Monitor beleidsmaatregelen 2013
De relatie tussen beleidsmaatregelen, studiekeuze en studiegedrag
Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

November 2013
ResearchNed Nijmegen
Anja van den Broek
Froukje Wartenbergh
Matthijs Brink
Bas Kurver
Steffie Hampsink
Carlijn Braam

© 2013 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding.

Inhoud

Samenvatting

5

1

Inleiding

9

1.1

1.2
1.3
1.4
1.5

Beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs
1.1.1 Studeren is investeren
1.1.2 Invoering harde knip uit Wet ruim baan voor talent
1.1.3 Afbakening van de bekostiging op één bachelor en één master
1.1.4 Hoofdlijnenakkoorden en prestatieafspraken
1.1.5 Wet verhoging collegegeld langstudeerders
Vraagstelling
Overzicht van maatregelen en mogelijke effecten
Bronnen en doelgroepen
Leeswijzer

9
9
10
11
12
12
13
13
16
17

2

Instroom in het hoger onderwijs

19

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Vraagstelling en definities
Van voortgezet naar hoger onderwijs
Van vwo naar hbo
Kiezen voor bèta
Instroom in de bachelor
Instroom naar achtergrond- en opleidingskenmerken
Samenvatting

19
21
21
22
23
24
27

3

De start in het hoger onderwijs

29

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Vraagstelling en definities
Bewuste studiekeuze
Studiekeuzemotieven
Studiekeuzeinformatie
Match tussen student en studie
Samenvatting

29
31
32
36
37
39

4

Een tweede studie

41

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Vraagstelling en definities
Een tweede studie
Een tweede bachelor
Een tweede master
Collegegeld tweede studies
Samenvatting

41
43
45
48
50
53

5

Stoppen met de opleiding na één jaar

55

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Vraagstelling en definities
Omvang van de uitval/switch
Uitval en studiekeuzeoriëntatie
Redenen van studieuitval
Samenvatting

55
57
62
64
67

6

Leengedrag en leenmotieven

69

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6

Vraagstelling en definities
Studiefinancieringskenmerken
Leengedrag
Leenbedragen
Lenen en werken, leenmotieven en bestedingsdoelen
Samenvatting

69
71
73
77
79
83

3 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

7

Studiegedrag

85

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7

Vraagstelling en definities
Studievoortgang
Motivatie en inzet
Tijdbesteding
Buitenlandervaring
Activiteiten naast de studie
Samenvatting

85
87
88
90
94
95
101

8

Instroom en studiekeuze in de master

103

8.1
8.2
8.3
8.4
8.5

Vraagstelling en definities
De doorstroom van bachelor-gediplomeerden
Instroom in de master
De keuze voor een master
Samenvatting

103
105
107
110
113

Bijlage: Overzicht van figuren en tabellen

4 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

115

Samenvatting

Voor u ligt de tweede rapportage van de zogeheten Monitor Beleidsmaatregelen. Deze monitor volgt de
studiekeuze en het studiegedrag in relatie tot de invoering van een aantal beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs
na 2010. De monitor is in juni 2011 door de toenmalige staatssecretaris aangekondigd en geeft een beeld van de
ontwikkeling van het studiekeuze- en studiegedrag in relatie tot een scala aan maatregelen. De maatregelen die in dit
onderzoek zijn betrokken zijn de collegegeldsystematiek van de Wet versterking besturing, de subsidieregeling tweede
graden hbo en wo, de afbakening van de bekostiging op één bachelor en één master, de maatregel langstudeerders en
de invoering van een sociaal leenstelsel in de masterfase. Deels zijn de maatregelen reeds van kracht, deels zijn deze
uitgesteld en in voorbereiding en deels ook zijn ze inmiddels ingetrokken. Hierdoor, vanwege ongelijktijdigheid van
invoering en kabinets- en beleidswisselingen en vanwege de veelheid aan maatregelen, is het niet mogelijk causale
relaties aan te geven met keuzegedrag en studiegedrag. Deze monitor geeft daarom een beeld van de ontwikkelingen
in het hoger onderwijs in de periode dat de maatregelen zijn aangekondigd, voorbereid en (al dan niet) ingevoerd.
De overheid draagt de verantwoordelijkheid om de toegankelijkheid en de kwaliteit van het hoger
onderwijs te waarborgen. In het vorige regeerakkoord (2010) is de ambitie voor een plek in de top vijf van
kenniseconomieën geformuleerd, wat een stimulering van de huidige kenniseconomie vereist. De commissie
Toekomstbestendigheid Hoger Onderwijs Stelsel (commissie-Veerman) kwam in april 2010 tot de conclusie dat het
huidige hogeronderwijsstelsel niet toereikend is om dit streven te vervullen. Genoemd wordt dat de studieuitval te
hoog is, talent te weinig wordt uitgedaagd en er te weinig flexibiliteit in het systeem is om de gevarieerde vraag van
studenten en de arbeidsmarkt goed te bedienen. In kabinet-Balkenende IV is men al begonnen met een aanzet tot
onderwijshervorming gericht op het verhogen van de kwaliteit van het hoger onderwijs en het versterken van de
bijdragen van het hoger onderwijs aan de Nederlandse economie. Dit resulteerde in een aantal maatregelen die
studenten in grotere mate verantwoordelijk maken voor hun eigen studie en waarvan de opbrengsten in de kwaliteit
van het onderwijs geïnvesteerd kunnen worden. Verwacht wordt deze grotere verantwoordelijkheid ook een bewuste
studiekeuze en de studievoortgang van studenten bevordert.
Deze samenvatting bevat een resumé van de belangrijkste resultaten langs de zes hoofdcomponenten van dit
onderzoek: (1) de doorstroom en de instroom, (2) het studiekeuzeproces, (3) het uitval- en switchgedrag, (4) de
studiehouding en studieomstandigheden, (5) de keuze voor een tweede studie en (6) het leengedrag. Deze gegevens
zijn geanalyseerd langs twee invalshoeken: de trends sinds de aankondiging en/of invoering van de maatregelen en de
verschillen tussen groepen studenten. In het kader van de toegankelijkheid van het onderwijs gaat het hier vo oral om
de onderwijsdeelname van studenten uit lagere sociale milieus, studenten van niet-Nederlandse herkomst en
studenten met een functiebeperking. In het kader van beleidsspeerpunten is aandacht besteed aan de doorstroom van
vwo naar hbo en aan de positie van studenten aan bètastudies. De bronnen die zijn gebruikt voor de analyses zijn het
1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO), studiefinancieringsbestanden (DUO), de Studentenmonitor Hoger Onderwijs 20112013 en de Startmonitor Hoger Onderwijs 2009-2012.
Er is geen indicatie dat de beleidsmaatregelen een negatieve invloed hebben op de onderwijsdeelname. De
doorstroom van het voortgezet naar het hoger onderwijs laat een stabiel beeld zien; het aantal deelnemers in het
hoger onderwijs stijgt. De researchmasters, waarvan de studentaantallen sterk zijn gegroeid, trekken de studenten
aan met betere eindexamenresultaten; studenten die vanuit het vwo doorstromen naar het hbo kenmerken zich door
iets lagere eindexamencijfers. Het aandeel dat de keuze om te gaan studeren met één jaar uitstelt, stijgt in alle
groepen. De directe doorstroom van vwo naar hbo neemt iets af; deze groep neemt steeds vaker een tussenjaar. Er is
geen indicatie dat het aandeel in ‘moeilijke’ bètastudies afneemt. Integendeel, na 2010 is de populariteit van
bètastudies toegenomen. Ook de bètadeelname van vrouwen, die weliswaar nog sterk achterblijft bij die van mannen,
stijgt.
Studenten kiezen steeds bewuster voor hun opleiding. Acht van de tien studenten vinden aan het begin van het
eerste jaar dat de studie goed bij hen past. Inhoudelijke interesse, de aansluiting van de studie bij de capaciteiten en
beroepsvoorbereiding zijn de belangrijkste motieven om voor een studie te kiezen. De impact van inhoudelijke
motieven neemt toe. Studenten die zich sterk inhoudelijk hebben georiënteerd, geven ook aan goed te hebben
nagedacht over de studie en ervaren dientengevolge een sterke band met de opleiding. De mate waarin de inrichting
van het onderwijs een rol speelt bij de studiekeuze neemt (met name in het hbo) af.
In 2012 neemt ook het belang van de status van het beroep als motief bij de studiekeuze, af. Welke van deze
aspecten vertonen een relatie met studiesucces? Studenten die bij hun studiekeuze een sterke verbondenheid met de
studie ervaren en een hoge succesverwachting hebben, vallen minder uit. In het wo zijn studenten met een grote
oriëntatie op de status van het beroep meer gevoelig voor studieuitval/switch. In intakeprocedures en
studiekeuzegesprekken kunnen deze indicatoren een rol spelen als kenmerken ‘die ertoe doen’.

5 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Welke bronnen gebruikten studenten bij hun studiekeuze? Informatie op websites van instellingen en algemene
voorlichtingsdagen zijn het meest populair. Wo-studenten oriënteerden zich intensiever dan hbo-studenten. Uit de
gegevens blijkt dat het belangrijk is dat studenten voorlichtingsdagen en met name intensieve voorlichtingsdagen
bezoeken. Dan wordt de kans op uitval kleiner. Het passief oriënteren is niet voldoende, het aanwenden van informatie
tot een (in de praktijk ervaren) overtuigde keuze is een ‘vereiste’. Ook een intensief aanbod en gebruik van LOBactiviteiten in het voorgezet onderwijs zorgen ervoor dat studenten later minder snel uitvallen.
In 2012 volgt vier procent (ruim 25.000 studenten) een tweede bachelor of master. De meeste studenten
beginnen hun tweede studie na het afronden van de eerste studie. Een zeer klein aantal (1.700 studenten in 2012) is
met de tweede studie begonnen voordat het diploma van de eerste studie is behaald. Het percentage tweede studies
daalt. Er is één uitzondering: de stroom studenten die een tweede studie doen in sector zorg of onderwijs en hun
eerste diploma behaalden in een andere sector, stijgt licht. Dit is in lijn met het ingezette beleid. In het hbo kost een
tweede bachelor of een tweede master tussen de € 6.500 en € 7.000. In het wo zijn de kosten voor een tweede
bachelor gemiddeld € 8.000 en voor een tweede master gemiddeld ongeveer € 12.000 (met uitschieters naar meer
dan € 30.000). Zo’n 1.200 studenten betalen het maximumbedrag in de sector waarin zij hun tweede bachelor of
master doen (variërend van ongeveer € 8.000 tot € 32.000).
Er zijn geen grote verschuivingen van de uitval- en switchcijfers in het eerste jaar. In totaal 35 procent van
de eerstejaarsstudenten gaat in het tweede jaar niet verder aan de opleiding en/of instelling waaraan men begonnen
is. Ongeveer vier van de tien studenten die met hun opleiding zijn gestopt, gaan niet verder in het hoger onderwijs.
De rest kiest na het eerste jaar voor een andere opleiding in het hoger onderwijs. In het hbo hebben meer studenten
spijt van hun initiële studiekeuze dan in het wo. Dit percentage is redelijk stabiel (in het hbo licht stijgend). Aan
studenten is gevraagd wat de reden was voor het niet continueren van de studie. Zij konden meerdere redenen
aankruisen. Zes van de tien spijtoptanten geven aan zelf een verkeerde studiekeuze te hebben gemaakt. Voor de helft
zijn verwachtingen niet uitgekomen; 40 procent zegt onvoldoende gemotiveerd te zijn. Het belang van deze laatste
reden neemt af. Steeds meer studenten stoppen vanwege een negatief studieadvies (BSA) (in 2012 bijna een kwart
van de studiestakers).
Het percentage studenten met een studielening is stabiel. Het gaat hier om studenten met een lening en/of
collegegeldkrediet. Van alle studenten heeft 38 procent in het betreffende studiejaar een vorm van lening gehad bij
DUO (in het hbo 35% en in het wo 43%). In de leenfase is het leengedrag van hbo- en wo-studenten gelijk; vooral in
de nominale fase lenen minder hbo-studenten dan wo-studenten. Deze lening kan variëren van eenmalig gebruik van
de leenvoorziening tot intensief gebruik. Van de studiefinancieringsgerechtigden bevindt ongeveer 20 procent zich in
de leenfase. Studenten lenen steeds bewuster het leenbedrag dat zij nodig denken te hebben: het aantal studenten
dat structureel een maximale lening afsluit, daalt. Steeds meer studenten lenen structureel (10 maanden of meer). Als
studenten lenen, leent men gemiddeld ongeveer € 375 per maand; het gemiddeld bedrag dat studenten per jaar
lenen, stijgt en is in 2012 € 4.860. Studenten in de leenfase bouwen per jaar € 2.000 meer studieschuld op dan
studenten in de nominale fase. Voor acht van de tien studenten zijn de belangrijkste redenen om af te zien van een
lening het hebben van weerstanden tegen het maken van schulden of het ontbreken van de noodzaak om te lenen.
Voor zes van de tien studenten geldt dat zij voldoende geld krijgen van hun ouders. In de helft van de gevallen wordt
een lening afgeraden door de ouders. Studenten lenen omdat zij hoge lasten hebben (60%), maar ook omdat zij de
voorwaarden gunstig vinden (50%). Men gebruikt de lening primair voor het bekostigen van de studie (65%) en voor
levensonderhoud (40%) en veel minder voor consumptieve doeleinden (20%).
Studenten lopen steeds meer op schema. In het wo lopen studenten hun achterstand op het hbo langzaam in. Het
aandeel eerstejaarsstudenten met een studieachterstand is sinds 2012 sterk gedaald; zij worden steeds vaker actief
aangesproken op studieachterstand. Het aandeel studenten dat zich bovengemiddeld inzet, steeg in 2012; in 2013 is
het beeld stabiel. De motivatie van studenten blijft stabiel. Tussen 2011 en 2012 is de tijd die voltijds
bachelorstudenten besteden aan hun studie, gestegen. In 2013 blijft de tijdbesteding in het wo stabiel, in het hbo is er
een lichte daling van het aantal uren dat studenten aan de studie besteden.
Aan studenten is gevraagd hoeveel contacturen zij per week volgen. Ten aanzien van het aantal contacturen van
eerstejaars is het beeld soortgelijk: een stijging tussen 2011 en 2012 en een stabilisatie in 2013. Het gemiddeld aantal
contacturen van alle eerstejaars ligt ruim boven de norm van twaalf. Toch volgt in 2013 van de eerstejaars in het hbo
vijftien procent en in het wo 29 procent minder dan twaalf contacturen. Steeds minder eerstejaarsstudenten in het hbo
vinden dat zij te weinig contacturen hebben, in het wo is dit gelijk gebleven. Wanneer vinden studenten het aantal
contacturen voldoende? In het hbo ligt deze grens bij ongeveer twintig uur; in het wo bij zestien contacturen.
Studenten vinden opleidingsonderdelen ‘te doen’ in de tijd die ervoor staat. Steeds meer studenten zeggen dat zij
onderdelen succesvol afronden in minder dan de geprogrammeerde tijd.

6 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Er is geen indicatie dat studenten afzien van extracurriculaire activiteiten, wel kiezen studenten vaker
voor een kleine bijbaan. Steeds meer studenten gaan naar het buitenland in het kader van de studie, het aandeel
studenten dat bestuurswerk verricht, blijft over de gehele linie redelijk stabiel. In totaal 77 procent in het hbo en 67
procent in het wo heeft naast de studie een bijbaan. In het hbo is dit percentage gestegen. Hbo-studenten besteden
ook meer tijd aan hun bijbaan. Sinds 2011 is de tijd die studenten besteden aan een bijbaan gedaald. Men werkt om
te voorzien in de kosten van levensonderhoud en om extra uitgaven te kunnen doen.
Het aandeel bachelors dat kiest voor een master blijft stabiel. In het wo stroomde sinds 2006 ongeveer 84
procent van de bachelorgediplomeerden door naar een Nederlandse wo-master; van alle gediplomeerde bachelors in
het hbo kiest tien procent een wo-master. Masteropleidingen in het wo worden steeds populairder. Masters worden
vooral bevolkt door studenten met een vwo-achtergrond, maar ook de toestroom uit het buitenland neemt toe. In
2012 bestaat de masterinstroom in het wo voor bijna een vijfde uit buitenlandse studenten. Het aantal studenten in
een researchmaster is sinds 2006 fors gestegen. Het gaat hier om studenten die zich onder andere onderscheiden door
een hoger eindexamencijfer in het voortgezet onderwijs. Ruim 80 procent kiest de master op inhoudelijke gronden. De
helft is van mening dat de arbeidsmarktkansen met een masterdiploma verbeteren. Studenten zijn steeds tevredener
over de studiekeuzeinformatie die zij tot hun beschikking hadden tijdens het keuzeproces voor een master (in 2013 is
drie kwart tevreden tot zeer tevreden). Het aandeel masterstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring stijgt,
het aandeel masterstudenten met bestuurstaken blijft stabiel.
In het onderzoek is gekeken naar de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en met name die van bepaalde
groepen studenten. Er is gekeken naar verschillen in studie-en keuzegedrag van allochtone studenten, studenten uit
lagere sociale milieus, buitenlandse studenten, studenten met een functiebeperking, mannen en vrouwen en
bètastudenten. In het onderstaande zijn de belangrijkste verschillen van deze doelgroepen op een rij gezet.
Allochtone studenten onderscheiden zich van autochtone studenten vanwege het feit dat een iets groter deel niet
doorstroomt van het voortgezet naar het hoger onderwijs (niet gecorrigeerd voor andere studentkenmerken). In een
analyse waarbij is gecorrigeerd voor andere studentkenmerken, zoals sociaal milieu, zijn er nog andere verschillen
geconstateerd tussen allochtone en autochtone studenten. Allochtone studenten geven bijvoorbeeld aan dat zij minder
hebben nagedacht over de studiekeuze dan autochtone studenten; hun studiekeuzemotieven zijn minder vaak
inhoudelijk van aard. Zij hebben gemiddeld genomen iets meer tijd nodig om een opleidingsonderdeel te behalen dan
autochtone studenten en kiezen minder vaak voor een tweede studie. Allochtone studenten in het hbo vallen vaker uit
c.q. switchen vaker dan autochtone studenten in het hbo. Iets meer autochtone dan allochtone studenten stromen
door van een bachelor naar een master.
Studenten die zelf aangeven dat hun ouders een lagere sociaal-economische achtergrond hebben laten op een
klein aantal aspecten een iets ander gedrag zien dan studenten met een hogere sociaal-economische achtergrond. Zij
vinden de status van het beroep belangrijker bij hun studiekeuze. Zij zijn minder gemotiveerd en besteden iets meer
tijd aan betaalde arbeid. Zij zien minder vaak af van een lening omdat zij voldoende ouderbijdrage ontvangen en hun
ouders raden het aangaan van een studielening ook minder vaak af. Onder studenten met een aanvullende beurs is
het percentage leners hoger dan onder studenten zonder aanvullende beurs. De geleende bedragen liggen gemiddeld
iets lager dan voor leners zonder aanvullende beurs. Het percentage studenten met een aanvullende beurs neemt
sinds 2006 geleidelijk af, de achtergrond daarvan viel buiten het bestek van dit onderzoek. Studenten van lagere
sociaal-economische herkomst hebben gemiddeld iets meer tijd nodig om een opleidingsonderdeel te behalen dan
studenten uit hogere milieus en schatten de kans dat zij na de bachelor verder gaan studeren lager in.
Het aandeel buitenlandse studenten in het wo is flink gestegen. Ook de toestroom van buitenlandse studenten in
een Nederlandse master is de laatste jaren behoorlijk gestegen. In 2012 bestaat de masterinstroom in het wo voor
bijna een vijfde uit buitenlandse studenten; in het hbo is dertien procent van de masters uit het buitenland afkomstig.
Studenten met een functiebeperking zijn extra kwetsbaar. Ondanks dat zij meer tijd besteden aan hun studie dan
studenten zonder functiebeperking, is hun studievoortgang trager, wellicht omdat zij zich minder kunnen inzetten voor
hun opleiding en hebben zij een iets lagere motivatie. Wel vertoont de studievoortgang van studenten met een
functiebeperking dezelfde stijging als voor overige studenten. Zij hebben gemiddeld iets meer tijd nodig om een
opleidingsonderdeel te behalen dan studenten zonder functiebeperking. Met name in het hbo is deze groep extra
gevoelig voor uitval of switch. Veertien procent van de studenten met een functiebeperking legt de oorzaak van het
feit dat zij zijn uitgevallen of geswitcht bij hun beperking; studenten met een functiebeperking vallen ook vaker uit
vanwege persoonlijke omstandigheden, omdat zij aangeven onvoldoende begeleiding te krijgen of vanwege de manier
waarop het onderwijs gegeven wordt.
Er zijn verschillen tussen mannen en vrouwen. Vrouwen kiezen meer op grond van inhoudelijke motieven dan
mannen. Vrouwen hechten bij hun studiekeuze minder dan mannen aan de status van het beroep en maken hun
studiekeuze bewuster dan mannen. In het wo ervaren mannen een minder goede band met de opleiding dan vrouwen.

7 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Meer vrouwen dan mannen kiezen na het vwo voor een hbo-opleiding. Vrouwen kiezen vaker een tweede studie dan
mannen. Het aandeel vrouwen in bètastudies blijft sterk achter bij het aandeel mannen, maar stijgt wel. Er is meer
uitval/switch onder mannen dan onder vrouwen. Verder onderscheiden vrouwen zich door een betere motivatie en
meer inzet. Zij besteden meer tijd aan hun studie. Vrouwen hebben iets meer tijd nodig om een opleidingsonderdeel
te behalen dan mannen; hun studievoortgang is beter. Mannelijke hbo-studenten besteden meer tijd aan betaalde
arbeid dan vrouwelijke hbo-studenten. Meer mannen dan vrouwen maken gebruik van een studielening.
Na 2010 is de populariteit van bètastudies toegenomen. De uitval/switch ligt bij bètastudenten lager dan bij overige
studenten. Dat bètastudies zwaarder zijn dan andere studies blijkt uit het feit dat bètastudenten, ondanks het feit dat
zij meer tijd besteden aan de studie en ook meer contacttijd hebben, minder studievoortgang realiseren. Zij hebben
iets meer tijd nodig om een opleidingsonderdeel te behalen dan overige studenten. In het wo besteden bètastudenten
minder tijd aan betaald werk dan niet-bètastudenten. Eén op de tien wo-bètastudenten en drie van de tien hbobètastudenten kiezen in de master niet (opnieuw) voor een bètastudie.

8 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

1

Inleiding

1.1 Beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs
In 2010 zijn in het hoger onderwijs verschillende beleidsmaatregelen aangekondigd en doorgevoerd die als doel
hebben de studieuitval te verminderen, de studieduur te verkorten (rendement te verhogen), de onderwijskwaliteit te
verbeteren en een uitdagender studieklimaat te realiseren. Deze monitor is opgestart om in kaart te brengen in
hoeverre deze doelen bereikt worden en daarnaast om te monitoren welke effecten de maatregelen hebben op
kwaliteit en toegankelijkheid van het hoger onderwijs. In januari is de eerste versie van de monitor gepubliceerd; dit is
de tweede rapportage. De kernmaatregelen waar deze monitor zich op richt zijn:






studeren is investeren
invoering harde knip uit Wet ruim baan voor talent
afbakening van de bekostiging op één bachelor en één master
hoofdlijnenakkoorden en prestatieafspraken
Wet verhoging collegegeld langstudeerders

Deze maatregelen worden in de volgende paragrafen nader toegelicht.

1.1.1

Studeren is investeren

Op 11 maart 2011 bracht het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsnotitie studiefinanciering
‘Studeren is investeren’ uit. In deze beleidsnotitie zijn meerdere voorstellen voor het hoger onderwijs, die het vorige
kabinet in de loop van 2011 heeft gedaan, uiteengezet:





het voor masteropleidingen onderbrengen van de basisbeurs in het sociaal leenstelsel;
het verbeteren van het sociaal leenstelsel door een langere terugbetalingsperiode;
het inkorten van het studentenreisrecht;
het moderniseren van de dienstverlening aan alle studenten inclusief eenvoudiger regelgeving.

De maatregelen zouden volgens het voorstel in september 2012 ingaan en gelden voor alle studenten, ook voor
studenten die al bezig zijn met een studie. Het vorige kabinet verwachtte dat de voorgestelde maatregelen zouden
leiden tot een aantal positieve ontwikkelingen. Studenten zouden naar verwachting hun studie meer prioriteit geven,
waardoor zij eventuele nevenactiviteiten kritischer zouden overwegen. Daarnaast zouden studenten een kritischere
kosten-batenafweging gaan maken die tot een beter overwogen masterkeuze leidt. Ook verwachtte men dat de vraag
van studenten naar begeleiding of alternatieve trajecten zou veranderen, aangezien studenten een groter financieel
belang zouden hebben bij een goede studievoortgang. Het kabinet zag geen reden om te vrezen voor een afname van
studenten aan meerderjarige masteropleidingen omdat de keuze voor een (meerderjarige) master voornamelijk
inhoudelijk gedreven is en ook na invoering van de voorgestelde maatregelen een goede investering zou blijven.
Echter, voordat het wetsvoorstel ‘Studeren is investeren’ zou worden behandeld in een wetgevingsoverleg viel het
kabinet-Rutte I. Consequentie was dat van de verschillende onderdelen van het wetsvoorstel alleen het inkorten van
het studentenreisrecht in wetgeving is omgezet. Het voorstel is op 10 juli 2012 door de Eerste Kamer als hamerstuk
afgedaan (KST33145-A, 2012: 1) en gepubliceerd in het Staatsblad in augustus 2012 (Stb. Jaargang 2012; nr. 368).
Voor de overige onderdelen is de besluitvorming overgelaten aan de volgende regering.
Inmiddels streeft de regering naar de gefaseerde invoering van een sociaal leenstelsel voor zowel de bachelor- als
masteropleidingen in combinatie met verlenging van de terugbetaalperiode en met op termijn een alternatief
vervoersarrangement. In juni 2013 heeft de regering een wetsvoorstel ingediend voor de masterfase 1 dat grotendeels
overeenstemt met het de plannen voor het sociaal leenstelsel, terugbetaalperiode en vereenvoudigingen uit het
eerdergenoemde wetsvoorstel ‘Studeren is investeren’. In 2014 voorziet de regering een wetsvoorstel voor de
uitbreiding van het sociaal leenstelsel naar bacheloropleidingen. Over een alternatief vervoersarrangement kan nog
geen nadere informatie worden gegeven.
Het kabinet stelt in eerste instantie voor om de basisbeurs in de masterfase te vervangen door een sociaal leenstelsel.
De eventuele aanvullende beurs blijft nog wel bestaan in de masterfase, evenals het collegegeldkrediet en het
studentenreisrecht (mits niet al vijf jaar van het studentenreisrecht is verbruikt). Waar studenten eerst vier jaar
basisbeurs ontvingen, moeten zij in de meeste gevallen het bedrag van de basisbeurs in de masterfase lenen.
1

Wijziging van onder meer de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het onderbrengen van de basisbeurs voor studenten in de
masterfase in het sociaal leenstelsel, het verlengen van de terugbetalingsperiode en het efficiënter maken van het stelsel van
studiefinanciering (Wet sociaal leenstelsel masterfase). Wetsvoorstel WP10291; K-2; 28-6-2013.

