Plan antibiotica aanpak pluimveesector 2016 – 2020

Dit plan is opgesteld door de werkgroep antibiotica pluimveesector. De werkgroep ressorteert onder het
bestuur van AVINED.
In de werkgroep antibiotica pluimveesector zijn de volgende organisaties vertegenwoordigd: Land- en
Tuinbouw Organisatie / Nederlandse Organisatie van Pluimveehouders (LTO/NOP), Nederlandse Vakbond
Pluimveehouders (NVP), Centrale Organisatie Broedeieren en Kuikens (COBK), Vereniging van de Nederlandse
Pluimveeverwerkende Industrie (NEPLUVI), Algemene Nederlandse Vereniging van Eierhandelaren (Anevei),
Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie (Nevedi), Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde (KNMvD) en AVINED. Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) is adviseur van de werkgroep.

2016-091-N052, 21-06-16

1

Inhoudsopgave

1. Inleiding
2. Antibiotica aanpak pluimveesector 2009 - 2015
2.1 Stand van zaken
2.2 Resultaten
3. Antibiotica aanpak pluimveesector 2016 - 2020
3.1 Relatie diergezondheid, dierenwelzijn en antibiotica
3.2 Antibioticaresistentie
3.3 Keten en sector
3.3.1 Ketenbenadering
3.3.2 Sectorontwikkelingen
3.3.3 Veterinair sectoronderzoek
3.4 Bedrijven
3.4.1 Gedifferentieerde aanpak
3.4.2 Benchmarking
3.5 Soorten antibiotica
3.5.1 Derde keus
3.5.2 Tweede keus
3.6 Registratie, rekenmethode en borging
3.5.1 Registratie
3.5.2 Rekenmethode
3.5.3 Borging
3.5.4. Verbetering databank CRA
4. Knelpunten en aandachtspunten
4.1 Randvoorwaarde
4.2 Regelgeving en handhaving
4.3 Middel gerelateerde aandachtspunten

Bijlage 1 Bedrijfstypen in de Nederlandse pluimveesectoren
Bijlage 2 Maatregelen pluimveesector antibiotica 2009 - 2015

2016-091-N052, 21-06-16

2

1. Inleiding

De pluimveehouderij streeft naar een hogere diergezondheid op de bedrijven, een lager antibioticagebruik en
als gevolg daarvan een vermindering van de resistentie tegen antibiotica. De pluimveesector heeft in de
periode 2009 - 2015 met succes het antibioticagebruik verminderd. Bij vleeskuikenbedrijven is het gebruik ten
opzichte van 2009 met 65% gedaald. Het gebruik van humaan kritische middelen is met 94% gedaald sinds
2011. Het verminderen van het gebruik heeft bijgedragen aan de reductie van antibioticaresistentie in de
pluimveehouderij.
De pluimveesector heeft in dit sectorplan een vervolgbeleid opgesteld met als doel het gebruik van antibiotica
te optimaliseren en verder terug te dringen zonder dat daarmee de gezondheid en het welzijn van pluimvee
onnodig in het geding komt. In het vervolgbeleid wordt ingezet op kennisvergaring over antibioticaresistentie.
Deze focus is belangrijk omdat op dit moment nog niet volledig duidelijk is in welke mate een daling van
antibioticagebruik leidt tot een daling in antibioticaresistentie. Hierover geven verschillende onderzoeken
verschillende resultaten. De pluimveesector zet in op onderzoek naar effectieve interventiemaatregelen in de
pluimveeketen om resistentie gericht terug te dringen en op onderzoek naar de relatie tussen humane
resistentie en resistentie in de pluimveehouderij om overdracht van resistentie naar de mens te kunnen
beperken.
De pluimveesector heeft een innovatieagenda opgesteld die nauw aansluit bij de ambitie om tot een verdere
verlaging van antibioticagebruik en van antibioticaresistentie te komen. Randvoorwaarde voor deze agenda is
dat er weer een instrument komt om collectief onderzoek te financieren.
Belangrijk voor het succes van de uitvoering van het vervolgbeleid is draagvlak in de sector. Voor het behoud
van draagvlak is het noodzakelijk om, waar mogelijk, de huidige knelpunten op te lossen. De pluimveesector
staat achter het antibioticabeleid, maar ervaart in de praktijk knelpunten die een verdere reductie van het
gebruik soms kunnen frustreren. De praktische uitvoerbaarheid moet worden verbeterd en er is behoefte aan
een helder handhavingskader. Bedrijven die keer op keer aantonen met een laag antibioticagebruik toe te
kunnen, moeten beloond worden. Centraal bij dit alles staat een zorgvuldige en restrictieve toepassing van
antibiotica onder de regie van de dierenarts.
De pluimveesector is een sector die zeer internationaal opereert. Het grootste deel van de productie wordt
geëxporteerd naar buurlanden, andere landen binnen de EU of bestemmingen buiten de EU. Nederland
behoort internationaal tot de voorlopers in de aanpak van antibiotica. Een aanpak die op de korte termijn voor
individuele bedrijven concurrentienadelen met zich mee brengt. Het behoud van een goede
concurrentiepositie voor de Nederlandse bedrijven blijft belangrijk in de vervolgaanpak antibiotica.
In dit plan van aanpak antibiotica 2016-2020 wordt beschreven hoe de pluimveesector de komende jaren
verder werkt aan verantwoord antibioticagebruik en verdere reductie, wat moet leiden tot verminderde
resistentie. Er wordt gemeld waar de sector nu staat en hoe de sector daar is gekomen. De aandachtspunten
en knelpunten, zoals naar voren zijn gekomen, worden beschreven. Het concept plan 2016-2020 is in hoofdstuk
3 verder uitgewerkt onder de pijlers ‘antibioticaresistentie’, ‘keten en sector’, ‘bedrijven’, ‘soorten antibiotica’
en ‘registratie, rekenmethode en borging’.

2016-091-N052, 21-06-16

3

2. Antibiotica aanpak pluimveesector 2009 - 2015

2.1 Stand van zaken
In het ABRES-convenant van eind 2008 zijn afspraken gemaakt over de antibiotica aanpak in vier grote
veehouderijsectoren. Voor de pluimveesector betrof dit in eerste instantie de vleeskuikensector. De aanpak is
vervolgens uitgebreid naar andere (deel)sectoren, zoals de legsector, de kalkoensector en andere schakels in
de vleeskuikensector. De situatie in de pluimvee(deel)sectoren is divers. De pluimveesector staat daarom voor
een aanpak op maat. Door actuele monitoring van het antibioticagebruik kan de sector de resultaten
nauwgezet volgen en, waar nodig, de aanpak snel aanpassen. De sector heeft de maatregelen uit het
convenant uitgevoerd, uitgebreid naar andere sectoren en tussentijds geregeld aangescherpt. In bijlage 1 staat
een overzicht van de verschillende soorten bedrijven in de pluimveesectoren. In bijlage 2 staan de in de
periode 2009 - 2015 getroffen maatregelen. Veel maatregelen, waaronder de reductie aanpak voor individuele
vleeskuikenbedrijven, zijn opgenomen in de kwaliteitsregelingen van de pluimveesectoren. De overheid heeft
ervoor gekozen deze aanpak aan de sector over te laten. Het gaat om normering, indeling van bedrijven en
maatregelen bij bovengemiddeld gebruik en veelgebruik.
De antibiotica aanpak is in 2008 opgesteld en wordt begeleid door de AVINED-werkgroep antibiotica
pluimveesector. De aanpak is dynamisch en wordt dus geregeld bijgesteld. De vervolgaanpak wordt in
samenwerking met de overheid vastgesteld.

