Adviescommissie
Water

Aan
De minister van Infrastructuur en Milieu
Mevrouw M.H. Schultz van Haegen
Postbus 20901
2500 EX Den Haag

Datum

Bijlage(n)

19 mei 2016

1
uw kenmerk
IENM/BSK-2015/35949

Ons kenmerk

AcW-2016/104107
Onderwerp

Advies waterkwaliteit

Geachte mevrouw Schultz van Haegen,
In juni vorig jaar heeft de Adviescommissie Water (AcW) een eerste advies aan u
uitgebracht over waterkwaliteit. Daarin kondigde de commissie aan onderdelen van dat
advies nader uit te werken. Het resultaat van die verdere uitwerking biedt de AcW u aan in
bijgevoegd vervolgadvies.
De waterkwaliteit in Nederland is niet op orde. De onder uw regie in gang gezette deltaaanpak waterkwaliteit is een goede stap in de richting van een noodzakelijk nationaal
programma om de waterkwaliteit te verbeteren. In het advies doet de AcW een aantal
aanbevelingen om die aanpak verder in te vullen. Belangrijk is met name om
verantwoordelijkheden scherper te benoemen.
De commissie pleit voor een voortvarende aanpak van hardnekkige problemen. Focus is
nodig op nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen en nieuwe stoffen zoals geneesmiddelen.
De AcW adviseert zo snel mogelijk te starten met de voorbereiding van de volgende
generatie stroomgebiedbeheersplannen. Uitgangspunt bij de implementatie van de
Kaderrichtlijn Water in Nederland was dat functies op dezelfde locatie zouden kunnen
blijven en dat waterkwaliteitsmaatregelen niet ten koste van de landbouw mogen gaan. De
AcW adviseert dit uitgangspunt los te laten. Ruimte is nodig voor een gebiedsgerichte
aanpak met gedifferentieerde doelen en maatregelen. Voor nieuwe stoffen moet, naast
bronbeleid, worden ingezet op verbeterde zuivering van het afvalwater. Met name voor
medicijnresten is daar niet aan te ontkomen.
Tegelijkertijd is verdere analyse en kennisopbouw nodig. De commissie adviseert een
gezamenlijk gecoördineerd kennisprogramma op te zetten. Als onderdeel daarvan zou voor
nieuwe stoffen een ‘early warning and response’ systeem moeten worden opgezet.
De commissie is graag bereid haar advies verder aan u toe te lichten.

De voorzitter van de Adviescommissie Water
Hans van der Vlist
Plesmanweg 1-6

T (070) 456 95 54

2597 ]G Den Haag

F (070) 456 90 78

Postbus 20904

info@adviescommissiewater.nl

2500 EX Den Haag

www.adviescommissiewater.nI

ADVIES

AcW-2016/87710
ADVIES
19 mei 2016

ADVIES WATERKWALITEIT
1.

Inleiding

Aanleiding en doel advies
De waterkwaliteit in Nederland is niet op orde. Sinds de jaren tachtig is de kwaliteit
weliswaar verbeterd, maar de laatste jaren is een stagnatie opgetreden in die
verbetering. Met name de concentraties van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen
overschrijden de normen op verschillende plekken. Dit heeft gevolgen voor de
ecologische en chemische kwaliteit van onze wateren en voor gebruiksfuncties zoals de
drinkwaterwinning.
Volgens een analyse van het Planbureau voor de Leefomgeving zullen de doelen die
gesteld zijn in de Kaderrichtlijn Water niet worden gehaald, als er geen extra
maatregelen worden genomen 1. Daarnaast zijn er nieuwe waterkwaliteitsproblemen die
onze leefomgeving en gezondheid kunnen beïnvloeden, zoals resten van
geneesmiddelen, microplastics en nanodeeltjes. Ook de OESO geeft aan dat Nederland
een te laag ambitieniveau heeft met betrekking tot de waterkwaliteit 2.
Er is dus een duidelijke noodzaak om de waterkwaliteit te verbeteren. Daarom heeft het
ministerie van Infrastructuur en Milieu het initiatief genomen voor een “Delta-aanpak
waterkwaliteit en zoetwater”. Minister Schultz van Haegen heeft de Adviescommissie
Water (AcW) gevraagd om haar te adviseren over het waterkwaliteitsbeleid. Dat advies
zal betrokken worden bij de verdere uitwerking van de Delta-aanpak.
Vraagstelling advies
In juni 2015 heeft de AcW een eerste advies uitgebracht over waterkwaliteit. In dit
vervolgadvies zal de commissie dat op onderdelen nader uitwerken. De AcW stelt zich
daartoe de vraag wat er nodig is om het waterkwaliteitsdossier een versnelling te geven
zodat het doel van een goede waterkwaliteit binnen afzienbare termijn wel bereikt zal
worden.
Om die vraag te beantwoorden gaat de commissie allereerst in op de legitimatie van het
waterkwaliteitsbeleid; waarom is een goede waterkwaliteit voor Nederland van belang?
(3.1). Vervolgens zal zij kort aangeven hoe de huidige toestand is ten opzichte van de
doelen (3.2). In paragraaf 3.3 komt de noodzaak aan de orde van een snellere
verbetering van de waterkwaliteit en een voortvarende uitwerking van de Delta-aanpak
waterkwaliteit en zoetwater. In de paragrafen daarna zal de commissie dieper ingaan op
de opgaven (3.4), het type maatregelen dat getroffen kan worden (3.5), de governance
1

PBL, 2015. Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapport ex ante evaluatie van de
Nederlandse plannen voor de Kaderrichtlijn Water.
2
OESO, 2014. Water Governance in the Netherlands: fit for the future?
Plesmanweg 1-6

T (070) 456 95 54

2597 JG Den Haag

F (070) 456 80 26

Postbus 20904

info@adviescommissiewater.nl

2500 EX Den Haag

www.adviescommissiewater.nl

Bladzijde 2 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
die nodig is om die opgaven aan te pakken (3.6) en de organisatie van de
kennisontwikkeling met betrekking tot waterkwaliteit (3.7).
Totstandkoming advies
De AcW heeft zich voor dit advies laten informeren door betrokkenen van overheden,
het bedrijfsleven 3 en kennispartijen. Zij heeft werkbezoeken afgelegd aan het RIVM,
Deltares en aan de unit water van het DG Environment van de Europese commissie. Ook
heeft de commissie zich laten informeren over ontwikkelingen in andere landen, zoals
Zweden en de Rijnoeverlanden.
De commissie heeft in de loop van het adviestraject regelmatig kennisgenomen van de
voortgang van de Delta-aanpak waterkwaliteit en zoetwater. In de eindfase van het
adviestraject heeft de commissie twee bijeenkomsten georganiseerd met als doel
externe partijen te laten reflecteren op de bevindingen van de AcW: één met
kennispartijen en één met bestuurders.