9 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Hierdoor zal in de meeste gevallen de studieschuld van studenten oplopen. Het kabinet stelt dat het inperken van de
basisbeurs gerechtvaardigd is, omdat het behalen van een mastergraad in de regel de student inkomensprofijt
oplevert. In het wetsvoorstel voor het sociaal leenstelsel voor de masteropleidingen wordt de terugbetaaltermijn van
de studieschuld verlengd met vijf jaar: van vijftien naar twintig jaar. Studenten mogen volgens dit voorstel na hun
studie voortaan twintig jaar doen over het terugbetalen van hun studieschuld. Studieschulden zouden dan voortaan
pas na twintig jaar kwijtgescholden worden. Door de terugbetaaltermijn te verlengen speelde het kabinet in op een
verwachte stijging van de opleidingskosten voor studenten en de daarmee samenhangende hogere studieschuld als
gevolg van maatregelen als de langstudeerdersheffing en het sociaal leenstelsel. De draagkrachtregeling en de
mogelijkheid tot de inzet van jokerjaren (waarin de terugbetaling tijdelijk stopgezet kan worden) blijven gehandhaafd.
Het studentenreisrecht is door de wetgever ingekort tot de nominale studieduur plus één uitloopjaar. Voor het
merendeel van de studenten houdt dit in dat zij voortaan recht hebben op vijf jaar studentenreisrecht (vier jaar
nominale studie, plus één extra jaar) in plaats van zeven jaar (vier jaar nominale studie, plus drie extra jaren). Het
inkorten van het studentenreisrecht is ingegaan per 1 januari 2013 in (Stb. Jaargang 2012; nr. 368; augustus 2012).
Er wordt gewerkt aan voorstellen voor een alternatief vervoersarrangement voor studenten in zowel het hoger als
middelbaar beroepsonderwijs.
In het wetsvoorstel inzake het sociaal leenstelsel masterfase wordt voorgesteld om in lijn met de ambitie de
bureaucratie terug te dringen en enkele procedures van DUO te vereenvoudigen door het terugbrengen van
uitzonderingsregels. Daarbij gaat het om de berekeningswijze van de aanvullende beurs, de partnertoeslag, de
regeling bij weigerachtige of onvindbare ouders, het rekening houden met minderjarige broers en zusjes van de
student (‘telkinderen’) en aanvraagtijdstippen. Doel is het verbeteren en versimpelen van de dienstverlening en het
terugbrengen van de kosten van de huidige procedures.
In de Wet studiefinanciering 2000 is een bijverdiengrens voor studenten opgenomen. De overheid gaat er vanuit dat
studiefinanciering een middel is om studeren mogelijk te maken. Wanneer studenten meer dan een bepaald bedrag
verdienen, heeft men geen financiële steun nodig om te kunnen studeren. Komen studenten boven de bijverdiengrens
met hun bijverdiensten, dan moet daarom het bedrag dat boven de grens ligt terugbetaald worden. Dit bedrag kan
nooit meer zijn dan het totaal aan ontvangen basisbeurs, eventueel aanvullende beurs en studentenreisproduct.
Daarnaast moet rente betaald worden over het bedrag dat teveel is bijverdiend. De wetgever heeft een uitzondering
gemaakt voor op de bijverdiengrens voor studenten die in hun laatste studiejaar zitten en een onderneming gestart
zijn. Het kabinet wil studenten zo stimuleren om zich voor te bereiden op de arbeidsmarkt. De bijverdiengrens voor
ondernemers gaat met terugwerkende kracht in op 1 januari 2011 (Stb. Jaargang 2012; nr. 368; augustus 2012).

1.1.2

Invoering harde knip uit Wet ruim baan voor talent

Op 8 juli 2011 is de Wet ruim baan voor talent aangenomen door de Eerste Kamer. Met deze wet wordt de harde knip,
ook voor doorstroommasters, verplicht gesteld voor alle onderwijsinstellingen per 1 september 2012 (met ingang van
het studiejaar 2012-2013). Deze maatregel is van toepassing op studenten die in 2012-2013 met een universitaire
masteropleiding beginnen2. De harde knip houdt in dat studenten eerst de corresponderende bachelor volledig moeten
hebben afgerond voordat zij kunnen beginnen aan de master. Tot die tijd was het voor studenten mogelijk om met
een (met name doorstroom-)master te beginnen zonder dat zij hun bachelor hadden afgerond. Met de invoering van
de harde knip is de scheiding tussen bachelor en master duidelijker gemarkeerd. Een voordeel hierbij is dat aan alle
studenten dezelfde inhoudelijke toegangseisen worden gesteld, ongeacht waar ze vandaan komen. Dit uitgangspunt
sluit aan bij de Europese aanpak in het kader van het Bolognaproces.
De Inspectie van het Onderwijs noemt in haar rapport over transparantie van toelatingseisen en -procedures voor
masteropleidingen 3 uit 2010 ook een nadeel van de invoering van de harde knip. Studenten kunnen eerder
studievertraging oplopen, wanneer zij nog enkele studiepunten van de bachelor moeten halen en een jaar moeten
wachten om die punten te behalen voordat ze met de master kunnen beginnen. Het bachelorprogramma wordt
hierdoor minder flexibel. Studeren in het buitenland of bestuurswerk wordt problematischer. In de Monitor invoering
harde knip (‘Eerst je bachelor, dan je master’) uit 2012 geeft de Inspectie van het Onderwijs aan dat de invoering van
de harde knip bijdraagt aan de afronding van het implementatieproces van de bachelor-masterstructuur. Studenten
zullen door de harde knip bewuster gaan kiezen voor een master. Dit zou inhouden dat de vanzelfsprekende keuze
voor een doorstroommaster afneemt en de (internationale) mobiliteit toeneemt. Daarnaast noemt de inspectie in haar
rapport als reden voor de wetsaanpassing dat deze leidt tot een ‘gelijk speelveld voor alle universiteiten’ en een
gezondere concurrentie tussen universiteiten. Het in stand houden van de zachte knip zou op een oneigenlijke manier
een vorm van ‘studentbinding’ creëren omdat voor studenten de overstap naar een andere universiteit moeilijk is.
2
3

Zie ook de Inspectie van het Onderwijs (2012). ‘Eerst je bachelor, dan je master’, monitor invoering harde knip tussen bachelor- en
masterfase in het universitaire onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2010). Toelating tot de universitaire masteropleiding. Onderzoek naar de transparantie van de
toelatingseisen en –procedures voor de masteropleidingen. Utrecht.

10 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Een afgeleid gevolg van de invoering van de harde knip is dat de bachelorrendementen in het wo beter berekend
kunnen worden en meer vergelijkbaar zullen zijn tussen instellingen omdat er een duidelijker belang en druk ontstaat
voor studenten om de bachelor af te ronden.

1.1.3

Afbakening van de bekostiging op één bachelor en één master

Met de invoering van de Wet versterking besturing in februari 2010 limiteert de overheid haar financiële
verantwoordelijkheid tot één bachelor- en één mastergraad. De kern van de Wet versterking besturing is de
verantwoordelijkheid van de overheid voor de ontwikkeling van de kenniseconomie en in dat kader het belang dat
wordt gehecht aan een toegankelijk en kwalitatief sterk hoger onderwijs (KST31821 nr. 2/3 Wet versterking besturing
en toelichting). Daarbij hoort een constante aandacht voor het niveau van de opleidingen en het niveau van de
deelname aan het hoger onderwijs. Deze beleidsprioriteiten moeten echter wel beschouwd worden in het licht van de
huidige budgettaire prioriteiten. Door de toenemende deelname aan het hoger onderwijs en de ongunstige
economische ontwikkelingen was de financiering van het hoger onderwijs niet langer houdbaar in de vorm waarin deze
bestond. Met het oog op deze ontwikkelingen ontstond de wens om in deze verantwoordelijkheid beperkingen aan te
brengen. Het kabinet sprak destijds uit dat ‘de overheid het in ieder geval mogelijk [moet] helpen maken dat iemand
voldoende is toegerust voor het werkzame leven gelet op de capaciteiten waarover hij of zij beschikt’ (KST140420,
2010: 2). Mocht iemand naast deze toerusting meer onderwijs wensen, dan ligt de financiële verantwoordelijkheid
daarvoor in sterkere mate bij diegene zelf. In de Wet versterking besturing is daarom een afbakening aangebracht van
de financiële verantwoordelijkheid van de overheid: studenten tellen slechts voor één bachelor en één master mee
voor de bekostiging, met uitzondering van tweede studies onderwijs en gezondheidszorg, als in die sectoren nog geen
diploma behaald is. Dit beleid is geconcretiseerd in de zogeheten collegegeldsystematiek uit de Wet versterking
besturing. Binnen de collegegeldsystematiek zijn twee aspecten van belang. Enerzijds de afbakening van de
bekostiging op één bachelor en één master en anderzijds de subsidieregeling tweede graden hbo en wo.
De afbakening van de bekostiging op één bachelor en één master betekent concreet een wijziging in de collegegeld systematiek. Waar de overheid eerst alle studenten jonger dan 30 jaar gedurende tien jaar tegen een wettelijk
vastgelegd collegegeld liet studeren, wordt met de invoering van de Wet versterking besturing voortaan een
onderscheid gemaakt tussen studenten die een eerste bachelor- en/of masteropleiding volgen, en de studenten die al
een graad van bachelor respectievelijk master hebben behaald bij een bekostigde instelling. De overheid houdt zich
voortaan (grotendeels) financieel verantwoordelijk voor één bachelor- en één mastergraad die een student binnen het
hoger onderwijs behaalt. Daaraan gekoppeld is dat alleen studenten die bezig zijn met het behalen van hun eerste
bachelor- of mastergraad het wettelijk collegegeld zullen betalen. Studenten die een tweede bachelor- of mastergraad
wensen te behalen, tellen niet mee in de berekening van de rijksbijdrage van de instellingen. Deze studenten betalen
het instellingscollegegeld. Aangezien instellingen vrij zijn in het vaststellen van de kosten die zij aan studenten
doorberekenen, kan het instellingscollegegeld per instelling en/of per opleiding variëren.
Een uitzondering op deze maatregel vormen tweede graden binnen de sectoren onderwijs en zorg. Studenten kunnen
een tweede bachelor- of mastergraad binnen deze sectoren tegen het wettelijk vastgelegd collegegeld behalen, mits ze
in deze sectoren niet eerder een diploma hebben behaald. Deze uitzondering wordt gemaakt vanwege de bijzondere
verantwoordelijkheid die de overheid draagt voor deze sectoren en hiermee ook voor de gesignaleerde arbeidsmarkttekorten binnen deze sectoren. De nieuwe collegegeldsystematiek geldt voor alle studenten in het hoger onderwijs. De
regeling biedt voor sommige groepen een voordeel of verbetering. Binnen de oude regelgeving bestonden er groepen
studenten die altijd al het instellingscollegegeld dienden te betalen; 30-plussers, deeltijdstudenten en duale studenten.
Met de verandering in collegegeldsystematiek betalen ook deze studenten voor hun eerste bachelor- of mastergraad
het (gedeeltelijke) wettelijk collegegeld en voor hun tweede bachelor- of mastergraad het (gedeeltelijke)
instellingscollegegeld.
Studenten die een zogeheten schakelprogramma of premaster volgen (dit geldt vooral voor hbo-bachelors die
doorstromen naar een wo-master of voor wo-bachelors die doorstromen naar een niet-verwante master) betalen geen
collegegeld, maar een vergoeding. Deze vergoeding is met ingang van 1-9-2014 gemaximeerd (WHW-artikel 7.57i;
Ondersteuning ter bevordering van goede doorstroming van hoger beroepsonderwijs naar een masteropleiding in het
wetenschappelijk onderwijs). Dat betekent dat voor een schakelprogramma van 30 ECTS maximaal de helft van het
bedrag aan wettelijk collegegeld gevraagd mag worden; voor programma’s van meer dan 30 EC en minder dan 60 EC
mag een vergoeding van maximaal 1,5 keer het bedrag aan wettelijk collegegeld gevraagd worden. Boven de 60 ECTS
bepaalt de instelling zelf de vergoeding voor het resterende deel.
Om de overgangsproblematiek van de nieuwe bekostiging van één bachelor- en één mastergraad gefaseerd (zie
paragraaf 2.1.1) in te voeren, is bij de invoering besloten om gedurende drie jaar tweede bachelor- en mastergraden
hbo en tweede mastergraden wo onder bepaalde voorwaarden te subsidiëren. De subsidieregeling tweede graden hbo
en wo (Staatscourant 2010, nr. 20735) dient tevens als een overgangsregeling voor studenten die gedurende hun
eerste opleiding al aan een tweede opleiding waren begonnen.
11 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De subsidieregeling houdt in dat de instelling diplomabekostiging krijgt, als de student afstudeert aan een tweede
opleiding die tijdens een eerste opleiding gestart is, in de studiejaren 2010-2011, 2011-2012 en 2012-2013. Volgens
een convenant tussen koepels en studentenbonden vragen de instellingen voor deze tweede studies een
instellingscollegegeld gelijk aan het wettelijk tarief onder de voorwaarde dat de opleiding gestart is tijdens een eerste
opleiding en ononderbroken gevolgd is. Voorjaar 2013 heeft er een verkenning plaatsgevonden naar de
subsidieregeling tweede graden, met een positieve uitkomst. Naar aanleiding daarvan is besloten dat wettelijk
geregeld wordt dat studenten het wettelijk collegegeld verschuldigd zijn als de tweede opleiding is gestart tijdens een
eerste opleiding en ononderbroken gevolgd is. Dit geldt voor alle tweede bachelor- en masteropleidingen in hbo en wo.
Dit gaat naar verwachting in per 1 september 2014. Tot die tijd zullen de instellingen het instellingscollegegeld gelijk
aan het wettelijk collegegeld vragen zoals ook nu onder het convenant het geval is. Voor het verzorgen van deze
tweede studies wordt het onderwijsbudget hbo en wo met € 10 miljoen per jaar verhoogd.

1.1.4

Hoofdlijnenakkoorden en prestatieafspraken

Naast bovengenoemde maatregelen gericht op studenten zijn er maatregelen ingevoerd om het hoger onderwijs en
onderzoek te verbeteren. Dit heeft geresulteerd in prestatieafspraken tussen individuele hogescholen en universiteiten
enerzijds en de verantwoordelijke bewindslieden anderzijds. In hoofdlijnenakkoorden met de koepelorganisaties is
vastgelegd dat de afspraken gemaakt zouden worden en welke gezamenlijke doelen ermee bereikt moesten worden.
De afspraken zijn (november 2012) vastgelegd voor een periode van vier jaar en gaan over de onderwijskwaliteit en
het studiesucces van studenten, de profilering en differentiatie van het onderwijs, de zwaartepuntvorming in het
onderzoek en kennisvalorisatie. De instellingen hebben hiertoe zelf een voorstel ingediend, uitgaande van hun eigen
sterktes en zwaktes en strategische plannen. De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek heeft de minister
geadviseerd over de voorstellen op basis van een beoordelingskader.
Er zijn met alle instellingen prestatieafspraken gemaakt. De Reviewcommissie monitort het proces van
prestatieafspraken. De prestatieafspraken zijn gekoppeld aan prestatiebekostiging (7% van de onderwijsbekostiging).
Een deel betreft voorwaardelijke financiering die voor vier jaar is toegekend op basis van voldoende ambitieuze en
realistische plannen. Na afloop van die periode wordt bekeken of elke instelling de eigen ambities op het onderdeel
onderwijskwaliteit en studiesucces heeft behaald of niet. Dat heeft consequenties voor de bekostiging in de periode na
2016. Er is ook een deel van het budget selectief toegekend, waarbij de beste plannen een relatief groter deel van het
budget hebben ontvangen. Bij de beoordeling voor het selectieve budget telde met name zwaar hoe een instelling
inspeelt op stelseldoelstellingen, zoals inspelen op de topsectoren, differentiatie van het onderwijs en
zwaartepuntvorming in het onderzoek. De instellingen waren verplicht om ambities op te stellen op de volgende
indicatoren voor onderwijskwaliteit en studiesucces:






kwaliteit/excellentie: studentenoordeel over de opleiding in het algemeen (uit de Nationale Studenten Enquête of
NVAO-oordelen of deelname van studenten aan excellentietrajecten;
Studiesucces: uitval, switch en bachelorrendement (alle drie uit het 1CHO);
opleidingsniveau van docenten (hbo: aandeel master/PhD, wo: aandeel met BKO);
onderwijsintensiteit (aandeel opleidingen met minder dan 12 contacturen);
indirecte kosten (hbo: ratio OP/OOP en wo: overhead conform benchmark methodiek).

In de prestatieafspraken is aandacht voor een meer gedifferentieerd onderwijsaanbod. Dat kan zich bijvoorbeeld uiten
in een toenemend aanbod van honoursprogramma’s, het invoeren van meer brede bachelors en een masteraanbod
met meer profiel. Ook komen er verkorte driejarige trajecten voor vwo’ers in het hbo. Bovendien is de Associatedegree (Ad) in het hoger beroepsonderwijs definitief ingevoerd. Een Ad is een tweejarig programma in het hoger
beroepsonderwijs dat opleidt tot een wettelijke graad en is qua niveau te situeren tussen mbo 4- en hbo-niveau. Een
Ad-programma is met name aantrekkelijk voor studenten die willen doorstromen van mbo naar hbo.
Voor studenten betekenen de prestatieafspraken dat er aandacht moet worden besteed aan betere voorlichting over
de studie, een uitdagender studieklimaat, meer contacttijd en betere voorlichting over de kansen op de arbeidsmarkt.
Deze maatregelen moeten studenten in de gelegenheid stellen om beter en meer onderwijs krijgen. Daarnaast worden
studenten gestimuleerd om een betere studiekeuze te maken (1 mei datum, studiekeuzecheck etc.), minder lang over
hun studie doen en meer uit de studie kunnen halen. Deze en andere maatregelen zijn opgenomen in de Wet kwaliteit
in verscheidenheid, die per 1 september 2013 in werking is getreden.

1.1.5

Wet verhoging collegegeld langstudeerders

Op 5 juli 2011 is de Wet verhoging collegegeld langstudeerders door de Eerste Kamer aangenomen. Deze wet hield in
dat, indien studenten hun bachelor- of masteropleiding niet binnen de nominale studieduur vermeerderd met één
uitloopjaar voltooien, voor hen een verhoging van € 3.063 op het wettelijk collegegeld zou worden toegepast.

12 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De maatregel zou getemporiseerd worden ingevoerd per september 2012. In het regeerakkoord 4 van VVD en PvdA dat
op 29 oktober 2012 verscheen, is deze maatregel echter met terugwerkende kracht per 1 september 2012 afgeschaft.
Het is mogelijk dat in de monitor nog wel doorwerking van deze maatregel te zien is, in studie(keuze)gedrag.

1.2 Vraagstelling
In dit onderzoek is een groot aantal onderzoeksvragen geformuleerd die in de verschillende hoofdstukken worden
beantwoord. De analyses zijn uitgevoerd op meerdere bronnen. In het onderstaand overzicht zijn alle vragen
opgenomen inclusief de verwijzing naar de hoofdstukken:




























Verandert de instroom in het hoger onderwijs? (hoofdstuk 2)
Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies? (hoofdstuk 2)
Stellen studenten de keuze om te gaan studeren uit? (hoofdstuk 2)
Kiezen studenten bewuster? (hoofdstuk 3)
Veranderen studiekeuzemotieven en studiekeuzeoriëntatie? (hoofdstuk 3)
Verandert de mate waarin studenten zichzelf bij hun studie vinden passen? (hoofdstuk 3)
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie? (hoofdstuk 4)
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede bacheloropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs? (hoofdstuk 4)
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede masteropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs? (hoofdstuk 4)
Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie en hoeveel studenten worden geconfronteerd
met het maximum collegegeld in de sector waarin zij studeren? (hoofdstuk 4)
Vermindert de uitval/switch in of direct na het eerste jaar? (hoofdstuk 5)
Zijn er verschillen in studiekeuzeoriëntatie en studiekeuzemotieven tussen studenten die uitvallen en studenten
die niet uitvallen en wat zijn de belangrijkste trends? (hoofdstuk 5)
Wat zijn de belangrijkste oorzaken van studieuitval en wat zijn de belangrijkste trends? (hoofdstuk 5)
Hoe ontwikkelt zich het gebruik van studiefinanciering? (hoofdstuk 6)
Hoe ontwikkelt zich het leengedrag van studenten en het bedrag dat zij lenen? (hoofdstuk 6)
Hoe ontwikkelen zich de motieven die studenten hebben om al dan niet te lenen? (hoofdstuk 6)
Waar wordt de studielening voor gebruikt en welke ontwikkelingen zijn hierin zichtbaar? (hoofdstuk 6)
Verbetert de studievoortgang? (hoofdstuk 7)
Verandert de motivatie en de inzet van studenten? (hoofdstuk 7)
Verandert de tijd die studenten aan hun studie besteden? (hoofdstuk 7)
Verandert het aantal contacturen dat studenten volgen en de tevredenheid over de contacttijd? (hoofdstuk 7)
Verandert het aandeel studenten met verdiepende of verbredende ervaring (studiegerelateerde
buitenlandervaring of bestuurswerk)? (hoofdstuk 7)
Verandert het aandeel studenten dat werkt naast de studie (betaalde arbeid) en verandert de tijd die studenten
besteden aan betaalde arbeid en de motieven om te werken? (hoofdstuk 7)
Verandert het aandeel studenten met een bachelordiploma dat kiest voor een master? (hoofdstuk 8)
Verandert het aantal studenten dat kiest voor een master en verandert de instroom naar type master en type
student? (hoofdstuk 8)
Veranderen de motieven die studenten hebben bij een keuze voor een master? (hoofdstuk 8)
Verandert het aandeel masterstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring en/of bestuurservaring.
(hoofdstuk 8)

1.3 Overzicht van maatregelen en mogelijke effecten
Er is een scala van maatregelen aangekondigd en/of ingevoerd met als centraal doel reductie van studieuitval,
verkorting van studieduur (rendementsverhoging), verbetering van onderwijskwaliteit en het realiseren van een
uitdagender studieklimaat. Deze maatregelen hebben (financiële) gevolgen voor zowel studenten als voor individuele
instellingen. Consequenties van de maatregelen bestuderen we aan de hand van een aantal indicatoren (zie ook tabel
1.1 en figuur 1.1). Deze indicatoren worden in kaart gebracht gedurende de loop van het onderzoek (2010-2011,
2011-2012 en 2012-2013). Niet alle maatregelen zijn in deze periode al van kracht. Figuur 1.1 bevat een
chronologisch overzicht van de belangrijkste maatregelen.

4

Bruggen slaan. Regeerakkoord VVD - PvdA. 29-10-2012: www.kabinetsformatie2012.nl/actueel/documenten/regeerakkoord.html.

13 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

2010-2011
VERSTERKING
BESTURING
Eén bachelor en één
master tegen wettelijk
collegegeld (ook voor
deeltijders en 30plussers), daarna
instellings-collegegeld;
uitzondering voor
onderwijs en
gezondheidszorg

HOOFDLIJNENAKKOORDEN

WET VERHOGING
COLLEGEGELD
LANGSTUDEERDERS

Gezamenlijke ambities
van OCW en HBO-raad
en VSNU periode 20112015

Invoering en afschaffing
verhoging collegegeld
voor langstudeerders met
€ 3.000

2010-2011

2012-2013

Najaar 2012

CONVENANT TWEEDE
STUDIES met koepelsstudenten
Gedurende drie jaar is het
instellingscollegegeld gelijk
aan het wettelijk tarief als de
tweede opleiding gestart is
tijdens de eerste opleiding

INVOERING HARDE KNIP

PRESTATIE-AFSPRAKEN

Nieuwe masterstudenten
kunnen aanvangen met
master na volledige
afronding van bachelor

Afspraken met
instellingen over
onderwijskwaliteit en
studiesucces, profilering
en differentiatie en
onderzoek en valorisatie

SUBSIDIEREGELING TWEEDE
STUDIES
bekosting graden van tweede
studies zoals hiervoor
vermeld

Figuur 1.1:

2012-2013

Eind 2011

Chronologisch overzicht van belangrijkste beleidsmaatregelen

Tabel 1.1:

Relatie tussen maatregelen en verwachte effecten

Maatregel

→

Ingangsdatum

→

Te verwachten
effect

Harde knip

Tweede studies
en subsidieregeling

2012-2013

2010-2011

Langstudeerdersmaatregel
(anticiperend
gedrag)

Sociaal
leenstelsel
(anticiperend
gedrag)

Hoofdlijnenakkoord,
prestatieafspraken, wet
KIV

Inkorting
reisrecht

-

-

11-2012

01-2013

X

X

X

Instroom vwo-studenten in het hbo

2013-2014

Instroom in Ad-programma’s

2013-2014

X

X

Instroom in brede bachelors

2013-2014

X

X

Instroom tweede studie gezondheidszorg/onderwijs

2010-2011

X

Instroom tweede studies in overige sectoren

2010-2011

X

Instroom deeltijders en oudere studenten

2010-2011

X

Instroom in 'moeilijke' studies

2010-2011

(Premaster) doorstroom hbo-bachelor → wo-master

2011-2012

X

Doorstroom wo-bachelor → wo-master

2010-2011

X

Studiegedrag

2011-2012

X

Studiekeuze

2011-2012

master

Studiekeuzevoorlichting

2012-2013

master

X

Studievoortgang

2011-2012

x

Uitval en switch

2013-2014

Uitdagender studieklimaat

2013-2014

Verbreding, verdieping en excellentie

2011-2012

X

X

Onderwijsintensiteit (contacttijd)

2011-2012

gebruik

aanbod

Internationale en nationale mobiliteit

2012-2013

Werk- en leengedrag

2010-2011

(Vergelijkbaarheid) bachelorrendementen wo

2013-2014

X
X
X
X

X

X

X

x

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

master

X

X

X
X
X

?