2.2 Resultaten

1

Hieronder staat per deelsector (zie bijlage 1) het resultaat van het antibioticabeleid over de periode 2009 2015. De pluimveesector maakt jaarlijks een gedetailleerde rapportage van het antibioticagebruik in de
verschillende deelsectoren. De rapportages zijn te vinden op www.avined.nl. Sectoren en diersoorten
verschillen aanzienlijk van elkaar. Het vergelijken van absolute getallen tussen sectoren is weinig zinvol. Doel is
per (deel)sector te komen tot een verantwoord en laag gebruik van antibiotica.
2
 Vleeskuikenbedrijven: het totale gebruik van antibiotica bij vleeskuikens is sinds 2009 gedaald met 65%
van 34,5 dd/dj naar 12 dd/dj in 2015. Het gebruik van derde keus middelen (voor de mens kritische
middelen) is sinds 2011 met 94% gedaald en het gebruik van tweede keus middelen is gedaald met 60%.
 Opfokbedrijven vleessector: bij opfokbedrijven is de antibiotica aanpak later gestart. In 2014 bleek het
antibioticumgebruik (18 dd/dj) en het derde keusmiddelengebruik te zijn gestegen ten opzichte van 2013.
Het gebruik van antibiotica is in 2015 met 24% gedaald naar 14 dd/dj. Het gebruik van derde keus middelen
is in 2015 gedaald met 31% ten opzichte van 2014.
 Vermeerderingsbedrijven vleessector: het gebruik van antibiotica bij de vermeerderingsbedrijven is laag en
stabiel en ligt rond de drie dd/dj. Het derde keus middelengebruik in 2015 is ongeveer 0,5 dd/dj en vertoont
een dalende trend. De sector zet in op een verdere verlaging van dit derde keus middelengebruik.
 Pluimveebedrijven in de legsector: het gebruik van antibiotica bij alle pluimveebedrijven in de legsector is
erg laag. Het gebruik lag in 2015 op 1,5 dd/dj. Dit is iets hoger dan vorig jaar (1,1 dd/dj), maar het betreft
incidenteel gebruik. Het gebruik van derde keus middelen is nagenoeg nul.
 Kalkoenbedrijven: het gebruik van antibiotica in de kalkoensector is in de periode 2011 t/m 2014 gedaald
met ruim 46% naar 41 dd/dj. In 2015 is het gebruik gestegen naar 45 dd/dj. Het derde keus middelen
gebruik nam flink af en daalde nog licht in 2015.

1

Resultaat in hoogte van het antibioticagebruik berekend volgens de sectormethode (behandeldagen per dierjaar).
De sectorcijfers zijn sinds 2011 afkomstig van alle vleeskuikenbedrijven. De gegevens van 2009 en 2010 zijn verkregen
door een vrijwillige monitoring van dierenartsen (over ongeveer 50% van de vleeskuikenbedrijven). De indruk bestaat dat
de bedrijven die hieraan deelnamen al lager in het antibioticumgebruik zaten dan bedrijven die niet deelnamen. Dit
betekent dat de daling van het antibioticumgebruik in de werkelijkheid groter kan zijn dan hier is vermeld.
2

2016-091-N052, 21-06-16

4

3. Antibiotica aanpak pluimveesector 2016 - 2020

De pluimveesector is ervan overtuigd dat nog stappen gezet kunnen worden om tot een lager en beter gebruik
van antibiotica te komen via een combinatie van praktische maatregelen, (praktijk)onderzoek, innovatie en
stimulering van ontwikkelingen binnen de pluimveeketen. De sector blijft volgen of maatregelen niet ten koste
gaan van diergezondheid of dierenwelzijn. Het is niet exact duidelijk tot op welk niveau het gebruik van
antibiotica verder kan worden teruggedrongen en in welk tempo. De pluimveehouderij wil een betere
gezondheid van dieren op de bedrijven, een lager antibioticagebruik en als gevolg daarvan een vermindering
van de resistentie tegen antibiotica. Beleid moet niet alleen gericht worden op vermindering van
antibioticagebruik maar ook op ontwikkeling van kennis over het ontstaan van resistentie en daarmee inzicht in
effectieve interventiemaatregelen ter vermindering van resistentie. Vanwege grote verschillen tussen
deelsectoren is maatwerk nodig. Het is van groot belang dat de schakels in eenzelfde productiekolom met
elkaar samenwerken. Het verminderen van het vóórkomen van resistente bacteriën in de eindproducten van
de vlees- en legsector is een gedeelde verantwoordelijkheid.
In hoofdstuk 4.1 is een randvoorwaarde gemeld voor de uitvoering van de vervolg aanpak. Zonder instrument
voor collectieve financiering van onderzoek zal er geen goede uitvoering kunnen worden gegeven aan deze
vervolg aanpak. Onderstaand vindt u de inzet voor de antibiotica aanpak 2016 - 2020 in de pluimveesector.

3.1. Relatie diergezondheid, dierenwelzijn en antibiotica
Diergezondheid draagt bij aan een duurzame veehouderij. Een verbetering van de diergezondheid leidt tot
minder inzet van antibiotica en een beter dierenwelzijn. De pluimveesector heeft daarom een meerjarig
onderzoeksprogramma van veterinair praktijkonderzoek opgesteld. Dit onderzoek moet resulteren in kennis
die de Nederlandse pluimveehouderij in staat stelt om op een voor mens en dier veilige en gezonde manier te
produceren. Het programma betreft de leg- en vleessector, omvat sector overschrijdende thema’s en gaat
zowel over onderzoek als kennisverspreiding. De volgende onderwerpen in het programma hebben een
directe link met het gebruik van antibiotica: Escherichia coli, Histomonas melaegridis, Enterococcus cecorum,
darmgezondheid en Coccidiose (zie onderdeel 3.3.3). Daarnaast wordt nog ander veterinair praktijkonderzoek
uitgevoerd dat ten algemene hygiëne en diergezondheid in de pluimveehouderij ten goede komt.
In de pluimveesector bestaat zorg over een toename in ziekte en sterfte en daaraan gerelateerd een
verminderd dierwelzijn door de bereikte reductie in het gebruik van antibiotica. Het ontbreekt de sector echter
aan harde gegevens om dit te onderbouwen. In een recent rapport van de Raad voor Dieraangelegenheden
(RDA) wordt in feite hetzelfde geconstateerd. De wetenschappelijke literatuur over de effecten van het huidige
antibioticabeleid en de beschikbare cijfers uit de praktijk zijn nog te beperkt. De pluimveesector stelt daarom in
2016 een plan op om meer inzicht te krijgen in de sectorale relatie tussen het verminderde gebruik van
antibiotica en dierenwelzijn en diergezondheid.
De aanpak 2016 – 2020 is een integrale aanpak. Verbetering van diergezondheid, samenwerking tussen
partijen in de keten, sectorontwikkelingen (o.a. marktconcepten en uitkomstsystemen) en optimaliseren van
het gebruik van antibiotica zijn belangrijke punten om tot een beter en lager gebruik van antibiotica te komen
zonder dat dierenwelzijn en diergezondheid in het geding komen.

