Arbo-inspecties in de sociale werkvoorziening 2012
“Veiliger werken door beter toezicht”
De Inspectie SZW signaleerde de afgelopen jaren
verbeterde inspectieresultaten in de sociale
werkvoorziening. Desondanks bleken uit de inspecties in
2011, bij 35 van de 45 (circa 78%) geïnspecteerde
SW-bedrijven, handhavende interventies nodig. Daarom
is vanaf september 2012 t/m januari 2013 bij een gerichte
selectie van SW-bedrijven opnieuw geïnspecteerd. Uit
deze inspectie bleek dat bij 29 van de 41 (circa 71%)
geïnspecteerde bedrijven handhavende interventies
nodig waren.

Aanleiding

De afgelopen jaren zijn inspectieresultaten bij bedrijven in
de sociale werkvoorziening verbeterd ten opzichte van
eerdere inspecties. Dit geldt onder andere voor
machineveiligheid. Een verklaring kan zijn dat er meer
aandacht is gekomen voor veilig werken. Ook is veel relatief
gevaarlijk werk aan het verdwijnen. Metaal– of
houtafdelingen in de SW-sector sluiten steeds vaker en men
legt zich meer toe op inpakwerkzaamheden, eenvoudige
montagehandelingen en andere dienstverlenende
activiteiten. Die brengen op hun beurt overigens weer
andere risico’s met zich mee zoals bijvoorbeeld fysieke
belasting en werkdruk.

• Het betreft hier een kwetsbare groep werknemers,
waardoor goed toezicht extra belangrijk is.
• Goed toezicht is één van de manieren om veilig en
gezond gedrag op de werkvloer te borgen. Dit veronderstelt wel opname van toezicht als regulier onderdeel in
de bedrijfsvoering en een concrete invulling ervan in
termen van kennis en vaardigheden.
• Uit de resultaten van het inspectieproject uit 2011 bleek
ontoereikend toezicht vaak een belangrijke achterliggende oorzaak voor veel overtredingen in de SW. Meer
focus hierop kan het naleefgedrag positief beïnvloeden.
Het interne toezicht is geïnspecteerd door op de werkplek te
kijken naar:
a. Onveilige situaties op de werkplek zelf:
machineveiligheid/veiligheid arbeidsmiddelen en/of
algemene veiligheid en de inrichting van de werkplek.
b. Onveilig/ongewenst gedrag:
bij een overtreding op één van deze dimensies (werkplek
en/of gedrag) heeft de inspecteur altijd het toezicht in
relatie tot de betreffende overtreding beoordeeld.
Toezicht (intern)

Meldingsplichtige ongevallen

De verbetering in de arbeidsomstandigheden leek zich ook
te vertalen in minder ongevallen, in ieder geval t/m 2011. In
2011 kwamen bij de Inspectie SZW 13 meldingsplichtige
ongevallen binnen, terwijl er in 2010 nog 22
meldingsplichtige ongevallen waren1 en in 2009 in totaal
26. De dalende lijn, die sinds 2009 was ingezet, wordt door
recent beschikbaar gekomen cijfers echter niet bevestigd.
Het aantal bij de Inspectie SZW ter kennis gebrachte
meldingsplichtige ongevalszaken is in 2012 gestegen tot 16.

Inspectieonderwerpen

De focus in dit project was de inrichting en organisatie van
toezicht op de werkplek door de direct leidinggevende
(intern toezicht door het bedrijf zelf ).
Hiervoor is gekozen om de volgende redenen:
• Door de veelsoortigheid van werkzaamheden in deze
sector spelen er ook veelsoortige risico’s. Dit maakt het
kiezen voor een beperkt aantal specifieke risico’s niet
zinvol. Door de focus op toezicht komen juist alle
werkzaamheden en daarmee gepaard gaande risico’s in
beeld.
1

Waarvan 2 met dodelijke afloop

Gedrag

Werkplek

Naast bovengenoemde onderwerpen is gelet op andere
onderwerpen (fysieke belasting, gevaarlijke stoffen e.d.) als
deze zich voordeden op de werkplek. Hierbij is geen link
gelegd met toezicht.

