NOGMAALS AANDACHT
VOOR BEWONERSPARTICIPATIE

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

2

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Nogmaals aandacht voor
bewonersparticipatie
Een tweede meting van de bevordering
van bewonersparticipatie in de krachtwijkenaanpak

november 2009

dr. M.J. van Hulst, N. Karsten MSc MA,
J.C.H.C. Geurtz MSc BA, B. Boluijt MSc, prof. dr. F. Hendriks
m.m.v. dr. L. Schaap en D.A.J. Wassink BA
Universiteit van Tilburg - Tilburgse School voor Politiek en Bestuur

3

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Landelijk Samenwerkingsverband
Aandachtswijken (LSA). Het is uitgevoerd door Merlijn van Hulst, Niels Karsten, Bram
Boluijt, Casper Geurtz en Frank Hendriks, allen werkzaam bij de Tilburgse School voor
Politiek en Bestuur (TSPB). Linze Schaap heeft aan het begin van het onderzoek als
projectleider een belangrijke rol gespeeld. Denise Wassink heeft meegeholpen met het
bellen van informanten. Sabine van Zuydam verrichtte onderzoeksassistentie. Laurens de
Graaf heeft commentaar geleverd op een eerste versie van de vragenlijst. Het onderzoek
is begeleid door een begeleidingscommissie, waarin Arjen Verweij (namens het Ministerie
van Wonen, Wijken en Integratie -WWI-) en Henk Cornelissen (namens het LSA) plaats
namen. Els Tieman en Thijs van Mierlo waren hun respectievelijke plaatsvervangers. De
visies en conclusies weergegeven in dit rapport komen niet noodzakelijkerwijs overeen
met die van de opdrachtgever.
ISBN 978-90-79911-04-2 (PDF-versie)
4

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Inhoudsopgave
1. Samenvatting

7

2. Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie
De bevordering van participatie: de eerste meting
De bevordering van participatie: de tweede meting
Onderzoeksvraag

9
9
11
12

3. Bevorderende omstandigheden

15

4. Aanpak van het onderzoek
De vragenlijst
Pilot-onderzoek
Dataverzameling

19
19
19
20

5. Bevordering van de bewonersparticipatie in beeld
Dimensies
Resultaten per wijk

25
25
30

6. Bevindingen: het algemene beeld
Uitvoering van de wijkactieplannen
Bevordering van bewonersparticipatie door gemeenten

73
73
76

7. Reflectie op bevindingen

83

Referenties
Bijlage 1: Het CLEAR-model
Bijlage 2: De onderzochte wijken
Bijlage 3: De vragenlijst
Eindnoten

87
89
91
93
103

5

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

6

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

1. Samenvatting
Dit rapport geeft antwoord op de vraag in hoeverre en op welke wijze in de uitvoeringsfase
van de krachtwijkenaanpak de door de gemeente direct of indirect aangestuurde
bewonersparticipatie geborgd is in de 40 door de voormalige minister voor WWI Vogelaar
aangewezen aandachtswijken. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Landelijk
Samenwerkingsverband Aandachtswijken (LSA). De informatie is verkregen door middel
van het afnemen van een telefonische vragenlijst bij gemeenten en bewonersorganisaties
in alle wijken. De onderzoeksperiode liep van de vaststelling van de wijkactieplannen tot 1
augustus 2009.
Zonder uitzondering kunnen bewoners in alle onderzochte wijken participeren in de
uitvoering van de wijkactieplannen. Het betreft niet alleen leden van bewonersorganisaties
of anderszins georganiseerde bewoners. In de overgrote meerderheid van de wijken
kunnen ook individuele wijkbewoners participeren. Daarmee lijken gemeenten invulling te
geven aan de doelstelling van de krachtwijkenaanpak om bewoners actief bij de
wijkvoering van de wijkactieplannen te betrekken, zij het dat er in de ene wijk meer
mogelijkheden tot participatie worden geboden dan in de andere. De mate waarin en de
wijze waarop individuele en georganiseerde wijkbewoners kunnen participeren verschillen
namelijk aanzienlijk. Adviseren door bewoners komt bijvoorbeeld grofweg in twee smaken
voor: of er wordt met de bekende bewonersorganisaties gewerkt of er wordt een breed
inspraakmoment gehouden dat open is voor iedereen.
Ook de manier waarop bewoners kunnen participeren verschilt sterk. In de meeste wijken
is er, in wat voor vorm dan ook, een overleg waarin bewoners toezien op de uitvoering
van het wijkactieplan, in die zin dat ze er minimaal advies over kunnen uitbrengen. Daarop
is slechts een handvol uitzonderingen. In een aantal gevallen nemen individuele bewoners
in wisselende samenstelling deel aan zo’n overleg. In andere gevallen is een vaste
klankbordgroep geformeerd, of wordt gewerkt met bestaande wijkraden. Een dergelijk
overleg heeft soms een meer informeel karakter. Ook hier geldt in algemene zin dat de
status van de inbreng van deze overleggen, vooraf en achteraf, niet altijd even duidelijk is.
De tweede vorm van participatie in de uitvoering is samenwerking bij de uitvoering
van concrete projecten tussen bewoners, gemeenten en eventueel andere partners. Deze
vorm komt minder vaak voor dan het overleg. Bewoners nemen daarbij deel aan de
uitvoering van projecten waarbij de verantwoordelijkheid voor de uitvoering ligt bij de
instanties. Dat doen ze ofwel op uitnodiging van uitvoerende instanties, ofwel op eigen
initiatief. Vaker ligt het initiatief bij de gemeente die vervolgens bewoners actief vraagt te

7

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

participeren. In de meeste wijken is samenwerking slechts op een aantal onderdelen van
het wijkactieplan mogelijk.
De derde en laatste hoofdvorm van participatie die in het onderzoek is
onderscheiden, uitvoering van een deel van het wijkactieplan door bewoners, komt relatief
veel voor. Daarvoor worden verschillende systematieken gebruikt, die onder verschillende
namen bekend staan, zoals bewonersbudgetten, bewonersinitiatieven, vouchers e.d. De
kern van deze participatievorm is dat bewoners zelf verantwoordelijkheid dragen voor de
uitvoering van een deel het wijkactieplan. Hoewel het daarbij ook gaat om plannen of
projecten die zijn opgesteld door anderen dan de bewoners, zien we in de praktijk vrijwel
alleen vormen van eigen verantwoordelijkheid van bewoners bij plannen of projecten die
door bewoners zelf zijn ingediend of aangedragen. In sommige wijken worden in principe
alle voorstellen gehonoreerd, mits ze aan bepaalde voorwaarden voldoen, in andere
wijken wordt een brede groep van bewoners betrokken bij de keuze tussen verschillende
initiatieven.
Het onderzoek laat verder zien dat er ten behoeve van de bevordering van
bewonersparticipatie, op een aantal punten nog mogelijkheden tot verbetering zijn voor
meerdere gemeenten. Afspraken met bewoners zouden vaker en beter kunnen worden
vastgelegd. Bewoners zouden beter ondersteund kunnen worden om hun bijdrage te
kunnen leveren en bewoners zouden door middel van meer communicatiekanalen kunnen
worden uitgenodigd om mee te doen. Ten slotte zou er uitgebreider en gerichter kunnen
worden teruggekoppeld aan bewoners over de stand van zaken in de uitvoering van de
wijkactieplannen en specifiek over hun inbreng daarin.

8

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

2. Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie
In het kader van het Actieplan Krachtwijken zijn tweeënhalf jaar geleden 40 Nederlandse
wijken geselecteerd die gedurende tien jaar een extra (beleids)impuls krijgen (Ministerie
van VROM, 2007). In een eerste fase zijn er wijkactieplannen opgesteld, die vervolgens in
de meeste wijken zijn omgezet in uitvoeringsplannen. Terugkijkend op de start van de
krachtwijkenaanpak meende Elly van Kooten (2009:22), programmadirecteur Wijken, ‘dat
de nieuwe aanpak beweging genereert; de wijkenaanpak krijgt zaken voor elkaar, geeft
druk op lokale partijen om zaken sneller voor elkaar te krijgen.’ Terwijl wetenschappelijke
discussie over de zin en onzin van de krachtwijkenaanpak wordt gevoerd (Musterd en
Ostendorf, 2009) en terwijl dhr. Van der Laan als een nieuwe minister voor Wonen, Wijken
en Integratie (WWI) is aangetreden, belandt de aanpak zelf in een nieuwe fase: die van de
uitvoering.
In het Actieplan Krachtwijken werd gesteld dat de inventiviteit en kracht die de
bewoners en lokale (bewoners)organisaties gezamenlijk inzetten, essentieel is voor het
slagen van de wijkaanpak. De bewoners – individueel en georganiseerd – vormen een
belangrijke partij in het opstellen en uitvoeren van de wijkactieplannen (Ministerie van
VROM, 2007:8,10,15). Als de participatie van bewoners wezenlijk wordt geacht voor
draagvlak en kwaliteit van de wijkactieplannen en de uitvoering ervan, is het zaak om zicht
te krijgen op de wijze waarop bewonersparticipatie wordt bevorderd. De vorige minister
(mevr. Vogelaar) heeft de taak om te komen tot wijkactieplannen in eerste instantie aan
de gemeenten toebedeeld. Tegelijkertijd was de verwachting dat andere partijen –
inclusief bewoners – hieraan intensief zouden bijdragen. Ook in de uitvoering van de
wijkactieplannen is voor bewoners (idealiter) een belangrijke rol weggelegd. Maar hoe de
participatie van bewoners in de 40 wijken rondom die uitvoering van de wijkactieplannen
wordt bevorderd en daadwerkelijk gestalte krijgt, is nog onvoldoende bekend. Vandaar dit
(vervolg)onderzoek.

De bevordering van participatie: de eerste meting
In 2008 heeft de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur een eerste meting gedaan van
de bevordering van bewonersparticipatie door gemeenten. Hierbij lag de focus op de
totstandkoming van de wijkactieplannen in de 40 wijken.1 De vraag was op welke wijze en
in

hoeverre

gemeenten

bewonersparticipatie

in

de

totstandkoming

van

de

wijkactieplannen hadden bevorderd. De informatie voor dit onderzoek werd verkregen
door middel van het telefonisch afnemen van een vragenlijst bij gemeenten en
bewonersorganisaties in alle wijken.

9

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Bij het merendeel van de wijkactieplannen waren bewoners betrokken bij de
totstandkoming. Grofweg bleken er drie strategieën te onderscheiden: in iets meer dan
een derde van de wijken zijn bewoners niet, of zeer beperkt, betrokken geweest bij de
totstandkoming van het wijkactieplan; in iets minder dan een derde van de wijken verliep
de participatie via reguliere, reeds bestaande bewonersoverleggen en in iets meer dan
een derde van de wijken is een nieuw, breed participatietraject opgezet voor het
wijkactieplan. Vooral in de grote steden waren de mogelijkheden voor bewoners om te
participeren beperkt; in kleinere steden hebben gemeenten de participatie over het
algemeen actiever bevorderd.
Concluderend stelden we toen dat gemeenten bewoners in de meeste gevallen wel de
mogelijkheid hebben geboden te participeren, maar dat de reikwijdte en de diepgang niet
in alle gevallen even groot waren. Daar waar bewoners konden participeren, hadden zij in
de meeste gevallen wel de gelegenheid aan te geven welke problemen er volgens hen in
de wijk spelen, maar bewoners hadden minder vaak de gelegenheid oplossingen aan te
dragen. De inventarisatie en keuze van oplossingen was vaak in handen van
professionals. De beslismacht van bewoners was over het algemeen beperkt. Wel konden
ze in veel gevallen advies uitbrengen over het wijkactieplan.
Gemeenten hebben individuele en georganiseerde bewoners relatief vaak gevraagd te
participeren. Het bereik van de invitatie was in veel gemeenten groot (het ‘net’ werd
tamelijk breed uitgeworpen). Niet zelden zijn alle wijkbewoners gevraagd te participeren.
De intensiteit van de invitatie verschilde echter sterk. Gemeenten hadden zich over het
algemeen geconcentreerd op enkele kanalen (er werden weinig verschillende ‘netten’
uitgeworpen) en er was relatief weinig moeite gedaan moeilijk bereikbare groepen te
betrekken. Wat de terugkoppeling over het wijkactieplan en de weg daar naartoe betreft,
werd er relatief laag gescoord. Bewoners waren tussentijds niet intensief op de hoogte
gehouden van de stand van zaken met betrekking tot het wijkactieplan. Ook was er naar
bewoners beperkt teruggekoppeld over wat er met hun inbreng was gedaan. Bovendien
werd daarbij gebruikt gemaakt van maar een select aantal kanalen.
Verder werd geconcludeerd dat op geen van de drie onderzochte aspecten van de
bevordering van bewonersparticipatie - gelegenheid, invitatie en respons - de
bewonersoriëntatie overheerste. De aanpak die gemeenten hanteerden was over het
algemeen meer professionalsgeoriënteerd dan bewonersgeoriënteerd. Dit betekent dat de
inhoud van het wijkactieplan veeleer aan professionals wordt overgelaten, dat bewoners
over het algemeen niet intensief gevraagd worden te participeren en dat er slechts via een
beperkt aantal kanalen wordt teruggekoppeld.

10

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

De belangrijkste redenen die gemeenten destijds aandroegen om bewonersparticipatie
beperkt te bevorderen waren de beschikbare tijd voor en de timing van het nieuwe beleid,
het feit dat er al veel andere projecten lopen die gericht zijn op de door de minister
benoemde thema’s, de angst om bewoners te overvragen en de wens om geen valse
verwachtingen te wekken. Ook gaven een aantal gemeenten dat bewonersparticipatie
beperkt hadden bevorderd aan in de uitvoering hier meer aan te zullen gaan doen.

De bevordering van participatie: de tweede meting
De Tilburgse School voor Politiek en Bestuur is door het LSA – het Landelijk
Samenwerkingsverband Aandachtswijken – gevraagd om na het onderzoek naar de
bevordering van de bewonersparticipatie bij de totstandkoming van de wijkactieplannen te
kijken naar de manier waarop bewonersparticipatie, al dan niet structureel, geborgd is in
de uitvoeringsfase van de wijkaanpak tot aan 1 augustus 2009 (zie Figuur 1).2

Zomer 2007

Voorjaar 2008

Actieplan

Wijkactieplannen

1 augustus 2009

Uitvoeringsprogramma’s

Uitvoering programma’s

Verdere uitvoering WAP’s

Focus tweede meting

Planningsfase

Uitvoeringsfase

Figuur 1: Focus meting 2009
Het doel van dit tweede onderzoek is om inzicht te krijgen in de manier waarop de
bewonersparticipatie wordt bevorderd in de uitvoering van de wijkactieplannen. We
hebben in dit onderzoek gekeken naar de manier waarop de bewonersparticipatie in de
uitvoering van de wijkactieplannen door de gemeente is geborgd. Hierbij hebben we niet
alleen naar de wijze waarop gekeken, maar ook naar de mate waarin. Centraal
aandachtspunt is de manier waarop de bewonersparticipatie in de uitvoering van de
wijkactieplannen is georganiseerd. We hebben gekeken naar in hoeverre bewoners
kunnen participeren en naar de wijze waarop ze dit kunnen. In deze twee dimensies
vatten we de activiteiten van gemeenten en andere betrokken partijen die tot doel hebben
de bewonersparticipatie te bevorderen, door haar op een bepaalde manier te organiseren.
Bij de activiteiten van andere betrokken partijen gaat het ons om die activiteiten die in het
kader van de krachtwijkenaanpak worden uitgevoerd en waar de gemeente - door middel
11

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

van richtlijnen of concrete afspraken over de inrichting van bewonersparticipatie - enige
mate van sturing heeft op de bevordering van bewonersparticipatie.

Onderzoeksvraag
De onderzoeksvraag die in dit onderzoek centraal stond is de volgende:
In hoeverre en op welke wijze is in de uitvoeringsfase van de krachtwijkenaanpak (tot
aan 1 augustus 2009) de door de gemeente direct of indirect aangestuurde
bewonersparticipatie geborgd?
Met het begrip ‘borging’ bedoelen we de wijze waarop en de mate waarin het toedelen
van een participatieve rol in de uitvoering van de krachtwijkenaanpak plaats heeft
gevonden: kunnen zij in de uitvoering participeren? En welke rol hebben ze daarbij? Het
waarborgen van de mogelijkheid tot participatie is bij uitstek een middel om participatie te
bevorderen. Voor het kùnnen participeren in de uitvoering van de wijkaanpak (en dat is
één van de centrale uitgangspunten van de wijkaanpak!), is het belangrijk dat die
participatie ook een zekere inhoud heeft. Bewoners moeten daarvoor een gegarandeerde
plek hebben in de uitvoering. Borging van bewonersparticipatie in de uitvoering is dus
essentieel. Zoals het ministerie van WWI aangeeft: als je goed wilt samenwerken aan
wijkvernieuwing, dan is het verstandig afspraken hierover tussen de verschillende partijen
vast te leggen.3
Ter verduidelijking: het bovenstaande betekent dat we, net als in de eerste meting,
uitdrukkelijk niet de uiteindelijke participatie van bewoners in kaart brengen; de focus is
gericht

op

de

georganiseerde

activiteiten

ingezet

ter

bevordering

van

de

bewonersparticipatie. We hebben bijvoorbeeld niet uitgezocht welk percentage van de
bewoners er in de uitvoering van de wijkactieplannen heeft geparticipeerd. Net als in de
eerste meting, die in 2008 is verricht, hebben we ons exclusief gericht op de organisatie
van de bewonersparticipatie in de uitvoering van de wijkaanpak in het kader van het
Actieplan Krachtwijken. Waar in het geval van de eerste meting nog een aanwijsbaar
wijkactieplan ter beschikking stond, als focuspunt van alle aandacht, is dat in de
uitvoeringsfase niet het geval. Bovendien is de uitvoering van de wijkactieplannen nauw
verbonden met de uitvoering van andere (al bestaande) plannen in het kader van
wijkverbetering.4 Dat maakt het onderzoek niet minder interessant, maar wel
ingewikkelder.
Tegen deze achtergrond hebben we de uitvoering van de wijkactieplannen en de
rol die bewoners in die uitvoering hebben als onderzoeksobject gedefinieerd en
geanalyseerd. Hierbij hebben we constant getracht het onderscheid tussen de

12

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

krachtwijkenaanpak (= de uitvoering van de wijkactieplannen) en de voor 2007 al
bestaande wijkaanpak vast te stellen (zie Hoofdstuk 4 voor verdere uitleg hierover).
Daarnaast hebben we (analytisch) drie vormen van participatie onderscheiden. Om te
beginnen kunnen bewoners, al dan niet georganiseerd, deelnemen aan overleggen die
toezicht houden op de uitvoering van het wijkactieplan. Dit zijn dus geen overleggen op
projectniveau, maar vormen van overleg die gericht zijn op, dan wel een bijdrage leveren
aan, het monitoren en (bij)sturen van de uitvoering. Ten tweede kunnen er diverse
samenwerkingsverbanden zijn waarin bewoners(organisaties) en andere partijen werken
aan de uitvoering van het wijkactieplan. Ten slotte zijn er mogelijkheden voor bewoners
om zelf een leidende rol te hebben in de uitvoering. Onder deze categorie scharen we de
verschillende vormen van participatie waarin bewoners onder eigen verantwoordelijkheid
delen van het wijkactieplan kunnen uitvoeren.
In tegenstelling tot bij de eerste meting die in het kader van dit onderzoek is verricht, is de
hoofdvraag in deze tweede meting niet exclusief gericht op de activiteiten die door
gemeenten zijn verricht. Dit omdat, zo bleek uit een eerste verkenning van de manier
waarop de uitvoering van de wijkactieplannen ten uitvoering wordt gebracht, ook andere
partijen, zoals woningcorporaties, een bijdrage leveren aan de bevordering van
bewonersparticipatie. Participatie bevorderende activiteiten worden dan niet direct door de
gemeente ontplooid, al gebeurt dat doorgaans wel in afstemming en wisselwerking met de
gemeente. Niet langer kunnen we daarom uitspraken doen over wat alleen gemeenten
hebben gedaan aan participatiebevordering. Daarmee zouden we een belangrijk
onderdeel van de organisatie van de bewonersparticipatie onderbelicht laten. Het is echter
wel zo dat we alleen uitspraken doen over participatiebevorderende activiteiten die direct
of indirect binnen de invloedssfeer liggen van de gemeente, die onverminderd
hoofdverantwoordelijk is (gemaakt) voor de bevordering van de bewonersparticipatie bij
de krachtwijkenaanpak.5
De opbouw van deze rapportage is als volgt. In het volgende hoofdstuk gaan we in het
gehanteerde theoretische kader. In Hoofdstuk 3 gaan we in op de gehanteerde methode
van onderzoek. Vervolgens presenteren we in Hoofdstuk 4 de onderzoeksresultaten per
wijk – zowel in de vorm van een tweetal figuren als in de vorm van een korte tekstuele
weergave. In Hoofdstuk 5 geven we een overkoepelende analyse van de bevindingen,
waarna we in Hoofdstuk 6 reflecteren op de bevindingen en op de meting zelf.