X

x

X

X

X

X

1.4 Bronnen en doelgroepen
In dit onderzoek is, indien mogelijk, gebruikgemaakt van registers danwel aansluiting gezocht bij bestaande
onderzoeken. In deze paragraaf worden deze bronnen kort beschreven.
Het 1-Cijfer-Hoger-Onderwijs (1CHO) is een (geanonimiseerd) register van inschrijvingen in het hoger onderwijs dat
benut kan worden voor het genereren van beleidsinformatie. De instellingen voor hoger onderwijs verstrekken
informatie over inschrijvingen van studenten aan het CRIHO, beheerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
DUO registreert deze gegevens en vult deze aan met informatie afkomstig uit het GBA. De gegevens worden tevens
benut voor het verstrekken van beleidsinformatie, door middel van het 1CHO. Het 1CHO is een extract uit het Centraal
Register Inschrijving Hoger Onderwijs (CRIHO). Hierin staan alle inschrijvingen en examens van studenten in het
bekostigd hoger onderwijs (hogescholen en universiteiten). Tot en met 2011 zijn de gegevens beschikbaar van het
hele studiejaar. De gegevens uit het studiejaar 2012-2013 zijn van peildatum 30 september. In het 1CHO zijn
attributen aan de gegevens van het CRIHO toegevoegd volgens een eenduidige definitie. Het 1CHO is gebruikt om
voor de onderzoeksvragen met betrekking tot de instroom in bachelor en master de gegevens te analyseren van alle
instroomcohorten vanaf het studiejaar 2006-2007 in het hoger onderwijs. Voor de gebruikte definities verwijzen we
naar de afzonderlijke hoofdstukken. Het 1CHO is verrijkt met studiefinancierings-records van deze studenten. Deze
zijn beschikbaar gesteld door DUO en bevatten per record per jaar en per maand de bedragen voor basisbeurs,
aanvullende beurs en lening alsook woonsituatie en ov-gebruik.
De Studentenmonitor Hoger Onderwijs (zie ook www.studentenmonitor.nl) is in 2000 door het ministerie van OCW
geïntroduceerd met het doel om door een bundeling van de tot op dat moment relevante studentonderzoeken, meer
systematisch en periodiek de ontwikkelingen op de sociaal-economische dimensie van studeren in het hoger onderwijs
in kaart te brengen en te volgen, met behulp van kengetallen en bevraging van doelgroepen. Het monitorsysteem
heeft vooral een signaleringsfunctie bij de ontwikkeling van beleid en genereert informatie op de momenten dat dit
volgens de beleidscyclus nodig is. Met de Studentenmonitor wil het ministerie structureel zicht krijgen op de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs en nagaan in welke mate specifieke doelgroepen in dit kader problemen
ondervinden. De Studentenmonitor (zo werd in 2000 omschreven) diende een bijdrage te leveren aan: ‘(1) het zo
exact mogelijk in kaart brengen van kenmerken en aan studie gerelateerde gedragingen en opvattingen van de
Nederlandse studentenpopulatie, (2) het traceren van ontwikkelingen in samenstelling, keuzes, motivatie en gedrag
van de studentenpopulatie en (3) het vaststellen van effecten van beleid op samenstelling, gedrag, studieprestaties en
opvattingen van de studentenpopulatie in Nederland’. In de Studentenmonitor staan sinds 2000 studievoortgang,
motivatie, studiekeuze, studiegedrag, tevredenheid, tijdbesteding, inkomsten en uitgaven centraal. Dit alles vooral
gerelateerd aan de sociaal-economische achtergrond van studenten. De Studentenmonitor van 2011 is gebruikt voor
de eerste meting. In deze rapportage worden de resultaten van de Studentenmonitor 2011 vergeleken met die van
2012 en 2013. In deze jaren zijn extra vragen toegevoegd aan de Studentenmonitor die betrekking hebben op de
maatregelen. Onder andere is meer specifiek gevraagd naar het leengedrag en de leenmotieven. Verder is gevraagd
naar het oordeel over het aantal contacturen, de toegevoegde waarde van de contacturen, het oordeel over de binding
met de opleiding als gevolg van het aantal contacturen en de studielast (moet men meer of minder tijd besteden aan
een vak dan ervoor staat). Het veldwerk van de studentenmonitor vond plaats in het voorjaar van 2011 en 2012 onder
een steekproef van in Nederland studerende studenten. De studenten zijn deels benaderd via DUO en deels via een
studentenpanel. In totaal zijn voor 2011 24.212 records gebruikt voor deze rapportage (79% bachelor en 21%
master); voor 2012 (toen een kleinere steekproef is getrokken) betreft het 12.735 records (79% bachelor en 21%
master), en voor 2013 zijn 17.739 cases betrokken in de analyses (81% bachelor en 19% master). De resultaten in de
Studentenmonitor zijn zodanig gewogen dat het beeld representatief is voor de landelijke studentenpopulatie.
De Startmonitor Hoger Onderwijs is een initiatief van ResearchNed. Het is een landelijk onderzoek dat nieuwe
studenten in het hoger onderwijs volgt vanaf hun entree in hbo of wo tot aan het einde van het eerste studiejaar. De
Startmonitor onderzoekt de verschillen tussen aanmeldingen en inschrijvingen, brengt het gebruik van
voorlichtingsmateriaal en het studiekeuzeproces in kaart, inventariseert hoe studenten ‘landen’ in hun opleiding en
vraagt studenten of hun eerste jaar naar tevredenheid verloopt. De Startmonitor wil vooral in dat proces van
studiekeuze, start en integratie van studenten in hun opleiding de determinanten opsporen van studiesucces en
studieuitval in het eerste studiejaar. De resultaten van het onderzoek moeten alle betrokkenen bij studiekeuze en
studieuitval in voortgezet onderwijs, hoger onderwijs en overheid – voorlichters, docenten, decanen, studieadviseurs,
bestuurders en beleidmakers – in staat stellen het studiekeuzeproces van studenten en hun entree in het hoger
onderwijs zodanig te begeleiden en te faciliteren dat studieuitval wordt teruggebracht. De Startmonitor wordt jaarlijks
uitgevoerd sinds het studiejaar 2008-2009. Een onderzoeksopzet die optimaal is toegesneden op dit thema kan niet
volstaan met één meetmoment. Daarom worden de studenten in het hoger onderwijs gevolgd gedurende het eerste
studiejaar en worden de gegevens verzameld op drie cruciale momenten: aan de start van het eerste studiejaar
(september-oktober); na enkele maanden (december-januari) en aan het einde van het eerste studiejaar (juni-juli).

16 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Op deze drie momenten wordt aandacht besteed aan de definitieve keuze, gebruik van voorlichtingsmateriaal,
motieven en achtergronden van studiekeuze, studiesucces, en studieuitval. Deze gegevens kunnen gerelateerd worden
aan het oordeel van studenten over de aansluiting, de waardering van de opleiding, de match tussen student en
opleiding en de mate waarin de student is geïntegreerd in de opleiding. Het mooie van deze monitor is dat we aan het
eind van het jaar weten welke studenten met hun opleiding zijn gestopt en welke nog studeren en dit kunnen
koppelen aan de wijze waarop ze aan hun studie begonnen. De Startmonitoren die voor deze analyses zijn gebruikt,
bevatten gegevens van 16.121 (2009-2010), 17.760 (2010-2011), 21.132 (2011-2012), 18.806 (2012-2013)
studenten (in totaal 73.819 studenten). De gegevens zijn gewogen zodat het beeld representatief is voor de landelijke
studentenpopulatie.
In de analyses is steeds een onderscheid gemaakt naar doelgroepen. Soms zijn dat doelgroepen van het beleid
(bijvoorbeeld bètastudenten, studenten met een functiebeperking). Soms zijn het doelgroepen die ook centraal staan
in de Studentenmonitor en op basis waarvan de toegankelijkheid van het onderwijs bestudeerd kan worden. De
resultaten zijn allereest berekend voor het hele hoger onderwijs en zijn steeds uitgesplitst voor hbo en wo. Zoveel als
mogelijk is er ook een onderscheid gemaakt naar de volgende student- en studiekenmerken:












opleidingssector;
eerstejaars en ouderejaars;
bachelor en master;
uit- en thuiswonend;
mannen en vrouwen;
studenten met een functiebeperking
allochtone studenten;
buitenlandse studenten;
sociaal-economische herkomst van studenten;
vooropleiding (mbo, havo, vwo);
bètastudenten (op basis van definities van het Platform Bèta Techniek).

1.5 Leeswijzer
De relatie tussen maatregelen en effecten is beschreven aan de hand van de eerder geformuleerde onderzoeksvragen
die thematisch worden beantwoord in de hoofdstukken die volgen. Hoofdstuk 2 gaat in op de instroom in het hoger
onderwijs. Allereerst wordt vanuit de gediplomeerden in het voortgezet onderwijs gekeken naar de doorstroompercentages, met speciale aandacht voor de doorstroom naar bètastudies en de doorstroom van vwo naar hbo.
Vervolgens wordt de instroom in het hoger onderwijs geanalyseerd op basis van een aantal studentkenmerken. In
hoofdstuk 3 wordt op basis van de Startmonitor de start in het hoger onderwijs nader belicht met speciale aandacht
voor de mate waarin studenten hebben nagedacht over hun studiekeuze, studiekeuzemotieven, het gebruik van
studiekeuzeinformatie en de ervaren match tussen student en studie. In hoofdstuk 4 wordt een analyse gedaan van de
tweede studies in bachelor en master en gaan we in op de hoogte van het instellingscollegegeld. De studieuitval komt
aan de orde in hoofdstuk 5. Het gaat hier om studenten die aan het eind van het eerste jaar besluiten niet verder te
gaan aan de opleiding én instelling die zij initieel hebben gekozen. Naast de omvang van deze uitval wordt aandacht
besteed aan de relatie tussen uitval en studiekeuzeoriëntatie en de redenen van studieuitval. In hoofdstuk 6 staat het
leengedrag centraal. Allereerst besteden we aandacht aan studiefinancieringskenmerken en leengedrag in het
bijzonder. Tevens wordt ingegaan op de hoogte van de bedragen. Op basis van de Studentenmonitor is in dit
hoofdstuk een analyse gedaan van de relatie tussen lenen en werken, de leenmotieven en de bestedingsdoelen.
Hoofdstuk 7 gaat in op het studiegedrag van studenten. Dit hoofdstuk is volledig gebaseerd op de Studentenmonitor.
Centraal hierin staan studievoortgang, motivatie en inzet, tijdbesteding, buitenlandervaring en activiteiten naast de
studie. In hoofdstuk 8 tenslotte staat de doorstroom en instroom in de master centraal en gaan we in op de motieven
van studenten om te kiezen voor een master. In alle hoofdstukken is zoveel als mogelijk de focus gelegd op de
ontwikkeling in de tijd. Alle hoofdstukken sluiten af met een samenvatting waarin de onderzoeksvragen worden
beantwoord. Het rapport sluit af met een integraal conclusiehoofdstuk.

17 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

2

Instroom in het hoger onderwijs

2.1 Vraagstelling en definities
Met de invoering van de beleidsmaatregelen bestaat het risico dat de toegankelijkheid van het Nederlandse hoger
onderwijs onder druk komt te staan. Financiële consequenties van maatregelen kunnen potentiële studenten ervan
weerhouden om aan een studie in het hoger onderwijs te beginnen. Ook is het mogelijk dat studenten eerder voor een
makkelijkere, kortere en/of goedkopere studie kiezen om financiële consequenties te vermijden. Bètatechnische
studies worden in dit opzicht dan mogelijk minder aantrekkelijk. In dit hoofdstuk kijken we allereerst naar de
doorstroom van de havo- en vwo-gediplomeerden naar het hoger onderwijs. Daarna besteden we aandacht aan de
totale eerstejaars instroom in de bachelor en de eventuele veranderingen die zich daarin voordoen. Ten slotte
besteden we kort aandacht aan de overgang van bachelor naar master. Deze analyses zijn gemaakt op basis van de
1CHO-bestanden (voltijdstudenten, deeltijdstudenten en duale studenten; Associate degrees zijn buiten beschouwing
gelaten). Er zijn zeven jaren naast elkaar gezet om trends inzichtelijk te maken.
De volgende vragen komen aan de orde:
1.
2.
3.

Verandert de instroom in het hoger onderwijs?
Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies?
Stellen studenten de keuze om te gaan studeren uit?

Voor de analyse van de doorstroom van havo-vwo naar het hoger onderwijs is gebruikgemaakt van
doorstroombestanden die zijn geleverd door DUO. De basis hiervan zijn alle gediplomeerden in het voortgezet
onderwijs vanaf 2006. Het eindexamenjaar 2006 staat voor het schooljaar 2005-2006; het instroomjaar 2006 staat
voor het studiejaar 2006-2007. Scholieren die in 2006 eindexamen deden en in 2006 zijn ingestroomd in het hoger
onderwijs zijn aldus gekarakteriseerd als ‘directe doorstroom’.
De analyse van de bachelorinstroom is gedaan op basis van het 1CHO. Het 1CHO is een (geanonimiseerd) register van
inschrijvingen in het hoger onderwijs dat benut kan worden voor het genereren van beleidsinformatie. De instellingen
voor hoger onderwijs verstrekken informatie over inschrijvingen van studenten aan het CRIHO, beheerd door de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). DUO registreert deze gegevens en vult deze aan met informatie afkomstig uit het
GBA. De cohortdefinities zijn afgestemd met DUO. De volgende cohortdefinities zijn gebruikt:







ten aanzien van het soort inschrijving in het hoger onderwijs zijn alleen de hoofdinschrijvingen meegenomen (in
het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het HO: dat betekent dat de
student nog geen enkele diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus echte eerstejaars ho zijn);
associate degrees zijn achterwege gelaten;
voor de berekening van de uitval zijn alleen de voltijdstudenten meegenomen.

Voor de vaststelling van buitenlandse studenten is gebruikgemaakt van de definities van VSNU/CBS. De buitenlandse
studenten zijn studenten met een vooropleiding in de categorie ‘overig’ of in de categorie ‘onbekend’ en een nietNederlands nationaliteit. Er is in dit bestand geen informatie over de sociaal-economische herkomst van studenten.
Voor de indeling in bètastudies en overige studie is gebruikgemaakt van de indeling die het Platform Bèta Techniek
hanteert. Het Platform Bèta Techniek heeft de opleidingen in het hoger onderwijs ingedeeld in gemaakt in vijf clusters,
waarvan de eerste twee clusters (*) gelden als bètastudies, te weten:






bèta natuur & techniek (*);
studies met een bètagehalte >50% (*);
lerarenopleiding bèta;
studies met een bètagehalte <50%;
overig hoger onderwijs.

19 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

2.2 Van voortgezet naar hoger
onderwijs

80%

In 2012 deden ongeveer 76.000
scholieren eindexamen (bijna 44.000 in
het havo en ongeveer 32.000 in het
vwo). De directe doorstroom van havo
naar hbo blijft door de jaren heen stabiel
op ongeveer 78 procent; die van vwo
naar wo op 71 à 72 procent. De directe
doorstroom van het vwo naar het hbo is
dalende: 2006 ging veertien procent van
de scholieren met een vwo-diploma
aansluitend aan het eindexamen
studeren in het hbo; in 2012 was dit elf
procent. Voor het totale vo (havo/vwo)
stroomt negen procent niet door naar
het hoger onderwijs. Van degenen die
niet doorstromen naar het hoger
onderwijs gaat (alle jaren samen) 33
procent (havo) en zes procent (vwo)
naar het mbo. Het percentage mannen
en vrouwen dat niet doorstroomt is
gelijk (10,6%). Van de niet-westers
allochtonen stroomt negen procent niet
door; van de autochtonen elf procent.

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 2.1:

2007

2008

2009

2010

2011

Havo > hbo

Vwo > hbo

Vo > hbo

Havo > wo

Vwo > wo

Vo > wo

2012

Gediplomeerden havo/vwo (%) die direct zijn ingestroomd in
hoger onderwijs naar eindexamenjaar (bron: DUO
stroomdata)

30%

2.3 Van vwo naar hbo

25%

In de grafieken hierna is de doorstroom
van vwo naar hoger onderwijs op 100
procent gesteld en is gekeken welke van
deze studenten kiezen voor hbo dan wel
voor wo. Deze keuze hangt samen met
het profiel. In de grafiek hiernaast is het
percentage van alle vwo-ho doorstroom
weergegeven dat kiest voor het hbo.
Ten opzichte van alle vwo-hodoorstroom is het percentage dat kiest
voor het hbo gedaald van zeventien
procent (2006) naar veertien procent
(2012). Vwo’ers met een CM-profiel
stromen relatief vaak door naar het hbo
(dit aandeel is dalende); degenen met
een NT-profiel het minst vaak. Na 2009
is het aandeel vwo’ers met een NGprofiel dat kiest voor het hbo gestegen
en het aandeel met een EM-profiel dat
naar het hbo gaat is licht gedaald.

20%
15%
10%
5%
0%
2006
CM

Figuur 2.2:

2007

2008

EM

2009
NG

2010
NT

2011

2012

Totaal vwo

Doorstroom van vwo naar hbo naar eindexamenjaar vo en
profiel (bron: DUO stroomdata)

30%

Van alle vrouwen met een vwo-diploma
die naar het hoger onderwijs gaan, kiest
in 2012 zeventien procent voor het hbo;
bij de mannen ligt dit percentage op
tien. Sinds 2009 is dit percentage iets
gedaald: bij de mannen met drie
procentpunten en bij de vrouwen met
twee procentpunten.

25%
20%
15%
10%
5%
0%
2006

2007

2008
Man

Figuur 2.3:

2009

2010

2011

2012

Vrouw

Doorstroom van vwo naar hbo naar eindexamenjaar vo en
geslacht (bron: DUO stroomdata)

21 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

7,0

De eindexamencijfers van de
doorstromers van vwo naar hbo c.q. wo
en van havo naar hbo zijn weergegeven
in de grafiek hiernaast. Naast het feit
dat de eindexamencijfers van de vwoinstroom gedaald zijn (in 2012 is er
sprake van een lichte stijging), valt
bovendien op dat de eindexamencijfers
van de vwo’ers die kiezen voor het hbo
lager zijn dan de eindexamencijfers van
vwo’ers die kiezen voor het wo. De
gemiddelde cijfers van de havisten die
instromen in het hbo zijn lager dan die
van de andere twee groepen.

6,9
6,8
6,7
6,6
6,5
6,4
6,3
6,2
6,1
6,0
2006

2007

2008

Havo > hbo

Figuur 2.4:

2009

2010

Vwo > hbo

2011

2012

Vwo > wo

Gemiddelde vo-eindexamencijfers van de voltijd
bachelorinstroom naar soort vo en soort ho (bron: 1CHO)

30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2006

2007

Autochtoon

Figuur 2.5:

2008

2009

2010

NW-allochtoon

2011

2012

W-allochtoon

Percentage van alle vwo-ho-doorstroom dat kiest voor het
hbo naar etniciteit en eindexamenjaar vo (bron: DUO
stroomdata)

2.4 Kiezen voor bèta

100%

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 2.6:

De grafiek hiernaast toont het aandeel
van de vwo-ho doorstroom dat gaat
studeren aan het hbo. Degenen die niet
kiezen voor het hoger onderwijs zijn hier
buiten beschouwing gelaten. De
doorstroom van vwo naar hbo is hier
onderscheiden naar etniciteit en laat een
dalende lijn zien voor alle groepen:
steeds minder vwo’ers kiezen voor het
hbo. Relatief veel autochtone vwogediplomeerden gaan naar het hbo
(15%), gevolgd door niet-westers
allochtonen (9%) en westers allochtonen
(5%). De curve van de westersallochtonen loopt het meest constant en
laat sinds 2009 een afname zien met
twee procentpunten. Bij de overige twee
groepen zien we een afname met drie
procentpunten. Deze resultaten worden
uiteraard ook beïnvloed door selecties
die reeds in het voortgezet onderwijs
hebben plaatsgevonden.

2007

2008

2009

2010

2011

Havo - man

Vwo - man

Vo - man

Havo - vrouw

Vwo - vrouw

Vo - vrouw

2012

Percentage van gediplomeerden met bètaprofiel die direct
doorstromen naar het ho en kiezen voor een bètastudie naar
eindexamenjaar vo, geslacht en soort vo ten opzichte van alle
gediplomeerden met een bètaprofiel die naar het ho gaan
(bron: DUO stroomdata)

22 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Van de mannen met een bètaprofiel die
doorstromen naar het hoger onderwijs
kiest twee derde een bètastudie; van de
vrouwen een derde: voor alle
bètagekwalificeerden is dit gemiddeld
over alle jaren 52 procent. Dat wil
zeggen dat ongeveer de helft geen
bètastudie kiest terwijl ze daartoe wel
toegang hadden. Respectievelijk gaat
het hier om een derde van de mannen
en twee derde van de vrouwen. In de
grafiek zijn alleen de studenten
weergegeven die naar het hoger
onderwijs zijn gegaan. Na 2010 is de
populariteit van bètastudies over de
gehele linie toegenomen. Deze toename
is het grootst bij mannen met havo
(stijging van 13 ppnt.). In de overige
groepen is de stijging ongeveer vijf
procentpunten.

125.000

2.5 Instroom in de bachelor

100.000

75.000

50.000

25.000

0
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 2.7:

2009

2010

Wo

Ho

2011

2012

Instroom in het hoger onderwijs (absolute aantallen) naar
soort hoger onderwijs en jaar (bron: 1CHO)

35.000

De grafiek hiernaast toont de nieuwe
hbo-bachelorinstroom naar sector in
absolute aantallen. De volgende grafiek
geeft de relatieve verhouding tussen de
hbo-sectoren. De sectoroverstijgende
opleiding zijn vanwege de zeer kleine
aantallen niet getoond. Bij de aantallen
valt allereerst op dat er na 2009 een
stijging is van de instroom in de
zorgsector (12%) en een daling in de
sector onderwijs (15%). Verder zien we
sinds 2009 een lichte afname in de
sector taal & cultuur - kunst (7%) en in
de sector economie (6%).

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000

0
2006

Figuur 2.8:

2007

2008

2009

2010

ow

lb

te

ec

gm

tc

2011

2012

gz

Bachelorinstroom hbo naar sector en jaar in absolute
aantallen (bron: 1CHO)

40%

De onderlinge verhouding tussen de
sectoren per jaar laat een daling zien in
de sector onderwijs (-1,6 ppnt.) en in de
sector economie (-1,2 ppnt.). Dat gaat
gepaard met een stijging van het
aandeel studenten in de sector zorg
(+1,5 ppnt.) en in de sector techniek
(+1,1 ppnt.).

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 2.9:

In totaal zijn er in 2012 119.970 nieuwe
bachelorstudenten ingestroomd in het
hoger onderwijs: 85.553 studenten in
het hbo (71%) en 34.417 studenten in
het wo (29%). Ten opzichte van 2006 is
de nieuwe instroom in 2012 gestegen
met elf procent. In het wo is deze
stijging groter (26%) dan in het hbo
(6%). De verhouding tussen hbo en wo
is sinds 2006 dan ook veranderd: het
relatieve aandeel van het wo is gestegen
van 25 procent (2006) naar 29 procent
(2012). Omdat de focus in dit onderzoek
ligt op de beleidsmaatregelen zal in het
vervolg van dit hoofdstuk de aandacht
uitgaan naar ontwikkelingen na 2009.
Vanaf 2009 is de situatie redelijk stabiel
(een daling van 3% in het hbo en een
stijging van 1% in het wo: een daling
van 2% in het totale hoger onderwijs).

2007

2008

2009

2010

ow

lb

te

ec

gm

tc

2011

2012

gz

Percentage bachelorinstroom hbo (voltijd, deeltijd en duaal)
naar sector en jaar (bron: 1CHO)

23 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

25%

In het wo is er in absolute aantallen
sinds 2009 een grote stijging waar te
nemen van de instroom in
sectoroverstijgende opleidingen (een
groei sinds 2009 van 72%; +1,7 ppnt.).
Dit gaat in absolute zin om kleine
aantallen (1.440 in 2012) en heeft
uiteraard te maken met de groei van het
sectoroverstijgend aanbod. Verder is er
een toename van het aantal studenten
bij natuur (+1,2 ppnt.) en een afname
in de sector taal & cultuur (1-1,8 ppnt.)
en van de sector gedrag & maatschappij
(-0,8 ppnt.).

20%

15%

10%

5%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

lb

na

te

gz

ec

re

gm

tc

so

2012

Figuur 2.10: Percentage bachelorinstroom wo (voltijd, deeltijd en duaal)
naar sector en jaar (bron: 1CHO)
60%

2.6 Instroom naar achtergrond- en
opleidingskenmerken
In het hoger onderwijs (voltijd) studeren
meer vrouwen dan mannen. De manvrouwverhouding in 2012 is 48/52. Die
balans was in 2009 nog iets schever
(47/53). Na 2009 is het aandeel
vrouwen gedaald en het aandeel
mannen gestegen (met 1,1 ppnt.). Dit is
vooral veroorzaakt door een
verschuiving in het hbo (1,3 ppnt.) en in
mindere mate in het wo (0,6 ppnt.).

55%

50%

45%

40%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

2012

Figuur 2.11: Voltijd bachelorinstroom (%) naar geslacht t.o.v. totale
voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
20%

15%

10%

5%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

Havo > hbo

Mbo > hbo

Vwo > hbo

Vwo > wo

2011

2012

Figuur 2.12: Percentage voltijd bachelorstudenten dat na één tussenjaar
instroomt in het hoger onderwijs in relatie tot degenen die
direct doorstromen (bron: 1CHO)

24 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Van alle studenten met een havo-, vwoof mbo-vooropleiding die doorstromen
naar het hoger onderwijs, stroomt 88
procent aansluitend door; in totaal
negen procent doet dit na één tussenjaar te hebben genomen. Voor de rest
zit er langere tijd tussen of is het jaar
waarin de vooropleiding is behaald niet
bekend (deze aantallen staan niet in de
grafiek). De grafiek hiernaast toont de
verhouding tussen de directe doorstroom en de doorstroom na één jaar.
De overige studenten zijn hier buiten
beschouwing gelaten. Het aandeel
studenten dat één tussenjaar neemt,
stijgt in alle groepen. Relatief veel
studenten met een vwo-vooropleiding
nemen een tussenjaar. Van de stroom
vwo-hbo heeft het grootste aandeel een
tussenjaar, gevolgd door de stroom
vwo-wo. De stroom havo-hbo en mbohbo bevat het kleinste aandeel
studenten dat één tussenjaar neemt.

25%

20%

15%

10%

5%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - n-westers

Wo - n-westers

Ho - n-westers

Hbo - westers

Wo - westers

Ho - westers

Figuur 2.13: Voltijd bachelorinstroom (%) van westers en niet-westers
allochtone studenten t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom
(bron: 1CHO)
16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

In 2012 is 72 procent van de nieuwe
instroom in de voltijd bachelor van
autochtone herkomst, 28 procent is van
allochtone herkomst (14% westers en
14% niet-westers). De deelname van
beide allochtone groepen is in hbo en wo
precies andersom: in het hbo zijn er
meer niet-westers allochtone studenten
(15,% in 2012) dan westers allochtone
studenten (12,2% in 2012). In het wo is
de deelname van westers allochtone
studenten (19,3% in 2012) groter dan
de deelname van niet-westers allochtone
studenten (10,6% in 2012). De
deelname van niet-westers allochtone
studenten is sinds 2009 redelijk stabiel.
Die van westers allochtone studenten
(m.n. buitenlandse studenten) is in het
wo de laatste jaren fors toegenomen
van 16,9 procent in 2009 naar 19,3
procent in 2012, een toename van 2.1
procentpunten.

Het aandeel buitenlandse studenten is
berekend volgens de definities van
VSNU/CBS. Hier worden studenten met
een vooropleiding in de categorie
‘overig’, studenten met een buitenlandse
vooropleiding of studenten waarvan de
vooropleiding onbekend is én die
bovendien een niet-Nederlandse
nationaliteit hebben, als buitenlandse
student aangemerkt. Dit aandeel stijgt
fors in het wo: van tien procent in 2009
naar veertien procent in 2012. In het
hbo is er sinds 2009 een kleine daling te
zien. De groei van het aandeel
buitenlandse studenten is niet toe te
wijzen aan één specifiek land. De
studenten komen uit diverse landen.

