M. de Jonge, M. van der Horst, R. Bovens

Verkenning effectief alcoholbeleid
op het hoger onderwijs
Hoe kan effectief alcoholbeleid op het HO er uit zien
en hoe kan het geïmplementeerd worden?
Maart 2020

M.C. de Jonge
M. van der Horst
R.H.L.M. Bovens

Verkenning effectief alcoholbeleid
op het hoger onderwijs
Hoe kan effectief alcoholbeleid op het HO er uit zien en hoe kan het
geïmplementeerd worden?

Maart 2020

Rapport in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS), de directie Voeding Gezondheidsbescherming en Preventie, de Vereniging
van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU) en de Vereniging van
Hogescholen (VH)
Projectleiding:
Interviews:

M.C. de Jonge | Trimbos–instituut
R.H.L.M. Bovens | Tilburg University
M.J. Maat | Trimbos–instituut
A.M.L. Sannen | Trimbos–instituut
M. van der Horst | Trimbos–instituut
R.H.L.M. Bovens | Tilburg University

Verkenning
effectief alcoholbeleid
op het hoger onderwijs

Hoe kan effectief alcoholbeleid op het HO er uit zien en
hoe kan het geïmplementeerd worden?
M.C. de Jonge | M. van der Horst | R.H.L.M. Bovens

Inhoud
Effectief alcoholbeleid op het hoger onderwijs ........................................................... 3
Leeswijzer ......................................................................................................... 3
Achtergrond .......................................................................................................... 5
Alcoholgebruik onder studenten ............................................................................ 5
Gevolgen van alcoholgebruik ................................................................................ 5
Maatregelen ....................................................................................................... 6
Doel verkenning ................................................................................................. 6
Handvatten voor het opstellen en implementeren van een alcoholbeleid HO .................. 7
Pijler 1: Beleid en regelgeving .............................................................................. 8
Creëer draagvlak ............................................................................................. 8
Werk vanuit een positieve benadering ................................................................ 8
Kies de juiste timing ......................................................................................... 9
Beleg verantwoordelijkheden duidelijk ................................................................ 9
Zorg voor eenduidig beleid voor de gehele onderwijsinstelling ............................... 9
Communiceer helder over het beleid .................................................................. 9
Trek de afspraken voor medewerkers en (18+) studenten zoveel mogelijk gelijk ....10
Zorg voor naleving van de geldende wetgeving...................................................10
Handhaaf de afspraken ....................................................................................10
Werkconferentie pijler 1 ...................................................................................10
Pijler 2: Omgeving .............................................................................................11
Beperk beschikbaarheid van alcohol ..................................................................11
Zorg voor alternatieven ...................................................................................11
Creëer een gezonde sociale omgeving ...............................................................11
Breng samenwerking tot stand .........................................................................11
Werkconferentie pijler 2 ...................................................................................12
Pijler 3: Signaleren en doorverwijzen ...................................................................13
Werkconferentie pijler 3 ...................................................................................13
Pijler 4: Voorlichting en gezondheidseducatie ........................................................14
Werkconferentie pijler 4 ...................................................................................14
Samenvatting literatuurstudie .............................................................................15
Bijlage 1: Resultaten interviews .............................................................................17
Deelnemende onderwijsinstellingen ......................................................................17
Interviewthema’s ...............................................................................................17
Resultaten interviews .........................................................................................18
Draagvlak en visie - verantwoordelijkheid ..........................................................18
Draagvlak en visie - aanleiding .........................................................................19
Draagvlak en visie – Barrières voor implementatie ..............................................20
Draagvlak en visie – Implementatie, wat werkt wél? ...........................................21
Alcoholgebruik onder medewerkers ...................................................................22
Samenwerking & communicatie ........................................................................23
Signaleren, begeleiden en welzijn .....................................................................24
Introductietijd ................................................................................................25
Beschikbaarheid op de campus .........................................................................26
Gedragscodes en beleidsdocumenten ................................................................27
Overige thema’s ................................................................................................28
1

Internationale studenten ..................................................................................28
Roken ............................................................................................................28
Drugsgebruik..................................................................................................28
Bijlage 2: literatuur review ....................................................................................30
Preventie op de onderwijsinstelling ......................................................................30
Interventies gericht op (inter)persoonlijke factoren ................................................31
Educatieve programma’s: ................................................................................31
Gebaseerd op cognitieve gedragsvaardigheden: .................................................31
Gebaseerd op motiveren en het geven van feedback: ..........................................32
Interventies gericht op de omgeving ....................................................................33
Voor op de campus of community: ....................................................................33
Referenties ..........................................................................................................35

2

Effectief alcoholbeleid op het hoger onderwijs
Deze handreiking is tot stand gekomen in opdracht van de Vereniging van Samenwerkende
Universiteiten (VSNU), de Vereniging Hogescholen (VH) en het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De uitvoering betreft een samenwerking tussen
het Trimbos-instituut en Tranzo, wetenschappelijk centrum voor zorg en welzijn van
Tilburg School of Social and Behavioral Sciences van Tilburg University.
Deze handreiking biedt universiteiten en hogescholen ondersteuning bij het ontwikkelen
en implementeren van een effectief alcoholbeleid. De handreiking vormt een aanvulling op
de Infosheets Alcoholbeleid Hoger Onderwijs, die in 2018 door het Trimbos-instituut
werden gepubliceerd.

Leeswijzer
Dit rapport is als volgt opgebouwd: na de inleiding volgt meteen het hoofdstuk met
handvatten voor het opstellen en implementeren van een alcoholbeleid hoger onderwijs.
Hierin zijn concrete aanwijzingen opgenomen die voorvloeien uit de interviews en de
literatuurstudie. De bijlagen beschrijven meer in detail de resultaten van de interviews en
de literatuurstudie.

3

4

Achtergrond
Alcoholgebruik onder studenten
De studententijd is een levensfase vol uitdagingen en verleidingen. Een nieuwe omgeving,
de druk om te presteren, vrijheid, ontmoetingen met andere mensen en een andere
cultuur. Deze periode is ook een van de meest kritische fasen voor veranderingen in het
middelengebruik van jongvolwassenen2. Tijdens het studentenleven neemt de toegang tot
alcohol en andere drugs toe, wat leidt tot meer mogelijkheden om deze middelen
daadwerkelijk te gebruiken3. Mede daardoor wordt het voor veel jongeren normaler om
alcohol te gebruiken. Voor de meeste studenten vormt alcoholgebruik dan ook een
onderdeel van hun studententijd. In 2020 wordt een landelijke monitor uitgevoerd naar
middelengebruik en mentale gezondheid van studenten in het hoger onderwijs1. Totdat
deze cijfers beschikbaar komen, zijn er alleen cijfers bekend uit regionale studies onder
studenten. Enkele voorbeelden:
 Van de 17-jarige hbo studenten drinkt 80% regelmatig. Van hen drinkt 25% in het
weekend meer dan 10 glazen en 45% zegt wel eens zelf alcohol te kopen (ondanks
de leeftijdsgrens van 18 jaar)4.
 Van de studenten tot en met 19 jaar in het hbo/wo drinkt 8 tot 12 % overmatig:
mannen meer dan 21 glazen per week, vrouwen meer dan 14 glazen per week.
WO-studenten tellen de meeste overmatige drinkers: 17% 5.
 Een studie onder meer dan 5000 studenten (HBO/WO) in Amsterdam en Zwolle
benoemt 20% van het drinkgedrag van de respondenten als gevaarlijk en
schadelijk6.
Ter vergelijking: 8,2 procent van de volwassenen dronk in 2018 overmatig 7. Riskant
alcoholgebruik (op basis van de AUDIT) komt het meest voor in de leeftijdscategorie 1829 jaar. Studenten in het hoger onderwijs lijken een verhoogd risico te lopen om overmatig
of riskant alcohol te gebruiken. Ook na de opleiding blijft een hoger percentage van de
hoger opgeleiden regelmatig alcohol drinken: van de wetenschappelijk opgeleiden drinkt
46,7% regelmatig, tegenover 33,4% van de laagopgeleiden 8. Het hoger onderwijs kent
een cultuur waar veelvuldig alcoholgebruik onlosmakelijk deel van uitmaakt. Mogelijk
wordt onder de wo-opgeleiden regelmatig alcoholgebruik zodanig sociaal en cultureel
geaccepteerd, dat het blijft horen bij de leefstijl van deze groep, ook na afloop van de
studententijd.

Gevolgen van alcoholgebruik
Studenten kunnen door hun alcoholgebruik studieproblemen krijgen, vanwege het missen
van colleges en tentamens of onder de maat presteren in verband met een kater.
Uiteindelijk kan dit leiden tot studievertraging en -uitval. Andere risico’s van overmatig
alcoholgebruik zijn bijvoorbeeld geweldsincidenten, verkeersongevallen, onbeschermde
seks, ongewenste seksuele ervaringen, verwondingen, black-outs en op lange termijn
afhankelijkheid en verslaving9. Alcohol kan ook stress en veel voorkomende psychische
klachten zoals depressieve gevoelens, angst en nervositeit verergeren of in stand
houden10,11.

1 Monitor voor de ministeries van VWS en OCW, uitvoering door Trimbos-instituut, RIVM en GGD GHOR Nederland.

5

Maatregelen
Eind 2018 is het Nationaal Preventieakkoord getekend. In het akkoord zijn maatregelen
opgenomen die zich richten op de aanpak van roken, overgewicht en problematisch
alcoholgebruik. Een van de doelstellingen in het akkoord is een afname van overmatig
en/of problematisch alcoholgebruik onder studerende jongvolwassenen van 50% (in 2040
ten opzichte van 2018). De verwachting is dat veel gezondheidswinst te halen is bij de
doelgroep studenten (hbo en wo), aangezien hier in verhouding tot de andere
onderwijstypen nog weinig preventieve maatregelen worden toegepast en relatief veel
wordt gedronken. Overmatig en zwaar alcoholgebruik moet in de toekomst een minder
vanzelfsprekend onderdeel van het studentenleven worden.

