestaande ontheffingen van de arbeids- en re-integratieverplichting en
gaat de verplichting tot tegenprestatie naar vermogen gelden voor WWB-,
IOAW- en IOAZ-uitkeringsgerechtigden. Thans kunnen tijdelijke ontheffingen worden verleend om dringende redenen. De belangrijkste
dringende redenen waarom uitkeringsgerechtigden in de huidige WWB
een ontheffing wordt verleend zijn de zorgplicht voor jonge kinderen tot
vijf jaar (op aanvraag), medische redenen en zorgtaken. De ontheffing kan
thans zowel arbeids- en de re-integratieverplichting betreffen, maar ook
alleen de arbeidsverplichting. Met het voorliggende wetsvoorstel vervalt
ten opzichte van de vorengenoemde redenen de specifieke reden van
zorgplicht voor kinderen tot vijf jaar op aanvraag. Ook vervalt de
mogelijkheid om ontheffing te verlenen van de re-integratieverplichting
(behoudens in een hierna te noemen uitzonderingssituatie voor mensen
die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

46

De leden van de VVD-fractie vraagt of er behalve mensen die volledig en
duurzaam arbeidsongeschikt zijn nog meer groepen zijn die in
aanmerking komen voor een permanente ontheffing. Deze leden vragen
voorts over welke doelgroep we het dan hebben en wie dit bepaalt. De
ontheffing van de arbeidsverplichting heeft een tijdelijk karakter en door
dit wetsvoorstel vervalt de mogelijkheid van ontheffing van de
re-integratieverplichting. Echter, mensen die volledig en duurzaam
arbeidsongeschikt zijn, worden permanent ontheven van zowel de
arbeidsverplichting en re-integratieverplichting, als ook van de tegenprestatie. Onder de groep volledig en duurzaam arbeidsongeschikt vallen
degenen die voldoen aan de criteria die de Wet werk en inkomen
arbeidsongeschikten daaraan stelt. Dit is de enige groep voor wie dit
geldt. De regering heeft hiertoe besloten om te voorkomen dat deze
mensen en de uitvoering belast moeten worden met een periodiek
medisch onderzoek waarvan de uitkomst op voorhand vast staat, gegeven
de duurzaamheid van de volledige arbeidsongeschiktheid.
Naar aanleiding van de vraag van de leden van de VVD-fractie of de
meeste mensen die duurzaam en volledig arbeidsongeschikt zijn toch in
de Wajong of de IVA zitten kan de regering het volgende meedelen. De
meeste mensen die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn, hebben
thans inderdaad een uitkering op grond van de IVA en Wajong. Er is
echter een groep mensen voor wie dat niet geldt. Dat zijn de mensen die
volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn geworden op een moment
dat zij niet verzekerd waren voor WIA (bijvoorbeeld die een ernstig
ongeluk is overkomen, terwijl hij niet werkte en in de bijstand zat).
De leden van de VVD-fractie vragen hoeveel procent in de bijstand naar
verwachting duurzaam en volledig arbeidsongeschikt is en de leden van
de SP-fractie willen weten hoeveel mensen sinds de invoering van de
specifieke ontheffingsmogelijkheid voor alleenstaande ouders met jonge
kinderen van deze regeling gebruik hebben gemaakt. De beschikbare
cijfers hierover zijn niet eenduidig. In het SCP-onderzoek «Belemmerd aan
het werk» (2012) is te lezen dat in 2010 ca 40% van de bijstandspopulatie
aangeeft – naar eigen zeggen – arbeidsgehandicapt te zijn. Uit de cijfers
van het CBS-onderzoek «Participatiepotentieel 2011») kan een vergelijkbaar percentage berekend worden van 45% in 2011. Op basis van
laatstgenoemd onderzoek kan tevens afgeleid worden dat 33% van de
personen met een bijstandsuitkering zelf aangeeft niet te willen/kunnen
werken wegens ziekte of arbeidsongeschiktheid. Uit de Divosa monitor
2013 blijkt dat in 2012 ca 24% van de bijstandspopulatie een volledige of
gedeeltelijke tijdelijke ontheffing van de arbeidsplicht heeft gekregen van
de gemeente. Het is niet gezegd dat deze laatste personen ook allemaal
arbeidsongeschikt zijn, daar het bijvoorbeeld ook gaat over ontheffingen
voor alleenstaande ouders met jonge kinderen. Over het precieze aantal
alleenstaande ouders met jonge kinderen dat van deze ontheffing gebruik
maakt is niet meer informatie bekend dan het voorgenoemde percentage.
De regering antwoordt bevestigend op de vraag van de leden van de SPfractie of zij onderkent dat het aantal bijstandsgerechtigden met een
ontheffing van de arbeidsplicht al jaren gestaag daalt (Divosa monitor
2013). In paragraaf 7.2 van de memorie van toelichting is aangegeven dat
uit de Divosa monitor 2012 blijkt dat het aandeel WWB’ers afneemt van
35% in 2008 tot 27% in 2011. Volgens het CBS blijkt dat in 2012 te liggen
op 22%.
In antwoord op de vraag van de leden van de SP-fractie of de regering van
mening is dat een ontheffing van de arbeidsplicht over het algemeen
zorgvuldig tot stand komt en hieraan verstandelijke, lichamelijke dan wel
psychische beperkingen ten grondslag liggen en of de regering van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

47

mening is dat sociale diensten hun werk niet goed uitvoeren als het gaat
om de ontheffing van de arbeidsplicht, deelt de regering het volgende
mee. De waardering van de regering voor de zorgvuldige toepassing door
gemeenten van de ontheffing in geval er sprake is van verstandelijke,
lichamelijke dan wel psychische beperkingen, neemt niet weg dat er
ruimte is voor verbetering en verder maatwerk dat ervoor zorgt dat ervoor
de bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen. De regering wil
bevorderen dat de gemeenten ook voor deze groep de weg naar de
arbeidsmarkt niet afsnijden met een ontheffing van arbeids- en
re-integratieplicht en in plaats daarvan daadwerkelijk inzetten op
arbeidsinschakeling. Daarom beoogt de regering met dit wetsvoorstel dat
er geen vrijstelling meer wordt gegeven van de re-integratieverplichting –
behoudens bij volledige en duurzame arbeidsongeschiktheid – en dat de
vrijstelling van alleenstaande ouders met een kind jonger dan vijf jaar (het
huidige artikel 9a van de WWB) ter beoordeling komt aan het college.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering op de hoogte is van het
onderzoek van de Inspectie Werk en Inkomen waaruit blijkt dat gemeenten
nog sporadisch een ontheffing verlenen van de arbeidsplicht op grond
van artikel 9a aan alleenstaande ouders met een kind tot vijf jaar en
waarin de Inspectie gemeenten adviseert dat zij alerter zouden moeten
zijn op het informeren van ouders voor wie een ontheffing op die grond
van toepassing zou kunnen zijn. Voorts vragen deze leden op welke wijze
de regering vorenbedoelde uitkomsten van onderzoek in overeenstemming brengt met voorliggend wetsvoorstel. De regering heeft kennis
genomen van het onderzoek van de Inspectie Werk en Inkomen en de
aanbeveling met betrekking tot de toepassing van de ontheffing van de
arbeidsverplichting aan alleenstaande ouders met een kind tot vijf jaar.
De aanbeveling om alleenstaande ouders beter te informeren over de
ontheffingsmogelijkheid van de arbeidsverplichting is voor het
wetsvoorstel zeer relevant, juist omdat de ontheffing een bevoegdheid
wordt van de gemeenten. Door deze verantwoordelijkheidstoedeling
krijgen gemeenten de beleidsruimte voor het leveren van maatwerk.
Daarnaast is landelijke voorlichting over de wijzigingen in de WWB bij de
implementatie van belang. Hieraan zal uitvoerig aandacht worden
gegeven, bijvoorbeeld door de landelijke Campagne «Weet hoe het zit».
Wat is de reden, zo vragen de leden van de SP-fractie, dat de regering
alleenstaande ouders met een kind jonger dan vijf jaar niet de
mogelijkheid wil geven om voor het eigen kind te zorgen. Ook vragen zij
of de arbeidsplicht niet een miskenning is van de waarde van zorgtaken
voor kleine kinderen, zeker gezien het feit dat er slechts sporadisch
ontheffing wordt verleend van de arbeidsplicht aan alleenstaande ouders
met een kind tot vijf jaar. De leden van de SGP-fractie vragen waarom de
regering een nieuwe aanscherping ten aanzien van alleenstaande ouders
met jonge kinderen voorstelt, terwijl nog in 2012 een aanscherping is
doorgevoerd met het oog op het versterken van de aansluiting op de
arbeidsmarkt. Zij vragen waarom wordt afgeweken van de gangbare
procedure om wetswijzigingen eerst degelijk te evalueren. Welke acute
problemen zijn er die voortijdig tot wijziging nopen, zo vragen deze leden.
In antwoord op deze vragen van de leden van de SP-fractie en de
SGP-fractie deelt de regering mee dat de regering ervoor wil zorgen dat
de bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen. Daarom herziet
de regering de bestaande ontheffingen van de arbeids- en
re-integratieverplichting. Zoals al is aangegeven in antwoord op hiervoor
staande vragen, is de reden dat de ontheffing van alleenstaande ouders
met jonge kinderen wordt geschrapt, dat deze ontheffing op verzoek van
de alleenstaande ouder wordt verleend. Het vervallen van de bestaande
ontheffingsmogelijkheid zorgt ervoor dat de beslissing over arbeidsinschakeling niet meer is voorbehouden aan de alleenstaande ouder, maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

48

komt te liggen bij het college. Dit sluit aan bij de harmonisering van
verplichtingen waarin dit wetsvoorstel voorziet. De bestaande uitzonderingsbepalingen bieden het college de mogelijkheid om maatwerk te
leveren in de vorm van een verantwoorde combinatie van arbeid en zorg,
die gericht is op de toekomst van de alleenstaande ouder en het gezin.
De leden van de SP-fractie verwachten dat scholing of opleiding voor
alleenstaande ouders met een kind tot vijf jaar gezien de levensfase
waarin de jonge kinderen zich bevinden in het algemeen beter zal
aansluiten bij het gezinsritme dan een strenge arbeidsplicht. In antwoord
op de vraag van de leden van de SP-fractie of de regering voornemens is
om de alleenstaande ouder rechten te geven met betrekking tot de
kinderopvang als zij moeten voldoen aan de arbeidsplicht, deelt de
regering het volgende mee. In het antwoord op een eerdere vraag is
aangegeven dat de regering beoogt dat de gemeente de bevoegdheid
krijgt om bij de arbeidsinschakeling van alleenstaande ouders met een
kind jonger dan vijf jaar maatwerk te leveren. Indien maatwerk kinderopvang noodzakelijk maakt om aan de arbeids- of re-integratieplicht te
voldoen, kan de gemeente hierin voorzien en de kosten van de kinderopvang financieren.
In antwoord op de vraag van de SP-fractie of de regering kan schetsen
hoeveel alleenstaande ouders in de bijstand middels begeleiding en
opleiding begeleid zijn naar een betaalde baan en of zij hiermee ook
uitkeringsonafhankelijk zijn geworden, deelt de regering dat door het CBS
deze combinatie van informatie niet wordt uitgevraagd. Daardoor heeft de
regering niet de beschikking over de door deze leden gevraagde informatie.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel alleenstaande ouders in de
WWB in armoede leven en hoeveel kinderen van alleenstaande ouders in
de WWB op groeien in armoede.
Uit het armoedesignalement 2013 van het CBS en SCP blijkt dat eenoudergezinnen met één kind die moeten rondkomen van een WWB-uitkering
een inkomen hebben dat net boven de armoede grens van het CBS zit.
Eénoudergezinnen met meerdere kinderen hebben een inkomen dat net
onder deze grens zit. Verder blijkt uit het armoedesignalement dat in 2012
664.000 huishoudens (9,4%) moesten rondkomen van een inkomen onder
de armoedegrens. Onderscheiden naar type huishoudens, had 30% van
de eenoudergezinnen met minderjarige kinderen in 2012 een laag
inkomen. Minderjarige kinderen lopen meer risico op armoede dan
volwassenen. In 2012 verbleef 11,4% van de minderjarigen – versus 7,4%
van de volwassenen – in een huishouden met een inkomen onder de
armoedegrens. Hoeveel van deze gezinnen in de WWB zitten is niet
bekend.
De leden van de fractie van de SP vragen welke maatregelen de regering
neemt om de combinatie van zorg en arbeid te vergemakkelijken voor
alleenstaande ouders met een bijstandsuitkering. Voorts vragen deze
leden op welke regelingen deze ouders op dit moment aanspraak kunnen
maken. Om de bedoelde combinatie te vergemakkelijken, kan het college
omvang en duur van de ontheffing van de arbeidsplicht afstemmen op de
individuele omstandigheden van de alleenstaande ouder, zoals aantal
kinderen en leeftijd. Voorts kunnen alleenstaande ouders aanspraak
maken op regelingen die de combinatie van arbeid en zorg vergemakkelijken. Het gaat dan om re-integratievoorzieningen, waarbij de gemeente
eveneens rekening kan houden met de individuele omstandigheden.
Voorts kan de gemeente een tegemoetkoming geven in de kosten van
kinderopvang. Daarnaast heeft de gemeente de mogelijkheid om werken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

49

financieel aantrekkelijker te maken door inkomstenvrijlating of het
verstrekken van een premie.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel mensen door het afschaffen
van de vrijstelling van de algehele arbeids- en re-integratieplicht uit de
bijstand zullen stromen. Naar verwachting van de regering betreft het
structureel circa duizend personen die als gevolg van deze maatregel uit
de bijstand zullen stromen.
De leden van de SGP-fractie vragen een nadere onderbouwing van het
voornemen van de regering om alleenstaande ouders uit te sluiten van de
bijstand wanneer zij zelf volledig hun kinderen in de leeftijd tot vijf jaar
willen verzorgen en opvoeden. Zij vragen hoe dit voorstel om deze
kwetsbare groep van bijstand uit te sluiten te verenigen is met juridische
kaders als het recht op familieleven. Voorts vragen deze leden of de
regering onderkent dat de toelichting op de verscherpte arbeidsplicht een
stigmatiserende uitwerking heeft met betrekking tot alleenstaande ouders
die hun jonge kinderen zelf willen opvoeden, namelijk door te stellen dat
betaalde arbeid een beter rolpatroon is dan zorg voor de kinderen en dat
deze kinderen een beperktere sociale omgeving hebben en een voorbeeld
en perspectief missen op een betere toekomst. De regering is niet
voornemens om alleenstaande ouders uit te sluiten van de bijstand
wanneer zij zelf volledig hun kinderen in de leeftijd tot vijf jaar willen
verzorgen en opvoeden. Wel wil de regering ook bij deze groep dat de
bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen. Zoals hiervoor
reeds aangegeven, biedt het wetsvoorstel het college de mogelijkheid om
juist in deze specifieke gevallen maatwerk te leveren in de vorm van een
verantwoorde combinatie van arbeid en zorg, die gericht is op de
toekomst van de alleenstaande ouder en het gezin. De regering heeft met
de door de leden van de SGP-fractie aangehaalde tekst uit de memorie
van toelichting de voordelen van die verantwoorde combinatie van arbeid
en zorg op het oog gehad. Met de tekst is uitdrukkelijk niet beoogd om
een stigmatiserende uitwerking te bewerkstelligen richting alleenstaande
ouders die hun jonge kinderen zelf willen opvoeden.
7.2 Plicht tot tegenprestatie
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering enkele voorbeelden
heeft van de tegenprestatie. De regering verwijst naar het onderzoeksrapport van de Inspectie SZW «Voor wat hoort wat» dat op 12 november
jl. naar uw Kamer is gezonden, voor voorbeelden van maatschappelijk
nuttige werkzaamheden die door gemeenten zijn opgedragen. De regering
merkt op dat de genoemde voorbeelden afkomstig zijn van gemeenten die
gebruik hebben gemaakt van hun bevoegdheid om een tegenprestatie te
vragen van hun bijstandgerechtigden en de IOAW- en IOAZ- gerechtigden.
Met het onderhavige wetsvoorstel beoogt de regering de polisvoorwaarden van de bijstand activerender te maken. De regering is van
oordeel dat het principe van de wederkerigheid in de bijstand aansluit bij
een meer participerende samenleving waarin iedereen naar vermogen
bijdraagt en verantwoordelijkheid neemt niet alleen voor zijn eigen leven,
maar ook voor de samenleving waarin hij leeft. Door actief bezig te zijn
hebben uitkeringsgerechtigden de kans om betrokken te blijven bij de
samenleving. In het verlengde daarvan beoogt de regering met dit
wetsvoorstel gemeenten een tegenprestatie te vragen aan bijstandgerechtigden.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering een overzicht kan geven
van concrete werkzaamheden die een aanvulling zijn op de reguliere
arbeid en niet leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt. Ook vragen deze
leden of werkzaamheden die worden bezuinigd door gemeenten, zoals
groenvoorziening, stratenmaker, thuiszorg, sneeuwschuiven, koffie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

50

schenken, beheer wijkcentra, etc. werkzaamheden zijn die vallen onder de
tegenprestatie naar vermogen. In lijn met de gemeentelijke beleidsvrijheid
beoogt het wetsvoorstel dat de gemeente beoordeelt welke activiteiten zij
geëigend vindt om in het kader van de tegenprestatie op te leggen. De
regering benadrukt nogmaals dat de tegenprestatie werkzaamheden
betreft die worden verricht naast of in aanvulling op reguliere arbeid en
die niet mag leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt. Het oordeel in
hoeverre concrete activiteiten hieraan voldoen ligt bij het college.
Gemeenteraden hebben daarbij een controlerende rol.
De leden van de VVD-fractie vragen of de wet ook de mogelijkheid biedt
voor bijstandsgerechtigden om zelf een tegenprestatie te organiseren. De
leden van de fracties van de PvdA en de ChristenUnie vragen daarnaast of
iemand vrijwilligerswerk mag aandragen, dan wel ruimte heeft om zelf
gekozen vrijwilligerswerk te verrichten. De regering vindt het belangrijk
dat bijstandsgerechtigden zelf invloed hebben op de keuze van de
maatschappelijk nuttige activiteiten die zij als tegenprestatie doen. Dat
zorgt voor motivatie en betrokkenheid bij het verrichten van de activiteiten. Het wetsvoorstel biedt de mogelijkheid aan gemeenten om
rekening te houden met de persoonlijke wensen en kwaliteiten van de
betrokkene. De regering is daar ook voorstander van. Het kan zijn dat
betrokkene al een maatschappelijke activiteit doet en het is denkbaar dat
het college dat aanmerkt als tegenprestatie. Ook kunnen mensen zelf
ideeën aandragen en ook is het denkbaar dat gemeenten keuzemogelijkheden aanbieden. Als een uitkeringsgerechtigde vrijwilligerswerk wil
aandragen als tegenprestatie, is het aan de gemeente om dat te beoordelen.
De leden van de SP-fractie vragen hoe de «invloed van de uitkeringsgerechtigde op de keuze van de maatschappelijk nuttige werkzaamheden»
zich verhoudt tot het feit dat «het college uiteindelijk bepaalt welke
tegenprestatie opgedragen wordt». De regering vindt het belangrijk dat de
betrokkene invloed heeft op de keuze van de activiteiten. Denkbaar is dat
gemeenten keuzemogelijkheden bieden voor het verrichten van een
tegenprestatie. Ook kan het zinvol zijn dat betrokkene zelf ideeën
aandraagt. In dat geval is het aan de gemeente om het voorstel van de
betrokkene te beoordelen als tegenprestatie. De regering wil er overigens
op wijzen dat uit het onderzoek van Inspectie SZW blijkt dat het
merendeel van de gemeenten ook daadwerkelijk de mogelijkheid biedt
aan de uitkeringsgerechtigde om met eigen voorstellen op dit vlak te
komen.
De leden van de VVD-fractie vragen of van mensen in een
re-integratietraject automatisch ook een aparte tegenprestatie wordt
verwacht. Het wetsvoorstel geeft de opdracht aan gemeenten om naar
vermogen een tegenprestatie op te dragen aan personen die een WWB-,
IOAW- en IOZW- uitkering hebben. Het is aan gemeenten om beleid te
maken op welke wijze ze daar invulling aan geven. Iedereen die een WWB
uitkering ontvangt, heeft de plicht mee te werken aan zijn re-integratie.
Het is aan het college om in individuele gevallen te beoordelen of
daarnaast ook een tegenprestatie gevraagd wordt. In het wetsvoorstel is
bepaald dat de tegenprestatie de re-integratie inspanningen en het
aanvaarden van passende arbeid niet mag belemmeren. Immers betaald
werk staat voorop.
De leden van de VVD-fractie vragen, als er al uitzonderingen zijn op de
verplichte tegenprestatie in het kader van re-integratie, hoe deze er
uitzien. De regering merkt op dat een tegenprestatie niet in het kader van
re-integratie opgelegd wordt, maar als wederkerigheid voor de uitkering.
Het is verder aan de gemeente om invulling te geven aan het beleid rond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