Figuur 2.14: Percentage buitenlandse bachelors t.o.v. totale voltijd
bachelorinstroom (bron: 1CHO)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Onbekend

Havo

Vwo

Mbo 3/4

Buitenlands

Overig

2012

Figuur 2.15: Bachelors in hbo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd
bachelorinstroom (bron: 1CHO)

25 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De instroom in de voltijd bachelor in het
hbo is voor het grootste deel afkomstig
van het havo (54%). Dit aandeel is licht
stijgend. De hbo-instroom vanuit het
vwo (6,5%) blijft redelijk constant. Dat
geldt ook voor de instroom vanuit het
mbo (29%). Voor een deel is de
vooropleiding onbekend; dit aandeel is
sinds 2009 gestegen van 1,8 naar zes
procent. Mogelijkerwijs gaat het hier
voor een deel om studenten met een
buitenlandse vooropleiding die niet als
zodanig geregistreerd zijn (4,2%). Het
aandeel studenten waarvan bekend is
dat ze een buitenlands diploma hebben,
is sinds 2009 gedaald van 8,3 naar 3,6
procent.

100%

In het wo daalt het aandeel nieuwe
voltijd bachelors met een vwovooropleiding (82% in 2012) met 4,2
procentpunten en stijgt het aandeel met
een onbekende vooropleiding (7,4%)
met zes procentpunten. Het aandeel
studenten dat instroomt met een
buitenlands diploma daalt van 10,8
procent in 2009 naar 9,5 procent in
2012. Ook hier betreft het voor een deel
buitenlandse studenten.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

Onbekend

2009

Vwo

2010

2011

Buitenlands

2012
Overig

Figuur 2.16: Bachelors in wo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd
bachelorinstroom (bron: 1CHO)
40%
35%
30%
25%
20%

15%
10%
5%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

In de grafiek hiernaast is berekend welk
percentage van de nieuwe instroom in
de voltijd bachelor kiest voor een
bètastudie. De definities zijn ontleend
aan die van het Platform Bèta Techniek.
Hiervoor zijn de studies in cluster 1
(natuur en techniek) en cluster 2
(opleidingen met een bètagehalte van
meer dan 50%) samengenomen. Het
aandeel bèta’s in het hoger onderwijs is
sinds 2009 gestegen van 23,4 procent
naar 25,4 procent (een stijging van 1,9
ppnt). Deze stijging is sterker in het wo
(van 31,8% naar 35,4%) dan in het hbo
(van 19,8% naar 21%).

Figuur 2.17: Bèta-instroom (eerstejaars ho bachelor voltijd) ten opzichte
van alle voltijd bachelorinstroom naar jaar (bron: 1CHO)
100%
80%
60%
40%
20%

Bèta

0%
-20%

Overig

-40%
-60%
-80%

Hbo

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

-100%

Wo
Man

Vrouw

Figuur 2.18: Voltijd bachelorinstroom in bètastudies naar soort ho (%)
(bron: 1CHO)

26 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Dat het nog steeds vooral mannelijke
studenten zijn die kiezen voor een
bètastudie, blijkt duidelijk uit de grafiek
hiernaast. Met name in het hbo is het
aandeel vrouwen in bètastudies klein.
Dit aandeel is echter sinds 2009 licht
stijgend, zowel voor wat betreft de
deelname van mannen als de deelname
van vrouwen. De vrouwelijke bètadeelname in het wo stijgt sinds 2009
van 23 naar 26 procent; in het hbo van
acht naar negen procent. De mannelijke
bètadeelname stijgt in het wo van 42
naar 45 procent en in het hbo van 33
naar 34 procent. In het gehele hoger
onderwijs betekent dit een stijging van
de bètadeelname van twaalf naar
veertien procent (vrouwen) en van 36
naar 37 procent (mannen).

2.7 Samenvatting
In dit hoofdstuk is een analyse gemaakt van de doorstroom van voortgezet naar hoger onderwijs en van de instroom
in het hoger onderwijs. De eerste analyses nemen het totaal aantal gediplomeerden in het voortgezet onderwijs als
uitgangspunt en benadert de instroom vanuit dat perspectief. De tweede analyse gaat uit van alle instroom in het
hoger onderwijs en neemt daarmee de totale ho-instroom als uitgangspunt. Hierbij worden ook meegenomen de
studenten die vóór 2006 hun diploma hebben gehaald, studenten waarvan het vo-diploma niet geregistreerd is (bijv.
bij particuliere opleidingen) en studenten die via andere routes zijn ingestroomd (overige vooropleidingen,
buitenlandse studenten).
Verandert de instroom in het hoger onderwijs?
De directe doorstroom van havo naar hbo blijft door de jaren heen stabiel op ongeveer 78 procent; die van vwo naar
wo op 71 à 72 procent. Wanneer we de studenten die kiezen voor een tussenjaar meerekenen komt de totale
doorstroom van havo naar ho uit op 88 procent en die van vwo naar ho op 97 procent. Van het totale vo (havo/vwo)
stroomt negen procent niet door naar het hoger onderwijs. Van degenen die niet doorstromen naar het hoger
onderwijs gaat (alle jaren samengenomen) ongeveer 33 procent (havo) en zes procent (vwo) naar het mbo. Het
percentage mannen en vrouwen dat niet doorstroomt is exact gelijk (10,6%). Van de westers allochtonen stroomt
12,4 procent niet door; van de autochtone 10,6 procent en van de niet-westers allochtonen is dit percentage het
laagst (9,2%). Steeds minder studenten met een vwo-vooropleiding stromen rechtstreeks door naar het hbo (sinds
2006 is dit aandeel gedaald van 17% naar 14%); zij kiezen vaker voor een tussenjaar. De doorstroom van vwo naar
hbo bestaat uit relatief veel vrouwen, autochtonen en uit studenten met een lager eindexamencijfer dan degenen die
kiezen voor het wo.
Steeds meer mensen vinden hun weg naar het hoger onderwijs. De instroom in het wo is sterker gestegen dan in het
hbo: ten opzichte van het hbo, is het aandeel wo-studenten groter geworden. De instroom in de zorg stijgt; in het
onderwijs is er een daling van het aandeel nieuwe studenten. Er is een steeds grotere toestroom van studenten in de
sectoroverstijgende opleidingen. In het hoger onderwijs studeren meer vrouwen dan mannen. Sinds 2009 is (met
name in het hbo) de verhoudingsgewijs het aantal mannen toegenomen. Vooral in het wo is de toestroom van
buitenlandse studenten gestegen: van tien procent in 2009 naar veertien procent in 2012. Deze toestroom komt uit
veel verschillende landen en is niet toe te wijzen aan enkele specifieke landen. Sinds 2009 is het aandeel niet-westers
allochtone studenten redelijk stabiel gebleven.
Vermijden studenten ‘moeilijke’ studies?
Moeilijke studies zijn in deze analyse gekwalificeerd als bètastudies volgens de definities van het Platform Bèta
Techniek. Hiervoor zijn de studies in cluster 1 (natuur en techniek) en cluster 2 (opleidingen met een bètagehalte van
meer dan 50%) samengenomen. Het aandeel vrouwen in bètastudies blijft nog steeds fors achter bij het aandeel
mannen. Kijken we naar de gediplomeerden, dan zien we dat twee derde van de mannen met een bètaprofiel een
bètastudie kiest; van de vrouwen is dit een derde: voor alle bètagekwalificeerden is dit gemiddeld over alle jaren 52
procent. Dat wil zeggen dat ongeveer de helft geen bètastudie kiest terwijl ze daartoe wel toegang hadden. Na 2010 is
de populariteit van bètastudies over de gehele linie toegenomen. Kijken we naar alle instroom in het hoger onderwijs
en niet alleen vanuit het perspectief van de vo-gediplomeerden, dan kunnen we concluderen dat het aandeel bèta’s in
het hoger onderwijs sinds 2009 is gestegen van 23,4 procent naar 25,4 procent (een stijging van 1,9 ppnt). Deze
stijging is sterker in het wo (van 31,8% naar 35,4%) dan in het hbo (van 19,8% naar 21%). Het zijn nog steeds
vooral mannen die kiezen voor een bètastudie. Met name in het hbo is het aandeel vrouwen in bètastudies klein. Toch
is er een langzame stijging waar te nemen: in het wo stijgt de vrouwelijke bètadeelname van 23 naar 26 procent; in
het hbo van acht naar negen procent. In het hoger onderwijs is er een stijging van de bètadeelname bij de vrouwen
van twaalf naar veertien procent (vrouwen) en bij de mannen van 36 naar 37 procent (mannen).
Stellen studenten de keuze om te gaan studeren uit?
Het merendeel van de studenten dat de studie uitstelt (80 en 90 procent), doet dit met de duur van één jaar. Van de
doorstromers naar het hbo stelt ongeveer twaalf procent de studie twee jaar uit, van de doorstromers naar het wo
stelt vijf procent de studie twee jaar uit. Het aandeel studenten dat één tussenjaar neemt, stijgt in alle groepen.
Studenten met een vwo-vooropleiding nemen steeds vaker een jaar bedenktijd. Vooral studenten met een vwovooropleiding die kiezen voor het hbo hebben steeds vaker hun studiekeuze met één jaar uitgesteld.

27 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

3

De start in het hoger onderwijs

3.1 Vraagstelling en definities
In dit hoofdstuk zoomen we in op de startfase van studenten in het hoger onderwijs: het cruciale eerste jaar van hun
studie. Hiervoor zijn de data uit vier jaar Startmonitor gebruikt (studiejaar 2009-2010 (weergegeven als 2009); 20102011 (weergegeven als 2010), 2011-2012 (weergegeven als 2011) en 2012-2013 (weergegeven als 2012). We
beschrijven de start in het hoger onderwijs aan de hand van de volgende onderzoeksvragen:
1.
2.
3.

Kiezen studenten bewuster?
Veranderen studiekeuzemotieven en studiekeuzeoriëntatie?
Verandert de mate waarin studenten zichzelf bij hun studie vinden passen?

De gegevens die in dit hoofdstuk gepubliceerd zijn, zijn afkomstig uit de Startmonitor. De Startmonitor is een initiatief
van ResearchNed. De Startmonitor is een landelijk onderzoek dat instromende studenten in het hoger onderwijs volgt
vanaf hun entree in hbo of wo tot aan het einde van het eerste studiejaar. De Startmonitor onderzoekt de verschillen
tussen aanmeldingen en inschrijvingen, brengt het gebruik van voorlichtingsmateriaal en het studiekeuzeproces in
kaart en inventariseert hoe studenten ‘landen’ in hun opleiding en of hun eerste jaar naar tevredenheid verloopt. De
Startmonitor wil echter vooral in dat proces van studiekeuze, start en integratie van studenten in hun opleiding de
determinanten opsporen van studiesucces en studieuitval in het eerste studiejaar. De resultaten van het onderzoek
moeten alle betrokkenen bij studiekeuze en studieuitval vanuit voortgezet onderwijs, hoger onderwijs en overheid –
voorlichters, docenten, decanen, studieadviseurs, bestuurders en beleidmakers – in staat stellen het
studiekeuzeproces van studenten en hun entree in het hoger onderwijs zodanig te begeleiden en te faciliteren dat
studieuitval wordt teruggebracht. De Startmonitor wordt jaarlijks uitgevoerd sinds het studiejaar 2008-2009. Een
onderzoeksopzet die optimaal is toegesneden op dit thema kan niet volstaan met één meetmoment. Daarom worden
studenten gevolgd door het hele eerste studiejaar heen en worden de gegevens verzameld op drie cruciale momenten,
namelijk de start van het studiejaar (september-oktober); na enkele maanden studie (december-januari) en aan het
einde van het eerste studiejaar (juni-juli). Op deze drie momenten wordt aandacht besteed aan de definitieve keuze,
gebruik van voorlichtingsmateriaal, motieven en achtergronden van studiekeuze en studiesucces, en studieuitval. Deze
gegevens kunnen gerelateerd worden aan het oordeel van studenten over de aansluiting, de waardering van de
opleiding, de match tussen student en opleiding en de mate waarin de student is geïntegreerd in de opleiding. Het
mooie van deze monitor is dat we aan het eind van het jaar weten welke studenten met hun opleiding zijn gestopt en
welke nog studeren en dit kunnen koppelen aan de wijze waarop ze aan hun studie begonnen. De Startmonitoren die
voor deze analyses zijn gebruikt, bevatten gegevens van 16.121 (2009-2010), 17.760 (2010-2011), 21.132 (20112012), 18.806 (2012-2013) studenten (in totaal 73.819 studenten). De gegevens zijn gewogen zodat het beeld
representatief is voor de landelijke studentenpopulatie.
Voor de analyses van de studiekeuze zijn dus vier jaren Startmonitor bekeken: 2009-2010 (weergegeven als 2009);
2010-2011 (weergegeven als 2010), 2011-2012 (weergegeven als 2011) en 2012-2013 (weergegeven als 2012). In
elke Startmonitor zijn drie meetmomenten: september, december en juli/augustus. Data van twaalf onderzoeken zijn
meegenomen. De meeste resultaten zijn afkomstig uit de septembermeting: vragen die aan de studenten gesteld zijn
direct bij de start in het hoger onderwijs (het moment dat het keuzeproces nog niet beïnvloed is door ervaringen op de
opleiding). Dit hoofdstuk betreft een analyse van studiekeuzegedrag in het eerste studiejaar. Het gaat daarbij
uitsluitend om eerstejaars in het hoger onderwijs; studieswitchers die een nieuwe studie gestart zijn en dus feitelijk al
in hun tweede jaar zitten, zijn buiten beschouwing gelaten.
Voor de overzichtelijkheid zijn in dit rapport de studiekeuzemotieven van studenten ingedikt naar drie
hoofdcategorieën die qua onderliggende items over de jaren te vergelijken zijn. Deze indeling is gebaseerd op een
factoranalyse. Voor deze analyse zijn factorscores berekend (gewogen en gestandaardiseerd). Met deze factorscores
kunnen we trends en verschillen tussen doelgroepen inzichtelijk maken.
a.

Inhoudelijke interesse:
 de opleiding is inhoudelijk interessant;
 de opleiding sluit aan bij mijn capaciteiten en vaardigheden;
 beroepsperspectieven spreken aan;
 het specifieke beroep dat ik hiermee kan gaan uitoefenen spreekt mij aan.

29 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

b.

Inrichting van de opleiding:
 aandacht voor onderzoeksvaardigheden;
 aandacht voor theoretische grondslagen;
 verkorte onderwijsroute;
 mogelijkheden in de studie om praktijkervaring op te doen;
 ik kan deze opleiding met een redelijke inspanning tot een goed einde brengen.

c.

Status van het beroep:
 goede kans op baan;
 hoog salaris;
 meer/brede beroepsmogelijkheden;
 maatschappelijk aanzien.

De mate waarin student en studie bij elkaar passen, de match, is een samengestelde maat. De onderliggende items
vormen samen een betrouwbare schaal om te meten hoe passend de studie is (Cronbach’s alfa=0,89). De schaal kent
waarden tussen één en vijf, waarbij een score van vijf staat voor een optimale match en een één voor een slechte
match tussen studie en student. Indien de gemiddelde score op alle items hoger is dan 3,4 spreken we van een goede
tot zeer goede match. De schaal is gebaseerd op de volgende vragen:










deze opleiding is helemaal mijn eigen keuze;
deze opleiding past perfect bij mijn interesses;
deze opleiding past perfect bij mijn capaciteiten/vaardigheden;
de beroepen die ik hierna kan uitoefenen passen perfect bij mijn interesses;
de beroepen die ik hierna kan uitoefenen passen perfect bij mijn capaciteiten/vaardigheden;
ik heb een heel goed beeld van wat voor werk en carrière ik na mijn opleiding wil;
ik ben zeer gemotiveerd om deze opleiding met succes af te ronden;
ik heb geen enkele twijfel over de juistheid van mijn opleidingskeuze;
door deze opleidingskeuze zie ik mijn toekomst met vertrouwen en optimisme tegemoet.

30 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

80%

3.2 Bewuste studiekeuze
Studenten maken steeds bewuster de
keuze voor hun studie: het percentage
studenten dat aangeeft zeer goed te
hebben nagedacht over de studiekeuze
is sinds 2009 gestegen van 60 naar 67
procent. Deze stijging zien we terug
zowel in het hbo als in het wo.

60%

40%

20%

0%
2009

2010
Hbo

2011
Wo

2012

Ho

Figuur 3.1:

Percentage eerstejaars dat (zeer) goed heeft nagedacht over
de studiekeuze (bron: Startmonitor)

Tabel 3.1:

Regressieanalyse ten aanzien van de mate waarin studenten
hebben nagedacht over hun studiekeuze naar
achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Hbo
B

Wo

t

B

t

3,75

152,73

-3,42

** -0,05

-2,24

-1,44

ns

-0,06

-2,49

ns

0,08

5,01

**

0,08

3,49

**

Functiebeperking

-0,04

-2,68

** -0,06

-2,78

**

Geslacht (0=man)

0,08

6,90

**

0,13

7,54

**

Uitstellen studeren

0,00

-0,21

ns

-0,08

-2,61

**

Ouders in ho

0,02

1,67

ns

0,02

1,37

ns

Etniciteit (0=autochtoon)

-0,21 -10,30

** -0,18

-5,52

**

Woonsituatie (0=thuiswonend)

0,10

6,38

**

0,11

6,64

**

Bèta

0,00

-0,03

ns

0,01

0,88

ns

Vooropleiding mbo

0,06

2,76

**

Vooropleiding havo

-0,08

-4,27

**

(Constant)

3,85 165,62

Jaar=2009 (ref=2011)

-0,05

Jaar=2010 (ref=2011)

-0,02

Jaar=2012 (ref=2011)

ns

80%

De figuur hiernaast laat de verschillen
tussen autochtone en allochtone
studenten zien: verhoudingsgewijs
geven meer autochtone dan allochtone
eerstejaarsstudenten aan goed te
hebben nagedacht over hun keuze voor
een studie. In 2012 heeft van de
autochtonen studenten 68 procent zeer
goed nagedacht over de studiekeuze;
van de allochtone studenten is dit 60
procent.

60%

40%

20%

0%
2009

Figuur 3.2:

Studenten zijn sinds 2009 steeds beter
gaan nadenken over hun studiekeuze.
Wel verschillen zij in de mate waarin ze
dit doen. De grootste verschillen worden
verklaard door etniciteit, geslacht en
woonsituatie. Autochtone studenten
denken significant beter na over hun
studiekeuze dan allochtone studenten.
Dat geldt eveneens voor vrouwelijke
studenten in vergelijking met mannelijke
studenten. Studenten die inmiddels
uitwonend zijn, geven aan beter over
hun studiekeuze nagedacht te hebben
dan studenten die nog thuiswonend zijn.
Daarnaast zien we dat studenten met
een havo-vooropleiding in het hbo
minder vaak aangeven goed nagedacht
te hebben dan studenten met een mboof vwo-diploma.

2010

2011

2012

Hbo - autochtoon

Hbo - allochtoon

Wo - autochtoon

Wo - allochtoon

Ho - autochtoon

Ho - allochtoon

Percentage eerstejaarsstudenten in het hbo dat (zeer) goed
heeft nagedacht over de studiekeuze naar etniciteit en jaar
(bron: Startmonitor)

31 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

80%

Relatief veel studenten met een mbovooropleiding (69%) en met een vwovooropleiding (68%) geven aan dat zij
zeer goed hebben nagedacht over hun
studiekeuze. In mindere mate geldt dit
voor studenten met een havovooropleiding (63%). De eerder
geconstateerde stijging doet zich bij alle
drie de groepen voor.

60%

40%

20%

0%
2009

2010
Mbo

Figuur 3.3:

2011
Havo

2012

Vwo

Percentage eerstejaars dat (zeer) goed heeft nagedacht over
de studiekeuze naar vooropleiding (bron: Startmonitor)

100%

3.3 Studiekeuzemotieven

80%

60%

40%

20%

0%
2009

Figuur 3.4:

2010

2011

2012

Inhoudelijk interessant

Sluit aan bij capaciteiten

Brede beroepsmogelijkheden

Specifiek beroep

Goede kans op baan

Veel praktijkervaring

Zes belangrijkste studiekeuzemotieven: percentage studenten
voor wie de motieven een grote tot zeer grote rol hebben
gespeeld bij de studiekeuze (bron: Startmonitor)

100%

80%

60%

40%

20%

0%
2009

Figuur 3.5:

2010

2011

2012

Niet moeilijk

Hoog salaris

Onderzoeksvaardigheden

Maatschappelijk aanzien

Theoretische grondslagen

Verkorte route

Zes minst belangrijke studiekeuzemotieven van eerstejaars
(bron: Startmonitor)

32 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Studenten hebben voor twaalf studiekeuzemotieven aangegeven in hoeverre
deze een rol hebben gespeeld. De figuur
hiernaast geeft voor de zes belangrijkste
motieven de percentages studenten
weer voor wie deze motieven een grote
tot zeer grote rol hebben gespeeld. Het
beeld is redelijk stabiel. De meeste
studenten kiezen een studie omdat deze
hen inhoudelijk aanspreekt en aansluit
bij hun capaciteiten. Dit motief wordt
gevolgd door brede beroepsmogelijkheden en het specifieke beroep dat men
kan uitoefenen. Bij dit laatste motief
zien we een afname van 70 procent naar
65 procent. Voor iets minder studenten
(maar in 2012 toch nog 55%) speelde
de baankans een grote rol. Ook baseren
in 2012 ten opzichte van 2011 steeds
minder studenten hun studiekeuze op
het feit dat men met de studie veel
praktijkervaring kan opdoen (van 50%
naar 46%).
De figuur hiernaast toont de zes
motieven die het minst vaak belangrijk
werden gevonden. Ruim 40 procent van
de studenten laat zich bij de studiekeuze
leiden door een hoog salaris en de
beperkte moeilijkheidsgraad van de
opleiding. Ongeveer een kwart van de
studenten baseert de studiekeuze mede
op de aandacht die de opleiding besteedt
aan onderzoeksvaardigheden en
theoretische grondslagen. Ook een kwart
hecht bij de keuze belang aan het
maatschappelijk aanzien dat men met
deze opleiding verwerft. Het feit dat er
een verkorte route wordt aangeboden,
speelt voor slechts zeven à acht procent
van de studenten een rol.

0,7
0,5
0,3
0,1
-0,1
-0,3
-0,5

-0,7
2009

2010

2011

2012

Hbo - inhoud

Hbo - inrichting

Hbo - beroepstatus

Wo - inhoud

Wo - inrichting

Wo - beroepstatus

Figuur 3.6:

Het belang dat men hecht aan verschillende soorten
keuzemotieven naar soort hoger onderwijs; factorscores
(bron: Startmonitor)

Tabel 3.2:

Regressieanalyse voor de impact van de inhoud van de
opleiding op de studiekeuze naar achtergrondkenmerken
(bron: Startmonitor)
Hbo

Wo

B

t

B

t

(Constant)

-0,01

-0,56

-0,04

-1,76

Jaar=2009 (ref=2011)

-0,05

-3,23

** -0,04

-1,76

ns

Jaar=2010 (ref=2011)

-0,03

-1,68

ns

-0,05

-2,36

ns

Jaar=2012 (ref=2011)

0,07

4,33

**

0,04

1,74

ns

Functiebeperking

0,03

2,46

ns

0,03

1,33

ns

Geslacht (0=man)

0,16

12,66

**

0,10

6,61

**

Uitstellen studeren

0,08

4,07

** -0,07

-2,69

**

Ouders in ho

0,02

1,84

ns

0,03

1,99

ns

Etniciteit (0=autochtoon)

-0,12

-6,08

** -0,03

-1,14

ns

Woonsituatie (0=thuiswonend)

0,12

7,70

**

0,06

4,12

**

-0,02

-1,51

ns

Bèta

0,02

1,66

ns

Vooropleiding mbo

-0,16

-7,34

**

Vooropleiding havo

-0,07

-3,55

**

0,7

De volgende regressieanalyses zijn
gebaseerd op de gewogen factorscores
(zie inleiding). Inhoudelijke motieven
zijn bij de studiekeuzeoriëntatie steeds
belangrijker geworden. Inhoudelijke
motieven spelen veel meer een rol voor
vrouwen dan voor mannen. Ook spelen
inhoudelijke motieven in het hbo een
minder grote rol voor allochtone
studenten dan voor autochtone
studenten. Daarnaast zijn er verschillen
naar vooropleiding: in het hbo kiezen
studenten met een vwo-vooropleiding
meer op grond van inhoudelijke
motieven dan studenten met een mboof havo-vooropleiding.

De figuur hiernaast toont de resultaten
op de factor ‘inhoudelijke motieven’ voor
mannen en vrouwen. Hieruit blijkt
duidelijk dat vrouwen zich bij hun
studiekeuze meer door de inhoud van de
opleiding laten leiden dan mannen. De
toename van de impact die de inhoud
heeft op de studiekeuze zien we bij alle
groepen.

0,5
0,3
0,1
-0,1
-0,3
-0,5
-0,7
2009

Figuur 3.7:

Om trends en verschillen tussen
subgroepen inzichtelijk te maken, zijn
gestandaardiseerde factorscores
berekend voor drie schalen: motieven
gebaseerd op inhoud, inrichting en de
status van het beroep. Het gemiddelde
van de totale steekproef is 0; een
waarde hoger dan 0 betekent dat het
motief belangrijker is, bij een waarde
lager dan 0 is het motief onbelangrijker.
Uit de grafiek hiernaast blijken duidelijke
verschillen tussen hbo en wo en zijn er
trendverschillen. Inhoudelijke motieven
nemen in belang toe, zowel in hbo als in
wo, die op dit punt niet noemenswaardig
van elkaar verschillen. Dit gaat gepaard
met een afname van het belang dat
studenten bij hun studiekeuze hechten
aan de inrichting en het beroep. Hbostudenten letten overigens meer op de
inrichting van het onderwijs dan wostudenten.

2010

2011

2012

Hbo - man

Ho - man

Wo - man

Hbo - vrouw

Ho - vrouw

Wo - vrouw

Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de inhoud van de opleiding naar geslacht (bron: Startmonitor)

33 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 3.3:

Regressieanalyse voor de impact van de inrichting van het
onderwijs op de studiekeuze naar achtergrondkenmerken
(bron: Startmonitor)
Hbo
B

Wo

t

B

t

(Constant)

0,02

0,90

-0,36

-14,83

Jaar=2009 (ref=2011)

-0,01

-0,69

ns

-0,06

-2,74

Jaar=2010 (ref=2011)

0,02

1,22

ns

-0,01

-0,46

ns

Jaar=2012 (ref=2011)

-0,13

-8,57

** -0,08

-3,56

**

Functiebeperking

-0,03

-2,19

ns

0,02

0,99

ns

Geslacht (0=man)

0,06

4,73

**

0,07

4,35

**

Uitstellen studeren

-0,09

-4,58

**

0,00

-0,14

ns

Ouders in ho

0,02

1,95

ns

0,00

-0,22

ns

Etniciteit (0=autochtoon)

0,35

17,82

**

0,23

7,18

**

Woonsituatie (0=thuiswonend)

-0,02

-1,14

ns

0,01

0,88

ns

Bèta

0,04

2,58

ns

0,12

7,52

**

Vooropleiding mbo

0,37

18,32

**

Vooropleiding havo

-0,15

-8,14

**

**

0,8

In het hbo hechten studenten bij de
studiekeuze veel meer belang aan de
inrichting van het onderwijs dan in het
wo. De impact van de inrichting van het
onderwijs als keuzemotief neemt af in
2012, met name in het hbo. Allochtone
studenten laten de inrichting van de
studie sterker meewegen in hun keuze
voor een opleiding dan autochtone
studenten. Datzelfde geldt voor hbostudenten met een mbo-vooropleiding.
Havisten in het hbo benoemden de
inrichting van de opleiding beduidend
minder vaak als motief. Bèta’s in het wo
hechten meer aan de inrichting van het
onderwijs dan niet-bèta’s. Vrouwen laten
de inrichting van het onderwijs meer
meewegen dan mannen.
De mate waarin studenten zich bij hun
studiekeuze laten leiden door de
inrichting van de opleiding verschilt niet
alleen voor hbo- en voor wo-studenten,
zo zagen we uit de analyses hiervoor,
maar ook voor allochtone en autochtone
studenten. Vooral de allochtone hbostudenten laten de inrichting van de
opleiding in sterke mate meewegen bij
hun studiekeuze.