13

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

14

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

3. Bevorderende omstandigheden
In dit hoofdstuk zullen we het theoretisch kader dat we hebben gehanteerd uit de doeken
doen. We bouwen hier voort op het in ons vorige onderzoek ontwikkelde theoretisch kader
(zie Van Hulst et al., 2008). De afgelopen jaren hebben verschillende onderzoeken
bijgedragen aan de kennis over de bevorderende omstandigheden voor burgerparticipatie.
Het zogenaamde CLEAR-model, zoals dat is ontwikkeld door Lowndes, Pratchett en
Stoker (2006)6 combineert resultaten uit eerdere onderzoeken en biedt een recent en
helder overzicht van bevorderende omstandigheden voor burgerparticipatie in de lokale
context. Dit model onderscheidt vijf cruciale factoren (zie ook bijlage 1):
Can do – kunnen bewoners participeren, i.e. zijn zij competent, hebben zij zelf
genoeg capaciteiten om te participeren; spreken ze bijvoorbeeld de taal?
Like to – willen bewoners participeren; d.w.z.: zien bewoners voor zichzelf voldoende
redenen of nut om zich in te spannen, zijn zij gemotiveerd?
Enabled to – worden bewoners in staat gesteld om te participeren, i.e. wordt hun de
mogelijkheid geboden om te participeren, krijgen zij de kans?
Asked to – worden bewoners gevraagd om te participeren: is er een externe positieve
stimulans tot participatie?
Responded to – wordt er naar bewoners teruggekoppeld, over zowel de inhoud als
het proces?
We gebruiken in deze meting van het eerste deel van de uitvoeringsfase, net als het
onderzoek naar de totstandkoming van de wijkactieplannen, het CLEAR-model als
inspiratiebron.7 We haken daarvoor wederom met name aan bij de laatste drie factoren
die het (CL)EAR-model benadrukt: enabled to, asked to en responded to. Voor de eerste
twee aspecten, can do en like to, geldt dat die amper te beïnvloeden zijn, en zeker niet
binnen het tijdsbestek van ons onderzoek. We laten ze daarom buiten beschouwing en
richten ons alleen op die factoren waar de gemeente op korte termijn met concrete
activiteiten invloed op kan uitoefenen.
Uit het CLEAR-model leiden we dus drie aspecten af (zie Van Hulst et al., 2008):
gelegenheid, invitatie, respons. Tabel 1 laat zien hoe de drie aspecten en twee dimensies
van bevordering bij elkaar zes te onderzoeken onderdelen opleveren.

15

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Mate waarin

Wijze waarop

1. Gelegenheid

1-M

1-W

2. Invitatie

2-M

2-W

3. Respons

3-M

3-W

Tabel 1: Aspecten en dimensies van participatiebevordering
Passen we de verschillende aspecten en dimensies toe op de hoofdvraag van het
onderzoek, dan komen we tot de volgende vragen:
1.

Gelegenheid: In hoeverre en op welke wijze hadden bewoners de gelegenheid om

te participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen tot aan 1 augustus 2009?
Mate waarin:
•

1-M: Welke

(kringen

van)

bewoners

(of

bewonersorganisaties)

kunnen

participeren in de uitvoering van het wijkactieplan? Bij de uitvoering van welke
onderdelen van het uitvoeringsplan konden bewoners participeren? Gedurende
welke periode is participatie mogelijk? Zijn er afspraken gemaakt over de manier
waarop bewoners kunnen participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen?
Wijze waarop:
•

1-W: In welke rol konden bewoners participeren in de uitvoering van het
wijkactieplan? In welke vormen van uitvoering konden de bewoners een rol
spelen: toeziend overleg op uitvoering, samenwerking in de uitvoering en/of
zelfstandige uitvoering? Is de inbreng structureel van aard of meer ad hoc? We
vragen ons hierbij ook af of, hoe en waar die rol formeel is vastgelegd. Kregen
bewoners een beslissende of slechts een marginale rol in het proces? Anders
gezegd, speelden ze een hoofdrol of een bijrol?

2.

Invitatie: In hoeverre en op welke wijze zijn bewoners gevraagd te participeren in

de uitvoering van het wijkactieplan tot aan 1 augustus 2009?
Mate waarin:
•

2-M: Welke (kringen van) bewoners (of bewonersorganisaties) zijn gevraagd
te participeren in de uitvoering van het wijkactieplan? Hoe ver hebben
gemeenten en andere organisaties onder regie van de gemeente ‘hun net
uitgegooid’?

Wijze waarop:
•

2-W: Op welke wijze (in welke vorm) zijn bewoners gevraagd te participeren in
de uitvoering van het wijkactieplan? Is er bijvoorbeeld gekozen voor een

16

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

‘lichte’ vorm van vragen via een algemene oproep, of is gekozen voor een
meer intensieve wijze van invitatie?
3.

Respons: In hoeverre en op welke wijze heeft vanuit de gemeente en andere

organisaties onder regie van de gemeente terugkoppeling richting en overleg met
bewoners plaatsgevonden over de resultaten van de uitvoering van de wijkactieplannen
tot aan 1 augustus 2009 en de inbreng van bewoners daarin?
Mate waarin:
•

3-M: Aan welke (kringen van) bewoners en op welke momenten vond
terugkoppeling en/of overleg plaats over de afspraken die zijn gemaakt
aangaande de uitvoering van het wijkactieplan en over de resultaten van de
wijkaanpak? Terugkoppeling kan vanzelfsprekend verschillende vormen
aannemen.

Terugkoppeling kan aan alle bewoners, aan betrokken bewoners, aan
bewonersorganisaties

of

in

reguliere

overlegvormen

waarin

bewoners

plaatshebben. Daarnaast vragen we ook of gemeenten en andere organisaties
onder regie van de gemeente aan bewoners of bewonersorganisaties hebben
aangeven wat er met hun inbreng is gedaan. Als partijen met elkaar samenwerken
aan stedelijke vernieuwing, is dat echter idealiter geen eenrichtingsverkeer. Zoals
het ministerie aangeeft in haar stappenplan voor samenwerking in stedelijke
vernieuwing: “Zorg steeds voor afstemming. Blijf tijdens de uitvoering met elkaar in
gesprek. Wees helder over verwachtingen.”8
Wijze waarop:
•

3-W: Op welke wijze vond terugkoppeling en overleg plaats aan bewoners
over de resultaten van de uitvoering van de wijkactieplannen tot aan 1
augustus 2009 en de inbreng van bewoners daarin? Is er sprake van een
periodieke terugkoppeling of worden bewoners ad hoc geïnformeerd?

Het bovengenoemde analysemodel vormt de basis voor de dataverzameling en voor de
analyse van de onderzoeksgegevens. Aan de hand van de bovenstaande vragen is een
vragenlijst opgesteld die de drie onderzochte aspecten van bevordering dekt, zowel wat
betreft de mate waarin als de wijze waarop. Aan de antwoordcategorieën zijn scores
toegekend. Die worden in Hoofdstuk 4 per wijk weergegeven.

17

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Daarbij geldt wat betreft het aspect gelegenheid hoger scoort naarmate de borging van de
bewonersparticipatie steviger en langduriger is. Een duurzame hoofdrol scoort beter dan
een tijdelijke bijrol. Centraal staat de plaats die bewoners hebben gekregen in de
uitvoering van de wijkactieplannen en de ruimte die door gemeenten in de plannen aan
bewoners is gelaten. Uiteraard verliezen we daarbij de belangen van de gemeente en
andere organisaties niet uit het oog. Meer participatie is niet altijd beter. Maar in de
uitvoering van de wijkactieplannen zouden, gelet op de doelstellingen van het ministerie
en de gemeenten zelf, wel mogelijkheden moeten zijn voor een zekere mate van (borging
van) bewonersparticipatie.
Daar waar sprake is van participatie zou in alle gevallen sprake moeten zijn van een wijde
en intensieve invitatie en een wijde en intensieve terugkoppeling, door de gemeente, of
door andere organisaties onder regie van de gemeenten. Hoe beter aan die voorwaarden
wordt voldaan, hoe hoge de score voor de betreffende wijk.

18

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

4. Aanpak van het onderzoek
In dit hoofdstuk bespreken we op welke manier het onderzoek is uitgevoerd. Hierbij
komen aan bod welke methode en techniek we hebben gebruikt, de pilot die we hebben
uitgevoerd, welke informanten we hebben geselecteerd en op welke manier de gegevens
zijn verwerkt en geanalyseerd. Ook wordt aandacht besteed aan de manier waarop we
met onverwachte antwoorden en/of situaties om zijn gegaan.

De vragenlijst
Voor dit onderzoek hebben we een vragenlijst opgesteld (zie Bijlage 3). De aspecten van
de bevordering van bewonersparticipatie in de uitvoering van de wijkactieplannen –
gelegenheid, invitatie en respons – en de dimensies daarbinnen – mate waarin en wijze
waarop – leidden tot de vragen. De focus op de borging van de bewonersparticipatie
betekent dat het onderzoek zich uitdrukkelijk niet richt op de feitelijke participatie van
bewoners (bijv. Hoeveel bewoners hebben er geparticipeerd, hoeveel initiatieven zijn er
ingediend?) maar op de mate waarin en de wijze waarop gelegenheid geboden wordt tot
participatie van bewoners. De vragenlijst richtte zich op de uitvoering van het wijkactieplan
in de periode die loopt vanaf het vaststellen van het wijkactieplan tot aan 1 augustus
2009. Na 1 augustus zijn er in diverse wijken nieuwe initiatieven opgestart. Die nieuwe
initiatieven zijn in dit onderzoek niet meegenomen.

Pilot-onderzoek
Alvorens we zijn begonnen met de telefonische enquête in alle wijken hebben we een kort
pilot-onderzoek uitgevoerd in 5 wijken. Het betrof hier de wijken Overdie (Alkmaar), De
Kruiskamp (Amersfoort), Rivierenwijk (Deventer), Amsterdam Noord en Woensel West
(Eindhoven). Naar aanleiding van de bevindingen in de pilot hebben we de vragenlijst op
enkele punten aangepast en vervolgens hebben we de vragenlijst telefonisch afgenomen
in de andere wijken. Omdat het pilot-onderzoek in juni en juli is uitgevoerd, hebben de
betreffende onderzoekers in september en oktober de informanten in de pilot-wijken
nogmaals benaderd met de vraag of zich in de tijd tussen het eerste gesprek en 1
augustus 2009 nog zaken hadden voorgedaan die van belang waren voor de
bewonersparticipatie in de uitvoering van het wijkactieplan in de betreffende wijken.

19

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Dataverzameling
Wijkenindeling
Een algemeen probleem voor het verzamelen van de data was dat de door het ministerie
(met behulp van postcodes) gedefinieerde wijken niet altijd overeenkomen met de
indelingen zoals die door de gemeenten en de bewoners zelf worden gehanteerd. Daar
komt nog bij dat in Rotterdam en Amsterdam niet in alle door het ministerie gedefinieerde
wijken met één enkel plan werd gewerkt. Een belangrijk gevolg hiervan is dat er in totaal
meer wijkactieplannen (en dus ook uitvoeringstrajecten) zijn dan de 40 aangewezen
Krachtwijken. Het onderzoek richtte zich dan ook op 45 uitvoeringstrajecten (zie Bijlage 2
voor een overzicht).
Informanten
Voor alle wijken zijn voorafgaand aan het afnemen van de telefonische vragenlijst de
wijkactieplannen en (indien opgesteld) de uitvoeringsplannen door de betreffende
onderzoekers bestudeerd. Hierna hebben we data verzameld bij twee typen informanten.
Voor de meeste wijken hebben we de vragenlijst afgenomen bij een goed geïnformeerde
medewerker van de betreffende gemeente en bij een goed geïnformeerd lid van een
bewonersorganisatie in de wijk. In een aantal gevallen is noodgedwongen een
uitzondering gemaakt op deze regel. De vragenlijst is in de maanden september en
oktober 2009 afgenomen bij in totaal 87 goed in de krachtwijkenaanpak ingevoerde
informanten. Dit aantal is lager dan 90 (45 x 2), omdat aan gemeentezijde informanten in
enkele gevallen voor meerdere wijken antwoord konden geven. Ook hebben we in een
aantal wijken geen voldoende geïnformeerde bewoners kunnen spreken, omdat zelfs erg
goed geïnformeerde bewoners soms onvoldoende kennis bezaten om onze vragen te
beantwoorden (zie hieronder). In een aantal wijken hebben we daarentegen aan
bewonerszijde en/of aan gemeentezijde meerdere informanten gesproken.
In de Rotterdamse wijken Noord en Oud Zuid hebben we per wijk twee
gemeenteambtenaren gesproken: voor elke deelgemeente in die wijken één. Dit omdat in
één en dezelfde krachtwijk soms twee deelgemeentes actief waren. De scores van deze
informanten zijn per wijk gemiddeld. Ook hebben we in een aantal wijken geen voldoende
geïnformeerde bewoners kunnen spreken, omdat er geen bewoners waren die voldoende
overzicht hadden over de uitvoering van het wijkactieplan om al onze vragen te
beantwoorden. In andere wijken konden de best geïnformeerde bewoners de meeste,
maar niet alle vragen beantwoorden. Daarom zijn in een aantal wijken de antwoorden van
de gemeenten deels of volledig leidend geweest in de berekening van de scores. Het gaat
hier om de wijken Schiedam Nieuwland, Amsterdam Bos en Lommer, Amsterdam
Overtoomse Veld, Amsterdam Zuid-Oost en Amsterdam Geuzenveld-Slotermeer. In die

20

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

laatste wijk hebben we overigens twee bewoners gesproken; één uit Geuzenveld en één
uit Slotermeer. Desondanks konden ook zij niet alle vragen afdoende beantwoorden, en is
bij een handvol vragen het antwoord van de gemeente gevolgd.
In drie gevallen hebben we er voor gekozen om twee krachtwijken samen te
voegen in de analyse. Dit hebben we gedaan met de twee wijken in Groningen, De
Hoogte en Korrewegwijk, omdat in de uitvoering van het wijkactieplan en de bevordering
van bewonersparticipatie de wijken (door de gemeente en bewoners) als één geheel
worden beschouwd. Ook de wijken Zuilen en Ondiep in Utrecht, de wijken Stationsbuurt
en Rivierenwijk in Den Haag en de wijken Geuzenveld en Slotermeer in Amsterdam zijn
om die reden door ons in de analyse samengevoegd. De overeenkomsten in aanpak
bleken toen zodanig groot dat besloten is om de wijken samen te voegen in de analyse.
De antwoorden van de bewoners zijn waar mogelijk gemiddeld. Aan gemeentezijde in
Geuzenveld en Slotermeer is contact geweest met vier medewerkers om de antwoorden
voor deze wijken compleet te krijgen, in Amsterdam Noord met twee.
Net als vorig jaar is er voor gekozen om per wijk op zoek te gaan naar een
vertegenwoordiger van een bewonersorganisatie die actief is in de wijk en goed op de
hoogte is van de uitvoering van het wijkactieplan, zonder dat het noodzakelijkerwijs een
bewonersorganisatie is die de hele wijk vertegenwoordigt. We hebben hierbij net als vorig
jaar gebruik gemaakt van de contacten die het LSA heeft in de verschillende wijken. Het
LSA heeft voor ons het eerste contact met bewoners gelegd om een moment te vinden
waarop de vragenlijst kon worden afgenomen. Deze zogenaamde ‘belafspraken’ met de
informanten hebben de onderzoekers aan gemeentezijde zelf gemaakt. In de meeste
gevallen betreft het hier de personen die ook vorig jaar meegewerkt hebben aan het
onderzoek. Maar in een aanzienlijk aantal gevallen bleken deze mensen niet meer
werkzaam bij de gemeente, of hadden zij geen zicht (meer) op de uitvoering van het
wijkactieplan. In sommige van deze gevallen konden zij ons doorverwijzen naar collega’s
die ons van de juiste informatie konden voorzien. Een aantal keer zijn de onderzoekers
zelf op zoek gegaan via beschikbare telefoonnummers en de ter hand gestelde informatie
over de wijkaanpak. In een beperkt aantal gevallen bleek het erg moeilijk om de juiste
persoon te pakken te krijgen binnen de gemeentelijke organisatie; dit was vooral het geval
in de grote steden.
De gesprekken
Bij de meeste vragen liet de interviewer de beantwoording van de vragen in eerste
instantie open. Vervolgens was het mogelijk voor de interviewer om de nog niet door de
informant genoemde antwoordcategorieën na te lopen met de informant om er zeker van
te zijn dat alle antwoordopties overwogen werden. De vragenlijst stelde ons in staat de

21

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

feitelijke inzet van gemeenten in kaart te brengen wat betreft het bevorderen van
burgerparticipatie in de uitvoering van de wijkactieplannen. In de vragenlijst zaten geen
vragen aangaande de waardering van de bevordering van die participatie. We
inventariseren immers de inzet van gemeenten in termen van activiteiten, niet in termen
van kwalificaties als ‘goed’ of ‘slecht’ (dat is in dit onderzoek niet aan de orde). We
hebben dus net als vorig jaar primair aan ‘fact-finding’ gedaan en zijn niet op zoek gegaan
naar de diversiteit in interpretaties van en oordelen over hoe de uitvoering van de
wijkactieplannen is verlopen tot 1 augustus 2009. Het verzamelen van gegevens die nodig
zijn om een gewogen beeld te krijgen van de normatieve waardering van de inzet van
gemeenten om bewoners te betrekken bij die uitvoering gaat uit van een andere
onderzoeksvraag en een andere manier van meten.
Vouchers en bewonersinitiatieven
In beginsel richtte het onderzoek zich op de participatiemogelijkheden die betrekking
hebben op de uitvoering van de wijkactieplannen. In de gesprekken met onze informanten
bleek dat het vaak moeilijk is om het wijkactieplantraject los te zien van vigerend beleid.
Twee onderwerpen kwamen hierbij regelmatig terug. In de eerste plaats krijgen wijken
naast het budget voor het wijkactieplantraject extra geld voor een door het door het LSA
ontwikkelde en door het Ministerie van VROM in de krachtwijkenaanpak geïntegreerde
Vouchersysteem. Door middel van het vouchersysteem (of een vergelijkbare, door de
gemeenten zelf opgezette methodiek) is er geld beschikbaar voor bewonersinitiatieven.
Hoewel dit geld formeel soms los staat van de uitvoering van het wijkactieplan is in de
praktijk deze scheiding niet zo strak te maken. Het bevorderen van bewonersinitiatieven is
in veel gevallen een doelstelling in het wijkactieplantraject en tevens worden veel
bewonersinitiatieven ontplooid op terreinen waar ook het wijkactieplan zich op richt. We
hebben er dan ook voor gekozen om de bewonersinitiatieven, daar waar ze redelijkerwijs
een verbinding met het wijkactieplan hebben, te scharen onder dat wat bewoners onder
eigen verantwoordelijkheid kunnen bijdragen aan de uitvoering van het wijkactieplan.
Uiteenlopende antwoorden
De antwoorden van verschillende informanten liepen soms meer uiteen dan vorig jaar. We
hebben hier twee verklaringen voor. Ten eerste was het proces rond de totstandkoming
van het wijkactieplan destijds nog redelijk overzichtelijk en was het daarmee zowel voor
de gemeenten als voor goedgeïnformeerde bewoners mogelijk om zicht te houden op het
hele proces. In de uitvoeringsfase is dit lastiger. De omvang en de complexiteit van de
uitvoering maakt dat met name bewoners niet altijd in staat zijn het gehele traject te
overzien. Maar dat geldt niet alleen voor bewoners, zo bleek tijdens onze gesprekken.

22

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Vooral in de grote steden is het soms zelfs voor de gemeente lastig om de
krachtwijkenaanpak te overzien.
Ten tweede zijn er ook onenigheden tussen informanten te bespeuren in wat
bijvoorbeeld ‘samenwerken aan de uitvoering’ inhoudt. We hebben als onderzoekers zo
helder mogelijk uitgelegd wat we in zulke gevallen voor ogen hadden met de verschillende
antwoordcategorieën. Daarnaast hebben we onderling veel overleg gehad over de
verschillen in antwoorden die we kregen en de interpretatie daarvan. Vergelijkbare
verwarring ontstond bijvoorbeeld ook bij de vraag of de gemeente acties heeft
ondernomen om moeilijk bereikbare bewonersgroepen bij de uitvoering van het
wijkactieplan te betrekken. Hierbij was de neiging bij sommigen om de bewoner als
onderwerp van het beleid en de bewoner als beleidsmaker te verwarren. Bijvoorbeeld: het
inzetten van wijkcoaches om moeilijk bereikbare groepen achter de voordeur de helpende
hand toe te steken, is in dit onderzoek niet het laten participeren van moeilijk bereikbare
bewonersgroepen. Het gaat ons om de pogingen die gedaan worden om bewoners actief
te laten worden in de uitvoering van het wijkactieplan.
In de gevallen waarin de verschillen tussen wat bewoners antwoordden en de
antwoorden van de gemeente te groot bleven, ook na het raadplegen van meerdere
respondenten aan de kant van de gemeente en aan de kant van de bewoners, zijn we op
zoek gegaan naar een derde bron, zoals een uitvoeringsplan, een verslag van een
bijeenkomst of een derde informant. In totaal hebben we dat voor 15 wijken gedaan. In
een achttal gevallen hebben we onze informanten daarbij verzocht aanvullende
documentatie ter beschikking te stellen. Waar de antwoorden niet zodanig uiteenlopen dat
er onverklaarbare verschillen waren, hebben we de antwoorden gemiddeld.