2016-091-N052, 21-06-16

5

3.2 Antibioticaresistentie
Het doel van een lager antibioticumgebruik is minder antibioticaresistentie bij pluimvee en daardoor minder
risico vanuit de pluimveesector voor antibioticaresistentie bij de mens. De reductie van het
antibioticumgebruik leidt in de pluimveesector tot een vermindering van antibioticaresistente bacteriën,
waarbij het er op lijkt dat de relatie tussen de vermindering van het gebruik van antibiotica en de reductie van
3
antibioticaresistentie bij vleeskuikens minder sterk is dan bij andere dieren . In de vervolgaanpak antibiotica
2016 - 2020 wil de sector meer kennis opdoen over antibioticaresistentie en over meer gerichte maatregelen
binnen de keten. De sector (mede-)financiert een aantal projecten op het gebied van antibioticaresistentie.
Gedurende de looptijd van het vervolgbeleid wordt geregeld geëvalueerd of nader onderzoek of nadere
maatregelen nodig en haalbaar zijn.
3.2.1 Monitoring kennis over en analyse van antibioticaresistentie
De pluimveesector wil - nog meer dan nu het geval is - met deskundigen uit het humane veld, veterinaire
deskundigen en deskundigen uit de pluimveesector de bestaande kennis over antibioticaresistentie (waaronder
ESBL’s) specifiek bij pluimvee samenbrengen, analyseren en beoordelen. Daarbij zal een ketenanalyse worden
gemaakt, gericht op praktische interventiemaatregelen op bedrijfs- en ketenniveau. De pluimveesector richt
hier een aparte werkgroep voor op die de pluimveesector zal adviseren. De werkgroep zal na de zomer 2016
worden opgestart.
3.2.2 ESBL attributie onderzoek
Dit vierjarige project valt binnen het 1health4Food programma en richt zich op de bijdragen van de
verschillende dierlijke productieketens aan de blootstelling van mensen aan ESBL’s. De resultaten zijn van
belang om te komen tot een goede onderbouwde aanpak van antibioticaresistentie. Dit onderzoek wordt
gefinancierd door overheid en bedrijfsleven. Het pluimveebedrijfsleven draagt evenredig bij aan de financiering
via het Fonds Pluimveebelangen.
3.2.3 Project ESBL interventie
Dit vierjarige project binnen het 1health4food programma is gericht op het formuleren van een lijst met
mogelijke prioritaire interventiemaatregelen in de gehele pluimveevleesketen. Bedrijven uit de pluimveesector
zijn medefinancier van dit project. De collectieve financiering vanuit de pluimveesector is voor 2015 niet van de
grond gekomen en is voor 2016 een knelpunt, vanwege het ontbreken van het collectieve instrument.
Project ESBL-interventie pluimvee (1H4F)
Looptijd
2016 t/m 2020
Participanten
Fokkerij, collectieve pluimveesector, EZ-DLO
Kosten / financiering
€ 1.405.000. Financiering door:
 de pluimveesector collectief: € 235.000
 individuele partijen in de pluimveesector (incl. in kind): € 415.000
 EZ (DLO): € 755.000
Status
Project loopt sinds 2015. Collectieve financiering pluimveesector onder voorbehoud (zie: 4.1.)

3.2.4 Monitoring AB-resistentie op pluimveebedrijven
De pluimveesector wil een herhaling uitvoeren van de nulmeting op het gebied van ESBL’s op
vleeskuikenbedrijven. Met deze monitoring kan worden bekeken of de inspanningen van de sector op het
gebied van antibioticareductie op bedrijfsniveau geleid hebben tot een lagere prevalentie of dat een andere
aanpak van resistente bacteriën noodzakelijk is. Inmiddels is vernomen dat ook de uitvoerders van de
nulmeting gestart zijn met een herhalingsonderzoek in 2016. De sector is hier bij betrokken als klankbord, maar
niet als financier.

3

Het SDa expertpanel heeft onderzoek gedaan naar monitoringscijfers van antibioticaresistentie en verbruikscijfers van
antibiotica. Een conclusie was dat een daling van het antibioticumgebruik leidt tot een daling van de antibioticaresistentie,
maar dat deze relatie bij pluimvee duidelijk minder sterk is dan in andere veehouderijsectoren. Recent onderzoek van het
Amphia ziekenhuis naar de prevalentie van verschillende ESBL-tyepn bij patiënten én naar ESBL-besmetting van kippenvlees
suggereert een duidelijk verband tussen de sterke reductie van het antibioticumgebruik in de pluimveehouderij en de
duidelijk lagere prevalentie van / besmetting met ESBL’s.
2016-091-N052, 21-06-16

6

3.2.5 Landelijke monitoring AB-resistentie in bacteriële ziekteverwekkers
In Nederland wordt al geruime tijd een landelijk actieve monitoring op antibioticaresistentie in commensale
bacteriën uitgevoerd en gerapporteerd (MARAN). Een landelijke monitoring voor veterinair relevante
bacteriële ziekteverwekkers ontbreekt. GD is in 2015 bij pluimvee een pilot gestart waarin getracht wordt om
voor de bacteriële ziekteverwekkers landelijke antibiogrammen op te stellen. Met deze informatie kan op lange
termijn een meer gerichte inzet van middelen worden gerealiseerd en kan het gebruik van niet werkende
middelen worden voorkomen. Inzicht wordt verkregen in welk effect veranderingen in antibioticumgebruik
hebben op de gevoeligheid. Dit is ook belangrijk voor vroegsignalering van mogelijke veranderingen in
antibioticaresistentie in de toekomst, waardoor interventies mogelijk worden om gevoeligheid te behouden.
Besloten is om dit project door te zetten in de periode 2016 – 2020. De werkgroep antibiotica pluimveesector
adviseert over dit project. De sector is niet betrokken bij de financiering.
GD, VMDC en KNMvD werken inmiddels aan een projectvoorstel voor de totale Nederlandse dierhouderij om
een compleet landelijk dekkend beeld verkrijgen van antibioticaresistentie in veterinair relevante bacteriën.

3.3 Keten en sector
3.3.1 Ketenbenadering
 Ketenoptimalisering door informatiedeling
In de reguliere vleeskuikenhouderij kan het delen van informatie tussen de schakels in de keten helpen bij
het realiseren van een laag antibioticumgebruik. Partijen in de sector (slachterij, fokkerij, broederijen) zijn
met het ministerie van Economische Zaken een project gestart om het gebruik van antibiotica bij reguliere
vleeskuikens verder te verlagen via het verzamelen van data in de verschillende schakels van de keten en de
uitwisseling van deze data tussen de schakels. Dit moet leiden tot ketenoptimalisatie en - naast een lager
gebruik van antibiotica - ook tot een beter rendement. Dit project is onderdeel van de innovatieagenda en
medegefinancierd door de pluimveesector. Het gaat hier qua pluimveebedrijven om de schakels opfok,
vermeerdering en vleeskuikens.
Project Gezonde pluimveevleesketen: 2016 t/m 2018
Looptijd
2016 t/m 2018
Participanten
slachterij, fokkerij, broederijen, pluimveebedrijven (opfok, vermeerdering, vleeskuikens)
Kosten / financiering
€ 741.000. Financiering door:
 de pluimveesector collectief: € 273.000
 individuele partijen in pluimveesector (incl. in kind): € 113.000
 ministerie van Economische Zaken: € 356.000
Status
Project loopt sinds 2015. Collectieve financiering pluimveesector onder voorbehoud (zie: 4.1.)