0,6
0,4
0,2

0,0
-0,2
-0,4
-0,6

-0,8
2009

Figuur 3.8:

2010

2011

Hbo - autochtoon

Hbo - allochtoon

Wo - autochtoon

Wo - allochtoon

Ho - autochtoon

Ho - allochtoon

2012

Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de inrichting van de opleiding naar etniciteit (bron:
Startmonitor)

0,8

Ook zijn er verschillen naar
vooropleiding in de mate waarin
studenten zich bij hun studiekeuze laten
leiden door de inrichting van de
opleiding. Het zijn vooral de hbostudenten met een mbo-vooropleiding
voor wie de inrichting van de opleiding
belangrijk is. Dit geldt in mindere mate
voor hbo-studenten met een havo- of
vwo-vooropleiding en nog minder voor
wo-studenten met een vwovooropleiding.

0,6
0,4
0,2

0,0
-0,2
-0,4
-0,6
-0,8
2009

Mbo

Figuur 3.9:

2010

Havo

2011

Vwo > hbo

2012

Vwo > wo

Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de inrichting van de opleiding naar vooropleiding (bron:
Startmonitor)

34 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 3.4:

Regressieanalyse voor de impact van de beroepsstatus op de
studiekeuze naar achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Hbo

Wo

B

t

B

t

(Constant)

-0,02

-0,85

0,24

8,79

Jaar=2009 (ref=2011)

-0,11

-8,18

** -0,14

-5,59

**

Jaar=2010 (ref=2011)

-0,10

-7,05

** -0,12

-4,35

**

Jaar=2012 (ref=2011)

-0,12

-8,82

** -0,16

-6,61

**

Functiebeperking

-0,09

-7,37

** -0,14

-5,56

**

Geslacht (0=man)

-0,21 -18,99

** -0,31

-16,38

**

Uitstellen studeren

-0,07

-3,85

** -0,23

-7,08

**

Ouders in ho

-0,09

-8,64

** -0,12

-6,08

**

Etniciteit (0=autochtoon)

0,41

22,46

**

0,62

16,93

**

Woonsituatie (0=thuiswonend)

-0,10

-7,30

** -0,05

-2,75

**

Bèta

0,03

2,18

ns

-12,12

**

Vooropleiding mbo

0,55

29,09

**

Vooropleiding havo

0,30

17,41

**

-0,23

0,7

Tot 2011 nam het belang van de
beroepsstatus (salaris, baankans) bij de
studiekeuze toe. Na 2011 is de impact
hiervan afgenomen. Er zijn verschillen in
de mate waarin studenten bij hun de
keuze van hun letten op de beroepsstatus. Mannen vinden dit belangrijker
dan vrouwen; dit geldt ook voor
allochtone studenten in vergelijking met
autochtone studenten. Voor studenten
met een beperking is de beroepsstatus
minder belangrijk dan voor studenten
zonder beperking. Hbo-studenten met
mbo en havo hechten meer belang aan
status van het beroep dan hbostudenten met vwo. Hebben de ouders
al een opleiding in het hoger onderwijs,
dan wordt er minder op de status van
het beroep gelet. Wo’ers in bètastudies
kijken minder naar de beroepsstatus dan
studenten uit andere wo-opleidingen.
Uit de figuur hiernaast blijkt duidelijk dat
mannen zich bij hun studiekeuze meer
laten leiden door de status van het
beroep (aanzien, salaris, baankans) dan
vrouwen. Daarnaast kunnen we
constateren dat de verschillen in de
mate waarin men de status van het
beroep laat meewegen tussen mannen
en vrouwen in het hbo kleiner zijn dan in
het wo. Met andere woorden: voor wat
betreft de impact van de status van het
beroep bij de studiekeuze lijken mannen
en vrouwen in het hbo meer op elkaar
dan in het wo.

0,5

0,3
0,1
-0,1
-0,3
-0,5
-0,7
2009

2010

2011

2012

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

Figuur 3.10: Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de status van het beroep van de opleiding naar geslacht
(bron: Startmonitor)
0,7

Allochtone studenten hechten bij hun
studiekeuze beduidend meer waarde aan
de status van het beroep dan
autochtone studenten. Binnen de groep
allochtone studenten nemen de
verschillen tussen hbo en wo af; in 2012
zijn de verschillen tussen hbo- en wostudenten niet meer significant. Binnen
de groep autochtone studenten
verschillen hbo- en wo-studenten op dit
keuzemotief wel significant.

0,5
0,3
0,1
-0,1
-0,3
-0,5
-0,7
2009

2010

2011

Hbo - autochtoon

Hbo - allochtoon

Wo - autochtoon

Wo - allochtoon

Ho - autochtoon

Ho - allochtoon

2012

Figuur 3.11: Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de beroepstatus van de opleiding naar etniciteit (bron:
Startmonitor)
35 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

0,7

Studenten met een mbo-vooropleiding
hechten bij hun studiekeuze veel meer
aan de status en het beroep dan
studenten met een havo- of vwovooropleiding. Voor wo-studenten met
een vwo-vooropleiding is dit motief het
minst bepalend. Eerder zagen we dat
deze groep vooral hecht aan de inhoud
van de opleiding.

0,5
0,3
0,1
-0,1
-0,3
-0,5
-0,7
2009
Mbo

2010
Havo

2011
Vwo > hbo

2012
Vwo > wo

Figuur 3.12: Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan
de status van het beroep waartoe de studie opleidt naar
vooropleiding (bron: Startmonitor)
100%

3.4 Studiekeuzeinformatie

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

Website instelling

Algemene dagen

Folders/schriftelijke info

Intensieve dagen

Voorlichting vo

Studiekeuze123.nl

2012

Figuur 3.13: Zes belangrijkste geraadpleegde informatiebronnen bij
studiekeuze eerstejaars (bron: Startmonitor)
100%

Studenten oriënteren zich met name via
de websites van instellingen en tijdens
algemene voorlichtingsdagen. Het
gebruik van folders en andere
schriftelijke informatie neemt duidelijk
aan belang af. Oriëntatie op basis van
intensieve voorlichtingsdagen neemt
juist toe. Een stabiel aantal van zo’n één
op de vijf studenten maakt sinds 2009
gebruik van de overheidswebsite
Studiekeuze123.nl. Wo-studenten
oriënteren zich intensiever en
raadplegen gemiddeld 4,3 bronnen (in
het hbo 3,3: niet in figuur). Door de
jaren heen verschilt het aantal
geraadpleegde bronnen nauwelijks. Wostudenten maakten vaker dan hbostudenten gebruik van zowel algemene
als intensieve voorlichtingsdagen (niet in
figuur).

Kijken we naar de minst belangrijke
informatiebronnen, dan blijken dagen
voor late beslissers het minst benut te
worden in het studiekeuzeproces. De
sterkste daling doet zich echter voor in
het bezoek aan de Studiebeurs. In 2009
gaf bijna een kwart van de studenten
aan een bezoek gebracht te hebben aan
de Studiebeurs, in 2012 is dat gezakt
naar een kleine tien procent. Het gebruik
van vergelijkingswebsites (anders dan
Studiekeuze123) neemt juist iets toe.

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

Vergelijkingswebsites

Bezoek vanuit vo

Onafhankelijke info

Direct bij instelling

Studiebeurs

Dag late beslissers

2012

Figuur 3.14: Zes minst belangrijke geraadpleegde informatiebronnen bij
studiekeuze eerstejaars (bron: Startmonitor) (bron:
Startmonitor)

36 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Uit een multivariate analyse (niet in
tabel of grafiek) blijkt studenten die
aangeven een bewuste studiekeuze
gemaakt te hebben veel vaker
gebruikmaakten van algemene
voorlichtingsdagen, intensieve
voorlichtingsdagen of rechtstreeks bij de
instelling informatie haalden.

100%

3.5 Match tussen student en studie
Acht van de tien studenten heeft bij de
studiekeuze een goede match ervaren
met de studie (voor de samenstelling
van deze variabele zie de inleiding). Ze
antwoorden positief op vragen als: deze
opleiding en het beroep passen perfect
bij mij; ik heb een goed beeld van de
opleiding, ik ben zeer gemotiveerd e.d.
De grafiek hiernaast geeft de
percentages studenten weer die een
goede tot zeer goede match ervaren.
Ondanks het feit dat de verschillen klein
zijn, is de ervaren match bij hbostudenten beter dan bij wo-studenten,
zeker ook als gecontroleerd wordt voor
achtergrondkenmerken (zie volgende
tabel).

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010
Hbo

2011
Wo

2012

Ho

Figuur 3.15: Percentage studenten dat een goede match ervaart met de
studie (bron: Startmonitor)
Tabel 3.5:

Regressieanalyse ten aanzien van de match tussen student en
studie naar achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Hbo
B

Wo

t

B

t

(Constant)

3,20 182,44

3,21

149,68

Jaar=2009 (ref=2011)

0,00

0,00

ns

-0,02

-1,73

ns

Jaar=2010 (ref=2011)

0,02

1,77

ns

-0,02

-1,78

ns

Jaar=2012 (ref=2011)

0,01

0,76

ns

-0,01

-0,58

ns

Bewuste keuze voor studie

0,22

67,85

**

0,22

48,16

**

Nadruk op beroepsstatus

0,04

11,36

**

0,05

13,95

**

Nadruk op inrichting opleiding

0,06

19,48

**

0,05

11,28

**

Nadruk op inhoud

0,24

74,64

**

0,27

54,94

**

Functiebeperking

-0,02

-3,37

** -0,03

-2,19

ns

Geslacht (0=man)

0,02

3,34

** -0,09

-10,17

**

Uitstellen studeren

-0,03

-2,80

** -0,08

-5,30

**

Ouders in ho

-0,03

-4,91

** -0,02

-1,95

ns

Etniciteit (0=autochtoon)

0,00

-0,33

ns

0,04

2,22

ns

Woonsituatie (0=thuiswonend)

0,01

1,26

ns

0,04

5,01

**

Bèta

-0,03

-4,29

** -0,11

-11,91

**

Vooropleiding mbo

0,14

12,41

**

Vooropleiding havo

0,04

3,96

**

Bewuste studiekeuze

5

Als gecontroleerd wordt voor alle
achtergrondkenmerken en keuzemotieven, dan zien we dat de match die
studenten ervaren met de studie in 2011
ten opzichte van de voorgaande jaren
stabiel is gebleven; tussen 2011 en
2012. De ervaren match is minder goed
voor wo-bètastudenten en mannen in
het wo. Hbo-studenten met een mbovooropleiding ervaren een betere match
dan hbo-studenten met havo of vwo.
Alle motieven vertonen een positieve
relatie met de ervaren match: naar mate
men meer expliciet gekozen heeft,
ongeacht de aard van de motieven,
ervaart men een betere match. De
ervaren match is veel beter als de
student een bewuste keuze maakt en
zich meer oriënteert op de inhoud van
de opleiding. In de grafieken hierna
lichten we deze relatie nader toe.

Er is een zeer sterke relatie tussen de
mate waarin studenten aangeven dat zij
nagedacht hebben over hun studiekeuze
en de match die zij ervaren met hun
opleiding. In totaal 22 procent van de
variantie in de ervaren match wordt
verklaard door deze al dan niet bewuste
studiekeuze.

4

3

2

1
1

2

3

4

5

Match student-studie
Figuur 3.16: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin
de student heeft nagedacht over de studie (bron:
Startmonitor)

37 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Motief: inhoud opleiding

3

Er is eveneens sprake van een sterke
samenhang tussen de ervaren match en
de mate waarin de student de
studiekeuze heeft gebaseerd op
inhoudelijke motieven. In totaal 23
procent van de verschillen in de ervaren
match wordt verklaard door deze
inhoudelijke oriëntatie.

2

1
0
-1
-2
-3
1

2

3

4

5

Match student-studie
Figuur 3.17: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin
de student de studiekeuze heeft gemaakt op grond van
inhoudelijke motieven (bron: Startmonitor)

Motief: inrichting opleiding

3

De mate waarin de student gekeken
heeft naar de inrichting van de opleiding
(zoals de aandacht voor onderzoeksvaardigheden; de aandacht voor
theoretische grondslagen; het feit of er
een verkort traject is, mogelijkheden om
praktijkervaring op te doen en de
moeilijkheidsgraad) hangt zwak samen
met de ervaren match tussen student en
studie: twee procent van alle verschillen
in de ervaren match komt voor rekening
van de oriëntatie op de inrichting van de
opleiding.

2
1
0
-1
-2
-3
1

2

3

4

5

Match student-studie
Figuur 3.18: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin
de student de studiekeuze heeft gemaakt op grond van de
inrichting van de opleiding (bron: Startmonitor)

Motief: status van het beroep

3

Ook de relatie tussen de ervaren match
en de mate waarin de student bij de
studiekeuze heeft gekeken naar de
maatschappelijke status van het beroep
en zaken als salaris en baankans is
zwak. Slechts één procent van de
verschillen in de ervaren match tussen
student en studie wordt verklaard door
dit keuzemotief.

2
1
0
-1
-2
-3
1

2

3

4

5

Match student-studie
Figuur 3.19: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin
de student de studiekeuze heeft gemaakt op grond van de
status van het beroep (bron: Startmonitor)

38 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

3.6 Samenvatting
In dit hoofdstuk is de start in het hoger onderwijs beschreven. Met de invoering van de beleidsmaatregelen
verwachten we dat het studiekeuzeproces verbetert, dat studenten bewuster kiezen, een betere match ervaren met de
gekozen opleiding en daardoor minder vaak uitvallen. De analyses zijn gebaseerd op de Startmonitor, een grootschalig
onderzoek dat studenten volgt vanaf de studiekeuze tot het einde van het eerste jaar.
Kiezen studenten bewuster?
Twee van de drie studenten heeft naar eigen zeggen goed tot zeer goed nagedacht over de studiekeuze. Er is een
duidelijke verbetering sinds 2009: studenten maken de keuze voor hun opleiding steeds bewuster. Toch voltrekt de
studiekeuze zich voor sommige studenten minder bewust dan voor andere. Opvallend is dat allochtone studenten
aangeven minder te hebben nagedacht over de studiekeuze dan autochtone studenten en dat mannen hun keuze
minder bewust hebben gemaakt dan vrouwen. Een minder bewuste studiekeuze zien we eveneens bij studenten met
een havo-vooropleiding; veel bewuster kozen studenten met een mbo- of vwo-vooropleiding.
Veranderen studiekeuzemotieven en studiekeuzeoriëntatie?
De rangorde van motieven om voor een bepaalde studie te kiezen verandert niet noemenswaardig over de jaren: de
grote meerderheid van de studenten kiest een opleiding op grond van inhoudelijke interesse en de aansluiting van de
studie bij de capaciteiten. Dit beeld is over de jaren heen redelijk stabiel. Ook het feit dat de opleiding brede
beroepsmogelijkheden biedt of voorbereidt voor een specifieke beroep is voor ruim zes van de tien studenten een
motief om een studie te kiezen. De impact van het specifieke beroep op de studiekeuze is het laatste jaar kleiner
geworden. Motieven die te maken hebben met de inrichting van de opleiding spelen voor minder dan 40 procent van
de studenten een rol. De diverse motieven zijn geclusterd in drie hoofdgroepen: inhoudelijke motieven (inclusief de
keuze voor een beroep), motieven die te maken hebben met de inrichting van de opleiding en motieven te betrekk ing
hebben op de status van het beroep (o.a. salaris en baankansen). Inhoudelijke motieven worden steeds belangrijker.
Vrouwen kiezen meer op grond van inhoudelijke motieven dan mannen. In iets minder mate geldt dit ook voor
autochtone studenten en voor studenten met een vwo-vooropleiding. Het belang dat studenten hechten aan de
inrichting van het onderwijs is, vooral in het hbo, het laatste jaar afgenomen. De inrichting is veeleer voor hbostudenten, en dan met name voor degenen met een mbo-vooropleiding, een motief om voor een studie te kiezen dan
voor wo-studenten. Allochtone studenten hechten meer waarde aan de inrichting dan autochtone studenten, dit
verband is sterker in het hbo dan in het wo. Ook hbo-studenten met een mbo-vooropleiding kijken sterk naar de
inrichting. In iets mindere mate geldt dit ook voor vrouwen (in hbo en wo) en voor bètastudenten in het wo. Het
belang van de status van het beroep (o.a. baankans, salaris) is tussen 2009 en 2011 toegenomen; in 2012 zien we
een afname van de impact die de beroepsstatus heeft op de studiekeuze. Degenen die hier meer dan anderen waarde
aan hechten zijn mannen en allochtone studenten. Hbo-studenten met een vwo-vooropleiding vinden de status van
het beroep minder belangrijk dan studenten uit andere vooropleidingen. Dit geldt ook voor studenten waarvan ouders
een opleiding hebben op het niveau van het hoger onderwijs, voor wo-bètastudenten en voor studenten met een
functiebeperking.
In de oriëntatie op mogelijke studies geven studenten aan vooral gebruik te maken van informatie op de website van
de instelling en het bezoeken van algemene voorlichtingsdagen. Voorlichtingsdagen, die door alle studenten steeds
beter worden bezocht, zijn vaker bezocht door studenten die een wo-opleiding kozen dan door studenten die hun
keuze lieten vallen op een hogeschool. Ongeveer een kwart bezocht de overheidswebsite Studiekeuze123.nl. Dit
aandeel is stabiel. Het bezoek van andere vergelijkingswebsites neemt toe van ongeveer vijf naar bijna twintig
procent. Wo-studenten hebben bij hun oriëntatie meer bronnen gebruikt dan hbo-studenten.
Verandert de mate waarin studenten zichzelf bij hun studie vinden passen?
Acht van de tien studenten vinden dat de studie goed bij hen past, ervaren een goede match. Hbo-studenten ervaren
een betere match met de opleiding dan wo-studenten. In het wo zijn het vooral bètastudenten en mannen die een
mindere band ervaren met hun opleiding. In het hbo is deze band beter voor studenten met een mbo-vooropleiding. In
hoeverre hangt de studiekeuzeoriëntatie samen met de mate waarin studenten een band voelen met de opleiding? Als
de student expliciet kiest, ongeacht de aard van de motieven, ervaart men een betere band met de studie. Hebben
studenten zich sterk inhoudelijk georiënteerd en hebben ze naar eigen zeggen goed nagedacht over de studie, dan is
de band die zij ervaren met de opleiding erg groot. In hoofdstuk 5 relateren we de keuzemotieven en de
keuzeoriëntatie aan uitvalcijfers.

39 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

4

Een tweede studie

4.1 Vraagstelling en definities
Op basis van het 1Cijfer Hoger Onderwijs (1CHO) is nagegaan hoeveel studenten een tweede studie doen. In de
voorgaande publicatie zijn deze cijfers gepubliceerd voor de studenten die met hun tweede studie zijn begonnen nadat
de eerste studie was afgerond. Dit jaar is ook aandacht besteed aan de studenten die een tweede studie aanvingen
voordat het diploma van de eerste studie was behaald. In dit hoofdstuk besteden we eerst aandacht aan het algemene
beeld om daarna in te zoomen op bachelor- en masterstudenten en de relatie met achtergrondkenmerken. Gezien de
geringe aantallen studenten die een tweede studie begonnen voordat de eerste was afgerond, is deze groep in het
verdiepende deel buiten beschouwing gelaten en is over de achtergrondkenmerken gerapporteerd in het algemene
deel. De volgende vragen komen in dit hoofdstuk aan de orde:
1.
2.
3.
4.

Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie?
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede bacheloropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs?
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede masteropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs?
Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie en hoeveel studenten worden geconfronteerd
met het maximum collegegeld in de sector waarin zij studeren?

Elke student kan één bachelor- en één masteropleiding volgen tegen het wettelijk collegegeld. Het is voor studenten
ook mogelijk twee (of meer) studies tegelijk te volgen tegen wettelijk collegegeld. Bij een tweede bachelor of
masteropleiding betaalt de student het (over het algemeen hogere) instellingscollegegeld. Een tweede studie kan
onder bepaalde condities ook worden gevolgd voor het wettelijk collegegeld, namelijk als een student een tweede
bachelor of master in zorg of onderwijs volgt en daar nog geen diploma in heeft behaald. Deze maatregel is van kracht
sinds het studiejaar 2010-2011.
Bij het bestuderen van het aantal studenten dat een tweede studie volgt, is onderscheid gemaakt tussen studenten die
een tweede studie gelijktijdig en volgtijdelijk doen. Voor studenten die met een tweede studie aanvangen nadat het
diploma van de eerste studie is behaald (volgtijdelijk), geldt dat zij óf het instellingscollegegeld betalen, óf het
wettelijk collegegeld voor een tweede studie in zorg of in het onderwijs (en daar nog geen diploma in behaald
hebben).
Voor een student die een schakelprogramma of premaster volgt van maximaal 30 ECTS geldt vanaf het studiejaar
2013-2014 dat deze daarvoor de helft van het wettelijk collegegeld betaalt; betreft het een traject van maximaal 60
ECTS dan betaalt de student maximaal 1,5 keer het wettelijk collegegeld. Boven de 60 ECTS betaalt de student een
vergoeding die de instelling bepaalt.
Voor het afronden van een tweede studie die gestart is tijdens een eerste studie bestaat een subsidieregeling en
betaalt de student volgens een convenant studenten-koepels de hoogte van het wettelijk collegegeld. Voor de subsidie
voor een tweede studie waarvoor geldt dat deze moet zijn aangevangen voordat het diploma van de eerste studie is
behaald, geldt dat:






het verlenen van een tweede bachelor- (hbo en wo) of mastergraad (wo) aan een student aan een hoger
beroepsopleiding mogelijk is, mits de opleiding voor de tweede bachelor- of mastergraad deels gelijktijdig is
gevolgd met de opleiding waaraan de eerste bachelor- of mastergraad is behaald;
de student onafgebroken voor de tweede opleiding ingeschreven moet zijn geweest;
de student ingeschreven moet zijn geweest in de maand voorafgaand aan het behalen van de eerste graad;
tussen de eerste en de tweede graad blijkens het historisch bestand moet minimaal een periode van vijf hele
maanden liggen (deze laatste eis geldt overigens niet voor het betalen van de hoogte wettelijk collegegeld, maar
alleen voor de subsidie).

Deze studenten betalen voor hun tweede studie de hoogte van het wettelijke collegegeld. Momenteel is er nog sprake
van een overgangsmaatregel. De bestuurlijke afspraak wordt verlengd tot het moment dat het wettelijk geregeld is,
naar verwachting studiejaar 2014-2015 (brief aan TK 2012-2013, 33400, VIII, nr. 133 van 27 maart 2013). Ten
aanzien van de laatste drie aspecten geldt dat deze niet direct uit het 1CHO te halen zijn. Noodgedwongen is dus niet
gecorrigeerd voor deze criteria. Uit overleg met DUO en OCW blijkt dat naar verwachting de hier gepresenteerde
gegevens een overschatting zijn van ongeveer acht procent. Verder zijn dezelfde definities aangehouden als voor de
tweede studies die volgtijdelijk worden gevolgd.

41 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Bij de identificatie van deze groepen studenten uit het 1CHO zijn de volgende stappen gevolgd:









inschrijvingen als ‘student’ en hoofdinschrijvingen in bachelor en hbo- en wo-master exclusief postinitiële
masters;
als het diploma behaald is voor 1 september 1991 telt het record niet als diploma;
alleen bachelor- en masterdiploma’s en diploma’s oude stijl tellen mee;
als de instelling van de eerste studie onbekend of een private instelling is telt het diploma niet mee;
bepaalde ‘oude’ opleidingscodes in de gezondheidszorg tellen niet mee als diploma;
als de huidige opleidingscode of de historische equivalent gelijk zijn aan de code van de eerste studie dan telt het
niet als diploma;
bachelordiploma's tellen niet mee voor masters; diploma’s oude stijl tellen mee als bachelor- en masterdiploma;
wanneer het diplomajaar van de eerste studie kleiner of gelijk is aan het aanvangsjaar van de tweede studie
betreft het een volgtijdelijke studie; in de andere gevallen betreft het een gelijktijdige studie.

42 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

35.000

4.2 Een tweede studie

30.000

In 2012 volgen ruim 25.000 studenten
een tweede studie. Van deze groep
studeert 54 procent in het wo en 46
procent in het hbo. Het aantal studenten
dat een tweede studie volgt (volgtijdelijk
of gelijktijdig) neemt sinds 2010 flink af:
in het hoger onderwijs met 18 procent.
De afname is sterker in het wo (23%)
dan in het hbo (12%). De dalende trend
zet zich na 2010 verder door. Sinds 2010
is het aandeel studenten dat een tweede
studie doet, afgenomen met 26 procent.

25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
2006

Figuur 4.1:

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Aantal studenten dat tweede studie volgt (bron: 1CHO)

120%

Als we deze aantallen relateren aan het
aantal tweede studies in 2006 dan blijkt
de daling in hbo, wo en ho een gelijke
trend te volgen. Tussen 2006 en 2012 is
er sprake van een daling van 22 procent
(ho), 19 procent (hbo) en 24 procent
(wo).

110%
100%
90%
80%
70%
60%

50%
2006

2007

2008

Hbo - index

Figuur 4.2:

2009

2010

Wo - index

2011

2012

Ho - index

Aantal studenten dat tweede studie volgt: index t.o.v. 2006
(bron: 1CHO)

12%

In de grafiek hiernaast is het percentage
studenten dat een tweede studie doet
gerelateerd aan de totale
studentenpopulatie. In totaal volgt
ongeveer vier procent van alle studenten
een tweede studie. De daling in het wo is
voor het eerst goed zichtbaar in 2010.
Deze daling zet zich verder voort in 2011
en 2012 met ongeveer één procentpunt
per jaar. In het hbo daalt het aandeel
van vier (2010) naar drie procent
(2011). In 2012 zien we een stabilisatie.

10%
8%
6%

4%
2%
0%
2006

Figuur 4.3:

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

Percentage studenten dat tweede studie volgt t.o.v.
studentenpopulatie (bron: 1CHO)

43 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

2012

35.000

De meeste studenten doen hun tweede
studie nadat ze de eerste studie hebben
afgerond. Slechts een klein deel startte
met de tweede studie vóór het behalen
van het eerste diploma. Voor het hele
hoger onderwijs geldt dat het aantal
studenten dat een tweede studie
volgtijdelijk doet, daalt van 31.725 in
2010 naar 23.695 in 2012.