3

LTO, de brancheorganisatie voor producenten van gewasbeschermingsmiddelen
Nefyto, en de brancheorganisatie van geneesmiddelenfabrikanten die zich richten op de
ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen Nefarma.

Bladzijde 3 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
2.

Advies op hoofdlijnen

Urgentie verbetering waterkwaliteit
•
De waterkwaliteit in Nederland moet sneller verbeteren om te voldoen aan de
maatschappelijke doelen van chemisch schoon en ecologisch gezond water, geschikt
voor functies zoals drinkwaterbereiding. De AcW is ervan overtuigd dat de
maatregelen zoals die nu in de stroomgebiedbeheersplannen zijn opgenomen
onvoldoende zijn om de gestelde doelen te halen. Een ingebrekestelling door de
Europese Commissie met betrekking tot de implementatie van de Kaderrichtlijn
Water kan worden verwacht.
•
Nederland moet de ambitie hebben om een mondiaal voorbeeld te zijn op
watergebied door te laten zien hoe een goede waterkwaliteit in een dichtbevolkte
delta met intensieve landbouw mogelijk is.
•
Nederland loopt echter op meerdere onderdelen van het dossier waterkwaliteit
achter bij verschillende andere landen.
Nationaal programma
•
Een serieuze aanpak van de opgave vergt duidelijke keuzen. Een nationale
programmatische aanpak onder regie van het Rijk is hiervoor noodzakelijk.
•
De Delta-aanpak waterkwaliteit is een eerste stap in de richting van deze nationale
programmatische aanpak. De Delta-aanpak moet voortvarend verder worden
uitgewerkt en worden voorzien van concrete acties en afspraken. Een heldere
verantwoordelijkheidstoedeling is daarbij cruciaal.
•
De AcW adviseert in de verdere aanpak te focussen op nutriënten,
gewasbeschermingsmiddelen en nieuwe stoffen (geneesmiddelen en microplastics).
•
Nieuwe problemen moeten op tijd worden gesignaleerd door het invoeren van een
‘early warning and response’ systeem, zoals ook in de gezondheidszorg bestaat.
•
In zijn algemeenheid ziet de commissie kansen in het verbinden van het
waterkwaliteitsdossier aan andere opgaven in de betrokken sectoren. Een voorbeeld
is het sturen op bodemconditie in de landbouw. Een ander voorbeeld is het
pharmafilter waarin alle afvalstromen van een ziekenhuis gezamenlijk worden
behandeld. Zuivering van afvalwater van resten geneesmiddelen gaat daarbij samen
met verbetering van de logistiek in het ziekenhuis.
Gebiedsgerichte aanpak
•
Uitgangspunt bij de implementatie van de Kaderrichtlijn Water in Nederland was dat
functies op dezelfde locatie zouden kunnen blijven en dat
waterkwaliteitsmaatregelen niet ten koste van de landbouw mogen gaan. De AcW
adviseert dit uitgangspunt los te laten, omdat het te beperkend is om regionaal de
meest effectieve keuzen te kunnen maken.
•
De commissie adviseert om voor de problemen met betrekking tot nutriënten en
gewasbeschermingsmiddelen naast de bestaande generieke aanpak een
gebiedsgerichte aanpak te hanteren, omdat veel problemen en oplossingen
locatiespecifiek zijn. Zowel doelen als maatregelen moeten worden gedifferentieerd
naar wat nodig is in een gebied.
•
Waterschappen moeten meer nadrukkelijk regisseur worden voor de waterkwaliteit
in hun gebied en samen met agrariërs in hun gebied zoeken naar
maatwerkoplossingen binnen nationale en provinciale kaders. Zij moeten een
emissiebeleid voeren voor de landbouw.
•
Het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW) kan daar een belangrijk rol in spelen,
mits dat veel minder vrijblijvend wordt en verder gaat dan pilots. Het DAW moet

Bladzijde 4 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710

•

zich binden aan emissiedoelstellingen voor de landbouw. Agrariërs kunnen niet
verantwoordelijk worden gesteld voor het bereiken van een bepaalde waterkwaliteit.
Die verantwoordelijkheid hebben de waterbeheerders. Mochten de maatregelen voor
het terugdringen van emissies niet voldoende zijn voor het bereiken van de
waterkwaliteitsdoelen dan zijn aanvullende maatregelen nodig.
Een feedbackmechanisme is noodzakelijk om lessen vanuit het gebiedsgerichte
spoor zo nodig door te vertalen naar aanvullend generiek beleid. Het lerend
vermogen moet worden vergroot.

Ketenaanpak nieuwe stoffen
•
Voor nieuwe waterkwaliteitsproblemen, zoals resten van geneesmiddelen, is het
nodig een ketenaanpak te hanteren om te bepalen aan welke knoppen het meest
effectief gedraaid kan worden.
•
Tegelijkertijd moeten voor geneesmiddelen ook al doelen worden gesteld en
maatregelen worden getroffen. We moeten niet langer wachten tot de EU een
strategie opstelt of tot alle kennisvragen zijn beantwoord.
•
Waterbeheerders moeten worden verplicht resten van geneesmiddelen uit het
afvalwater te zuiveren. De commissie vindt dat in ieder geval extra geavanceerde
zuivering noodzakelijk is, een bronaanpak alleen is onvoldoende. Bijkomend
voordeel is dat daarmee ook andere microverontreinigingen worden verwijderd.
Verantwoordelijkheden scherper beleggen, regie bij het Rijk
•
In de delta-aanpak moeten de verantwoordelijkheden van partijen scherper worden
belegd. De minister van IenM is systeemverantwoordelijk en voert nationaal de
regie. De gebiedsregie voor waterkwaliteit ligt bij de waterschappen.
•
De eigen verantwoordelijkheid van actoren voor het beperken van emissies moet
worden gestimuleerd, maar wel met duidelijke randvoorwaarden en een
afrekenmechanisme. Onderzoek moet worden gedaan naar de beste prikkels om
gedragsverandering te bereiken.
•
Financiële prikkels moeten in ieder geval worden versterkt, bijvoorbeeld door de
waterschapslasten afhankelijk te maken van emissies. Dat geeft een prikkel om
gedrag aan te passen en past binnen het principe “de vervuiler betaalt”.
Kennisontwikkeling
•
Het is noodzakelijk dat er meer kennis wordt ontwikkeld over de effecten van
nieuwe stoffen en over de effectiviteit van maatregelen. Verdere kennisontwikkeling
mag echter geen excuus zijn het nemen van maatregelen uit te stellen.
•
De kennisontwikkeling is te versnipperd en de doorwerking van kennis naar beleid is
onvoldoende. De commissie adviseert daarom een gecoördineerd kennisprogramma
waterkwaliteit op te zetten.