51

de verplichte tegenprestatie. In het wetsvoorstel is bepaald dat de
tegenprestatie de re-integratie inspanningen en het aanvaarden van
passende arbeid niet mogen belemmeren. Immers betaald werk staat
voorop.
De leden van de PvdA- fractie zijn beducht voor verdringing van reguliere
arbeid en de ondermijning van CAO-betaald werk. Deze leden vragen of
de regering afstand wil nemen van de redenering rond het onderscheid
tussen betaalde en onbetaalde werkzaamheden dat afhankelijk is van o.a.
economische factoren en van keuzes die mede op basis daarvan door het
bedrijfsleven en/of de overheid worden gemaakt. De regering erkent het
belang om verdringing van reguliere arbeid te voorkomen, maar ziet geen
reden om afstand te nemen van dat punt uit de memorie van toelichting.
Immers regulier werk komt in de markt tot stand, met dien verstande dat
ook de overheid in de markt een vragende partij kan zijn. Additioneel werk
daarentegen is extra (naast of in aanvulling op regulier werk). Daarom is
in de wet vastgelegd dat de onbeloonde maatschappelijk nuttige
werkzaamheden die als tegenprestatie opgedragen worden additioneel
van aard moeten zijn en niet mogen leiden tot verdringing op de
arbeidsmarkt. In het onderzoek van de Inspectie SZW wordt een aantal
voorbeelden gegeven van maatschappelijk nuttige activiteiten die
gemeenten als tegenprestatie hebben laten verrichten. Het is aan de
desbetreffende gemeente om er op toe te zien dat de maatschappelijke
werkzaamheden een additioneel karakter hebben. Het is aan de gemeenteraad om het college hierop te controleren. De belanghebbende heeft de
mogelijkheid bezwaar aan te tekenen tegen een besluit van de gemeente.
De leden van de fracties van de PvdA en D66 vragen of de gemeenten
heldere handvatten krijgen in de «werkwijzer tegenprestatie» bij het
vinden van voldoende voorbeelden van maatschappelijk nuttige activiteiten (die niet leiden tot verdringing van vrijwilligerswerk of betaalde
arbeid) en of er nog meer in deze werkwijze komt te staan. De
bevoegdheid voor het geven van een tegenprestatie is per 1 januari 2012
wettelijk geregeld en is daarom een relatief nieuwe taak voor de
gemeenten, hetgeen betekent dat dit onderdeel van het beleid bij veel
gemeenten nog in ontwikkeling is. Zoals de Staatssecretaris van SZW
heeft aangegeven in de reactie op het onderzoek van de Inspectie SZW,
wordt Divosa ondersteund bij het opstellen van een werkwijzer. Met deze
werkwijzer wil de regering gemeenten behulpzaam zijn bij de keuzes om
invulling te geven aan hun beleid inzake de tegenprestatie en daarbij ook
het risico van verdringing te verkleinen. Daarnaast merkt de regering op
dat in het onderzoek van de Inspectie SZW wel een lijst met voorbeelden
van werkzaamheden in het kader van de tegenprestatie is opgenomen.
De leden van de PvdA-fractie geven aan dat ze graag zien dat het verlenen
van mantelzorg als tegenprestatie kan gelden en vragen een reactie van
de regering. Mantelzorgers verrichten een belangrijke maatschappelijke
taak bij de zorg en ondersteuning van langdurig zieke familieleden en
naaste vrienden. Als een uitkeringsgerechtigde mantelzorg als tegenprestatie wil invullen, is het aan de gemeente om dat te beoordelen.
De leden van de PvdA-fractie vragen wat de regering vindt van de
conclusie uit het rapport van de Inspectie dat gemeenten geen scherp
onderscheid maken tussen de tegenprestatie en de activering op basis
van re-integratie en participatiebeleid. De tegenprestatie is een nog
relatief nieuw instrument. Uit het Inspectie SZW onderzoek blijkt dat
gemeenten nog zoekende zijn hoe dit instrument zich verhoudt tot het
palet aan re-integratie-instrumenten. Zoals al beschreven behoort het tot
de vrijheid van gemeenten vorm en inhoud aan het instrument tegenprestatie te geven. Ter ondersteuning van de gemeente is in de aanbiedings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

52

brief van het Inspectie SZW rapport aan uw Kamer aangegeven dat de
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Divosa zal
ondersteunen bij het maken van een werkwijzer die gemeenten hierbij
behulpzaam kan zijn.
De leden van de PvdA-fractie vragen of de tegenprestatie mag bestaan uit
werkzaamheden in het kader van een werkervaringsplaats,
re-integratietraject of stage bij een private werkgever. De regering merkt
op dat de verplichting om een tegenprestatie te verlenen onderscheiden
moet worden van de verplichting om mee te werken aan zijn re-integratie.
Een werkervaringsplaats en het lopen van stage zullen veelal onderdeel
zijn van een re-integratietraject. In dat geval gaat het om een ander soort
verplichting gericht op arbeidsinschakeling en die daarom naar het
oordeel van de regering niet als tegenprestatie kan worden aangemerkt.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan toelichten op welke
wijze het verplichten tot een tegenprestatie bijstandsgerechtigden uit de
armoede helpt en hen aan een baan met een fatsoenlijk salaris helpt. De
regering merkt op dat de plicht tot tegenprestatie tot doel heeft om
maatschappelijk nuttige werkzaamheden te doen in de samenleving als
tegenprestatie van de uitkering. Door actief bezig te zijn hebben uitkeringsgerechtigden de kans om betrokken te blijven bij de samenleving.
Het is derhalve niet een re-integratie-instrument; daarvoor staan
gemeenten voldoende mogelijkheden ter beschikking.
De leden van de SP-fractie vragen wat de definitie is van «regulier werk»
en van «arbeid op de reguliere arbeidsmarkt». Regulier werk/arbeid is
werk dat in de markt tot stand komt en waarvoor de bereidheid bij de
werkgever bestaat voor deze werkzaamheden loon te betalen en die
uitmondt in een arbeidscontract c.q aanstelling.
De leden van de SP-fractie vragen wat de maximale omvang per week en
wat de maximale duur in maanden is van de tegenprestatie naar
vermogen. Het wetsvoorstel noemt geen maximale omvang per week en
evenmin de maximale duur van de tegenprestatie. Wel is bepaald dat de
omvang van de tegenprestatie en de duur in de tijd in de regel beperkt
dienen te zijn. Het is de beleidsvrijheid van gemeenten om daar invulling
aan te geven op basis van de individuele omstandigheden. Voorkomen
moet in elk geval dat de werkzaamheden in het kader van de tegenprestatie de focus afleidt van het verkrijgen van betaalde arbeid en dat de
maatschappelijk nuttige werkzaamheden leiden tot verdringing op de
arbeidsmarkt. Daarenboven mag de tegenprestatie niet leiden tot
verdringing van regulier werk op de arbeidsmarkt.
De leden van de SP-fractie vragen of bijstandsgerechtigden 7 dagen per
week, 24 uur per dag opgeroepen kunnen worden om een tegenprestatie
te leveren. Ook vragen zij indien dat niet het geval is, hoe lang en hoeveel
uur per maand bijstandsgerechtigden een tegenprestatie zouden moeten
leveren. Oproepbaarheid gedurende zeven dagen per week, 24 uur per
dag valt buiten de algemeen aanvaarde normen. De tegenprestatie mag
niet in de weg staan aan het verkrijgen van betaalde arbeid of aan de
re-integratie op de arbeidsmarkt. De omvang van de onbetaalde
maatschappelijk nuttige werkzaamheden in het kader van de tegenprestatie moeten daarom van beperkte duur zijn. In zijn algemeenheid kan niet
worden aangegeven hoeveel uren per maand gedurende hoe lang een
tegenprestatie verricht moet worden. Het college bepaalt aan de hand van
de specifieke en individuele omstandigheden de omvang en de duur van
de werkzaamheden. De gemeenteraad heeft hierbij een controlerende rol.
Ook kunnen bijstandsgerechtigden bezwaar en beroep aantekenen tegen
een besluit om hen een tegenprestatie te laten verrichten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

53

De leden van de SP-fractie vragen wat wordt bedoeld met de zin dat «de
omvang van de werkzaamheden en de duur in de tijd van de tegenprestatie dienen in de regel beperkt te zijn».
De tegenprestatie mag niet in de weg staan aan het verkrijgen van
betaalde arbeid of aan de re-integratie op de arbeidsmarkt. De focus van
betrokkene dient daarom gericht te zijn op het verkrijgen van betaalde
arbeid. Daarenboven mag de tegenprestatie niet leiden tot verdringing
van regulier werk op de arbeidsmarkt. Om die reden is bepaald dat de
omvang van de onbetaalde maatschappelijk nuttige werkzaamheden in
het kader van de tegenprestatie van beperkte duur moeten zijn.
De leden van de SP-fractie vragen of het een omissie is dat enerzijds de
tegenprestatie niet bedoeld is als re-integratie instrument en de in dat
kader te verrichten werkzaamheden die in het algemeen verkeer als arbeid
op de reguliere arbeidsmarkt worden aangeduid tegelijkertijd stelt de
regering dat de tegenprestatie ook kan bijdragen aan de re-integratie. De
leden stellen verder dat deze zaak haaks staat op de zaak dat de activiteiten ook door gemeenten en werkgevers worden bepaald, afhankelijk
van o.a. de arbeidsmarktsituatie. De leden vragen of de regering
voornemens is dit aan te passen. Waar het in geval van een tegenprestatie
om gaat is dat het opleggen ervan niet primair tot doel heeft de
re-integratie van betrokkene te bevorderen, maar moet worden gezien als
een nuttige bijdrage aan de samenleving. Door het uitvoeren van een
tegenprestatie wordt betrokkene natuurlijk wel weer meer betrokken bij de
samenleving en wordt bijvoorbeeld zijn sociale netwerk uitgebreid. Dit zal
vanzelfsprekend van invloed kunnen zijn op zijn mogelijkheden weer
betaald werk te vinden. In het wetsvoorstel is bepaald dat de maatschappelijk nuttige werkzaamheden naast of in aanvulling op reguliere arbeid
worden verricht en mogen niet leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt.
De regering ziet dan ook geen reden voor aanpassing van het
wetsvoorstel.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering de tegenprestatie
ziet, nu met dit wetsvoorstel de bevoegdheid van het college om een
tegenprestatie te vragen wordt omgezet in een verplichting. De regering
wil het activerende karakter van de bijstand vergroten. Een van de
maatregelen is om de tegenprestatie naar vermogen voor iedereen te
laten geleden. De aard van de tegenprestatie verandert niet met het
wetsvoorstel.
Deze leden van de CDA-fractie vragen ook of de regering het met hen
eens is dat de tegenprestatie niet zozeer moet worden gezien als
bezigheidstherapie, maar als een focus op arbeidsmarktperspectief. De
regering is van mening dat het verrichten van de maatschappelijk nuttige
werkzaamheden bijdraagt aan de mogelijkheden dat iemand actief
betrokken blijft bij de samenleving. Dit betekent dat dit indirect ook
bijdraagt aan het verbeteren van de kansen om terug te keren op de
arbeidsmarkt. De regering merkt echter ook op dat een tegenprestatie niet
in het kader van re-integratie opgelegd wordt, maar als wederkerigheid
voor de uitkering. De tegenprestatie is zeker niet bedoeld als bezigheidstherapie.
De leden van de D66-fractie vragen of zij het wetsvoorstel zo moeten lezen
dat alle gemeenten verplicht worden om van alle bijstandsgerechtigden
een maatschappelijke tegenprestatie te vragen. Het wetsvoorstel voorziet
erin dat alle gemeenten de opdracht hebben om een tegenprestatie naar
vermogen te vragen aan alle bijstandsgerechtigden. Volledig arbeidsongeschikten zijn uitgesloten van de verplichting tot tegenprestatie. Om dit
mogelijk te maken moeten gemeenten beleid maken inzake de tegenprestatie. De invulling hiervan behoort tot de beleidsvrijheid van gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

54

De leden van de D66-fractie vragen de regering om toe te lichten waarom
zij van mening is dat het al dan niet vragen van een maatschappelijke
tegenprestatie niet aan de gemeentelijke beleidsvrijheid kan worden
overgelaten. Dit wetsvoorstel voorziet er in dat het activerende karakter
van de WWB, eveneens met behulp van de tegenprestatie, wordt
verhoogd. De gemeentelijke beleidsvrijheid komt tot uiting bij het
invulling geven naar eigen inzicht op basis van individuele gevallen en de
lokale situatie, van de plicht tot tegenprestatie.
De leden van de D66-fractie vragen hoeveel gemeenten nu gebruik maken
van de mogelijkheid om een maatschappelijke tegenprestatie te vragen.
Hoeveel bijstandsgerechtigden nu een maatschappelijke tegenprestatie
leveren en welk percentage van het totaal aantal bijstandsgerechtigden dit
is. Op basis van het onderzoek van de Inspectie SZW blijkt dat de
gemeenten die bezig zijn met de tegenprestatie hebben aangegeven in
2012 en in de eerste zes maanden van 2013 respectievelijk 3.422 en 3.222
tegenprestaties aan WWB «ers te hebben opgelegd. Uit het onderzoek
blijkt niet om hoeveel bijstandgerechtigden het gaat. Er kan dan ook niets
gezegd worden over het percentage van het totaal aantal bijstandsgerechtigden.
De leden van de D66-fractie vragen de regering wat de randvoorwaarden
zijn waar de maatschappelijke tegenprestatie aan moet voldoen. De
randvoorwaarden die in de wet gesteld zijn ten aanzien van de
verplichting tot het verrichten van een tegenprestatie naar vermogen zijn
dat de tegenprestatie bestaat uit maatschappelijk nuttige werkzaamheden
die naast of in aanvulling op reguliere arbeid worden verricht en niet
leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt. Deze activiteiten mogen de
re-integratie inspanningen of het accepteren van betaalde arbeid niet in
de weg staan. De maatschappelijke activiteiten zijn in regel in omvang en
duur in de tijd beperkt te zijn.
De leden van de D66-fractie vragen of gemeenten verplicht zijn om,
wanneer het binnen de eigen gemeentegrens onmogelijk is om zonder
verdringing de maatschappelijke tegenprestatie te organiseren, dit buiten
de gemeentegrens te organiseren. Als dit het geval is, vragen deze leden
in hoeverre dan een relevante tegenprestatie wordt geleverd. Het
wetsvoorstel verplicht gemeenten niet om buiten de eigen gemeentegrens een tegenprestatie te laten verrichten. Het is gemeentelijke
beleidsvrijheid om aan te geven in de verordening hoe hiermee
omgegaan wordt.
De leden van de D66-fractie vragen of toen de mogelijkheid tot het vragen
van een maatschappelijke tegenprestatie is geïntroduceerd gemeenten
extra budget voor uitvoeringskosten hebben gekregen en zo ja, om
hoeveel geld dit ging en op welke aantallen bijstandsgerechtigden dit is
gebaseerd. De regering geeft aan dat gemeenten bij invoering van de
mogelijkheid tot het vragen van een maatschappelijke tegenprestatie geen
extra uitvoeringskosten hebben gekregen.
De leden van de D66-fractie vragen of tegenover het feit dat gemeenten
geen vergoeding krijgen voor extra uitvoeringskosten, ook de vrijheid
staat om de tegenprestatie niet te hoeven organiseren. Het wetsvoorstel
voorziet in de opdracht aan gemeenten om een tegenprestatie te vragen
van hun uitkeringsgerechtigden. Voor het maken van gemeentelijk beleid
rond de tegenprestatie en het vaststellen daarvan in een verordening, de
organisatie en de naleving ervan, kan gebruik worden gemaakt van de
bestaande uitvoeringstaken rond de bijstand. Dat maakt dat gemeenten
niet gerechtigd zijn om geen tegenprestatie te hoeven organiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

55

De leden van de fracties van de ChristenUnie, D66, 50PLUS en GroenLinks
vragen of en op welke wijze verdringing(effecten) op de arbeidsmarkt
kunnen worden voorkomen als gevolg van het organiseren van een
tegenprestatie voor alle bijstandsgerechtigden. De regering vindt het van
belang dat verdringing van reguliere arbeid wordt voorkomen. In het
wetsvoorstel is daarom vastgelegd dat de onbeloonde maatschappelijk
nuttige werkzaamheden die als tegenprestatie opgedragen worden,
additioneel van aard moeten zijn en niet mogen leiden tot verdringing op
de arbeidsmarkt. De tegenprestatie dient ook wat duur en omvang betreft
beperkt te zijn. Het is aan de gemeenteraad om het college hierop te
controleren. De belanghebbende kan bovendien bezwaar aantekenen
tegen een besluit van de gemeente. Deze maatregelen zorgen er voor dat
de tegenprestatie niet leidt tot verdringing op de arbeidsmarkt.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering het wenselijk acht om de
in te zetten instrumenten in de bijstand niet langer in dienst te laten staan
van het aan het werk helpen van mensen, maar als middel om goedkoop
publieke taken uit te voeren. En vragen om een toelichting. Zoals bij de
beantwoording van een eerdere vraag van de SP-fractie is aangegeven, is
een tegenprestatie niet gericht op re-integratie richting betaald werk, maar
op het verrichten van maatschappelijk nuttige activiteiten als wederdienst
voor de uitkering. En de tegenprestatie vervangt niet de al bestaande
re-integratie-instrumenten, maar is hierop – vanuit de hier geschetste
invalshoek – aanvullend. Het wetsvoorstel kent randvoorwaarden. Een
daarvan is dat de tegenprestatie een zodanig karakter moet hebben dat
deze naast of in aanvulling van regulier werk plaats vindt en niet mag
leiden tot verdringing. Het is aan gemeenten om daarop toe te zien.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of dagbesteding binnen de
WMO vanaf 2015 in plaats van de tegenprestatie kan komen. De vraag
wordt zo uitgelegd dat de leden van de ChristenUnie vragen of mensen
met een bijstandsuitkering en ook een dagbesteding hebben binnen de
WMO, kunnen worden uitgezonderd van de tegenprestatie. Een deel van
de mensen zal volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn op grond
waarvan de plicht tot tegenprestatie aan hen niet zal worden opgelegd.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of mensen die voor een ander
mantelzorg gaan verlenen vrijgesteld kunnen worden van een tegenprestatie. Mantelzorgers verrichten een belangrijke maatschappelijke taak bij
de zorg en ondersteuning van langdurig zieke familieleden en naaste
vrienden. Als een uitkeringsgerechtigde mantelzorg als tegenprestatie wil
invullen, is het aan de gemeente om dat te beoordelen.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen wie de kosten betaalt voor het
begeleiden van bijstandsgerechtigden bij verplicht vrijwilligerswerk. Uit
het onderzoek van de Inspectie SZW blijkt dat het merendeel van de
gemeenten aangeeft dat de begeleiding plaatsvindt op de plek waar de
WWB «er de activiteiten verricht. Wanneer de gemeenten besluit zelf de
begeleiding op zich te nemen, dan zullen zij die kosten dragen.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen hoe de sociale verhouding zich zal
ontwikkelen tussen vrijwilligers en de verplichte vrijwilligers, volgens de
regering. De regering is van oordeel dat bij het verrichten van werkzaamheden iedereen erbij gebaat is wanneer de persoon deze werkzaamheden
gemotiveerd en tevreden uitvoert. Dit geldt ook voor de persoon die
vrijwilligerswerk doet en diegene die werkzaamheden verricht in het kader
van de tegenprestatie. De regering vindt het daarom van belang dat
gemeenten rekening houden met de voorkeuren en kwaliteiten van de
persoon zelf van wie een tegenprestatie wordt gevraagd te leveren. Dat
werkt motiverend. Uit het onderzoek blijkt dat bij veel gemeenten de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