Doel verkenning
Doel van deze verkenning was:
1. Onderzoeken hoe effectief alcoholbeleid eruit kan zien. Er wordt in kaart gebracht
welke initiatieven er reeds in Nederland zijn en of er wetenschappelijke evidentie is
voor deze initiatieven. Daarnaast wordt geïnventariseerd welke buitenlandse
interventies en beleidsmaatregelen een aanvulling kunnen vormen op de
Nederlandse initiatieven.
2. Onderzoeken hoe effectief alcoholbeleid geïmplementeerd kan worden. Best
practices en barrières komen aan bod.
De onderliggende studie bij deze handreiking bestond uit vier delen:
1. Interviews met instellingen voor hoger onderwijs
2. Literatuuronderzoek naar effectieve alcoholinterventies op het HO
3. Feedback middels focusgroepen en werkconferentie n.a.v. van 23 januari te
Rotterdam

6

Handvatten voor het opstellen en implementeren van
een alcoholbeleid HO
Uit de interviews en de literatuurstudie komen handvatten naar voren waar een
onderwijsinstelling gebruik van kan maken bij het opstellen van een integraal
alcoholbeleid. Naar het voorbeeld van o.a. de Gezonde School 12,13 hebben wij er in het
huidige document voor gekozen om de adviezen voor een integrale aanpak op niveau van
de onderwijsinstelling te beschrijven aan de hand van de volgende pijlers 12,13:
1. Beleid en regelgeving, toezicht en handhaving: afspraken, regels en protocollen
rond alcohol worden opgenomen in een breed gedragen en helder gecommuniceerd
alcoholbeleid. Ook is het van belang dat dit beleid wordt gehandhaafd.
2. Omgeving: de fysieke en sociale omgeving wordt zo optimaal mogelijk ingericht
voor de studenten om te leren en voor het team om te werken.
3. Signaleren en doorverwijzen: het is belangrijk om vroegtijdig eventuele
risicofactoren te signaleren bij individuele studenten en hen preventief
ondersteuning aan te bieden.
4. Voorlichting en gezondheidseducatie: er is in en buiten het curriculum structurele
aandacht voor alcohol- en middelengebruik. Denk hierbij aan het aanbieden van
colleges
en
werkgroepen
over
specifieke
thema’s,
maar
ook
aan
voorlichtingsbijeenkomsten voor studenten, posters en verwijzingen naar
informatie op algemene of specifieke webpagina’s.
Op 23 januari 2020 werd in Rotterdam, op de Erasmus Universiteit, een werkconferentie
georganiseerd over alcoholbeleid in het hoger onderwijs. Tijdens de werkconferentie is het
conceptrapport ‘Verkenning effectief alcoholbeleid’ toegelicht, en gingen deelnemers in
gesprek over de mogelijkheden van een eigen alcoholbeleid. Deelnemers waren werkzaam
voor instellingen voor hoger onderwijs en hadden de aandachtsgebieden studentenzaken,
HR en facilitaire zaken. Daarnaast waren VWS, VSNU, ISO, LKvV en enkele plaatselijke
koepels van studentenverenigingen aanwezig. De bevindingen van deze werkconferentie,
waaronder feedback op het rapport en ideeën rondom implementatie, zijn per pijler
opgenomen in dit hoofdstuk.

7

Pijler 1: Beleid en regelgeving









Creëer draagvlak
Werk vanuit een positieve benadering
Kies de juiste timing
Beleg verantwoordelijkheden duidelijk
Zorg voor eenduidig beleid voor de gehele onderwijsinstelling
Trek de afspraken voor medewerkers en (18+) studenten zoveel mogelijk gelijk
Communiceer helder over het beleid
Zorg voor naleving van de geldende wetgeving



Handhaaf de afspraken

Afspraken, regels en protocollen rond alcohol worden opgenomen in een breed gedragen
en helder gecommuniceerd alcoholbeleid. Ook is het van belang dat dit beleid structureel
wordt en er aandacht bestaat voor het jaarlijks opnieuw onder de aandacht brengen
hiervan, vanwege de vernieuwende studentenpopulatie. Alcoholbeleid bestaat uit
afspraken en protocollen op verschillende gebieden, denk aan afspraken en regels voor:
horecagelegenheden en supermarkten op de campus; recepties en bijeenkomsten die door
cateringbedrijven verzorgd worden; personeelsbijeenkomsten; studentenverenigingen;
studieverenigingen op de campus en introductiecommissies.

Creëer draagvlak
Draagvlak start met een gedeelde visie. Uit de interviews blijkt dat onderwijsinstellingen
niet altijd weten of en in hoeverre ze zich verantwoordelijk moeten voelen voor
alcoholgebruik onder hun studenten. Tijdens de werkconferentie werd duidelijk dat het
gevoel van verantwoordelijkheid groter wordt wanneer 1) de studieprestaties geraakt
worden, 2) wordt gedacht vanuit de beroepsprofessionaliteit van de studenten en 3)
middelengebruik als onderdeel wordt gezien van studentenwelzijn in het algemeen.
Aandacht voor het ‘waarom’ van een alcoholbeleid is belangrijk bij het creëren van
draagvlak.
Betrek bij het opstellen van het alcoholbeleid de studentenvertegenwoordiging vanaf het
begin, met name voor de onderdelen die van toepassing zijn op studenten(verenigingen).
De toon van het gesprek is belangrijk: tijdens de werkconferentie werd duidelijk dat
studenten een groot belang hechten aan vertrouwen en ruimte om mee te denken. Niet
‘met het vingertje’, maar een open gesprek met elkaar aangaan over de gezamenlijke
normen die gelden op de onderwijsinstelling. Het is belangrijk alcoholgebruik op de
onderwijsinstelling vanuit verschillende perspectieven te bekijken en niet alleen te
focussen op studenten die over de schreef gaan.

Werk vanuit een positieve benadering
Ook als onderwijsinstellingen niet goed weten in hoeverre ze zich verantwoordelijk moeten
voelen voor het alcoholgebruik onder hun studenten, over het belang van studentenwelzijn
is geen twijfel: daar voelen alle betrokkenen zich verantwoordelijk voor. Dit pleit voor een
positieve benadering, waarbij welzijn centraal staat. Iedereen wil graag gezonde studenten
(en medewerkers), problematisch alcoholgebruik past daar niet bij. Een puur restrictief
8

beleid op alcohol stuit daarnaast op weerstand van medewerkers én studenten. Voorkom
dus een negatieve toon en benader alcoholgebruik vanuit het welzijnsperspectief.

Kies de juiste timing
Werk vanuit de jaarcyclus van de onderwijsinstelling. Stel doelen die daarbij aansluiten en
pas de communicatie er op aan. Betrek studenten die een functie vervullen die een
(studie)jaar duurt op tijd in het traject, zodat er voldoende ruimte is voor samenwerking
en vervolgens voor overdracht naar de opvolgers. In een (te) laat stadium betrekken kan
de implementatie van het beleid bemoeilijken.

Beleg verantwoordelijkheden duidelijk
Meerdere afdelingen binnen de onderwijsinstelling hebben logischerwijs een rol in het
opzetten en implementeren van een alcoholbeleid. Bij integraal beleid kunnen de volgende
afdelingen betrokken zijn:
College van Bestuur
> draagvlak creëren en structuur faciliteren
Marketing en communicatie
> spilfunctie bij introductie
H&F (facilitair)
> catering en gebouwen
Bureau Studentvoorzieningen
> signaleren en begeleiden
P&O
> alcoholbeleid medewerkers
Communicatie
> uitdragen van het alcoholbeleid
Van belang is mensen te betrekken die vanuit hun functie invloed hebben en die directe
acties kunnen oppakken. Omdat er zoveel verschillende partijen bij betrokken zijn, kan het
de moeite waard zijn om een werkgroep of themacommissie op te zetten, waar de kennis
vanuit de verschillende afdelingen wordt verzameld. Studentenvertegenwoordiging zou
ook een plek in die werkgroep moeten krijgen.

Zorg voor eenduidig beleid voor de gehele onderwijsinstelling
Waar mogelijk heeft het de voorkeur om beleid niet per faculteit of gebouw vast te stellen,
maar voor de gehele organisatie. Dit schept duidelijkheid voor alle betrokkenen.
Handhaven van het beleid, vertaling en communicatie van het beleid (dicht op de eigen
studentenpopulatie) en signaleren van problematiek zouden wel decentraal georganiseerd
kunnen worden. Maar dan wel binnen de kaders van een centraal beleid.

Communiceer helder over het beleid
Het spreekt voor zich dat over een nieuw alcoholbeleid helder gecommuniceerd moet
worden om de implementatie te laten slagen. Wie niet weet wat de afspraken zijn, kan zich
er niet aan houden. Het draagvlak wordt vergroot door duidelijk vast te leggen en te
communiceren: 1) wat de afspraken zijn, 2) waarom deze zijn opgesteld (wetgeving,
optimaal studieklimaat, welzijnsperspectief, voorkomen van studie uitval), 3) wie een
bijdrage heeft geleverd (CvB, studentvertegenwoordigers) en 4) wie verantwoordelijk is
voor de uitvoering.