Bladzijde 5 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
3.

Toelichting op het advies

3.1 Een goede waterkwaliteit is essentieel
De AcW acht een goede waterkwaliteit van existentieel belang voor Nederland. Het doel
is chemisch schoon en ecologisch gezond water, geschikt voor duurzaam gebruik
waaronder de drinkwaterwinning. Waterkwaliteit is een vestigingsvoorwaarde voor
sectoren die water gebruiken, en kan niet los worden gezien van volksgezondheid,
waterkwantiteit (te weinig of te veel water) en leefbaarheid. Het voldoen aan de
Europese Kaderrichtlijn Water is daarbij niet de kern van de zaak, maar een middel om
deze maatschappelijke doelen te bereiken.
Daarnaast is het imago van Nederland als koploper op het gebied van waterbeheer een
belangrijke reden om te blijven streven naar een goede waterkwaliteit. De OESO 4
concludeert dat Nederland gezien wordt als een mondiaal voorbeeld op het gebied van
waterbeheer. Het kabinet heeft de ambitie dat Nederland die internationale koppositie
op het gebied van water behoudt 5. Daarvoor zijn investeringen nodig, niet alleen op het
gebied van waterveiligheid, maar zeker ook op het gebied van watervoorziening en
waterkwaliteit. Nederland kan laten zien hoe de waterkwaliteit in een dichtbevolkt land
met intensieve landbouw toch op orde kan komen en blijven. De Adviescommissie Water
vindt dat deze motivatie voor de aanpak van de waterkwaliteit tot nu toe onderbelicht is
en ziet goede kansen om dit aspect in de topsector water, in goede samenhang met de
topsector agri food, te versterken.

3.2 De waterkwaliteit is niet op orde
De commissie constateerde al in haar briefadvies dat de waterkwaliteit de afgelopen
decennia flink verbeterd is, maar dat er nog steeds een aantal hardnekkige problemen
bestaat. Op een aantal onderdelen is sprake van een groot verschil tussen de huidige
toestand en de afgesproken doelen.
•
Nutriënten blijven de normen overschrijden en de huidige maatregelen van de
Kaderrichtlijn Water zullen niet voldoende zijn om die normen binnen de
gestelde termijnen te behalen. 6
•
Er zijn nog steeds (soms forse) overschrijdingen van de normen van
gewasbeschermingsmiddelen, zowel van toegelaten middelen als van reeds
verboden middelen.
•
Er zijn historische verontreinigingen met stoffen die al niet meer worden
gebruikt, maar nog wel alomtegenwoordig zijn in het water 7. Voor sommige
stoffen in bepaalde wateren zal dit betekenen dat doelen niet haalbaar zijn.
•
Uit de evaluatie van de gebiedsdossiers van drinkwaterwinningen uit grondwater
door het RIVM blijkt dat bij 60% van de winningen extra maatregelen nodig zijn
om de Kaderrichtlijn Water doelen te halen.
•
Er zijn regelmatig incidenten zoals de lozing van pyrazool en het
bestrijdingsmiddel dimethoaat die dwingen tot een innamestop van water ten
behoeve van de drinkwaterproductie.
•
Veel grote wateren zijn ecologisch niet op orde.

4

OESO, 2014. Water governance in the Netherlands: fit for the future?
Internationale Waterambitie, Ministeries van Buitenlandse zaken, Economische Zaken
en Infrastructuur en Milieu, 2016.
6
PBL, 2015. Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapport ex ante evaluatie van de
Nederlandse plannen voor de Kaderrichtlijn Water.
7
Voorbeelden zijn PAK’s en kwik.
5

Bladzijde 6 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
Daarnaast zijn er nieuwe problemen die aandacht vergen. Voorbeelden zijn:
•
•

Er zijn steeds meer signalen van effecten van resten geneesmiddelen op
organismen 8.
Microplastics zijn alomtegenwoordig in het milieu.

3.3 Tempo verbetering moet omhoog; Delta-aanpak voortvarend uitwerken
De AcW is ervan overtuigd dat het beleid, zoals dat nu met de
stroomgebiedbeheersplannen is ingezet, onvoldoende is om de gestelde doelen te halen.
Nederland loopt inmiddels achter bij een aantal andere landen in Europa, zowel bij de
aanpak van nieuwe problemen 9, als met de implementatie van de Kaderrichtlijn Water.
Een ingebrekestelling door de Europese Commissie kan worden verwacht. Het moet dus
echt beter.
Gezien het belang van een goede waterkwaliteit is de AcW van mening dat het
waterkwaliteitsdossier een versnelling moet krijgen. Het uitgangspunt dat de
implementatie van de Kaderrichtlijn Water haalbaar en betaalbaar moet zijn, heeft te
veel remmend gewerkt. De maatschappelijke doelen moeten voorop staan.
De commissie is positief over de Delta-aanpak waterkwaliteit en zoetwater die het
afgelopen jaar in gang is gezet. Dat is een eerste stap in de richting van een
noodzakelijke nationale programmatische aanpak. Het succes ervan hangt echter af van
de vraag of die de komende tijd voortvarend verder uitgewerkt wordt. De Delta-aanpak
moet leiden tot concrete acties met duidelijke afspraken over verantwoordelijkheden en
financiering.
De commissie heeft de afgelopen periode het beeld gekregen dat met de Delta-aanpak
waterkwaliteit de urgentie breder wordt gedeeld dan eerder het geval was, en dat er op
hoofdlijnen een begin van overeenstemming is over de aanpak. Zij ziet een sterkere
betrokkenheid van de regionale bestuurders 10 en bijvoorbeeld het ministerie van EZ.
Wel wordt de urgentie nog vooral gedeeld op bestuurlijk niveau en nog niet op het
niveau van de individuele ondernemer die de waterkwaliteit kan beïnvloeden door zijn
handelen. Er zijn koplopers, maar het peloton is nog niet doordrongen van de noodzaak
tot actie. Daarnaast is het van belang dat de urgentie om iets te doen aan de
waterkwaliteit ook buiten de waterwereld wordt gevoeld, onder andere in de zorgsector
en de landbouw. Naast het ministerie van EZ moet daarom ook het ministerie van VWS
worden betrokken bij de delta-aanpak.

8

Recent publiceerde NIOO-KNAW een onderzoek waarin wordt geconstateerd dat
medicijnresten zorgen voor een verstoorde communicatie tussen organismen onder
water.
9
Florence Metz, Proefschrift 2016. Do Policy networks matter to explain policy design? A
comparison of water policy networks and water protection policies for the reduction of
micropollutants in four Rhine river riparian countries.
10
De partijen die in de RBO’s samenwerken aan de implementatie van de Kaderrichtlijn
Water. De AcW vindt het aanbod van de RBO’s aan de minister van IenM om samen te
werken aan de delta-aanpak positief.