56

betrokkenen invloed hebben op de keuze van de activiteiten. Ook blijkt uit
dat onderzoek dat diegene die een tegenprestatie leveren daar positief
tegenover staan.
7.3 Uniformering van diverse verplichtingen
Naar aanleiding van een vraag van de leden van de VVD-fractie bij welke
verplichtingen de term «naar vermogen» aan de orde is, geeft de regering
aan dat dit betreft het naar vermogen verkrijgen van algemeen geaccepteerde arbeid. In dit verband wordt gewezen op de voorgestelde artikelen
9, eerste lid, en de uitwerking daarvan in het voorgestelde artikel 18,
vierde lid, onderdelen c, d, e, f en h, van de WWB. De tekst van deze
bepalingen luidt achtereenvolgens:
– artikel 9, eerste lid:
De belanghebbende van 18 jaar of ouder doch jonger dan de pensioengerechtigde leeftijd is, vanaf de dag van melding [...]verplicht naar
vermogen algemeen geaccepteerde arbeid [...] te verkrijgen en deze te
aanvaarden en te behouden [...];
– artikel 18, vierde lid:
c. het naar vermogen verkrijgen van algemeen geaccepteerde arbeid in
een andere dan de gemeente van inwoning, alvorens naar die andere
gemeente te verhuizen;
d. bereid te zijn om te reizen over een afstand met een totale reisduur
van 3 uur per dag of om te verhuizen, indien dat noodzakelijk is voor
het naar vermogen verkrijgen, het aanvaarden of het behouden van
algemeen geaccepteerde arbeid;
e. het verkrijgen en behouden van kennis en vaardigheden, noodzakelijk
voor het naar vermogen verkrijgen, het aanvaarden of het behouden
van algemeen geaccepteerde arbeid;
f.
het naar vermogen verkrijgen, het aanvaarden of het behouden van
algemeen geaccepteerde arbeid niet belemmeren door kleding,
gebrek aan persoonlijke verzorging of gedrag;
h. het zich onderwerpen aan een door het college verplicht gestelde
behandeling van medische aard als bedoeld in artikel 55, noodzakelijk
voor het naar vermogen.
Naar aanleiding van een vraag van de VVD-fractie waarom er voor is
gekozen is om verschillende voorwaarden toe te voegen in artikel 18 van
de WWB (is dat omdat dit het afstemmingsartikel is, zo vragen deze
leden), deelt de regering het volgende mee. De arbeidsverplichtingen voor
de bijstandsgerechtigde waren en blijven in algemene zin geregeld in
artikel 9 en 55 van de WWB. Hier wordt aan toegevoegd, als zelfstandige
verplichting, de verplichting zich te onthouden van zeer ernstige misdragingen tegen de uitvoerende instantie en haar uitvoerende functionarissen. Deze verplichting verzelfstandigd de in het bestaande artikel 18,
tweede lid, van de WWB opgenomen bijkomende verplichting.
Met het voorliggende wetsvoorstel beoogde afstemmingsartikel 18,
tweede lid en vierde lid van de WWB (nieuw) bevat de door de gemeente
te treffen maatregelen bij niet-nakoming van de arbeidsverplichtingen van
de artikelen 9 en 55:
– het tweede lid van artikel 18 betreft het opleggen van een maatregel bij
het niet nakomen van andere aan de bijstand verbonden verplichtingen dan de arbeidsverplichting, het niet nakomen van de arbeidsverplichtingen die niet zijn opgenomen in artikel 18, vierde lid, alsmede de
maatregel bij zeer ernstige misdragingen. Dit moet verder bij verordening worden uitgewerkt door de gemeenteraad;
– het vierde lid van artikel 18 schrijft voor de geüniformeerde vormen
van de arbeidsverplichtingen, alsmede een vorm van de inlichtingen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

57

verplichting, dwingend de door de gemeente te treffen maatregel voor,
namelijk een verlaging met 100% gedurende 3 maanden.
Op de vraag van de VVD-fractie welke verordeningsplichten er voor
gemeenten nog aanwezig zijn in de WWB, antwoordt de regering dat de in
artikel 8, eerste lid, van de WWB opgenomen verordeningsplicht voor de
gemeenteraad er als volgt uit komt te zien. De gemeenteraad stelt bij
verordening regels met betrekking tot:
a. het ondersteunen bij arbeidsinschakeling en het aanbieden van
voorzieningen gericht op arbeidsinschakeling, bedoeld in artikel 7,
eerste lid, onderdeel a;
b. het verlagen van de bijstand, bedoeld in artikel 18, tweede lid;
c. het opdragen van een tegenprestatie als bedoeld in artikel 9, eerste
lid, onderdeel c;
d. het verlenen van de individuele inkomenstoeslag, bedoeld in artikel
36;
e. de scholing of opleiding, bedoeld in artikel 10a, vijfde lid;
f.
de premie, bedoeld in artikel 10a, zesde lid;
g. de uitoefening van de bevoegdheid tot verrekening als bedoeld in
artikel 60b.
De leden van de fracties van PvdA, CDA, D66 en de ChristenUnie stellen
vragen over de door de regering beoogde verhuisplicht. De vragen
hebben betrekking op de reden voor de verhuisplicht, de (ontwrichtende)
gevolgen voor gezin, sociaal netwerk en mantelzorg, alsmede op de rol
van reistijd en tijdelijkheid van het werk. Om te beginnen wijst de regering
erop dat aan het recht op bijstand de plicht is verbonden om naar
vermogen te trachten om algemeen geaccepteerde arbeid te verkrijgen en
deze te aanvaarden en te behouden. Het voorliggende wetsvoorstel
voorziet erin dat deze verplichting nader uitgewerkt wordt in een aantal
geharmoniseerde verplichtingen met bijhorende maatregel. Één van die
verplichtingen betreft de bereidheid om te reizen over een afstand met
een totale reisduur van 3 uur per dag of om te verhuizen, indien dat
noodzakelijk is voor het naar vermogen verkrijgen, het aanvaarden of het
behouden van algemeen geaccepteerde arbeid (het voorgestelde artikel
18, vierde lid, onder d, van de WWB). Reden hiervoor is dat het ontbreken
van deze bereidheid kan leiden tot een verwijtbaar onnodig beroep op
bijstand.
Zoals voor alle aan de bijstand verbonden verplichtingen, geldt (uiteraard)
ook voor deze verplichting dat het college die moet afstemmen op de
omstandigheden, mogelijkheden en middelen van de belanghebbende
(artikel 18, eerste lid, van de WWB). Tot die omstandigheden, mogelijkheden en middelen behoren de (ontwrichtende) gevolgen voor gezin en
sociaal netwerk en de rol van reistijd en tijdelijkheid van het werk. Het is
aan het college om daar op basis van individueel maatwerk invulling aan
te geven bij het handhaven van deze verplichtingen en het opleggen van
de bijhorende maatregel.
Met de nadrukkelijke kanttekening dat de toepassing van de WWB in het
individuele geval bij uitsluiting aan het college is, merkt de regering in
algemene zin het volgende op. Verhuizen kan een ingrijpende gebeurtenis
zijn in het persoonlijk en sociaal leven. Zo bezien ligt het dan ook in de
rede om rekening te houden met de gevolgen van een verhuizing voor
gezin en sociaal netwerk. Als het college vast stelt dat verhuizing zou
leiden tot ontwrichting van het gezin, is er geen sprake van verwijtbaarheid als de bijstandsgerechtigde niet aan de verhuisverplichting
voldoet. Waar het gaat om tijdelijk werk, speelt de duur van de tijdelijkheid een rol, alsmede de kansen om aansluitend een vaste aanstelling
of andere baan te krijgen. Naar de mening van de regering spelen ook de
aard van de werkzaamheden, de beschikbaarheid van werk binnen de
reistijd van drie uur en de duur van de werkloosheid een rol. Het blijvend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

58

uitzichtloos in een uitkeringssituatie opgesloten zitten, kan ook verregaande consequenties hebben voor persoon en gezin, ook financieel, en
kan leiden tot overgeërfde armoede. De regering is van oordeel dat in
algemene zin het kunnen verkrijgen van betaald werk, met weer toekomstperspectieven, dan te verkiezen is. Dat is voor regering ook een belangrijke reden om ervoor te zorgen dat de bijstand nog meer mensen
aanspoort om mee te doen
De leden van de PvdA-fractie geven aan dat juist vanwege de lokale
situatie de regering heeft afgezien van uniformering van de verplichting
betreffende het naar vermogen verkrijgen van algemeen geaccepteerde
arbeid. Deze leden vragen hoe de uniformering zich verhoudt tot de
verplichting om te verhuizen. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen
hoe de bereidheid van de belanghebbende om te verhuizen gedefinieerd
en vastgesteld wordt. De leden van de SP-fractie vragen waarop de
reisduur van 3 uur per dag gebaseerd is en of die ook geldt voor mensen
die een tegenprestatie opgelegd krijgen.
Bij het naar vermogen verkrijgen van algemeen geaccepteerde arbeid
hangt het sterk van de situatie op de lokale arbeidsmarkt af welke
mogelijkheden er voor de bijstandsgerechtigde zijn om aan deze
verplichting te voldoen. Uniformering zou geen recht doen aan de
verschillen tussen lokale arbeidsmarkten. Bij de verplichting om bereid te
zijn om te reizen over een afstand met een totale reisduur van drie uur per
dag of om te verhuizen, gaat het juist niet om de lokale arbeidsmarkt.
Daarom acht de regering harmonisering van deze verplichting en de
bijhorende maatregel wel op zijn plaats. Het is aan het college om hieraan
in het individuele geval invulling te geven; de verhuisplicht is er (alleen)
als die, gelet op de arbeidsmarktpositie van de bijstandsgerechtigde,
noodzakelijk is om een verwijtbaar onnodig beroep op bijstand te
voorkomen. Voorts dient het college rekening te houden met de omstandigheden, mogelijkheden en middelen van de belanghebbende. De
reisduur van drie uur per dag is gebaseerd op de jurisprudentie (WW) en
geldt niet voor mensen die een tegenprestatie opgelegd krijgen.
De leden van de CDA-fractie vragen of indien een werkgever 120 kilometer
verder (1,5 uur met de trein) een tijdelijke baan van drie maanden
aanbiedt (5 dagen per week, 6 uur per dag) tegen minimumloon maar
zonder vergoeding van reiskosten, de uitkeringsgerechtigde dan verplicht
is die te accepteren. Ook vragen deze leden of de baan die aangeboden
wordt geaccepteerd moet worden als sprake is van een proefperiode (6
maanden) met uitzicht op een vast contract. Gezien de individuele
casuïstiek die in deze vraag wordt opgevoerd, herhaalt de regering dat de
toepassing van de WWB in het individuele geval bij uitsluiting aan het
college is. In algemene zin merkt de regering op dat de reistijd die deze
leden noemen binnen de grens blijft van het beoogde artikel 18, vierde lid,
onder d. Dat hier sprake is van tijdelijk werk doet niet af aan de toepasselijkheid van de betreffende bepaling. Datzelfde geldt voor reiskostenvergoedingen. Die zijn een zaak tussen werkgever en werknemer, er geldt een
fiscale tegemoetkoming en voor zover nodig heeft het college hier de
mogelijkheid om via de bijzondere bijstand individueel maatwerk te
leveren.
De vraag van de leden van de D66-fractie vragen of met de reisduur van 3
uur per dag de reisduur per openbaar vervoer wordt bedoeld, beantwoordt de regering bevestigend.
De leden van de fracties van PvdA en CDA zien de verplichting tot het
verkrijgen en behouden van kennis en vaardigheden als nieuwe
verplichting. Volgens deze leden kan uit de tekst en de toelichting niet
worden afgeleid wat deze norm inhoudt. Vooral bij het behouden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

59

kennis en vaardigheden kunnen volgens deze leden vraagtekens worden
gezet bij de toetsbaarheid van die norm. Zij vragen om een reactie van de
regering.
De regering kwalificeert de onderhavige verplichting niet als nieuw. De
verplichting vloeit voort uit de verplichting tot het verkrijgen, aanvaarden
en behouden van algemeen geaccepteerde arbeid uit het bestaande
artikel 9, eerste lid, onder a, van de WWB. Het behouden van kennis en
vaardigheden is daarvoor noodzakelijk. Omdat het niet behouden van
kennis en vaardigheden tot een verwijtbaar onnodige beroep op bijstand
kan leiden, heeft de regering de onderhavige verplichting opgenomen bij
de geharmoniseerde verplichtingen. De bijstandsgerechtigde hoort zijn
kennis en vaardigheden actueel te houden en zo nodig aan te passen aan
de veranderde eisen op de arbeidsmarkt. De gemeente kan dit toetsen
door bijvoorbeeld te bezien of betrokkene cursussen heeft gevolgd,
seminars heeft bezocht, aanvullende of meer specialistische opleidingen
heeft gedaan et cetera. Ook kan aan de orde zijn dat betrokkene gebruik
maakt van door de gemeente aangeboden voorzieningen op dit vlak.
De leden van de fracties van PvdA, SP, CDA, D66, ChristenUnie en 50PLUS
stellen vragen over de door de regering beoogde verplichting betreffende
kleding en gedrag. Al deze leden vragen naar de bewijslast bij deze
verplichting. De leden van de SP-fractie leggen de regering daarbij de
volgende lijst voor:
Ë het dragen van dreadlocks of een hanekam
Ë het dragen van sportschoenen
Ë het dragen van een mouwloos hemd
Ë het dragen van een trainingspak
Ë het dragen van een pet
Ë het dragen van slippers
Ë het dragen van een korte broek of een jurkje met blote benen
Ë het zichtbaar dragen van een piercing
Ë het zichtbaar dragen van een tatoeage
Ë geblondeerd haar, roodgeverfd haar of paars geverfd haar
Ë een ketting met een kruis eraan
Ë zwarte nagellak
De leden van de PvdA-fractie vragen hoe het niet nakomen van deze
verplichting te repareren is. De leden van de CDA-fractie vinden het
vanzelfsprekend dat het verkrijgen, aanvaarden en behouden van
algemeen geaccepteerde arbeid niet mag worden belemmerd door
kleding, gebrek aan persoonlijke verzorging of gedrag. De leden van de
ChristenUnie-fractie vragen of deze verplichting tot bureaucratie gaat
leiden. De regering herkent zich in de vanzelfsprekendheid waarover de
leden van de CDA-fractie het hebben. Deze verplichting, zoals die de
regering voor ogen staat, is te typeren met het gezegde «je moet je kleden
waar je naartoe gaat». Dit verschilt van situatie tot situatie. Wie solliciteert
naar een baan in een winkel waar de door de leden van de SP-fractie
genoemde kledingstukken of attributen worden verkocht, zal door het
gebruik daarvan zeker een goede stap in de richting van de gewenste
baan zetten. Wie daarmee solliciteert naar een baan in een call centre zal
er waarschijnlijk voor- noch nadeel van ondervinden. Maar wie daarmee
solliciteert naar een baan waar kleding, persoonlijke verzorging en/of
gedrag tot de functie-eisen behoren, mag ervan uitgaan dat hij niet wordt
aangenomen. Als kleding, persoonlijke verzorging of gedrag niet aan
werkaanvaarding in de weg staan, zijn er geen gevolgen voor het recht op
bijstand. Als dat echter wel het geval is, en de bijstandsgerechtigde
weigert óf kleding/verzorging/gedrag óf baaneisen aan te passen, dan is er
sprake van een verwijtbaar onnodig beroep op bijstand. Om die reden
behoort deze verplichting tot de geharmoniseerde verplichtingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

60

De regering ziet de bewijslast niet als probleem en evenmin is zij bang
voor bureaucratie. Kleding, verzorging en gedrag zijn waarneembaar. In
combinatie met de uitkomsten van de sollicitatieactiviteiten zijn de
gevolgen daarvan voor het recht op bijstand te beoordelen. Reparatie is
bij het niet nakomen van deze verplichting mogelijk door kleding/
verzorging/gedrag of baaneisen aan te passen.
De leden van de D66-fractie vragen hoeveel ruimte gemeenten houden in
de toepassing van de verplichtingen. Deze leden constateren dat de
geüniformeerde verplichtingen ruim zijn omschreven. Deze leden vragen
of het de bedoeling is van de regering dat de gemeenten alle vrijheid
behouden om binnen deze uniformering van de verplichtingen maatwerk
toe te passen. Dit zouden deze leden toejuichen. Indien dit niet het geval
is, en het de bedoeling is van de regering dat de geüniformeerde
verplichtingen ook uniform worden toegepast en uniform worden
gehandhaafd, vragen deze leden welke maatregelen de regering wil gaan
nemen om te zorgen dat dit ook werkelijk gaat gebeuren. De leden van de
GroenLinks-fractie constateren dat het wetsvoorstel geüniformeerde
arbeidsverplichtingen en maatregelen introduceert. In artikel 18 lid 4
WWB wordt voor het college de verplichting opgenomen om de bijstand
in ieder geval met 100% te verlagen voor een periode van 3 maanden
indien belanghebbende de geüniformeerde arbeidsverplichtingen niet
nakomt. In het wetsvoorstel wordt nu voorgesteld om burgers te
sanctioneren met drie maanden geen uitkering. Gemeenten willen niet dat
burgers de dupe worden van regels die te rigide zijn en verwachten dat
maatschappelijke problemen eerder zullen toe- dan afnemen. De
Maatregelen WWB kunnen leiden tot een verhoging van de schulden bij
de werkzoekende maar er zal ook een groter beroep worden gedaan op
andere gemeentelijke vangnetten zoals de bijzondere bijstand, schuldhulpverlening, ondersteuning van de voedselbanken en de maatschappelijke opvang. De leden van de GroenLinks-fractie willen geen uniforme
verplichtingen opleggen. De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de
verplichtingen omgezet worden in een «kan-bepaling» zodat gemeenten
maatwerk kunnen leveren.
De harmonisering waar de regering naar streeft, vindt zijn begrenzing in
de menselijke maat en de beleidsruimte die gemeenten moeten hebben
om maatwerk te kunnen leveren. Aan die beleidsruimte is in dit
wetsvoorstel invulling gegeven, want natuurlijk moet de gemeente die
ruimte hebben om het individuele geval te kunnen beoordelen. Immers
ieder geval verschilt. Het is niet zo dat het college nu gehouden is om bij
de minste of geringste niet nagekomen verplichting drie maanden geen
uitkering te verstrekken. Of dat het college zonder onderscheid des
persoons uitkeringen zou moeten gaan weigeren. Daarom heeft de
gemeente ook de beleidsruimte om rekening kunnen houden met de
persoonlijke of de gezinssituatie van de bijstandsgerechtigde. Dat neemt
niet weg dat overduidelijk en verwijtbaar niet voldoen aan de geharmoniseerde verplichtingen waardoor een onnodig beroep wordt gedaan op de
bijstand hoort te leiden tot de bijhorende maatregelen waarin dit
wetsvoorstel voorziet. Wat de regering met dit wetsvoorstel beoogt, is dat
de bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen, dat het college
bij het opleggen van de maatregel maatwerk kan leveren én dat de
gemeente een prikkel en mogelijkheden krijgt om de aan de bijstand
verbonden voorwaarden nog beter te handhaven. Bij controle op de
toepassing van de geüniformeerde verplichtingen en de bijbehorende
maatregel benadrukt de regering de in de WWB beoogde regierol voor de
gemeenteraad. De gemeenteraad zal niet alleen beoordelen of het college
zich bij de uitvoering van de wet gehouden hebben aan de centrale
regelgeving, maar ook of het college op juiste wijze uitvoering heeft
gegeven aan de financiële- en beleidskaders die uit de wet voortvloeien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