9

Trek de afspraken voor medewerkers en (18+) studenten zoveel
mogelijk gelijk
In de interviews en in contacten met studenten kwamen situaties naar voren waarin
‘ongelijkheid’ werd ervaren. “Wij mogen voor 17.00 niet drinken, maar het CvB heeft een
24-uurs vergunning”. Ongelijkheid in beleid voor medewerkers en studenten wordt door
studenten feilloos opgepikt. Dit zorgt voor minder draagvlak voor het alcoholbeleid en
maakt het moeilijker om het beleid te handhaven. De aanbeveling is om voor studenten
en medewerkers dezelfde afspraken rond alcohol te hebben. Enkele onderwijsinstellingen
kiezen daar al voor: “Wij staan voor vitaliteit, zowel bij studenten als bij personeel”.

Zorg voor naleving van de geldende wetgeving
De Drank- en Horecawet (DHW) is bedoeld om de verstrekking van alcohol te reguleren.
Daarmee wil de wetgever de schadelijke gevolgen van alcoholmisbruik tegengaan en
alcohol gerelateerde overlast terugdringen. Een taak van de gemeente is toezicht houden
op de naleving van de DHW, dit toezicht wordt uitgevoerd door de boa’s (buitengewoon
opsporingsambtenaar). Belangrijk onderdeel van het toezicht is de inspectie op de naleving
van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van alcohol en het tegengaan van
dronkenschap. Het verdient aanbeveling om hierover afspraken tussen gemeente en
onderwijsinstelling te maken en structureel overleg hierover te voeren.

Handhaaf de afspraken
Wanneer er afspraken zijn gemaakt over bijvoorbeeld het gebruik van alcohol op de
campus, maak dan ook afspraken over toezicht op en handhaving van deze afspraken. Het
moet duidelijk zijn bij wie de verantwoordelijkheid hiervoor berust en dat er afspraken zijn
gemaakt over wie de handhaving doet, op welke wijze deze wordt uitgevoerd en wat
eventuele sancties zijn.

Werkconferentie pijler 1
Tijdens de conferentie werd benadrukt dat beleid voor studenten en medewerkers
hetzelfde zou moeten zijn. Dit zorgt zowel voor draagvlak bij de studenten en
medewerkers. Ook zijn er hierdoor eenduidige regels, waarover geen verwarring kan
ontstaan. Dit beleid moet vervolgens goed worden gecommuniceerd binnen de instelling.
Zo moet dit bij de introductie van zowel de student als de medewerker aan bod komen.
Verder moet het makkelijk vindbaar zijn op het online platform van de instelling.
Daarnaast is samenwerking binnen de gehele instelling van belang. Alle partijen die te
maken hebben met alcoholbeleid moeten achter het beleid staan, dit samen uitvoeren,
samen handhaven en samen evalueren. Wanneer iedereen betrokken wordt, ontstaat er
zowel draagvlak als duidelijkheid over het beleid.
Als laatste werd benadrukt dat het alcoholbeleid op een positieve manier moet worden
ingestoken, door het in het kader van gezondheid van student en medewerker te zien. De
nadruk in communicatie over het beleid moet hierbij niet liggen op het verbieden, dit zorgt
namelijk voor weerstand. Juist door op een open manier met elkaar in gesprek te gaan,
ontstaat er vertrouwen en draagvlak voor maatregelen.

10

Pijler 2: Omgeving






Beperk de beschikbaarheid van alcohol
Zorg voor alternatieven
Creëer een gezonde sociale omgeving
Breng samenwerking tot stand

De fysieke en sociale omgeving wordt zo optimaal mogelijk ingericht om problematisch
alcoholgebruik onder medewerkers en studenten te voorkomen. Op basis van de literatuur
wordt het meeste verwacht van maatregelen om de leeftijdsgrens te handhaven, van
prijsmaatregelen en van het beperken van de beschikbaarheid van alcohol (zoals het
beperken van de schenktijden of het verbieden van kortingsacties).

Beperk beschikbaarheid van alcohol
Er zijn meerdere manieren om de beschikbaarheid van alcohol te beperken.
Beschikbaarheid wordt bijvoorbeeld beperkt door schenktijden te beperken, kortingsacties
te verbieden, de cateraar te vragen om een goed assortiment alcoholvrij te bieden of om
alcoholvrije borrels te cateren, de prijzen van alcoholhoudende dranken te verhogen, alleen
zwak alcoholhoudende dranken aan te bieden. Vraag cateringbedrijven ook hoe zij de
leeftijdsgrens van 18 jaar naleven en wat zij doen om dronkenschap te voorkomen. Voor
het alcoholbeleid is het van belang hier een keuze in te maken en deze door te voeren
binnen de gehele onderwijsinstelling.

Zorg voor alternatieven
Aantrekkelijke alcoholvrije alternatieven kunnen het makkelijker maken om draagvlak te
creëren voor beperkingen in de beschikbaarheid van alcohol. Denk daarbij bijvoorbeeld
aan bijzondere limonades, mocktails en 0.0% bier en wijn. Bij voorkeur zijn de alcoholvrije
alternatieven lager geprijsd dan de alcoholhoudende dranken. Een andere mogelijkheid is
het gratis aanbieden van water bij het bestellen van alcoholhoudende drank.

Creëer een gezonde sociale omgeving
In een gezonde sociale omgeving worden signalen van problematisch gebruik al in een
vroeg stadium opgevangen en besproken. Dit kan een rol zijn van medestudenten, maar
ook van een docent die het opvalt dat een student minder vaak aanwezig is. In een gezonde
sociale omgeving wordt alcoholgebruik niet aangemoedigd (denk daarbij ook aan
alcoholreclame op de campus). “Wij vinden dat docenten het goede voorbeeld moeten
geven”.

Breng samenwerking tot stand
Iedere studentenstad heeft een aantal partijen die een rol zouden moeten hebben op het
thema studenten en middelengebruik. Denk daarbij aan de gemeente, de GGD, de
preventieafdeling van de verslavingszorg, de (koepel van) de studentenverenigingen en de
(koepel van) studieverenigingen, wellicht ook de studentensportverenigingen, de

11

introductiecommissie en de onderwijsinstellingen zelf. Enkele keren per jaar een overleg is
wenselijk.

Werkconferentie pijler 2
Door de aanwezigen werd aangegeven dat in de omgeving van alle onderwijsinstellingen
alcohol beschikbaar is. Vaak wordt er alcohol geschonken tijdens vieringen en
bijeenkomsten en zijn er cafés aanwezig in de gebouwen of op de campussen. Ook zijn er
soms supermarkten op de campus waar alcohol wordt verkocht.
Tijdens de bijeenkomst werd door aanwezigen geopperd kritisch te kijken naar deze
plekken en momenten waarop alcohol op de campus beschikbaar is. Met als doel waar
mogelijk de alcoholverstrekking te beperken of zelfs te verbieden. Ook kwam naar voren
dat er meer gekeken moet worden naar het aanbieden van alcoholvrije alternatieven bij
bijvoorbeeld vieringen of overige bijeenkomsten.
Aandacht voor zowel de beschikbaarheid van alcohol en het aanbieden van alternatieven
is ook van belang tijdens de introductieweken. Samenwerking met eerder genoemde
partijen is hierbij essentieel, om zo draagvlak te creëren onder deze partijen voor regels
rondom beschikbaarheid van alcohol.

12

Pijler 3: Signaleren en doorverwijzen


Train ondersteuners in signaleren, begeleiden en doorverwijzen van studenten
met middelenproblematiek

Het is belangrijk om vroegtijdig eventuele risicofactoren te signaleren bij individuele
studenten en hen preventief zorg aan te kunnen bieden. Dit kan ook een doorverwijzing
naar een online (e-health) interventie zijn.
De onderwijsinstelling kan een rol spelen om de sociale omgeving (medestudenten en
docenten) bewust te maken van de risico’s van alcohol en handvatten geven: Wat zijn
alarmsignalen? Hoe kun je het gesprek openen? Hoe ver reikt je verantwoordelijkheid?
Waar kun je meer hulp en informatie vinden?
Iedere onderwijsinstelling biedt een vorm van psychische ondersteuning aan studenten die
dit nodig hebben. Deze ondersteuners kunnen door preventiewerkers van de
verslavingszorg worden getraind in:
 Het herkennen van signalen van problematisch alcohol- (en drugs)gebruik.
 Het gesprek over alcohol en drugs met studenten aangaan.
 Doorvragen en indien gewenst doorverwijzen naar de preventieafdeling van de
verslavingszorg. Op deze plek kunnen heel laagdrempelig en vaak zonder wachtlijst
al gesprekken met de student worden gevoerd, ook wanneer er geen sprake is van
verslaving.
Om te zorgen dat eventuele doorverwijzing goed verloopt is het belangrijk dat de
onderwijsinstelling contact heeft met de afdeling preventie van de instelling voor
verslavingszorg en hier een vast contactpersoon heeft.

Werkconferentie pijler 3
Tijdens de werkconferentie werd bevestigd dat alle onderwijsinstellingen psychische
ondersteuning bieden bij alle denkbare vormen van persoonlijke omstandigheden. Dit
gebeurt door het inzetten van onder andere een studieadviseur, studentdecaan of
studentpsycholoog. Specifiek aandacht voor problematiek rondom het alcoholgebruik van
de student is niet altijd aanwezig. Zo gaven aanwezigen aan dat doorvragen naar
problematiek rond alcohol- of drugsgebruik nog (te) weinig gebeurd. Op geen enkele
onderwijsinstelling word deze problematiek (geanonimiseerd) geregistreerd, waardoor er
ook geen goed zicht is op de omvang ervan.
De meeste onderwijsinstellingen werken wel samen met de preventieafdelingen van de
verslavingszorg. Toch bleek er tijdens de werkconferentie nog veel onduidelijkheid te
bestaan over de rol die een verslavingszorginstelling kan spelen. Met name de
ondersteuning die een preventieafdeling van een verslavingszorginstelling kan bieden, is
niet voor iedereen helder. Door regelmatig met elkaar te overleggen, kan de ondersteuning
vanuit de verslavingszorg optimaal benut worden door de onderwijsinstelling.