Bladzijde 7 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
In haar briefadvies adviseerde de AcW een strategie in drie stappen. Die aanpak is
overgenomen in de Delta-aanpak Waterkwaliteit.
1). Gedeelde urgentie en opgaven in beeld
2). Maatregelen per keten en gebied
3). Governance: afspraken over taakverdeling en financiering
De AcW gaat in dit advies in op deze drie stappen en werkt die op onderdelen nader uit.
Een belangrijk dwarsdoorsnijdend thema daarbij is kennisontwikkeling. Dat zal daarom
apart in paragraaf 3.7 aan de orde komen.

3.4 Opgaven gezamenlijk in beeld
Het feit dat er op veel onderdelen een discrepantie is tussen het doel en de huidige
toestand is onderkend. Om een beeld te krijgen van de opgave die er ligt om dat
probleem te verkleinen, is het nodig om een goed gezamenlijk inzicht te krijgen in de
bronnen die bijdragen aan de problematiek en de mogelijkheid om die bronnen te
beïnvloeden. Daarna pas kan worden bepaald of de doelen in fysieke zin haalbaar zijn.
De commissie is van mening dat de grootste opgaven voor de waterkwaliteit voor wat
betreft het bestaande beleid nu liggen bij nutriënten en bij gewasbeschermingsmiddelen.
Daarnaast zijn er nieuwe opgaven, zoals resten van geneesmiddelen. Op deze
onderwerpen zal de commissie daarom focussen in dit advies.
Dat wil niet zeggen dat er geen andere aspecten van waterkwaliteit zijn die aanpak
behoeven. Een belangrijk voorbeeld is de inrichting van de grote wateren, zoals de
Grevelingen, het IJsselmeergebied en het Volkerak-Zoommeer. Door inpoldering,
vaargeulverruiming en de Zuiderzee- en Deltawerken zijn hier waterkwaliteitsproblemen
ontstaan. In het kader van de Delta-aanpak waterkwaliteit is het noodzakelijk dat
Rijkswaterstaat, het ministerie EZ (natuur), de betreffende provincies en
natuurorganisaties daar maatregelen treffen. Beek- en rivierherstel draagt bij aan een
ecologisch gezond watermilieu en wordt mede voor dit doel al volop ingezet, al zal voor
een goed resultaat ook hierbij chemisch schoon water noodzakelijk zijn.
Daarnaast behoeven ook verzilting en de aanpak van andere nieuwe stoffen dan
geneesmiddelen aandacht.
3.4.1 Nutriënten
Voor nutriënten zijn de opgaven redelijk in beeld. De resterende opgaven zijn helder.
Wel speelt een discussie over de relatieve bijdrage van diverse bronnen (landbouw,
historische verontreiniging, achtergrondbelasting door fosfaatrijke kwel). In de volgende
stroomgebiedbeheerplannnen (2021-2027) moet duidelijkheid worden gegeven over de
doelen die uiteindelijk worden gehanteerd en de bronnen die worden aangepakt.
De commissie is van mening dat de doelen zoals die nu in de Kaderrichtlijn Water zijn
gesteld te generiek zijn. Enerzijds moeten de doelen voor nutriënten worden aangepast
aan nieuwe inzichten in locatiespecifieke omstandigheden, bijvoorbeeld in gebieden waar
inmiddels meer kennis is over natuurlijke achtergrondgehalten. Anderzijds moeten de
doelen naar de mening van de AcW ook worden gedifferentieerd afhankelijk van de
functie van een gebied. De vraag is daarbij waar welke kwaliteit nodig is en wat in
fysieke zin haalbaar is. Voor sommige wateren moeten kwaliteitseisen strenger worden
dan nu het geval is, omdat daar functies zijn die extra bescherming vergen. Voor
bijvoorbeeld drinkwaterwinning kan vanuit de benodigde kwaliteit worden terug

Bladzijde 8 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
geredeneerd naar de vereiste kwaliteit van het oppervlaktewater of grondwater dat
wordt gebruikt als bron. Hetzelfde geldt voor kwetsbare natuur. Er zullen ook gebieden
zijn waar de achtergrondconcentraties vanuit historische verontreinigingen zodanig hoog
zijn dat het fysiek niet mogelijk is bepaalde doelen te halen.
Als wordt geconstateerd dat het niet mogelijk is om de gestelde doelen te halen, dan is
het in de Kaderrichtlijn Water systematiek in theorie mogelijk om de doelen te verlagen.
Doelverlaging vergt een uitgebreide verantwoording aan de Europese Commissie. Hoge
kosten van maatregelen zijn voor de EU geen goed argument, omdat de Kaderrichtlijn
Water uitgaat van het kostenveroorzakingsbeginsel en de EU vindt dat dat in Nederland
nog onvoldoende is doorgevoerd. Als een doel fysiek niet haalbaar is, omdat bronnen
niet kunnen worden beïnvloed ligt dat anders. Dat moet dan wel goed worden
onderbouwd.
De commissie wil hier ook benadrukken dat het vaststellen van duidelijke langjarige
locatiespecifieke doelen belangrijk is, niet alleen om naar Brussel te verantwoorden,
maar ook zodat ondernemers en instellingen weten waar ze zich met investeringen en
innovaties de komende periode op moeten richten.
3.4.2 Gewasbeschermingsmiddelen
Voor gewasbeschermingsmiddelen ziet de commissie dat de opgaven goed in beeld zijn.
Tegelijkertijd zijn deze opgaven erg groot. Normoverschrijdingen van factoren 1000 of
meer komen voor, ook van middelen die al verboden zijn. Het afgelopen jaar zijn
incidenten geweest waarbij de drinkwaterwinning moest worden stilgezet, vanwege een
hoge concentratie gewasbeschermingsmiddel 11.
3.4.3 Geneesmiddelen en overige nieuwe problemen
Wat betreft resten van humane geneesmiddelen is meer onderzoek nodig naar wat
daarvoor de opgave is. Daarbij moet worden onderzocht welke stoffen de grootste
problemen vormen, ofwel vanwege hun effecten, ofwel vanwege het volume waarin ze
vrijkomen. Tegelijkertijd vindt de commissie dat vanwege het voorzorgsprincipe nu, op
grond van wat we al wel weten, doelen moeten worden geformuleerd. In de volgende
stroomgebiedbeheersplannen moeten naar de mening van de AcW deze doelen en
maatregelen worden opgenomen. Nederland loopt op het gebied van de aanpak van
geneesmiddelen achter ten opzichte van landen als Zwitserland en Duitsland en moet
hier actie op gaan ondernemen.
De commissie wil specifiek aandacht vragen voor diergeneesmiddelen. Die zijn in het
onderzoek nog onderbelicht, maar vormen potentieel door hun omvang van gebruik en
diffuse verspreiding nog steeds een groot probleem voor de waterkwaliteit. De AcW
beveelt daarom aan meer onderzoek te doen naar diergeneesmiddelen in de hele keten
van productie, gebruik en vrijkomen. Dat onderzoek moet opgepakt worden door het
Rijk (IenM, EZ, VWS), landbouwsector, producenten, waterbeheerders en
onderzoeksinstellingen gezamenlijk. Vervolgens moeten ook hier doelen en maatregelen
voor worden geformuleerd in de volgende stroomgebiedbeheersplannen.
Tenslotte zijn er opgaven voor stoffen die wel in beeld zijn als potentieel belangrijk maar
waarvan de omvang nog onduidelijk is. Dan gaat het bijvoorbeeld over microplastics en
nanodeeltjes. Hier is meer gecoördineerd onderzoek nodig naar voorkomen en effecten.
11