61

dan wel geheel autonoom zijn gesteld alsmede de doelmatigheid en
doeltreffendheid van de lokale uitvoering.
De leden van de SP-fractie stellen dat uit onderzoek blijkt dat uitzendbureaus vaak uitkeringsgerechtigden weigeren, waardoor uitkeringsgerechtigden zich niet kunnen inschrijven. Kan een uitkeringsgerechtigde een
maatregel opgelegd krijgen op het moment dat hij of zij is geweigerd bij
een uitzendbureau, zo vragen deze leden. Voor het antwoord op deze
vraag is van belang of het de uitkeringsgerechtigde al dan niet verwijtbaar
is dat de inschrijving geweigerd is. Het voorliggende wetsvoorstel
voorziet in een bepaling dat het college afziet van het opleggen van een
maatregel, indien elke vorm van verwijtbaarheid ontbreekt.
De leden van de CDA-fractie stellen dat het college alleen tijdelijk een
ontheffing kan verlenen van de arbeidsplicht en het verrichten van een
tegenprestatie, maar niet meer van de re-integratieplicht. De leden van de
CDA-fractie merken op dat met deze wijziging de beleidsvrijheid van het
college verder wordt beperkt. Wat is hiervan de achtergrond, zo vragen zij,
met graag een uitgebreide motivering. De regering gaat ervan uit dat wie
kan werken niet van een uitkering afhankelijk hoort te zijn. De bijstandsgerechtigden worden geacht de eigen mogelijkheden te benutten en gebruik
te maken van de kansen die de Participatiewet die thans in voorbereiding
is, biedt. Met het voorliggende wetsvoorstel beoogt de regering dat de
bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen en dat de
polisvoorwaarden daaraan bijdragen. Om dat doel te bereiken, herziet de
regering de bestaande ontheffingen van de arbeids- en
re-integratieverplichting en gaat de verplichting tot tegenprestatie naar
vermogen gelden. Het uitgangspunt hierbij is dat het college de op te
leggen verplichtingen aanpast aan de mogelijkheden die de bijstandsgerechtigde nog wel heeft. Medische belemmeringen hoeven als zodanig in
veel gevallen geen aanleiding te zijn voor een ontheffing. Eventueel
aanwezige belemmeringen om deelname aan arbeid te realiseren kunnen
worden weggenomen door het aanbieden van voorzieningen. Op deze
wijze kan de gemeente de bijstandsgerechtigde stimuleren om zijn
capaciteiten optimaal te benutten. Ook wordt hiermee voorkomen dat een
ontheffing het voorportaal wordt voor een blijvende afschrijving. De
regering wil dit uitgangspunt beter in de wet tot uitdrukking laten komen
door de tijdelijke ontheffing alleen nog mogelijk te maken voor de
arbeidsverplichting. Tijdens die ontheffing blijft de
re-integratieverplichting dus bestaan en is de bijstandsgerechtigde
verplicht om mee te werken aan door het college aangeboden
re-integratievoorzieningen. Op deze wijze kan de bijstandsgerechtigde de
draad van zijn arbeidsinschakeling direct weer oppakken als de dringende
reden voor de ontheffing voorbij is.
De leden van het CDA verzoeken de regering een nadere toelichting te
geven op de handhaafbaarheid van de voorgestelde maatregelen. Kan de
regering daarbij ingaan op de capaciteit die gemeenten voor de
handhaving zullen moeten inzetten, zo vragen zij. De toepassing van de
activerende principes die in wet- en regelgeving zijn opgenomen staat of
valt met de uitvoering. De regering zet daarom voor het realiseren van
verbeteringen in de uitvoering in op een bredere aanpak. Naast dit
wetsvoorstel omvat die aanpak samenwerking met VNG en Divosa aan
een programma Vakmanschap. Dit programma beoogt een grotere
effectiviteit, hogere efficiency en aantoonbare resultaten van sociale
diensten. Hierbij zal expliciete aandacht worden gegeven aan handhaving
en naleving verplichtingen met betrekking tot arbeidsinschakeling. Voor
klantmanagers worden werkwijzers (handleidingen) ontwikkeld hoe om te
gaan met de handhaving en naleving van de verplichtingen betreffende
arbeidsinschakeling. Voorbeelden hiervan zijn handreikingen sollicitatie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

62

plicht, kleding en gedrag, et cetera. In de contacten met gemeenten en
gemeentelijke bestuurders maakt het Ministerie van SZW het gemeentelijke beleid inzake naleving arbeidsinschakeling bespreekbaar. Het
Ministerie van SZW licht daarbij toe dat gemeenten een aanzienlijk
financieel belang hebben bij het reduceren van bijstandsafhankelijkheid
en dat duidelijk gemeentelijk beleid nodig is, niet alleen aan de poort van
de bijstand, maar ook om het zittend bestand te activeren.
De leden van de D66-fractie lezen dat de regering een aantal verplichtingen wil uniformeren. De leden van de D66-fractie vinden het terecht dat
tegenover de verstrekking van een bijstandsuitkering, aan de ontvanger
een aantal eisen wordt gesteld, zoals het actief zoeken naar een baan en
het accepteren van algemeen geaccepteerde arbeid. Over de uniformering
van deze verplichtingen hebben de leden van de D66-fractie echter een
aantal vragen.
Als de leden van de D66-fractie het wetsvoorstel goed lezen, gaat het de
regering om het uniformeren van verplichtingen en niet om het opleggen
van nieuwe verplichtingen. De leden van de D66-fractie vragen de
regering wat de reden is waarom verplichtingen die gemeenten nu
kunnen opleggen, naar het oordeel van de regering moeten worden
opgelegd door alle gemeenten. Voor wie een uitkering heeft en kan
werken, is werk geen keuze maar een verplichting. Het recht op uitkering
kan niet zonder die verplichting, die verplichting kan niet zonder naleving
door de bijstandsgerechtigden en de naleving kan niet zonder handhaving
door de uitvoerders. Verplichtingen, naleving en handhaving zijn drie
pijlers onder het socialezekerheidsstelsel die nodig zijn voor de
houdbaarheid en voor het behoud van de solidariteit van de mensen die
voor het stelsel betalen. Bij de huidige stand van zaken zijn er bij de
naleving en de handhaving van de arbeidsverplichtingen punten die voor
verbetering vatbaar zijn, mede gezien de activering die de regering met
het voorstel voor de Participatiewet beoogt.
De leden van de D66-fractie vragen of er onder de verplichtingen die
onder a t/m i in het wetsvoorstel zijn opgenomen onder G als het nieuwe
artikel 18 lid 4 van de WWWB verplichtingen zijn die nu nog niet door
gemeenten opgelegd kunnen worden aan bijstandsgerechtigden. De
geüniformeerde arbeidsverplichtingen, zoals opgenomen in het voorgestelde artikel 18, vierde lid, concretiseren op een aantal onderdelen de
bestaande, abstract geformuleerde arbeids- en re-integratieverplichting,
zoals opgenomen in artikel 9. In die zin is dus geen sprake van nieuwe
verplichtingen, maar van een uitwerking en harmonisering van bestaande
verplichtingen. De regering heeft hierbij als uitgangspunt genomen dat de
geharmoniseerde verplichtingen een verwijtbaar onnodig beroep op de
bijstand voorkomen en in redelijkheid van de bijstandsgerechtigde
gevraagd kunnen worden. In dit verband verwijst de regering ook naar
een eerder antwoord op vragen van de leden van de fracties van PvdA en
CDA over het verkrijgen en behouden van kennis en vaardigheden.
De leden van de D66-fractie vragen de regering om de verplichting onder
h [bedoeld wordt het beoogde artikel 18, vierde lid, onder h, van de WWB]
nader toe te lichten. Zij verzoeken om nadere uitleg of hiermee bedoeld
wordt dat een gemeente een bijstandsgerechtigde kan verplichten om een
medische behandeling te ondergaan, als dat nodig is om te kunnen
werken. De leden vragen of colleges de vrijheid houden om geen
medische behandelingen te verplichten. De colleges houden inderdaad de
vrijheid om geen medische behandeling te verplichten. De regering
beoogt met dit wetsvoorstel geen wijziging te brengen in de bestaande,
op artikel 55 van de WWB berustende, bevoegdheid van het college om
verplichtingen opleggen die strekken tot arbeidsinschakeling, dan wel die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

63

verband houden met aard en doel van een bepaalde vorm van bijstand of
die strekken tot zijn vermindering of beëindiging. Op advies van een arts
kan een dergelijke verplichting inhouden het zich onderwerpen aan een
noodzakelijke behandeling van medische aard. Als het college heeft
besloten tot een verplichting tot een behandeling van medische aard,
betekent het verwijtbaar niet nakomen daarvan dat een onnodig beroep
wordt gedaan op bijstand. Om die reden is deze verplichting opgenomen
onder de geharmoniseerde verplichtingen.
De leden van de D66-fractie merken op dat de coalitie in het Regeerakkoord heeft afgesproken dat mensen die de Nederlandse taal niet
beheersen, geen bijstandsuitkering krijgen. Klopt het dat deze eis niet is
opgenomen in dit wetsvoorstel zo vragen zij. Zij verzoeken de regering in
te gaan op de vraag of de regering onder de verplichting tot het verkrijgen
en behouden van noodzakelijke kennis en vaardigheden ook beheersing
van de Nederlandse taal verstaat. In het regeerakkoord is met betrekking
tot dit onderwerp de volgende passage opgenomen: «Wie de Nederlandse
taal niet beheerst krijgt geen bijstandsuitkering. Dit uitgangspunt wordt
consequent toegepast: voor vreemdelingen uit derde landen,
EU-onderdanen en Nederlanders». De regering is momenteel bezig met
de uitwerking daarvan in een afzonderlijk wetsvoorstel, daarbij rekening
houdend met internationale regels op het terrein van non-discriminatie.
7.4 Zoekperiode van vier weken
De leden van de PvdA-fractie en de SP-fractie maken zich zorgen over de
jongeren die na afloop van de zoektermijn niet terugkomen. Als zij werk
hebben gevonden, dan is dat natuurlijk prima, geven zij aan. Het gaat de
leden van de PvdA-fractie om de groep die geen werk vindt en zich ook
niet meer meldt voor bijstand. Wat gebeurt er met hen, wie heeft er zich
op hen, vragen zij zich af.
Uit het Inspectierapport «Actief op weg naar werk» blijkt dat veel
gemeenten geen zicht hebben op de situatie van jongeren die zich wel
hebben gemeld maar niet zijn teruggekomen voor een bijstandsaanvraag.
De leden van de PvdA-fractie vinden dit zorgelijk en zijn van mening dat
de gemeenten hier een minimale inspanning moeten verrichten om deze
groep in beeld te krijgen/houden. De leden verzoeken de regering om een
reactie.
Ook de leden van de SP-fractie verzoeken de regering aan te geven
hoeveel bijstandsgerechtigden zich door de introductie van deze vier
weken niet meer zullen melden. Zij vragen ook op welke wijze
niet-melders worden opgespoord.
In de brief van 12 november 2013 (Kamerstukken 2013–2014, 30 545, nr.
134) gaat de regering onder meer in op de resultaten van het onderzoek
van de Inspectie SZW naar de uitvoering van de vier weken zoekperiode
voor jongeren. De Inspectie heeft geconstateerd dat niet alle gemeenten
er zicht op hebben wat de omstandigheden zijn van jongeren die niet
terugkomen om een bijstandsuitkering aan te vragen. De regering vindt
het in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van betrokkene zelf om
terug te keren om een aanvraag voor een uitkering in te dienen na de
zoekperiode. Sommige gemeenten hebben eigen analyses uitgevoerd en
hebben geconstateerd dat de meeste van hen werk hebben gevonden of
zijn begonnen aan een opleiding. Het is aan gemeenten om eventueel
actie te ondernemen als mensen niet terugkeren om bijstand aan te
vragen.
Gemeenten geven aan dat twee voorname knelpunten betrekking hebben
op de beperkte instroommomenten in het onderwijs is en het niet toelaten
van sommige jongeren. Hoe gaat de regering, in overleg met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

64

gemeenten en het onderwijs, deze knelpunten aanpakken, zo vragen de
leden van de PvdA-fractie.
Zij stellen voorts dat de Inspectie concludeert dat enkele gemeenten
intensieve ondersteuning geven tijdens de zoektermijn en hiermee in
strijd handelen met het uitgangspunt van de eigen verantwoordelijkheid.
Is de regering bereid om de ondersteuningsonthouding uit de wet te
schrappen en hier gemeenten beleidsvrijheid te geven, bijvoorbeeld om
kwetsbare jongeren te kunnen ondersteunen, zo vragen de leden.
In het onderzoek van de Inspectie SZW komt naar voren dat gemeenten
bij de uitvoering van de vier weken zoekperiode de beperkte instroommomenten in het onderwijs per jaar als knelpunt ervaren. Wanneer jongeren
zoeken naar scholingsmogelijkheden zouden de beperkte instroommomenten snelle activering van jongeren bemoeilijken. Niet altijd kan
voorkomen worden dat een jongere tijdelijk een beroep moet doen op
bijstand. Dit (tijdelijke) probleem kan worden ondervangen wanneer de
jongere gaat werken tot de start van de opleiding. In het algemeen heeft
dit thema van toeleiding naar onderwijs nadrukkelijk de aandacht van het
kabinet in het kader van de aanpak jeugdwerkloosheid.
De Inspectie constateert dat gemeenten verschillende vormen van
ondersteuning aanbieden tijdens de zoektermijn. Een deel van deze
ondersteuning blijkt zich te richten op kwetsbare jongeren en heeft ten
doel dat zij hun verantwoordelijkheid met betrekking tot het zoeken naar
werk en/of scholing kunnen invullen. Hieruit spreekt de verantwoordelijkheid die gemeenten voelen ten aanzien van de ondersteuning van
voornamelijk kwetsbare jongeren. Het is daarbij zaak dat gemeenten een
goed evenwicht vinden tussen jongeren aanspreken op hun verantwoordelijkheid en het ondersteunen van kwetsbare jongeren die er moeite mee
hebben zelf hun verantwoordelijkheid te nemen.
Voorts vragen de leden van de PvdA-fractie of de regering voornemens is
te kijken naar een verordeningsplicht voor gemeenten om op lokaal
niveau invulling te geven aan verplichtingen met betrekking tot het zoeken
naar werk en tot het zoeken naar scholingsmogelijkheden, nu blijkt dat het
overgrote deel van de gemeenten deze verplichtingen beleidsarm heeft
ingevuld en de regering bovendien voornemens is de doelgroep voor de
zoektermijn te verbreden.
De Inspectie constateert in haar onderzoek dat de overgrote meerderheid
van gemeenten helder heeft geformuleerd aan welke verplichtingen
jongeren moeten voldoen en dat jongeren op een juiste wijze worden
voorgelicht over hun verantwoordelijkheid om tijdens de vier weken te
zoeken naar werk of scholing.
De regering deelt de mening dat het zorgelijk is dat minder dan 20 procent
van de gemeenten de verplichtingen met betrekking tot het zoeken naar
werk bestuurlijk heeft vastgelegd. Slechts iets meer dan 10 procent van de
gemeenten heeft de verplichting tot het zoeken naar scholingsmogelijkheden bestuurlijk vastgelegd. De regering gaat ervan uit dat dit te maken
heeft met de relatief recente invoering van de zoekperiode en relatief korte
duur van de uitvoering. In de brief van 12 november 2013 aan Uw Kamer
(Kamerstukken 2013–2014, 30 545, 134) heeft de Staatssecretaris van SZW
aangegeven dat zij gemeenten in de Verzamelbrief 2013–2 heeft gewezen
op de noodzaak tot het beleidsmatig vertalen van de regels voor de
zoektermijn in verordeningen en beleidsregels. De regering is
voornemens de noodzaak hiervan bij de implementatie van de
zoektermijn voor alle leeftijden bij gemeenten nog eens te benadrukken.
De leden van de fracties van PvdA, D66 en ChristenUnie vragen welke
nieuwe doelgroepen te maken krijgen met de zoektermijn van vier weken
en hoeveel mensen naar verwachting te maken krijgen met de termijn van
vier weken waarin geen bijstandsuitkering wordt verstrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

65

De leden van de D66-fractie constateren dat de zoekperiode van vier
weken materieel niet zal gelden voor mensen die uit de WW de bijstand
instromen. Ook vragen de leden van de PvdA-fractie in welke gevallen
gemeenten van een zoektermijn kunnen afzien, in hoeverre kunnen zij
maatwerk toepassen.
De zoektermijn van vier weken geldt op dit moment voor jongeren tot 27
jaar die zich melden bij het UWV voor bijstand. Er zijn gemeenten die ook
al een zoektijd hanteren voor mensen vanaf 27 jaar. Zij boeken daar goede
resultaten mee. Voor enkele categorieën gelden versoepelingen. Zoals
voor mensen die eerst een WW-uitkering ontvangen. Voor hen valt de
zoektijd samen met de laatste vier weken van de WW-uitkering. Maar ook
voor personen die nog in de gevangenis of jeugdzorginstelling verblijven,
wordt de mogelijkheid geboden om zich vier weken voor het verlaten van
de gevangenis of jeugdzorginstelling bij het UWV te melden, zodat de
zoektijd in individuele gevallen tijdens het verblijf aldaar al zou kunnen
ingaan. De zoektermijn wordt met dit wetsvoorstel ook ingevoerd voor
mensen vanaf 27 jaar die bijstand willen aanvragen. Mensen in de Wajong
die bij de invoering van de Participatiewet worden beoordeeld op
arbeidsvermogen en die onder de Participatiewet komen te vallen, zullen
niet te maken krijgen met de zoektermijn van vier weken. Zij worden in de
vierde nota van wijziging bij het wetsvoorstel Invoeringswet Participatiewet (Kamerstukken 2013–2014, 33 161) van de zoektermijn uitgezonderd.
De leden van de PvdA-, SP-, en ChristenUnie-fractie vragen naar de
budgettaire opbrengst van de zoektermijn van vier weken. In reactie
hierop laat de regering weten deze maatregel integraal onderdeel
uitmaakt van het onderdeel verbetering naleving (arbeids) verplichtingen
waarmee een structurele besparing van € 60 miljoen samenhangt.
De vraag van de leden van de PvdA-fractie of de zoektermijn van vier
weken na elke tijdelijke arbeidsperiode geldt, beantwoordt de regering
bevestigend. Na ieder periode van werk, waarin geen recht op bijstand
bestaat, zal betrokkene zich opnieuw moeten melden bij het UWV en geldt
de zoektermijn.
De leden van de PvdA-fractie en de fractie van de ChristenUnie vragen
hoe de regering denkt over een kan-bepaling in de wet voor de vier weken
zoektermijn. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen op welke
wijze gemeenten bij de zoektermijn ruimte hebben voor maatwerk bij het
toepassen van de maatregel voor mensen die onvoldoende inkomen
hebben.
De regering heeft besloten de vier weken zoektermijn voor bijstandsaanvragers van alle leeftijden in te voeren. Voor enkele categorieën zijn
versoepelingen aangebracht (zoals voor mensen met een WW-uitkering
en mensen in detentie) en een uitzondering van de zoektermijn zal gelden
voor mensen die vanuit de Wajong de Participatiewet zullen instromen.
Verder verwacht de regering van iedereen eigen inspanningen en acties
om aan het werk te komen. Het wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid
om een voorschot toe te kennen tijdens de vier weken zoektermijn als
mensen in onevenredig bezwarende individuele omstandigheden
verkeren. Verder is het aan gemeenten om te beoordelen of mensen zich
tijdens de vier weken zoektijd voldoende hebben ingespannen. Ook
daarbij worden de individuele omstandigheden in aanmerking genomen.
In antwoord op de vraag van de leden van de fracties van de PvdA, de SP
en 50PLUS in hoeverre gemeenten de vrijheid krijgen om een voorschot
te verstrekken tijdens de zoektermijn van vier weken geeft de regering
aan, dat gemeenten onder bepaalde omstandigheden een voorschot
kunnen verstrekken. Een voorschot kan tijdens de zoekperiode worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