13

Pijler 4: Voorlichting en gezondheidseducatie


Bied de studenten wetenschappelijk onderbouwde voorlichting over (de gevolgen
van) alcohol

Alléén het bieden van informatie is niet effectief in het veranderen van gedrag, maar in
combinatie met veranderingen in de omgeving (zie eerdere pijlers) kunnen voorlichting en
gezondheidseducatie wél leiden tot gedragsverandering. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
groepsinterventies en voorlichtingen, maar ook aan de beschikbaarheid van betrouwbare
online info, zelftests en verwijzing naar vormen van advies, hulp en zorg.
Idealiter is binnen en buiten het curriculum structurele aandacht voor middelengebruik.
Denk
hierbij
aan
colleges
over
specifieke
thema’s,
maar
ook
aan
voorlichtingsbijeenkomsten voor studenten, posters en verwijzingen naar (online)
informatie en cursussen. De lokale preventieafdeling van de verslavingszorg kan kwalitatief
goede voorlichting aanbieden. Het kan geen kwaad om ook informatie voor medewerkers
beschikbaar te hebben.
Maak zoveel mogelijk gebruik van wetenschappelijk onderbouwde voorlichting,
aangeboden door een professionele organisatie op het gebied van (verslavings)preventie.
Een goede voorlichting dient meer te omvatten dan alleen informatie over de werking en
risico’s van middelen. In de literatuurstudie zijn enkele voorbeelden van effectieve
(groeps)interventies opgenomen.

Werkconferentie pijler 4
Voor deze pijler is er vanuit de onderwijsinstellingen voornamelijk aandacht tijdens de
introductietijd. Zo stellen een aantal instellingen een alcoholvoorlichting voor mentoren
of eerstejaarsstudenten verplicht. Overige aandacht voor voorlichting en
gezondheidseducatie is er verder weinig. Een enkele onderwijsinstelling laat het
terugkomen in bijvoorbeeld georganiseerde weken over welzijn. Verdere preventieve
aandacht ontbreekt echter.

14

Samenvatting literatuurstudie
De volledige tekst van de literatuurstudie is opgenomen in bijlage 2. In de onderstaande
samenvatting zijn de belangrijkste interventies om (problematisch) alcoholgebruik onder
studenten in het HBO en WO in Nederland te verminderen en te voorkomen, opgenomen.
Binnen de internationale literatuur zijn er enkele interventies die opvallen omdat ze
effectief zijn in het verminderen van (problematisch) alcoholgebruik. De literatuurstudie
(bijlage) bevat de belangrijkste mogelijkheden om (problematisch) alcoholgebruik onder
studenten in het HBO en WO in Nederland te verminderen en te voorkomen. Beperken van
beschikbaarheid (door beperking aantal verkooppunten en schenktijden) en verhogen van
de prijzen zijn twee effectieve interventies die breed ingezet kunnen worden zonder hoge
kosten. Er bestaan nog weinig interventies die zich specifiek op Nederlandse studenten
HBO en WO richten. Duidelijk is dat er gestreefd moet worden naar een integrale aanpak,
waarbij alcoholpreventie gericht op de persoon gecombineerd wordt met alcoholpreventie
gericht op de (sociale) omgeving. Van belang is dat studenten die een verhoogd risico
lopen, vroegtijdig worden gesignaleerd en worden geholpen.

15

16

Bijlage 1: Resultaten interviews
Deelnemende onderwijsinstellingen
De volgende instellingen voor hoger onderwijs hebben deelgenomen aan de
interviewreeks:
1. Codarts Hogeschool voor de
kunsten Rotterdam
2. Erasmus Universiteit
3. Fontys Hogeschool
4. Hanze Hogeschool
5. Hogeschool Arnhem en
Nijmegen
6. Hogeschool van Amsterdam
7. Hogeschool van Rotterdam

8. Radboud Universiteit Nijmegen
9. Rijksuniversiteit Groningen
10. Technische Universiteit Delft
11. Universiteit Leiden
12. Universiteit Tilburg
13. Universiteit Utrecht
14. Universiteit van Amsterdam
15. Hogeschool Windesheim
16. Hogeschool Zuyd

Interviewthema’s
In de interviews met universiteiten en hogescholen is gesproken over de
volgende thema’s:
1. Draagvlak en visie
a. Verantwoordelijkheid
b. Aanleiding
c. Implementatie barrières
d. Wat werkt wel
2. Alcoholgebruik onder medewerkers
3. Samenwerking & communicatie
4. Signaleren, begeleiden en welzijn
5. Introductietijd
6. Beschikbaarheid op de campus
7. Gedragscodes en beleidsdocumenten

17

Resultaten interviews
Draagvlak en visie - verantwoordelijkheid
“Vindt u dat uw onderwijsinstelling verantwoordelijkheid draagt voor het
alcoholgebruik van uw studenten? “
Ja, voornamelijk vanuit een welzijnsperspectief (6x)
Ja, vanuit een welzijnsperspectief, en ook imago van de onderwijsinstelling (3x)
Ja, vanuit een welzijnsperspectief, en ook inclusiviteit (4x)
Nee, geen prioriteit (3x)
Dertien van de zestien geïnterviewde onderwijsinstellingen geven aan een zekere
mate van verantwoordelijkheid te voelen voor het alcoholgebruik van hun
studenten. In de meeste gevallen wordt deze verantwoordelijkheid onderbouwd
vanuit het welzijn van de student. Drie van de instellingen houden zich (naast de
welzijnsinsteek) bezig met alcoholbeleid vanuit de wens een positief imago op het
gebied van welzijn neer te zetten. Vier instellingen noemen expliciet inclusiviteit
en internationalisering als reden: de behoefte om ook studenten die om religieuze,
culturele of andere redenen geen alcohol drinken een prettige en veilige
studieomgeving te bieden. De overige vier instellingen geven aan dat
alcoholgebruik onder hun studenten geen prioriteit heeft (3x). Zij houden zich wel
bezig met welzijn in het algemeen, roken en/of mantelzorgende studenten.
Er zijn wel grote verschillen in tot hoe ver die verantwoordelijkheid in hun ogen
reikt en waar deze belegd is. Studenten moeten enerzijds ‘zelfstandig worden’,
‘leren omgaan met zelfstandigheid en volwassen worden’. Aan de andere kant
wordt een zorgplicht benoemd: ‘ons uiteindelijke doel is zorg dragen voor
elkaar/iedereen binnen de onderwijsinstelling’ en ‘wij zijn verantwoordelijk voor
(…)
bewustwording
en
sociale
normzetting’.
Alle
geïnterviewde
onderwijsinstellingen vinden het welzijn van hun studenten erg belangrijk, maar
niet allemaal vinden ze dat alcoholgebruik daar een onderdeel van is.
Drie universiteiten en één hogeschool geven aan dat hun college van bestuur zich
persoonlijk bezig houdt met het ontwikkelen van een alcoholbeleid. Dit zorgt voor
draagvlak onder de medewerkers van de betreffende onderwijsinstellingen. Op
enkele onderwijsinstellingen lijkt het beleid af te hangen van één enkele
medewerker (veelal bij studentenzaken). Deze medewerker is dan goed op de
hoogte
van
afspraken
met
b.v.
studentenverenigingen,
catering,
introductiecommissie en beleid voor medewerkers. Wanneer deze medewerker
wegvalt is er echter niemand meer die het complete overzicht van afspraken rond
alcohol heeft. Eén onderwijsinstelling heeft dat probleem erkend en opgevangen
door een breed alcoholbeleid op te zetten, geldend voor alle faculteiten en met
gelijke afspraken voor medewerkers en studenten.

18

Opvallend: enkele onderwijsinstellingen leggen, als het gaat om alcoholgebruik,
de focus sterk op de studie- en studentenverenigingen. Dan zijn er wel
convenanten en afspraken met de verenigingen, maar zijn er geen interne
afspraken over alcoholgebruik op de campus, terwijl alcohol daar wel te verkrijgen
is (in de horeca en de supermarkten, tijdens feestelijke bijeenkomsten die
georganiseerd worden door de onderwijsinstelling).

Draagvlak en visie - aanleiding
“Wat is voor uw onderwijsinstelling de belangrijkste aanleiding om een effectief
alcoholbeleid te willen voeren?”

Incidenten (6x)
Imago (2x)
Overlast (2x)
Inclusie, diversiteit (4x)
Groei maatschappelijke aandacht studentenwelzijn (4x)
Leeftijdsgrens naar 18 jaar (1x)
Preventieakkoord (1x)
Wanneer gevraagd wordt naar de directe aanleiding om na te denken over een
alcoholbeleid, noemen zes van de onderwijsinstellingen incidenten. Twee noemen
imago en twee noemen overlast. Zoals in de media regelmatig breed wordt
uitgemeten, vinden er in studentensteden regelmatig incidenten met studenten
plaats, waarin alcohol een grote rol heeft gespeeld. Deze incidenten variëren van
vandalisme en baldadig gedrag tot seksueel grensoverschrijdend gedrag en in
enkele gevallen, ernstig letsel of zelfs overlijden. Dergelijke incidenten hebben een
invloed op het imago van de stad, studenten(verenigingen) en de
onderwijsinstellingen.
De groei van maatschappelijke aandacht is voor enkele onderwijsinstellingen de
directe reden om aandacht te hebben voor het alcoholbeleid. Ook de verandering
van de leeftijdsgrens naar 18 jaar en het preventieakkoord worden in dit kader
genoemd.
Opvallend:
 Eén onderwijsinstelling noemt dat juist drugsgebruik zorgwekkender is dan
alcoholgebruik tijdens de introductieweek.
 Eén
onderwijsinstelling
noemt
de
relatie
tussen
seksueel
grensoverschrijdend gedrag en alcoholgebruik tijdens de eerste maanden
van de studie in verband met incidenten.
 Eén onderwijsinstelling zegt dat alcohol nog niet op de agenda staat, omdat
er ook geen incidenten zijn geweest.