Dimethoaat in de afgedamde Maas

Bladzijde 9 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
Voor deze stoffen moet in Europees verband worden toegewerkt naar doelen en een
strategie. Daarbij moet de ervaring van beleid in andere landen, zoals het verbod in de
Verenigde Staten op de toepassing van microplastics in cosmetica, worden betrokken.

3.5 Extra maatregelen noodzakelijk, moeilijke keuzes nodig
Uit het voorgaande blijkt dat tot nu toe uitgevoerde en geplande maatregelen
onvoldoende zijn om de doelen te bereiken. Extra inzet is dus nodig. De maatregelen die
in de eerste en tweede generatie stroomgebiedbeheersplannen zijn opgenomen, zijn
vooral die maatregelen die waterbeheerders relatief gemakkelijk konden uitvoeren, of
maatregelen die al gepland waren. Het gaat dan bijvoorbeeld om aanpassen van de
inrichting van wateren, zoals het aanleggen van natuurvriendelijke oevers, en het
verbeteren van de zuivering door de rioolwaterzuiveringsinstallaties. Nu zijn ook
maatregelen nodig waarvoor andere partijen dan de waterbeheerders zelf aan de lat
staan. Dat is lastiger te realiseren, maar zeker mogelijk.
De commissie verwacht dat de Europese Commissie in 2017 zal reageren op de huidige
stroomgebiedbeheersplannen. Zij adviseert zo snel mogelijk te starten met de
voorbereiding van de volgende generatie stroomgebiedbeheersplannen. Uiterlijk in 2018
moet de richting worden vastgelegd van het (gebiedsgerichte) beleid, zodat in 2021 de
doelen en maatregelenpakketten onderbouwd in de stroomgebiedbeheersplannen
kunnen worden opgenomen.
Belangrijk uitgangspunt bij de implementatie van de Kaderrichtlijn Water in Nederland
was dat functies op dezelfde locatie zouden kunnen blijven en dat
waterkwaliteitsmaatregelen niet ten koste van de landbouw mogen gaan. De AcW
adviseert dit uitgangspunt los te laten, omdat het te beperkend is om regionaal de
goede keuzen te kunnen maken. Om verder te komen en een goede toestand van het
watersysteem te bereiken, moeten nu wel de lastigere keuzen worden gemaakt. Het
gaat dan om lokale extra restricties waar dat nodig is, zoals bij intrekgebieden,
grondwaterbeschermingsgebieden, waterwingebieden of natuurgebieden. Of het gaat om
locatiekeuzen voor functies. Niet alles kan overal als we een goede waterkwaliteit willen
bereiken.
Veel maatregelen leveren dilemma’s op. Kiezen voor bijvoorbeeld een gesloten systeem
voor mest druist in tegen de maatschappelijke wens van koeien in de wei. Deze
dilemma’s moeten in de Delta-aanpak expliciet worden gemaakt, zodat die tot politieke
afwegingen kunnen leiden. In zijn algemeenheid ziet de commissie juist ook kansen voor
het verbinden van het waterkwaliteitsdossier aan andere opgaven in de betrokken
sectoren. In de paragrafen hierna komen voorbeelden daarvan aan de orde.
De commissie is van mening dat effectieve maatregelpakketten kunnen worden
geformuleerd door een combinatie van een ketenaanpak en een gebiedsgerichte aanpak.
•
Voor nieuwe stoffen is in deze fase vooral een ketenanalyse van belang waarin
per keten wordt bekeken waar de meest effectieve maatregelen getroffen
kunnen worden.
•
Voor bestaande problematiek is al generiek beleid geformuleerd en acht de
commissie het nu noodzakelijk om een gebiedsgerichte aanpak te hanteren om
verder te komen.
Hieronder zullen deze sporen nader worden toegelicht. Eerst zal de commissie ingaan op
nieuwe stoffen, daarna op landbouwgerelateerde problemen.