De bedrijven

Gedurende de periode oktober 2012-januari 2013, zijn bij 41
SW-bedrijven op verschillende locaties in totaal 101
inspecties uitgevoerd. Bedrijven die in 2011 overtredingen
hadden, zijn opnieuw in de selectie opgenomen, aangevuld
met bedrijven waarover de afgelopen drie jaar klachten bij
de Inspectie zijn binnengekomen en/of waar zich
ongevallen hebben voorgedaan. Per bedrijf zijn gemiddeld
twee á drie inspecties uitgevoerd op buitenlocaties en/of op
de werkplaats in het bedrijf zelf. Vooral de locaties die
relatief vaker niet in orde bleken bij vorige inspecties en
waar de kans op een ongeval relatief groot is,

zijn geïnspecteerd. Het betreft met name de afdelingen
groen, montage, metaal, magazijnen, drukkerijen en
kwekerijen.

Inspectieresultaten
Tabel 1 In orde/Niet in orde
Niet in orde

In orde

Totaal

Bedrijven 2011

35

10

45

Bedrijven 2012

29

12

41

Niet in orde

In orde

Totaal

Locaties 2011

81

143

224

Locaties 2012

64

37

101

Bij de inspecties bleken 37 locaties in orde en is op 64
locaties, bijna tweederde, handhavend opgetreden. Dit
percentage is slechter dan in 2011, maar dat komt doordat de
locaties risicogestuurd geselecteerd zijn, op basis van eerdere
overtredingen, meldingen of klachten. De locaties waar
handhavend is opgetreden behoren in totaal bij 29 bedrijven.
14 van deze bedrijven hadden ook in 2011 overtredingen,
waarvan het merendeel ten aanzien van toezicht.2

Overtredingen en handhaving
Tabel 2 Overzicht overtreding(en)
Onderwerp overtreding

Aantal handhavende interventies

Ontbreken toezicht

55

Onveilige machines

30

Onveilige werkplaats/algemene (on)
veiligheid

8

Overige overtredingen (gevaarlijke stoffen,
fysieke belasting, ontbreken RIE/arbobeleid)

15

Totaal

108

In totaal is 108 keer gehandhaafd. Het merendeel betrof
eisen op het gebied van toezicht en machineveiligheid.
Er zijn in dit project zeven boetes aangezegd. Deze betroffen
allen hetzelfde bedrijf; een bedrijf waar de Inspectie SZW ook
in een vorige inspectieronde de nodige tekortkomingen op
grotendeels dezelfde punten had geconstateerd.

2

De inspectieresultaten van het project in 2011 wezen uit dat ruim
tweederde van het aantal bedrijven en éénderde van het aantal
geïnspecteerde locaties één of meer overtredingen had. De huidige
resultaten laten een groter aandeel geïnspecteerde locaties met
overtredingen zien.

Las- en slijpwerkzaamheden werden in dit bedrijf
onbeschermd uitgevoerd, waarbij tevens de afzuiging
ontbrak. Gevaarlijke stoffen stonden opgeslagen op de
werkafdeling zelf waarvan tevens de etikettering ontbrak.
Van de arbeidsmiddelen waarmee gewerkt werd, waren
veiligheidsvoorzieningen verwijderd of functioneerden
deze onvoldoende. Zo werkte men op de afdeling hout met
een afkortzaag, waarvan de houtstofafzuiging defect was en
gebruikten zes van de tien werknemers geen
gehoorbescherming, terwijl er nota bene een week eerder
stickers op de afdeling waren aangebracht dat
gehoorbescherming verplicht is. Ook op het punt van
toezicht is bij dit bedrijf een boeterapport opgemaakt.
Tabel 3 Overzicht ingezette instrumenten
Stimulering