19



De wettelijk verplichte rookvrije campus in 2020 wordt door meerdere
onderwijsinstellingen als mogelijke start gezien om ook aandacht te
besteden aan alcoholbeleid.

Draagvlak en visie – Barrières voor implementatie
“Welke barrières ervaart u bij het implementeren van uw alcoholbeleid? “
Grenzen aan /onduidelijkheid over verantwoordelijkheid (1x)
Weerstand tegen het verbannen van alcohol van de campus (1x)
Samenwerking en communicatie intern moeilijk op gang (6x)
Samenwerking extern moeilijk op gang (2x)
Studenten lastig te betrekken (1x)
Maatschappelijke acceptatie van alcohol (1x)
Biercultuur in de stad (1x)
Lastig invloed op studentenhuizen te hebben (1x)
Studieverenigingen weten niet wat ze zonder alcohol kunnen organiseren (1x)
Andere prioriteiten (2x)
Lange adem nodig (1x)
Geen cijfers beschikbaar (1x)
OCW/VWS weten elkaar niet te vinden (1x)
De ervaren barrières bij het ontwikkelen en implementeren van een alcoholbeleid
zijn grofweg in te delen in drie soorten: 1) Barrières die te maken hebben met
samenwerking (interne samenwerking komt niet op gang, externe partijen weten
elkaar en de onderwijsinstelling niet te vinden, er wordt onvoldoende
gecommuniceerd over het beleid en de regels; 2) Barrières die te maken hebben
met de rol van studenten zelf (studenten laten zich lastig betrekken mede door de
jaarlijkse bestuurswissel bij verenigingen, we weten niet hoe om te gaan met
alcohol in studentenhuizen, verenigingen weten niet wat ze zonder alcohol
moeten) en 3) Andere externe factoren (er zijn geen cijfers beschikbaar, er is een
biercultuur in de stad, alcohol is maatschappelijk geaccepteerd).
De barrières rond de interne samenwerking worden het meest genoemd en vielen
tijdens de interviews ook op. Meerdere keren maakten de interviewers mee dat de
respondenten bij aanvang van het interview voor het eerst kennismaken met
elkaar. In enkele gevallen bleek tijdens het interview dat er binnen de organisatie
één persoon is die goed op de hoogte is van alle facetten van het bestaande
alcoholbeleid. De voordelen en de risico’s hiervan worden benoemd onder
‘Draagvlak en visie - verantwoordelijkheid’.

20

Draagvlak en visie – Implementatie, wat werkt wél?
Wat is volgens u van positieve invloed geweest in de implementatie van het
alcoholbeleid op uw onderwijsinstelling?

Samenwerken met andere partijen lokaal (3x)
Samenwerken met studenten in uitzetten beleid (5x)
Integraal beleid, breed gecommuniceerd (5x)
Stevige interne infrastructuur (3x)
Rol voor CvB (3x)
Doorzetten/lange adem (3x)
In bredere context van gezondheid/welzijn plaatsen (3x)
Positieve insteek, inclusiviteit (3x)
Alternatieve activiteiten beschikbaar stellen (2x)
Peer-coach initiatieven (1x)
Best practices /handelingsperspectief beschikbaar (2x)
Gespreksmodel voor studentbegeleiders beschikbaar (1x)
In het curriculum (1x)

Op de vraag wat wél werkt bij de implementatie van alcoholbeleid kwamen
uiteenlopende antwoorden waarbij er drie succesfactoren uitspringen: 1)
samenwerking, intern en met externe partijen, zeker wanneer hierover duidelijk
wordt gecommuniceerd en met een heldere verdeling van verantwoordelijkheden;
2) alcoholbeleid plaatsen in een bredere context van welzijn, een positieve insteek;
3) praktische tips en handvatten bieden voor ondersteuning van studenten en
medewerkers met mogelijke alcoholproblematiek (peer-coaches, best practices,
gespreksmodellen).
Het belang van samenwerking wordt al in meerdere paragrafen beschreven
(draagvlak – verantwoordelijkheid, draagvlak – barrières voor implementatie,
samenwerking). Samenwerking verloopt beter wanneer de verantwoordelijkheden
voor alle betrokken partijen duidelijk zijn.
Het hanteren van een positieve insteek wordt door verschillende
onderwijsinstellingen genoemd als voorwaarde voor succesvolle implementatie
van het alcoholbeleid. Als redenatie daarachter noemen zij dat zowel studenten
als medewerkers niet goed reageren op een restrictieve aanpak van alcohol
richting (jong)volwassenen (“met het vingertje wijzen”). Wanneer het
alcoholbeleid een onderdeel vormt van een breder gezondheidsbeleid, zijn zowel
medewerkers als studenten meer ontvankelijk.

21

Alcoholgebruik onder medewerkers
“Heeft uw onderwijsinstelling een alcoholbeleid voor medewerkers?“
Ja, tenminste afspraken over tijden (8x)
Nee, geen afspraken, maar bij problematiek komen we in actie (3x)
Nee, geen afspraken (5x)
De vraag naar het alcoholbeleid voor medewerkers lag binnen enkele
onderwijsinstellingen erg gevoelig. Vijf onderwijsinstellingen gaven duidelijk aan
geen beleid te hebben omdat er geen draagvlak voor zou zijn. Drie
onderwijsinstellingen hanteerden geen beleid, maar zeiden wel op te letten op de
gezondheid van hun medewerkers. Enkele quotes:
“Er is geen draagvlak voor alcoholbeleid onder personeel”
“HRM ondervindt teveel weerstand om hier beleid op te ontwikkelen”
Acht onderwijsinstellingen gaven aan dat zij wel op enige manier een alcoholbeleid
voor medewerkers hebben. Hierin zijn afspraken opgenomen over het
alcoholgebruik van medewerkers tijdens werktijd. Er kan daarbij gedacht worden
aan cateringafspraken rond een afscheidsreceptie of een promotiefeest. Wordt er
alcohol geschonken, vanaf welk tijdstip en aan wie? De onderwijsinstellingen die
wel een alcoholbeleid voor medewerkers hebben, doen dit over het algemeen
vanuit het welzijnsperspectief. Daarnaast willen zij dat medewerkers het goede
voorbeeld geven aan studenten.
“Wij staan voor vitaliteit, zowel bij studenten als bij personeel”
“Bij borrels van medewerkers wordt er wel veel alcohol gedronken en hier staan
bijvoorbeeld de flessen de dagen erna nog lang in het zicht ook voor studenten”
“Wij vinden dat docenten het goede voorbeeld moeten geven”

22

Samenwerking & communicatie
“Met welke partijen werkt uw onderwijsinstelling samen op het thema alcohol of
studentenwelzijn?”

Verslavingszorg (14x)
Burgemeester / gemeente (10x)
Studentenverenigingen/besturen/MR (8x)
Andere onderwijsinstellingen (6x)
Politie (6x)
Andere zorg (4x)
GGD (2x)
LOS HBO (decanen) (1x)
Brandweer (1x)

Bijna alle onderwijsinstellingen werken op het gebied van alcohol samen met de
verslavingszorg. Toch is binnen die samenwerking niet altijd duidelijk welke rol de
preventieafdelingen van de verslavingszorg kunnen spelen op dit vlak. Deze rol
kan variëren van spreekuur op de campus en cursussen signaleren en begeleiden
voor studentendecanen tot een stand tijdens de introductieweek.
Samenwerking met de gemeente kan te maken hebben met huisvesting van
studenten, met ordebewaking en handhaving, maar ook met het gezamenlijk
creëren van een visie op het gebied van alcoholpreventie.
Samenwerking met de politie heeft te maken met de introductietijd, waarin
controles worden uitgevoerd op leeftijd of op drugs. Soms zijn er contacten met
wijkagenten die ook binnen studentenverenigingen komen en soms wordt de
politie genoemd in het kader van creëren van een gezamenlijke visie.
Wijze van interne communicatie over het alcoholbeleid (mits aanwezig) verschilt
per onderwijsinstelling. Vier onderwijsinstellingen geven aan een beleid te hebben
dat terug te vinden is op het intranet. Hun ervaring leert dat alleen nieuwe
medewerkers het weten te vinden. Drie onderwijsinstellingen communiceren actief
over welzijn van studenten en willen daarmee ook bewustzijn creëren. Eén
onderwijsinstelling laat weten dat het alcoholbeleid goed bekend is onder
medewerkers en ook door hun wordt gesteund.