 Nadere analyse sectorale data
De databank CRA bevat informatie over het antibioticumgebruik op bedrijven en de redenen voor dit
gebruik. Bij elk gebruik is de diagnose geregistreerd evenals de onderliggende koppelbeelden. In de
databank KIP is informatie beschikbaar over alle bedrijven en dierverplaatsingen tussen schakels. Met deze
data en (mogelijk) data uit andere bronnen zal in de vervolgaanpak meer aandacht gegeven worden aan
analyses over de relaties tussen het antibioticumgebruik / dierziekteproblemen in een bepaalde schakel
(opfokbedrijven of vermeerderingsbedrijven) en het antibioticumgebruik / dierziekteproblemen in latere
schakels (vermeerderingsbedrijven of vleeskuikenbedrijven) in de productieketen. Ook de vraag wat het
niet gebruiken van antibiotica in de voorschakels betekent voor antibioticaresistentie in de latere schakels
komt daarbij aan de orde. In de tweede helft van 2016 wordt een projectplan opgesteld. De uitvoering
wordt nog ingevuld. Financiering door de pluimveesector.
 Bij vleeskuikenbedrijven, opfokbedrijven en kalkoenbedrijven in verschillende antibioticacategorieën zal in
2016 onderzoek worden gedaan naar kritische succes- en faalfactoren (zowel technische als sociale
factoren) om meer handvatten te krijgen voor verbeteringen op bedrijven. De factoren worden gebruikt in
een coachingstraject voor bedrijven die een structureel hoog gebruik hebben. Uit het project
antibioticavrije ketens is bij vleeskuikens al een lijst met factoren geformuleerd. Aandacht voor deze
factoren helpt bij zorgvuldig gebruik.
2016-091-N052, 21-06-16

7

Als er generieke handvatten uit dit project komen, dan zullen deze binnen de sector worden besproken en waar mogelijk - worden uitgerold. Het projectplan, de uitvoering en financiering worden nog ingevuld.
3.3.2. Sectorontwikkelingen (innovatie)
In de pluimveesector vindt innovatie plaats op verschillende plekken in de keten, ook bij het houden van
dieren, in ontwikkeling van stalsystemen en bij broederijen. Deze innovaties hebben vaak te maken met
bedrijfsmanagement en met gezondheid van de dieren en hebben daarom invloed op het gebruik van
antibiotica. De Nederlandse pluimveesector exporteert het grootste deel van haar producten. Veel gaat naar
ons omringende landen, maar ook naar landen (ver) buiten Europa. Een goede concurrentiepositie is erg
belangrijk. Voor de Nederlandse markt zien we snelle ontwikkelingen naar andere concepten met wat lagere
bezetting en wat trager groeiende rassen. Ook dit heeft invloed op het gebruik van antibiotica in de sector.
 Marktconcepten
In de reguliere vleeskuikenhouderij is een laag antibioticumgebruik mogelijk. Bij ruim 60% procent van de
stalkoppels reguliere vleeskuikens in 2014 is geen antibiotica ingezet. Het is echter ook duidelijk dat het
gemiddeld gebruik van antibiotica bij concepten met trager groeiende rassen veel lager ligt dan het
gemiddeld gebruik van antibiotica bij reguliere vleeskuikenbedrijven. Er worden steeds meer dieren
opgezet binnen concepten met een trager groeiend ras. De variatie in deze concepten is groot.
Een toename van het aantal kuikens in deze concepten zal leiden tot een lager antibioticumgebruik in de
pluimveesector. De pluimveesector wijst er nadrukkelijk op dat de markt hier zijn werk moet doen.
Van buitenaf opgelegde normen zonder bijbehorende marktvraag leiden slechts tot verplaatsing van
productie naar het buitenland.
 Systemen rond uitbroeden en uitkomen van kuikens
Een ontwikkeling is dat er meer innovatieve concepten zijn rond het uitbroeden van broedeieren. Er zijn
broederijen die water en voer eerder beschikbaar stellen aan kuikens. Er worden ook steeds vaker
broedeieren uitgebroed in de stal in verschillende systemen, waarbij de eendagskuikens na de uitkomst
beschikking hebben over voer en water en waarbij het transport van eendagskuikens wegvalt. Deze
ontwikkelingen kunnen leiden tot een betere gezondheid van de kuikens en minder antibioticumgebruik.
3.3.3 Veterinair sectoronderzoek
Voorkomen is beter dan genezen. Onderzoek naar verbetering van diergezondheid kan invloed hebben op de
hoogte van het antibioticumgebruik. De sector laat in de periode 2016 - 2020 veterinair praktijkonderzoek
uitvoeren op het gebied van diergezondheid, waarbij gekeken is naar specifieke ziekteverwekkers die een grote
betekenis hebben voor de pluimveesector. Het betreft onder andere onderzoek naar Escherichia coli,
Histomonas meleagridis, Enterococcus cecorum, Clostridium perfringens (darmgezondheid) en Coccidiose.
Deze werkvelden passen ook bij de diagnoses die worden gesteld bij het voorschrijven van antibiotica.
Verbetering op deze terreinen moet leiden tot verbetering in diergezondheid en in gebruik van antibiotica. Dit
onderzoek wordt volledig gefinancierd door de pluimveesector.
Een deel van dit onderzoek is eerder gestart, maar is in 2015 stil komen te liggen vanwege het ontbreken van
een instrument voor collectieve financiering (zie 4.1). Onderstaand zijn de projecten vermeld voor de periode
2016 – 2020. De uitvoering van onderstaande onderzoeken ligt bij de Gezondheidsdienst voor Dieren.

1. Onderzoek naar diagnostiek, pathogenese, preventie en bestrijding van Escherichia coli peritonitis syndroom (EPS)
Looptijd
2016 t/m 2020
Kosten / financiering
€ 800.000, volledige financiering door de pluimveesector collectief
Status

Project ligt stil en wordt na verkrijgen AVV in 2016 weer opgestart.

2. Onderzoek naar de preventie van histomonosis bij kalkoenen en kippen en de betekenis van Histomonas infecties
bij vleesreproductiekippen
Looptijd
2016 t/m 2020
Kosten / financiering
€ 750.000, volledige financiering door de pluimveesector collectief
Status
Project is in oktober 2015 gestart en wordt tijdelijk vanuit Fonds voor Pluimveebelangen
gefinancierd. Voorzetting voor de periode 2016 -2020 onder voorbehoud van verkrijgen AVV.

2016-091-N052, 21-06-16

8

3. Onderzoek naar aanvullende diagnostiek voor Enterococcus cecorum infecties bij vleeskippen en vervolgonderzoek
naar de pathogenese van deze infecties
Looptijd
2016 t/m 2020
Kosten / financiering
€ 510.000, volledige financiering door de pluimveesector collectief
Status
Project is in oktober 2015 gestart en wordt tijdelijk vanuit Fonds voor Pluimveebelangen
gefinancierd. Voorzetting voorde periode 2016 -2020 onder voorbehoud van verkrijgen AVV

4. Verbetering van de darmgezondheid door onderzoek naar diagnostiek van subklinische necrotiserende enteritis
(SNE) door Clostridium perfringens en onderzoek naar de pathogenese van deze aandoening
Looptijd
2016 t/m 2020
Kosten / financiering
€ 700.000, volledige financiering door de pluimveesector collectief
Status
Project is in oktober 2015 gestart en wordt tijdelijk vanuit Fonds voor Pluimveebelangen
gefinancierd. Voorzetting voor de periode 2016 -2020 onder voorbehoud van verkrijgen AVV

5. Onderzoek naar een betere preventie van Coccidiose bij vleeskuikens door de optimale inzet van
anticoccidiosemiddelen en vaccins
Looptijd
2016 t/m 2020
Kosten / financiering
€ 770.000, volledige financiering door de pluimveesector collectief
Status
Project ligt stil en wordt na verkrijgen AVV in 2016 weer opgepakt (zie 4.1.)