30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
2006

2007

Hbo - volgtijdelijk

Figuur 4.4:

2008

2009

2010

Wo - volgtijdelijk

2011

2012

Ho - volgtijdelijk

Aantal studenten dat tweede studie is gestart na afronding
van de eerste studie (bron: 1CHO)

10%

Ten opzichte van de totale
studentenpopulatie is het aandeel
studenten dat twee studies volgtijdelijk
doet, gedaald van zes procent in 2006
naar bijna vijf procent in 2010 naar vier
procent in 2012. Dat de daling het meest
fors is in het wo, blijkt uit de figuur
hiernaast. In het wo is sprake van een
daling van tien procent in 2006 naar acht
procent in 2010 naar vijf procent in
2012.

8%

6%

4%

2%

0%
2006

2007

Hbo - volgtijdelijk

Figuur 4.5:

2008

2009

2010

Wo - volgtijdelijk

2011

2012

Ho - volgtijdelijk

Percentage studenten dat tweede studie is gestart na
afronding van de eerste studie t.o.v. de studentenpopulatie
(bron: 1CHO)

3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
2006

2007

Hbo - gelijktijdig

Figuur 4.6:

2008

2009

Wo - gelijktijdig

2010

2011

2012

Ho - gelijktijdig

Aantal studenten dat tweede studie volgt en reeds een
diploma heeft behaald van een eerste studie; de hier
weergegeven studenten zijn met de tweede studie begonnen
voordat de eerste studie was afgerond (bron: 1CHO)

44 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

In totaal 1.700 studenten volgen in 2012
een tweede studie nadat ze een eerste
studie hebben afgerond en zijn met deze
tweede studie al gestart vóór het
behalen van het eerste diploma. In 2007
waren dat ruim 2.800 studenten. Dit
aantal is hierna fors afgenomen. Voor
deze groep geldt dat ruim 60 procent
van deze studenten de tweede studie
doet in het wo. In het hbo nam dit
aandeel sinds 2010 af met 44 procent:
van 1.171 (2010) naar 516 (2012). In
het wo was deze afname sinds 2010 veel
kleiner (15%: van 1.229 naar 1.118).
Voor het totale hoger onderwijs zien we
in vergelijking met 2010 29 procent
minder studenten die met een tweede
studie begonnen voordat de eerste
studie was afgerond.

1,0%

Het aandeel studenten dat de tweede
studie is begonnen nog voordat het
eerste diploma werd behaald is in 2012
0,3 procent (0,4% in het wo en 0,2% in
het hbo). Uit de figuur hiernaast blijkt
dat de dalende trend voor hbo en wo
relatief gelijk opgaat. In het hbo heeft
deze daling zich ingezet na 2007; in het
wo met name na 2009.

0,8%

0,6%

0,4%

0,2%

0,0%
2006

2007

Hbo - gelijktijdig

Figuur 4.7:

2008

2009

2010

Wo - gelijktijdig

2011

2012

Ho - gelijktijdig

Percentage studenten dat tweede studie is gestart vóór
afronding van de eerste studie t.o.v. de studentenpopulatie
(bron: 1CHO)

100%

Van alle studenten die een tweede studie
volgen, doet het overgrote deel dit
volgtijdelijk (in 2012 93%). In het wo is
de verhouding volgtijdelijk/ gelijktijdig
over de jaren heen redelijk stabiel (6 à 7
procent van alle studenten met een
tweede studie doet dit gelijktijdig). In
het hbo verandert deze verhouding door
de tijd heen: van alle studenten die een
tweede studie doen, doen steeds minder
studenten dit gelijktijdig en zien we
vaker dat studenten kiezen voor twee
studies volgtijdelijk.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - volgtijdelijk

Wo - volgtijdelijk

Ho - volgtijdelijk

Hbo - gelijktijdig

Wo - gelijktijdig

Ho - gelijktijdig

Figuur 4.8:

Percentage studenten dat tweede studie volgt gelijktijdig en
volgtijdelijk t.o.v. alle studenten met tweede studie (bron:
1CHO)

25.000

4.3 Een tweede bachelor

20.000

15.000

10.000

5.000

0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

Figuur 4.9:

Aantal studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar
type diploma (bron: 1CHO)

45 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De daling van het aantal studenten met
een tweede studie die buiten de regeling
voor het wettelijk collegegeld vallen en
die na 2009 is begonnen, heeft zich in
2012 verder doorgezet. Dit geldt voor
zowel hbo als voor wo. Het betreft hier
een daling van tussen de 20 en 25
procent. Waar vorig jaar sprake was van
een stijging van de tweede studie vanuit
een overige opleiding naar zorg of
onderwijs, is in 2012 in vergelijking met
2011 qua absolute aantallen een
stabilisatie zichtbaar.

12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

De daling uit de grafiek hiervoor is ook
zichtbaar als de aantallen gerelateerd
worden aan de populatie bachelors in
desbetreffend jaar. De tabel hier onder
geeft alle aantallen per categorie weer.
De daling in het wo van studenten een
tweede studie doen buiten de sectoren
zorg of onderwijs gaat van acht naar zes
procent ten opzichte van de populatie
bachelors. In het hbo is er meer
stabiliteit. De toename van een overige
opleiding naar de sector zorg of onderwijs
stabiliseert in 2012 na een stijging sinds
2010: in het hbo op 1,4 procent van de
populatie bachelors, in het wo 0,2 procent
en in het ho op 1,1 procent. De stromen
lopen aldus conform de beleidsintenties.

Figuur 4.10: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk)
naar type diploma t.o.v. populatie bachelors (bron: 1CHO)
Tabel 4.1:

Hbo

Aantal en aandeel tweede bachelors (volgtijdelijk) en sector tweede bachelor ten opzichte van alle
ingeschreven bachelors (bron: 1CHO)

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor
Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor
Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor
Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor
Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede bachelor
Geen tweede bachelor
% Tweede bachelor

Wo

Ho

2006
4.440
3.816
2.258
1.111
11.625
340.222
3,3%
142
11.841
226
1.904
14.113
118.606
10,6%
4.582
15.657
2.484
3.015
25.738
458.828
5,3%

2007
4.405
3.912
2.422
1.130
11.869
348.679
3,3%
178
10.865
202
1.834
13.079
125.224
9,5%
4.583
14.777
2.624
2.964
24.948
473.903
5,0%

2008
4.264
3.747
2.825
1.181
12.017
357.969
3,2%
200
10.444
232
1.875
12.751
131.718
8,8%
4.464
14.191
3.057
3.056
24.768
489.687
4,8%

100%

2009
4.702
3.934
3.060
1.230
12.926
375.580
3,3%
273
11.110
292
1.842
13.517
139.278
8,8%
4.975
15.044
3.352
3.072
26.443
514.858
4,9%

2010
5.379
3.536
3.066
1.046
13.027
388.538
3,2%
277
10.856
317
1.723
13.173
143.178
8,4%
5.656
14.392
3.383
2.769
26.200
531.716
4,7%

2011
5.719
2.602
2.768
784
11.873
398.501
2,9%
360
10.614
519
1.445
12.938
146.231
8,1%
6.079
13.216
3.287
2.229
24.811
544.732
4,4%

2012
5.624
1.809
2.503
538
10.474
398.853
2,6%
362
7.989
393
992
9.736
143.112
6,4%
5.986
9.798
2.896
1.530
20.210
541.965
3,6%

Als alleen gekeken wordt naar de
studenten met een tweede studie is in
2012 de stroom (van overig naar zorg of
onderwijs of overige tweede studies)
volgens de verwachting van het beleid.
Zowel in hbo als wo (en ook voor het ho)
is er binnen de groepen die volgtijdelijk
een tweede studie doen een toename van
degenen die dit doen vanuit een overige
sector naar zorg of onderwijs.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

Figuur 4.11: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk)
naar type diploma t.o.v. tweede studies (bron: 1CHO)

46 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Hbo overig > zo
overig
Wo overig > zo
overig
Ho
overig > zo
overig

2009
36%
64%
2%
98%
19%
81%

2010
41%
59%
2%
98%
22%
78%

2011
48%
52%
3%
97%
25%
75%

2012
54%
46%
4%
96%
30%
70%

100%

Verreweg de grootste groep studenten die
een tweede studie volgt, doet een wobachelor buiten de sector zorg of
onderwijs of deden hun eerste studie in
de sector zorg of onderwijs. Van deze wobachelors deed ruim 80 procent de eerste
studie in het hbo.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

Hbo

2010

2011

2012

Wo

Figuur 4.12: Soort hoger onderwijs eerste bachelor (%) van alle
studenten met tweede bachelor overig (volgtijdelijk) in wobachelor (bron: 1CHO)
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
2006

2007

Ec

Te

2008

2009

Gm

2010
Gz

2011
Ow

2012

Ongeveer 40 procent van de studenten
die een tweede studie doen in de wobachelor en dit niet doen vanuit een
overige opleiding naar een opleiding in
zorg of onderwijs, deden hun eerste
studie in de sector economie, gevolgd
door techniek (toenemend in 2012) en
gedrag een maatschappij (afnemend in
2012). Grotendeels zal het hier gaan om
de schakelprogramma’s of premasters
(doorstroom van hbo-bachelor via een
premaster naar een wo-master). Voor
deze groep is vanaf 2013 een speciale
voorziening getroffen (zie paragraaf
4.1.2).

Overig

Figuur 4.13: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met tweede
bachelor overig in wo-bachelor (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
Vrouw Autochtoon 31 j. +

Dt

Studentkenmerken
Geen tweede studie

Overig > zo

Havo

Mbo

Vwo

Vooropleiding vo
Overig tweede studie

Figuur 4.14: Percentage tweede bachelors in hbo in 2012 (volgtijdelijk)
naar type opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)

47 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

In de groep tweede studies (volgtijdelijk)
in het hbo zijn vrouwen en autochtone
studenten oververtegenwoordigd. Verder
zien we een sterke
oververtegenwoordiging in het hbo van
studenten van 31 jaar en ouder en van
deeltijdstudenten. Dat verklaart het feit
dat relatief veel studenten geen recht
meer hebben op studiefinanciering. Kijken
we naar degenen met de meest
voorkomende vooropleidingen, dan zijn
studenten met een vwo-vooropleiding
licht oververtegenwoordigd en studenten
met een mbo-vooropleiding iets
ondervertegenwoordigd. Voor de havisten
is er weinig verschil.

100%

80%

60%

40%

20%

0%
Vrouw Autochtoon 31 j. +

Deeltijd

Studentkenmerken
Geen tweede studie

Havo

Mbo

Vwo

Vooropleiding vo

Overig > zo

Overig tweede studie

Figuur 4.15: Percentage tweede bachelors in wo in 2012 (volgtijdelijk)
naar type opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)
5.000

In het wo zijn de vrouwen
oververtegenwoordigd in de groep
studenten die een tweede studie doet in
de sector zorg of onderwijs en hun eerste
diploma hebben behaald buiten deze
sectoren. Autochtone studenten zijn licht
oververtegenwoordigd in de tweede
studies. Dit geldt ook voor oudere
studenten en voor deeltijders. Het zijn de
studenten met een havo- of mbo
vooropleiding die kiezen voor een tweede
studie in een overige sector. Studenten in
het wo met een vwo-opleiding zijn
ondervertegenwoordigd bij de tweede
studies, maar binnen de tweede studie
oververtegenwoordigd in de groep die
vanuit een overige sector een tweede
studie volgt in zorg of onderwijs. Overige
vooropleidingen (zoals een buitenlandse
vooropleiding of overige vooropleidingen
zijn niet getoond in de grafiek).

4.4 Een tweede master

4.000

3.000

2.000

1.000

0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

Figuur 4.16: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar
type diploma (bron: 1CHO)
10%

In totaal 3.485 masterstudenten (2012 in
het hoger onderwijs) hebben al eerder
een masterdiploma behaald. Van deze
groep studeert 85 procent in het wo en
15 procent in het hbo. In absolute
aantallen is er een daling zichtbaar van
het aantal masterstudenten met een
tweede master sinds 2010. De daling
(sinds 2010) van de studenten die een
tweede master doen buiten de sector zorg
of onderwijs is fors (50%). In het hbo
daalt ook het aantal studenten dat een
tweede master doet binnen de sector zorg
of onderwijs en de eerste master buiten
deze sector heeft gevolgd; deze stroom is
sinds 2010 afgenomen met ruim 40
procent. In het wo stijgt deze stroom
sinds 2010 licht (9%). Overigens zien we
tussen 2011 en 2012 bij deze laatste
stroom een stabilisatie.

In de grafiek hiernaast wordt het aantal
masterstudenten in een tweede studie
gerelateerd aan het totaal aantal
masterstudenten. De tabel hier onder
geeft alle aantallen per categorie weer. In
2012 is twee procent van alle
masterstudenten in het hoger onderwijs
bezig met een tweede master in een
andere sector dan zorg of onderwijs (3%
in hbo en 2% in wo) en één procent doet
de tweede master vanuit een andere
sector binnen de sector zorg of onderwijs.
Ook procentueel is er sprake van een
sterke daling.

8%

6%

4%

2%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

Figuur 4.17: Percentage studenten met tweede master (volgtijdelijk)
naar type diploma t.o.v. populatie masters (bron: 1CHO)

48 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 4.2:

Hbo

Wo

Ho

Aantal en aandeel tweede masters en sector tweede master ten opzichte van alle ingeschreven masters
(bron: 1CHO)

Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master
Geen tweede master
% Tweede master
Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master
Geen tweede master
% Tweede master
Overig > zorg/onderwijs
Overig > overig
Zorg/onderwijs > zorg/onderwijs
Zorg/onderwijs > overig
Totaal tweede master
Geen tweede master
% Tweede master

2006
332
54
650
174
1.210
10.951
9,9%
689
2.048
100
177
3.014
38.985
7,2%
1.021
2.102
750
351
4.224
49.936
7,8%

2007
286
63
683
111
1.143
10.248
10,0%
758
2.406
108
222
3.494
49.463
6,6%
1.044
2.469
791
333
4.637
59.711
7,2%

2008
288
63
463
117
931
10.365
8,2%
791
2.442
125
261
3.619
56.573
6,0%
1.079
2.505
588
378
4.550
66.938
6,4%

2009
306
51
470
113
940
11.534
7,5%
913
2.679
175
242
4.009
64.165
5,9%
1.219
2.730
645
355
4.949
75.699
6,1%

100%

2010
305
66
497
102
970
11.999
7,5%
1.106
2.971
213
265
4.555
72.378
5,9%
1.411
3.037
710
367
5.525
84.377
6,1%

2011
224
53
261
89
627
11.325
5,2%
1.205
2.157
200
230
3.792
75.717
4,8%
1.429
2.210
461
319
4.419
87.042
4,8%

2012
180
33
211
89
513
10.412
4,7%
1.209
1.436
175
152
2.972
80.528
3,6%
1.389
1.469
386
241
3.485
90.940
3,7%

Kijken we naar de twee stromen ten
opzichte van elkaar en relateren we de
masterstudenten in de twee groepen aan
het totaal aantal masterstudenten in een
tweede studie, dan valt ook hier een
soortgelijk patroon op als bij de
bachelors. Er is een lichte daling (sinds
2010) van degenen die de tweede
master doen buiten de sector zorg of
onderwijs en een stijging van studenten
met een masterdiploma buiten zorg of
onderwijs die een tweede master doen
binnen deze sector.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - overig > zorg/onderwijs

Hbo - overige tweede studie

Wo - overig > zorg/onderwijs

Wo - overige tweede studie

Ho - overig > zorg/onderwijs

Ho - overige tweede studie

Figuur 4.18: Percentage studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar
type diploma t.o.v. alle tweede masters (bron: 1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
Vrouw Autochtoon 31 j. +

Deeltijd

Studentkenmerken
Geen tweede studie

Overig > zo

Havo

Mbo

Vwo

Vooropleiding vo
Overig tweede studie

Figuur 4.19: Percentage tweede Percentage tweede masters (alleen wo) in
2012 (volgtijdelijk) naar type opleiding en studentkenmerken
(bron: 1CHO)

49 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De man-vrouwverhouding bij studenten
die een tweede master doen is iets
scheef: relatief veel vrouwen volgen een
tweede master. Hetzelfde geldt voor
autochtone studenten in vergelijking met
westers- en niet-westers allochtone
studenten. Relatief veel studenten die
een tweede master volgen zijn ouder.
Ook volgen relatief veel studenten hun
tweede master in deeltijd. De grootste
groep studenten met een tweede womaster heeft vwo als basisopleiding.
Overige vooropleidingen (zoals een
buitenlandse vooropleiding of overige
vooropleidingen zijn niet getoond in de
grafiek).

15.000

4.5 Collegegeld tweede studies
Het instellingscollegegeld dat instellingen
vragen voor de tweede studie is
opgezocht op websites en heeft deels
betrekking op 2012-2013 en deels op
2013-2014. Er is een selectie gemaakt
van studies waar in 2012 studenten een
tweede studie volgen. Bedragen zijn
berekend naar het aantal opleidingen.
Gemiddeld kost een tweede bachelor €
7.500 en een tweede master € 11.500.
De bedragen zijn in het hbo lager dan in
het wo: in het hbo tussen € 6.500 en
€ 7.000); in het wo kost een tweede
bachelor gemiddeld ongeveer € 8.000 en
een master € 12.000.

12.000

9.000

6.000

3.000

0
Bachelor

Master

Bachelor

Hbo

Master

Bachelor

Wo

Master
Ho

Figuur 4.20: Instellingscollegegelden tweede studies 2012 naar type
opleiding en soort hoger onderwijs (bron: 1CHO/websites
instellingen)

Tabel 4.3:

Instellingscollegegeld tweede studies hbo-bachelor naar
sector, aantal studenten en aantal opleidingen (bron:
1CHO/websites instellingen)

Aantal studenten

Aantal opleidingen

Standaarddeviatie

Minimum bedrag

Maximum bedrag

Aantal studenten
maximumtarief

Aantal Opleidingen
maximumtarief

Onderwijs

2.004

195

991

1.835

9.200

12

3

Landbouw

147

18

896

3.750

7.940

126

9

Techniek

452

118

942

5.169

7.950

4

3

Gezondheidszorg

499

74

1.531

3.082

22.000

4

1

Economie

611

140

777

2.675

7.950

3

2

Gedrag & Maatschappij

664

86

1.219

1.835

7.950

5

2

Taal & Cultuur

473

36

1.814

4.500

9.200

18

2

Tabel 4.4:

De tabel hiernaast toont voor hbobachelors de collegegelden herberekend
naar het aantal studenten dat ermee te
maken heeft en het aantal opleidingen
dat het betreft. Voor elke sector zijn de
maximumtarieven weergegeven. In
totaal betalen 172 studenten het
maximale instellingscollegegeld (alleen
volgtijdelijk en niet de studenten die de
route van een overige opleiding naar
zorg/onderwijs volgen). Dit is vier
procent van alle studenten die een
bachelor doen in het hbo. In totaal zijn
er 22 opleidingen die binnen de sector
dit maximumtarief rekenen. Het hoogste
maximumtarief zien we in de sector
gezondheidszorg.

Instellingscollegegeld tweede studies wo-bachelor naar
sector, aantal studenten en aantal opleidingen (bron:
1CHO/websites instellingen)

Aantal studenten
maximum tarief

Aantal Opleidingen
maximum tarief

0

13.500 13.500

60

11

50

1.983

6.810 17.200

11

5

Techniek

1.220

40

2.991

1.835 10.000

0

2

393

22

5.155

5.700 32.000

13

1

Economie

1.850

30

1.222

5.500

9.000

582

8

Recht

1.643

28

1.242

5.700

9.600

162

3

Gedrag & Maatschappij 2.416

62

1.286

5.700

9.750

5

1

Taal & Cultuur

1.522

126

1.466

1.835

9.600

0

23

6

4

1.874

7.000 12.000

0

1

Gezondheidszorg

Sectoroverstijgend

50 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Maximum bedrag

11

264

Minimum bedrag

Aantal opleidingen

60

Natuur

Standaarddeviatie

Aantal studenten

Landbouw

De tabel hiernaast toont voor wobachelors de collegegelden herberekend
naar het aantal studenten dat ermee te
maken heeft en het aantal opleidingen
dat het betreft. In totaal 833 studenten
betalen het hoogste tarief in hun sector
(9% van alle tweede studies in het wo).
Het betreft 55 opleidingen (15% van de
opleidingen) die dit maximumtarief
hanteren. Het hoogste maximumtarief
treffen we aan in het wo in de sectoren
gezondheidszorg.

Tabel 4.5:

Instellingscollegegeld tweede studies hbo- en wo-master
bachelor naar aantal studenten en aantal opleidingen (bron:
1CHO/websites instellingen)

Aantal studenten

Aantal opleidingen

Standaarddeviatie

Minimum bedrag

Maximum bedrag

Aantal studenten
maximum tarief

Aantal Opleidingen
maximum tarief

Onderwijs

187

36

971

3.950

7.945

0

1

Gezondheidszorg

24

8

579

5.800

7.747

0

2

Gedrag & Maatschappij

96

7

762

5.800

7.747

26

1

Taal & Cultuur

26

18

2.697

3.500 13.460

2

1

Onderwijs

30

20

2.046

9.318 18.350

2

1

Landbouw

22

15

0

13.500 13.500

22

15

Natuur

52

32

3.218

10.260 18.350

0

10

Techniek

37

22

5.502

1.835 13.600

4

1

Gezondheidszorg

145

27

5.010

8.000 32.000

8

2

Economie

264

50

3.465

9.318 31.850

7

1

Recht

464

57

1.481

9.318 14.750

28

6

Gedrag & Maatschappij

369

87

1.711

9.318 14.750

56

10

Taal & Cultuur

375

144

1.920

1.835 14.750

36

15

5

1

0

12.500 12.500

5

1

Hbo

Wo

Sectoroverstijgend

51 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De bedragen voor de masters liggen fors
hoger dan voor de bachelors, zo zagen
we ook hiervoor. Het gaat hier echter
om een veel kleiner aantal studenten,
waardoor de totale som in de master
met (indicatief) bijna 24 mln. euro veel
lager uitkomt dan in de bachelor (104
mln. euro). In deze tabellen zien we
soortgelijke verschillen tussen sectoren
als in de bachelortabel: de ‘duurste’
studies zijn die in wo-gezondheidszorg.
In totaal 28 studenten die een tweede
master in het hbo (8%) doen en 168
studenten die een tweede master volgen
in het wo (10%) betalen het maximale
collegegeld in hun sector. Het gaat hier
om respectievelijk vijf (7% hbo) en 62
(15% wo) masteropleidingen.

4.6 Samenvatting
Dit hoofdstuk gaat over de ontwikkeling van het aantal studenten dat een tweede studie volgt, zowel gelijktijdig als
volgtijdelijk. Elke student kan één bachelor en één master opleiding volgen tegen het wettelijke collegegeld. Bij een
tweede bachelor of masteropleiding betaalt de student het (vaak hogere) instellingscollegegeld. Een uitzondering is
gemaakt voor studenten die hun eerste diploma behaalden in een andere sector dan gezondheidszorg of onderwijs en
die hun tweede studie in deze sector gaan doen; zij betalen het wettelijk collegegeld. Deze maatregel is van kracht
sinds het studiejaar 2010-2011. Daarnaast is er specifieke regelgeving c.q. zijn er uitzonderingen voor studenten die
een schakelprogramma volgen of voor studenten die twee studies gelijktijdig volgen. In deze slotparagraaf worden de
belangrijkste bevindingen beschreven.
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede studie?
In 2012 doen vier van de honderd studenten een tweede studie, zowel in de bachelor- als in de masterfase. Het aantal
studenten dat een tweede studie volgt neemt af, na 2010 met 18 procent; in het wo is deze afname groter dan in het
hbo. In 2012 volgen nog ruim 25.000 studenten een tweede studie; in 2010 waren dat nog ruim 34.000 studenten.
Van alle studenten die een tweede studie volgen, doet ongeveer zeven procent dit gelijktijdig (zij behaalden hun
eerste diploma terwijl ze al bezig waren met de tweede studie). In 2012 betreft het 1.700 studenten. Van alle tweede
studies, betreft het bij ongeveer zeventien procent een tweede master en bij ruim 83 procent een tweede bachelor. De
daling van het aantal tweede studies is in lijn met het ingezette beleid: de stroom studenten die vanuit aan andere
sector een tweede studie gaat doen in de sector zorg of onderwijs is na 2009 stijgend en stabiliseert in 2012; de
andere stroom daalt.
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede bacheloropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs?
Ten opzichte van alle bachelorstudenten volgt in 2012 iets minder dan vier procent een tweede bachelor. De
ontwikkeling van het aantal tweede bachelors (volgtijdelijk) volgt de hierboven beschreven trend: tussen 2011 en
2012 daalt het absolute aantal studenten van bijna 25.000 naar iets meer dan 20.000. Na een initiële stijging van het
aantal studenten dat vanuit een andere sector de tweede bachelor doet in zorg of onderwijs van ongeveer 5.000
studenten in 2009 naar ongeveer 6.000 in 2011, stabiliseert dit aantal zich rond de 6.000 studenten in 2012 (in het
hbo is dit 1,4 procent van de populatie bachelors, in het wo 0,2 procent en in het ho 1,1).
De grootste groep studenten die een tweede studie volgt buiten de sector zorg of onderwijs of hun eerste studie
volgden in de sector zorg of onderwijs en instellingscollegegeld betaalt, bestaat uit de stroom van hbo-bachelor naar
wo-bachelor: deze stroom is gedaald van ruim 21.000 studenten in 2009 naar ruim 14.000 studenten in 2012. Bijna
twee derde van deze stroom van hbo-bachelor naar wo-bachelor (alle jaren samengenomen) volgt de tweede studie in
het wo. Kijken we naar wie er in het wo een tweede bachelor doet buiten de sector zorg of onderwijs, dan bestaan de
tweede bachelors in het wo voor 80 procent uit deze hbo-studenten; dit zijn wellicht voor een deel de
schakelstudenten. Het betreft hier 54 procent van alle studenten die een tweede bachelor doen buiten zorg en
onderwijs. Voor deze groep is vanaf 2013 een speciale voorziening getroffen voor schakelprogramma’s. De grootste
stroom van de hbo-wo doorstroom tweede studies buiten zorg of onderwijs zien we in de sectoren economie en (in
mindere mate) techniek. Een tweede bachelor wordt vaker gevolgd door vrouwen, autochtone studenten en oudere
studenten.
Verandert het aandeel studenten dat kiest voor een tweede masteropleiding, onder andere in de sector zorg of
onderwijs?
Ten opzichte van alle masterstudenten volgt in 2012 iets minder dan vier procent een tweede master. In 2012 gaat
het om 3.485 studenten (volgtijdelijk). In 2010 waren dat nog 5.500 studenten. Ongeveer 85 procent studeert in het
wo; 15 procent in het hbo. De ontwikkeling van de stroom is (met name in het wo) vergelijkbaar met die van de
bachelor (een initiële stijging in 2010 en een stabilisatie in 2012) en is daarmee een ondersteuning voor het ingezette
beleid. In totaal doet één procent van alle masterstudenten de tweede master vanuit een andere sector binnen de
sector zorg of onderwijs. Ook in de master is er een lichte oververtegenwoordiging van vrouwen, autochtone
studenten en oudere studenten.
Hoe hoog zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studie en hoeveel studenten worden geconfronteerd met het
maximum collegegeld in de sector waarin zij studeren?
Via websites van de instellingen zijn de instellingscollegegelden voor de tweede studies opgezocht. Deels betreft het
hier bedragen uit 2012-2013, deels uit 2013-2014. In dit hoofdstuk is een analyse gemaakt van deze collegegelden.