Verwerking en analyse
De verwerking van de vragenlijsten bestond uit het toekennen van waarden aan de
gegeven antwoorden en het weergeven van die waarden in een overzichtelijke vorm (zie
Hoofdstuk 4). We hebben de scores die de twee vraaggesprekken voor elke wijk
opleverden gemiddeld. Vervolgens is er voor elke wijk een tweetal figuren opgesteld.
Samen met de samenvattingen per wijk van de gesprekken vormden de scores de input
voor de analyse. Een vergelijking van de uitvoeringstrajecten per wijk leverde inzicht in het
patroon voor de 45 trajecten samen (zie Hoofdstuk 5).
Na het afnemen van de vragenlijst werd door de betreffende onderzoeker ook een korte
samenvatting van het gesprek geschreven om een beeld te geven van de uitvoering van
het wijkactieplan in de betreffende wijk. Deze samenvatting was niet alleen gebaseerd op
de antwoorden die de informanten gaven op de vragen in de vragenlijst, maar op het
gehele telefoongesprek.9 Daarnaast bood het de kans om één of twee opvallendheden

23

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

van een proces vast te leggen. De beschrijving is daarna nog op herkenbaarheid getoetst
bij de informanten. In de gevallen waarbij die herkenbaarheid niet aanwezig bleek te zijn is
de tekst aangepast, waarbij rekening gehouden werd met zowel de opmerkingen van de
betreffende informant als de antwoorden en/of opmerkingen van de tweede informant. De
tekstjes zijn over het algemeen per email verstuurd (in één geval per post). Wanneer er
niet gereageerd werd op deze mails is later een herhalingsmail verstuurd met het verzoek
alsnog te reageren. Dit leverde in een groot aantal gevallen een alsnog een reactie op.

Begeleidingscommissie
Het onderzoek is begeleid door een commissie met Henk Cornelissen, namens het LSA
en drs. Arjen Verweij namens van het ministerie van WWI. We zijn in totaal drie keer met
de begeleidingscommissie samengekomen om verschillende producten van de hand van
de onderzoekers te bespreken (onderzoeksaanpak, vragenlijst en conceptrapportage).
Tussentijds is er ook contact geweest over verschillende aspecten van het onderzoek.

24

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

5. Bevordering van de bewonersparticipatie in beeld
In dit hoofdstuk presenteren we de bevindingen van ons onderzoek. Per wijk wordt de
bevordering van bewonersparticipatie door de gemeente in de totstandkoming van het
wijkactieplan in kaart gebracht.
Let wel: het gaat hier om de mate waarin en de wijze waarop betrokken gemeenten
(zelfstandig en in wisselwerking met derden) de bewonersparticipatie bevorderen bij de
uitvoering

van

de

wijkactieplannen

voor

de

‘aandachtswijken’.

De

hieronder

gepresenteerde bevindingen gaan specifiek híer over, niet over de stand van de
bewonersparticipatie in de wijk in den brede, en ook niet over de aandacht van betrokken
gemeenten voor bewonersparticipatie in het algemeen.
We hebben bij de meting nadrukkelijk het vizier gericht op de uitvoering van de
wijkactieplannen. Hierbij is bewonersparticipatie in de daaraan voorafgaande beleidsfase,
de opzet van de wijkactieplannen, dus expliciet niet meegenomen. Als steden in die fase
veel werk hebben gemaakt van de bevordering van bewonersparticipatie dan was dat in
de vorige meting zichtbaar. Hieronder zijn de beleidsfasen nogmaals weergegeven (zie
ook Hoofdstuk 1).

Zomer 2007

Voorjaar 2008

Actieplan

Wijkactieplannen

1 augustus 2009

Uitvoeringsprogramma’s

Uitvoering programma’s

Verdere uitvoering WAP’s

Focus tweede meting

Planningsfase

Uitvoeringsfase

Dimensies
Hieronder laten we zien hoe we per wijk tot de resultaten zijn gekomen. Zoals in de vorige
hoofdstukken is aangegeven wordt daarbij onderscheid gemaakt tussen de mate waarin
gemeenten bewonersparticipatie hebben bevorderd en de wijze waarop zij dit hebben
gedaan. Daarbij worden in de weergave de verschillende aspecten die van belang zijn bij
het bevorderen van bewonersparticipatie – gelegenheid, invitatie en respons – van elkaar
gescheiden.

25

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Mate waarin
De dimensie ‘mate waarin’ wordt weergegeven in een zogenaamd radardiagram. Daarin
wordt per aspect een score toegekend. Deze totaalscore is gebaseerd op de scores die
gemeenten hebben behaald op de verschillende onderdelen van de vragenlijst.
De score op het aspect gelegenheid is opgebouwd uit de volgende elementen:
o

De betrokkenheid van bewoners bij het opstellen van de uitvoeringsplannen
en de manier waarop deze plannen zijn vastgelegd

o

Welke bewoners de gelegenheid kregen betrokken te raken

o

Hoe de gelegenheid tot participatie bij verschillende onderdelen van de
uitvoeringsplannen is geregeld

o

De periode waarin participatie mogelijk is

De score op het aspect invitatie is opgebouwd uit de volgende elementen:
o

De media die gebruikt zijn om bewoners uit te nodigen voor participatie bij
overleg over, samenwerking met, en zelf uitvoeren van onderdelen van het
uitvoeringsplan.

o

De ondersteuning die bewoners konden krijgen bij hun participatie.

De score op het aspect respons is opgebouwd uit de volgende elementen:
o

De media die gebruikt zijn om bewoners op de hoogte te stellen van de
voortgang van de uitvoering

o

De media die gebruikt zijn om betrokken bewoners te informeren wat er met
hun bijdrage is gedaan

Aan de verschillende antwoordcategorieën die betrekking hebben op deze elementen zijn
voor elk van de drie dimensies scores toegekend. Deze antwoordcategorieën zijn
gewogen en de behaalde score is voor elke gemeente afgezet tegen de maximaal
haalbare scores. Ook de verschillende elementen per aspect zijn gewogen. Zo komen we
tot een percentuele score op de betreffende as. In het onderstaande voorbeeld scoort de
betreffende gemeente bijvoorbeeld 50% van het totaal haalbare aantal punten op alle
aspecten.

Gelegenheid

Respons

Invitatie

26

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Wijze waarop
Bij de dimensie ‘wijze waarop’ duiden we de aard van de door de gemeente gehanteerde
aanpak in termen van bewonersgeoriënteerd dan wel professionalsgeoriënteerd. In een
bewonersgeoriënteerde

aanpak

staan

de

bewoners

voorop,

in

een

professionalsgeoriënteerde aanpak staan professionals (ambtenaren, medewerkers van
welzijnsinstanties, woningcorporaties en scholen, agenten) voorop. Daarbij geldt op
hoofdlijnen:
-

Een bewonersgeoriënteerde aanpak op het aspect gelegenheid laat bewoners
meebeslissen over uitvoering van het wijkactieplan; een professionalsgeoriënteerde
aanpak op het aspect gelegenheid laat (beslissingen over) de uitvoering van het
wijkactieplan veeleer over aan professionals.

-

Een bewonersgeoriënteerde aanpak op het aspect invitatie benadert bewoners
intensief en via verschillende kanalen en poogt daarbij moeilijk bereikbare groepen te
bereiken; bij een professionalsgeoriënteerde aanpak op het aspect invitatie nodigt een
gemeente bewoners beperkt uit aan tafel bij de professionals.

-

Een bewonersgeoriënteerde aanpak op het aspect respons koppelt intensief en via
verschillende kanalen terug aan bewoners; bij een professionalsgeoriënteerde aanpak
op het aspect respons vindt terugkoppeling via een beperkt aantal kanalen plaats
(procesinzicht blijft als het ware in het domein van de professionals steken).

Van de verschillende antwoordcategorieën die op het betreffende aspect betrekking
hebben,

is

bepaald

of

ze

duiden

op

een

bewonersgeoriënteerde

of

een

professionalsgeoriënteerde aanpak. Vervolgens is er een relatieve waarde aan
toegekend. Elk antwoord dat van toepassing is op de ‘wijze waarop’ doet de balans
tussen bewonersgeoriënteerdheid en professionalsgeoriënteerdheid dus verschuiven. Die
balans geven we weer in het staafdiagram; we werken niet met dichotomieën. Een
aanpak is niet bewonersgeoriënteerd óf professionalsgeoriënteerd. We laten de
mengverhouding tussen deze twee oriëntaties zien, door ze grafisch weer te geven zoals
in het voorbeeld hieronder (waarin een gemeente op alle aspecten een aanpak hanteert
waarin bewonersgeoriënteerdheid en professionalsgeoriënteerdheid precies in evenwicht
zijn).

27

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Ook op de dimensie ‘wijze waarop’ maken we dus onderscheid naar aspect van
bevordering van bewonersparticipatie (gelegenheid, invitatie, respons). Het hanteren van
dit onderscheid verrijkt het inzicht in de wijze waarop gemeenten bewonersparticipatie
hebben bevorderd, omdat het verschillen per bevorderingsaspect aan het licht brengt. De
gemeente kan bijvoorbeeld een bewonersgeoriënteerde invitatieaanpak hanteren, maar
een professionalsgeoriënteerde responsaanpak. Heeft de gemeente, bijvoorbeeld
intensief en via verschillende kanalen, bewoners benaderd voor deelname bij de
uitvoering, dan duidt dit op een bewonersgeoriënteerde invitatieaanpak. Konden
bewoners bijvoorbeeld wel feitelijke onjuistheden aangeven in het uitvoeringsplan, maar
maakte de gemeente (al dan niet in samenspraak met maatschappelijke partners)
uiteindelijk de keuzes, dan duidt dat op een deels professionalsgeoriënteerde aanpak op
het onderdeel ‘gelegenheid’. Ook kunnen er verschillen zijn tussen de ‘mate waarin’ en de
‘wijze waarop’: zo kan een gemeente bijvoorbeeld op de ‘mate waarin’ laag scoren op het
aspect respons, omdat er maar naar een beperkte groep bewoners is teruggekoppeld,
maar wel een sterke bewonersgeoriënteerde responsaanpak hanteren, omdat er aan
deze (zij het beperkte) groep intensief is teruggekoppeld.
Let wel: Een hoge score op één van de aspecten van de ‘mate waarin’ levert dus niet een
bewonersgeoriënteerde of professionalsgeoriënteerde aanpak op. Met de aanpak meten
we iets anders, namelijk de ‘wijze waarop’. De mate waarin en wijze waarop hangen niet
per definitie samen. Zodoende kan het zijn dat een gemeente hoog scoort op de mate
waarin

ze

bewoners

heeft

gevraagd

te

participeren

en

ze

tegelijkertijd

een

professionalsgeoriënteerde aanpak hanteert. Er zijn dan wel veel bewoners gevraagd,
maar dat is niet intensief gedaan. Vergelijkbare gevallen zijn mogelijk op de aspecten
gelegenheid en respons. We spreken overigens geen oordeel uit over de vraag of een
professionalsgeoriënteerde aanpak beter is dan een bewonersgeoriënteerde aanpak of
andersom. Het gaat hier om verschillende strategieën die vanuit verschillende
perspectieven verschillend beoordeeld worden.10 Datzelfde geldt voor de wijze van
invitatie en respons. Gemeenten kunnen ook daar, afhankelijk van hun doelstellingen,

28

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

kiezen

voor

een

meer

bewonersgeoriënteerde

aanpak

of

een

meer

professionalsgeoriënteerde aanpak.
Hieronder hebben we per wijk een korte kwalitatieve beschrijving toegevoegd van de wijze
waarop de uitvoering in de betreffende wijk vorm is gegeven, hoe bewoners daaraan
hebben kunnen bijdragen en hoe bewonersparticipatie door de betreffende gemeente is
bevorderd. De grafische weergaves zijn daarop overigens niet gebaseerd. Die zijn
namelijk opgesteld op basis van de vragenlijst.
Na de presentatie per wijk volgt, in Hoofdstuk 5, een overkoepelende beschrijving van de
manier waarop de 45 wijkactieplannen tot stand zijn gekomen, hoe bewoners daarin
konden participeren en hoe dit door de gemeenten is bevorderd.

29

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Resultaten per wijk
Hieronder worden de wijken, per stad, op alfabetische volgorde gepresenteerd.
Alkmaar
Overdie
De uitwerking van het uitvoeringsplan op basis van het wijkactieplan krijgt momenteel nog
vorm maar is in een afrondende fase. Er loopt al wel een aantal projecten dat opgaat in
het bredere uitvoeringsplan. De wijkraden hebben uit zichzelf aangegeven graag advies te
geven over het wijkactieplan. Dit is gehonoreerd en de uitkomsten daarvan zijn
meegenomen in het uitvoeringsplan. De uitvoering wordt aangestuurd door een
stuurgroep waarin corporaties en B&W zitten. Bewoners hebben een stevige adviserende
rol, soms zelfs initiërend. Bewoners kunnen vanuit verschillende hoedanigheden
participeren: als individu of vanuit een organisatie. Voor het proces is er een
kwaliteitsteam

met

(vaste)

betrokkenen

vanuit

de

wijkraden

en

huurdersbelangenverenigingen, voor concrete uitvoering worden er direct geraakte
bewoners/gebruikers betrokken. Bewoners werken samen met andere partijen aan de
uitvoering, maar zien soms ook toe of voeren uit (vouchers). Betrokkenheid is bij vrijwel
alles mogelijk, maar het ligt ook aan de initiatieven die burgers zelf nemen. De
communicatie met individuele bewoners verloopt vaak via bewonersorganisaties, maar de
herstructureringsnieuwsbrief wordt ook gebruikt en de gemeente zet sleutelfiguren in om
in contact te komen met ‘onbereikbare’ groepen.
Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

30

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Amersfoort
De Kruiskamp
De algemene regie over de uitvoering van het wijkactieplan van de Amersfoortse wijk De
Kruiskamp ligt bij de programmaorganisatie Amersfoort Vernieuwt, waarin de gemeente
en woningcorporaties vertegenwoordigd zijn. Ook de Stichting Welzijn Amersfoort (SWA)
is nauw betrokken. Fysieke projecten worden veelal getrokken door de woningcorporaties
en sociale projecten door gemeente en SWA. In het wijkactieplan wordt aangegeven
welke projecten opgezet worden en op welke manier de bewoners daarbij betrokken
worden. Het uitvoeringsplan is opgesteld in samenwerking met bewoners die door middel
van het plakken van stickers hun prioriteiten voor de wijk aan hebben gegeven. Bewoners
konden zo advies geven. Daarnaast zijn bewoners betrokken bij de feitelijke uitvoering
van de plannen: via onder andere de zogenaamde wijktafel en de bewonerscommissies
worden bewoners geïnformeerd en wordt ze gevraagd mee te werken. De betrokkenheid
van bewoners verschilt per plan/project. Daar waar bewoners betrokken worden in de
uitvoering in termen van coproductie gaat het vooral om de praktische uitvoering van
projecten in de eigen directe leefomgeving. Bewoners die zelf ideeën hebben over de
uitvoering van het wijkactieplan kunnen bij de wijktafel een beroep doen op een daarvoor
bestemd budget. De informatievoorziening is naar buurt gedifferentieerd, maar er is op
wijkniveau de nieuwsbrief “Kruiskamp Vernieuwt”.
Gelegenheid
Gelegenheid

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

31

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Amsterdam
Amsterdam Noord
In Amsterdam Noord kunnen bewoners zogenaamde bewonersinitiatieven indienen.
Daarvan werden er begin augustus 2009 ruim 100 door bewoners uitgevoerd. In totaal is
er voor de vier buurten van Amsterdam Noord voor 2009 ongeveer 1,2 miljoen euro
beschikbaar. Ingediende initiatieven worden maandelijks door een Wijkdenktank, die voor
meer dan de helft uit bewoners bestaat, getoetst aan de criteria die door het Rijk zijn
gesteld aan de bewonersinitiatieven en beoordeeld op passendheid in de wijk. De inhoud
van de initiatieven wordt zo veel mogelijk aan bewoners gelaten. Bewoners zijn
vervolgens zelf verantwoordelijk voor de uitvoering. Daarbij kunnen ze gebruik maken van
ondersteuning door in de wijk actieve organisaties. Bij de uitvoering van de andere
onderdelen van de krachtwijkenaanpak zijn bewoners, gedurende de onderzoeksperiode
(tot

1

augustus

2009),

beperkt

betrokken.

Het

uitvoeringsprogramma

en

de

bewonersinitiatieven zijn twee losse trajecten. Het stadsdeel voert samen met de
woningbouwcorporaties de regie over de uitvoering van de buurtuitvoeringsplannen. Wel
overlegt het stadsdeel met vertegenwoordigers van huurders- en bewonersorganisaties
over de hoofdlijnen van de uitvoering. Tevens organiseert zij bewonersavonden om
geïnteresseerden mee te laten denken over onderwerpen die spelen in de wijk.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

32

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Amsterdam Zuid-Oost – EGK Buurt
In Amsterdam Zuid-Oost is de regie over de uitvoering van het wijkactieplantraject in
handen van het stadsdeel. In de voorbereiding van het uitvoeringstraject is een
bewonersavond georganiseerd waar bewoners hun ideeën voor de wijkaanpak konden
uiten. Deze input is meegenomen in het uitvoeringsplan. Bewoners kunnen op twee
manieren een bijdrage leveren aan die uitvoering. In de eerste plaats kunnen ze gevraagd
worden door bijvoorbeeld het stadsdeel via de reguliere bewonersoverleggen waar ze in
participeren om deel te nemen aan verschillende uitvoeringsprojecten. Daarnaast kunnen
bewoners ook zelf initiatief nemen. Bewoners met een eigen idee kunnen contact
opnemen met de zogenaamde participatiemakelaar die hen helpt om hun idee in een
uitvoerbaar project om te zetten. Terugkoppeling naar bewoners toe gebeurt via de EGKkrant die twee keer per jaar verschijnt en verder via de website www.eengoudenkans.nl.
Voor bewoners is het niet mogelijk om het wijkactieplantraject te overzien. Bewoners zijn
betrokken bij projecten, maar hoe die zich verhouden tot de overkoepelende aanpak is
voor hen moeilijk te zien.

Gelegenheid
Gelegenheid

Invitatie

Respons

Invitatie

Respons

33

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

De Baarsjes
In de Baarsjes is de regie over de uitvoering van het wijkactieplan in handen van het
stadsdeel. Bij het opstellen van het uitvoeringsplan 2008-2009 zijn in eerste instantie geen
bewoners betrokken omdat er net een groot stedelijk vernieuwingsplan gemaakt was
waarbij input van bewoners gevraagd werd. Het uitvoeringsplan is wel gepresenteerd aan
bewoners en zij konden daarop nog aanpassingen voorstellen. Participatie in de
uitvoering van projecten kan in de Baarsjes op drie manieren: informeren, interactie en
dialoog & partnership. Bewoners kunnen in een overleg zoals bijvoorbeeld een
klankbordgroep

de

voorbereiding

van

de

uitvoering

van

projecten

volgen

en

verbetervoorstellen doen. Daarnaast zijn er zogenaamde workshops waarin bewoners
gevraagd worden om als ‘buurtdeskundige’ mee te denken over de plannen voor diverse
projecten. In de derde plaats kunnen bewoners zelf verantwoordelijk zijn voor een deel
van de uitvoering door middel van bewonersiniatieven. De bewoner die we gesproken
hebben maakte zich echter wel zorgen om die laatste categorie: er worden vooral veel
feestjes georganiseerd die niet echt een structurele meerwaarde hebben voor de wijk: de
Baarsjes is al een erg sociale wijk. Onze informant hoopt dat ook dat de beloofde
structurele projecten snel van start gaan. Naast participatie in de uitvoering is er ook een
overkoepelende vorm van participatie mogelijk: tijdens Buurtoverleggen wordt aan de
hand van een bepaald thema met bewoners besproken hoe de voortgang van de
wijkaanpak verloopt. Voor deze Buurtoverleggen worden alle bewoners uitgenodigd.
Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

34

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Bos en Lommer
In Bos en Lommer wordt de uitvoering van het buurtuitvoeringsplan procesmatig gestuurd
door het stadsdeel. Wie inhoudelijk de regie voert over de uitvoering verschilt per project.
Ook de manier waarop bewoners betrokken zijn bij de uitvoering verschilt. Zo kunnen zij in
sommige projecten toezien op de uitvoering via al bestaande overlegstructuren. Maar in
een aantal projecten is het ook mogelijk om samen met andere partijen actief mee te
werken aan de uitvoering. Ook is het mogelijk om op eigen initiatief een project uit te
voeren. Voor bewoners in Bos en Lommer is het wijkactieplantraject moeilijk te overzien.
De wijkaanpak is ingewikkeld georganiseerd en is moeilijk uit te leggen aan bewoners. Via
de site www.uitvoeringsmonitor.nl kunnen bewoners wel de uitvoering volgen, maar het
gaat om heel veel informatie en in de uitvoering is het onderscheid tussen regulier beleid
en activiteiten vanuit de wijkaanpak niet altijd relevant. Voor bewoners is de focus op de
buurt als geheel al snel te groot: mensen kennen de bewoners drie straten verder niet en
richten zich meer op de eigen leefomgeving. Waar bewoners participeren is het vooral in
projectvorm en gaat het vooral om concrete acties: via het bewonersoverleg wordt het
stadsdeel aangespoord om problemen in de wijk aan te pakken. De rol van bewoners is
daarin vooral sturend en adviserend. Via de actiepuntenlijst van het bewonersoverleg en
rechtstreeks via het openbaar Meldpunt en contactpersonen zoals de buurtmanager waar
bewoners misstanden kunnen melden, waarop het stadsdeel actie onderneemt.
Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

35

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Geuzenveld-Slotermeer
In Geuzenveld-Slotermeer is de regie over de uitvoering van de buurtuitvoeringsplannen
in handen van het stadsdeel. Bewoners zijn op twee manieren betrokken: ze werken
samen met anderen in concrete projecten of ze voeren op eigen initiatief en onder eigen
verantwoordelijkheid in het kader van de bewonersinitiatieven een eigen project uit. Hierbij
worden zij ondersteund door het stadsdeel. In Geuzenveld-Slotermeer is er veel actie op
het gebied van stedelijke ontwikkeling: er wordt veel gesloopt en gebouwd. In het kader
van de zogeheten Koers Nieuw West is er veel informatie bij bewoners op gehaald over
de wijk. Om bewoners niet te overvragen is diezelfde input gebruikt bij het opstellen van
de uitvoeringsprogramma’s. Terugkoppeling van behaalde resultaten en de voortgang van
de wijkaanpak gebeurt alleen wanneer er mijlpalen bereikt worden: deze verschijnen dan
in het Stadsnieuws en via internet. Er is door de gemeente afgezien van een continue
terugkoppeling specifiek over het wijkactieplantraject. Resultaten van die uitvoering van
het wijkactieplan worden samen met andere resultaten teruggekoppeld aan bewoners,
zonder onderscheid in processen te maken. Dat verklaart mogelijk waarom bewoners in
Slotermeer bij ons aangaven dat de uitvoering aldaar langs bewoners heen gaat.
Bewoners merken pas iets als de sloophamer voor de deur staat, aldus een bewoner.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

36

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Indische Buurt
De sturende rol in de uitvoering van het wijkactieplan in de Indische Buurt wordt vervuld
door het stadsdeel en de woningcorporaties. De participatie van bewoners in die
uitvoering geschiedt vooral door middel van bewonersinitiatieven. Participatie in andere
projecten, dus die van het stadsdeel of de corporaties is er nauwelijks. Het stadsdeel heeft
bij aanvang van de uitvoering een manager ingehuurd die bewoners actief heeft weten te
krijgen. Zijn boodschap is: “Het is jullie wijk, en jullie plan: bewonersparticipatie moet dus
ook vanuit jullie komen.” Het initiatief voor participatie moet dus deels bij bewoners
vandaan komen. Bewoners zijn in groepjes aan de slag om onderdelen van het
wijkactieplan zelf uit te voeren. Hiertoe kunnen ze hulp krijgen van een door het stadsdeel
ingehuurde organisatie die zich richt op het bieden van ondersteuning aan actieve
bewoners. Opvallend in de resultaten is dat vooral de terugkoppeling naar de bewoners
toe wekelijks gebeurt, zowel wat betreft de algemene voortgang als wat betreft de
individuele bijdrage van betrokken burgers.