3.4 Bedrijven
Onderstaand de activiteiten in de vervolgaanpak die met name te maken hebben met de individuele bedrijven.
3.4.1 Gedifferentieerde aanpak
De aanscherping van de aanpak op individuele bedrijven is gericht zijn op bedrijven in de rode categorie en op
bedrijven in de oranje categorie. Voor bedrijven in de groene categorie zouden in de aanpak meer positieve
prikkels moeten komen.
 Er worden nieuwe normen vastgesteld voor de antibioticacategorieën rood (actieniveau), oranje
(signaleringsniveau) en groen (streefniveau) voor vleeskuikenbedrijven. Bedrijven krijgen daardoor mogelijk
eerder te maken met maatregelen dan nu. De sector wil de nieuwe normen minimaal tot 2020 vastleggen.
De pluimveesector zal op basis van de nieuwe normen de eigen bijbehorende gedifferentieerde aanpak op
bedrijven evalueren. De nieuwe benchmarkwaarden zullen begin 2017 worden ingevoerd met
terugwerkende kracht tot 01-01-16.
 Vleeskuikenbedrijven die structureel in het rood zitten (drie halfjaarlijkse beoordelingen in het rood) zullen
in 2016 via de kwaliteitsregeling IKB Kip verplicht een aangewezen, externe begeleider moeten inhuren op
eigen kosten. De rol van de externe begeleider is om samen met de pluimveehouder en met deskundigen
(bijv. dierenarts, voerleverancier en kuikenleverancier) een plan te maken hoe het bedrijf uit de rode
categorie kan komen. Deze maatregel geldt vanaf februari 2016. Deze aanscherping wordt na een jaar
geëvalueerd om te kijken of bijstelling nodig is.
 De sector zal een analyse doen naar de aantallen bedrijven in het rood. In 2016 geldt in IKB Kip, naast de
maatregelen voor bedrijven die structureel in het rood zitten, een zwaardere sanctionering (tot aan
uitsluiting uit IKB Kip toe) voor rode bedrijven die niet (tijdig) een gestructureerd verbeterplan opstellen.
 IKB-vleeskuikenbedrijven in de oranje categorie zullen een verbeterplan moeten maken om tot een lager
antibioticumgebruik te komen. Deze maatregel is inmiddels in werking getreden.
 In 2016 wordt ingezet op een beloningsaanpak, waarbij gepoogd wordt pluimveebedrijven met een
langdurig laag antibioticumgebruik voordelen te geven in de administratieve / controlerende /
handhavende sfeer. Deze voordelen moeten nog en uitgewerkt worden. Hierbij is ook steun nodig van de
overheid (zie 4.2.3).

2016-091-N052, 21-06-16

9

 Er zijn veel verschillende manieren om te komen tot een lager en beter antibioticumgebruik. Samenwerking
tussen dierenarts en pluimveehouder is een van de basisprincipes van de aanpak en zorgt voor maatwerk
per bedrijf. Een van de succesfactoren in de antibiotica aanpak is een verdergaande samenwerking, waarbij
ook experts (erfbetreders) in en buiten de keten op bedrijfsniveau meer betrokken worden. De
pluimveesector zet in op verdergaande samenwerking op bedrijfsniveau met name bij bedrijven met een
hoger antibioticagebruik.
3.4.2 Benchmarking
 Alle pluimvee(deel)sectoren met een meer dan incidenteel antibioticumgebruik krijgen een
benchmarkrapport. In 2014 heeft de pluimveesector ook een proefbenchmark uitgevoerd voor de
leveranciers van vleeskuikens en de leveranciers van diervoeders voor vleeskuikens over 2013 op basis van
het antibioticumgebruik van hun klanten. Vanaf mei 2016 zullen deze benchmarkrapporten jaarlijks worden
opgesteld. Er zal een benchmark worden gedaan naar kuikenmerk (ras). De eerstvolgende benchmark voor
diervoeder- en kuikenleveranciers betreft gegevens over 2014 en 2015. De benchmark moet leiden tot
meer bewustwording en meer actie op het gebied van antibiotica bij individuele diervoederleveranciers,
kuikenleveranciers en fokkerijbedrijven.
 In de kalkoensector bestaat geen Nederlandse kwaliteitsregeling. Er is dus geen kapstok om een reductieaanpak voor individuele bedrijven aan op te hangen. De kalkoensector heeft afgesproken om op basis van
de nieuwe benchmarkwaarden van de SDa de kalkoenbedrijven te beoordelen en bedrijven in een hogere
categorie aan te sporen op vrijwillige basis extra maatregelen te nemen. Hiermee wordt in 2016 een start
gemaakt.
 Opfokbedrijven (groot)ouderdieren: in 2015 zijn verschillende maatregelen voor opfokbedrijven
doorgevoerd in overleg met de fokkerijorganisaties, de opfokorganisaties, de bedrijven en de dierenartsen.
Deze deelsector zal in 2016 benchmarkwaarden vaststellen, bedrijven indelen in categorieën en bedrijven
in het rood aansporen verbeteringen aan te brengen. Indien dit geen resultaat heeft, kunnen maatregelen
opgenomen worden in de IKB-Kip regeling.
 Vermeerderingsbedrijven (groot)ouderdieren: het gebruik van antibiotica bij deze bedrijven bedraagt drie
dd/dj. Vanaf 2016 worden deze bedrijven individueel geïnformeerd over hun antibioticascore met daarbij
een onderverdeling naar eerste, tweede en derde keus middelen.

3.5 Soorten antibiotica
De pluimveesector bestaat uit meerdere, soms kleine (deel)sectoren. Dit betekent dat voor sommige
aandoeningen in deelsectoren geen of slechts beperkt eerste keus middelen geregistreerd zijn. Deze middelen
kunnen om verschillende redenen soms ook niet (goed) werkzaam zijn. Dit betekent dat het gebruik van
tweede en derde keus middelen soms ter voorkoming van sterfte of dierenleed noodzakelijk is. De aanpak naar
soort antibioticum is maatwerk per deelsector. De sector informeert de individuele bedrijven in de jaarlijkse
sectorale rapportage en in de individuele benchmarkrapporten over de hoogte van het gebruik van derde,
tweede en eerste keus middelen en vergelijkt dit gebruik met het gemiddelde gebruik in de sector. Overigens
worden bij pluimvee alleen antibiotica geleverd na een klinische inspectie en een diagnose door de dierenarts.
3.5.1 Derde keus middelen
Het gebruik van derde keus middelen is fors gedaald in de pluimveesectoren. In enkele deelsectoren is het
gebruik nog te hoog, mede vanwege specifieke veterinaire problematiek en het niet beschikbaar zijn van
andere werkzame keuze middelen of noodzakelijke entstoffen. De pluimveesector wil op termijn naar een
situatie waarbij derde keus middelen enkel incidenteel, onder strikte voorwaarden en bij bepaalde
aandoeningen gebruikt kunnen worden om dierenwelzijnsproblemen te voorkomen. Sommige (deel)sectoren
zijn het doel dicht genaderd. Per deelsector worden maatregelen op maat getroffen om deze situatie op
termijn te kunnen realiseren. De plannen hiertoe worden in 2016 ontwikkeld en in 2016 wordt ook gestart met
de uitwerking. Dit geldt voor de kalkoensector en de voor de opfokbedrijven in de vleessector.