66

verstrekt wanneer onevenredig bezwarende omstandigheden daartoe
noodzaken.
Voorts verzoeken de leden van de PvdA-fractie de regering de bereidheid
te tonen om te kijken naar de situatie waarbij er standaard een voorschot
wordt verstrekt en deze terugbetaald moet worden indien belanghebbende binnen vier weken werk vindt.
De regering is van mening dat bijstandsaanvragers de verantwoordelijkheid hebben om eerst zelf vier weken te zoeken naar werk. Als ze in die
vier weken ondanks hun inspanningen geen werk hebben gevonden,
kunnen ze bijstand aanvragen. Het college beoordeelt of betrokkene
voldoende inspanningen heeft verricht om werk te vinden. Als dat het
geval is, kan vanaf de dag van melding bijstand worden toegekend. Het
wetsvoorstel voorziet in verband hiermee in de mogelijkheid tot
voorschotverstrekking op verzoek van belanghebbende wanneer naar het
oordeel van het college onevenredig bezwarende omstandigheden
daartoe noodzaken. De regering vindt het niet wenselijk de gemeenten de
mogelijkheid te geven om op voorhand in alle gevallen voorschotten te
verstrekken, die moeten worden teruggevorderd indien achteraf blijkt dat
betrokkene geen recht op bijstand heeft over de zoektermijn. Een
dergelijke systematiek zou de uitvoering enorm belasten. Bovendien zou
dit de gedachte achter de vier weken zoektermijn – het benadrukken van
de eigen verantwoordelijkheid van de mensen – ondermijnen.
De leden van de SP-fractie vragen om een toelichting op welke wijze de
huidige systematiek teveel de eigen verantwoordelijkheid ondermijnt en
wat een zoektermijn van vier weken voor alle bijstandsgerechtigden
hieraan gaat veranderen.
De regering wil de eigen verantwoordelijkheid van bijstandsaanvragers
benadrukken en stimuleren. Zij verwacht van iedereen eigen inspanningen en acties om aan het werk te komen voordat een aanvraag voor
een uitkering wordt gedaan. Dit maakt mensen bewust van hun eigen
verantwoordelijkheid voor hun bestaansvoorziening. Als er voldoende
inspanningen zijn verricht zonder dat dit tot werk heeft geleid, kan
bijstand worden aangevraagd. De bijstand kan ingaan vanaf de dag van
melding bij het UWV. Met de zoektermijn die nu al geldt voor jongeren tot
27 jaar hebben de gemeenten reeds goede resultaten geboekt.
Naar aanleiding van een vraag van de SP-fractie hoe deze maatregel zich
verhoudt tot de Grondwet, merkt de regering het volgende op. Artikel 20,
derde lid, van de Grondwet bepaalt dat Nederlanders hier te lande, die
niet in het bestaan kunnen voorzien, recht hebben op een bij de wet te
regelen bijstand van overheidswege. Dit verzet zich niet tegen het stellen
van voorwaarden aan het kunnen krijgen van bijstand, zoals een
zoektermijn van 4 weken, mits dit bij wet wordt geregeld, in casu artikel 41
van de WWB.
De leden van de SP-fractie vragen of de vier weken zoektermijn ook geldt
voor weduwen en wezen die hun partner hebben verloren en daardoor
aanspraak moeten maken op een uitkering. Acht u het menselijk om
nabestaanden geen mogelijkheid te geven om te rouwen, maar hen direct
na het overlijden vier weken te laten zoeken naar werk voordat zij een
bijstandsuitkering toegekend krijgen en is de regering ervan op de hoogte
dat na het overlijden van een partner iemand 5 maanden verzuimt, zo
vragen de leden. Voorts verzoeken de leden van de SP-fractie hoe zich dit
tot een zoektermijn van vier weken voor de bijstand verhoudt en of de
regering voornemens is om voor nabestaanden de zoektermijn van vier
weken te schrappen.
De regering is zich er terdege van bewust dat mensen tijd nodig hebben
om het verlies van een partner of een ander dierbaar persoon te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

67

verwerken. De duur van het verwerkingsproces is sterk individueel
bepaald. De regering twijfelt er niet aan dat het verwerken van het verlies
van een dierbare gepaard gaat met verzuim. De duur van het verzuim zal
ook van persoon tot persoon verschillen en vraagt daarom om individueel
gemeentelijk maatwerk. Nabestaanden met een kind jonger dan 18 jaar,
arbeidsongeschikte nabestaanden of nabestaanden die geboren zijn vóór
1 januari 1950 kunnen recht hebben op een uitkering op grond van de
Algemene nabestaandenwet (Anw). In de Anw geldt geen zoektermijn
voor het aanvragen van een uitkering. Voor nabestaanden die geen recht
hebben op een Anw-uitkering en aanspraak moeten maken op bijstand
geldt net als voor andere bijstandsgerechtigden de vier weken
zoektermijn. Gemeenten kunnen bij de beoordeling van de vraag of de
nabestaande voldoende inspanningen heeft verricht om werk te vinden
uiteraard wel de bijzondere omstandigheden waar in de gestelde vraag
aan wordt gerefereerd in aanmerking nemen.
De leden van de SP-fractie verzoeken de regering nader in te gaan op hoe
deze maatregel zich verhoudt tot de wens van de regering tot het
terugdringen van schulden onder bijstandsgerechtigden. Voorts vragen de
leden van de SP de regering of de zoektermijn ook geldt voor mannen en
vrouwen die te maken hebben gehad met een scheiding en hierdoor
aanspraak moeten maken op een uitkering. Ook vragen zij of een
zoektermijn voor die personen niet juist voor hoge schulden zorgt en zou
die groep niet direct aanspraak moeten kunnen maken op een inkomen
om grotere problemen te voorkomen. De leden van de SP vragen of het
waar is dat de oorzaken van achtereenvolgens werkloosheid, dakloosheid,
schooluitval, armoede en uitkeringsafhankelijkheid vooral te maken heeft
met een gebrek aan inkomen. Wat betekent een zoektermijn van vier
weken voor de toestroom bij de schuldhulpverlening, de voedselbank en
de kledingbanken, zo vragen zij. Deelt de regering de mening van de leden
van de SP-fractie dat door deze maatregel het aantal daklozen zal groeien
en zo nee, waarom niet vragen de leden. Tenslotte vragen de leden in
hoeverre deze maatregel volgens de regering zal bijdragen aan het
terugdringen van het aantal daklozen.
Met deze maatregel beoogt de regering het activerende karakter van de
WWB te vergroten en de eigen verantwoordelijkheid van bijstandsaanvragers om vier weken eerst te zoeken naar werk te benadrukken. Ook
voor de bovengenoemde personen geldt de vier weken zoektermijn. Ook
voor hen staat de eigen verantwoordelijkheid om werk te zoeken en een
inkomen te krijgen voorop. Het wetsvoorstel voorziet er in dat tijdens de
zoektermijn op verzoek van belanghebbende een voorschot kan worden
toegekend wanneer personen naar oordeel van het college in onevenredig
bezwarende individuele omstandigheden verkeren.
De vier weken zoektermijn versterkt het activerende karakter van de WWB.
Bijstandsaanvragers dienen direct bij eerste melding actief te zoeken naar
werk en/of scholingsmogelijkheden. Uitgangspunt is dat deze actieve
benadering leidt tot een snelle arbeidsinschakeling van belanghebbende
en tot een beperking van het beroep op bijstand. Daarnaast bestaat er in
geval van naar het oordeel van het college onevenredig bezwarende
omstandigheden de mogelijkheid tot voorschotverstrekking op verzoek
van belanghebbende.
De leden van de SP-fractie vragen of de zoektermijn van vier weken ook
gaat gelden voor jonggehandicapten met arbeidsvermogen. Ook
verzoeken de leden van de SP-fractie de regering nader te specificeren
hoeveel jonggehandicapten met arbeidsvermogen zich vanwege de
zoektermijn niet zullen melden bij de sociale dienst.
De regering gaat ervan uit dat de vraag van deze leden zich richt tot de
categorie mensen in de Wajong die bij de invoering van de Participatiewet
door het UWV worden beoordeeld op arbeidsvermogen en onder de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

68

Participatiewet komen te vallen. Wajongers bij wie is vastgesteld dat zij
arbeidsvermogen hebben, blijven tot zes maanden nadat UWV de
beschikking heeft afgegeven voor hun uitkering en re-integratie onder de
verantwoordelijkheid vallen van het UWV. In deze zes maanden vindt een
overdracht plaats van UWV naar de gemeente. Na die zes maanden zijn
de gemeenten op basis van de Participatiewet verantwoordelijk. Het UWV
zal hierover zorgvuldig communiceren met de Wajongers. Zij zullen niet te
maken krijgen met de zoektermijn van vier weken, maar worden hiervan
gedurende één jaar uitgezonderd. De doelstelling van de Participatiewet is
om iedereen met arbeidsvermogen naar werk toe te leiden, bij voorkeur
naar regulier werk. De Participatiewet draagt zo bij aan de ambitie van de
regering om zoveel mogelijk mensen mee te laten doen in de
maatschappij. Gemeenten krijgen met de Participatiewet meer instrumenten in handen om deze mensen aan het werk te helpen. Als het nog
niet lukt om te werken en als er geen andere middelen zijn om in het
bestaan te voorzien kan een beroep worden gedaan op bijstand.
Voorsts vragen de leden van de SP-fractie of de regering kan toelichten
wat er wordt verstaan onder het «zoeken naar werk» en of de regering een
definitie kan geven van het woord «uitputtend» in de context van «een
bijstandsuitkering eerst uitputtend alle mogelijkheden tot het verkrijgen
van regulier werk nagaan». Ook vragen zij of de regering uiteen kan zetten
op welke wijze een uitkeringsgerechtigde kan aantonen aan deze plicht te
hebben voldaan. Welke documenten moeten bijvoorbeeld worden
overlegd, zo willen zij weten. Daarnaast vragen zij zich af op welke wijze
wordt getoetst of een uitkeringsgerechtigde voldoende inspanning heeft
geleverd om een baan te vinden. Aanvullend vragen zij naar het aantal
sollicitatiebrieven dat een uitkeringsgerechtigde in deze vier weken moet
versturen om aan deze plicht te voldoen.
De regering verwacht dat een ieder zich naar vermogen inspant om aan
het werk te komen. Werk is de basis voor zelfstandigheid, het benutten en
ontwikkelen van talenten en vaardigheden en de beste manier om niet in
armoede te geraken of om uit armoede te komen. De WWB dient daarom
optimaal activerend te zijn richting werk. De maatregel houdt in, dat
degene die zich bij het UWV meldt voor een bijstandsuitkering eerst
uitputtend alle mogelijkheden tot het verkrijgen van regulier werk moet
nagaan voordat hij een uitkering kan aanvragen. Het UWV wijst belanghebbende op deze verplichting. Van belanghebbende worden
aantoonbare eigen initiatieven en acties verwacht. Na de vier weken kan
belanghebbende eventueel, als hij ondanks zijn inspanningen geen of
onvoldoende lonend werk heeft gevonden, een uitkeringsaanvraag
indienen bij het UWV. Het UWV draagt zoals gebruikelijk de aanvraag over
aan het college. Het college toets of belanghebbende in de vier weken
voldoende inspanningen heeft gepleegd voor het verkrijgen van regulier
werk. Het is aan het college om te bepalen hoe zij dit toetst. Het college
bepaalt ook zelf welk bewijs betrokkene hiervoor moet leveren.
Voorts vragen de leden van de SP-fractie wanneer het recht op bijstand (of
een voorschot) ingaat. Is dat de dag dat een bijstandsgerechtigde zich
voor het eerst meldt bij het UWV of de dag dat de bijstandsgerechtigde
zich – na vier weken – voor de tweede keer meldt bij het UWV en aan alle
eisen heeft voldaan, zo vragen de leden.
Wanneer een bijstandsaanvrager zich tijdens de vier weken zoektermijn
voldoende heeft ingespannen om werk te vinden, kan de gemeente
bijstand toekennen vanaf de dag waarop betrokkene zich heeft gemeld bij
het UWV. Hier wordt onder verstaan de dag waarmee de vier weken
zoektermijn is aangevangen. Tijdens de zoektermijn kan op verzoek van
belanghebbende een voorschot worden toegekend als deze naar het
oordeel van het college in onevenredig bezwarende individuele omstandigheden verkeert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

69

De leden van de SP-fractie vragen of degene die na vier weken wordt
afgewezen en in bezwaar gaat, een inkomensvoorziening krijgt totdat er
een beslissing wordt genomen over het bezwaar.
De regering geeft aan dat dit niet het geval is (artikel 52, eerste lid, WWB).
Betrokkene kan zich wel opnieuw melden bij het UWV. Vervolgens geldt
een nieuwe zoektermijn van vier weken. Als betrokkene tijdens die vier
weken wel voldoende inspanningen verricht om werk te vinden, kan
bijstand worden verstrekt vanaf de dag van die nieuwe melding.
Voorts verzoeken de leden van de SP-fractie de regering in te gaan op hoe
het college een uitkering kan verlagen die niet eens is toegekend. Als de
inspanningen naar het oordeel van het college onvoldoende zijn gebleken,
verlaagt het college de uitkering met 100% gedurende drie maanden, staat
in de memorie van toelichting. Hoe kan het college een uitkering verlagen
die niet eens is toegekend, zo vragen de leden.
De regering beoogt met de invoering van de vier weken zoekperiode voor
alle bijstandaanvragers een uniform systeem te creëren voor personen tot
en ouder dan 27 jaar. Materieel houdt dit in, conform de bestaande
situatie, dat als de belanghebbende niet aan de verplichting heeft voldaan,
er geen uitkering wordt verstrekt. Betrokkene kan zich hierna opnieuw
melden en er gaat een nieuwe zoekperiode in.
De leden van de SP-fractie, de ChristenUnie-fractie, de D66-fractie en de
GroenLinks-fractie vragen de regering in te gaan op de situatie van
uitkeringsgerechtigden die tijdelijke of parttimebanen hebben, aangezien
dit wetsvoorstel ervan uitgaat dat iemand óf een bijstandsuitkering heeft
óf een baan. Moet een bijstandsgerechtigde die een baan heeft gevonden,
maar binnen een jaar of een half jaar opnieuw een beroep moet doen op
een bijstandsuitkering opnieuw eerst een zoektermijn van vier weken
doorlopen? Zo ja, is dat niet juist een belemmering om weer aan het werk
te gaan, zo vragen de leden.
Bijstandsgerechtigden die regelmatig flexibel/tijdelijk werk aannemen en
dan korte tijd geen recht op bijstand hebben, moeten opnieuw een
uitkering aanvragen. Met deze maatregel wordt beoogd het activerende
karakter van de WWB te vergroten en de eigen verantwoordelijkheid van
bijstandsaanvragers om vier weken eerst te zoeken naar werk te
benadrukken. Deze verplichting geldt voor alle bijstandsaanvragers
ongeacht hun werkverleden of duur van dit werkverleden. Wel beschikken
gemeenten over de mogelijkheid tot voorschotverstrekking op verzoek
van belanghebbende wanneer naar het oordeel van het college onevenredig bezwarende omstandigheden daartoe noodzaken. De vier weken
zoekperiode is echter niet van toepassing op personen met een
parttimebaan die naast dit inkomen een aanvulling op hun inkomen
krijgen in de vorm van een bijstandsuitkering. Hier is reeds sprake van de
verstrekking van bijstand en is er geen sprake van een nieuwe aanvraag
die ingediend wordt.
Volgens dit wetsvoorstel mogen gemeenten niet afwijken van de vier
weken zoekperiode, aldus de leden van de CDA-fractie. Nu hebben de
gemeenten reeds de bevoegdheid om deze periode toe te passen. Een
gemeente als Rotterdam laat zien dat dit een goede maatregel kan zijn. De
leden van het CDA vragen echter waarom dit een verplichting moet
worden en waarom de regering werkzoekenden met veel tijdelijk en
parttime werk keer op keer deze zoekperiode wil opleggen. Dit stimuleert
naar mening van de leden van het CDA een werkzoekende niet om zich
actief in te zetten op de flexibele arbeidsmarkt. Waarom wil de regering
deze beleidsvrijheid van gemeenten verbieden en is dit niet in strijd met
de decentralisatie-gedachte zo vragen zij.
De bijstand kent al een zoektijd van vier weken voor uitkeringsaanvragers
die jonger zijn dan 27 jaar, ingevoerd met de wijzigingen van de WWB per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

70

1 januari 2012. Er zijn gemeenten die de zoektijd ook al hanteren voor
uitkeringsaanvragers van 27 jaar en ouder en die daar goede resultaten
mee boeken. De huidige wettelijke bepalingen bieden voor deze zoektijd
echter minder mogelijkheden. Gezien de bereikte resultaten met de
zoektijd, heeft de regering besloten om deze ook in te voeren voor
personen van 27 jaar en ouder.
De regering verwacht dat een ieder zich naar vermogen inspant om aan
het werk te komen en is van mening dat deze maatregel zal bijdragen aan
een snelle arbeidsinschakeling van bijstandsaanvragers. De maatregel
draagt hiermee bij aan het primaire doel van de WWB en is daarmee niet
in strijd met de decentralisatie-gedachte.
De leden van de CDA-fractie leggen de regering de volgende casus voor:
belanghebbende is veroordeeld tot een langdurige gevangenisstraf
vanwege een serie gewelddadige diefstallen. Hij wordt tijdens zijn straf
vervroegd vrijgelaten uit de gevangenis om zijn straf door middel van
elektronische detentie uit te zitten. Het lukt hem niet onmiddellijk om
betaald werk te vinden. Belanghebbende heeft geen middelen meer,
meldt zich voor een uitkering en wordt gevraagd vier weken te zoeken
naar werk, terwijl hij niet kan voorzien in zijn eerste levensbehoeften.
Begrijpen de leden van de CDA-fractie het goed dat belanghebbende de
eerste vier weken veel rekeningen zal krijgen, geen inkomen heeft en dat
dit niet leidt tot ongewenste situaties in de ogen van de regering, zo
vragen zij.
De regering meldt, dat de zoektermijn in enkele specifieke gevallen kan
ingaan vier weken voor het verlaten van de gevangenis, als betrokkene de
mogelijkheid wordt geboden zich dan te melden bij het UWV. Als
betrokkene zich tijdens die vier weken gemotiveerd en aantoonbaar inzet
voor zijn re-integratie, kan hij voldoen aan de verplichtingen die tijdens de
zoektermijn gelden. Als het betrokkene niet is gelukt om werk te vinden
tijdens de zoektermijn, kan betrokkene bij het verlaten van de gevangenis
bijstand aanvragen. Het college beoordeelt of betrokkene zich tijdens de
zoektermijn voldoende heeft ingespannen. Als dit het geval is kan bijstand
worden toegekend. Ook tijdens elektronische detentie kan de zoektermijn
al aanvangen. Ook in die situatie geldt dat als betrokkene zich tijdens die
vier weken gemotiveerd en aantoonbaar inzet voor zijn re-integratie, hij
kan voldoen aan de verplichtingen die tijdens de zoektermijn gelden. Na
de zoektermijn kan betrokkene als hij geen werk heeft gevonden bijstand
aanvragen. Om voor bijstand in aanmerking te komen zal betrokkene
algemeen geaccepteerde arbeid moeten verkrijgen, aanvaarden en
behouden. Het wetsvoorstel voorziet er in dat tijdens de zoektermijn op
verzoek een voorschot kan worden toegekend als mensen in onevenredig
bezwarende individuele omstandigheden verkeren.
De leden van de 50PLUS-fractie verzoeken de regering om een toelichting
waarop de aannames zijn gebaseerd dat vier weken wachttijd voor
aanvragers zal leiden tot het afzien van een bijstandsaanvraag. Zij vragen
voorts hoe de regering de gemeentelijke ervaring beoordeelt dat een
wachttijd (de regering neemt aan dat de leden de vier weken zoektermijn
bedoelen) niet nodig is vanwege de bestaande toereikende middelen om
een startende bijstandsuitkeringsgerechtigde direct te stimuleren naar
werk te zoeken.
De regering vindt het belangrijk dat mensen zich bewust zijn van hun
eigen verantwoordelijkheid voor hun bestaansvoorziening. De regering
wil de eigen verantwoordelijkheid van bijstandsaanvragers benadrukken
en stimuleren. Zij verwacht van iedereen eigen inspanningen en acties om
aan het werk te komen voordat een aanvraag voor een uitkering wordt
gedaan. En daarom verankert zij dit in de wet. Idealiter vindt iedereen
tijdens de zoektermijn werk. Want werk is belangrijk. In de eerste plaats
als bestaansvoorziening voor het individu. Daarnaast is werk belangrijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