53 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Hierbij is geen rekening gehouden met het beleid rondom de schakelprogramma’s, simpelweg omdat deze studenten
niet betrouwbaar uit de bestanden zijn de destilleren. De tweede studies in het hbo zijn minder duur dan die in het
wo; het instellingscollegegeld voor de wo-masters is het hoogst. Gemiddeld kost een tweede bachelor ongeveer
€ 7.500 en een tweede master € 11.500. In het hbo kost een tweede bachelor of een tweede master tussen de
€ 6.500 en € 7.000. In het wo kost een tweede bachelor gemiddeld ongeveer € 8.000; het bedrag voor een tweede
master is ongeveer € 12.000, met uitschieters naar meer dan € 30.000. Zo’n 1.200 studenten betalen het
maximumbedrag in de sector waarin zij hun tweede bachelor of master doen (afzonderlijk berekend voor hbo en wo en
voor bachelor en master). In totaal negen procent van de opleidingen hanteert het maximumtarief in de sector (hierin
zitten de eerder genoemde 1.200 studenten). In het wo worden verhoudingsgewijs meer studenten geconfronteerd
met het maximumtarief dan in het hbo.

54 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

5

Stoppen met de opleiding na één jaar

5.1 Vraagstelling en definities
In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan de studieuitval en studieswitch in of direct na het eerste jaar. Om de
omvang van de uitval en switch te bepalen, is gebruikgemaakt van het 1CHO. Een verdiepende analyse van de
redenen van uitval en de relatie tussen studiekeuze en studieuitval is gebruikgemaakt van gegevens uit de
Startmonitor. De volgende vragen komen aan de orde:
1.
2.
3.

Vermindert de uitval/switch in of direct na het eerste jaar?
Zijn er verschillen in studiekeuzeoriëntatie en studiekeuzemotieven tussen studenten die uitvallen en studenten
die niet uitvallen en wat zijn de belangrijkste trends?
Wat zijn de belangrijkste oorzaken van studieuitval en wat zijn de belangrijkste trends?

De uitval is berekend op basis van het 1CHO; definities zijn afgestemd met DUO. Allereerst zijn de eerstejaarscohorten
gedefinieerd:







alleen de hoofdinschrijvingen zijn meegenomen (in het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het HO: dat betekent dat de
student nog geen enkele diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus echte eerstejaars ho zijn);
associate degrees zijn achterwege gelaten;
voor de berekening van de uitval zijn alleen de voltijdstudenten meegenomen.

Aan deze cohorten (alleen voltijdstudenten) zijn de inschrijfgegevens van jaar 2 gekoppeld. Verder is bepaald wat het
eerste diplomajaar is waarin de student uit het cohort aan de betreffende instelling een bachelordiploma behaalt
(indien de student een bachelordiploma aan de instelling heeft behaald; deze studenten worden niet als uitval
getypeerd). Hiertoe is voor de betreffende student vanuit 1CHO bepaald wat het laagste diplomajaar is dat voldoet aan
de volgende voorwaarden:




OCW-correspondentienummer is gelijk aan een OCW-correspondentienummer uit het cohort;
actuele instelling is gelijk aan de actuele instelling van de student in het instroomjaar;
soort diploma soort hoger onderwijs is gelijk aan 03 of 04 (bachelor).

Een student uit het cohort is vervolgens na 1 jaar uitgevallen uit de instelling als de actuele instelling van de
inschrijving in het instroomjaar ongelijk is aan de actuele instelling in (instroomjaar + 1) én de student géén HOeinddiploma gedurende het instroomjaar heeft behaald. Voor switch binnen een joint degree is gecorrigeerd.
Een student is een switcher binnen de instelling na 1 jaar wanneer de actuele instelling in instroomjaar gelijk is aan de
actuele instelling in (instroomjaar + 1), de opleiding in instroomjaar niet gelijk is aan de opleiding in (instroomjaar +
1), wanneer de student géén bachelordiploma aan de actuele instelling heeft behaald waarvan diplomajaar gelijk is
aan het instroomjaar. Hierbij wordt een opleiding als volgt gedefinieerd: als opleiding historisch equivalent gevuld is,
dan wordt de opleiding historisch equivalent gebruikt; indien dit niet gevuld is wordt de opleiding actueel equivalent
gebruikt. De volgende drie groepen zijn als ‘uitval’ getypeerd:
(1)
(2)
(3)

uitval uit het hoger onderwijs: de student heeft op instroomjaar + 1 geen inschrijving in het hoger onderwijs;
uitval uit instelling: de student studeert in instroomjaar + 1 aan een andere instelling;
switch binnen instelling: de student studeert aan dezelfde instelling, maar aan een andere opleiding.

In het kader van de prestatieafspraken wordt er een onderscheid gemaakt in switch (de hierboven beschreven groep
3) en uitval (groepen 1 en 2). Omdat in dit onderzoek de focus vooral ligt op het stelsel en de landelijke stromen, is
gekozen voor een onderscheid naar uitval (groep 1) en switch (studenten die in het hoger onderwijs blijven: de
groepen 2 en 3). In een aantal figuren zijn deze twee groepen samengenomen onder het kopje ‘uitval en switch’:
studenten die de initieel gekozen opleiding niet voortzetten.
Dit hoofdstuk bevat ook een analyse van de redenen van uitval/switch en van de relatie tussen studiekeuzeoriëntatie
en uitval. Deze zijn verricht op basis van de Startmonitor, uitsluitend voor degenen die voor het eerst in het hoger
onderwijs studeren. De Startmonitor kent in elk jaar drie metingen: september, december en juni. Hiermee kan de
uitval/switch in het eerste jaar gerelateerd worden aan studiekeuzegedrag van studenten voorafgaand aan hun studie.

55 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

5.2 Omvang van de uitval/switch

80%

60%

40%

20%

0%
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Hbo
(1) Uitval uit ho

Figuur 5.1:

Wo

(2) Uitval uit instelling

(3) Uitval uit opleiding

Type uitval/switch t.o.v. alle eerstejaars naar cohort (bron:
1CHO)

100%

80%

60%

40%

20%

0%
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Hbo

(1) Uitval uit ho

Figuur 5.2:

De grafiek hiernaast toont dezelfde
cijfers als in de vorige figuur, maar dan
ten opzichte van alle uitval/switch. Als
we alle uitval en switch op 100 procent
stellen, dan blijkt dat van deze groep in
het hbo de uitval uit het hoger onderwijs
het grootst is (43% van alle uitval/
switch uit cohort 2011) en in het wo het
aandeel studenten dat van instelling
verandert het grootst is (49% van alle
uitval/switch uit cohort 2011). Van alle
wo-uitval/switch gaat in 2011 30,8
procent in het tweede jaar naar het hbo;
van alle hbo uitval/switch gaat in 2011
9,5 procent in het tweede jaar naar het
wo.

Wo

(2) Uitval uit instelling

(3) Uitval uit opleiding

Type uitval/switch t.o.v. alle uitval/switch naar cohort (bron:
1CHO)

50%

In het hoger onderwijs gaat op basis van
deze gegevens 35 procent van de
eerstejaarsstudenten in het tweede jaar
niet verder aan de opleiding en/of
instelling waaraan men begonnen is.
Van cohort 2011 betreft dit ongeveer
39.500 studenten. In het hbo is de uitval
sinds 2009 met twee procentpunten
gestegen (van 36% naar 38%). In het
wo daalde de uitval sinds 2009 licht (van
28% naar 27%).

40%

30%

20%

10%

0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 5.3:

De uitval/switch in de grafiek hiernaast
is weergegeven aan de hand van de
driedeling die ook in de inleiding is
gemaakt. Het betreft hier de
percentages studenten die uitvallen of
switchen, gerelateerd aan de totale
eerstejaars ho studentenpopulatie. De
totale uitval/switch in het hbo ligt veel
hoger dan die in het wo. In het wo geldt
dat een klein percentage van alle
uitval/switch het ho verlaat (6%); in het
hbo is dit groter (16%). Ook switch
binnen de instelling komt relatief weinig
voor (ongeveer 8%). In het wo komt het
in 2012 (cohort 2011) even vaak voor
als in het hbo dat een student verandert
van instelling (13%). Van alle woeerstejaars gaat in 2011 zeven procent
in het tweede jaar naar het hbo; van alle
hbo-eerstejaars kiest in 2011 2,5
procent in het tweede jaar voor het wo.

2009
Wo

2010

2011

Ho

Percentage uitval/switch in het hoger onderwijs t.o.v. alle
eerstejaars naar cohort (bron: 1CHO)

57 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

In het vervolg van dit hoofdstuk wordt
nader ingegaan op de studenten die niet
doorgaan met de opleiding waaraan ze
in eerste instantie gestart zijn. We
noemen deze groep ‘uitval/switch’. Het
betreft hier de drie eerder
onderscheiden groepen tezamen.

50%

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.4:

2007

2008

2009

2010

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

2011

Percentage uitval/switch in het hoger onderwijs naar geslacht
en cohort (bron: 1CHO)

50%

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.5:

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - aut

Hbo - n-westers

Hbo - westers

Wo - aut

Wo - n-westers

Wo - westers

Ho - aut

Ho - n-westers

Ho - westers

De uitval/switch onder niet-westers
allochtone studenten is groter dan onder
autochtone studenten. De verschillen
tussen de twee groepen zijn in het hbo
in de loop van de tijd groter geworden
(van 7 ppnt. voor cohort 2006 naar 13
ppnt. voor cohort 2011); in het wo zijn
de verschillen kleiner, maar nemen ze
na 2008 langzamerhand toe (een
verschil van 3 ppnt. voor cohort 2008 en
van 5 ppnt. voor cohort 2011). De
uitval/switch van westers allochtone
studenten is vergeleken met die van de
autochtone studenten iets lager
(ongeveer 3 ppnt.). Voor cohort 2011
geldt dat er in het wo geen verschillen
meer zijn tussen westers allochtone
studenten en autochtone studenten.

Percentage uitval/switch naar etniciteit en cohort (bron:
1CHO)

50%

In het wo is er geen verschil in
uitval/switchpercentages als de groep
studiefinancieringsgerechtigde studenten
wordt uitgesplitst naar wel of geen
aanvullende beurs. In het hbo is de
uitval/switch onder studenten met een
aanvullende beurs iets hoger (41% in
2011) dan onder studenten zonder
aanvullende beurs (38% in 2011).

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.6:

Bij mannen is de uitval/switch hoger dan
bij vrouwen. Het percentage mannen in
het ho dat uitvalt/switcht is 39 (43% in
het hbo en 31% in het wo). Het
percentage uitval/switch bij vrouwen ligt
beduidend lager: in het totale hoger
onderwijs is dit 31 procent (34% in het
hbo en 23% in het wo). Daarmee is het
percentage vrouwen dat uitvalt/switcht
in het hbo ongeveer gelijk aan het
percentage mannen dat uitvalt/switcht
in het wo. De uitval/switch is verder het
grootst onder de mannelijke hbostudenten en het laagst onder de
vrouwelijke wo-studenten).

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - ab

Wo - ab

Ho - ab

Hbo - geen ab

Wo - geen ab

Ho - geen ab

Percentage uitval/switch naar wel/geen aanvullende beurs:
alleen studenten met studiefinanciering (bron: 1CHO/DUO)

58 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

50%

Voor cohort 2011 zijn er nauwelijks
verschillen in uitval/switchpercentages
tussen studenten die rechtstreeks na het
voortgezet onderwijs zijn ingestroomd
en studenten die één of meer
tussenjaren hebben gehad.

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.7:

2007

2008

2009

2010

Hbo - direct

Hbo - tussenjaar

Wo - direct

Wo - tussenjaar

Ho - direct

Ho - tussenjaar

2011

Percentage uitval/switch naar wel/geen tussenjaar en cohort
(bron: 1CHO)

50%

Door de jaren heen is de uitval/switch
uit bètastudies steeds iets lager geweest
dan de uitval uit overige studies. In het
wo is het verschil voor cohort 2011
nagenoeg verdwenen. In het hbo is het
verschil in uitval/switchpercentage
tussen studenten uit bètastudies en
overige studenten ongeveer drie
procentpunten in het voordeel van de
bètastudies.

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.8:

2007

2008

2009

2010

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

2011

Percentage uitval/switch uit bètastudies naar cohort (bron:
1CHO)

50%

In het hbo zien we de hoogste
uitval/switch bij studenten met een
havo-diploma en de laagste uitval/switch
bij studenten met een vwo-diploma. De
uitval/switch bij studenten met een
mbo-opleiding in het hbo is gestegen
sinds 2006 van 36 naar 40 procent en is
daarmee voor cohort 2011 op hetzelfde
percentage als voor studenten met een
havo-vooropleiding.

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 5.9:

2007

2008

2009

2010

Onbekend

Havo

Vwo

Mbo

Buitenlands

Overig

2011

Percentage uitval/switch in hbo naar vooropleiding (bron:
1CHO)

59 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

50%

40%

30%

20%

10%

0%
2006

2007

2008

Vwo > hbo

2009

Vwo > wo

2010

2011

In de grafiek hiernaast is alleen gekeken
hoe de uitval/switch is onder de totale
groep studenten met een vwo-opleiding.
Deze gegevens zijn ook in eerdere
grafieken opgenomen; hier zien we
alleen de vergelijking binnen de groep
studenten met een vwo-vooropleiding.
Hieruit blijkt dat de uitval/switch onder
studenten die met een vwovooropleiding naar het hbo gaan iets
lager is dan die van studenten die met
een vwo-vooropleiding naar het wo
gaan. In een latere grafiek zullen we
zien dat een groot deel van de vwo’ers
die uitvalt/switcht uit het hbo in het
tweede jaar besluit over te stappen naar
het wo.

Vwo > ho

Figuur 5.10: Percentage uitval/switch van studenten met een vwo-diploma
naar cohort (bron: 1CHO)
50%

Het overgrote deel van de nieuwe wostudenten heeft een vwo-vooropleiding.
De uitval/switch onder deze groep ligt
onder de 30 procent en is dalende. De
wo- uitval/switch onder studenten met
een buitenlandse vooropleiding is relatief
laag (gemiddeld ongeveer 25%), doch
stijgend. In de volgende grafiek zijn alle
studenten op basis van nationaliteit
ingedeeld naar buitenlands en
Nederlands. Dit is gedaan op basis van
de definitie van CBS/VSNU.

40%

30%

20%

10%

0%
2006

2007

Onbekend

2008
Vwo

2009

2010

Buitenlands

2011
Overig

Figuur 5.11: Percentage uitval/switch in wo naar vooropleiding en cohort
(bron: 1CHO)
50%

De buitenlandse studenten zijn
studenten met een vooropleiding in de
categorie ‘overig’ of in de categorie
‘onbekend’ en een niet-Nederlands
nationaliteit. In deze groep is de
uitval/switch lager dan onder de
Nederlandse studenten. Dit geldt sterker
voor het hbo dan voor het wo. In de
laatste jaar stijgt ook de uitval/switch
onder de buitenlandse studenten in het
wo, zodat voor cohort 2011 in het wo
nog nauwelijks verschillen zichtbaar zijn

40%

30%

20%

10%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

Hbo - buitenlands

Hbo - Nederlands

Wo - buitenlands

Wo - Nederlands

Ho - buitenlands

Ho - Nederlands

2011

Figuur 5.12: Percentage uitval/switch onder buitenlandse studenten naar
cohort (bron: 1CHO)

60 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

7,2

Voor alle doorstroomgroepen (havo >
hbo, vwo > hbo en vwo > wo) geldt dat
degenen die zijn uitgevallen/geswitcht
een gemiddeld lager examencijfer
hadden in het voortgezet onderwijs dan
de studenten die niet zijn uitgevallen/
geswitcht. Hoewel de gemiddelde cijfers
door de jaren heen gedaald zijn, is dit
beeld redelijk consistent.

7,0

6,8

6,6

6,4

6,2
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Havo > hbo - uitval

Havo > hbo - geen uitval

Vwo > hbo - uitval

Vwo > hbo - geen uitval

Vwo > wo - uitval

Vwo > wo - geen uitval

Figuur 5.13: Eindexamencijfers naar wel/niet uitval/switch en cohort
(bron: 1CHO)
60%

45%

30%

15%

0%
2006

2007

2008

Binnen soort ho

2009

2010

Tussen soort ho

2011
Uit ho

Welke keuze maken de studenten die
zijn uitgevallen/geswitcht in het tweede
jaar? Ongeveer tien procent gaat van
het hbo naar het wo vice versa. Dit
aandeel blijft redelijk stabiel. In totaal
38 procent van de uitval/switch uit
cohort 2011 heeft in het tweede jaar
geen inschrijving meer in het hoger
onderwijs. Na een daling na 2007 is dit
aandeel gedaald en sinds 2009 weer
gestegen van 35 procent naar 38
procent. Het merendeel kiest een
nieuwe opleiding binnen het zelfde soort
hoger onderwijs als de opleiding in het
eerste jaar. Na 2007 is dit aandeel
gestegen; daarna is er sprake van een
stabiele situatie van ongeveer 53
procent van de uitvallers/switchers die
in het hbo c.q. wo blijven.

Figuur 5.14: Eerstejaars uitval/switch: situatie in jaar 2 naar cohort (bron:
1CHO)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Hbo
Binnen soort ho

Wo
Tussen soort ho

Uit ho

Figuur 5.15: Eerstejaars uitval/switch: situatie in jaar 2 naar soort hoger
onderwijs en cohort (bron: 1CHO)

61 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Uit de figuur hiernaast blijkt dat er
verschillen zijn tussen het hbo en het wo
voor wat betreft de situatie in het
tweede jaar. In het wo is het aandeel
dat naar het hbo vertrekt veel groter
dan het deel uit het hbo dat naar het wo
gaat (zie ook de teksten bij figuur 5.1 en
figuur 5.2). In het hbo is het aandeel
studenten dat het hoger onderwijs
verlaat, veel groter dan in het wo.
Tussen de 50 procent (hbo) en 55
procent (wo) kiest een andere opleiding
of instelling binnen respectievelijk het
hbo en het wo. Eerder zagen we dat de
uitval/switch onder de vwo-hbo
doorstroom relatief laag is (ongeveer
25%). Vier van de tien vwo’ers in het
hbo die uitvallen/switchen, gaan naar
het wo.

5.3 Uitval en studiekeuzeoriëntatie
In het eerste deel van dit hoofdstuk bestudeerden we de uitval/switch in relatie tot studentekenmerken vanuit
populatie-bestanden. Deze bevatten niet alle studentkenmerken. In de analyse in deze paragraaf wordt de
uitval/switch gerelateerd aan diverse andere kenmerken. Dit is gedaan op basis van de Startmonitor. In de
Startmonitor is bepaald welke studenten wel en welke studenten niet doorgaan met hun studie. Omdat niet alle
studenten aan alle metingen hebben meegedaan en het ontbreken van informatie over de eindstatus in juni van het
eerste jaar (niet alle studenten wisten op dat moment met zekerheid of zij hun opleiding zouden continueren of niet),
konden we voor ongeveer een derde van de steekproef met zekerheid bepalen of men al dan niet zou doorgaan met
de initieel gekozen opleiding. In totaal is deze paragraaf gebaseerd op de gegevens van 20.540 studenten (4,798 in
2009; 5.035 in 2010; 6.908 in 2011 en 3.799 in 2012). De percentages uitvallers/switchers in de Startmonitor komen
grotendeels overeen met de landelijke cijfers: de geconstateerde uitval/switch in de Startmonitor ligt rond de 30
procent; de uitval/switch in het hbo is groter dan in het wo. Omdat de Startmonitor informatie bevat die is verzameld
aan het begin van het eerste jaar kan de situatie aan het eind van het eerste jaar in verband worden gebracht met de
antwoorden die de student negen à tien maanden ervoor heeft gegeven. Op dat moment waren oordelen en situatie
nog niet beïnvloed door feitelijke ervaringen met de opleiding. In de navolgende paragraaf relateren we de
uitval/switch gedurende het eerste studiejaar aan het studiekeuzeproces, de studiekeuzeoriëntatie en de studiekeuzemotieven die aan het begin van dat jaar zijn gemeten.
Tabel 5.1:

Logistische regressie 5 kans op uitval/switch naar achtergrondkenmerken en keuzemotieven (bron: Startmonitor)
Hbo

Wo

B

Exp(B)

Kans behalen einddiploma

-0,02

0,98

** -0,03

B

Exp(B)
0,97

Bewuste keuze voor studie

-0,06

0,94

ns

-0,05

0,95

ns

Status van het beroep

-0,04

0,96

ns

0,12

1,13

**

Inrichting opleiding

0,03

1,03

ns

0,07

1,08

ns

Inhoudelijke interesse

-0,07

0,93

ns

-0,04

0,96

ns

Match student-studie

-0,55

0,57

** -0,77

0,46

**

Functiebeperking

0,26

1,30

**

0,21

1,24

ns

Geslacht (0=man)

-0,23

0,79

** -0,04

0,96

ns

Uitstellen studeren

-0,12

0,88

ns

-0,18

0,83

ns

Ouders in ho

0,06

1,06

ns

-0,02

0,98

ns

Etniciteit (0=autochtoon)

0,42

1,53

**

0,26

1,30

ns

Woonsituatie (0=thuiswonend)

0,23

1,26

** -0,13

0,88

ns

Bèta

-0,30

0,74

**

0,18

1,20

ns

Vooropleiding mbo

0,02

1,02

ns

Vooropleiding havo

0,26

1,30

**

Constant

3,20

24,46

4,35

77,19

**

50%
40%
30%
20%
10%

0%
2009

2010

2011

2012

Hbo - weinig nagedacht

Hbo - goed nagedacht

Wo - weinig nagedacht

Wo - goed nagedacht

Ho - weinig nagedacht

Ho - goed nagedacht

Welk type student heeft een lagere kans
op uitval/switch? De voorspeller die er
uit springt is de ervaren match tussen
student en opleiding. Daarnaast zijn het
studenten die hun afstudeerkans al aan
het begin van de studie hoog inschatten.
In het wo is de uitval/switch onder
studenten die kozen voor de beroepsstatus groter dan die dit niet deden. Wat
zijn risicogroepen? Een verhoogde kans
op uitval/switch, na controle voor alle
andere kenmerken, zien we in het hbo
bij mannen, studenten met een functiebeperking6, bij allochtone studenten en
studenten met een havo-vooropleiding.
Deze resultaten zeggen niet dat mbostudenten niet vaak uitvallen/switchen,
maar dat na controle voor de andere
kenmerken er geen uniek effect is: bij
havisten geldt sterker dat uitval/switch
samenhangt met de vooropleiding.
De figuur hiernaast toont het percentage
uitval/switch naar de mate waarin men
al dan niet goed heeft nagedacht over
de studiekeuze. Onder de studenten die
niet goed hebben nagedacht over de
studiekeuze is de uitval/switch groter
dan bij de groep die wel goed heeft
nagedacht. Dit geldt voor zowel hbostudenten als voor wo-studenten. In het
wo zijn de verschillen in percentage
uitval/switch tussen niet of nauwelijks
nagedacht en (zeer) goed nagedacht
groter dan in het hbo. De relatie tussen
studiestakers en de mate van nadenken
over studiekeuze is significant.

Figuur 5.16: Uitval/switch en bewuste studiekeuze (bron: Startmonitor
2009-2012)
5
6

Bij een positief effect is de waarde van de B positief, bij een negatief effect is deze negatief. De Exp(B) toont de sterkte van het
effect en drukt een kansverhouding uit van een student met een kenmerk in vergelijking met een student zonder dit kenmerk.
In het rapport 2012 ‘Studeren met een functiebeperking 2012. De relatie tussen studievoortgang, studieuitval en het gebruik van
voorzieningen’(Van den Broek, e.a., 2013) is geconstateerd dat studenten met een functiebeperking tweemaal zoveel kans hebben
om de eindstreep niet te halen. Hierbij is gekeken naar de uitval van studenten vijf jaar na de start van de opleiding.

62 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%

De figuur hiernaast toont het percentage
uitval/switch onderscheiden naar het feit
of men bij aanvang van de studie een
goede match heeft ervaren. Bij de groep
studenten die in september hebben
aangegeven dat zij geen goede match
hebben ervaren, is het percentage
uitval/switch groter dan in de groep die
de match met de opleiding wel als goed
heeft geduid. De relatie tussen
studiestaken en de ervaren match is
significant.

50%

40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

Hbo - geen goede match

Hbo - goede match

Wo - geen goede match

Wo - goede match

Ho - geen goede match

Ho - goede match

Figuur 5.17: Uitval/switch naar de mate waarin studenten een match
ervaren tussen student en studie (bron: Startmonitor 20092012)
100%

De figuur hiernaast bevat dezelfde
gegevens als de figuur hiervoor, alleen
is hier het percentage studenten
weergegeven dat een goede match heeft
ervaren binnen de groepen studenten
die wel en niet zijn uitgevallen/
geswitcht. In de uitval/switchgroep is
het percentage dat al in september
aangaf dat zij de match met de studie
als positief duidden kleiner dan in de
groep die de initiële studie heeft
voortgezet. De relatie tussen
studiestaken en de ervaren match is
significant.

80%

60%

40%

20%

0%
2009-2010

2010-2011

2011-2012

2012-2013

Hbo - geen uitval/switch

Hbo - uitval/switch

Wo - geen uitval/switch

Wo - uitval/switch

Ho - geen uitval/switch

Ho - uitval/switch

Figuur 5.18: Percentage studenten met goede match bij studiekeuze naar
uitval/switch (bron: Startmonitor 2009-2012)
100%

In september is aan de studenten
gevraagd hoe zij de kans inschatten (in
percentages) dat zij de studie succesvol
afronden. Deze inschatting aan het
begin van de studie is later in verband
gebracht met het al dan niet uitvallen of
switchen. Hieruit blijkt dat studenten die
tijdens het eerste jaar uitvallen of
switchen, al aan het begin van de studie
hun slaagkans lager hebben ingeschat
dan studenten die doorgaan met de
studie.

80%

60%

40%

20%

0%
2009

2010

2011

Hbo - geen uitval/switch

Hbo - uitval/switch

Wo - geen uitval/switch

Wo - uitval/switch

Ho - geen uitval/switch

Ho - uitval/switch

2012

Figuur 5.19: Kans om opleiding succesvol af te ronden naar uitval/switch
(bron: Startmonitor 2009-2012)
63 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 5.2:

Logistische regressie 7 voor kans op uitval/switch in relatie tot
gebruikte informatiebronnen (bron: Startmonitor)
Hbo

Wo

B

Exp(B)

B

Exp(B)

Aantal geraadpleegde bronnen

-0,05

0,95

ns

-0,01

0,99

ns

Folders/schriftelijke info

-0,01

0,99

ns

-0,10

0,91

ns

Algemene dagen

-0,10

0,91

ns

-0,33

0,72

ns

Intensieve dagen

-0,28

0,76

** -0,41

0,66

**

Dag late beslissers

0,35

1,42

ns

0,63

1,88

**

Bezoek vanuit vo

0,16

1,17

ns

0,02

1,02

ns

Voorlichting vo

-0,04

0,96

ns

-0,04

0,96

ns

Direct bij instelling

0,04

1,05

ns

0,12

1,13

ns

Studiebeurs

-0,01

0,99

ns

0,16

1,18

ns

Onafhankelijke info

-0,03

0,97

ns

-0,07

0,93

ns

Website instelling

0,05

1,05

ns

0,00

1,00

ns

Studiekeuze123.nl

0,16

1,18

ns

-0,01

0,99

ns

Vergelijkingswebsites

0,13

1,13

ns

0,09

1,10

ns

Geen

0,03

1,03

ns

-0,40

0,67

ns

Constant

-0,67

0,51

-0,66

0,52

Tabel 5.3:

De tabel hiernaast toont de relatie
tussen de kans op uitval/switch en de
gebruikte studiekeuzebronnen voor hbo
en wo. Studenten die intensieve
voorlichtings-dagen bezochten, hebben
minder kans op uitval/switch. Dit
bevestigt de idee dat informatie ophalen
niet voldoende is, het moet ook
verwerkt worden tot ervaring/
overtuiging van goede keuze. Studenten
die een dag voor late beslissers
bezochten (wo), hebben een grotere
kans op uitval/switch. Gebruik van
andere bronnen noch het aantal
gebruikte bronnen vertonen een relatie
met uitval/switch.