Bladzijde 10 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710

3.5.1. Ketenaanpak nieuwe stoffen
In haar briefadvies adviseerde de commissie om een ketenaanpak te hanteren waarin
per keten in beeld wordt gebracht waar de maatregelen het meest effectief kunnen
worden getroffen. Dat levert een analyse op van de knoppen waaraan gedraaid kan
worden om de emissie van een bepaalde stof terug te dringen. Die ketenaanpak vindt al
plaats bij geneesmiddelen en moet ook worden uitgevoerd voor microplastics en andere
nieuwe stoffen. Uitgangspunt van de ketenaanpak is dat wordt gekeken naar zowel
bronaanpak, toelating van middelen, gebruiksvoorschriften en tenslotte naar end-of pipe
oplossingen waaronder zuivering. De ketenaanpak per spoor moet in samenhang
gebeuren. Daar is de overkoepelende programmatische aanpak in de Delta-aanpak voor
nodig. In het veld en bij de zuivering komen de verschillende problemen samen.
Voor nieuwe stoffen geldt bij uitstek dat meer kennis ontwikkeld moet worden over
effecten, omvang van het probleem en mogelijke maatregelen. De commissie adviseert
een ‘early warning and response’ systeem in te voeren waarmee nieuwe problemen snel
worden gesignaleerd en een aanpak kan worden geformuleerd. Daarbij kunnen
systemen zoals gebruikt in de gezondheidszorg en de voedselveiligheid als voorbeeld
dienen. Het systeem bevordert dat kennis snel wordt gedeeld, ook internationaal.
Kennisinstituten, waterbeheerders en drinkwaterbedrijven moeten samenwerken om
zo’n systeem te ontwikkelen.
Wat betreft resten van geneesmiddelen is de commissie van mening dat zowel aan de
bronkant als bij de zuivering maatregelen nodig zijn. Nederland moet hier snel actie op
ondernemen. Ondertussen kan het Rijk bij de Europese Commissie aandringen op een
strategie op Europees niveau, maar we moeten niet wachten met het formuleren van
beleid en het nemen van maatregelen tot die er is.
Een aantal maatregelen dient nu in ieder geval getroffen te worden. Ten eerste vindt de
commissie dat het aan te bevelen is om een algemene registratie van de milieueffecten
van werkzame stoffen in humane geneesmiddelen in een openbaar register te
verplichten. Een voorbeeld daarvoor is het Zweedse Fass systeem. Dat zal niet
onmiddellijk het voorschrijfbeleid van artsen veranderen, maar het zal wel het
bewustzijn vergroten. Bovendien kan dit systeem worden benut om ervoor te zorgen dat
bepaalde middelen alleen met flankerend beleid mogen worden voorgeschreven, zoals
verplichte urineopvang.
Gezondheid gaat in de praktijk echter voor milieuafwegingen. De commissie verwacht
om die reden niet dat een ander toelatings- of voorschrijvingsbeleid veel zal kunnen
opleveren in relatie tot waterkwaliteit. Daarom is ook de waterbeheerder aan zet om het
probleem met betrekking tot geneesmiddelen in oppervlaktewater en grondwater aan te
pakken. De commissie adviseert om de waterbeheerders te verplichten deze stoffen uit
het afvalwater te verwijderen. Zij kunnen zelf bepalen waar in hun systeem dat het
beste kan gebeuren: in instellingen, in de RWZI’s, of zelfs lokaal in wijken. Dat is een
schaaldiscussie.
Zuivering bij ziekenhuizen en instellingen door middel van een Pharmafilter ziet de AcW
als no regret maatregel. Weliswaar wordt daarmee slechts ongeveer 3,5% van de totale
hoeveelheid aan medicijnen opgevangen 12, maar het systeem heeft meerwaarde voor de
12

Grontmij, 2011. Zuivering geneesmiddelen uit afvalwater. Rapport W&E-1031332LV/JJ, in opdracht van ministerie van IenM.

Bladzijde 11 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
ziekenhuizen op logistiek gebied, waardoor de kosten relatief snel worden
terugverdiend.
Het grootste volume aan geneesmiddelen wordt echter thuis gebruikt door patiënten.
Daarom is de AcW van mening dat er niet aan te ontkomen is om hier vooral in te zetten
op end-of pipe zuivering in de RWZI’s. Bijkomend voordeel is dat daarmee ook andere
microverontreinigingen worden verwijderd. Steeds nieuwe stoffen analyseren en aan de
bron proberen te verwijderen, is dan minder nodig.
3.5.2 Gebiedsgerichte aanpak nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen
Naast de ketenaanpak is de commissie van mening dat voor landbouwgerelateerde
waterkwaliteitsproblemen nu vooral een gebiedsgerichte aanpak noodzakelijk is om
verder te komen, naast de al bestaande generieke maatregelen 13. Wel is generiek nodig
dat het mestbeleid en het gewasbeschermingsmiddelenbeleid beter worden afgestemd
op de doelen van het waterkwaliteitsbeleid.
Daarnaast moet het gebiedsspecifieke beleid goed worden gemonitord en kunnen lessen
die daaruit worden getrokken aanleiding zijn om aanvullend of aangepast generiek
beleid te formuleren. Om een dergelijk feedbackmechanisme te laten werken is het
nodig het lerend vermogen van de betrokken partijen te versterken.
Welke maatregel het meest effectief is voor het verminderen van de concentraties
nutriënten, is afhankelijk van de locatie. Dat hangt onder andere samen met grondsoort,
teelt en type watersysteem. Het PBL heeft voorstellen op hoofdlijnen gedaan voor
effectieve maatregelen per gebied. Die zouden verder gespecificeerd moeten worden
door waterbeheerders in overleg met landbouwers. Dat kan dan leiden tot
bedrijfswaterplannen per agrariër waar afspraken worden vastgelegd over de aanpak
van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen.
Het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW) kan een rol vervullen in het invullen van
het gebiedsgerichte spoor. In dat plan, dat door de landbouwsector is opgesteld, zijn
ambitieuze doelen opgenomen voor het verminderen van de waterkwaliteitsproblemen
veroorzaakt door de landbouw. In de Delta-aanpak waterkwaliteit heeft het DAW een
prominente plek gekregen. Voor het doelbereik van de Kaderrichtlijn Water wordt
daarmee voor een groot deel vertrouwd op de maatregelen van het DAW. De commissie
heeft daarbij drie kanttekeningen.
Ten eerste wil zij benadrukken dat de landbouwsector niet verantwoordelijk kan worden
gesteld voor de waterkwaliteitsdoelen op zich, maar alleen voor de emissies die de
landbouw zelf veroorzaakt. De waterbeheerders blijven verantwoordelijk voor de
waterkwaliteit van het oppervlaktewater en grondwater en moeten emissiebeleid voeren.
Zij moeten daarom ook de verantwoordelijkheid nemen voor het gebiedsgerichte spoor
en vanuit die rol de veroorzakers van emissies aanspreken op hun bijdrage aan de
waterkwaliteit.
Ten tweede is het huidige DAW nog te veel een verzameling met projecten die de sector
bereid is aan te pakken. Er is daarbij te weinig vanuit de doelen geredeneerd. Over het
doelbereik van de voorgestelde maatregelen is nog veel onbekend.
Ten derde wijst de AcW er op dat het DAW, om succesvol te zijn, veel minder
vrijblijvend moet worden. Als het DAW niet goed op gang komt, is een stok achter de
13

Verplichting tot verwijderen Nitraat en Fosfaat uit afvalwater. Mestbeleid.