2016-091-N052, 21-06-16

10

3.5.2 Tweede keus middelen
Via de formularia van de KNMvD wordt ingezet op eerste keus middelen. Per aandoening is vermeld welke
middelen eerste keus zijn, welke middelen tweede keus en welke middelen derde keus. In sommige
deelsectoren is niet altijd voor iedere aandoening een eerste keus middel beschikbaar. Ook zal, als een eerste
keus middel niet werkt, een tweede /derde keus middel ingezet moeten worden. Soms betekent dit
(beduidend) meer inzet van antibiotica. Via het project ‘landelijke antibiogrammen’ zal meer inzicht worden
verkregen in de ‘landelijke’ resistentie per aandoening / antibioticum (zie onderdeel 3.2.5 en 4.3).
 Het gebruik van tweede keus middelen bij vleeskuikens is – naast het feit dat het derde keus middelen
gebruik bijna is uitgefaseerd - flink gedaald in de periode 2009 - 2015. Het is belangrijk om verdere reductie
zo veel mogelijk bij de tweede keus middelen te realiseren.
 Het tweede keus middel colistine wordt gezien als een kritisch middel. Bij pluimveebedrijven in de
vleessector is dit gebruik minimaal. In de legsector, waar het antibioticumgebruik ten algemene zeer laag is,
worden middelen met colistine incidenteel ingezet en zijn weinig alternatieven voorhanden. De
pluimveesector en de pluimveedierenartsen nemen in 2016 in de kwaliteitssystemen IKB Kip en IKB Ei een
maatregel om elke inzet van colistine te laten volgen door een analyse van pluimveehouder en dierenarts
hoe de inzet van colistine in de toekomst te voorkomen.

3.6 Registratie, rekenmethode en borging
De registratie van antibiotica door de dierenartsen vindt plaats in de door de overheid aangewezen databank
CRA. De pluimveesector financiert de databank CRA en de wijzigingen in en het onderhoud van de databank.
Ook analyses voor het beheer van de database en het informeren van de individuele bedrijven via
benchmarkrapporten worden door de sector gefinancierd. Deze activiteiten worden voortgezet en uitgebreid
in de periode 2016 – 2020.
Databank CRA en benchmarkrapporten
Doel
Verkrijgen van een volledig en actueel overzicht van alle antibioticavoorschriften,
antibioticaleveringen en de redenen voor de voorschriften (diagnoses en koppelbeelden) ten
behoeve van het monitoren van het gebruik van antibiotica, het monitoren van de resultaten van
de aanpak, het verbeteren van de aanpak, het informeren en benchmarken van bedrijven en het
verzorgen van publieke verantwoording.
Looptijd
Binnen dit plan: 2016 -2020
Participanten
AVINED (beheerder), GD (uitvoerder), EZ (aanwijzen databank en vaststellen tarieven)
Kosten / financiering
€ 1.500.000, gemiddeld € 300.000 per jaar. Financiering door alle bedrijven in de pluimveesector.
Status
Loopt

3.6.1. Registratie
Dierenartsen in de pluimveesector melden alle voorgeschreven antibiotica, alle geleverde verpakkingen, de
bijbehorende diagnoses en de klinische beelden op basis waarvan de diagnose (mede) is gesteld in een centrale
databank (CRA). De pluimveebedrijven melden alle aanvoer van dieren, alle verplaatsingen van dieren en alle
afvoer van dieren in een centrale databank (KIP). Deze databanken zijn gekoppeld. De antibioticaregistratie
wordt uitgevoerd in alle pluimveesectoren (vlees, leg, kalkoen) met uitzondering van de eendensector. Dit
komt omdat de eendensector relatief klein is, eenden robuuste dieren zijn en het gebruik van antibiotica in
deze sector erg laag is. Besloten is om desondanks in 2016/2017 het lage gebruik van antibiotica in deze sector
inzichtelijk te maken.
3.6.2 Rekenmethode
De pluimveesector heeft in de periode 2008 - 2015 het antibioticumgebruik berekend op basis van een eigen
rekenmethode met behandeldagen. De SDa heeft het antibioticumgebruik sinds 2011 berekend via een
methode uitgaande van de geleverde kilogrammen. In 2015 heeft de pluimveesector in overleg met de SDa
besloten vanaf 1 juli 2016 over te gaan op de rekenmethodiek van de SDa, waarbij voor de berekening van de
eigen getallen per (deel)sector en de getallen op individuele bedrijven een correctie naar behandelgewicht
nodig is. De pluimveesector voldoet hiermee aan de wens van derden om te komen tot een uniforme (maar
beduidend meer gecompliceerde) rekenmethode.

2016-091-N052, 21-06-16

11

De wijziging zal voor enkele individuele bedrijven leiden tot indeling in een andere antibioticumcategorie. De
wijziging gaat in vanaf 1 januari 2017 met terugwerkende kracht tot 1 januari 2016.
3.6.3 Borging
Omdat de centrale registratie van antibiotica de basis is van de antibiotica aanpak is er een goede
administratieve borging van de antibioticaregistratie. Zowel iedere IKB Kip deelnemer als iedere geborgde
pluimveedierenarts wordt jaarlijks gecontroleerd op een correcte administratie en een correcte registratie in
de centrale databank. Naarmate de reductie van het antibioticumgebruik groter wordt en maatregelen
zwaarder wordt het risico op ‘non compliance’ groter. De sector start in 2016 met een extra risicogericht
controleprogramma bij pluimveebedrijven met onaangekondigde controles en het analyseren van monsters
(veren, mest, water). 8 tot 10% van de bedrijven in de vleeskuikensector (vleeskuikenbedrijven, opfokbedrijven
en vermeerderingsbedrijven) wordt bemonsterd.
Analyse- en borgingsprogramma antibiotica
Doel
Via risicogerichte monstername en via analyses van de monsters op antibiotica op antibiotica
verbeteren van de betrouwbaarheid van de antibioticagegevens.
Looptijd
2016 t/m 2020
Participanten
AVINED, Ducares, Rikilt, pluimveesector
Kosten / financiering
€ 600.000: kosten eerste jaar € 150.000, daarna evaluatie van programma.
Financiering volledig door individuele deelnemers in de pluimveesector.
Het programma wordt jaarlijks geëvalueerd en kan in de loop van de tijd worden aangepast
qua inhoud en kosten.
Status
Start 1 mei 2016

3.6.4. Verbetering databank CRA
In de loop der jaren is de databank CRA steeds verder verbeterd. Er zijn echter nog steeds verbeteringen
mogelijk, bijv. in de zin van automatische signaleringen en blokkering van fouten. Het rapport van KPMG over
de antibioticadatabanken in de veehouderijsectoren van maart 2016 signaleert onzorgvuldigheden en
verbetermogelijkheden. De pluimveesector komt met een verbeterplan in de tweede helft van 2016.

2016-091-N052, 21-06-16

12

4. Knelpunten en aandachtspunten
De pluimveesector is trots op de bereikte resultaten, maar realiseert zich het maatschappelijk belang om
verder te blijven werken aan een verantwoord antibioticabeleid. Er zijn de afgelopen jaren wel enkele
knelpunten en aandachtspunten gesignaleerd. Om met elkaar ook de komende jaren stappen te maken, zullen
ervaringen van de afgelopen jaren meegenomen worden bij het vormgeven van het vervolgbeleid. De knel- en
aandachtspunten zijn onder te brengen in drie categorieën: een randvoorwaarde om een goede uitvoering te
kunnen geven aan de vervolgaanpak antibiotica pluimveesector, aandachtspunten bij regelgeving en
handhaving door overheidspartijen en gevolgen van beleid met betrekking tot specifieke middelen.
Het is nodig om na te gaan of de knelpunten incidenteel zijn of breed spelen in de sector en of ze werkelijk
gerelateerd zijn aan de verlaging van het antibioticumgebruik. Er komt meer aandacht voor het niet
beschikbaar zijn van betrouwbare data.