23

Signaleren, begeleiden en welzijn
“Hoe ziet uw welzijnsaanbod, specifiek gericht op alcohol, er uit?”
Studentpsychologen/coaches/SLB-ers/decanen (allen)
Trainingen/workshops/voorlichting voor studentenbegeleiders (A&D) (7x)
Trainingen/workshops/voorlichting voor studenten (1x)
Inloopspreekuur alcohol en drugs (3x)
Peer-systeem voor studenten (4x)
Monitoring en (directe) terugkoppeling (4x)
Actieplan of project welzijn/welzijnsweek (5x)
Centraal meldpunt voor zorgen (1x)
E-health aanbod (2x)
Sociale kaart (2x)

Alle onderwijsinstellingen werken met een vorm van psychische ondersteuning
voor hun studenten. Het aanbod varieert van peer-support tot een e-health
aanbod, en alle onderwijsinstellingen hebben medewerkers in dienst die
psychische ondersteuning aan studenten kunnen bieden. Deze ondersteuners
(studentpsychologen/coaches/SLB-ers/decanen) ontvangen in zeven van de
onderwijsinstellingen een training of workshop om alcoholproblematiek te leren
herkennen en begeleiden. Toch geven veel onderwijsinstellingen aan een vorm van
handelingsverlegenheid te zien. Veel ondersteuners blijven het moeilijk vinden om
het thema alcohol aan te snijden, zeker wanneer de student er niet zelf mee komt.
Andere ondersteuners praten wel over alcohol en drugs, maar ze weten niet goed
hoe ze met weerstand moeten omgaan, of waar hun grenzen liggen wat betreft
hulp aanbieden. Er is een angst om contact met de studenten kwijt te raken als ze
het gesprek niet goed aanpakken. Ook is niet voor iedereen helder welke rol men
van de preventieafdeling van de verslavingszorg mag verwachten.

24

Introductietijd
De introductietijd is een bijzondere periode in het studiejaar. Jonge, soms
minderjarige, eerstejaars studenten die veelal nog bij hun ouders thuis wonen
komen voor het eerst in aanraking met het studentenleven. Traditioneel gaat deze
eerste kennismaking gepaard met alcoholgebruik. In veel steden wordt tijdens de
introductieweek een kroegentocht of een biercantus georganiseerd, activiteiten
waar de aanwezigheid van bier een gegeven lijkt. Hoewel de organisatie van een
stadsintroductie over het algemeen belegd is bij een studentenbestuur, wordt er
in deze weken nauw samengewerkt tussen de onderwijsinstelling, de plaatselijke
studentenverenigingen en het betreffende studentenbestuur.
Sinds de verhoging van de leeftijdsgrens naar 18 jaar en onder invloed van
incidenten die de landelijke media bereikten hebben veel onderwijsinstellingen
gekozen voor een beperking van het alcoholaanbod in deze periode. Ten minste 8
van de geïnterviewde onderwijsinstellingen werken met een alcoholbeleid dat
speciaal is opgesteld voor de introductietijd. De inhoud van deze
beleidsdocumenten loopt uiteen van een verduidelijking van de wetgeving (onder
de 18 jaar geen alcohol) tot een beperking van de beschikbaarheid en afspraken
over de gevolgen van overtreden van de huisregels (bandje doorknippen, ouders
bellen).
Naast de stadsintroductie kennen de studentensteden ook een kennismakingstijd
(KMT) waarin potentiële nieuwe leden van studentenverenigingen de vereniging
leren kennen. In tegenstelling tot de stadsintroductie hebben de
onderwijsinstellingen bijna niets te maken met de organisatie van de KMT. Toch
wordt er in de meeste steden wel invloed uitgeoefend op het alcoholbeleid tijdens
de KMT. Hierover worden aparte afspraken gemaakt tussen onderwijsinstellingen
en studentenverenigingen, veelal in de vorm van een gedragscode voor de
verenigingen. Studentenverenigingen die de afspraken rond de kennismakingstijd
niet nakomen kunnen in sommige steden hun horecavergunning of accreditatie
verliezen. Tien van de geïnterviewde onderwijsinstellingen werken met een
gedragscode voor studentenverenigingen, waarin ook de KMT is opgenomen. Eén
enkele onderwijsinstelling hanteert drie documenten: één voor de introductie van
de stad, één voor de KMT en één voor de studentenverenigingen gedurende het
jaar.

25

Beschikbaarheid op de campus
Op de campussen van iedere geïnterviewde onderwijsinstelling is alcohol
verkrijgbaar. Zowel via de catering (soms voor iedere borrel, soms alleen voor
bijzondere gelegenheden) als via aanwezige horeca of supermarkten. Eén
onderwijsinstelling heeft de supermarkt op de campus verboden om alcohol te
verkopen. Enkele onderwijsinstellingen maken bij de catering onderscheid tussen
borrels voor alleen medewerkers en borrels waar studenten aanwezig mogen zijn.
Schenktijden voor catering en horeca variëren van de gehele dag tot vanaf 17.00.
Soms verschillen de schenktijden op de campus voor medewerkers en studenten.
Alle onderwijsinstellingen gaven aan zich aan de leeftijdsgrens van 18 jaar te
houden. In enkele gevallen wordt bij borrels waarbij minderjarige studenten
aanwezig zijn om die reden geen alcohol geschonken.
Met betrekking tot de studieverenigingen, die veelal een kamer op de campus
gebruiken, bestaan weinig afspraken. Bij sommige onderwijsinstellingen is het niet
bekend of daar afspraken over zijn, soms zijn er geen afspraken, soms zijn er wel
afspraken over de schenktijden, maar worden deze niet actief gehandhaafd. Eén
onderwijsinstelling kondigde tijdens de looptijd van dit onderzoek aan om streng
te gaan handhaven op alcoholgebruik buiten de schenktijden in de
verenigingskamers.
Beschikbaarheid van sterke drank verschilt. Niet alle geïnterviewde
onderwijsinstellingen zijn op de hoogte van dergelijke afspraken, maar een aantal
geven aan dat de cateraar en horecagelegenheden zowel bier en wijn als sterke
drank schenken, terwijl enkele andere onderwijsinstellingen alleen bier en wijn op
de campus toelaten. Meerdere geïnterviewde onderwijsinstellingen zien een groei
in de interesse voor alcoholvrije dranken, waaronder 0.0% bier.
Opvallend is dat beschikbaarheid op de campus op zoveel verschillende plaatsen
is vastgelegd. Er zijn afspraken met de cateraar, met de horeca, met de
studieverenigingen die een kamer op de campus hebben en er is (soms) een
alcoholbeleid voor medewerkers. In veel gevallen verschillen deze afspraken van
faculteit tot faculteit, van gebouw tot gebouw. De regels voor medewerkers wijken
vaak af van de regels voor studenten. En in veel gevallen zijn deze afspraken door
verschillende medewerkers gemaakt, die niet op de hoogte zijn van elkaars
werkzaamheden.
Opvallend: bij 1 onderwijsinstelling is het bij de respondenten niet bekend hoe
catering omgaat met handhaving van bijvoorbeeld NIX18.

26

Gedragscodes en beleidsdocumenten
In totaal werkten 10 onderwijsinstellingen met een alcoholbeleid op de campus
(voor medewerkers en/of studenten op de campus), 10 onderwijsinstellingen
hadden een convenant of gedragscode afgestemd met de plaatselijke
studentenverenigingen en/of studieverenigingen en 8 onderwijsinstellingen
werken met een alcoholbeleid dat geldt voor de introductietijd, of een code die
geldt tijdens de kennismakingstijd van de verenigingen.

27

Overige thema’s
Thema’s die niet expliciet uitgevraagd werden maar die in meerdere interviews ter
sprake kwamen zijn: internationale studenten, roken en drugsgebruik.
Internationale studenten
Internationale studenten vormen een aparte groep binnen de studentenpopulatie.
Ook tussen de onderwijsinstellingen verschillen de ervaringen met deze
studentengroep. Bij sommige onderwijsinstellingen vormt deze groep meer dan
50% van de studentenpopulatie. Uit de interviews komen twee groepen
internationale studenten naar voren. Enerzijds een groep die geen interesse heeft
in alcohol en drugs en die zich niet prettig voelt in de Nederlandse ‘biercultuur’.
Anderzijds een groep die juist naar Nederland komt om te feesten, aangetrokken
door het ‘liberale’ drugsklimaat en de vele mogelijkheden tot feesten. Beide
groepen
leiden
tot
zorgen
bij
de
onderwijsinstellingen.
Enkele
onderwijsinstellingen bieden de internationale studenten extra ondersteuning
middels voorlichting, (doorverwijzing naar) Engels- of Duitssprekende
studentpsychologen of een introductieprogramma waarin de nadruk expliciet niet
op alcohol ligt. Eén onderwijsinstelling werkt met resident assistants:
afgestudeerden of ouderejaars die wonen op kosten van de onderwijsinstelling en
als tegenprestatie een oogje in het zeil houden. Ze krijgen training o.a. over
middelen, sexual awareness, inclusiviteit, LHBT issues.
Roken
Iedere onderwijsinstelling is bezig met roken op de campus, mede omdat vanaf 1
augustus 2020 alle onderwijsinstellingen, dus ook hoger onderwijs, rookvrij
moeten zijn. Dan treedt een uitbreiding van het Tabaks- en rookwarenbesluit in
werking in de vorm van een Algemene Maatregel van Bestuur. Vanaf dat moment
moet een rookverbod ingesteld, aangeduid en gehandhaafd zijn op alle
schoolterreinen behorende bij onderwijsinstelling. Dit ter bescherming van de
volksgezondheid en met name de gezondheid van jongeren. Het rookverbod geldt
voor het terrein rond de onderwijsinstelling en voor alle studenten, medewerkers,
bezoekers en leveranciers, zonder uitzonderingen. Onderwijsinstellingen zijn zelf
verantwoordelijk voor het instellen, aanwijzen en onderhouden van de rookvrije
ruimte. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) zal toezicht hierop
gaan houden.
Drugsgebruik
Enkele onderwijsinstellingen gaven tijdens de interviews aan zich meer zorgen te
maken over het drugsgebruik onder hun studenten dan om het alcoholgebruik. Op
sommige onderwijsinstellingen zijn incidenten geweest rond drugs, bijvoorbeeld
tijdens de introductietijd. De drugs die tijdens de interviews worden genoemd
lopen uiteen: cannabis, ecstasy, Ritalin en lachgas. Omdat dit rapport zich richt op
alcoholbeleid wordt verder niet ingegaan op drugsgebruik door studenten. Wel
publiceerde het Trimbos-instituut in 2019 een factsheet over oneigenlijk gebruik
28

van studieprestatieverhogende middelen zoals Ritalin14. Ook over cannabis,
ecstasy en lachgas zijn online factsheets verkrijgbaar, deze richten zich echter niet
expliciet op studenten15–17.