Gelegenheid

Gelegenheid Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Professionalsgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

37

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Overtoomse Veld
In Overtoomse Veld is de uitvoering van het wijkactieplan zoveel mogelijk ingevuld met al
bestaande projecten en initiatieven, dit om het geheel niet nog ingewikkelder te maken.
Overtoomse Veld is vooral in de ban van de Stedelijke Vernieuwing, waar bijna iedereen
wel mee te maken heeft of krijgt. Bewoners worden op twee manieren betrokken bij de
uitvoering

van

het

wijkactieplan.

In

de

eerste

plaats

zijn

er

zogenaamde

participatietrajecten waarin de opzet en uitvoering van projecten opgezet wordt. Bewoners
worden gevraagd om hieraan een bijdrage te leveren en op die manier hun mening en
advies geven aan andere partijen. Deze participatietrajecten zijn nog niet zo ver dat er al
een strategie is ontwikkeld waarin bewoners ook meebeslissen.
Naast de ontwikkelgroepen zijn bewoners ook vaak uitvoerder, dat betekent dat bewoners
in de praktische uitvoering samen met andere partijen hun steentje bijdragen. Soms ook
letterlijk, zoals bij de aanleg van een nieuw plein of park. Opvallend in Overtoomse Veld is
dat getracht wordt om alle verschillende projecten en trajecten te integreren. Het
wijkactieplantraject is niet als nieuw traject of plan naar buiten gebracht, maar wordt
gebruikt als extra impuls voor al bestaande trajecten.

Gelegenheid

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

38

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Osdorp Midden
Bewonersparticipatie in Osdorp Midden is vooral via de bewonersinitiatieven geregeld
hoewel ze ook een adviserende rol bij de uitvoering van projecten in het kader van het
wijkactieplan kunnen hebben. De bewonersinitiatieven kennen af en toe wel een overlap
met het wijkactieplantraject (dezelfde gebieden, dezelfde onderwerpen en dezelfde
mensen), maar vormen toch een apart traject. Het verschil is gelegen in het feit dat bij het
wijkactieplan het initiatief bij het stadsdeel ligt om bewoners te betrekken, waar bij
Bewonersinitiatieven, het juist de bewoners zijn die met een voorstel of een plan komen.
Daarna zijn het ook de bewoners zelf die bepalen of een bepaald initiatief geld vanuit het
budget moet krijgen. Het stadsdeel checkt of de initiatieven niet in strijd zijn met het door
de centrale stad opgelegde kader. Zo mag een initiatief niet strijdig zijn met de wet en het
beleid van het betrokken stadsdeel of de betrokken woningcorporatie.
Voor het opstellen van het wijkactieplan is een zogenaamde ‘Vragenbrigade’
opgezet die de wijk in trok om in kaart te brengen welke wensen bewoners hebben. In de
uitvoering

gebeurt

dit

niet.

Er

wordt

relatief

weinig

aandacht

besteed

(terugkoppelings)communicatie naar bewoners toe.

Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersge.

Invitatie

39

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

aan

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Transvaalbuurt
In de Transvaalbuurt is een speciaal programmateam opgericht dat zich bezighoudt met
de uitvoering van het wijkactieplan. De bewoners zijn betrokken via Buurtbeheer - een
bewonersgroep

die

het

stadsdeelbeleid

volgt

-

maar

ook

via

de

zogeheten

wijkaanpakcommissie. Tevens onderhouden ze een directe lijn met de programmacoördinator. Bewoners kunnen zowel op uitnodiging als op eigen initiatief deelnemen aan
de uitvoering van het wijkactieplan. Welke bewoners benaderd worden om deel te nemen
is afhankelijk van de doelgroep van een project, maar het staat iedereen in de wijk vrij om
met een eigen idee te komen. Er zijn verschillende instellingen (Zoals een
contactambtenaar, een opbouwwerker en Steunpunt) waar bewoners binnen kunnen
lopen met hun idee. De terugkoppeling naar de bewoners vindt onder meer plaats door
middel van buurtagenda’s: op 30 plaatsen in de wijk worden posters gehangen waarop de
voortgang in de wijkaanpak te vinden is. Drie keer per jaar wordt er ook een huis-aanhuis-krant bezorgd en een keer per jaar is er een grote bewonersbijeenkomst met
informatie en vorderingen over de wijkaanpak en hoe bewoners mee kunnen doen.
Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

40

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Arnhem
Het Arnhemse Broek
In Arnhemse Broek is er een uitvoeringsplan opgesteld aan de hand van het wijkactieplan.
Hiervoor zijn speciale avonden georganiseerd waarin allereerst met professionals werd
gesproken, vervolgens een avond voor het Wijkplatform en tenslotte een algemene avond
voor alle wijkbewoners. De bewoners konden weliswaar kritisch kijken en verbeterpunten
voor het uitvoeringsplan aangegeven, maar er is naar bewoners niet gecommuniceerd wat
er uiteindelijk met hun inbreng is gedaan. De bewonersparticipatie in de wijk loopt vooral
via het Wijkplatform. Individuele bewoners kunnen hun stem via de opbouwwerkers laten
horen. Deze hebben een belangrijke taak in de wijk omdat ze input uit de wijk verzamelen
om in te brengen in het overleg dat toeziet op de uitvoering. De individuele bewoners
kunnen onder andere participeren op het gebied van groen en andere fysieke
veranderingen. Moeilijk bereikbare bewonersgroepen worden aangespoord om te
participeren door het organiseren van bijeenkomsten voor een specifieke groep bewoners
in de wijk samenwerken met andere partijen. Samen met de opbouwwerker kunnen ze
ideeën bedenken waarna de gemeente kijkt of ze binnen de uitvoeringsplannen passen.
De gemeente kiest er voor om op andere gebieden als handhaving de bewoners niet te
betrekken. De individuele bewoners worden op de hoogte gehouden van het verloop van
de uitvoering. Verder is er een terugkoppeling, de frequentie is afhankelijk van het thema,
en van wat er met de inbreng van individuele bewoners wordt gedaan.
Gelegenheid

Respons

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

41

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Klarendal
In de Arnhemse wijk Klarendal hadden individuele bewoners veel mogelijkheden tot
inspraak in de uitvoeringsplannen van het wijkactieplan. De gemeente staat voor veel
open en is ook bereid om daar uitvoerig over te praten. In overleg met de bewoners
worden er bijvoorbeeld speciale avonden georganiseerd om bepaalde plannen toe te
lichten. Leden uit de bewonersgroep nemen plaats in het overleg dat toezicht op de
uitvoering. Zij hebben daarin een adviserende rol. Er wordt van hen verwacht dat ze de
geluiden uit de omgeving opvangen en deze ook in het overleg naar voren brengen. De
wijkwinkel heeft een lage drempel waardoor individuele bewoners makkelijk hun ideeën
kwijt kunnen. Er wordt van hen wel gevraagd om een draagvlak voor hun plannen te
ontwikkelen. Een voorbeeld van het zelf uitvoeren van onderdelen van het wijkactieplan is
op het gebied van kunst. Twee vrouwen hebben de mogelijkheid aangegrepen om een
eigen georganiseerde theatervoorstelling op te zetten. De gemeente heeft aan de
opbouwwerker gedelegeerd om moeilijk bereikbare bewonersgroepen te betrekken. Door
goed te luisteren naar verhalen van mensen worden deze groepen bewoners extra
betrokken. In de gemeente is ook een speciale plaats weggelegd voor de
ontmoetingswerker, de sport- en spel werker en de cultuurscout. Samen met de
opbouwwerker proberen zij de bewoners zoveel mogelijk te ondersteunen en te helpen
met hun ideeën.

Gelegenheid
Gelegenheid

Invitatie

Respons

Respons

Invitatie

42

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Malburgen-Immerloo
Er zijn veel mogelijkheden voor individuele bewoners om te participeren in de Arnhemse
wijk

Malburgen-Immerloo.

Niet

alleen

de

gemeenteraad,

maar

ook

de

bewonersorganisatie en individuele bewoners sturen de uitvoering van het wijkactieplan
aan. Bewoners zijn in verschillende groepen geclusterd om op verschillende manieren in
de uitvoering te kunnen participeren. Daarnaast zijn er kerngroepen die toezien op de
uitvoering. Deze kerngroepen bewaken de voortgang en de resultaten van de uitvoering
en kunnen zelf tot op een bepaalde hoogte beslissingen nemen ten aanzien van de
uitvoering. De thematische werkgroepen werken op diverse thema’s nauw samen met
andere partijen. In de werkgroepen zijn naast de bewoners ook beroepskrachten en
professionals

vertegenwoordigd.

De

wijkbeheergroepen

kunnen

onder

eigen

verantwoordelijkheid een deel van het wijkactieplan uitvoeren. Bij elke vorm van
participatie staat gelijkheid en gedeelde verantwoordelijkheid nadrukkelijk centraal.
Bewoners kunnen op verschillende manieren ideeën aandragen. Er wordt wel gekeken of
het plan uitvoerbaar is en of het past binnen de thematische aanpak van de
Vogelaarthema’s. Er is zowel een speciaal budget als specifieke ondersteuning
beschikbaar voor het leveren van een bijdrage aan de uitvoering van het wijkactieplan. Zo
worden er cursussen gegeven om de deskundigheid van bewoners op bepaalde vlakken
te vergroten.
Gelegenheid
Gelegenheid

Invitatie

Respons

Respons

Invitatie

43

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Presikhaaf
In Presikhaaf zijn de bewoners actief betrokken bij het wijkuitvoeringsplan. Ze hebben een
adviserende rol gehad in de totstandkoming van het uitvoeringsplan. De gemeente heeft
het plan aan de bewoners gepresenteerd en vervolgens hebben de bewoners door middel
van een brief de knelpunten aangegeven. Samen met de bewoners is nu een nieuwe
datum afgesproken om nogmaals het uitvoeringsplan door te nemen. In principe kunnen
ook alle bewoners participeren in de uitvoering. In samenspraak met de bewoners zijn hier
afspraken

over

gemaakt

bewonersoverleggroepen

en

en

er

zijn

werkgroepen

verschillende
ingesteld.

klankbordgroepen,
Moeilijk

bereikbare

bewonersgroepen worden vooral door de opbouwwerkers ook zoveel mogelijk betrokken.
Ze gaan bijvoorbeeld, om bewoners enthousiast te maken voor participatie in een project
met een koek & zopie wagen de straat op om mensen uit huis te lokken om vervolgens
een praatje te kunnen maken. Er zijn verschillende lopende projecten waarbij bewoners
zelf het initiatief kunnen nemen in de uitvoering. Voorbeelden hiervan zijn de projecten
Buitengewoon beter en de Top 5 veiligheid. In beide gevallen kunnen de bewoners zelf
ideeën bij de gemeente aandragen. De gemeente toetst de ideeën van bewoners met een
quick-scan aan het gemeentelijk beleid.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Invitatie

44

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Den Haag
In Den Haag is op 17 april 2008 een zogeheten Raamovereenkomst afgesloten tussen de
gemeente en de woningcorporaties. Hierin is vastgelegd dat de gemeente en
woningcorporaties via zogeheten Business Cases uitvoering gaan geven aan de
wijkactieplannen, waarbij rekening gehouden wordt met al eerder gemaakte afspraken. De
term Business Case is een interne benaming. De projecten zijn onder andere namen
bekend bij bewoners. Er zijn 77 Business Cases opgesteld, verdeeld over de vier
Krachtwijken in Den Haag. Voor een groot deel gaat het om dezelfde onderwerpen, zoals
'
Schoon, Heel en Veilig'en '
Bewonersparticipatie'
; dit zijn Business Cases die in elk van
de vier wijken opgezet zijn. Daarnaast zijn er ook wijkspecifieke Business Cases zoals
'
Campus Transvaal'in Transvaal en '
Imagocampagne'in de Schilderswijk. Per Business
Case wordt een plan van aanpak opgesteld waarin de ambities van het betreffende
project verwoord worden, alsmede de organisatie, opzet en financiering er van. Ook de rol
die bewoners spelen in de uitvoering is per Business Case verschillend. Sommige
onderwerpen

lenen

zich

beter

voor

bewonersparticipatie

dan

anderen.

De

bewonersparticipatie kan over alle Cases gezien op drie manieren plaats vinden: advies
geven, meebeslissen en onder eigen verantwoordelijkheid uitvoeren. De mate waarin
deze rollen ingevuld worden door bewoners in Den Haag verschilt per wijk. Sommige van
onze informanten aan de kant van de bewoners hadden niet het overzicht over de
participatie in alle vormen en in alle cases. In een aantal gevallen is daarom dan ook uit
gegaan van de antwoorden van de informanten van de stadsdelen, die veelal een beter
overzicht hebben over de spreiding van de cases en de participatie daarin.

45

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Schilderswijk
Ook in de Schilderswijk is een Wijkteam opgericht met daarin vertegenwoordigers van het
stadsdeel

en

de

woningcorporaties.

De

Schilderswijk

kent

geen

traditionele

samenlevingsopbouw: er is een grote diversiteit aan bevolkingsgroepen die niet met
(alleen) een flyertje in de bus te bereiken zijn. Door het stadsdeel wordt dan ook op tal van
manieren geprobeerd om bewoners aan te spreken en te bereiken. Daarbij wordt vooral
aangesloten bij bestaande activiteiten en overleggen, maar er wordt bijvoorbeeld ook
langs de deuren gegaan om mensen te interesseren voor participatie in de Business
Cases. De Schilderswijk kent één formele bewonersorganisatie, maar daarnaast zijn er tal
van andere clubjes en overleggen waar bewoners in betrokken zijn. Desalniettemin is het
ook in de Schilderswijk moeilijk om mensen echt te betrekken: er zijn ook veel mensen die
vinden dat juist de gemeente meer moet doen, niet de bewoners.
Gelegenheid

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

46

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsge.

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Stationsbuurt & Rivierenbuurt1
In de Stationsbuurt en Rivierenbuurt zijn bewoners volop betrokken bij het opzetten van
de Brede Buurtschool, een van de Business Cases in de Rivierenbuurt. Door middel van
bijeenkomsten in de wijk worden bewoners aangespoord te participeren. De
bijeenkomsten worden ook gebruikt voor een terugkoppeling van de resultaten van de
participatie naar bewoners. De mate waarin en de manier waarop bewoners participeren
is afhankelijk van het onderwerp van het betreffende project. De bewonersorganisatie
heeft een stichting in het leven geroepen die bewoners ondersteunt bij het leveren van
een bijdrage aan hun wijk en dus ook bij de uitvoering van het wijkactieplan.

Gelegenheid

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

1

Omdat het ons niet gelukt is om een bewoner te vinden die een goed overzicht heeft van zowel de
Rivierenbuurt als de Stationsbuurt is de reactie van de kant van de bewoners beperkt tot de
Rivierenbuurt.

47

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Transvaal
In Transvaal is een Wijkteam opgericht met daarin vertegenwoordigers van het stadsdeel,
OCW, Woningcorporatie Staedion en de Dienst Stedelijke Ontwikkeling. Dit Wijkteam
voert de regie over de uitvoering van de Business Cases en zorgt per Business Case dat
de juiste belanghebbenden betrokken worden bij de uitvoering. Per wijk is een
zogenaamd Wijkperspectief opgesteld waarin vastgelegd is hoe die uitvoering er uit gaat
zien en op welke terreinen de nadruk gelegd wordt. In de Business Cases hebben
bewoners veelal een adviserende rol, maar in een aantal, zoals in de Business Case
Bewonersparticipatie hebben zij ook zeggenschap gehad over het plan van aanpak en
kunnen ze zelf initiatieven nemen. Verder is er in Transvaal een Klankbordgroep die eens
in de zes weken bij elkaar komt. Voor deze bijeenkomsten worden bewoners uitgenodigd
die zich hier kunnen laten informeren over de voortgang van de projecten en tevens hun
mening hierover kenbaar kunnen maken.

Gelegenheid

Respons

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

48

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Den Haag Zuid-West
In Den Haag Zuid-West zijn de Business Cases onder hun projectnaam bekend bij de
bewoners. Vooral bij het project dat moet leiden tot een Brede School zijn veel bewoners
intensief betrokken zijn. In Zuid-West worden de bewoners door de bewonersorganisatie
op de hoogte gehouden van de voortgang van de wijkaanpak. Als zij nieuws tegenkomt,
zet ze het in de wijkkrant. De terugkoppeling over de voortgang vanuit het stadsdeel is
niet breed opgezet. Daarnaast zijn er bijeenkomsten in de wijk gehouden door het
stadsdeel om belanghebbenden te informeren over de uit te voeren projecten.
Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

49

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Deventer
Rivierenwijk
De woningcorporatie heeft in Deventer de regie over de wijkaanpak. Dat is vrij
uitzonderlijk. Samen met de gemeente en de bewoners zijn er daarmee drie partners in
deze wijkvernieuwing (die overigens veel breder is dan de wijkaanpak, het wijkactieplan
wordt uitgevoerd binnen het zogenaamde sociaal programma). In Deventer hebben de
bewoners een zogenaamde kopgroep geformeerd. Die kopgroep is partner in de
wijkvernieuwing. Over details wordt in de kopgroep niet al te veel gesproken. Dit laten de
bewoners aan de professionals over. Op het sociaal programma wordt toegezien door een
vierkoppig coördinatieteam met daarin twee bewoners uit de kopgroep.
Elk half jaar wordt er uit verschillende deelprojecten teruggekoppeld over voorgang en
over tevredenheid bij bewoners. Maandelijks is er overleg en daarnaast zijn er extra
bijeenkomsten, op onderdelen, tijdens welke overleg plaatsvindt (met vertegenwoordigers
van de kopgroep). De kopgroep legt ook namens de bewoners verantwoording af aan de
bewoners op druk bezochte bewonersavonden. Zelfstandige uitvoering van plannen was
voor de komst van het wijkactieplan reeds het geval en is geen nieuw onderdeel
geworden. Wel is onlangs een via een door de kopgroep uitgezette enquête vouchergeld
bestemd voor een verbinding tussen rivierenwijk en een aan de andere kant van het spoor
gelegen natuurgebied. Opmerkelijk is dat terugkoppeling onder andere via een wekelijks
televisieprogramma plaatsvindt. Hoewel er al veel participatie is wordt er actief gestuurd
op de verbetering van participatie waar het nog niet goed gaat.

Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

50

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Dordrecht
Wielwijk-Crabbehof
In Dordrecht Wielwijk-Crabbehof wordt de uitvoering van het wijkactieplan gestuurd door
een projectbureau met een projectmanager waarin de gemeente en corporaties
samenwerken. Op dit projectbureau wordt toegezien door een stuurgroep waarin
wethouders en directeuren van corporaties zitten, en een klankbordgroep waarin
gemiddeld genomen zo’n 40 tot 60 bewoners zitten. De invloed van bewoners bij het tot
stand komen van de uitvoeringsplannen ging verder dan adviseren, de plannen zijn in
samenspraak tot stand gekomen. Bewoners kunnen vanuit de klankbordgroep in de gaten
houden hoe het staat met de uitvoering van de plannen. Ze kunnen ook samen met
andere partijen aan de uitvoering werken. Tenslotte kunnen ze ook onder eigen
verantwoordelijkheid een deel van het wijkactieplan uitvoeren, bijvoorbeeld bij de
bewonersinitiatieven. De uitnodiging om mee te doen wordt in Dordrecht heel breed
uitgezet. Op veel verschillende manieren (van persoonlijk uitnodigen tot wijkkrantjes)
worden burgers benaderd om mee te doen. Laagdrempelig is ook het feit dat bijna alle
organisaties van belang op één plek in de wijk (‘de plint’) aanwezig zijn. Bewoners kunnen
ondersteuning krijgen voor hun activiteiten doordat er een budget beschikbaar is.
Terugkoppeling over wat er allemaal gebeurt in het kader van de wijkactieplannen en met
de specifieke bijdrage van bewoners is wat selectiever: als je betrokken bent weet je toch
al hoe het er voor staat met het project.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

51

Professionalsgeoriën.