4.1 Randvoorwaarde
De pluimveesector heeft sinds de opheffing van het Productschap Pluimvee en Eieren per 1 januari 2015 geen
instrument meer om collectief onderzoek te financieren. Voor sectorbrede doelen als reductie
antibioticagebruik en antibioticaresistentie is onderzoek nodig. De pluimveesector wil dit onderzoek (mede)
financieren. Het is dan noodzakelijk dit geld van de individuele pluimveehouder te kunnen innen; ook van
pluimveehouders die niet verenigd zijn binnen een brancheorganisatie. Zonder een instrument voor collectieve
financiering komt nader onderzoek niet of nauwelijks van de grond. Een groot deel van het lopende
praktijkonderzoek naar diergezondheid in de pluimveesector is medio 2015 stilgelegd, vanwege het ontbreken
van dit instrument. Verwacht wordt dat in 2016 nog meer onderzoek wordt stilgelegd. In de vervolg aanpak
antibiotica 2016 – 2020 zijn veterinair praktijkonderzoek, meer kennisvergaring over antibioticaresistentie en
onderzoek naar doelmatige interventiemaatregelen belangrijk onderdelen. Het verkrijgen van een Algemeen
Verbindend Verklaring (AVV) voor de financiering van onderzoek en innovatie is een randvoorwaarde voor de
verdere uitvoering van deze vervolg aanpak. Europese regelgeving biedt de mogelijkheid tot het onder
voorwaarden laten instellen van een AVV. De pluimveesector is hierover al zeer lange tijd in overleg met het
ministerie van EZ. Realisatie is nog onduidelijk.

4.2 Regelgeving en handhaving
Bij naleving van regels is het van belang dat er op een goede wijze wordt gehandhaafd. Een helder
handhavingskader is essentieel. Zowel bij de regelgeving als in de handhaving zijn er enkele belangrijke
aandachtspunten.
 Kwaliteitsregelingen: de individuele antibiotica aanpak op vleeskuikenbedrijven is geregeld via de
kwaliteitsregeling IKB Kip, waar ruim 90% van de vleeskuikenbedrijven in Nederland aan deelneemt. Dit
betekent dat een belangrijk deel van de antibiotica aanpak niet van toepassing is op een kleine 10% van de
vleeskuikenbedrijven. Het gaat dan onder meer over normering, indeling van bedrijven naar gebruik en
maatregelen bij bovengemiddeld gebruik en bij veelgebruik. Ook andere onderdelen van de antibiotica
aanpak worden via IKB Kip en IKB Ei geregeld. De controle bij IKB deelnemers is ten minste jaarlijks. De
zwaarte van de maatregelen legt een druk op de participatiegraad van IKB Kip en Ei. Het is dan belangrijk
dat de wettelijke basiseisen bij de niet IKB deelnemers extra goed worden gecontroleerd door de NVWA
met ten minste eenzelfde frequentie als in de IKB-regelingen. De sector vraagt de overheid de niet IKB
bedrijven jaarlijks te controleren op antibioticaregistratie en op wettelijk eisen als het werken met het
bedrijfsgezondheidsplan.
 Illegaal gebruik van antibiotica: om te voorkomen dat de antibiotica aanpak minder effectief wordt, is een
stevige inzet op illegaal gebruik van antibiotica belangrijk. Illegaal gebruik van antibiotica is ook een vorm
van oneerlijke concurrentie tussen bedrijven.
 Administratie: de administratieve lasten van de antibiotica aanpak worden als hoog ervaren, zeker door
bedrijven met een structureel laag antibioticumgebruik. Gekeken moet worden naar een differentiatie van
de regels, waarbij bedrijven die structureel op een laag niveau zitten te maken krijgen met minder
administratieve en/of controlelasten. Dit geldt zowel voor private als publieke lasten. Een voorbeeld is dat
het bedrijfsbehandelplan bij pluimvee voor dierenartsen geen meerwaarde heft ten opzichte van het
formularium. De sector vraagt steun van de overheid om te komen tot een administratieve lastenverlichting
voor bedrijven met een laag gebruik van antibiotica.

2016-091-N052, 21-06-16

13

4.3 Middel gerelateerde aandachtspunten
 Uitval: sector heeft zorgen over mogelijk meer uitval en meer afkeur bij vleeskuikenbedrijven als gevolg van
verminderd gebruik van antibiotica. Langer wachten met het inzetten van antibiotica levert soms meer
uitval op. Het niet gebruiken van antibiotica later in het koppel kan tot meer afkeur op de slachterij leiden.
De sector wil in overleg met de dierenartsen komen tot een meer praktische invulling van formularia,
uitgaande van de veterinaire kennis en kunde van de dierenarts. Dit betekent dat met een goede
onderbouwing van de dierenarts een afwijking van het formularium mogelijk moet zijn. Hierover moeten
goede afspraken worden gemaakt met de handhaver (NVWA). Dit ontbreekt op dit moment.
 Een combinatie van terughoudend antibioticumgebruik en uitval eerste week. Als dierenarts en
pluimveehouder bij problemen besluiten niet direct een antibioticum in te zetten, kan een grotere uitval
ontstaan dan wanneer gelijk een antibioticum was ingezet. In regelgeving is een bepaling opgenomen dat
bij een hogere uitval een bedrijf terug moet in bezettingsgraad. Terughoudend gebruik van antibiotica
wordt zo ‘afgestraft’. De pluimveesector kent voorbeelden uit andere lidstaten dat bij veterinaire
problemen en een terughoudend gebruik van antibiotica geen sanctie volgt. De sector wil hier een afspraak
over maken met de overheid.
 Lincomycine-spectinomycine: vleeskuikenbedrijven zijn gestopt met het gebruik van lincomycinespectinomycine kort na de opzet van de dieren. Vanwege problemen met enterococcen secorum leidt dit in
individuele gevallen tot (veel) meer uitval en veel meer inzet van antibiotica later in het koppel. De
dierenartsen en de pluimveesector willen in een beperkt aantal, strikt gedefinieerde gevallen dit
enterecoccen probleem als een bedrijfsgebonden probleem willen benaderen, waarbij voor beperkte tijd
inzet van lincomycine-spectinomycine kort na opzet mogelijk is. Hiervoor is nog geen ruimte verkregen.
 Beperkte beschikbaarheid: er zijn zorgen over de (toekomstige) beschikbaarheid van antibiotica in de juiste
verpakkingen en over (toekomstige) beschikbaarheid van vaccins. Voor bepaalde pluimvee(deel)sectoren
geldt bij bepaalde aandoeningen dat er geen of beperkte beschikbaarheid is van eerste keus middelen
i.v.m. ontbrekende / te beperkt geformuleerde registratie. Verder bestaan er veel vaccins die geen
registratie hebben in Nederland. De pluimveesector wil met verschillende partijen, waaronder de overheid
en de farmaceutische industrie in overleg om te kijken of ook voor kleinere sectoren de juiste middelen en
vaccins ter beschikking komen.