29

Bijlage 2: literatuur review
Preventie op de onderwijsinstelling
Alcoholpreventie kan zich richten op diverse factoren die een rol spelen bij het
alcoholgebruik van studenten18. We kunnen onderscheid maken tussen
persoonlijke factoren, interpersoonlijke factoren en omgevingsfactoren.
Voorbeelden van persoonlijke factoren zijn drinkmotieven en verwachtingen van
het gebruik van alcohol. Een voorbeeld van interpersoonlijke factoren is de sociale
norm rond alcoholgebruik die (studie)vrienden en familie uitdragen. In de
omgeving hebben beschikbaarheid en maatschappelijke context invloed op het
gebruik van alcohol19. Interventies en (beleids)maatregelen om alcoholgebruik te
verminderen richten zich doorgaans op één van deze factoren. Uit onderzoek naar
wat werkt rondom alcoholpreventie bij jongeren en jongvolwassenen, komen
verschillende (beleids)maatregelen naar voren die kosteneffectief en toepasbaar
bij onderwijsinstellingen zijn20. Van het stellen van een minimum leeftijdsgrens
voor de verkoop van alcohol is bekend dat het een zeer effectieve maatregel is.
Dit geldt ook voor het geven van alcohol-advies aan hoog-risicodrinkers in de
eerstelijn en het handhaven van verkoopverboden. Ook het handhaven van
regelgeving bij verkooppunten, het beperken van de tijden van de verkoop en het
beperken van het aantal verkooppunten van alcohol zijn voorbeelden van
effectieve maatregelen.
CollegeAIM is een Amerikaanse inventarisatie naar interventies om het
(problematisch)
alcoholgebruik
onder
studenten
hoger
onderwijs
te
21
verminderen . In de verschillende internationale metanalyses en reviews over
effectieve alcoholpreventie in het hoger onderwijs9,21–23, is rekening gehouden met
effectiviteit, kosten en intensiviteit van de interventie. Op die manier wordt er
gekeken naar welke interventies realistisch zijn om in te zetten en bij welke
studenten. Ook werden mogelijke barrières bij implementatie meegenomen en het
aantal onderzoeken naar de effectiviteit van de interventie. De interventies zijn
uitgesplitst naar focus op het individu en focus op de omgeving21. Hieronder lichten
we de interventies toe die een hoge bewezen effectiviteit hebben die in meerdere
studies werd aangetoond.

30

Interventies gericht op (inter)persoonlijke factoren
Educatieve programma’s:


Normative re-education: deze interventie geeft studenten, na het invullen
van een vragenlijst, gepersonaliseerde normatieve feedback over hun
alcoholgebruik. Studenten schatten het alcoholgebruik van hun peers vaak
hoger in dan het daadwerkelijk is. Met sociale normen interventies krijgen
studenten inzicht in hun eigen alcoholgebruik ten opzichte van dat van hun
peers. De interventie kan zowel universeel worden ingezet als voor
individuen of specifieke risicogroepen. De effecten van de interventie
houden aan tot ongeveer vijf maanden na het inzetten, effecten na een
langere periode zijn niet onderzocht.

Gebaseerd op cognitieve gedragsvaardigheden:


Skills training, alcohol focus (intention-setting): studenten die problemen
hebben met hun alcoholgebruik worden tijdens deze interventie gewezen op
het stellen van limieten als het gaat om hun alcoholgebruik. Om zo hun
alcoholgebruik te verminderen. Dit wordt gebaseerd op hun drinkgedrag en
hun doelen en waarden. Voor deze interventie is een professional nodig die
de studenten spreekt en hen helpt om de interventie goed uit te kunnen
voeren. De interventie kan zowel in groepen studenten als bij studenten
individueel worden ingezet. Korte termijn effecten tot aan zes maanden na
het plaatsvinden van de interventie worden gevonden, langere termijn
effecten zijn niet bewezen.



Skills training, alcohol focus (self-monitoring/self-assessment alone):
studenten worden tijdens deze interventie gevraagd hun alcoholgebruik zelf
bij te houden. Dit monitoren, door middel van bijvoorbeeld het bijhouden
van een dagboek of bepaalde opdrachten, vindt gedurende een langere tijd
plaats verdeeld over een aantal weken, maanden of zelfs jaren. De
interventie kan individueel, in groepen of bij alle studenten worden
aangeboden. Bij deze interventies zijn zowel korte (< 6 maanden) als lange
termijn effecten (≥ 6 maanden) aangetoond.



Skills training, alcohol plus general life skills (alcohol skills training program,
ASTP): deze interventie bestaat uit meerdere componenten en is bedoeld
voor studenten die een risico lopen om problemen te ontwikkelen door hun
alcoholgebruik. De interventie informeert de student(en) over
alcoholverslaving en biedt opdrachten en een training aan. Dit om studenten
te leren wat hun persoonlijke drinking cues zijn en leert ze deze bij zichzelf
te herkennen. Ook ondersteunt het studenten bij het leren te weigeren van
alcohol en leert het ze om te gaan met stress. Ook voor deze interventie
worden studenten geholpen door een professional en kan de interventie bij
zowel individuen als groepen worden uitgevoerd. Zowel korte (< 6

31

maanden) als lange termijn effecten (tot aan een jaar) zijn van deze
interventie aangetoond.
Gebaseerd op motiveren en het geven van feedback:


Brief motivational intervention (BMI) (in-person, individual): deze
interventie is gestoeld op motiverende gespreksvoering. De focus ligt hierbij
op de eigen verantwoordelijkheid van de student en zijn of haar
zelfredzaamheid. Studenten krijgen gepersonaliseerde feedback op hun
alcoholgebruik, op hun verwachtingen daarvan en op de risico’s die ze lopen.
Ook komen de percepties van sociale normen van de studenten aan bod en
wordt er besproken hoe problemen door het gebruik van alcohol kunnen
worden verminderd. Deze gesprekken, ook wel discussies genoemd worden
begeleid door een getrainde professional. De studenten worden daarnaast
gevraagd om doelen te stellen voor gedragsveranderingen. Een voorbeeld
van een BMI interventie is de interventie Brief Alcohol Screening and
Intervention for College Students (BASICS). Deze interventie focust op
groepen studenten die veel drinken en hierdoor een risico vormen.



Multi-component education-focused program (AlcoholEdu for College): dit
programma bestaat uit een e-learning en gepersonaliseerde feedback. De
e-learning wordt afgesloten met een quiz over alcohol. Het programma
wordt in 2 delen uitgevoerd: in de zomer voordat een student begint met
studeren en in het najaar van het eerste studiejaar. De interventie kan zowel
universeel worden ingezet als voor individuen of specifieke risicogroepen.
Effectiviteit op korte termijn (tot 3 maanden) is bewezen.



Personalized feedback intervention (algemeen): dergelijke interventies
richten zich op het geven van gepersonaliseerde feedback op het
alcoholgebruik, de risico’s van het gebruik, verwachtingen, sociale normen
en drinkmotieven van studenten. De feedback wordt online aangeboden aan
de student en wordt niet bediscussieerd met een professional. Dergelijke
interventies kunnen zowel universeel worden ingezet als voor individuen of
specifieke risicogroepen zoals minderjarigen. De bewezen effectiviteit is op
de korte termijn (tot 6 maanden), maar ook op de lange termijn (tot een
jaar).



Personalized feedback intervention (eCHECKUP TO GO, formerly e-CHUG):
deze online interventie bevat een vragenlijst waarbij studenten
gepersonaliseerde feedback ontvangen over hun drinkpatronen en over hoe
hun alcoholgebruik mogelijk schadelijke effecten heeft op hun gezondheid
en hoe het hun persoonlijke doelen kan beïnvloeden. De interventie richt
zich speciaal op twee risicogroepen, namelijk eerstejaars en studenten die
aan sport doen. Instellingen betalen jaarlijks een bedrag om de interventie
te kunnen gebruiken. De effectiviteit van de interventie is bewezen op de

32

korte termijn (tot 6 maanden), maar ook op de langere termijn (tot een
jaar). Ook voor deze interventie is er een coördinator nodig.

Interventies gericht op de omgeving
Naast de inventarisatie van interventies op individueel niveau, heeft CollegeAIM
ook interventies op omgevingsniveau bekeken21. Deze interventies zijn gericht op
het veranderen van het alcoholgebruik in omgevingsetting, zoals op de campus of
in
de
community.
De
community
kan
gezien
worden
als
‘de
studentengemeenschap’ maar bij sommige maatregelen is ‘de maatschappij’. De
focus van de interventies is het verminderen van de verkrijgbaarheid van alcohol,
één van de meest effectieve manieren om alcoholgebruik en bijkomende
problemen te verminderen. Hieronder lichten we kort de interventies toe die een
hoge effectiviteit hebben.
Voor op de campus of community:


Enforce age-21 drinking age (e.g. compliance checks): deze interventie richt
zich op handhaving van de leeftijdsgrens voor de verkoop van alcohol op de
alcoholverkooppunten op een campus. De leeftijdsgrens ligt in de V.S. op
21 jaar. Voor de naleving zijn handhavers en/of beleidsmedewerkers nodig
die zich binnen een onderwijsinstelling met alcoholbeleid bezig houden. Een
leeftijdsgrens en het handhaven daarvan is een van de meest onderbouwde
maatregelen om alcoholgebruik te beperken.