71

voor zijn zelfrespect en de sociale betrokkenheid. De regering realiseert
zich dat niet iedereen erin zal slagen om tijdens de vier weken zoektermijn
zelf werk te vinden. Het wetsvoorstel voorziet er in dat tijdens de
zoektermijn op verzoek een voorschot worden toegekend als mensen in
onevenredig bezwarende individuele omstandigheden verkeren.
Mensen die er niet in zijn geslaagd om tijdens de vier weken werk te
vinden, kunnen bijstand aanvragen. De bijstand kan met terugwerkende
kracht vanaf de dag van melding worden toegekend. Verder voorziet het
wetsvoorstel in de mogelijkheid om tijdens de vier werken zoektermijn
een voorschot te verstrekken ingeval van onevenredig bezwarende
individuele omstandigheden. Om voor bijstand in aanmerking te komen
zullen betrokkenen zich moeten inspannen om algemeen geaccepteerde
arbeid te verkrijgen, aanvaarden en behouden. Colleges kunnen betrokkenen hierbij ondersteunen. De regering verwacht dat de colleges
betrokkenen hiertoe zullen stimuleren.
7.5 Sanctionering
Over de sanctionering hebben de leden van de VVD-fractie de volgende
vragen.
In antwoord op een vraag van de VVD-fractie wat de maximale duur van
het volledig korten is, deelt de regering meer dat dit bij de geüniformeerde verplichtingen drie maanden is.
De leden van de VVD-fractie vragen wat er gebeurt er als een bijstandsgerechtigde meerdere overtredingen begaat. Bijvoorbeeld het meermalen
vertonen van geweld (ook na een eventuele korting). In situaties waarbij
een belanghebbende zich meerdere malen ernstig misdraagt ten opzichte
van ambtenaren, is het aan de gemeente om gelet op de individuele
omstandigheden van het geval te beoordelen welke maatregel passend is.
Hoe verhoudt zich het rekening houden met de bijzondere omstandigheden tot het korten van de bijstand, zo vragen de leden van de
VVD-fractie.
Ook bij het korten geldt, gelet op de bijzondere omstandigheden van
belanghebbende en indien dringende omstandigheden daartoe
noodzaken, het treffen van maatregelen moet afstemmen op de omstandigheden van de belanghebbende en diens mogelijkheden om middelen
te verwerven.
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering kan waarborgen dat
het volledig korten van de bijstand geen dode letter is. Ook vragen deze
leden of de regering enkele van de dringende redenen of bijzondere
omstandigheden kan noemen. Voorts hebben zij een vraag over
gemeenten die (in afwijking van de wet) weigeren om een sanctie op te
leggen. Bijvoorbeeld bij het niet opleggen van een tegenprestatie. Welke
maatregelen kan de regering aan deze gemeenten opleggen. Is het korten
van het gemeentefonds een optie, zo willen zij weten. De leden van de
PvdA-fractie vragen in hoeverre gemeenten rekening kunnen houden met
schrijnende gevallen (bv. schuldenproblematiek, kinderen) en afzien van
de geüniformeerde maatregel van drie maanden geen uitkering.
De uitvoering van de WWB is gedecentraliseerd aan gemeenten die
binnen de kaders van de WWB beleidsvrijheid hebben bij de uitvoering
van die wet. De regering gaat er hierbij vanzelfsprekend vanuit dat de
colleges uitvoeren hetgeen met dit wetsvoorstel wordt beoogd, zodat het
volledig korten van de bijstand geen dode letter zal zijn. Het voorliggende
wetsvoorstel draagt het college op om een op te leggen maatregel of een
opgelegde maatregel af te stemmen indien, gelet op bijzondere omstandigheden, dringende redenen daartoe noodzaken. De bijzondere omstandigheden die tot dringende redenen leiden, kunnen gelegen zijn in
maatschappelijk belang (marginalisering van mensen, vergroting
schuldenproblematiek, huisuitzettingen), de zorgplicht van de overheid in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

72

relatie tot individuele omstandigheden en kinderen in het gezin. Daarnaast
geldt uiteraard dat het college de bijstand moet afstemmen op de
omstandigheden, mogelijkheden en middelen van het gezin. Een juiste en
rechtmatige uitvoering van de wet en lokale verordeningen is primair een
aangelegenheid tussen het uitvoerende college en de kaderstellende en
controlerende raad. Indien sprake is van meer dan een incident kan een
onjuiste wetsuitvoering blijken uit de jaarrekeningcontrole door de
accountant, op basis waarvan de raad het college ter verantwoording kan
roepen. In beginsel zal de Minister van SZW hierbij niet interveniërend
optreden. Alleen indien sprake is van een ernstige tekortkoming als
bedoeld in artikel 76 van de WWB kan de Minister de betreffende
gemeente een aanwijzing geven, die uiteindelijk kan leiden tot een
opschorting van de betaling van het WWB-budget een korting op het
WWB-budget. In de mogelijkheid van een korting op het gemeentefonds
voorziet de wet niet.
De leden van de PvdA-fractie vragen welke ruimte de gemeenten hebben
voor maatwerk.
Gemeenten hebben en houden diverse mogelijkheden om maatwerk te
leveren, waarbij steeds rekening moet worden gehouden met de
individuele situatie van de uitkeringsgerechtigde. Deze ruimte wordt
uitvoerig besproken in paragraaf 7.4.3 van het algemeen deel van de
memorie van toelichting, waarnaar de regering kortheidshalve verwijst.
Op de vraag van de PvdA- fractie in hoeverre de regering bereid is te
kijken naar de mogelijkheid van een proportioneel recidive model, deelt
de regering het volgende mee. Waar het gaat om de nakoming van de
arbeidsverplichtingen in het algemeen (voorgestelde artikel 18, tweede
lid, van de WWB) dient de gemeente zelf een maatregelenbeleid vast te
stellen bij verordening (artikel 9 van de WWB). Dat zou ingericht kunnen
worden op een wijze zoals voorgesteld door de PvdA-fractie (bijvoorbeeld
model gemeente Den Haag). Dit betreft een verantwoordelijkheid van de
gemeenten. De regering treedt daar verder niet in. Dit geldt niet bij de
niet-nakoming van de in het voorgestelde vierde lid opgenomen specifieke verplichtingen. De niet-nakoming van deze verplichtingen leidt er toe
dat betrokkene verwijtbaar onnodig bijstand ontvangt. Dat spoort niet met
het uitgangspunt van de WWB dat betrokkene er alles aan moet doen om
werk te vinden en uit de bijstand te komen. In de optiek van de regering
rechtvaardigt een dergelijke vorm van niet-nakoming van de arbeidsverplichtingen een maatregel van 100% korting gedurende drie maanden. En
dat steeds bij elke nieuwe overtreding. Deze aanscherping heeft tot doel
om te voorkomen dat publieke middelen worden besteed aan personen
die niet al het mogelijke hebben gedaan om uit de uitkeringssituatie te
blijven of te komen. Uitgangspunt bij de geharmoniseerde maatregel is
dat deze effectief en handhaafbaar is. Als de maatregel is opgelegd, kan
betrokkene ervoor zorgen dat die beëindigd wordt door met zijn houding
en gedragingen ondubbelzinnig te laten blijken dat hij de verplichtingen
van artikel 18, vierde lid, weer nakomt. De inkeerregeling van het
voorgestelde zevende lid voorziet daar in. Op grond van voorgaande
overwegingen ziet de regering dan ook geen aanleiding voor een
«proportioneel recidive model».
In antwoord op de vraag van de leden van de PvdA- fractie of het college
van het opleggen van een maatregel kan afzien in geval sprake is van
verminderde verwijtbaarheid, deelt de regering het volgende mee. De
regering ziet geen aanleiding om rekening te houden met een verminderde verwijtbaarheid. Ook het huidige artikel 18 van de WWB kent deze
mogelijkheid niet. Iets is verwijtbaar en dus een reden voor een
maatregel, of het is niet verwijtbaar en dan is er geen reden voor een
maatregel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

73

De leden van de PvdA vragen of de regering kan aangeven welke
documenten de aanvrager van een uitkering moet overleggen om te
bewijzen dat hij voldoende inspanningen heeft gepleegd om werk of
scholing te vinden om in aanmerking te komen voor een uitkering op
grond van de WWB. Het is aan het college om te beoordelen of
betrokkene voldoende inspanningen heeft gepleegd om werk of scholing
te vinden om na de vier weken zoekperiode in aanmerking te komen voor
een uitkering op de grond van de WWB.
De leden van de SP-fractie constateren dat de regering voorstelt om
vergaande maatregelen op te leggen aan bijstandsgerechtigden die naar
oordeel van de regering niet voldoen aan de plichten van een bijstandsuitkering. Zo wil de regering de uitkering voor drie maanden kunnen
intrekken. De leden van de SP-fractie vragen een dergelijke maatregel niet
juist contraproductief werkt. De maatregel is niet gericht op de persoon
van de normovertreder, maar op opheffing van de met het recht op
uitkering strijdige situatie en het in overeenstemming brengen van deze
situatie met de geldende norm. De bijstandsgerechtigde heeft het dan ook
zelf in de hand of hij al dan niet een maatregel krijgt opgelegd. Negatieve
consequenties heeft dit onderdeel van het wetsvoorstel alleen voor
iemand die zijn verplichtingen niet nakomt en daarin volhardt.
Op de vraag van de leden van de SP-fractie hoe de maatregel van
verlaging met 100% gedurende drie maanden zich verhoudt tot de
Grondwet, waarin is opgenomen dat elke Nederlander recht heeft op het
geldende bestaansminimum, kan het volgende worden geantwoord.
Artikel 20, derde lid, van de Grondwet bepaalt dat Nederlanders hier te
lande, die niet in het bestaan kunnen voorzien, recht hebben op een bij de
wet te regelen bijstand van overheidswege. Dit artikel verzet zich niet
tegen het stellen van voorwaarden aan het kunnen krijgen en houden van
bijstand, waaronder de mogelijkheid tot het niet verstrekken cq. verlagen
van de bijstand indien niet wordt voldaan aan de gestelde verplichtingen,
mits dit bij wet wordt geregeld, in casu de artikelen 9, 18 en 55 van de
WWB.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering kan toelichten hoe de
maatregel van intrekking van de uitkering voor drie maanden zich
verhoudt tot het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Klopt
het dat het voorliggende voorstel in strijd is met de zorgplicht zoals
opgenomen in nationale of internationale verdragen of wetten (artikel 20,
derde lid van de Grondwet, artikel 13 van het Europees Sociaal Handvest
en artikelen 30 en 31 van het Herziene Europees Sociaal Handvest) zo
vragen deze leden. Voorts vragen zij of de regering kan toelichten of op
grond van internationale verdragen er drie maanden geen uitkering kan
worden verstrekt. De leden van de CDA-fractie delen mee dat uit jurisprudentie reeds blijkt dat een standaardmaatregel van 100% gedurende 3
maanden bij het voor de eerste keer niet meewerken aan een
re-integratietraject niet redelijk is en niet voldoet aan het uitgangspunt
van de WWB als inkomenswaarborg en ook niet aan het uitgangspunt dat
een maatregel is bedoeld als prikkel om aan de bijstandsverlening
verbonden verplichtingen na te komen (CRvB 11-01-2011 nrs. 09/265 WWB
e.a.) Deze jurisprudentie gaat weliswaar niet meer op na de wetswijziging,
maar duidt er wel op dat een dergelijke sanctie bij schending van de
arbeidsverplichtingen niet proportioneel is. Bovendien wordt er in het
wetsvoorstel geen onderscheid gemaakt tussen lichte en zware overtredingen. De leden van de CDA-fractie pleiten er met klem voor om
gemeenten de bevoegdheid te geven dit onderscheid wel te kunnen
maken, zodat zij beleidsruimte krijgen bij de mate van sanctioneren en
rekening kunnen houden met de mate van verwijtbaarheid en proportionaliteit. Nu kan uitsluitend in geval van bijzondere omstandigheden,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

74

indien dringende redenen daartoe noodzaken, de maatregel worden
afgestemd op de mogelijkheden en omstandigheden van een bijstandsgerechtigde. Een dergelijke situatie zal zich in de praktijk echter niet snel
voordoen, zo is de verwachting van de leden van de CDA-fractie. Zij
vragen om een reactie van de regering op dit pleidooi. Voorts vragen deze
leden de regering of gezinsleden nog wel voldoende worden beschermd
in het licht van het ILO-verdrag, in die zin dat gezinnen niet in behoeftige
omstandigheden mogen geraken.
In antwoord op deze vragen van de leden van de SP-fractie en de
CDA-fractie deelt de regering het volgende mee. Naast artikel 6 van het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), waarop de
regering is ingegaan in paragraaf 3 van het nader rapport is van belang
artikel 1 van het Eerste Protocol behorend bij het EVRM. Dit artikel houdt
in, dat elke inbreuk door de Staat op het ongestoorde genot van
eigendom van een natuurlijk of rechtspersoon in overeenstemming met
het nationale recht moet zijn. In dit artikel ligt besloten dat de inbreuk een
legitiem doel in het algemeen belang dient na te streven. Dit artikel brengt
verder mee dat een inbreuk op het recht op ongestoord genot van
eigendom alleen is toegestaan als er een redelijke mate van evenredigheid bestaat tussen de gebruikte middelen en het doel dat ermee
wordt nagestreefd. Dit vereist een redelijke verhouding («fair balance»)
tussen voormeld algemeen belang en de bescherming van individuele
rechten. Van een dergelijke redelijke verhouding is geen sprake als de
belanghebbende wordt getroffen door een individuele en buitensporige
last («individual and excessive burden»). Waar het gaat om de beoordeling van wat in het algemeen belang is en de keus van de middelen om
dit belang te dienen, komt de wetgever overigens een ruime beoordelingsvrijheid toe, aldus de Centrale Raad van Beroep (CRvB).
De CRvB heeft meermalen overwogen dat bij beëindiging en verlaging
van algemene bijstand het eigendomsrecht als gewaarborgd in evengenoemd artikel 1 in het geding is, zodat die beëindiging of verlaging
daaraan kan worden getoetst. De CRvB oordeelt echter ook dat bij de
bijstand, in het bijzonder door het bestaande artikel 18, een toereikende
grondslag is voor de aantasting van het eigendomsrecht («principle of
lawfullnes»)en dat met die inbreuk een legitieme doelstelling van
algemeen belang wordt gediend («principle of legitimate aim»). Voorts
oordeelt de CRvB dat sprake is van een redelijke proportionaliteit tussen
het doel en de middelen om dat doel te bereiken en aldus een evenwicht
te bewerkstelligen tussen de bescherming van individuele rechten en het
algemeen belang («principle of fair balance»). De maatstaf die de CRvB
daarbij hanteert is «dat geen sprake is van bijzondere omstandigheden die
meebrengen dat de tijdelijke verlaging van de bijstand tot nihil, vanwege
de relatief korte duur en als reactie op een ernstig verwijtbare gedraging
van belanghebbende, een buitensporige last oplevert».
Vertaald naar het onderhavige wetsvoorstel en de daarin voorziene
aanpassing van artikel 18 levert dit volgens de regering het volgende
beeld op.
Ook het bestaande artikel 18 verplicht het college in voorkomend geval
een maatregel op te leggen, maar geeft discretionaire ruimte wat betreft
de hoogte en duur van de maatregel (nader in te vullen via een verordening van de gemeenteraad). In de voorgestelde opzet is bij overtreding
van de in artikel 18, vierde lid, op te nemen specifieke verplichtingen het
uitgangspunt als regel steeds een weigering gedurende drie maanden.
Dat wil zeggen, er is ook in de nieuwe opzet steeds sprake van een
tijdelijke maatregel, en op verzoek van belanghebbende kan de duur van
de verlaging van de uitkering, onder voorwaarden, worden bekort. In die
zin ziet de regering geen principieel verschil met de jurisprudentie van de
CRvB, waar het ging om een weigering gedurende een maand.
De regering geeft zich zeker rekenschap van het feit dat één van de
kernfuncties van de bijstand is om een bijstandsbehoevende een,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

75

internationaalrechtelijk geborgde, inkomenswaarborg te bieden. Bij de in
het voorgestelde vierde lid opgenomen specifieke verplichtingen gaat het
naar de mening van de regering echter om verplichtingen bij de
niet-nakoming waarvan in zijn visie sprake is van een zodanig ernstig
verzuim dat als regel steeds direct de maatregel van nihilstelling
gedurende drie maanden gerechtvaardigd is. Verwijtbare niet-nakoming
van de concreet omschreven, specifieke verplichtingen, alle samenhangend met een van de centrale uitgangspunten van de bijstand,
namelijk primair de eigen verantwoordelijkheid van de burger om al
datgene te doen wat nodig is om in het eigen bestaan te voorzien, leidt er
steeds toe dat nodeloos een beroep wordt gedaan op een uitkering en
daarmee op de publieke middelen. Dit zo zijnde acht de regering een
maatregel in de vorm van een nihilstelling gedurende drie maanden hier
gerechtvaardigd. Het belang van de overheid om met een dergelijke
maatregel te kunnen reageren ter opheffing van een ernstig met het recht
op bijstand strijdige situatie en het in overeenstemming brengen van deze
situatie met de geldende norm, heeft naar het oordeel van de regering
zwaarder te wegen dan de inkomenswaarborgfunctie van de bijstand.
Dit laat echter onverlet dat de regering, gezien de hierboven aangeduide
kernfuncties van de bijstand en het systeem van rechten en plichten, van
mening is dat op het uitgangspunt van als regel steeds nihilstelling
gedurende drie maanden een zekere, duidelijk afgebakende nuancering
mogelijk moet zijn. Deze nuancering wordt neergelegd in artikel 18, vijfde
tot en met zevende lid. Deze nuancering zorgt er naar het oordeel van de
regering voor dat er sprake is van een proportionele maatregel.
In relatie tot de zorgplicht die de leden van de SP-fractie en de CDA-fractie
noemen, merkt de regering op dat in het wetsvoorstel wel rekening wordt
gehouden met de in beginsel voor de overheid bestaande, mede uit het
internationale recht voortvloeiende, zorgplicht voor ingezetenen (en met
name minderjarige gezinsleden). Artikel 18, zesde lid, van de WWB
(nieuw) voorziet in de mogelijkheid om geheel of gedeeltelijk af te zien
van de maatregel indien dringende redenen, gelet op de bijzondere
omstandigheden van de belanghebbende en diens mogelijkheden om
middelen te verwerven, verlening van bijstand onvermijdelijk maken.
Dit schept voor het college ruimte om ondersteuning in enige vorm te
bieden en daarmee te voldoen aan de op de overheid rustende zorgplicht.
Voor de belanghebbende betekent dit dat hij niet om toepassing hiervan
hoeft te verzoeken. De bijzondere omstandigheden die tot dringende
redenen leiden, kunnen gelegen zijn in maatschappelijk belang (marginalisering van mensen, vergroting schuldenproblematiek, huisuitzettingen),
de vorenbedoelde zorgplicht van de overheid in relatie tot individuele
omstandigheden en kinderen in het gezin.
Gelet op het bovenstaande is de regering van mening dat de voorgestelde
opzet – als regel steeds een verlaging van de bijstand met 100%
gedurende drie maanden in combinatie met de daarop aan te brengen,
hierboven uiteengezette nuanceringen – spoort met het internationale
recht en ook aansluit bij de jurisprudentie van de CRvB ter zake.
De leden van de D66-fractie hebben geconstateerd dat de regering het
wetsvoorstel na ommekomst van advisering van de Raad van State heeft
aangepast. Deze leden vragen of de regering over het gewijzigde voorstel
advies heeft ingewonnen bij de Raad van State of bij de landsadvocaat en
wat het oordeel over het gewijzigde voorstel is. Deze leden vragen hier in
het bijzonder naar, omdat de Raad van State verwijst naar internationaal
geldende verdragen. In de laatste jaren is voorgekomen dat wijzigingen
van socialezekerheidsregelingen bij nader inzien ongedaan gemaakt
moesten worden, omdat deze strijdig bleken met internationaal recht. De
leden van de D66-fractie willen dit liever voorkomen.
De regering heeft geen nader advies ingewonnen bij de Raad van State
over het gewijzigde voorstel van wet. Dit is staatsrechtelijk niet gebrui-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