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Eindhoven
De Bennekel
In De Bennekel kunnen bewoners op verschillende manieren in de uitvoering van het
wijkactieplan participeren. Individuele en georganiseerde bewoners kunnen in de eerste
plaats bewonersinitiatieven indienen, waarvoor budget beschikbaar is, en die ze
vervolgens zelf (eventueel met ondersteuning) uitvoeren. Daarnaast werken bewoners in
een aantal gevallen samen met vooral woningcorporaties aan de uitvoering van
verschillende projecten. Ook neemt er een aantal bewoners zitting in een stuurgroep met
kernpartners, die toeziet op de gang van zaken rond de uitvoering. De afspraken tussen
bewoners en andere partijen zijn vastgelegd in een jaarlijks '
Buurtcontract'
. De gemeente
informeert bewoners jaarlijks over de voortgang van de projecten in de vorm van een
evaluatie die inzichtelijk maakt hoe het staat met de uitvoering van de verschillende
projecten. Daarbij wordt o.a. aangeven waarom wel of geen voortgang is gemaakt. Bij de
invitatie en de terugkoppeling spelen bewonersorganisaties een belangrijke rol,
bijvoorbeeld bij het betrekken van moeilijk bereikbare bewonersgroepen. Individuele en
georganiseerde bewoners kunnen gebruik maken van verschillende vormen van
ondersteuning (technisch, sociaal, of door opbouwwerk) door een professional, die wordt
betaald door de gemeente en/of de woningcorporaties.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

52

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Doornakkers
In Doornakkers kunnen bewoners op verschillende manieren participeren in de uitvoering
van het wijkactieplan. De afspraken over bewonersparticipatie worden, naast allerlei
andere zaken, jaarlijks vastgelegd in een buurtcontract. Er is een '
breed wijkoverleg'
waarin bewoners advies kunnen uitbrengen over de uitvoering van de plannen, maar ook
geïnformeerd worden over relevante zaken. Voor de deelname daaraan worden alle
bewoners uitgenodigd: de leden van het buurtplatform en ongeorganiseerde bewoners.
Het buurtplatform speelt een rol in de wijk voor het faciliteren en (financieel) ondersteunen
van activiteiten en is aanspreekpunt voor de gemeente. Het buurtplatform heeft een
adviserende en controlerende rol in de uitvoering van het wijkactieplan. Daarnaast kunnen
bewoners, afhankelijk van de aard van het project, samenwerken met vooral
woningcorporaties aan de uitvoering van verschillende projecten. Ook kunnen zij via de
zogenaamde voucher systematiek initiatieven indienen. De participatie is zo opgezet dat
er sprake is van een proces waarin bewoners eerst onder begeleiding van professionals
meedoen in de uitvoering. Vervolgens kunnen ze onder eigen verantwoordelijkheid hun
eigen initiatieven uit gaan voeren. Bij alle vormen van participatie kunnen bewoners
gebruik maken van aangeboden ondersteuning, veelal in de persoon van een
opbouwwerker die helpt bij het opzetten van het betreffende project of uitvoeringstraject.
De terugkoppeling is breed opgezet.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

53

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Woensel West
In Woensel-West is de uitvoering van het wijkactieplan anders georganiseerd dan in de
andere wijken in Eindhoven. Er is een Buurtonderneming opgezet die de regie voert in de
uitvoering van het Wijkactieplan. Hierin zijn de gemeente, woningcorporaties en de
bewoners vertegenwoordigd. De Buurtonderneming is een stichting waarin bewoners een
statutair vastgelegde rol vervullen in de vorm van een bewonersraad. De uitvoering van
het wijkactieplan wordt jaarlijks geregeld in het zogenaamde Buurtcontract: een bestuurlijk
document dat wordt getekend door de belangrijkste partijen, met daarin de in dat jaar uit
te voeren plannen. Per project wordt bekeken of, en op welke manier, bewoners
betrokken kunnen worden, en of een project onder verantwoordelijkheid van bewoners
uitgevoerd kan worden. De bewonersraad heeft instemmingsrecht bij de vaststelling van
het buurtcontract. In het buurtcontract worden ook afspraken gemaakt over de
betrokkenheid van bewoners bij de uitvoering. De voortgang van de projecten wordt
bewaakt door een vier keer per jaar gehouden bewonersraad en verder één keer in de
zes weken in een kerngroep bespreking met vertegenwoordigers van de verschillende
projecten. Om mensen te motiveren een bijdrage te leveren aan de uitvoering is een
particuliere opbouwwerker aangesteld die mensen probeert te activeren en ze
ondersteunt in de uitvoering. Voor fysieke projecten is er ook professionele, inhoudelijk,
ondersteuning voor participanten door experts. Deze ondersteuning wordt door de
bewonersorganisatie zelf ingehuurd. Participatie in de uitvoering in Woensel West gebeurt
vooral door mensen die via (bewoners)organisaties al betrokken zijn of waren bij de
wijkaanpak.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

54

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Enschede
Velve-Lindenhof
De aansturing van de uitvoering gebeurt door een stuurgroep met daarin een afvaardiging
van de gemeente en van de woningcorporatie. Daarnaast is er een afstemmingsoverleg
waarin

diverse

partijen

zitten,

waaronder

georganiseerde

bewoners.

Dat

afstemmingsoverleg bestaat echter al heel lang. Met name de wijkraad levert een actieve
bijdrage aan het wijkwerk. Een bijzondere vorm van participatie is het zogenaamde
werkatelier, waarin bewoners meedenken over de invulling van de openbare ruimte (bv.
een plein) in de wijk. Andere opvallende projecten zijn het zogeheten ‘pimp my blok’
project, een project waarin jongeren worden uitgenodigd om in hun leefomgeving
veranderingen aan te brengen. Moeilijk bereikbare groepen worden benaderd door
wijkcoaches die zich op zorg richten. Er wordt wel bij gelegenheid naar de bewoners
teruggekoppeld over wat er met hun inbreng wordt gedaan, maar dit is zeker nog geen
standaard praktijk.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

55

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Groningen2
De Hoogte & Korrewegwijk
In de wijken De Hoogte en de Korrewegwijk in Groningen wordt wat betreft de
bewonersparticipatie in de uitvoering van het wijkactieplan één en dezelfde aanpak
gehanteerd, omdat de wijken als één geheel worden beschouwd. Bewoners kunnen
daarin op verschillende manieren participeren. Zo zijn zij, voor 2009 weliswaar in een
relatief laat stadium, betrokken bij de planvorming. Bewoners kunnen in zogenaamde
‘Heel de buurt’-overleggen advies uitbrengen over de jaarplannen die door gemeenten en
corporaties worden opgesteld. Ze hebben daarbij primair een signaalfunctie: zo kunnen ze
het aangeven als ze vinden dat bepaalde plannen niet of anders zouden moeten worden
uitgevoerd. Daarnaast kunnen wijkbewoners jaarlijks voor in totaal ongeveer 400.000 euro
aanvullende initiatieven indienen. De ideeën worden op passendheid getoetst door een
zogenaamd Wijkteam. Vervolgens wordt er op ‘wijkstemdagen’ door de wijkbewoners
gestemd welke projecten er uitgevoerd moeten worden. De uitvoering van de projecten is
primair in handen van de gemeente en woningcorporaties, in een aantal gevallen in
samenwerking met bewoners (bijvoorbeeld initiatiefnemers, of specifieke doelgroepen),
afhankelijk van de aard van het project. Voor de invitatie maakt de gemeente gebruik van
sleutelfiguren en verschillende media. Dat laatste geldt ook voor de terugkoppeling. Zo
heeft de gemeente de lokale omroep ingehuurd om een wekelijks tv-programma te maken
waarin de uitvoering van het wijkactieplan centraal staat.

Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

2

Er is voor de twee Groningse wijken slechts met één bewoner gesproken, omdat de
bewonersorganisatie in de Korrewegwijk vanwege drukte niet wilde meewerken. De TSPB, het LSA en
de gemeente hebben allen geen alternatieve goed bij de krachtwijkenaanpak betrokken informant
kunnen vinden. Voor De Hoogte is wel een bewoner gesproken. Omdat sprake is van één en dezelfde
aanpak is, levert dit geen vertekening in de resultaten op.

56

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Heerlen
Meezenbroek - MSP
De Klankbordgroep die betrokken was bij het opstellen van het wijkactieplan en het
bijbehorende communicatieplan van MSP in Heerlen is opgeheven op het moment dat het
wijkactieplan en het communicatieplan voor het WAP werden vastgesteld. In de aanloop
naar de volgende fase: de uitvoering van het wijkactieplan, die op dit moment grotendeels
nog gestalte krijgt, is gewerkt met een overbruggingsoverleg, bestaande uit het bestuur
van de buurtorganisatie, aangevuld met een aantal allochtone sleutelfiguren. Dit overleg
kan advies uitbrengen over de verdere uitwerking en uitvoering van het wijkactieplan. In
de uitvoering van concrete projecten kunnen bewoners, afhankelijk van de aard van het
project, op verschillende manieren participeren. Ze werken daarbij samen met uitvoerende
instanties. Een van de projecten in Heerlen waarbij wijkbewoners actief betrokken zijn, is
bijvoorbeeld de inrichting van zogenaamde ‘pocket parks’. Voor de invitatie zijn onder
andere verschillende organisaties met vragenlijsten langs de deur gegaan om bewoners
te bevragen en te stimuleren mee te doen. Verder kunnen bewoners via de
bewonersorganisatie op eigen initiatief projecten uitvoeren. Daarbij maken ze gebruik van
de ‘Kan wél!’ systematiek. In Heerlen is het buurtgericht werken in uitvoering. In dat kader
kunnen bewoners ondersteuning krijgen bij hun activiteiten voor de buurtontwikkeling,
bijvoorbeeld door inzet van een opbouwwerker of een buurtcontactambtenaar. Ook voor
hun bijdrage aan de uitvoering van het wijkactieplan kunnen bewoners gebruik maken van
deze ondersteuning. Terugkoppeling over de voortgang van de uitvoering is opgenomen
in een apart met bewoners ontwikkeld communicatieplan. Middelen zijn onder andere een
‘Nieuwsflits’ en een website. De terugkoppeling over de inbreng van bewoners loopt op dit
moment hoofdzakelijk via het voortgangsoverleg, het reguliere overleg in de buurt waar de
buurtontwikkeling wordt besproken.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

57

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Leeuwarden
Heechterp-Schieringen
Op verschillende manieren kunnen bewoners participeren in de wijk. Bij bijna alle
onderdelen van het wijkactieplan is een samenwerking tussen bewoners en gemeente
mogelijk. Bijvoorbeeld wanneer bewoners met plannen komen. Als het haalbaar is kunnen
bewoners deze zelfs onder eigen verantwoordelijkheid uitvoeren. Daarnaast hebben
wijkbewoners nog andere mogelijkheden om te participeren. Zo probeert de gemeente
startende ondernemers te helpen die een impuls aan de wijk kunnen gegeven. Verder
worden onder andere fotografen en schrijvers benaderd om ze de participatie in beeld te
laten brengen. Er wordt zoveel mogelijk geprobeerd om bewoners in de wijk actief te
betrekken. Afgelopen jaar is dit onder andere geprobeerd door een grote partytent in de
wijk op te zetten en bewoners uit te nodigen voor een gesprek. Er is ook aandacht voor de
moeilijk bereikbare bewonersgroepen. Deze worden intensief benaderd door ze huis aan
huis te bezoeken en door bij mooi weer buiten een koffietafel te organiseren en een
gesprek aan te gaan. Alle bewoners worden op de hoogte gehouden van het verloop van
de uitvoering van het wijkactieplan en ze worden geïnformeerd over wat er met hun
inbreng is gedaan.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

58

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Maastricht
Maastricht Noordoost
De bewoners van de wijk Noord-Oost hebben de mogelijkheid om te participeren in de
uitvoering van de wijkactieplannen. De participatie vindt voornamelijk plaats via een
georganiseerd overleg waarbij ook de gemeente en woningcorporaties betrokken zijn. De
gemeente probeert de bewoners zo intensief mogelijk te betrekken, maar vanuit beide
kanten is het lastig om goed in contact te komen. Bewoners kunnen al hun initiatieven
voorleggen aan de gemeente, maar hier zijn wel een tweetal randvoorwaarden aan
verbonden. Zo moet het initiatief ondersteund worden door handtekeningen uit de buurt
en moet er een draagvlak voor zijn. De terugkoppeling naar bewoners vormt niet het
belangrijkste onderdeel van de aanpak. De bewoners worden ook betrokken bij het
ondertunnelingsproject van de A2. Ze hebben hierbij geen beslissingsbevoegdheid, maar
ze worden wel geraadpleegd. Alle bewoners worden op de hoogte gehouden van de
uitvoering door bijvoorbeeld het organiseren van een markt waar de bewoners informatie
kunnen inwinnen. Actieve en niet actieve bewoners worden alleen geïnformeerd over wat
er met de inbreng van bewoners is gedaan als ze hebben aangegeven daar behoefte aan
te hebben.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Invitatie

59

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Nijmegen
Hatert
In Hatert zijn de bewoners nauw betrokken bij de uitvoering van het wijkactieplan. Het
plan kent zes verschillende ‘sporen’, en in twee daarvan hebben de bewoners een
leidende functie, namelijk bij integratie en veiligheid. Ze kunnen daarbij samenwerken met
andere partijen in de uitvoering, maar ook een deel onder eigen verantwoordelijkheid
uitvoeren. Een voorbeeld hiervan is de herinrichting van twee parken. De omwonenden
hebben zich hier actief voor ingezet en samen met de gemeente deze parken opnieuw
ingericht Bij de overige vier sporen geldt dat de uitvoering net pas op gang begint te
komen. De gemeente heeft de bewoners gevraagd in welke mate zij betrokken zouden
willen worden. Hierop gaven de bewoners aan dat ze op dit moment vooral op de hoogte
willen worden gehouden van de voortgang. Ze kunnen te allen tijde aan de bel trekken als
ze meer zouden willen participeren. De gemeente probeert meer participatie zoveel
mogelijk te stimuleren. Moeilijk bereikbare bewonersgroepen probeert het wijkplatform
extra te betrekken door gebruik te maken van buurtvaders en twee samenwerkende
basisscholen in de wijk.

Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

60

Professionalsgeoriën.

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Rotterdam
Bergpolder
In Bergpolder werken veel organisaties mee aan de uitvoering van de wijkactieplannen,
maar met name de ambtelijke organisatie van de deelgemeente stuurt de uitvoering aan.
Een

belangrijke

uitzondering

is

de

aansturing

van

de

uitvoering

door

de

Krachtwijkcommissie waarin ook bewoners zitten. Deze commissie is het aanspreekpunt
voor de bewonersinitiatieven. Er is geen uitvoeringsplan opgesteld aan de hand van het
wijkactieplan, Bewoners kunnen participeren in de uitvoering. Het gaat dan meer
structureel om de bewonersinitiatieven en meer incidenteel (op het moment dat het speelt)
om de projecten in het kader van het wijkactieplan. In principe alle bewoners kunnen
participeren. Er is overleg tussen de deelgemeente en bewoners, maar – hoewel de
wijkactieplannen wel aan de orde komen – dit is geen overleg dat toezien op de uitvoering
als doel heeft. Communicatie geschiedt op veel manieren, maar de gedachte is dat
directer contact meer wordt gewaardeerd dan glimmende folders. Er wordt een breed
spectrum aan communicatiemiddelen ingezet, mede omdat er al veel liep voor het begin
van de wijkactieplannen. Hun eigen bijdrage moeten bewoners zelf uit de, al dan niet
directe, communicatie vissen. Bewoners kunnen – in principe – ondersteuning krijgen bij
hun activiteiten in het kader van het wijkactieplan.

Gelegenheid

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

61

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Noord3
In Rotterdam Noord moeten we eigenlijk van twee aanpakken spreken, omdat de
krachtwijk

Noord

in

twee

deelgemeenten

ligt:

Noord

en

Kralingen-Crooswijk.

Deelgemeenten zijn leidend in de Rotterdamse wijkaanpak. Een verschil is bijvoorbeeld
dat er in Noord wel bewoners betrokken waren bij het opstellen van de uitvoeringsplannen
(wat in beide gevalleen geen integraal plan is maar een verzameling van projecten) en in
Kralingen-Crooswijk niet omdat er kort ervoor een uitgebreid participatietraject was
geweest om tot een wijkvisie te komen. In beide deelgemeenten kunnen in principe alle
bewoners participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen. In bepaalde wijken wordt
er hierbij vooral naar de bewonersorganisaties gekeken. In de deelgemeente Noord
bestaan er wel reguliere overlegmomenten die een mogelijkheid bieden om toe te zien op
de uitvoering van de wijkactieplannen. In Noord bestaat er de mogelijkheid om samen aan
de uitvoering te werken, maar in die gevallen die van tevoren zijn geselecteerd. Dit geldt
grotendeels ook voor Kralingen-Crooswijk, maar er is daar iets meer ruimte voor eigen
initiatief. Er wordt op verschillende manieren getracht bewoners te bereiken. Bij de
zelfstandige uitvoering zijn ze juist in Noord weer wat ruimhartiger. Waar in KralingenCrooswijk bewoners zelf initiatief moeten nemen, is er in Noord in principe geen beperking
op de verantwoordelijkheid van bewoners. Als bewoners zelf een inrichtingsplan voor een
plein willen maken kan dat. In Kralingen-Crooswijk is er voor bewoners ondersteuning in
de vorm van het opbouwwerk en het wijkorgaan Crooswijk, in Noord is er in principe
budget beschikbaar voor de bewonersorganisatie om hun eigen ondersteuning te regelen.
In beide gevallen staat die ondersteuning open voor iedereen.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

3

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

De Vogelaarwijk Noord is verdeeld over twee deelgemeenten. Zodoende is de score voor deze wijk
bepaald door vanuit beide deelgemeenten iemand te interviewen en de daaruitvolgende scores te
middelen.

62

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Oud Zuid
Rotterdam Oud Zuid is een wijk die twee deelgemeenten (Charlois en Feijenoord)
bestrijkt. In beide gevallen is de deelgemeente leidend en zijn er uitvoeringsplannen
opgesteld die specifieker ingaan op concrete projecten. Bewoners hadden in Oud Zuid
vooral een adviserende rol bij de totstandkoming van de uitvoeringsplannen, in de buurt
Bloemhof zijn hiertoe bijvoorbeeld gesprekken met bewoners gehouden. Een verschil
tussen de twee deelgemeenten is dat in Charlois bewonersparticipatie in de uitvoering
gericht is op alle bewoners, terwijl dit in Feijenoord meer de bewonersorganisaties een
meer centrale rol innemen. In zowel Feijenoord als Charlois zijn er overleggen die mede
toezien op de voortgang van de uitvoering van de (integrale)wijkactieplannen. In beide
deelgemeenten kunnen bewoners samenwerken aan de uitvoering en onder eigen
verantwoordelijkheid een deel van het wijkactieplan uitvoeren. Een verschil zit er in de
samenwerking en uitvoering onder eigen verantwoordelijkheid. In Feijenoord gebeurt dit
allebei via de bewonersinitiatieven: bewoners kunnen bijvoorbeeld aangeven dat ze
samen iets willen oppakken, of geld vragen voor een eigen plan. In Charlois is de filosofie
bij alle projecten: bewoners uitnodigen. Dit gebeurt dan ook via vrijwel alle mogelijke
kanalen, waaronder het interviewen van bewoners. Bewoners kunnen in Charlois dan ook
onder eigen verantwoordelijkheid een deel van de uitvoering voor hun rekening nemen
buiten bewonersinitiatieven om. In Feijenoord worden de bewonersorganisaties op de
hoogte gehouden van de voortgang van de uitvoering van de wijkactieplannen, en moeten
bewoners zelf herleiden wat er met hun inbreng is gedaan. In Charlois gebeurt dit iets
anders, daar werken ze met een cirkel van betrokkenheid: diegenen die geraakt worden
door een project worden op de hoogte gehouden en geïnformeerd over hun bijdrage.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

63

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Overschie
In Rotterdam Overschie zijn veel partijen betrokken bij de uitvoering van de
wijkactieplannen, maar de regie ligt bij de deelgemeente. Bewoners hadden een
adviserende rol in de totstandkoming van de uitvoeringsplannen. Er zijn ook afspraken
gemaakt over de rol die bewoners kunnen hebben bij de uitvoering. Op dit moment lopen
er 14 projecten van verschillende aard en bij 10 daarvan zijn bewoners betrokken. Het
meest in het oog springt het ‘prachthuis’, waar bewoners allerlei activiteiten kunnen
ontplooien. Maar ook ‘Paradie Overschie’, een jaarlijks festival met activiteiten, cultuur, en
sport waar bewoners (vrijwilligers) een belangrijke rol hebben in de totstandkoming, is een
belangrijke exponent van de aanpak. Bewoners kunnen toezien op de uitvoering van de
actieplannen en samenwerken aan de uitvoering. Er bestaan ook mogelijkheden tot onder
eigen verantwoordelijkheid uitvoeren, met name in de vorm van bewonersinitiatieven. Het
toezicht dat bewoners kunnen uitoefenen verschilt; per project zijn er verschillende
(soorten) toezichthoudende organen. Hoewel veel betrokkenheid van bewoners via de
bewonersorganisatie verloopt, wordt er wel een brede communicatiestrategie gehanteerd.
Zo zijn er verschillende websites in de lucht en wordt er actief gebruik gemaakt van
Twitter, Youtube, en worden er zelfs films uitgezonden. Deze communicatie is vooral
algemeen gericht, de voortgang in algemene zin of de resultaten van de bijdragen van
burgers moet men daaruit zelf destilleren of achterhalen tijdens het participeren zelf.

Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Professionalsgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

64

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

West
Er zijn veel partijen betrokken bij de uitvoering van het wijkactieplan maar de aansturing
van de uitvoering ligt vooral bij de (deel)gemeente. Bewoners konden betrokken zijn bij
het opstellen van de uitvoeringsplannen. Alle bewoners hebben in principe ook de
mogelijkheid te participeren. In principe, want niet iedereen wordt altijd uitgenodigd: als
het om de aanpak van een plein gaat worden bijvoorbeeld alleen de omwonenden
uitgenodigd. Bewoners hebben ook de mogelijkheid om middels overleg de vinger aan de
pols te houden bij de voortgang van de uitvoering van de wijkactieplannen. Ook
samenwerken aan de uitvoering behoort tot de mogelijkheden. Hierbij ligt de nadruk meer
op ‘zelforganisaties’ dan de bewonersorganisaties; de gemeente gebruikt deze ook om
moeilijk te bereiken groepen toch te bereiken. Het zijn vooral de bewonersinitiatieven die
in het oog springen bij de bewoners als een participatiemogelijkheid waar de bewoners
echte

macht

hebben.

De

communicatie

over

de

participatiemogelijkheden

terugkoppeling gebeurt vooral aan de hand van gemeentelijke nieuwsbrieven.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Invitatie

65

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

en

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Vreewijk
De belangrijkste partijen die betrokken zijn bij de uitvoering van de wijkactieplannen zijn
de (deel)gemeente, woningbouwcorporatie, en bewonersorganisaties (bijvoorbeeld ook de
huurdersvereniging). De deelgemeente heeft de regie. Het omzetten van het actieplan
naar een uitvoeringsplan (‘integraal wijkactieplan’) was een ‘formaliteit’ waarbij bewoners
aanvankelijk niet betrokken zijn geweest. Mede gezien het feit dat er een
participatietraject was gehouden om tot een wijkvisie te komen voor Vreewijk kort voordat
er wijkactieplannen gemaakt moesten worden. Bewoners kunnen wel betrokken raken bij
de uitvoering van de wijkactieplannen, maar er zijn daarover nog geen bindende
afspraken gemaakt. Betrokkenheid staat open voor alle bewoners, maar dit zou wel via de
bewonersorganisaties moeten. Er is onder andere een overlegstructuur voor de
herstructurering van Vreewijk waarin, in de werkgroepen voor specifieke projecten,
bewoners mee kunnen over de uitvoering zoals deze geschiedt door anderen. Daarnaast
kunnen ze samen met anderen werken aan de uitvoering van onderdelen van het
wijkactieplan, hiertoe zijn in principe alle bewoners welkom. Tenslotte is er
bewonersinitiatievengeld waar bewoners zelf ideeën over projecten kunnen indienen en
de leiding in de uitvoering mee kunnen nemen. Het opbouwwerk speelt hier een rol in als
begeleidend instituut bij de verschillende onderdelen van het wijkactieplan, maar met
name die waar bewoners meer verantwoordelijkheid dragen. Het opbouwwerk heeft ook
een rol bij het bereiken van moeilijk te bereiken groepen. Bewoners worden niet uitgebreid
op de hoogte gehouden over het verloop van de uitvoering van de wijkactieplannen,
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

66

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Zuidelijke Tuinsteden
De voornaamste betrokkenen bij de uitvoering van de wijkactieplannen zijn de
(deel)gemeente, de corporatie en de bewonersorganisatie(s). De aansturing wordt op
papier door de deelgemeente gedaan, maar in de praktijk zijn er steeds veel partijen
betrokken. Er zijn uitvoeringsplannen opgesteld, maar de bewonersbetrokkenheid
verschilt daarbij per buurt: in sommige buurten zijn individuele bewoners betrokken, in
andere mensen van de bewonersorganisatie. Sowieso is betrokkenheid via de
bewonersorganisatie in de Zuidelijke Tuinsteden een ‘natuurlijke’ route, omdat deze wijk
uiteenvalt in verschillende buurtgroepen. Bewoners hadden een adviserende rol bij het
opstellen van de uitvoeringsplannen. De rol van bewoners is vooral nadrukkelijk bij
overleg en bij bewonersinitiatieven. In het overleg met bewoners hebben bewoners vooral
een adviserende rol. De toegang tot het overleg verloopt via de bewonersorganisatie. Dit
zorgt voor een wat langdurige samenwerking en meer wederzijds begrip. De
bewonersinitiatieven staan open voor alle bewoners en daar wordt dan ook een veel
bredere communicatie rondom opgezet. De algemene terugkoppeling over het verloop
van de wijkactieplannen is ook breed opgezet, terwijl de individuele bijdrage van
bewoners

normaalgesproken

wel

expliciet

wordt

teruggekoppeld

maar

in

de

vergaderingen waar die bewoners dan bij zitten. Goede ideeën van bewoners krijgen
extra aandacht.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

67

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Schiedam
Nieuwland
In Schiedam Nieuwland wordt door veel partijen meegewerkt aan de uitvoering van het
wijkactieplan. De woningcorporatie heeft hiertoe bijvoorbeeld een ‘WAP manager’
aangesteld. De gemeente werkt nog aan het uitvoeringsplan, maar andere organisaties
zoals de corporaties hebben al wel een uitgewerkt plan. Bewoners kunnen overleggen,
samenwerken, of zelf uitvoeren en er wordt veel aandacht aan communicatie besteed.
Bewoners zijn betrokken bij het opstellen van het uitvoeringsplan. Zo is er een algemeen
‘geïnstitutionaliseerd’ wijkoverleg dat ook toeziet op de uitvoering van het wijkactieplan
waarvoor in principe alle wijkbewoners voor uitgenodigd maar het is wel wat
kleinschaliger. Maar er is ook een WAP-actiedag gehouden waar ongeveer 200 mensen
op afkwamen waarbij er zowel vooruit als teruggeblikt werd op de activiteiten in het kader
van het wijkactieplan. Samenwerken aan de uitvoering van het wijkactieplan is mogelijk,
normaalgesproken, voornamelijk bij projecten die daar van tevoren voor zijn geselecteerd.
De betrokkenen hierbij komen voort uit de bewonersorganisaties. Daarnaast zijn er in
Schiedam Nieuwland ook mogelijkheden om zelf verantwoordelijk te zijn voor een deel
van de uitvoering, dit gaat dan om specifieke onderdelen die zijn geselecteerd. De
gemeente werkt echter ook met het vouchersysteem, wat meer ruimte biedt voor
betrokkenheid bij bewoners. Bewoners kunnen voor hun activiteiten specifieke
ondersteuning krijgen bijvoorbeeld van het opbouwwerk. Tenslotte wordt er ook via
wijkkranten en andere hoedanigheden teruggekoppeld over de voortgang van de
uitvoering van de wijkactieplannen.
Gelegenheid

Respons

Invitatie

Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

68

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Utrecht
Kanaleneiland
De uitvoering wordt in Kanaleneiland-Noord aangestuurd door het planteam, waarin zowel
corporaties als gemeente zitting hebben, onder regie van de wijkmanager. Hoewel het niet
schriftelijk is vastgelegd, zijn er meerder manieren waarop bewoners mee kunnen doen in
de uitvoering. Bewoners kunnen door middel van een zogenaamde klankbordgroep
toezien op de uitvoering. In deze klankbordgroep zitten bewoners die zich daar voor
opgegeven hebben en het wijkmanagement, de wijkmanager en een ondersteunende
ambtenaar. Samenwerking tussen bewoners en instellingen in de uitvoering vindt niet heel
veel

plaats,

hoewel

bewonersorganisaties,

er

wel

voeren

over

wordt

geen

plannen

gepraat.

De

bewoners,

zelf

Er

is

uit.

wel

dan

wel

ruimte

voor

bewonersinitiatieven. Hiervan heeft inmiddels een aantal organisaties gebruik gemaakt,
zoals Jongeren voor Jongeren. Ook zijn er voor een aantal plekken initiatieven ingediend
om het spelen voor kinderen te verbeteren. Daarnaast worden er via het zogenaamde Iloket ideeën voor bewonersinitiatieven uit de wijk opgehaald. Van terugkoppeling over wat
er in de wijk gebeurt is zeker sprake, maar die terugkoppeling wordt (nog) niet gekoppeld
aan de onderdelen van het wijkactieplan.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

69

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Ondiep & Zuilen Oost
Aan uitvoering van de wijkactieplannen in Ondiep en Zuilen-Oost doen veel partijen mee.
Een programmateam stuurt de uitvoering aan. De dagelijkse leiding is in handen van de
wijkmanager. De bewoners hebben bijgedragen aan de uitvoeringsplannen; zij konden
hierover advies geven. In Zuilen-Oost en Ondiep is de uitvoering van het wijkactieplan
vooral in handen van de professionals. Er zijn geen formele afspraken van kracht met
bewoners of bewonersorganisaties. De bijdrage van de bewoners aan de uitvoering is
verder divers. Er is een klankbordgroep waarin bewoners zitten, die dient om te evalueren
en te adviseren. Ook wordt er op enkele delen van het actieplan samengewerkt door
gemeente en bewoners. Tenslotte zijn er ook mogelijkheden voor bewoners om zelf iets te
doen. In Ondiep wordt door bewoners een plein onderhouden en in Zuilen is er
bijvoorbeeld een museum opgericht door bewoners. Over het algemeen wordt er naar de
bewoners toe geen strikt onderscheid gemaakt tussen bewonersinitiatieven die betaald
worden uit wijkactieplanbudgetten en vanuit ander geld. Dit vanuit het idee dat het voor
bewoners minder van belang is waar geld vandaan komt, dan dat een goed
bewonersinitiatief wordt gesteund. Er wordt op verschillende manieren teruggekoppeld
naar de wijkbewoners, maar met name via betrokken bewoners.

Gelegenheid
Gelegenheid

Invitatie

Respons

Respons

Invitatie

70

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Overvecht
De uitvoering van de wijkactieplannen wordt aangestuurd door een programmateam met
daarin vier ambtenaren en een afvaardiging van de drie woningcorporaties die actief zijn
in de wijk. De uitvoering van de wijkactieplannen in Overvecht is vooral in handen van
professionals. Toch zijn er wel degelijk verscheidene manieren waarop bewoners kunnen
meedoen in de uitvoering van de wijkactieplannen. Op programmaniveau zijn hier geen
schriftelijke afspraken over gemaakt, maar veel is mogelijk op projectniveau. Het is wat
dat betreft volgens de gemeente maatwerk. Dat ligt ook aan de omvang: tussen de 60 en
70 plannen voor een totaalbedrag van meer dan 10 miljoen euro. Er is verder een
meedenkgroep van bewoners waarin één keer per half jaar de stand van zaken wordt
besproken en waarin de ruimte is om advies te geven aan de gemeente en andere
partijen in de uitvoering. Samenwerking tussen bewoners en andere partijen is terug te
vinden op projectniveau. Zo is er bijvoorbeeld bij de renovatie van een flat, voor
herinrichting van het binnenterrein de ruimte gegeven aan bewoners om hierover mee te
denken en aan de invulling van het plan mee te doen. Er is ook de mogelijkheid voor
bewonersinitiatieven binnen het kader van het wijkactieplan. Zowel bij het werven van
bewoners voor de meedenkgroep het terugkoppelen van resultaten is op zo veel
mogelijke manieren gedaan. Hierbij probeert de gemeente ook in de gaten te houden dat
de groepen die meedoen enigszins een afspiegeling vormen van Overvecht als wijk. Ook
is er sinds een tijdje een werkgroep met bewoners van Marokkaanse achtergrond die de
gemeente helpt om de moeilijker bereidbare groepen met Marokkaanse achtergrond te
benaderen.

Gelegenheid
Gelegenheid

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

71

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Zaanstad
Poelenburg
De bewoners van de wijk Poelenburg hebben veel mogelijkheden om mee te denken en
doen aan het uitvoeringsplan. Ze kunnen zowel samenwerken aan de uitvoering van het
wijkactieplan met andere partijen, als onder eigen verantwoordelijkheid zelf een deel van
het plan uitvoeren. Het overleg wat toeziet op de uitvoering wordt op dit moment nog op
poten gezet. Alle ideeën zijn mogelijk, maar nieuwe initiatieven van de bewoners zijn
soms moeilijk boven tafel te krijgen. De gemeente probeert dit wel zo veel mogelijk te
stimuleren door bijvoorbeeld de georganiseerde bijeenkomsten laagdrempelig te houden.
De uitvoerders van de gemeente kijken vervolgens welke ideeën er haalbaar zijn en welke
daadwerkelijk uitgevoerd kunnen worden. Er zijn verder diverse werkgroepen waardoor
bewoners ook nog op andere manieren kunnen mee denken. Zo is er bijvoorbeeld een
groep die al het groen in de wijk onderhoud en meedenkt over de inrichting daarvan. De
bewoners worden achteraf wel geïnformeerd over hun inbreng, maar dit is niet altijd even
concreet.
Gelegenheid
Gelegenheid

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Invitatie

Bewonersgeoriënteerd

Professionalsgeoriënteerd

Respons

Respons

Bewonersgeoriënteerd

Invitatie

72

Professionalsgeoriënteerd

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

6. Bevindingen: het algemene beeld
In dit hoofdstuk analyseren we de resultaten op geaggregeerd niveau. We bespreken de
belangrijkste patronen die zichtbaar zijn in uitvoering van de wijkactieplannen en de mate
waarin en de wijze waarop bewonersparticipatie daarbij door gemeenten is bevorderd.

Uitvoering van de wijkactieplannen
De regie over de uitvoering van de wijkactieplannen is in vrijwel alle gevallen in handen
van de gemeentelijke organisatie, vaak in samenwerking met woningcorporaties. In één
wijk, de Rivierenwijk in Deventer, ligt de regie primair bij de woningcorporaties. In een
handvol wijken ligt ook een deel van de regiefunctie bij bewoners, in samenwerking met
gemeente en/of woningcorporaties, zoals bij de Buurtonderneming in Woensel West in
Eindhoven en in Malburgen-Immerloo in Arnhem. In Nijmegen wordt wat betreft regie door
bewoners expliciet onderscheid gemaakt naar thema.
De uitvoering van de wijkactieplannen is zelden een losstaand proces. Vrijwel alle
gemeenten

integreren

de

uitvoering

van

de

wijkactieplannen

met

bestaande

beleidstrajecten. Vaak wordt er voortgebouwd op dat wat er voor de komst van de
Krachtwijkenaanpak al gebeurde. Zeker in steden waar al lang met een vorm van
wijkaanpak wordt gewerkt is dit het geval. In Amsterdam maakt de uitvoering van de
wijkactieplannen bijvoorbeeld onderdeel uit van de bredere (in zowel geografische als
thematische zin) ‘Wijkaanpak’. In Rotterdam is er soms voor gekozen om bewoners niet te
bevragen voor de uitvoeringsplannen (integrale wijkactieplannen of ‘IWAP’s) om
bewoners '
niet steeds lastig te vallen met abstract beleid'
.
Bij de uitvoering van de wijkactieplannen wordt over het algemeen gewerkt met plannen
die de uitvoering van de wijkactieplannen voor een bepaalde periode of een bepaald
deelgebied verder uitwerken, of het actieplan opdelen in concrete projecten. Hiermee
worden de plannen gedetailleerder uitgewerkt en de algemene doelstellingen concreet
gemaakt. De vorm van dergelijke plannen verschilt, evenals de manier waarop ze tot
stand

zijn

gekomen.

uitvoeringsprogramma’s,

Zo

komen

actieprogramma’s,

we

(buurt)uitvoeringsplannen

jaarplannen,

buurtcontracten,

tegen,
concrete

projectplannen en zo verder. In enkele wijken, zoals Overdie in Alkmaar, kregen die
plannen ten tijde van ons onderzoek nog vorm.
In de meerderheid van de wijken konden bewoners advies uitbrengen over de verdere
uitwerking van de wijkactieplannen. Meestal betrof het dan bestaande wijkoverleggen en
73

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

niet zo zeer individuele bewoners. De status van de adviezen was niet altijd even
duidelijk, in de zin dat vooraf duidelijk was wat er met de adviezen zou worden gedaan, of
dat achteraf duidelijk was wat er met de adviezen van bewoners was gedaan. In een
handvol gevallen hebben bewoners zelf om de mogelijkheid gevraagd om advies te
mogen geven, zoals in Alkmaar Overdie. In Groningen werden individuele bewoners
weliswaar betrokken bij de verdere planvorming, maar gebeurde dit in een relatief laat
stadium. Noodzakelijke goedkeuring door bewoners of samenspraak tussen bewoners en
gemeente bij het opstellen van de plannen komt beperkt voor. Soms werden de
uitvoeringsplannen ook vastgelegd in schriftelijke overeenkomsten.
Bij de uitvoering van de wijkactieplannen en de verschillende uitwerkingen daarvan is,
naast woningcorporaties en gemeenten, een reeks andere actoren betrokken.
Welzijnsinstanties zijn bijvoorbeeld centrale partners in de uitvoering. Dat geldt ook voor
wijkbewoners. Zonder uitzondering kunnen bewoners in alle onderzochte wijken
participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen. Het betreft niet alleen leden van
bewonersorganisaties of anderszins georganiseerde bewoners. In de overgrote
meerderheid van de wijken kunnen ook individuele wijkbewoners participeren. De wijken
waar dit laatste niet het geval is, zijn op één hand te tellen. Daarmee lijken gemeenten
invulling te geven aan de doelstelling van de krachtwijkenaanpak om bewoners actief bij
de wijkvoering van de wijkactieplannen te betrekken, zij het dat in de ene wijk meer
mogelijkheden tot participatie worden geboden dan in de andere. De mate waarin en de
wijze waarop individuele en georganiseerde wijkbewoners kunnen participeren verschillen
namelijk aanzienlijk. Adviseren door bewoners komt bijvoorbeeld grofweg in twee smaken
voor: of er wordt met de bekende bewonersorganisaties gewerkt (bijvoorbeeld Rotterdam
Zuidelijke Tuinsteden), of er wordt een breed inspraakmoment gehouden open voor
iedereen (bijvoorbeeld Schiedam Nieuwland).
De omvang van het deel van het wijkactieplan waarbij bewoners kunnen participeren
verschilt. In Amsterdam bijvoorbeeld is een relatief strikte scheiding aangebracht tussen
die onderdelen van het wijkactieplan waarbij wijkbewoners wel actief kunnen bijdragen
aan de uitvoering (vooral doormiddel van bewonersinitiatieven) en die delen waar dat niet
kan. Sommige delen worden enkel uitgevoerd door gemeenten, woningcorporaties en
andere instellingen die professioneel actief zijn in de wijken. Wel wordt in een aantal
wijken in Amsterdam met bewoners overleg gevoerd over de uitvoering van die delen.
Andere gemeenten bieden bewoners de mogelijkheid om bij de uitvoering van alle
onderdelen van het wijkactieplan te participeren zonder daarbij een dergelijke scheiding
aan te brengen, zoals bij de buurtonderneming in Eindhoven Woensel-West.

74

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Ook de manier waarop bewoners kunnen participeren verschilt sterk. Daarbij geldt
misschien wel dat het verschil tussen projecten die binnen één wijk worden uitgevoerd,
groter is dan het verschil tussen wijken. Bewoners kunnen afhankelijk van de aard van
concrete projecten op heel verschillende manieren participeren. In ons onderzoek doen
we per wijk uitspraken op geaggregeerd niveau, dat wil zeggen op het niveau van de
uitvoering van het wijkactieplan in het algemeen. We concentreren ons op de
aanwezigheid van participatievormen (‘Zijn ze er, of zijn ze er niet?’), meer dan op de
mengverhouding (‘Wat is de voornaamste vorm?’). We onderscheiden daarbij drie
hoofdvormen van mogelijke participatie (zie ook Hoofdstuk 2):
•

de mogelijkheid tot deelname van bewoners aan enigerlei vorm van overleg
waarin wordt toegezien om de uitvoering van de wijkactieplannen

•

de mogelijkheid tot samenwerking tussen bewoners en gemeenten en andere
partners bij de uitvoering van concrete projecten, waarbij de verantwoordelijkheid
voor de uitvoering ligt bij de uitvoerende instanties, niet zijnde bewoners

•

de mogelijkheid tot het onder eigen verantwoordelijkheid uitvoeren van een deel
van het wijkactieplan door bewoners, al dan niet ondersteund door instanties.