Bladzijde 12 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
deur nodig in de vorm van aangescherpt generiek beleid. De commissie heeft in de
gesprekken de indruk gekregen dat het DAW nog onvoldoende van de grond komt en
dat partijen (waterschappen, provincies, de landbouwsector) te veel op elkaar wachten.
Waar wel activiteiten opgestart zijn betreft dat nu nog veelal pilots en
voorbeeldprojecten. Om verder te komen dan pilots, dienen de huidige projecten goed te
worden gemonitord en geëvalueerd op effectiviteit. Vervolgens moeten de goede
voorbeelden verder worden uitgerold tot ze gemeengoed zijn en afrekenbaar kunnen
worden gemaakt. Aandachtspunt hierbij is het meekrijgen van het ‘peloton’. Voorkomen
moet worden dat achterblijvers het tempo bepalen, zoals nu veel te veel het geval is.
De commissie adviseert om voor het terugdringen van emissies vanuit de landbouw per
gebied breed te kijken naar waterkwaliteit in relatie tot bodemconditie en
waterkwantiteit. Het koppelen van waterkwaliteitsbeleid aan andere belangen van de
sector is een goede kans om verder te komen. In het algemeen geldt dat wanneer de
bodemconditie goed is, dat helpt voor zowel de landbouw (betere opbrengst,
verminderde gevoeligheid voor droogte en ziekten), als voor waterkwaliteit en het
tegengaan van wateroverlast en droogte. Een vruchtbare bodem houdt nutriënten en
gewasbeschermingsmiddelen vast, en er vindt minder uitspoeling plaats van stoffen naar
water. Hoe de bodemconditie verbeterd kan worden is gebiedsafhankelijk. Op veel
plaatsen is bodemverdichting een probleem. In een aantal gebieden is ook de kwaliteit
van het organische stof in de bodem onvoldoende. Maar dat laatste geldt zeker niet
overal. Hier is locatiespecifiek onderzoek nodig naar de belangrijkste factoren voor
bodemverbetering. De commissie adviseert om de resultaten van pilots op dit gebied,
zoals de Vruchtbare Kringloop in de Achterhoek, goed te evalueren en de ervaringen
breder te delen.
3.5.3 Ketenaanpak gewasbeschermingsmiddelen
Voor gewasbeschermingsmiddelen is, naast de gebiedsgerichte aanpak zoals hiervoor
beschreven, ook een ketenaanpak van belang. Het gaat daarbij om aanpak in de hele
keten van ontwikkeling, toelating, toepassing en zuivering. De commissie vindt dat in die
aanpak in ieder geval een aantal schakels verder moeten worden uitgewerkt.
De regelgeving voor het toelaten van gewasbeschermingsmiddelen is niet afgestemd op
de grondwaterkwaliteitseisen. Rekening houden met waterkwaliteitseisen bij toelating
van middelen is juridisch niet mogelijk 14. De commissie vindt dat wel moet worden
onderzocht hoe de terugkoppeling van gemeten normoverschrijdingen van concentraties
in waterlichamen naar het toelatingsbeleid kan worden versterkt zodat mitigerende
maatregelen kunnen worden genomen. Veel middelen mogen alleen onder bepaalde
voorwaarden of bepaalde omstandigheden worden gebruikt. Dat is in de praktijk voor
waterschappen moeilijk te handhaven. De relatie tussen monitoring, probleemanalyse en
aanvullende maatregelen om emissies te reduceren moet sterker worden gelegd.
Een belangrijk knelpunt is verder dat middelen niet altijd volgens de laatste inzichten en
regelgeving worden toegepast. Er is veel inzet nodig om gedragsverandering te
bewerkstelligen. Brancheorganisaties, zoals Nefyto moeten worden ingezet voor het
bevorderen van bewustwording en gedragsverandering bij de toepassing van middelen.
Kennis hierover, zoals ontwikkeld in projecten als Schoon water voor Brabant, moet
beter worden gedeeld. Het is in het belang van de branche zelf dat
14

Brief staatssecretaris Economische Zaken aan de Tweede Kamer d.d. 31 mei 2013 (32
372, nr. 97) over onder andere de relatie van toelating gewasbeschermingsmiddelen en
de Kaderrichtlijn Water.

Bladzijde 13 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
waterkwaliteitsproblemen niet zodanig groot worden dat een verbod op middelen nodig
is.

3.6 Governance
Voor de commissie staat voorop dat het voor een voortvarende aanpak van de
waterkwaliteit essentieel is dat de verantwoordelijkheden van alle partijen helder zijn
belegd. Dat is nu nog onvoldoende het geval, waardoor partijen hun
verantwoordelijkheid kunnen ontlopen of naar elkaar kunnen blijven wijzen. In de Deltaaanpak waterkwaliteit moet de verantwoordelijkheidsverdeling daarom veel verder
worden uitgewerkt. De commissie zal in dit hoofdstuk een aantal aanbevelingen doen
voor die verdeling van taken en verantwoordelijkheden.
Nationale aanpak met regie door het Rijk
Vanwege de ingewikkelde materie en de veelheid van actoren voor de aanpak van de
waterkwaliteit is een nationaal programma noodzakelijk.
De Minister van IenM is systeemverantwoordelijk voor de waterkwaliteit en wordt vanuit
Europa als eerste aangesproken op de implementatie van de Kaderrichtlijn Water. De
regie voor het nationale programma moet daarom bij haar liggen. Die regierol houdt in
dat zij kaders vastlegt, zorgt voor samenhang tussen de verschillende onderdelen van
de Delta-aanpak, dat zij monitort dat afspraken worden nagekomen, partijen aanspreekt
als dat niet gebeurt en knopen doorhakt waar nodig. Binnen het kabinet moet zij ook de
samenwerking met de andere relevante ministeries coördineren. De minister van IenM
zal samen met haar collega-bewindspersonen generiek beleid formuleren of aanscherpen
dat de randvoorwaarden bepaalt van de gebiedsgerichte invulling. Daarbij is zeer van
belang dat beleid van verschillende departementen meer in samenhang wordt
ontwikkeld dan nu het geval is. Met name het mestbeleid en de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen moet worden afgestemd op de doelen voor waterkwaliteit.
Op rijksniveau heeft ook de Nederlandse Voedsel en warenautoriteit een
verantwoordelijkheid om het beleid met betrekking tot gewasbeschermingsmiddelen te
handhaven.
De commissie vindt het Deltaprogramma waterveiligheid en zoetwater een voorbeeld
hoe zonder formele macht toch de voortgang wordt bevorderd. Het Deltaprogramma is
in staat gebleken om verbindingen zowel horizontaal als verticaal te organiseren. Ook de
aanpak van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) kan als
voorbeeld dienen voor de opzet van het nationale programma waterkwaliteit. In het NSL
werken Rijk en lokale overheden samen aan verbetering van de luchtkwaliteit, door
maatregelen te treffen waarbij rekening wordt gehouden met de effecten van ruimtelijke
ontwikkelingen. Net als bij waterkwaliteit zijn ook hier Europese grenswaarden het
kader. Het programma wordt jaarlijks gemonitord en indien dat nodig blijkt worden
extra maatregelen getroffen.
De AcW is bereid verder mee te denken over de opzet van een nationaal programma
waterkwaliteit en de instrumenten die de minister kan inzetten voor de invulling van
haar regierol.
Gebiedsregie waterkwaliteit bij waterschappen.
In de gebiedsgerichte uitwerking van maatregelen voor waterkwaliteit, moeten
waterschappen de regie nemen. De waterschappen zijn de direct verantwoordelijke
overheid voor waterkwaliteit. In die rol moeten zij de vervuilers aanpakken. Zij hebben
bij uitstek de gebiedskennis en de contacten in de regio. Zij kunnen veel meer dan zij nu