2016-091-N052, 21-06-16

14

BIJLAGE 1: bedrijfstypen in de Nederlandse pluimveesectoren

Vleeskuikensector
Opfokbedrijven grootouderdieren vlees
Vermeerderingsbedrijven grootouderdieren vlees
Broederijen
Opfokbedrijven ouderdieren vlees
Vermeerderingsbedrijven ouderdieren vlees
Broederijen
Vleeskuikenbedrijven
Slachterijen, uitsnijderijen

Legsector
Opfokbedrijven grootouderdieren leg
Vermeerderingsbedrijven grootouderdieren leg
Broederijen
Opfokbedrijven ouderdieren leg
Vermeerderingsbedrijven ouderdieren leg
Broederijen
Opfokbedrijven leghennen
Leghennenbedrijven
Pakstations, verwerkers

Kalkoensector
Broederij
kalkoenbedrijven

Eendensector
Vermeerderingsbedrijven ouderdieren
Broederijen
Eendenbedrijven
Slachterijen, uitsnijderijen

2016-091-N052, 21-06-16

15

BIJLAGE 2: maatregelen pluimveesector antibiotica 2009 - 2015
Onderstaand op hoofdlijnen de activiteiten die de pluimveesector heeft uitgevoerd bij de
antibiotica aanpak, voor zover deze zijn geïnitieerd door de werkgroep antibiotica
pluimveesector. Er vinden daarnaast nog vele activiteiten plaats, gericht op een reductie van het gebruik van
antibiotica. Soms op projectniveau (‘antibioticavrije keten’, ‘zicht op gezonde dieren’) en veel op individueel
bedrijfsniveau.
Registratie
 Opname verplichte registratie van antibiotica door de dierenarts in een centrale databank in IKB Kip
 Opname verplichte registratie van antibiotica door de dierenarts in een centrale databank in IKB Ei
 Vrijwillige registratie van antibiotica in kalkoensector
 Opnemen verplichte registratie van antibiotica in een centrale databank via productschapsverordening in
2011 en 2012. Dit geldt voor de vleeskuiken-, leg- en kalkoensector. In 2015 is de verplichting vanwege
verdwijnen productschappen overgenomen in EZ-regelgeving.
 De registratie omvat de gegevens rond de leveringen van antibiotica en de achterliggende reden voor het
gebruik in de vorm van registratie van koppelbeelden en gestelde diagnoses.
 Koppeling I&R gegevens pluimveesector met de antibioticaregistratie
(Benchmark)rapporten
 Vleeskuikenbedrijven: elk vleeskuikenbedrijf krijgt per kwartaal (sinds eind 2011) een individueel
bechmarkrapport. In dit rapport staat het gebruik van antibiotica op het bedrijf en per ronde, het gebruik
naar soort middel (eerste, tweede, derde keus), de leeftijd waarop de dieren behandeld worden en de
reden van behandeling en al deze gegevens afgezet tegen het gemiddelde in de sector.
 Kalkoenbedrijven: elk kalkoenbedrijf krijgt jaarlijks een individueel benchmarkrapport (vergelijkbaar met
het rapport voor de vleeskuikenbedrijven).
 Opfokbedrijven krijgen sinds 2014 iedere 6 maanden een benchmarkrapport.
 Dierenartsenpraktijken: elke dierenartsenpraktijk krijgt sinds eind 2011 elk kwartaal een individueel
benchmarkrapport voor de praktijk, gebaseerd op het antibioticumgebruik van hun vleeskuikenklanten.
 Dierenartsen: individuele dierenartsen ontvangen elk kwartaal een benchmarkrapport op basis van de
“Veterinaire Benchmark Indicator”. Deze is in 2014 voor het eerst verstuurd.
 Kuikenleveranciers: in 2014 is een eerste benchmark voor kuikenleveranciers (gebaseerd op het
antibioticumgebruik van hun vleeskuikenklanten in 2013) verstuurd. In 2016 wordt deze benchmark weer
herhaald over 2014 en 2015.
 Diervoederleveranciers: vanaf 2014 is een eerste benchmark voor diervoederleveranciers verstuurd
(gebaseerd op het antibioticumgebruik van hun vleeskuikenklanten in 2013. In 2016 wordt de benchmark
weer herhaald over 2014 en 2015.
 Vermeerderingsbedrijven en pluimveebedrijven in de eiersector krijgen geen benchmarkrapport (vanwege
het lage gebruik) maar wel informatie per brief over het antibioticumgebruik.
 Jaarlijks wordt een rapport van het antibioticumgebruik in de pluimveesector gepubliceerd. Dit is een
uitgebreide openbare verantwoording van de pluimveesector.
 Veel verschillende soorten analyserapporten vanuit de databank.
Dierenarts en pluimveehouder
 Verplichte één op één relatie pluimveehouder - dierenarts via een overeenkomst in IKB Kip en in IKB Ei en in
de kwaliteitsregeling van de dierenartsen: geborgde pluimvee dierenarts (GPD).
 Dierenarts werkt verplicht volgens het formularium (IKB Kip, IKB Ei, GPD).
 Pluimveehouder en dierenarts voeren jaarlijks een bedrijfsanalyse uit via een model
bedrijfsgezondheidsplan. Hierin wordt de beoogde reductie vermeld en de verbetermaatregelen.
 Dierenarts en pluimveehouders evalueren jaarlijks het bedrijfsbehandelplan
Reductieaanpak op individuele bedrijven
Vleeskuikenbedrijven worden sinds juli 2013 ingedeeld in een van de categorieën van antibioticumgebruik:
actieniveau, signaleringsniveau en streefniveau. Bedrijven in signaleringsniveau moeten met hun dierenarts
binnen vier weken een verbeterplan opstellen.
2016-091-N052, 21-06-16

16

Bedrijven in het actieniveau moeten met hun dierenarts binnen enkele weken een plan van aanpak opstellen
met behulp van een digitale tool: de zogenaamde gestructureerde aanpak. Bedrijven die gedurende langere
tijd in het actieniveau blijven zitten, zijn verplicht een aangewezen deskundige in de arm te nemen.
Aanpak tweede en derde keus middelen
 De KNMvD heeft de formularia aangepast aan het rapport van de Gezondheidsraad. Voor de mens kritische
middelen zijn derde keus middelen geworden. Het gebruik van het formularium is voor dierenartsen
verplicht via de IKB regelingen Kip en Ei.
 Bewustwording van het gebruik van de juiste middelen via de benchmarkrapporten.
 Bewustwording correct gebruik van antibiotica via brieven PPE en AVINED, mede gericht op
 voorkoming preventief gebruik van antibiotica.
 In 2014 is de aanpak derde keus middelen aangescherpt (verplichte verbeterplannen bij elk gebruik van
derde keus middelen).
 Per (deel)sector is een analyse gemaakt van mogelijke knelpunten.
Overig
 Broederijen vleessector en legsector hebben de afspraak gemaakt in maart 2010 om geen enkel
antibioticum meer te gebruiken in de broederij.
 Wettelijke verbod op preventief gebruik van antibiotica sinds 2013. De sector en de dierenartsen hebben
hier veel en duidelijk over gecommuniceerd.
 Divers veterinair onderzoek om aandoeningen te kunnen verhelpen en om het gebruik van antibiotica te
kunnen voorkomen, gefinancierd door de sector.
 Verplichting tot het gebruik van een kuikenpaspoort om gegevens van voorschakels via de broederij door te
geven aan vleeskuikenbedrijven en om gegevens van vleeskuikenbedrijven terug te koppelen naar de
broederijen.
 Opfok: aanvullende vrijwillige maatregelen: doorgifte extra informatie over koppels vanuit fokkerij naar
opfokbedrijven, leidraad voor dierenartsen voor inzet van antibiotica in de eerste week, protocol voor de
wijze van opvang van vleeskuikens
 Kalkoensector: inventarisatie kritische succesfactoren, aanspreken bedrijven op hoogte van
antibioticumgebruik.

2016-091-N052, 21-06-16

17