12

Eis Arbo

10

Kennisgeving Eis Arbo

53

Waarschuwing Arbo

15

Boeterapport

7

Stillegging preventief

11

Totaal ingezette instrumenten

108

Elf keer zijn verschillende bedrijven bevolen de
werkzaamheden niet te starten, hoofdzakelijk vanwege
het niet afgeschermd zijn van bewegende delen van
machines of arbeidsmiddelen alsook vanwege onveilig
ingerichte werkplekken. Van verschillende
transportbanden waren niet alle assen afgeschermd
terwijl personen in de directe nabijheid aan het werk
waren. Hierdoor liep men het risico gegrepen te worden
door de draaiende as. Bij drie lijmmachines op de
kalenderafdeling van een bedrijf bleken de aandrijf- en
transportrollen niet afgeschermd. Ook bij verschillende
industriële nietmachines was duidelijk risico aanwezig
om met de vingers onder de nieter te komen en daarbij
letsel op te lopen. Bij gestapelde producten/dozen bleek
gevaar aanwezig van verschuiven of omvallen.
Het probleem van goed toezicht
Op het onderwerp toezicht is het meest gehandhaafd. De
helft van alle overtredingen (55 van de 108) had hierop
betrekking. Aan de bedrijven zijn eisen gesteld waaraan
zij moeten voldoen om op dit punt de situatie te
verbeteren. Het probleem met toezicht is volgens de
inspecteurs, dat bij veel van de geïnspecteerde
SW-bedrijven de organisatie en de uitvoering van het
toezicht ondergeschikt is aan het productieproces. Er gaat
te weinig aandacht naar uit. Terwijl juist met toezicht veel
winst te behalen valt als het over naleefgedrag op de
werkvloer gaat.

De overtredingen laten vooral zien dat het toezicht
onvoldoende deskundig was. Dit blijkt onder andere uit de
taakopvatting en vaardigheden van de medewerkers met
een toezichtstaak:
• het ontbrak hen bijvoorbeeld aan competenties om
mensen aan te spreken bij onveilig of ongewenst gedrag;
• het was hen niet duidelijk waarop men moet letten;
• men was niet op de hoogte van de belangrijkste van
toepassing zijnde wettelijke bepalingen;
• taken bleken zodanig star afgebakend dat het belemmerde in het nemen van verantwoordelijkheden en het
goed uitoefenen van de toezichtstaak.
Illustratief is het toezicht op een inpakafdeling: de
medewerker, toezichthouder op de inpakafdeling, nam de
afbakening van zijn taakgebied erg letterlijk. In het bijzijn
van de inspecteur reed op dat moment, duidelijk te hard,
een medewerker op een palletheffer dwars door de
afdeling. Omdat de pallethefchauffeur niet behoorde tot
de inpakafdeling, was het naar zijn mening ook niet zijn
verantwoordelijkheid om de betreffende persoon op dit
onveilige gedrag aan te spreken. Dat hoorde de
toezichthouder van het magazijn immers te doen.
Bij het SW-bedrijf bleek op papier het toezicht perfect
geregeld. Gedurende de inspectie kwam aan het licht dat
de eigen interne controles niet aan de vereiste criteria
voldeden. Zo had de verantwoordelijke medewerkster
duidelijk onvoldoende competenties op het gebied van
veilig en gezond werken. Naar aanleiding van de eis van
de inspectie, heeft de directie een externe deskundige
ingeschakeld om te komen tot een goed werkend intern
controlesysteem.
Het ontbreken van ‘toezicht op het toezicht’ is een ander
aspect waar de inspecteurs op zijn gestuit bij de bedrijven
waar het toezicht duidelijk onder de maat was. Hier kon
het management niet aantonen op welke wijze zij zelf
toezicht in hun bedrijf invulden en organiseerden, en hoe
zij er op toezagen dat er daadwerkelijk toezicht op de
werkplek plaatsvond.
Machineveiligheid
Tijdens inspecties is gevraagd naar de oorzaak van een
aangetroffen gevaarlijke situatie in het bedrijf o.a. bij
machineveiligheid. Als verklaring verwijst men dan naar
de risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E). Die is per slot
van rekening door een gecertificeerde arbodienst
uitgevoerd. Men veronderstelt dat men daarmee aan de
wettelijke eisen voldoet. Toch blijken er regelmatig
omissies in de RI&E, bijvoorbeeld dat afscherming van
bewegende delen vereist is. Het risico is helemaal niet
benoemd of vrij algemeen namelijk dat machines ‘aan de
norm’ moeten voldoen. Ook gaan bedrijven er voetstoots
van uit dat een CE-gemarkeerde machine per definitie aan
alle veiligheidseisen voldoet. Dit is echter lang niet altijd