76

kelijk. In het nader rapport wordt aangegeven hoe wordt omgegaan met
een advies en tot welke wijziging van het oorspronkelijke wetsvoorstel dit
leidt. Zoals ook in het nader rapport is aangegeven heeft de regering het
oorspronkelijke wetsvoorstel aangepast rekening houdend met het advies
van de Raad van State en de daarin vervatte aanbevelingen. De regering
is dan ook van mening, zoals zij hierboven uitvoerig uiteenzet in antwoord
op vragen van de SP- en CDA-fractie, dat het wetsvoorstel voldoet aan het
internationale recht. Om dezelfde reden heeft de regering ook de
landsadvocaat niet ingeschakeld.
De leden van de SP-fractie vragen de regering aan te geven welke
vergaande consequenties het niet verstrekken van een uitkering kan
hebben voor de betreffende persoon danwel zijn gezin. Voorts vragen
deze leden welke gevolgen het niet verstrekken van de uitkering voor drie
maanden heeft voor de instroom bij armoederegelingen, voedselbank,
schuldhulpverlening, et cetera.
Het uitgangspunt van de regering is dat bijstandsgerechtigden de eigen
mogelijkheden benutten en gebruik maken van de kansen die de bijstand
biedt. Met het onderhavige wetsvoorstel beoogt de regering dat de
bijstand nog meer mensen aanspoort om mee te doen en de polisvoorwaarden van de bijstand daarop aan te laten sluiten. De regering wijst er
op dat aan het niet verstrekken van de uitkering alleen aan de orde is als
de bijstandsgerechtigde zich niet aan de regels houdt. Juist om het niet
verstrekken van uitkering en de mogelijke vergaande consequenties
daarvan te voorkomen, is het van belang dat de bijstandsgerechtigde de
regels kent en zich eraan houdt. Hierdoor nemen de mogelijkheden op
werk en inkomensverbetering toe. Doet hij dat laatste niet, heeft dat
vergaande consequenties. Hij maakt dan verwijtbaar onnodig gebruik van
de bijstand en maakt geen gebruik van de mogelijkheden voor hem, en in
voorkomend geval zijn gezin, om door werkaanvaarding tot inkomensverbetering te komen en risico’s voor de instroom bij armoederegelingen,
voedselbank, schuldhulpverlening, et cetera, te voorkomen. Ook maakt hij
geen gebruik van de inkeerregeling, waardoor hij met zijn gedrag de
maatregel kan beïnvloeden én nieuwe kansen op uitstroom kan creëren.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de regering op advies van de
Raad van State afziet van de beoogde weigering van uitkering en
hervatting van de uitkering op verzoek. In het wetsvoorstel wordt de
weigering vervangen door een op nul stelling van de bijstand via een
100% verlaging. Wat is het verschil, zo vragen deze leden. Daar de
regering beoogt dat de maatregel een reparatoir karakter heeft, is de
inkeerbepaling (het voorgestelde artikel 18, achtste lid) aangepast. Deze
aanpassing houdt in dat de voorwaarde komt te vervallen dat van de
periode van drie maanden ten minste één maand moet zijn verstreken.
Concreet betekent dit dat de maatregel een einde neemt en de belanghebbende weer algemene bijstand gaat ontvangen als deze daarom verzocht
heeft en uit diens houding en gedraging ondubbelzinnig is gebleken dat
hij de verplichtingen uit het voorgestelde artikel 18, vierde lid (zijnde de
geüniformeerde verplichtingen) nakomt. Op deze wijze wordt belanghebbende de kans geboden tot herstel van de onrechtmatige situatie. Voorts
heeft het advies van de Raad van State de regering doen besluiten om af
te zien van de beoogde weigering van uitkering en hervatting van de
uitkering op verzoek. De regering volgt daarin de Afdeling waar die
aangeeft dat het bij die weigering namelijk gaat om een volledige
uitsluiting van het recht op uitkering, hetgeen verder gaat dan het behoud
van het recht met een eventuele korting of zelfs de nihilstelling in de
meest ernstige gevallen. In verband hiermee heeft de regering besloten
de weigering te vervangen door een op nul stelling van de bijstand via
een 100% verlaging. De maatregel krijgt met het vorenstaande een
karakter dat past bij de bijstandsuitkering als vangnet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

77

De leden van de CDA-fractie geven aan dat de uitkering 3 maanden stop
zetten stevig klinkt vanuit handhavingsperspectief. Maar, zo vragen deze
leden, hoe voorkom je dat bijvoorbeeld mensen met een psychische
aandoening steeds verder in de problemen belanden. Het wetsvoorstel
voorziet in een bepaling op grond waarvan het college de maatregel kan
afstemmen op de omstandigheden van de belanghebbende en diens
mogelijkheden om middelen te verwerven indien, gelet op bijzondere
omstandigheden, dringende redenen daartoe noodzaken.
De leden van de D66-fractie constateren dat een groot deel van de
bijstandsgerechtigden geen drang en dwang ervaart van de gemeente om
aan de slag te gaan. De regering wijst hier ook op in de Memorie van
Toelichting. De leden van de D66-fractie vragen op welke manier dit
wetsvoorstel dit zal verhelpen. Gemeenten zullen de verplichtingen
immers wel moeten gaan toepassen. Wat zijn de consequenties als een
gemeente dat niet doet en hoe wordt dit getoetst, zo vragen zij. De
regering merkt op dat gemeenten zelf aangeven van mening te zijn dat
een meer eenduidige aanpak met betrekking tot het naleven van verplichtingen bevorderd moet worden. Net als bij een eerdere vraag van de
leden van de D66-fractie benadrukt de regering ook in dit verband de in de
WWB beoogde regiorol voor de gemeenteraad. Bij de invoering van de
WWB is over die rol het volgende gezegd. «Ten opzichte van de huidige
situatie maakt het rijkstoezicht een terugtredende beweging. Tegelijkertijd
wordt de controlerende rol van de gemeenteraad belangrijker. De
gemeenteraad zal immers niet alleen beoordelen of het college zich bij de
uitvoering van de wet gehouden hebben aan de centrale regelgeving,
maar ook of het college op juiste wijze uitvoering heeft gegeven aan de
financiële- en beleidskaders die uit de wet voortvloeien dan wel geheel
autonoom zijn gesteld alsmede de doelmatigheid en doeltreffendheid van
de lokale uitvoering.»10 Onvoldoende invulling van deze rol door
gemeenteraden gaat ten koste van de controlerende taak die voor een
goede werking van de WWB noodzakelijk is. Ook dit punt draagt naar het
oordeel van de regering bij aan een draagkrachtige motivering voor de
uniformering. Gemeenten hebben daarnaast een aanzienlijk financieel
belang bij het reduceren van bijstandsafhankelijkheid en een duidelijk
gemeentelijk beleid, niet alleen aan de poort van de bijstand, maar ook
om het zittend bestand te activeren.
De leden van de D66-fractie constateren dat een gemeente, indien een
bijstandsgerechtigde niet voldoet aan één van de in de wet genoemde
verplichtingen, de bijstand voor drie maanden 100% moet inhouden. Deze
leden vragen waarom gemeenten hier geen maatwerk kunnen toepassen.
Waarom wil de regering gemeenten bijvoorbeeld niet de mogelijkheid
bieden om opschorting toe te passen, of om de uitkering met een kleiner
percentage of voor een kortere periode te verlagen, zo vragen zij. De
uitkering met een kleiner percentage of voor een kortere periode verlagen,
doet geen recht aan de ernst van de niet nagekomen verplichting. Het
gaat hier immers om het niet nakomen van verplichtingen waardoor een
verwijtbaar onnodig beroep wordt gedaan op bijstand. Dit is zodanig in
strijd met letter en geest van de WWB, dat er sprake is van een absoluut
ongewenste situatie, ongeacht in welke gemeente die zich voordoet. Bij
het afstemmen van de bijbehorende maatregel behoort, in overeenstemming met letter en geest van de WWB, maatwerk op basis van
gemeentelijk beleid dat recht doet aan de individuele situatie. Naar het
oordeel van de regering doet het wetsvoorstel zowel recht aan de
vorenbedoelde ernst als aan vorenbedoeld maatwerk.

10

Kamerstukken II 2002/03, 28 870, nr. 3, p. 84

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

78

De leden van de D66-fractie zien, evenals de regering, de bijstand als een
bodemvoorziening. Bedoeld voor mensen zonder werk en zonder
vermogen. Deze leden vragen de regering toe te lichten hoe zij verwacht
dat iemand zonder werk en zonder vermogen een periode van drie
maanden zonder uitkering kan overbruggen. De geharmoniseerde
maatregel is van reparatoire aard. De maatregel is niet gericht op de
persoon van de normovertreder, maar – zoals hiervoor vaker aangegeven
– op opheffing van de met het recht op uitkering strijdige situatie en het in
overeenstemming brengen van deze situatie met de geldende norm. De
bijstandsgerechtigde heeft zelf in de hand of hij al dan niet een maatregel
krijgt opgelegd. Negatieve consequenties heeft dit deel van het
wetsvoorstel alleen voor iemand die zijn verplichtingen niet nakomt en
daarin volhardt. Het is aan het college om te beoordelen of het niet
nakomen van een geüniformeerde verplichting verwijtbaar is. Het
wetsvoorstel voorziet erin dat er geen maatregel volgt indien elke vorm
van verwijtbaarheid ontbreekt (conform het huidige artikel 18, tweede lid).
Het belang van gemeentelijke beleidsruimte, in combinatie met het door
de regering beoogde reparatoire karakter van de met de geharmoniseerde
verplichtingen samenhangende maatregel, heeft de regering doen
besluiten om een inkeerbepaling in het wetsvoorstel op te nemen. Deze
bepaling houdt in dat het college een voor de duur van drie maanden
opgelegde verlaging met 100%, op verzoek van belanghebbende, kan
herzien zodra uit de houding en gedragingen van belanghebbende
ondubbelzinnig is gebleken dat hij de op hem rustende geüniformeerde
verplichtingen nakomt.
Ook vragen de leden van de D66-fractie hoe snel gemeenten moeten
overgaan tot het inhouden van de uitkering. Als een uitkeringsgerechtigde
bijvoorbeeld vergeet om zich tijdig in te schrijven bij het uitzendbureau, of
een keer onverzorgd op een sollicitatiegesprek verschijnt: is de gemeente
dan verplicht om direct de bijstandsuitkering voor drie maanden in te
houden, of heeft de gemeente de ruimte om in zo’n geval eerst een
gesprek aan te gaan met de uitkeringsgerechtigde, zo vragen zij.
De leden van de SGP-fractie vragen of de veronderstelling terecht is dat
ook ten aanzien van de geüniformeerde verplichtingen in ieder individueel
geval een inschatting en afweging van de relevante omstandigheden door
de gemeente nodig is alvorens te komen tot een sanctie, zodat bijvoorbeeld het niet ingeschreven staan bij een uitzendbureau niet per definitie
en per direct tot verlaging van de uitkering zal leiden.
Zoals aangegeven op een eerdere vraag van de leden van D66, betreft het
hier een belastend besluit in de zin van de Algemene wet bestuursrecht.
Dit betekent dat betrokkene altijd eerst gehoord dient te worden alvorens
het besluit wordt genomen. Vervolgens is het aan de gemeente om te
beoordelen of het vergeten om zich tijdig in te schrijven bij het uitzendbureau, of een keer onverzorgd op een sollicitatiegesprek verschijnen,
verwijtbaar is. Dit is bepalend voor het antwoord op de vraag of er al dan
niet een geharmoniseerde maatregel moet volgen.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering de verwachting deelt
dat de besparing vanwege de diverse arbeidsverplichtingen ook kan
worden gerealiseerd wanneer gemeenten verplichtingen kunnen
opleggen in plaats van daartoe verplicht te worden. En zo niet of de
regering kan toelichten waarom de prikkelwerking in de financieringssystematiek dit effect niet zal hebben.
De regering is van mening dat de prikkelwerking alleen onvoldoende is
om de beoogde besparing te halen. De prikkelwerking bestaat op dit
moment al in de WWB en ook nu beschikken gemeenten over een
maximale ruimte om maatregelen te treffen als een uitkeringsgerechtigde
de aan de uitkering verbonden verplichtingen niet nakomt. Toch blijkt uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

79

onderzoek van de Inspectie SZW 11 dat op bestuurlijk niveau nauwelijks
expliciete sturing wordt gegeven aan de uitvoering van het gemeentelijke
maatregelenbeleid. Klantmanagers hebben een grote beoordelingsvrijheid; zij leggen naar eigen inzicht wel of geen maatregel op. Daarnaast
constateert de inspectie SZW12 in een ander onderzoek dat gemeenten
onvoldoende dwang en drang uitoefenen om mensen met een uitkering
aan te zetten om actief op zoek te gaan naar werk. Daarom acht de
regering het noodzakelijk voor het realiseren van de besparing om te
komen tot uniformering van de diverse arbeidsverplichtingen en de
bijhorende maatregelen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat de regering hecht aan het
reparatoire karakter van de maatregel om de bijstandsuitkering bij
wangedrag te verlagen. Het is volgens de regering echter aan het college
om te beoordelen welke maatregel wordt opgelegd indien de verplichting
tot het zich onthouden van zeer ernstige gedragingen niet is nagekomen.
Deze leden vragen in hoeverre de regering het wenselijk acht dat tussen
gemeenten geen uniformiteit hoeft te bestaan met betrekking tot de vraag
of een bestuursrechtelijke dan wel een strafrechtelijke aanpak wordt
gekozen. Eveneens vragen zij of gemeenten binnen de voorgestelde
regeling verhinderd zijn na een strafrechtelijke veroordeling een verlaging
van de uitkering door te voeren, dan wel dat die mogelijkheid in specifieke
gevallen wel bestaat. Uit de vraagstelling leidt de regering af dat deze
leden ervan uit gaan dat bij wangedrag bestuursrechtelijke en strafrechtelijke aanpak elkaar uitsluiten. Een dergelijke uitsluiting is echter niet
hetgeen de regering beoogt. Daarom is het wetsvoorstel zo vorm
gegeven, dat bestuursrechtelijke en strafrechtelijke aanpak gelijktijdig
mogelijk zijn. Een strafrechtelijke veroordeling verhindert dus niet dat de
gemeente een verlaging van de uitkering doorvoert.
De leden van de 50PLUS-fractie stellen dat de drie maanden strafkorting
tot grote problemen kan leiden. Drie maanden geen huur betalen betekent
bijvoorbeeld al een rechtsgeldige grond voor de kantonrechter om een
door de verhuurder gevorderde ontruiming toe te wijzen. Hoe beoordeelt
de regering dit en kan u dit toelichten, zo willen deze leden weten. Met
name de rechten van kinderen kunnen hierdoor in het gedrang raken zo
stellen zij. Kinderen worden de dupe indien de ouders de procedures niet
in acht nemen. Zijn er geen minder ingrijpende maatregelen denkbaar die
ook effectief kunnen zijn? In hoeverre voldoet de 3 maanden regeling
100% korting aan het proportionaliteitsbeginsel zo vragen deze leden. Het
gedurende 3 maanden verlagen van de uitkering met 100% kan vergaande
consequenties hebben voor de belanghebbende en zijn gezin. Om deze
reden moet de maatregel door het college worden afgestemd op de
omstandigheden van de belanghebbende en diens mogelijkheden om
middelen te verwerven, indien, gelet op bijzondere omstandigheden,
dringende redenen daartoe noodzaken. Het is aan het college om daar –
met name als er kinderen bij zijn betrokken – invulling aan te geven.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen waarom gemeenten bij de
sanctie van drie maanden uitsluiting van de uitkering geen beleidsvrijheid
krijgen om rekening te houden met de zwaarte van de overtreding en of er
sprake van recidive is. Op basis van welke gronden vindt het kabinet een
sanctie van drie maanden uitsluiting van de uitkering in alle situaties
proportioneel, zo vragen deze leden. En hoe wordt voorkomen dat de
positie van kinderen in het geding komt als ouders de drie maanden
uitsluiting van de uitkering als sanctie krijgen opgelegd. In een eerder
antwoord op een vraag van de leden van de CDA-fractie (in de inleiding
11
12

«Het naleven van verplichtingen», oktober 2011, Kamerstukken II 2011/12, 33 000 XV, nr. 66
«Iedereen aan de slag», december 2011, Kamerstukken II, 2011/12 33 000 XV, nr. 66

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

80

van dit verslag) heeft de regering aangegeven welke beleidsvrijheid de
gemeente heeft. Gelet op die beleidsvrijheid is het aan het college om op
individueel niveau te bepalen in welke mate de te treffen maatregel moet
worden afgestemd op de omstandigheden van de belanghebbende en
diens mogelijkheden om middelen te verwerven. De regering vindt een
verlaging met 100% gedurende drie maanden proportioneel indien een
verwijtbaar onnodig beroep op de bijstand wordt gedaan, zoals bij de
geharmoniseerde verplichtingen het geval is.
8. Overgangsrecht
De leden van de CDA-fractie vragen waarom het wetsvoorstel geen
overgangsrecht bevat ten aanzien van de sanctionering van de geüniformeerde maatregelen. Waarom is hier niet in voorzien? De regering streeft
met de verbetering van de naleving een meerledig doel na: het bevorderen van de uitstroom uit de uitkering, het tegengaan van onnodig
gebruik van uitkeringen alsmede het opheffing van de met het recht op
uitkering strijdige situaties en het in overeenstemming brengen van deze
situaties met de geldende normering. Daartoe treden de geharmoniseerde
verplichtingen en bijgehorende maatregelen direct en onverkort per 1 juli
2014 in werking. Het is dus zaak voor gemeentes om lopende overtredingszaken voortvarend, voor de inwerkingtreding van het wetsvoorstel,
af te handelen.
De leden van de D66-fractie constateren dat het overgangsrecht ten
aanzien van de kostendelersnorm niet voor alle regelingen gelijk is en
vragen waarom de regering ervoor heeft gekozen om voor de andere
regelingen dan de WWB een langere overgangstermijn te hanteren en of
er regelgeving of jurisprudentie is die het onmogelijk maakt om voor de
andere regelingen dezelfde overgangstermijn als voor de WWB te
hanteren.
De constatering van de leden van de D66-fractie dat het overgangsrecht
met betrekking tot de kostendelersnorm in de WWB en het overgangsrecht met betrekking tot de uitkeringsnormering bij samenwonen in de
AOW en de overige minimumregelingen Anw, IOAW, IOAZ en TW niet
gelijk is, is juist. In hoofdstuk 8 van het algemeen deel van de memorie
van toelichting is door de regering aangegeven waarom er voor is
gekozen voor de wijziging van de AOW en de overige minimumregelingen
een ander overgangsrecht te treffen dan voor de wijziging van de WWB.
Kortweg is het overgangsrecht voor de AOW en de andere genoemde
minimumregelingen ingegeven door de toepassing van artikel 1, eerste
protocol, bij het EVRM. Omdat bij de wijziging van de AOW en de andere
genoemde minimumregelingen inbreuk wordt gemaakt op bestaande
uitkeringsrechten heeft de regering er voor gekozen enige compensatie te
bieden in de vorm van een overgangsperiode van een jaar en een
geleidelijk afbouwpad waarbij de te realiseren vermindering van 20% in
een aantal stappen wordt bewerkstelligd. Omdat de WWB een regeling is
met een ander karakter dan de AOW en de genoemde minimumregelingen is daarvoor een kortere overgangsperiode gekozen. De WWB vormt
een vangnet; personen die tijdelijk niet, of tijdelijk niet geheel in hun
kosten van bestaan kunnen voorzien, kunnen, wanneer aan de wettelijke
vereisten wordt voldaan, een (aanvullende) bijstandsuitkering ontvangen.
Alle inspanningen moeten er echter op zijn gericht dat betrokkene zo snel
mogelijk – zonder bijstandsuitkering – weer zelfstandig in de kosten van
zijn bestaan kan voorzien. Een lange overgangsperiode past daar niet bij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

81

9. Voorlichting
Op de vragen van de fracties van de VVD en het CDA over de communicatie van de veranderingen richting de betrokken zullen de uitvoerders
van die wetten uitkeringsgerechtigden informeren over hun rechten en
plichten. Het is primair de taak van UWV, SVB en de gemeenten om dat te
doen. De regering heeft er het volste vertrouwen in dat ze dat ze de
betrokkenen op correcte wijze informeren. Om veranderingen in het
gemeentelijke domein zo soepel mogelijk te implementeren heeft de
Programmaraad de verantwoordelijkheid gekregen om gemeenten te
ondersteunen bij de implementatie. De Programmaraad zal daarbij ook
aandacht hebben voor communicatie richting uitkeringsgerechtigden. Het
Ministerie zal zorg dragen dat burgers via de websites Rijksoverheid.nl en
weethoehetzit.nl correct zijn geïnformeerd. Inmiddels is ook communicatie over de inspanningsplicht een taak geworden van de nalevingscampagne «Voorkom problemen, weet hoe het zit». De veranderingen
aangaande de inspanningsplicht zullen ook binnen deze campagne een
plaats krijgen. De campagne is een samenwerking tussen het Ministerie,
UWV, SVB en de gemeenten.
10. Financiële effecten
De leden van de VVD-fractie vragen een overzicht van de type
huishoudens en de frequentie dat deze voorkomen in de bijstand.
Onderstaande tabel geeft de gevraagde aantallen huishoudens weer
ultimo juni 2013 afgerond op honderdtallen. Het totaal aantal
huishoudens met bijstand betrof 349.400.