Bladzijde 14 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
doen een netwerkspeler worden, en dan met name in de relatie met de landbouw.
Daarbij moeten zij uiteraard de provincies betrekken voor de afstemming van dit beleid
in het bredere omgevingsbeleid. De structuur van de Regionale bestuurlijke overleggen
(RBO’s) moet worden versterkt zodat in die overleggen de gebiedsgerichte uitwerking
van de doelen en maatregelen voor de waterkwaliteit kan plaatsvinden.
In het verleden keken de waterschappen op het gebied van nutriënten te veel naar het
generieke beleid van de verschillende departementen (landbouw en water). De
commissie vindt dat zij zelf meer initiatief moeten nemen voor een gebiedsgerichte
aanpak.
Zelfsturing met duidelijke randvoorwaarden en afrekenmechanisme.
Private partijen spelen een belangrijke rol bij de verbetering van de waterkwaliteit. Die
moeten naar de mening van de commissie ook veel meer hun eigen
verantwoordelijkheid nemen. Boeren zouden meer ruimte moeten krijgen om zelf zaken
op te lossen binnen de randvoorwaarde dat zij emissies van hun sloten naar de grotere
watersystemen beperken. De opgave is nu te veel bij de instituties belegd, boeren
worden daarin te weinig betrokken. Meetgegevens van de waterschappen worden
bijvoorbeeld niet aan de boeren teruggekoppeld. Agrarische waterverenigingen, naar
analogie van agrarische natuurverenigingen, als organisatorische innovatie kunnen
helpen het lerend vermogen in de sector te vergroten.
De commissie pleit hier wel voor heldere randvoorwaarden: generiek beleid dat
eenduidig is en elkaar niet tegenspreekt (mestbeleid, waterkwaliteitsbeleid). Duidelijk
moet zijn welke gebruiksruimte een watergebruiker heeft. Ook is versterkte handhaving
van het beleid noodzakelijk, zeker gezien het feit dat zowel bij de toepassing van
gewasbeschermingsmiddelen als bij bemesting illegale activiteiten plaatsvinden.
Samenwerking daarbij tussen waterschappen en de Nederlandse Voedsel en
Warenautoriteit is absoluut noodzakelijk. Daarnaast zijn de gevolgen van andere
opkomende illegale activiteiten voor de waterkwaliteit, zoals het lozen van drugsafval
nog onderbelicht. De aanpak daarvan moet worden versterkt.
Onderzoek naar de juiste prikkels
Om te bevorderen dat actoren hun verantwoordelijkheid nemen, moeten de juiste
prikkels worden gehanteerd om hun gedrag te beïnvloeden. Onderzocht moet worden
welke prikkels op welke manier kunnen worden ingezet en in welke combinatie. Een
aantal prikkels moet naar de mening van de commissie zeker verder worden uitgewerkt.
•
De mindset over waterkwaliteit bij ondernemers en burgers moet veranderen.
1. Dat begint met bewustzijn van de waterkwaliteit in de eigen omgeving.
Daarvoor is het belangrijk dat er ook waterkwaliteitsrapportages op lokaal
niveau komen, zodat het dichterbij komt en voor agrarische ondernemers
duidelijker wordt wat het gevolg is van eigen handelen.
2. Koppel vervolgens waterkwaliteit meer aan de gevolgen ervan zoals
mogelijke gezondheidsrisico’s. Maatschappelijk wordt het
waterkwaliteitsprobleem nu te weinig gevoeld, onder andere omdat de
relatie waterkwaliteit met gezondheid niet heel sterk is gelegd.
•
Financiële prikkels moeten worden versterkt op de volgende manieren:
1. Relateren van de zuiveringsheffing aan emissies. Daarbij zou de
zuiveringsheffing verder moeten worden gedifferentieerd zodat degenen die
het goed doen minder betalen en de vervuilers meer. Dit past ook bij de
aanbeveling van de OESO om de toepassing van het ‘vervuiler betaalt’
principe te versterken.

Bladzijde 15 van 15
Ons kenmerk

AcW-2016/87710
2.

Boetes moeten worden verhoogd. De boetes voor het illegaal lozen van
gewasbeschermingsmiddelen zijn nu laag (maximaal 2500 euro) en de
pakkans is klein. En dat terwijl de economische belangen vele malen groter
zijn. Onderzocht moet worden in welke mate de boetes verhoogd moeten
worden om effect te hebben.

Bestuursakkoord Water: afspraken tussen overheden vastleggen
Het Bestuursakkoord Water is een geschikt instrument om de na te streven doelen en de
verantwoordelijkheden van de verschillende betrokken overheden in vast te leggen. De
AcW zal in de zomer van 2016 een apart advies uitbrengen over de onderwerpen
waarvan de commissie vindt dat die in een geactualiseerd Bestuursakkoord Water aan
de orde moeten komen. Waterkwaliteit is er daar één van.

3.7 Kennis
Er zijn nog veel kennisvragen, zowel over effecten van stoffen, als over de effectiviteit
van maatregelen. Er is veel kennis beschikbaar, maar die is gefragmenteerd en werkt te
weinig door in het beleid. Er wordt te weinig geleerd in de praktijk en effecten van
maatregelen worden niet gevolgd.
Departementen sturen de kennisinstituten op verschillende manieren aan en binnen de
kenniswereld zelf kan beter worden samengewerkt. De commissie adviseert daarom een
gecoördineerd kennisprogramma waterkwaliteit op te zetten.
Een van de bevindingen van de AcW is dat onderzoek nu met name projectgestuurd is.
Een programmatische aanpak van kennisopbouw voor waterkwaliteit ontbreekt. Er is
niet perse extra geld nodig, maar wel meer focus en samenhang in de verschillende
onderzoeken. Daarbij moet in ieder geval gedacht worden aan de volgende
onderwerpen:
o
voor nutriënten de samenhang tussen het bodem- en watersysteem en innovaties
daarin in relatie met ontwikkelingen in de agro/food sector.
o
voor nieuwe stoffen in beeld brengen van effecten, omvang en effectiviteit van
maatregelen. Het eerder genoemde early warning systeem is daar onderdeel van.
o
sociale kennis over prikkels en gedragsverandering, naast technische kennis.
Ook voor de organisatie van kennisontwikkeling en -doorwerking kan het
Deltaprogramma een voorbeeld zijn. Dat heeft een gecoördineerd kennisprogramma dat
helpt bij het stroomlijnen van de investeringen en de interactie tussen kennis en
gebruikers is goed georganiseerd.