In de meeste wijken is er, in wat voor vorm dan ook, een overleg waarin bewoners toezien
op de uitvoering van het wijkactieplan, in die zin dat ze er minimaal advies over kunnen
uitbrengen. Daarop is slechts een handvol uitzonderingen. In een aantal gevallen nemen
individuele bewoners in wisselende samenstelling deel aan zo’n overleg (het '
Heel de
Buurt'overleg in Groningen bijvoorbeeld). In andere gevallen is een vaste klankbordgroep
geformeerd (zoals in Dordrecht en in de Utrechtse wijk Kanaleneiland), of wordt gewerkt
met bestaande wijkraden (Enschede bijvoorbeeld). Een dergelijk overleg heeft soms een
meer informeel karakter (bijvoorbeeld Amsterdam Noord). Ook hier geldt in algemene zin
dat de status van de inbreng van deze overleggen, vooraf en achteraf, niet altijd even
duidelijk is.
De tweede vorm van participatie in de uitvoering is samenwerking bij de uitvoering van
concrete projecten tussen bewoners, gemeenten en eventueel andere partners. Deze
vorm komt minder vaak voor dan het overleg. Bewoners nemen daarbij deel aan de
uitvoering van projecten waarbij de verantwoordelijkheid voor de uitvoering ligt bij de
instanties. Dat doen ze ofwel op uitnodiging van uitvoerende instanties, ofwel op eigen
initiatief. Dat laatste geldt bijvoorbeeld voor de initiatieven die bewoners indienen in de
Groningse wijken De Hoogte en de Korrewegwijk. Maar vaker ligt het initiatief bij de
gemeente die vervolgens bewoners actief vraagt te participeren. In de meeste wijken is

75

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

samenwerking slechts op een aantal onderdelen van het wijkactieplan mogelijk, maar voor
Leeuwarden bijvoorbeeld geldt dat samenwerking op vrijwel alle onderdelen mogelijk is.
De derde en laatste hoofdvorm van participatie die we onderscheiden, uitvoering van een
deel van het wijkactieplan door bewoners onder eigen verantwoordelijkheid, komt relatief
veel voor. Daarvoor worden verschillende systematieken gebruikt, die onder verschillende
namen bekend staan, zoals bewonersbudgetten, bewonersinitiatieven, vouchers e.d. De
kern van deze participatievorm is dat bewoners zelf verantwoordelijkheid dragen voor de
uitvoering van een deel het wijkactieplan. Hoewel het daarbij ook gaat om plannen of
projecten die zijn opgesteld door anderen dan de bewoners, zien we in de praktijk vrijwel
alleen vormen van eigen verantwoordelijkheid van bewoners bij plannen of projecten die
door bewoners zelf zijn ingediend of aangedragen. In sommige wijken worden in principe
alle voorstellen gehonoreerd, mits ze aan bepaalde voorwaarden voldoen (zoals de
bewonersinitiatieven in Amsterdam), in andere wijken wordt een brede groep van
bewoners betrokken bij de keuze tussen verschillende initiatieven (zoals in Groningen en
Deventer).

Bevordering van bewonersparticipatie door gemeenten
Hieronder bespreken we per dimensie, ‘mate waarin’ en ‘wijze waarop’, op hoofdlijnen wat
gemeenten gedaan hebben om de bewonersparticipatie bij de uitvoering van de
wijkactieplannen te bevorderen. Daarbij zullen we steeds onderscheid maken naar de
aspecten gelegenheid, invitatie en respons.
Mate waarin
In de ‘mate waarin’ komen verschillende dingen samen (zie ook Hoofdstuk 2). Die zullen
we hieronder afzonderlijk bespreken.
Mate waarin – gelegenheid
Zoals aangegeven zijn bewoners konden bewoners in een meerderheid van de wijken
participeren in het opstellen van de uitvoeringsplannen, die overigens niet voor alle
wijken geschreven zijn. Het betrof dan vaker leden van een bewonersorganisatie of
wijkraad dan andere individuele wijkbewoners.
Afspraken over de manier waarop bewoners kunnen participeren, komen relatief vaak
voor. In ruim 30 wijken zijn dergelijke afspraken gemaakt. Toch bestaat er in
verschillende wijken nog onduidelijkheid over de rol die bewoners bij de uitvoering van

76

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

de wijkactieplannen hebben. Dat komt niet alleen omdat niet overal afspraken zijn
gemaakt, maar ook omdat de afspraken die gemaakt zijn minder vaak schriftelijk zijn
vastgelegd. Soms gaat het om informele, mondelinge afspraken, zoals in Amsterdam
Noord. In andere gevallen heeft de (deel)gemeente wel een formeel besluit genomen
over de participatie, maar zijn daarover geen afspraken gemaakt met bewoners, zoals
in Rotterdam West. Daardoor is het voor de partijen die in de betreffende wijken actief
zijn soms lastig terug te vallen op gemaakte afspraken. De buurtcontracten in
Eindhoven vormen een uitzondering.
Op een handvol uitzonderingen na hebben in alle wijken in principe alle wijkbewoners
de mogelijkheid om te participeren in de uitvoering van het wijkactieplan. Het is echter
niet zo dat ook alle wijkbewoners op alle onderdelen waarop participatie mogelijk is,
kunnen participeren. Sommige vormen van participatie staan in een aantal wijken niet
open voor alle wijkbewoners. Zo is de klankbordgroep in Heerlen samengesteld uit het
bestuur van de buurtorganisatie, aangevuld met een aantal allochtone sleutelfiguren.
Voor samenwerking en uitvoering onder eigen verantwoordelijkheid geldt over het
algemeen wel dat in principe alle wijkbewoners op die manier kunnen participeren.
Duidelijkheid over de periode waarin bewoners op de verschillende manieren kunnen
participeren is er in veel wijken niet. Daarover zijn vrijwel geen afspraken gemaakt,
noch met bewoners, noch met andere partijen. Dit zorgt in een aantal gevallen aan
weerszijde voor onduidelijkheid. Soms zijn tijdelijke afspraken gemaakt, bijvoorbeeld
over 2009, maar is nog wel onduidelijkheid over de periode daarna.
Mate waarin – invitatie
Hoewel in alle wijken in principe alle wijkbewoners kunnen participeren zijn zij zeker
niet in alle wijken ook gevraagd dat te doen, vooral waar het de afzonderlijke
participatievormen betreft. Zelfs als een participatievorm in principe voor alle
wijkbewoners openstaat, worden niet altijd alle wijkbewoners gevraagd daaraan deel
te nemen. De uitnodiging voor deelname aan een overleg bijvoorbeeld gaat relatief
vaak alleen naar leden van een bewonersorganisatie. Van individuele bewoners die
graag zouden willen deelnemen, wordt dan verwacht dat ze ‘hun weg wel weten te
vinden’ en zich vanzelf melden. Spontane aanmeldingen worden niet afgeslagen,
maar ook zeker niet altijd aangemoedigd. In Rotterdam Zuidelijke Tuinsteden kunnen
individuele bewoners ook wel meedoen, maar worden ze vrijwel meteen in de richting
van de bewonersorganisaties gestuurd. Ook voor de mogelijkheid om een
bewonerinitiatief in te dienen geldt soms dat gemeente maar afwacht wat er komt.

77

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Daar waar bewoners actief worden uitgenodigd om te participeren hanteren
gemeenten

opvallend

vaak

een

doelgroepenbenadering,

waarin

specifieke

doelgroepen van afzonderlijke (deel)projecten worden benaderd.
Niet in alle wijken kunnen bewoners gebruik maken van ondersteuning voor hun
inbreng

in

het

wijkactieplan.

In

andere

wijken

kunnen

alleen

leden

van

bewonersorganisaties, of op een andere wijze al actieve bewoners, een beroep doen
op ondersteuning als ze bijvoorbeeld een bewonersinitiatief willen indienen.
Mate waarin – respons
Vrijwel alle gemeente houden alle wijkbewoners op de hoogte van de voortgang van
het verloop van de uitvoering van het wijkactieplan. Toch is in niet alle wijken deze
vorm van terugkoppeling even breed opgezet. Zo vindt de terugkoppeling in WielwijkCrabbehof in Dordrecht hoofdzakelijk plaats naar actieve bewoners (zie ook Den
Haag Zuidwest), waardoor andere, niet-actieve bewoners beperkter op de hoogte
blijven. Overigens wordt de terugkoppeling niet altijd expliciet gekoppeld aan het
wijkactieplan (bijvoorbeeld in Utrecht Kanaleneiland). Terugkoppeling over wat de
inbreng van bewoners is geweest in de planvorming of in de uitvoering van projecten
komt minder vaak voor dan algemene terugkoppeling over de voortgang. Daartussen
wordt door gemeenten vrijwel nooit onderscheid gemaakt. De inbreng van bewoners
krijgt geen specifieke aandacht in de terugkoppeling over de algemene voortgang van
de uitvoering. Daar waar wel specifiek over de inbreng van bewoners wordt
teruggekoppeld, richt die terugkoppeling zich over het algemeen op de bewoners die
een inbreng hebben geleverd (bijvoorbeeld Wielwijk-Crabbehof in Dordrecht).
De frequentie waarin wordt teruggekoppeld is zeer wisselend. Sommige gemeenten
koppelen wekelijks terug (zoals het stadsdeel in de Indische Buurt), al gaat het dan
met name over de voorgang van de uitvoering. Andere gemeenten hebben van het
begin, eind 2007 – start 2008, tot het eind van de onderzochte periode (1augustus
2009) pas één maal teruggekoppeld over de uitvoering. Maandelijkse terugkoppeling
is, over het geheel gezien, gebruikelijker. Daarbij moet dan wel opgemerkt worden dat
dit dan een gemiddelde is van het gebruik van verschillende media, vaak over
verschillende onderdelen van de uitvoering.
Bekijken we de scores van de onderzochte wijken voor wat betreft de mate waarin
bewonersparticipatie is bevorderd, dan zien we dat gemeenten zich over het algemeen

78

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

actief hebben ingespannen om bewoners bij de uitvoering van de wijkactieplannen te
betrekken. In alle wijken hadden bewoners de mogelijkheid om te participeren in de
uitvoering. Hoewel de bevorderingsstrategieën van gemeenten op onderdelen sterk van
elkaar verschillen, ontlopen ze elkaar minder in de mate waarin ze bewonersparticipatie
bevorderen. Daarbij krijgt de invitatie, in verhouding tot de respons en de gelegenheid
over het algemeen relatief weinig aandacht. Op wijkniveau zien we wel grote verschillen.
De hoogste scores treffen we aan in het Schiedamse Nieuwland, in het Dordtse WielwijkCrabbehof, in het Leeuwardense Heechterp-Schieringen, in Nijmegen, de Haagse wijk
Transvaal en in Arnhem (m.u.v. Het Arnhemse Broek). De lagere scores treffen we aan in
Rotterdam Vreewijk, Het Arnhemse Broek en Utrecht.
Wijze waarop
In de ‘wijze waarop’ gemeenten bewonersparticipatie hebben bevorderd bij de uitvoering
van de wijkactieplannen komen verschillende aspecten samen (zie ook Hoofdstuk 2). Die
zullen we hieronder afzonderlijk bespreken.
Wijze waarop – gelegenheid
De wijze waarop bewoners kunnen participeren in de uitvoering van de
wijkactieplannen verschilt sterk. Overal is de mogelijkheid om te participeren, maar die
mogelijkheid

omvat

heel

verschillende

dingen.

Soms

is

er

alleen

een

overlegmogelijkheid, soms alleen een samenwerkmogelijkheid, en soms juist weer
alleen een mogelijkheid tot uitvoering onder eigen verantwoordelijkheid. Ook
combinaties van twee van de drie mogelijkheden komen veelvuldig voor. Bovendien
verschilt ook de inhoud van de afzonderlijke mogelijkheden sterk (zie de resultaten per
wijk). Algemene uitspraken zijn daarom maar beperkt mogelijk. Toch zijn er relatief
veel wijken waarin alle drie de mogelijkheden tegelijkertijd aanwezig zijn. De stem van
bewoners is mede daardoor zeker vertegenwoordigd in de uitvoering van de
wijkactieplannen.

Regelmatig

houden

bewonersgeoriënteerdheid

en

professionalsgeoriënteerdheid elkaar wat betreft gelegenheid in balans, en niet zelden
overheerst zelfs de bewonersgeoriënnteerdheid, wat inhoudt dat de uitvoering van het
wijkactieplan voor een aanzienlijk deel aan bewoners wordt gelaten. Daarop zijn
uiteraard uitzondering (zoals de Indische Buurt in Amsterdam en Het Arnhemse
Broek).
Wijze waarop – invitatie

79

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Wat betreft de wijze van invitatie scoort de bewonersoriëntatie over het algemeen
gezien veel minder hoog. Het aantal kanalen dat gemeenten gebruiken om bewoners
uit te nodigen is relatief beperkt. Niet zelden worden enkel bewonersorganisaties of
een wijkkrant ingezet. Het is dan maar de vraag of ook inderdaad alle bewoners die
welkom zijn ook worden bereikt. Opvallende uitzonderingen vinden we bijvoorbeeld in
Schiedam Nieuwland (waar een speciale wijkactieplandag is gehouden en
verschillende andere kanalen worden gebruikt voor de invitatie), Rotterdam Overschie
(waar onder andere Twitter en Youtube worden gebruikt) en Arnhem Presikhaaf. Ook
Wielwijk-Crabbehof in Dordrecht verdient hier een vermelding vanwege ‘de plint’: een
verzamelplaats in de wijk waar alle sociale partners en de programmamanager van
het wijkactieplan gevestigd zijn. Dit is heel toegankelijk, omdat bewoners letterlijk even
kunnen binnenstappen. '
Lastig bereikbare groepen' krijgen regelmatig speciale
aandacht, in de zin dat zij op een specifieke manier worden benaderd. Het gaat dan
bijvoorbeeld om allochtonen, jongeren en ouderen. Daarbij worden vaak zogenaamde
sleutelfiguren ingezet; personen met goede contacten bij de betreffende doelgroep
(bijvoorbeeld in Alkmaar Overdie en in Groningen). Veel gemeenten geven aan dat
het desondanks lastig blijft deze groepen te bereiken.
Wijze waarop – respons
Opvallend aan de wijze waarop bewonersbetrokkenheid bevorderd wordt in termen
van respons, is dat er vrijwel nooit een specifieke terugkoppelingsstrategie is naar
bewoners toe. Als bewoners inbreng hebben geleverd, dienen ze vaak zelf uit te
vinden wat er met hun bijdrage is gedaan. In Dordrecht Wielwijk-Crabbehof wordt dit
gezien als een taak van de burger, vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid. Het aantal
kanalen dat voor de terugkoppeling wordt ingezet, is over het algemeen mede daarom
ook beperkt. Terugkoppeling scoort daarbij vaak nog minder dan invitatie. Gemeenten
koppelen vaak wel terug naar alle wijkbewoners, maar maken daarbij beperkt gebruik
van de beschikbare media, waardoor niet zeker is of ook alle bewoners worden
bereikt en zo ook worden aangezet om te participeren. Bijzondere vormen van
terugkoppeling zijn het individueel schrijven (in bijvoorbeeld Rotterdam Oud Zuid Charlois), een wekelijks tv-programma van de lokale zender in Groningen en de
stoplichtmethode (waarbij per project wordt aangegeven hoe het met het project staat,
en waarom het wel – groen -, anders – oranje -, of – niet - wordt uitgevoerd).
Concluderend kan gesteld worden dat wat betreft de gelegenheid tot participatie de
bewonersoriëntatie stevig vertegenwoordigd is. Wat betreft de invitatie en de respons
geldt dat in veel mindere mate, zelfs al zijn de scores op de '
mate waarin'op die aspecten

80

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

zeker niet laag te noemen. Uitzonderingen op alle aspecten zijn te vinden in Schiedam
Nieuwland, Meezenbroek in Heerlen en Wielwijk-Crabbehof in Dordrecht, terwijl in de
wijken Osdorp Midden in Amsterdam en Het Arnhemse Broek juist relatief weinig
bewonersgeoriënteerd is gewerkt.

81

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

82

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

7. Reflectie op bevindingen
In het vorige hoofdstuk zijn de belangrijkste bevindingen te lezen. Aan het eind van deze
rapportage volgt hieronder nog een nadere reflectie op de in het voorgaande
gepresenteerde resultaten van het onderzoek. Daarbij gaan we er vanuit dat
bewonersparticipatie een positieve bijdrage kan leveren aan de uitvoering van de
wijkactieplannen. Om te beginnen moet er worden geconstateerd dat veel gemeenten
bewonersparticipatie actief bevorderen. Zoals gezegd, zonder uitzondering kunnen
bewoners in alle onderzochte wijken participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen.
Dat is niet vanzelfsprekend. Het is voor gemeenten en andere partijen in de wijken
namelijk niet altijd makkelijk om bewoners te betrekken. Dat kost bovendien vaak kostbare
tijd die niet aan andere zaken kan worden besteed. Desalniettemin is de bijdrage van
bewoners van groot belang in de uitvoering van de krachtwijkenaanpak, zo stelt ook het
ministerie (VROM, 2007). We spreken dan van een perspectief dat de noodzaak dat
bewoners een zo actief mogelijke bijdrage kunnen leveren aan het besturen van hun wijk
benadrukt, kort gesteld: actieve bewonersparticipatie als noodzaak. Vanuit dit perspectief
zijn er voor gemeenten aandachtspunten en leerpunten te formuleren zijn ten aanzien van
de manier waarop zij bewonersparticipatie bevorderen.
Op de volgende punten zien we voor meerdere gemeenten (en de partijen die zij
aansturen) mogelijkheden voor verbetering:
•

Het maken van afspraken over de manier waarop bewoners kunnen participeren
in de uitvoering verdient in een groot deel van de wijken extra aandacht. Ook
duidelijkheid over de periode waarin bewoners op de verschillende manieren
kunnen participeren is er in aantal wijken niet. In combinatie met een aantal
andere factoren, zoals het feit dat bewoners, zo blijkt uit de door ons gevoerde
gesprekken, naar eigen zeggen vaak onvoldoende zicht hebben op de complexe
en omvangrijke krachtwijkenaanpak, leidt dit tot onduidelijkheid die niet
bevorderlijk is voor de bewonersparticipatie. Het hoge personeelsverloop binnen
de ambtelijke organisatie, waarnaar wij geen onderzoek hebben gedaan, maar
waar we wel mee geconfronteerd werden bij het benaderen van respondenten,
draagt hier evenmin positief aan bij. Gemeenten zouden er, vanuit het oogpunt
van de

bevordering van bewonersparticipatie, daarom goed aan doen

duidelijkheid te verschaffen over de rol die bewoners hebben en daarover
afspraken te maken. We denken dan bijvoorbeeld aan de Eindhovense
buurtcontracten. Dergelijke contracten bieden bewoners hopelijk het houvast en
het vertrouwen die hun inzet voor de wijk garanderen.
83

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

•

Niet in alle wijken kunnen bewoners gebruik maken van ondersteuning voor hun
inbreng in het wijkactieplan. Behoefte aan dergelijke ondersteuning is gezien de
complexiteit van de wijkaanpak en de vele voorwaarden die soms aan initiatieven
worden gesteld niet ondenkbaar. Een voorbeeld van hoe deze ondersteuning
vorm kan krijgen is de Amsterdamse Indische Buurt.

•

Het is verder, gezien vanuit het perspectief van actieve bewonersparticipatie als
noodzaak, een gemiste kans voor gemeenten dat er vaak maar weinig kanalen
worden benut om de mogelijkheid tot participatie aan de bewoners kenbaar te
maken. Zou het soms zo zijn dat gemeenten het idee hebben dat ze het met de nu
reeds actieve bewoners moeten doen? Het is te betwijfelen of dit altijd het geval
is; het is niet onwaarschijnlijk dat een deel van de (nog) niet actieve bewoners wel
betrokken raakt als zij actief gevraagd worden deel te nemen aan de uitvoering
van de wijkactieplannen.

•

Gemeenten communiceren regelmatig met bewoners over de uitvoering van de
wijkactieplannen, maar dit gebeurt weinig gespecificeerd: er wordt weinig tot geen
onderscheid gemaakt tussen communicatie voor uitnodigen, informeren, of
terugkoppelen naar bewoners. Terugkoppeling die specifiek ingaat op wat er met
de inbreng van bewoners is gedaan ontbreekt bovendien vaak. Van bewoners
wordt nog wel eens verwacht dat zij de resultaten van hun bijdragen zelf maar
moeten destilleren uit de uitvoeringspraktijk. Uiteraard is de vraag of hier ook geen
eigen verantwoordelijkheid voor bewoners ligt, maar voor de bevordering van
bewonersparticipatie is het belangrijk dat bewoners hoe dan ook te weten komen
wat er met hun bijdrage is gedaan. Daarnaast kan de motivering van het al dan
niet meenemen van adviezen van bewoners ook een bijdrage leveren aan de
maatschappelijke acceptatie van het uiteindelijke beleid. De Amsterdamse wijk de
Baarsjes heeft de communicatie goed op orde.

•

Ten aanzien van de frequentie van de terugkoppeling kunnen we zeggen dat,
hoewel er geen '
gouden regel'bestaat, eenmalige terugkoppeling in een periode
van bijna twee jaar, zoals we dat in een aantal wijken constateerden, te summier
is indien men bewonersparticipatie actief wil bevorderen. Paradoxaal genoeg moet
je als je contact wilt onderhouden soms ook iets melden als je vindt dat je niets
bijzonders te melden hebt.