het geval. Zo troffen inspecteurs regelmatig nieuwe
kolomboren met CE-markering, waarvan met name het
scherm niet voldeed aan de NEN-EN12717. De betreffende
SW-bedrijven gaven aan dat de externe deskundigen bij de
jaarlijkse keuring hierover geen opmerking hadden gemaakt
waardoor het SW-bedrijf dacht dat het in orde was.
De Inspectie heeft naar aanleiding hiervan enkele
Warenwettrajecten opgestart richting leverancier/importeur.
Gebrek aan kennis heeft direct zijn weerslag op de
kwaliteit van het interne toezicht: als deze ontbreekt, kan
ook dit toezicht niet goed worden ingevuld. De
afhankelijkheid van externe deskundigen is hierbij een
complicerende factor.
Goede praktijken
Inspecteurs geven na de inspectie op grond van hun
bevindingen en de handhavingsgeschiedenis van het
bedrijf, een oordeel over de arbeidsomstandigheden, het
arbobewustzijn en de motivatie tot naleving van het
bedrijf. Dit bepaalt mede of het bedrijf in de nabije
toekomst al dan niet in aanmerking moet komen voor
hernieuwde inspecties.
SW-bedrijven die over het algemeen goed scoren op
arbeidsomstandigheden hebben vaak ook een goed intern
toezicht. Het zijn bedrijven met een betrokken directie die:
• zich regelmatig op de werkvloer laat zien;
• zelf het goede voorbeeld geeft;
• zelf ook mensen aanspreekt op onveilig gedrag;
• en onveilig gedrag ook sanctioneert indien nodig.
Op een groenlocatie van een SW-bedrijf gebruikten zowel
teamleiders, unitmanagers als directieleden een speciale
controlelijst, Daarnaast waren er ook de medewerkers
met toezichtstaken. De controlelijst bevatte 14
onderwerpen met heldere vragen over algemene
voorzieningen op de werkplek, voorlichting /instructie /
controle, machineveiligheid, persoonlijke zaken,
handgereedschap, werken langs de weg, gevaarlijke
stoffen etcetera. De lijst gebruikte men bij regelmatige
rondgangen, zowel door de eigen als ook andermans
afdelingen, en resulteerde in de constatering van
praktische knelpunten die zoveel mogelijk ter plekke
werden opgelost. Toen de inspecteur bij een niet
aangekondigde inspectie een overtreding constateerde
bleek uit de controlelijst dat deze tekortkoming zojuist
ook bij een interne rondgang was geconstateerd. Er was
reeds opdracht gegeven om dit op te lossen.

Effecten van inspecties en reactie branche

Vrijwel alle bedrijven hebben als gevolg van de interventies
van de inspecteur de bereidheid getoond de situatie in hun
bedrijf op de aangewezen punten te verbeteren, dan wel ter
plekke maatregelen getroffen. Bedrijven die tenminste
middelzware of zware overtredingen hebben gehad, komen
zonder meer in aanmerking voor herinspectie.
De sector herkent zich in het beeld dat een selecte groep
bedrijven achterblijft als het op goede arbeidsomstandigheden aankomt en ziet in de factsheet goede
aanknopingspunten om specifiek deze achterblijvers,
maar ook de branche als geheel, blijvend te ondersteunen
om de arbeidsomstandigheden verder te verbeteren.
Het feit dat dit nodig is en blijft wordt nog eens extra
duidelijk door de recente ongevalscijfers. De sector
benadrukt leiding en toezicht als cruciale schakel in de
keten van goede arbeidsomstandigheden en vertaalt dit in
haar arbocatalogi.
Bij de implementatie van de recent positief getoetste
arbocatalogus machineveiligheid zal de sector gericht
aandacht besteden aan de aanbevelingen uit dit
inspectierapport, onder andere betreffende afscherming
van bewegende delen.