De leden van de D66-fractie zien dat de financiële gevolgen van het
wetsvoorstel anders zijn dan volgens het Regeerakkoord is afgesproken
en vragen om deze verschillen inzichtelijk te maken. In antwoord hierop
laat de regering weten dat in het Regeerakkoord de kostendelersnorm
voor € 80 miljoen stond opgenomen. In het wetsvoorstel betreft het € 95
miljoen. Het verschil wordt veroorzaakt doordat de besparing als gevolg
van de kostendelersnorm voor personen met een AIO-uitkering ten
onrechte niet in de financiële bijlage bij het Regeerakkoord is meegenomen. De opbrengst bij de algehele arbeids- en re-integratieplicht en
verbetering naleving (arbeids) verplichtingen staat voor € 95 miljoen in
het Regeerakkoord. De opbrengst bij het wetsvoorstel is € 75 miljoen. Het
verschil wordt veroorzaakt door de aanpassingen op dit onderdeel naar
aanleiding van het advies van de Raad van State. Bij de kostendelersnorm
in de AOW is de opbrengst in de jaren 2016 en 2017 hoger dan in het
Regeerakkoord. Het verschil wordt veroorzaakt doordat in het Regeerakkoord t/m 2017 alleen de besparing van de maatregel bij nieuwe instroom
in de AOW was meegenomen. Er was nog geen rekening gehouden met
de besparing die voorkomt uit het toepassen van de maatregel op het
zittend bestand. Overigens werd bij het Regeerakkoord nog aangenomen
dat de maatregel vanaf 2015 volledig van toepassing zou zijn op nieuwe
instroom. In het wetsvoorstel is gekozen voor een overgangsperiode en
een ingroeipad van 4 jaar, dat zowel op nieuwe instroom als op het zittend
bestand van toepassing is.
De leden van de D66-fractie vragen of de geraamde besparing bij de
kostendelersnorm alleen betrekking heeft op de verlaging van de uitkering
van samenwonende uitkeringsgerechtigden of dat er ook sprake is van
een gedragseffect, waardoor minder uitkeringen verstrekt worden. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

82

leden van de D66-fractie vragen om deze besparing uit te splitsen in een
prijseffect (p) en een hoeveelheidseffect (q). Ook de leden van de
PvdA-fractie vragen naar de gedragseffecten. De regering geeft aan dat de
besparingen die samenhangen met de kostendelersnorm uit het directe
effect bestaan. Eventuele gedragseffecten als gevolg van deze maatregel
zijn niet in de raming meegenomen. Het onderdeel Algehele arbeids- en
re-integratieplicht en naleving bijstand bestaat zoals aangegeven in de
Memorie van Toelichting met name uit gedragseffecten. Om financiële
dubbeling in termen van besparingen tussen beide maatregelen te
voorkomen is bij de kostendelersnorm niet los een gedragseffect
meegenomen. Daarmee bestaat de ingeboekte opbrengst van de
maatregel volledig uit een prijseffect (p), er is daarmee geen hoeveelheidseffect (q) het individuele uitkeringrecht blijft immers behouden.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering het mogelijk acht om de
besparing als gevolg van de uniformering van verplichtingen taakstellend
in te boeken en de verplichtingen als kan-bepaling in het wetsvoorstel op
te nemen. In reactie hierop geeft de regering aan dat het in de
WWB-systematiek niet mogelijk is meerjarig een maatregel taakstellend in
te boeken omdat de WWB geen meerjarig vast budget betreft. In de WWB
worden realisaties verwerkt in het bijstandsbudget voor het daarop
volgende jaar. Een eventuele afwijking tussen raming (of taakstelling) en
realisatie wordt daarom in de raming voor het komende jaar verwerkt.
Derhalve is het niet mogelijk een maatregel meerjarig taakstellend in te
boeken zonder dat de financiële risico’s van een kan-bepaling bij het Rijk
liggen. Vanuit financiële optiek is daarom een kan-bepaling bij de
uniformering van de verplichtingen geen optie om meerjarig de
opbrengst in te boeken.
De leden van de D66-fractie vragen op welke manier de regering gaat
toetsen of de besparing ook daadwerkelijk gerealiseerd wordt. Deze leden
zien dat de ingeboekte besparing als gevolg van de uniformering van
verplichtingen, kleiner is dan diverse reguliere mutaties in de raming van
de bijstandsuitgaven die in de laatste jaren hebben plaatsgevonden. Zij
vragen hoe wordt voorkomen dat bij een volgende raming van de
bijstandsuitgaven de ingeboekte besparing verdwijnt en hoe dit is te
controleren. In reactie hierop geeft de regering aan dat wanneer het Rijk
maatregelen doorvoert die financiële gevolgen hebben, deze meerjarig
worden geraamd en toegelicht in de Memorie van Toelichting. In de
bijstand wordt een eventuele afwijking tussen raming en realisatie in de
raming voor het komende jaar verwerkt. In die zin zijn de financiële
risico’s voor gemeenten ook zeer beperkt. Het risico ligt na afloop van een
jaar bij het Rijk. Het is veelal niet mogelijk om het effect van een specifieke
beleidsmaatregel afzonderlijk in de overall realisatie te herleiden.
De leden van de D66-fractie vragen de regering welk deel van de extra
middelen voor armoedebeleid via gemeenten zal worden uitgekeerd. In
totaal stelt de regering € 80 miljoen in 2014 en vanaf 2015 jaarlijks € 100
miljoen beschikbaar voor de intensivering van het armoede- en schuldenbeleid. Een groot deel van deze middelen (€ 70 miljoen in 2014 en € 90
miljoen structureel) is beschikbaar voor gemeenten, zij zijn primair
verantwoordelijk voor het armoede- en schuldenbeleid in Nederland.
Tevens vragen de fractieleden op welke wijze gemeenten dit geld krijgen.
Deze middelen worden niet geoormerkt en toegevoegd aan het gemeentefonds. Ook vragen de leden van de D66-fractie aan welke doelen het
resterende gedeelte van de intensivering zal worden besteed. Een deel
van de middelen (jaarlijks circa € 5 miljoen) wordt – conform het RA –
gebruikt om de sportimpuls te verhogen en de subsidie aan het Jeugdsportfonds te verlengen. Deze middelen lopen via de begroting van VWS.
Ook zet de regering middelen (jaarlijks € 600 duizend) in om armoede- en
schuldenproblematiek op Caribisch Nederland tegen te gaan. Daarnaast
wil de regering een aantal landelijke projecten en fondsen die zich richten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

83

op het tegengaan van armoede- en schuldenproblematiek financieel
ondersteunen.
Verschillende fracties vragen naar een onderbouwing van de ingeboekte
besparing als gevolg van de algehele arbeids- en re-integratieplicht en
verbeterde naleving in de bijstand. De leden van de SP-fractie vragen op
basis van welke gegevens blijkt dat het verplichten van de arbeids- en
re-integratieplicht en het verbeteren van de naleving van verplichtingen
van bijstandsgerechtigden een structurele besparing van € 75 miljoen zal
opleveren. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering de
ingeboekte besparing als gevolg van de algehele arbeids- en
re-integratieplicht en naleving bijstand nader kan specifiëren.
Ook de leden van de D66-fractie vragen om de raming van de algehele
arbeids- en re-integratieplicht nader te onderbouwen, en daarbij met
name waarop de verwachting is gebaseerd dat door de maatregelen
structureel circa 4.000 minder uitkeringen worden uitgekeerd. Ook vragen
de leden van D66 naar de activerende werking van alle maatregelen en
deze te onderbouwen. De totale besparing van € 75 miljoen structureel
bestaat uit € 15 miljoen voor het opheffen van de ontheffingsmogelijkheid
van de arbeidsverplichting voor alleenstaande ouders met kinderen onder
de 5 jaar. Dit vloeit voort uit een daling van circa duizend uitkeringsgerechtigden door versnelde werkhervatting. In het totaal gaan er als gevolg
dit wetsvoorstel 5 duizend huishoudens (versnelt) aan het werk. De
resterende 4 duizend huishoudens en de daarmee samenhangende
besparing van € 60 miljoen vloeit voort uit het verbeteren van de naleving
van de (arbeids)verplichtingen.
Bij deze raming gaat de regering er vanuit dat deze besparing grotendeels
wordt veroorzaakt door een gedragseffect. Het eenduidige stelsel zal de
gepercipieerde pakkans bij (potentiele) niet-nalevers doen toenemen. In
combinatie met de uniforme maatregel om de uitkering gedurende drie
maanden met 100% te verlagen zal dit er toe leiden dat potentiële nietnalevers hun gedrag aanpassen en eerder uit de bijstand zullen
uitstromen of niet zullen instromen.
In Nederland zijn diverse onderzoeken uitgevoerd naar de effecten van het
niet of onvoldoende meewerken aan re-integratie, o.m. Van der Klaauw en
Van Ours, 2010; Van den Berg, Van der Klaauw en van Ours, 2004. Deze
onderzoeken laten zien dat sancties een sterk positief effect hebben op de
uitstroomkans. Zo laat het onderzoek uit 2004 zien dat de uitstroom vanuit
de uitkering naar werk verdubbelt na een sanctie. Ook blijkt een sanctie
langdurig (dus ook na afloop van de sanctieperiode) door te werken in een
hogere uitstroomkans. Daarnaast hebben sancties ook een ex ante effect.
Lalive et al. (2005) tonen aan dat de uitstroom naar werk toeneemt door
de aanwezigheid van een systeem van sancties. In internationaal
onderzoek in Zwitserland en Denemarken worden vergelijkbare effecten
gevonden. Uit al deze onderzoeken kan worden geconcludeerd dat een
aanscherping van het systeem van sancties kan leiden tot substantiële
gedragseffecten.
In de raming is uitgegaan van circa 26 duizend potentiële niet-nalevers
van de (arbeids)verplichtingen. De omvang van de sanctie is niet exact te
voorspellen. Er is weliswaar sprake van een uniforme vermindering van
de uitkering met 100% gedurende drie maanden, maar de uitkeringsgerechtigde kan een verzoek om herziening indienen als hij/zij er ondubbelzinnig blijk van heeft gegeven de verplichtingen (weer) na te komen. In de
raming is er vanuit gegaan dat gemiddeld genomen de toename van de
gemiddelde sanctie ten opzichte van de huidige praktijk een maanduitkering bedraagt. Op jaarbasis is dit een verlaging van ongeveer 8%.
Gezien de grote gedragseffecten die in bovengenoemde wetenschappelijke onderzoeken zijn gevonden, is voor de raming van het gedragseffect
uitgegaan uitkeringselasticiteit van 2. Een uitkeringselasticiteit van 2
impliceert dat een daling van de uitkering met 1% leidt tot een afname van
het aantal uitkeringsgerechtigden met 2%. Bij een uitkeringsverlaging van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

84

8% zal het aantal bijstandsgerechtigden onder de niet-nalevers met 2 * 8%
= 16% afnemen. Dit komt neer op een daling van de bijstand met circa 4
duizend uitkeringen.
Uitgaande van een gemiddelde bijstandsuitkering van circa € 15 duizend
levert dit een besparing op van € 60 miljoen structureel. Deze raming is
op plausibiliteit getoetst door het CPB.
In reactie op de vraag van de leden van de SGP-fractie hoe groot de groep
alleenstaande ouders met kinderen tot vijf jaar is kan worden opgemerkt
dat in de Bijstandsuitkeringenstatistiek staat dat ultimo juni 2013 het
aantal huishoudens met periodieke algemene bijstand waarvan de
aanvrager een alleenstaande ouder is 81.900 bedroeg. Dit is 23 procent
van het totale aantal huishoudens met periodieke algemene bijstand.
Uitsplitsing naar alleenstaande ouders met kinderen tot vijf jaar is voor
2013 niet beschikbaar.
11. Ontvangen commentaren
De leden van de PvdA- en ChristenUnie-fractie vragen zich af in hoeverre
de uitvoeringskosten realistisch zijn ingeschat, gezien de opmerkingen
van de diverse uitvoerders en in hoeverre gemeenten worden gecompenseerd voor de extra handhavingskosten die uit voorliggend wetsvoorstel
vloeien. Over de geraamde uitvoeringskosten is in het voortraject
uitvoerig gesproken met de diverse uitvoerders. Mede op basis van de
gesprekken is gekomen tot een vergoeding voor initiële uitvoeringskosten
voor gemeenten, de SVB en UWV. Bij de SVB is bovendien sprake van
structurele uitvoeringskosten ten behoeve van het aanpassen van de
kostendelersnorm als gevolg van mutaties in huishoudens. Paragraaf 10.9
van de Memorie van Toelichting gaat uitgebreid in op de uitvoeringskosten van de diverse uitvoerders. Naar de mening van de regering zijn de
uitvoeringskosten realistisch ingeschat.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen of de regering nader
kan ingaan op de door UWV aangedragen handhavingsrisico’s en hoe
deze worden ondervangen. UWV geeft aan dat het kostendelen in de
Toeslagenwet (TW) de uitvoering van de TW complexer maakt (er komt
een nieuwe categorie TW-gerechtigden bij) en dat daardoor handhavingsrisico’s aan de orde zijn. Om deze risico’s te ondervangen zal UWV bij de
uitvoering van de maatregel zoveel mogelijk aansluiten bij de huidige
uitvoering van de TW. Kern hiervan is dat UWV uitgaat van de gegevens
die klant aanlevert en dat controles op juistheid zullen plaatsvinden op
basis van concrete signalen of achteraf steekproefsgewijs op basis van
onderzoek in voor UWV beschikbare registraties. UWV constateert dat de
maatregel onder deze uitgangspunten uitvoerbaar is.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of de regering kan specificeren wat volgens haar de verwachte gevolgen voor de werklast van de
rechtspraak zijn. De regering verwijst naar paragraaf 12.7 van de Memorie
van Toelichting voor een uitgebreide toelichting hierop. Samenvattend is
de regering van oordeel dat er in de aanvangsfase mogelijk een tijdelijke
en beperkte toename van het aantal beroepszaken zal ontstaan maar dat
er structureel geen sprake zal zijn van een toename van de werklast van
de rechtspraak.
12. Overig
De leden van de PvdA-fractie zien graag een oplossing voor de administratieve hobbels die vanwege tijdelijk werk worden opgeworpen. Deze
belemmeren de overgang vanuit de bijstand naar tijdelijk werk. Kan de
regering ingaan op de situatie van uitkeringsgerechtigden die tijdelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

85

en/of parttime banen hebben, zo vragen de leden. Ook verzoeken zij de
regering om in een stand van zaken van de pilot in Amsterdam, waar de
30-dagenperiode wordt bevroren, te voorzien. Ook de leden van de
VVD-fractie vragen of de regering bereid is om te bekijken in hoeverre het
aanvaarden van tijdelijk werk in de bijstand vereenvoudigd kan worden.
Bijvoorbeeld door het invoeren van een bevriezingsperiode of het sneller
doorlopen van de procedures bij een herhaaldelijke aanvraag nadat
iemand tijdelijk werk aanvaard heeft, zo vragen ook de leden van de
GroenLinks-fractie.
De leden van de PvdA-fractie vragen vervolgens wanneer de regering
komt met maatregelen om het eenvoudiger te maken om vanuit de
bijstand tijdelijk werk te accepteren. Tenslotte vragen zij in hoeverre de
regering tegemoet kan komen aan de vraag van gemeenten om de
tijdrovende en complexe verrekening van wisselende inkomsten te
vereenvoudigen en wat de voor- en nadelen van brutering zijn.
De regering is van mening dat op elke bijstandsgerechtigde de plicht rust
om naar vermogen algemeen geaccepteerde arbeid te verkrijgen, te
aanvaarden en te behouden om hiermee het beroep op bijstand zo kort
mogelijk te houden. Dit kan zowel het verkrijgen, aanvaarden en
behouden van tijdelijke dan wel vaste dienstverbanden betekenen.
Gemeenten komt grote mate van beleidsvrijheid toe om hierop in te
spelen. Door middel van de inkomstenvrijlatingen kunnen tijdelijke
dienstverbanden financieel aantrekkelijker worden gemaakt. De regering
ervaart dat tijdelijk werk ten onrechte niet voor vol wordt aangezien.
Tijdelijk werk biedt de mogelijkheid werkervaring op te doen, waarmee de
kansen op de arbeidsmarkt kunnen worden versterkt. Daarnaast kan
tijdelijk werk een opstap zijn naar vast werk. Bovendien geldt in de WWB
dat het aanvaarden van werk in alle gevallen leidend moet zijn, ook als dat
tijdelijk werk is. Tijdelijk werk is altijd beter dan geen werk. Voor
uitvoerders (en uitkeringsgerechtigden) moet gelden dat tijdelijke arbeid,
passende arbeid is. Dit betekent dat tijdelijke arbeid niet geweigerd mag
worden door uitkeringsgerechtigden en bevorderd moet worden door de
uitvoerders. Tijdelijk werk is volwaardig werk waarmee werkervaring kan
worden opgedaan dat kan resulteren in een vaste baan.
In antwoord op de vraag van de leden van de PvdA-fractie naar de stand
van zaken van de pilot in Amsterdam, waar de 30-dagenperiode wordt
bevroren, merkt de regering op dat deze gemeente gebruik maakt van de
mogelijkheid die de WWB biedt (in artikel 45, tweede lid) om het recht op
bijstand over een andere periode dan een maand vast te stellen en te
betalen. De gemeente Amsterdam is op 1 februari 2013 gestart met een
proef, waarbij de periode wordt verlengd naar drie maanden en het aantal
administratieve handelingen wordt verminderd. De doelgroep zijn
mensen met een uitkering WWB met sterk wisselende inkomsten. De
regering beschikt niet over actuele gegevens over de stand van zaken van
de pilot.
De regering is van mening dat de wijze van inkomensverrekening een
belangrijke rol speelt bij het aantrekkelijk maken van flexibel werk. Om de
uitkering goed te laten aansluiten bij wisselende inkomsten uit flexibel
werk, biedt de WWB de gemeente de mogelijkheid om de inkomsten
anders dan op maandelijkse basis te verrekenen. Dit dient ertoe dat bij
belanghebbende er geen financieel gat ontstaat. Meerdere gemeenten
geven, op uiteenlopende wijze, invulling aan deze mogelijkheid. Ook kent
de WWB mogelijkheden tot vrijlating in de vorm van de algemene
inkomensvrijlating, de inkomensvrijlating voor alleenstaande ouders, het
uitzonderen van verstrekte premie en het vrijlaten van de vrijwilligersvergoeding. Voorts voorziet het voorliggende wetsvoorstel in een verruiming
van de verrekentermijn van 3 naar 6 maanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

86

Naar aanleiding van de vraag van de leden van de PvdA vragen wat de
voor- en nadelen van brutering zijn, zij het volgende opgemerkt. De WWB
voorziet nu als laatste vangnet in een netto inkomenswaarborg.
Aanpassing van de systematiek van een netto uitkering naar een bruto
uitkering betekent het aanpassen van deze netto inkomenswaarborg.
Thans geldt de netto inkomenswaarborg omdat die een beter waarborg is
voor het besteedbaar inkomen dan een bruto inkomenswaarborg (waarbij
de fiscale consequenties van de uitkering voor rekening van de bijstandsgerechtigde zijn). Van gemeenten zijn signalen ontvangen dat brutering
administratieve en uitvoeringstechnische voordelen zou hebben, mede
met het oog op re-integratie van mensen in flexibel werk of deeltijdwerk.
Daarbij is aangegeven dat een voorwaarde hierbij is dat de netto
inkomenswaarborg komt te vervallen omdat anders juist extra nieuwe
regels nodig zijn. De Staatssecretaris van SZW is hierover met gemeenten
in gesprek. Bij een afweging over het mogelijk bruteren van de bijstand
zal gekeken moeten worden naar de opbrengst voor gemeenten, de
mogelijke gevolgen voor uitkeringsgerechtigden en de mogelijke
inkomenseffecten voor de bijstand nu en in de toekomst.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 801, nr. 19

87