84

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

•

Niet actieve bewoners worden minder vaak op de hoogte gehouden van de
voortgang van de uitvoering van het wijkactieplan en de inbreng daarin van
actieve bewoners, dan de actieve bewoners zelf. Voor de bevordering van
bewonersparticipatie in den brede blijkt het echter belangrijk om ook niet actieve
bewoners in te lichten over de inbreng van actieve bewoners en de effecten
daarvan. Dat stimuleert hen namelijk om ook te gaan participeren. Hier ligt voor
veel gemeenten een kans om participatie meer en effectiever te bevorderen.
Verscheidene innovatieve communicatievormen (zoals het maken van een tvprogramma of een glossy dat huis-aan-huis wordt verspreid) worden in diverse
wijken reeds toegepast.

Tot slot nog een opmerking over de inzet die bewoners van gemeenten kunnen
verwachten. In een enkele minder scorende wijk gaf de respondent aan gemeentezijde
aan, dat over het algemeen de prioriteit werd gelegd bij het participeren van bewoners in
de maatschappij en niet bij de participatie van bewoners in het maken van (of adviseren
over en evalueren van) het beleid zelf. Zoals deze respondenten aangaven, zijn sommige
wijkbewoners te veel bezig met simpelweg overleven, om zich bezig te houden met de
manier waarop het wijkactieplan wordt uitgevoerd. Een dergelijke keuze om de nadruk te
leggen bij het beleid zelf en minder bij de autonome vormgeving ervan werd door een
respondent aan de bewonerszijde gekwalificeerd als beleid dat de bewoner ‘als
onderwerp’ heeft. Gezien vanuit het idee van actieve bewonersparticipatie als noodzaak
kan worden gesteld, dat je het één (bevordering van basale participatie in maatschappij)
kunt doen en tegelijk het andere niet hoeft te laten (bevordering van specifieke participatie
in beleidsuitvoering, waar we ons in dit onderzoek hebben gericht). Als de vele kansen die
er zijn om bewonersparticipatie te bevorderen worden benut, dan zijn de bewoners aan
zet om hun eigen bijdrage te leveren. Vervolgens is het aan de gemeente en andere
partijen om ook duidelijk te maken welke resultaten er worden geboekt, welke bijdrage
bewoners daarin hebben gehad en waar dingen beter kunnen.

85

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

86

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Referenties
Hulst, M.J. van, Wijdeven, T.M.F. van de, Karsten, N., en Hendriks, F. (2008),
Aandacht voor bewonersparticipatie. Tilburg: Tilburgse School voor Politiek en
Bestuur.
Lowndes, V., L. Pratchett en G. Stoker (2006), ‘Diagnosing and remedying the
failings of official participation schemes: The CLEAR framework’, Social policy en
Society, 5:2, 281-291.
Kooten, E. van (2009), De 40-wijkenaanpak in uitvoering. In: Musterd, S. en W.
Ostendorf (red.), Problemen in wijken of probleemwijken? Assen: Van Gorcum.
Ministerie van VROM (2007), Actieplan Krachtwijken; Van aandachtswijk naar
krachtwijk, Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en
Milieu / WWI.
Musterd, S. en W. Ostendorf (2009), Problemen in wijken of probleemwijken?
Assen: Van Gorcum.
VROM (2007), Actieplan Krachtwijken; Van aandachtswijk naar krachtwijk, Den
Haag: Ministerie van VROM.
VROM (2008), De kracht van samenwerking; Samenwerkingsmodellen in de
stedelijke vernieuwing. Den Haag: Ministerie van VROM.

87

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

88

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Bijlage 1: Het CLEAR-model11
Key factor

How it works

Policy targets

Can do

The individual resources that people Capacity building, training and
have to mobilise and organise

support of volunteers,

(speaking, writing and technical

mentoring, leadership

skills,

development

and the confidence to use them)
make a difference
Like to

Enabled to

To commit to participation requires

Civil renewal, citizenship,

an identification with the public

community development,

entity that is the focus of

neighbourhood governance,

engagement

social capital

The civic infrastructure of groups

Investing in civic infrastructure

and umbrella organisations makes

and community networks,

a difference because it creates or

improving channels of

blocks an opportunity structure for

communication via compacts

participation
Asked to

Mobilising people into

Public participation schemes

participation

that are diverse and reflexive

by asking for their input can make
a big difference
Responded to

When asked people say they will

A public policy system that

participate if they are listened to (not shows a capacity to respond –
necessarily agreed with) and able to through specific outcomes,
see a response

ongoing learning and
feedback

89

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

90

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Bijlage 2: De onderzochte wijken
Gemeente
Alkmaar
Amersfoort
Amsterdam

Arnhem

Den Haag

Deventer
Dordrecht
Eindhoven
Enschede
Groningen
Heerlen
Leeuwarden
Maastricht
Nijmegen
Rotterdam

Schiedam
Utrecht

Zaanstad

Wijk
Overdie
De Kruiskamp
Amsterdam Noord
Amsterdam Zuid-Oost
De Baarsjes
Bos en Lommer
Geuzeveld
Slotermeer
Indische Buurt
Overtoomse Veld
Osdorp Midden
Transvaal
Het Arnhemse Broek
Klarendal
Malburgen-Immerloo
Presikhaaf
Den Haag Zuidwest
Schilderswijk
Stationsbuurt
Transvaal
Rivierenwijk
Wielwijk-Crabbehof
Bennekel
Doornakkers
Woensel West
Velve-Lindenhof
De Hoogte
Korrewegwijk
Meezenbroek
Heechterp-Schieringen
Maastricht Noordoost
Hatert
Bergpolder
Oud Zuid
Overschie
Rotterdam Noord
Rotterdam West
Vreewijk
Zuidelijke Tuinsteden
Nieuwland
Kanaleneiland
Ondiep
Overvecht
Zuilen Oost
Poelenburg

91

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

92

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Bijlage 3: De vragenlijst
1. Welke partijen zijn betrokken bij de uitvoering van het wijkactieplan?
a.

College van B&W

b.

Gemeenteraad

c.

Ambtelijke organisatie

d.

Woningcorporaties

e.

De politie

f.

Welzijnsinstanties

g.

Scholen

h.

Het bedrijfsleven

i.

Bewonersorganisaties

j.

Individuele bewoners

k.

Overig,namelijk ..........

2. Welke partij stuurt de uitvoering van het wijkactieplan aan?
a.

College van B&W

b.

Gemeenteraad

c.

Ambtelijke organisatie

d.

Woningcorporaties

e.

De politie

f.

Welzijnsinstanties

g.

Scholen

h.

Het bedrijfsleven

i.

Bewonersorganisaties

j.

Individuele bewoners

k.

Overig,namelijk ..........

3. Is er in uw wijk een (buurt)uitvoeringsplan opgesteld aan de hand van het
wijkactieplan?
-slechtst één antwoord mogelijka.

Ja

b.

Nee

c.

Ik weet het niet

4. Waren er bewoners betrokken bij het opstellen van de (buurt)uitvoeringsplannen?
a.

Ja, individuele bewoners

93

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

b.

Ja, alleen mensen van de bewonersorganisatie / wijkraad of een vergelijkbare

organisatie
c.

Nee

d.

Ik weet het niet

5. Welke rol hadden bewoners bij het opstellen van de (buurt)uitvoeringsplannen?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Bewoners en/of bewonersorganisaties konden wijzen op feitelijke onjuistheden

b.

Bewoners en/of bewonersorganisaties hadden een adviserende rol: zij konden

aanpassingen voorstellen
c.

De goedkeuring van bewoners en/of bewonersorganisaties was nodig om

uitvoeringsplan vast te stellen
d.

Bewoners hadden geen rol bij het opstellen van de buurtuitvoeringsplannen

e.

Ik weet het niet

6. Zijn er met bewoners en/of bewonersorganisaties afspraken gemaakt over de manier
waarop bewoners kunnen participeren in de uitvoering van het wijkactieplan?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Ja

b.

Nee

c.

Ik weet het niet

7. Tussen welke partijen zijn die afspraken gemaakt?
a.

College van B&W

b.

Gemeenteraad

c.

Ambtelijke organisatie

d.

Woningcorporaties

e.

De politie

f.

Welzijnsinstanties

g.

Scholen

h.

Het bedrijfsleven

i.

Bewonersorganisaties

j.

Individuele bewoners

k.

Overig,namelijk ..........

8. Zijn deze afspraken bindend van karakter?
a.

Ja

b.

Nee

94

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

c.

Ik weet het niet

9. Zijn deze afspraken vastgelegd in een schriftelijke overeenkomst?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Ja

b.

Nee

c.

Ik weet het niet

Vragen over bewonersparticipatie in de uitvoering
10. Hebben bewoners en/of bewonersorganisaties, volgens u, mogelijkheden om te
participeren in de uitvoering van de wijkactieplannen?
a.

Ja, in principe alle wijkbewoners

b.

Ja, mensen van de bewonersorganisatie

c.

Ja, leden van een wijk- of buurtraad e.d.

d.

Nee

e.

Ik weet het niet

11. Hoe kunnen bewoners en/of bewonersorganisaties in de uitvoering participeren?
- meerdere antwoorden mogelijk a.

Ze kunnen toezien op de uitvoering van het wijkactieplan door anderen.

Bijvoorbeeld d.m.v. een overleg.
b.

Ze kunnen samenwerken met andere partijen aan de uitvoering van het

wijkactieplan.
c.

Ze kunnen, onder eigen verantwoordelijkheid, een deel van het wijkactieplan

uitvoeren.
d.

Ik weet het niet

12. Welke inbreng heeft het overleg in de uitvoering van het beleid?
a.

Het evalueert het beleid

b.

Het adviseert de beleidsmakers en uitvoerders.

c.

Het neemt beslissingen ten aanzien van de uitvoering van de wijkactieplannen

d.

Overig, namelijk...

e.

Ik weet het niet

13. Welke inbreng hebben bewoners/bewonersorganisaties in dit overleg?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Bij beslissingen is de goedkeuring van bewoners noodzakelijk

95

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

b.

Beslissingen worden in samenspraak met bewoners genomen

c.

Bewoners kunnen advies aan de andere partijen uitbrengen

d.

Bewoners worden geraadpleegd

e.

Geen

f.

Overig, namelijk…

g.

Ik weet het niet

14. Welke bewoners zijn er benaderd om in het overleg over de wijkactieplannen plaats te
nemen?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

In principe alle wijkbewoners (het was een open uitnodiging)

b.

Er zijn alleen bewoners gevraagd die lid zijn van een bewonersorganisatie of een

vergelijkbare organisatie (de uitnodiging was bedoeld voor en beperkte groep)
c.

Geen van de wijkbewoners

d.

Ik weet het niet

15. Via welk medium (kanaal) zijn bewoners gevraagd om deel te nemen aan het overleg?
a.

Bewoners zijn, zover ik weet, niet gevraagd

b.

Bewoners zijn via een dag- of weekblad gevraagd

c.

Bewoners zijn via een buurt- of wijkkrant gevraagd

d.

Bewoners zijn tijdens bijeenkomsten in de wijk gevraagd

e.

Bewoners zijn via een huis aan huis verspreide oproep (bijvoorbeeld folder, flyer)

f.

Per e-mail

g.

Bewoners zijn via de website van deze gemeente

h.

Via bewonersorganisaties, onder regie van, of op basis van afspraken met, de

gemeente
i.
16.

Overig, namelijk .........
Bij

welke

onderdelen

van

het

wijkactieplan

werken

bewoners

en/of

bewonersorganisaties samen met andere partijen aan de uitvoering van het wijkactieplan?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Bij alle onderdelen van het wijkactieplan.

b.

Bewoners kunnen zelf initiatief nemen om samen met anderen bepaalde

onderdelen mee uit te voeren.
c.

Bij onderdelen die door de gemeente of corporatie van tevoren zijn geselecteerd.

d.

Ik weet het niet.

96

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

17. Welke bewoners zijn er benaderd samen met andere partijen bij te dragen aan de
uitvoering van het wijkactieplan?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

In principe alle wijkbewoners (het was een open uitnodiging)

b.

Er zijn alleen bewoners gevraagd die lid zijn van een bewonersorganisatie of een

vergelijkbare organisatie (de uitnodiging was bedoeld voor en beperkte groep)
c.

Geen van de wijkbewoners

d.

Ik weet het niet

18. Via welk medium (kanaal) zijn bewoners gevraagd om deel te nemen?
a.

Bewoners zijn, zover ik weet, niet gevraagd

b.

Bewoners zijn via een dag- of weekblad gevraagd

c.

Bewoners zijn via een buurt- of wijkkrant gevraagd

d.

Bewoners zijn bijeenkomsten in de wijk gevraagd

e.

Bewoners zijn via een huis aan huis verspreide oproep (bijvoorbeeld folder, flyer)

f.

Per e-mail

g.

Bewoners zijn via de website van deze gemeente

h.

Bewoners zijn gevraagd via de bewonersorganisatie(s), onder regie van, of op

basis van afspraken met, de gemeente
i.

Overig, namelijk .........

19. Voor de uitvoering van welke onderdelen van het wijkactieplan zijn bewoners en/of
bewonersorganisaties zelf verantwoordelijk?
- slechtst één antwoord mogelijk –
a.

Voor onderdelen die door de gemeente of corporatie van tevoren zijn

geselecteerd.
b.

Voor onderdelen waar ze zelf het initiatief toe hebben genomen.

c.

Voor alle onderdelen van het wijkactieplan.

d.

Ik weet het niet.

20. Welke bewoners zijn er benaderd om de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van
(een deel van) het wijkactieplan op zich te nemen?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

In principe alle wijkbewoners (het was een open uitnodiging)

b.

Er zijn alleen bewoners gevraagd die lid zijn van een bewonersorganisatie of een

vergelijkbare organisatie (de uitnodiging was bedoeld voor en beperkte groep)
c.

Geen van de wijkbewoners

97

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

d.

Ik weet het niet

21. Via welk medium (kanaal) zijn bewoners gevraagd om zelf verantwoordelijkheid te
nemen voor de uitvoering van (een deel van) het wijkactieplan?
a.

Bewoners zijn, zover ik weet, niet gevraagd

b.

Bewoners zijn via een dag- of weekblad gevraagd

c.

Bewoners zijn via een buurt- of wijkkrant gevraagd

d.

Bewoners zijn tijdens bijeenkomsten in de wijk gevraagd

e.

Bewoners zijn via een huis aan huis verspreide oproep (bijvoorbeeld folder, flyer)

f.

Per e-mail

g.

Bewoners zijn via de website van deze gemeente

h.

Bewoners zijn gevraagd via de bewonersorganisatie(s), onder regie van, of op

basis van afspraken met, de gemeente
i.

Overig, namelijk .........

22. Kunnen bewoners nog op een andere manier participeren in de uitvoering van het
wijkactieplan?
a.

Nee

b.

Ja,namelijk

...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
c.

Ik weet het niet

23. Kunnen bewoners en/of bewonersorganisaties ondersteuning krijgen voor het leveren
van een bijdrage aan de uitvoering van het wijkactieplan?
- slechtst één antwoord mogelijk a.

Nee

b.

Ja, bewoners en/of bewonersorganisaties krijgen specifieke ondersteuning van de

gemeente aangeboden
c.

Ja, er is een speciaal budget voor bewoners en/of bewonersorganisaties waarmee

de bewoners zelf hun ondersteuning kunnen betalen
d.

Ik weet het niet

24. Wie kunnen er gebruik maken van die ondersteuning?
a.

alle wijkbewoners

b.

leden van de bewonersorganisatie / wijkraad of een vergelijkbare organisatie

c.

bewoners die betrokken zijn bij de uitvoering van het wijkactieplan

98

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

d.

niemand

25. Worden er door de gemeente [als corporatie de uitvoering aanstuurt, lees corporatie]
en of door de gemeente aangestuurde partijen extra acties ondernomen om moeilijk
bereikbare bewonersgroepen te betrekken bij de uitvoering?
-slechtst één antwoord mogelijka.

Nee

b.

Ja, namelijk de volgende acties:

...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
...............................................................................................................................................
........................
c.

Ik weet het niet

26. Over welke periode (tijdsduur) is bewonersparticipatie in de uitvoering van de
wijkactieplannen (voor zover bekend) mogelijk?
-slechtst één antwoord mogelijka.

Bewonersparticipatie is niet mogelijk

b.

Tijdelijk, korter dan de looptijd van de uitvoering van het wijkactieplan

c.

Tot het einde van de uitvoering van het wijkactieplan

d.

Dat is nog niet duidelijk

e.

Ik weet het niet

27. Worden bewoners tussentijds op de hoogte gehouden van het verloop van de
uitvoering van het wijkactieplan?
a.

Ja, alle wijkbewoners worden op de hoogte gehouden

b.

Ja, bewoners die betrokken zijn bij de uitvoering worden op de hoogte gehouden

c.

Ja, de bewonersorganisaties worden op de hoogte gehouden

d.

Nee

e.

Ik weet het niet

28. Hoe vaak zijn bewoners in het algemeen tussentijds op de hoogte gehouden?
a.

Nooit

b.

1 Keer per jaar

c.

1 Keer per half jaar

d.

1 Keer per kwartaal

e.

1 Keer per maand

f.

1 Keer per 2 weken

99

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

g.

1 Keer per week

29. Via welk medium worden bewoners op de hoogte gehouden?
a.

Bewoners zijn via een dag- of weekblad op de hoogte gehouden

b.

Bewoners zijn via de website van de gemeente of een van de partners van de

gemeente op de hoogte gehouden
c.

Bewoners zijn via de wijkkrant op de hoogte gehouden

d.

Bewoners zijn tijdens bijeenkomsten in de wijk op de hoogte gehouden

e.

Bewoners zijn via een huis aan huis verspreide bericht (bijvoorbeeld folder, flyer)

f.

Per e-mail

g.

Bewoners zijn via de bewonersorganisatie, onder regie van, of op basis van

afspraken met, de gemeente, op de hoogte gehouden
h.

Via geen enkel medium

i.

Overig, namelijk ..........

j.

Ik weet het niet

30. Worden bewoners geïnformeerd over wat er met hun inbreng is gedaan?
a.

Ja, alle bewoners

b.

Ja, bewoners die betrokken zijn bij de uitvoering van het wijkactieplan

c.

Ja, de bewonersorganisaties

d.

Nee

e.

Ik weet het niet

31. Hoe vaak zijn bewoners in het algemeen geïnformeerd over wat er met hun inbreng is
gedaan?
a.

Nooit

b.

1 keer per jaar

c.

1 keer per half jaar

d.

1 keer per kwartaal

e.

1 keer per maand

f.

1 Keer per 2 weken

g.

1 keer per week

100

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

32. Via welk medium worden bewoners geïnformeerd over wat er met hun inbreng is
gedaan?
a.

Bewoners zijn via een dag- of weekblad op de hoogte gehouden

b.

Bewoners zijn via de website van de gemeente of een van de partners van de

gemeente
c.

Bewoners zijn via de wijkkrant

d.

Bewoners zijn tijdens bijeenkomsten in de wijk op de hoogte gehouden

e.

Bewoners zijn via een huis aan huis verspreid bericht (bijvoorbeeld folder, flyer)

f.

Per e-mail

g.

Bewoners zijn via de bewonersorganisatie

van, of op basis van afspraken met, de gemeente
h.

Via geen enkel medium

i.

Overig, namelijk ..........

j.

Ik weet het niet

101

op de hoogte gehouden, onder regie

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

102

Tilburgse School voor Politiek en Bestuur – Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie

Eindnoten
1

Er bleken overigens 45 wijkactieplannen te zijn.

2

Voor de helderheid hebben wij niet gekozen voor een meting ‘tot de zomervakantie’,

aangezien dit op voor elke wijk – en voor partijen in de wijk - verschillend kan liggen.
3

Ministerie van VROM, ‘De kracht van samenwerking: samenwerkingsmodellen in de

stedelijke vernieuwing’, 2008, p. 6. Het ministerie spreekt niet alleen over vastleggen van
afspraken, maar ook over het formaliseren van afspraken. We vragen daarnaast niet alleen
naar de manier waarop de bewonersparticipatie in de uitvoering van de wijkactieplannen
mogelijk wordt gemaakt. We vragen ook naar het al dan niet structurele karakter daarvan. Die
vraag heeft betrekking op het temporele aspect: is bewonersparticipatie in de uitvoering van
de wijkactieplannen voor een langere periode geborgd, of kunnen bewoners slechts op één of
enkele

momenten

participeren?

Met

andere

woorden:

hoe

duurzaam

is

de

bewonersparticipatie in de uitvoering?
4

Vanuit het oogpunt van integraal beleid is dit niet onwenselijk.

5

Daarbij vragen we ons ook af of er (schriftelijke, bindende) afspraken zijn gemaakt over de

betrokkenheid van bewoners bij de uitvoering van het wijkactieplan.
6

Lowndes, V., L. Pratchett en G. Stoker, (2006), Diagnosing and remedying the failings of

official participation schemes: The CLEAR framework, Social policy & Society, 5:2, 281-291.
7

Voor nadere toelichting op het model, die Aandacht voor Bewonersparticipatie (Van Hulst et

al., 2008: 13-14).
8

Ministerie van VROM, ‘De kracht van samenwerking: samenwerkingsmodellen in de

stedelijke vernieuwing’, 2008, p. 7.
9

De informanten kregen tijdens het interview de ruimte om een beschrijving te geven van de

uitvoering van het wijkactieplan. Dit bood ons de mogelijkheid om naast een score op een
aantal dimensies ook iets weer te geven van de bijzonderheden van de afzonderlijke
processen.
10

In de reflectie zullen we wel een aantal aanbevelingen geven vanuit één bepaald

perspectief.
11

Uit: Lowndes, V., L. Pratchett en G. Stoker, (2006), Diagnosing and remedying the failings

of official participation schemes: The CLEAR framework, Social policy en Society, 5:2, 281291.

103