Restrict happy hours/price promotions: bij deze interventie wordt er gelet
op het verbieden of minimaliseren van aanbiedingen rondom het kopen van
alcohol. Hierbij kan worden gedacht aan geen kortingen zoals, twee voor de
prijs van één of bepaalde goedkope prijzen voor alcohol voor een bepaald
tijdstip, de zogenaamde happy hours. Dit soort aanbiedingen moedigt
studenten aan om te drinken en wellicht ook meer te drinken dan ze zonder
deze aanbiedingen zouden doen. Beperken van de beschikbaarheid is een
van de meest onderbouwde maatregelen om alcoholgebruik te beperken.



Retain ban on Sunday sales (where applicable): deze maatregel richt zich
op het verbieden van de verkoop van alcohol op zondagen. Deze maatregel
richt zich op alle studenten en daarnaast is er een beleidsadviseur nodig die
deze maatregel opneemt in het algemene beleid van de campus. Beperken
van de beschikbaarheid is een van de meest onderbouwde maatregelen om
alcoholgebruik te beperken.



Increase alcohol price/tax: het verhogen van prijzen van alcohol is een zeer
effectieve manier om het gebruik te beperken. Het (excessief)
alcoholgebruik wordt hierdoor duurder. Deze maatregel is van toepassing
33

op alle studenten en ook hiervoor zijn er handhavers en/of beleidsmakers
nodig bij een instelling.
Naast de inventarisatie van CollegeAIM zijn er verschillende metanalyses
uitgevoerd9,22,23. In deze analyses werden ook een aantal effectieve interventies
gevonden welke zich richtten op het verminderen van het (excessief)
alcoholgebruik van studenten. Uit één van de recentere metanalyses23 bleken de
interventies BASICS, THRIVE en AlcoholEdu het meest belovend. Diverse Brief
Alcohol Interventions (BAI’s) bleken effectief voor college studenten. Daarnaast
werd gevonden dat de interventie BASICS23 het meest effectief was, maar dat deze
vanwege de arbeidsintensiviteit van de interventie wellicht beter geschikt is voor
alleen risicogroepen onder de studenten. De interventies THRIVE en e-CHUG
bleken effectief en goed toepasbaar om te gebruiken in een brede populatie (niet
alleen risicogroepen). Deze interventies bleken daarnaast minder arbeidsintensief
dan bijvoorbeeld BASICS. De benoemde interventies zijn hieronder toegelicht:


BASICS: deze interventie richt zich op schadebeperking van het
alcoholgebruik van de student. BASICS bestaat uit een vragenlijst en twee
interviews, die ieder zo’n 50 tot 60 minuten duren. Deze bieden inzicht in
de drinkpatronen, houding en motivaties voor alcoholgebruik. Daarnaast
wordt er feedback gegeven aan de student over persoonlijke risicofactoren
en wordt er advies gegeven omtrent het minderen van het alcoholgebruik.
Zie ook ‘‘Brief motivational intervention (BMI) (in-person, individual)’’.



Tertiary Health Research Intervention Via Email (THRIVE): deze interventie
richt zich op ongezond alcoholgebruik door studenten. Het bevat zowel een
vragenlijst waarin diverse aspecten van het alcoholgebruik van de student
aan bod komen en er wordt naar demografische gegevens gevraagd.
Daarnaast wordt er gepersonaliseerde feedback gegeven. De interventie
kost ongeveer vijf minuten en is online.



AlcoholEdu: bij deze interventie wordt er aandacht besteed aan het
voorkomen van alcoholmisbruik. Onderdeel van deze interventie is een test
over de kennis van alcohol vooraf. Ook wordt er ingegaan op hun
drinkgedrag, hun attitudes rondom alcohol en enkele demografische
gegevens. De interventie bestaat vervolgens uit een interactief deel waarin
het draait om alcoholeducatie. Als laatste volgt er weer een test over hun
alcoholkennis en studenten dienen 65% of meer van de vragen goed te
hebben. Deze interventie volgen de studenten online en duurt rond de 2
uur.

 E-CHUG: zie ‘‘Personalized feedback intervention (eCHECKUP TO GO,
formerly e-CHUG)’’.

34

Referenties
1.
2.
3.

4.
5.
6.
7.

8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.

19.
20.

Trimbos-instituut. Helder op school voor het hbo en wetenschappelijk onderwijs.
https://www.trimbos.nl/aanbod/helder-op-school/hoger-beroepsonderwijswetenschappelijk-onderwijs. Published 2018. Accessed December 17, 2019.
Arnett JJ. Emerging adulthood: A theory of development from the late teens
through the twenties. Am Psychol. 2000;55(5):469-480. doi:10.1037/0003066X.55.5.469
Arria AM, Garnier-Dykstra LM, Caldeira KM, Vincent KB, Winick ER, O’Grady KE.
Drug use patterns and continuous enrollment in college: Results from a
longitudinal study. J Stud Alcohol Drugs. 2013;74(1):71-83.
doi:10.15288/jsad.2013.74.71
Trimbos-instituut. Middelengebruik onder studenten van 16-18 jaar op het MBO en
HBO 2015. 2016. https://www.trimbos.nl/docs/67b1113a-7574-4926-96e64b91a5ec6500.pdf.
Trimbos-instituut. Alcohol-, tabaks- en drugsgebruik door studenten. 2015:1-40.
https://www.trimbos.nl/docs/f5a4716f-a658-4a45-81ff-ac1682139a4e.pdf.
Verhoog S, Dopmeijer JM, De Jonge JM, et al. The Use of the Alcohol Use Disorders
Identification Test - Consumption as an Indicator of Hazardous Alcohol Use among
University Students. Eur Addict Res. 2019;(September). doi:10.1159/000503342
Volksgezondheidenzorg.info. Alcoholgebruik volwassenen.
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/alcoholgebruik/cijferscontext/huidige-situatie#!node-alcoholgebruik-volwassenen. Published 2019.
Accessed October 17, 2019.
Sociaal en Cultureel Planbureau. Gezondheidgerelateerd gedrag en de
opleidingskloof. https://digitaal.scp.nl/leefstijl/gezondheidgerelateerd-gedrag-ende-opleidingskloof/. Published 2018. Accessed December 17, 2019.
Scott-Sheldon LAJ, Terry DL, Carey KB, Garey L, Carey MP. Efficacy of expectancy
challenge interventions to reduce college student drinking: A meta-analytic review.
Psychol Addict Behav. 2012;26(3):393-405. doi:10.1037/a0027565
Labbe AK, Maisto SA. Alcohol expectancy challenges for college students: A
narrative review. Clin Psychol Rev. 2011;31(4):673-683.
doi:10.1016/j.cpr.2011.02.007
Trimbos-instiuut. Psychische klachten en alcohol. 2017.
https://www.trimbos.nl/docs/25ce3075-40ee-4e44-9172-d26e6522b7b2.pdf.
Gezonde School. Over ons. https://www.revitsport.com/nl_nl/revit/over-ons/.
Published 2019. Accessed October 21, 2019.
Gezonde School. De effectiviteit van Gezonde School-activiteiten.
https://www.gezondeschool.nl/sites/default/files/2018-10/151109 Factsheet
Gezonde School def_1.pdf. Published 2019. Accessed October 22, 2019.
Trimbos-instituut. Ritalin. 2019. https://www.trimbos.nl/docs/ee83c54f-6cd44e35-924b-752e95bc083d.pdf.
Trimbos-instituut. Factsheet riskant cannabisgebruik in Nederland. 2018;5:16.
https://www.trimbos.nl/docs/6cec6cc4-4397-4793-a729-0ee2f35f5d08.pdf.
Trimbos-instituut. De stand van zaken rond XTC. 2015;(3).
https://www.trimbos.nl/docs/6fcedbde-f079-4551-a8c9-ba111f7b7773.pdf.
Trimbos-instituut. Lachgas. 2018. https://www.trimbos.nl/docs/fff0f1ee-c7744ed0-adbb-b63493d6450f.pdf.
Onrust SA, Otten R, Lammers J, Smit F. School-based programmes to reduce and
prevent substance use in different age groups: What works for whom? Systematic
review and meta-regression analysis. Clin Psychol Rev. 2016;44:45-59.
doi:10.1016/j.cpr.2015.11.002
Trimbos-instituut. Alcoholpreventie bij jongeren en jongvolwassenen. 2019.
https://www.trimbos.nl/docs/a88c0ff4-af88-4bab-b59d-6bd6871d70fb.pdf.
Babor TF. Alcohol: No ordinary commodity - A summary of the second edition.
Addiction. 2010;105(5):769-779. doi:10.1111/j.1360-0443.2010.02945.x
35

21.
22.
23.
24.

CollegeAIM. The College Alcohol Intervention Matrix.
https://www.collegedrinkingprevention.gov/collegeaim/. Published 2019. Accessed
September 2, 2019.
Carey KB, Scott-Sheldon LAJ, Garey L, Elliott JC, Carey MP. Alcohol interventions
for mandated college students: A meta-analytic review. J Consult Clin Psychol.
2016;84(7):619-632. doi:10.1037/a0040275
Hennessy EA, Tanner-Smith EE, Mavridis D, Grant SP. Comparative Effectiveness
of Brief Alcohol Interventions for College Students: Results from a Network MetaAnalysis. Prev Sci. 2019;20(5):715-740. doi:10.1007/s11121-018-0960-z
Steinka-Fry KT, Tanner-Smith, Emily E, Hennessy EA. Effects of Brief Alcohol
Interventions on Drinking and Driving among Youth: A Systematic Review and
Meta-analysis. 2016;25(3):289-313. doi:110.1016/j.bbi.2017.04.008

36