Conclusie

In de jaren voorafgaand aan dit project is een stijgende lijn in
de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden in de SW-sector
waargenomen, o.a. op het punt van machineveiligheid.
Ofschoon een vergelijking met het vorige project niet zonder
meer opgaat, wijzen de inspectieresultaten uit dat deze
stijgende lijn zeker niet voor de volle breedte in de sector
geldt. 13 SW-bedrijven presteren, wat betreft
arbeidsomstandigheden, structureel onder de maat. De
overtredingen betroffen vooral de inrichting en organisatie
van het toezicht op de werkvloer evenals machineveiligheid.
Ondeskundigheid en gebrek aan kennis bij de bedrijven zijn
de belangrijkste veroorzakers hiervan. Bij machineveiligheid
bleek met name ook de kwaliteit van de RI&E te wensen over
te laten. Afhankelijkheid van externe deskundigen maakt het
extra gecompliceerd, en tegelijkertijd extra nodig om de
eigen kennis en kunde goed op orde te hebben.
Voorts is uit de ongevalscijfers van 2012 gebleken dat de
dalende lijn van ongevallen zich niet heeft doorgezet,
hetgeen noopt tot extra alertheid op goede en veilige
arbeidsomstandigheden.

Aanbevelingen

Noodzakelijke bezuinigingen en politieke keuzes hebben
tot grote veranderingen in de sector geleid. De Inspectie
SZW heeft er in zijn vorige rapportage reeds op gewezen dat
dit niet mag leiden tot verminderde aandacht voor
arbeidsomstandigheden bij de SW-besturen. Zeker niet in
een sector waar een grote groep kwetsbare werknemers

werkzaam is. Ook zal de Inspectie SZW, mede om die reden,
niet accepteren dat een deel van de sector op het gebied
van arbeidsomstandigheden onder de maat blijft presteren.
Verbeterd naleefgedrag is uitdrukkelijk gewenst en wel op
de volgende punten:
• De inrichting en organisatie van de interne toezichtstaak
op de werkvloer verdient meer aandacht en dient deel uit
te maken van de kwaliteit van de bedrijfsvoering, inclusief
de borging door een plan-do-check-act-cyclus;
• Leg als branche en als bedrijf normen en competenties
vast voor het goed en deskundig kunnen uitvoeren van
toezichtstaken inclusief het toetsen van dit toezicht door
systematische borging in het bedrijf;
• Veilig werken met machines en arbeidsmiddelen betekent
in beginsel dat bewegende delen altijd afgeschermd
moeten zijn. Dit is een universeel aandachtspunt voor alle
SW-bedrijven, en dient zowel binnen de toezichtstaak als
ook in de RI&E te worden benoemd en uitgewerkt;
• De vertaling van wettelijke bepalingen over machineveiligheid naar concrete maatregelen dient breed onder de
aandacht te komen bij de SW-bedrijven, onder meer bij de
implementatie van de arbocatalogus machineveiligheid.

Tot slot

De inzet van de politiek is erop gericht zoveel mogelijk
mensen met een arbeidshandicap bij reguliere bedrijven
te laten werken. Naast de SW-bedrijven zullen dan ook
reguliere bedrijven steeds vaker verantwoordelijk zijn
voor goede arbeidsomstandigheden voor deze kwetsbare
groep werknemers. De Inspectie SZW wijst daarom op het
belang van extra aandacht voor de borging van goede
arbeidsomstandigheden van vanuit de SW-gedetacheerde
werknemers.

Deze factsheet is uitgave van:
Inspectie SZW
De Inspectie SZW is onderdeel van het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Projectnummer A1050
Projectleider
Anja van Vlerken
Projectsecretaris
Shaira Saddal
Vijfkeerblauw | SSS-618801
© Rijksoverheid | november 2013