Relatie tussen aantal LOB-activiteiten in het voortgezet
onderwijs en het percentage uitval (bron: Startmonitor)
Studeert door

Valt uit

Aantal

Totale groep

72

28

4.375

Géén van de 7 activiteiten

55

45

115

1 Activiteit

62

38

216

2 Activiteiten

63

37

379

3 Activiteiten

68

32

653

4 Activiteiten

75

25

1.037

5 Activiteiten

75

25

964

6 Activiteiten

77

23

738

Alle 7 activiteiten

80

20

273

Ook loopbaanoriëntatie en -begeleiding
in het vo is belangrijk, zo blijkt uit
onderzoek in opdracht van de VO Raad.
In de Startmonitor is aan eerstejaars
gevraagd aan welke LOB-activiteiten ze
hebben deelgenomen en het blijkt dat
hoe intensiever LOB, hoe kleiner de kans
op uitval. Daarin is onderscheid gemaakt
naar individuele LOB-gesprekken,
algemene voorlichting over hoger
onderwijs en studiefinanciering,
gastsprekers over opleidingen en
beroepen, in eerdere klassen beginnen
met LOB, ouderbetrokkenheid,
toelichting van studiekeuzemotivatie op
school en nadruk op zelfstandige
vervolgoriëntatie. Uit de tabel hiernaast
komt naar voren dat hoe meer van deze
activiteiten worden ondernomen, hoe
lager de kans op uitval.

60%

5.4 Redenen van studieuitval

50%

In het wo is de rangorde van de
belangrijkste zes redenen voor
studiestaken gelijk aan die van het hbo.
Daarom zijn de redenen voor hbo en wo
samen weergegeven. Een verkeerde
studiekeuze is nog steeds de
belangrijkste reden om de opleiding niet
voort te zetten, gevolgd door het niet
uitkomen van verwachtingen en een
gebrek aan motivatie. De impact van
een gebrek aan motivatie wordt minder;
studiestaken als gevolg van een bindend
studieadvies (niet gevraagd in 2009)
neemt toe. De overige trends zijn niet
significant.

40%
30%
20%
10%

0%
2009

2010

2011

2012

Verkeerde studiekeuze

Verwachting niet uitgekomen

Onvoldoende motivatie

Manier van onderwijs

Studie te zwaar

BSA

Figuur 5.20: De zes belangrijkste redenen van uitval/switch (bron:
Startmonitor 2009-2012)
7

Bij een positief effect is de waarde van de B positief, bij een negatief effect is deze negatief. De Exp(B) toont de sterkte van het
effect en drukt een kansverhouding uit van een student met een kenmerk in vergelijking met een student zonder dit kenmerk.

64 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%

Van veel minder invloed zijn de redenen
voor studiestaken die hiernaast zijn
weergegeven. Er is ten aanzien van deze
redenen geen significante ontwikkeling.
Ongeveer twintig procent zegt zich niet
thuis te voelen op de opleiding of moeite
te hebben met de overgang van
voortgezet onderwijs naar hoger
onderwijs. Ongeveer vijftien procent
verlaat de opleiding vanwege
persoonlijke omstandigheden of
onvoldoende begeleiding.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

Niet thuis voelen

Moeite met overgang

Persoonlijk

Onvoldoende begeleiding

Anders

Functiebeperking

Figuur 5.21: De zes minst belangrijke redenen van uitval/switch (bron:
Startmonitor 2009-2012)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Functiebeperking

Persoonlijk

Functiebeperking

Manier van
onderwijs

Onvoldoende
begeleiding

Geen functiebeperking

Figuur 5.22: De meest onderscheidende redenen voor uitval/switch voor
studenten met en zonder functiebeperking (bron:
Startmonitor 2009-2012)

65 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Het aandeel studenten met een
functiebeperking dat hun beperking als
reden noemt voor uitval/switch is over
de jaren heen veertien procent; één op
de zeven studenten met een
functiebeperking. Deze percentages
fluctueren door de jaren heen: 2009
(10%), 2010 (19%), 2011 (12%) en in
2012 (18%). Daarom zijn in de grafiek
hiernaast alle jaren samengenomen.
Verder noemt deze groep veel vaker dat
zij zijn uitgevallen of geswitcht vanwege
persoonlijke omstandigheden (22% vs.
13%), vanwege de manier waarop het
onderwijs gegeven wordt (32% vs.
27%) en vanwege onvoldoende
begeleiding (19% vs. 14%).

5.5 Samenvatting
In dit hoofdstuk is verslag gedaan van de uitval en switch in het eerste jaar: het betreft alle studenten die in het
tweede jaar niet verder studeren aan de opleiding en/of instelling waar zij in het eerste jaar gestart zijn. De analyses
zijn merendeels uitgevoerd op het 1CHO. Dit bestand is verrijkt met studiefinancieringsgegevens. Aan het eind van het
hoofdstuk wordt verslag gedaan van een verdiepend onderzoek naar studieuitval op basis van de Startmonitor. Hier
wordt ingegaan op de relatie tussen uitval en studiekeuzemotieven en studiekeuzeoriëntatie, en staan de redenen van
uitval centraal.
Vermindert de uitval/switch in of direct na het eerste jaar?
In het hbo is de uitval/switch veel groter dan in het wo. Hbo’ers die uitvallen of switchen, kiezen veel vaker dan wostudenten een studie buiten het hoger onderwijs. In het wo komt het relatief vaak voor dat studenten van instelling
veranderen. In totaal 35 procent van de eerstejaarsstudenten gaat in het tweede jaar niet verder aan de opleiding en
instelling waaraan men begonnen is. In het hbo is er sinds 2009 een hele kleine stijging van dit percentage; in het wo
een kleine daling. Er is meer uitval/switch onder mannen dan onder vrouwen en niet-westers allochtone studenten
vallen vaker uit c.q. switchen vaker dan autochtone studenten. Dit laatste geldt met name voor het hbo. In het wo zijn
de uitval/switchpercentages van allochtone en autochtone studenten in 2011 nagenoeg gelijk. In het hbo is de
uitval/switch onder studenten met een aanvullende beurs (een indicatie voor sociaal-economische status) iets hoger
dan onder studenten die geen aanvullende beurs hebben. Door de jaren heen is de uitval/switch uit bètastudies steeds
iets lager geweest dan de uitval uit overige studies. Andere risicogroepen zien we bij hbo-studenten met een havovooropleiding. Voor hbo-studenten met een mbo-vooropleiding stijgen uitvalpercentages.
Ongeveer vier van de tien uitvallers/switchers verlaat het hoger onderwijs. Het gaat hierbij vooral om degenen die
uitvallen uit het hbo. Tien procent switcht tussen hbo en wo; de helft kiest een andere opleiding of instelling binnen
het hbo of wo. Studenten met een vwo-diploma die kiezen voor het wo komen eerder terug op hun initiële studiekeuze
dan wanneer zij kiezen voor het hbo. Als studenten met vwo hun studie in het hbo niet voortzetten (dit percentage is
relatief laag: ongeveer 25%), dan kiest een groot deel van hen (40%) uiteindelijk toch voor de universiteit. Studenten
die uit het buitenland komen, continueren vaker hun initiële opleiding dan Nederlandse studenten. Studenten die
uitvallen of switchen zijn te karakteriseren door een lager gemiddeld eindexamencijfer in het voortgezet onderwijs.
Zijn er verschillen in studiekeuzeoriëntatie en studiekeuzemotieven tussen studenten die uitvallen en studenten die
niet uitvallen en wat zijn de belangrijkste trends?
Op basis van de Startmonitor is een relatie gelegd tussen studiekeuzeoriëntatie, studiekeuzemotieven en de wijze
waarop studenten aankeken tegen hun studie aan het begin van het eerste jaar én hun situatie aan het eind van het
eerste jaar. Welke studenten hebben een minder grote kans op uitval/switch? Het betreft degenen die zich verbonden
voelden aan de opleiding en die hun afstudeerkans al aan het begin van het eerste jaar hoog inschatten. In het wo is
de uitval/switch groter onder studenten die de beroepsstatus bij hun studiekeuze belangrijk vonden. Deze indicatoren
kunnen in de intake meegenomen worden als indicatoren ‘die ertoe doen’. Wat zijn risicogroepen? Vooral in het hbo is
extra aandacht nodig voor studenten met een functiebeperking, voor allochtone studenten, mannen en voor studenten
die afkomstig zijn van het havo. Een samenspel van deze kenmerken maken de groepen extra gevoelig voor
uitval/switch.
Ten aanzien van de vraag of het gebruik van studiekeuzebronnen een relatie vertoont met uitval, kunnen we
concluderen dat late beslissers die een voorlichtingsdag voor late beslissers bezochten, vaker uitvallen. Studenten die
intensieve voorlichtingsdagen hebben bezocht, hebben minder kans op uitval. Alleen informatie ophalen is niet
voldoende, het aanwenden van deze informatie tot een (ervaren) overtuigde keuze is een ‘must’. Ook
loopbaanoriëntatie en -begeleiding in het voortgezet onderwijs is belangrijk, hoe meer studieloopbaanactiviteiten
worden ondernomen in het voortgezet onderwijs, hoe lager de kans op uitval in het hoger onderwijs.
Wat zijn de belangrijkste oorzaken van studieuitval en wat zijn de belangrijkste trends?
Studenten kregen twaalf mogelijke redenen voor studieuitval voorgelegd. Voor zes van de tien studiestakers is een
verkeerde studiekeuze de belangrijkste reden om de opleiding niet voort te zetten. Een verkeerde studiekeuze is nog
steeds de belangrijkste reden om de opleiding niet voort te zetten. Ongeveer de helft zegt dat de verwachtingen niet
zijn uitgekomen; ruim 40 procent was onvoldoende gemotiveerd. Dit laatste argument neemt in belang af. Steeds
meer studenten staken hun studie vanwege een negatief bindend studieadvies. Bij de overige redenen voor
studiestaken zijn er geen significante trends vastgesteld: één op de vijf studiestakers voelde zich niet thuis op de
opleiding of had moeite met de overgang van voortgezet onderwijs naar hoger onderwijs. Voor vijftien procent golden
persoonlijke redenen. In totaal veertien procent van de studenten met een functiebeperking die uitvallen legt de
oorzaak bij hun beperking; zij vallen vaker uit vanwege persoonlijke omstandigheden, wegens onvoldoende
begeleiding of om reden van de manier waarop het onderwijs gegeven wordt.
67 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

6

Leengedrag en leenmotieven

6.1 Vraagstelling en definities

In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan het leengedrag van studenten en de motieven die zij hebben bij het
aangaan van een studielening.
1.
2.
3.
4.

Hoe ontwikkelt zich het gebruik van studiefinanciering?
Hoe ontwikkelt zich het leengedrag van studenten en het bedrag dat zij lenen?
Hoe ontwikkelen zich de motieven die studenten hebben om al dan niet te lenen?
Waar wordt de studielening voor gebruikt en welke ontwikkelingen zijn hierin zichtbaar?

Voor de rapportage over de studiefinancieringsgegevens is gebruikgemaakt van een bestand dat is aangeleverd door
DUO-Groningen. Dit bestand bevat per jaar en per maand binnen desbetreffend jaar een aantal indicatoren, namelijk:









OCW-correspondentienummer;
jaar;
bedragen basisbeurs van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen aanvullende van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen studieleninglening van sept j1 t/m augustus j2;
bedragen collegegeldkrediet van sept j1 t/m augustus j2;
woonsituatie van sept j1 t/m augustus j2;
soort ov-kaart van sept j1 t/m augustus j2.

Dit bestand is ingelezen en bewerkt tot één record per persoon per jaar met daarin de volgende aggregaten:








aantal maanden per jaar basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
heeft in desbetreffend jaar wel niet ontvangen: jaar basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet,
ov-kaart;
ontvangen jaarbedragen voor basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
gemiddeld ontvangen maanbedrag voor basisbeurs, aanvullende beurs, lening, collegegeldkrediet;
leengedrag (niet geleend; incidenteel geleend, structureel geleend);
aantal maanden week c.q. weekend ov;
aantal maanden thuis- c.q. uitwonend.

Deze gegevens zijn gekoppeld aan de inschrijfgegevens uit het 1CHO. Hieruit is een selectie gemaakt van alle
hoofdinschrijvingen (in het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A) van de voltijdstudenten. De niet-bekostigde
instellingen en de theologische universiteiten zijn niet meegenomen. De associate degrees zijn buiten beschouwing
gelaten. In totaal bevat deze dataset voor de zeven jaren 4.500.000 records, bijna 650.000 cases per jaar. Er zijn
berekeningen gedaan voor alle ingeschreven studenten en voor de eerstejaarsinstroom. Voor het vaststellen van de
eerstejaarscohorten is de volgende definitie gehanteerd:





alleen de hoofdinschrijvingen meegenomen (in het hbo de code 1; in het wo de code 1 of A);
type hoger onderwijs is bachelor;
het eerste jaar in het hoger onderwijs is gelijk aan het inschrijvingsjaar;
de hoogste vooropleiding van de student is gelijk aan de hoogste vooropleiding vóór het ho: dat betekent dat de
student nog geen enkele diploma in het hoger onderwijs heeft behaald en dus echte eerstejaars ho zijn).

De leenmotieven en bestedingsdoelen zijn ontleend aan de Studentenmonitor Hoger Onderwijs in de jaren 2011-2013
(zie voor een volledige beschrijving ook hoofdstuk 6). Voor de gegevens overs studiefinanciering is een selectie
gemaakt van alle voltijd hbo bachelors en de voltijd wo bachelors en masters waarvan bekend is of zij al dan niet
lenen. Hiermee is 83 procent van alle records uit de Studentenmonitor geselecteerd: 20.107 uit 2011, 10.766 uit 2012
en 15.062 uit 2013.

69 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

15%

6.2 Studiefinancieringskenmerken
In het wo is het aandeel ingeschreven
studenten dat geen recht heeft op
studiefinanciering sinds 2009 licht
gestegen van negen naar elf procent. In
het hbo is dit percentage na 2009 stabiel
gebleven op zes procent. Deze groep die
geen recht heeft op studiefinanciering
(in totaal over alle jaren 7,7%) bestaat
voor 80 procent uit buitenlandse
studenten. Van de overige 20 procent
(Nederlandse studenten) is drie kwart
ouder dan 30.

12%

9%

6%

3%

0%
2006

Figuur 6.1:

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Percentage voltijd ingeschreven studenten dat geen recht
heeft op studiefinanciering (bron: 1CHO/STUFI)

100%

Het percentage voltijdstudenten met een
basisbeurs is sinds 2006 stabiel
gebleven op 73 procent. Het percentage
studenten dat een reguliere
rentedragende lening (rl) opneemt, daalt
licht terwijl het beroep op het
collegegeldkrediet toeneemt. Ook het
percentage studenten dat een beroep
doet op de aanvullende beurs (ab)
neemt langzaam af.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 6.2:

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - rl

Hbo - bb

Hbo - ab

Hbo - ck

Wo - rl

Wo - bb

Wo - ab

Wo - ck

Ho - rl

Ho - bb

Ho - ab

Ho - ck

Percentage voltijd ingeschreven studenten naar
studiefinancieringskenmerken en soort hoger onderwijs
(bron: 1CHO/STUFI)

60%

De grafiek hiernaast toont het
percentage studenten met een
aanvullende beurs als proportie van het
aantal studenten met een basisbeurs.
Tussen 2006 en 2012 is zowel in het hbo
als in het wo een duidelijke daling te
zien van het percentage studenten dat
een aanvullende beurs ontvangt. Het
percentage studenten met een
basisbeurs dat ook een aanvullende
beurs ontvangt, is in die periode in het
hbo gedaald van 43 procent naar 34
procent en in het wo van 30 procent
naar 22 procent.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 6.3:

2009

2010

Wo

Ho

2011

2012

Percentage studenten met aanvullende beurs ten opzichte
van alle studenten met een basisbeurs (bron: 1CHO/STUFI)

71 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

In het hbo is er een lichte daling van het
aandeel bachelorstudenten met een
basisbeurs, aanvullende beurs of lening.
Bij masterstudenten in het hbo is er
sinds 2009 een kleine stijging van het
percentage lenende studenten, die in
2012 weer met één procentpunt daalt.
Het betreft hier echter een kleine groep
studenten.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 6.4:

2007

2008

2009

2010

2011

Ba - rl

Ba - bb

Ba - ab

Ba - ck

Ma - rl

Ma - bb

Ma - ab

Ma - ck

2012

Percentage voltijd ingeschreven studenten in hbo naar
studiefinancieringskenmerken en type hoger onderwijs (alleen
reguliere bachelor en master) (bron: 1CHO/STUFI)

100%

Sinds 2009 is er in het wo een lichte
stijging van het aantal bachelorstudenten met een basisbeurs en een
lichte daling in het aantal bachelorstudenten met een aanvullende beurs of
een lening. Onder masterstudenten is
het percentage met een basisbeurs en
aanvullende beurs sinds 2006 redelijk
stabiel. En sinds 2009 is ook het
percentage masterstudenten met een
lening stabiel op 39 procent.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 6.5:

2007

2008

2009

2010

2011

Ba - rl

Ba - bb

Ba - ab

Ba - ck

Ma - rl

Ma - bb

Ma - ab

Ma - ck

2012

Percentage voltijd ingeschreven studenten in wo naar
studiefinancieringskenmerken en type hoger onderwijs (alleen
reguliere bachelor en master) (bron: 1CHO/STUFI)

60%

Van alle studenten met recht op
studiefinanciering (i.e. die voorkomen in
de studiefinancieringsbestanden) heeft
ongeveer twintig procent het recht op
een basisbeurs inmiddels verbruikt. Zij
zitten in de zogeheten leenfase. Veel
meer wo-studenten dan hbo-studenten
zitten in deze fase. Het aandeel
studenten in de leenfase is in het hbo
stijgende (sinds 2006 van 12% naar
14%) en in het wo dalende (sinds 2006
van 36% naar 31%).

50%

40%
30%
20%
10%
0%
2006

Figuur 6.6:

In de volgende paragrafen gaan we
nader in op studenten met een
studielening. Hiervoor zijn studenten
met een lening én collegegeldkrediet
samengenomen.

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Percentage studiefinancieringsgerechtigde studenten in de
leenfase naar soort hoger onderwijs (bron: 1CHO/STUFI)

72 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%

6.3 Leengedrag

50%

Sinds 2006 is het percentage studenten
met een studielening (lening en
collegegeldkrediet samengenomen) in
het hoger onderwijs redelijk stabiel. Van
alle studenten heeft 38 procent in het
betreffende studiejaar een vorm van
lening gehad bij DUO. In het hbo leent
35 procent bij DUO. In het wo daalt het
aandeel lenende studenten licht van 45
procent in 2009 naar 43 procent in
2012. Deze lening kan variëren van
eenmalig gebruik van de voorziening tot
intensief gebruik van de leenvoorziening. In de volgende grafiek
wordt dit nader gespecificeerd.

40%
30%
20%
10%
0%
2006

Figuur 6.7:

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Percentage leners naar soort hoger onderwijs (bron:
1CHO/STUFI)

50%

40%

30%

20%

10%

0%
2006

Figuur 6.8:

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Eerstejaars - incidenteel

Ouderejaars - incidenteel

Eerstejaars - structureel

Ouderejaars - structureel

Studenten (ho) naar leengedrag t.o.v. alle voltijdstudenten
naar eerstejaars/ouderejaars (bron: 1CHO/STUFI)

80%

Wanneer we het aandeel structurele
leners vergelijken met alle leners, zien
we een duidelijk stijgende lijn sinds
2010. In de grafiek hiernaast is te zien
dat ouderejaars vooral structureel lenen.
Binnen de groep leners zijn met name
de eerstejaarsstudenten (zowel in het
hbo als het wo) meer structureel gaan
lenen. Sinds 2010 is het aantal
structurele leners met elf (hbo) en
twaalf (wo) procentpunten gestegen.

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 6.9:

Structurele leners zijn hier gedefinieerd
als studenten die meer dan negen
maanden per jaar lenen; de overige
groep is gekwalificeerd als incidentele
lener. In de grafiek hiernaast zijn deze
groepen gerelateerd aan alle
voltijdstudenten. Sinds 2009 is een
verandering te zien in het percentage
incidentele leners en structurele leners
ten opzichte van alle voltijdstudenten.
Het percentage incidentele leners is in
de afgelopen jaren afgenomen, zowel bij
eerstejaars als bij ouderejaars. Het
percentage structurele leners is
daarentegen toegenomen. De stijging is
het grootst bij de ouderejaars: sinds
2010 is het percentage structurele
leners met drie procentpunten gestegen,
ten opzichte van één procentpunt bij de
eerstejaars.

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - eerstejaars

Hbo - ouderejaars

Wo - eerstejaars

Wo - ouderejaars

Ho - eerstejaars

Ho - ouderejaars

2012

Structurele leners t.o.v. alle leners (bron: 1CHO/STUFI)

73 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%

In de grafiek hiernaast is het aandeel
studenten weergegeven (ten opzichte
van alle lenende studenten) dat tien
maanden of langer het maximale
leenbedrag heeft geleend. Deze groep is
veel kleiner geworden. Van alle lenende
studenten leende in 2006 ongeveer 40
procent gedurende tien maanden of
langer het maximale bedrag. In 2011
was dit gedaald naar 26 procent; in
2012 is er een lichte stijging naar 29
procent. Deze ontwikkeling is
vergelijkbaar voor hbo en wo.

50%

40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Figuur 6.10: Percentage leners dat tien maanden of langer het maximale
leenbedrag leent ten opzichte van alle lenende studenten
(bron: 1CHO/STUFI)
60%

Sinds 2006 is het percentage leners in
het hbo in de meeste sectoren stabiel
gebleven of licht gestegen. In de sector
taal en cultuur is een lichte daling te
zien (twee procentpunten sinds 2006).
Deze sector heeft wel het hoogste
percentage leners.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

ow

lb

te

ec

gm

tc

2011

2012

gz

Figuur 6.11: Percentage leners in hbo naar croho-onderdeel (bron:
1CHO/STUFI)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

ow

lb

na

te

gz

ec

re

gm

tc

so

2012

Figuur 6.12: Percentage leners in wo naar croho-onderdeel (bron:
1CHO/STUFI)

74 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Deze grafiek laat zien dat het
percentage leners in de sector taal en
cultuur het hoogst is. In het wo is sinds
2006 een dalende lijn te zien in het
percentage leners, in alle sectoren is het
percentage leners afgenomen. In de
sectoren gedrag en maatschappij en
onderwijs heeft de grootse daling
plaatsgevonden (respectievelijk 7 en 13
ppnt.). Als we kijken naar de trend sinds
2009 zien we dat alleen het percentage
leners in de sectoren onderwijs en in de
sectoroverstijgende opleidingen licht aan
het stijgen is. In de overige sectoren
blijft het percentage dalen.

60%

Het percentage leners is sinds 2006 bij
zowel de eerste- als ouderejaars licht
afgenomen. De daling is het sterkst bij
de ouderejaars in het wo, gevolgd door
de eerstejaars in het wo. In deze
groepen is het aandeel leners
respectievelijk vier en drie procentpunten gedaald ten opzichte van 2006.
Onder eerstejaarsstudenten in het hbo is
sinds 2009 een lichte stijging in het
percentage leners te zien (2 ppnt.).

50%
40%

30%
20%
10%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - eerstejaars

Hbo - ouderejaars

Wo - eerstejaars

Wo - ouderejaars

Ho - eerstejaars

Ho - ouderejaars

2012

Figuur 6.13: Percentage leners naar eerstejaars/ouderejaars (bron:
1CHO/STUFI)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - leen

Wo - leen

Ho - leen

Hbo - nominaal

Wo - nominaal

Ho - nominaal

Figuur 6.14: Percentage leners naar nominale fase en leenfase (bron:
1CHO/STUFI)

60%

Studenten zitten in de nominale fase
zolang ze nog recht hebben op een
basisbeurs. Alle studenten met recht op
studiefinanciering (in het sf-bestand)
zijn getypeerd aan de hand van het wel
(nominale fase) of niet (leenfase)
hebben van een basisbeurs. De grafiek
hiernaast toont het percentage lenende
studenten per fase. Hieruit blijkt dat
studenten uit hbo en wo in de leenfase
veel meer hetzelfde leengedrag vertonen
dan in de nominale fase. In de nominale
fase ligt het percentage leners in hbo en
wo veel verder uit elkaar. Uit (onder
andere) de Studentenmonitor weten we
dat er voor studenten in de nominale
fase een relatie bestaat tussen sociale
herkomst en leengedrag: meer
studenten uit de lagere sociale klasse
lenen. In het hbo geldt dat als de ouders
een opleiding in het hoger onderwijs
hebben gevolgd, hun studerende
kinderen vaker lenen dan wanneer dit
niet het geval is.
De grafiek hiernaast laat zien dat het
vooral uitwonende studenten zijn die
lenen (ongeveer 50% vs. 20% van de
thuiswonende studenten). Hoewel het
aandeel lenende thuiswonende
studenten in het wo groter is dan in het
hbo, geldt dit beeld zowel voor het hbo
als voor het wo. Sinds 2009 is het beeld
redelijk stabiel.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - thuis

Wo - thuis

Ho - thuis

Hbo - uit

Wo - uit

Ho - uit

2012

Figuur 6.15: Percentage leners naar woonsituatie (bron: 1CHO/STUFI)

75 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

2012

Het aandeel mannen dat leent is iets
groter dan het aandeel vrouwen dat
leent. Het verschil tussen beide groepen
is in 2012 drie procentpunten. In 2008
was er in het wo nog geen verschil
tussen het aandeel lenende mannen en
het aandeel lenende vrouwen. Sinds
2009 is in het wo het aandeel lenende
vrouwen iets gedaald (2 ppnt.), terwijl
het aandeel lenende mannen gelijk
bleef. In het hbo is sinds 2009 het
aandeel mannen met een lening met
twee procentpunten gestegen; het
aandeel vrouwen met een lening steeg
met één procent.

Figuur 6.16: Percentage leners naar geslacht (bron: 1CHO/STUFI)
60%

Zowel in het hbo als in het wo is het
percentage studenten dat leent groter
onder studenten met een aanvullende
beurs dan onder studenten zonder
aanvullende beurs. Dit
percentageverschil was in het hbo en
het wo in 2006 nog niet aanwezig,
terwijl het in 2012 in het hbo drie
procentpunten en in het wo vier
procentpunten bedroeg.

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - ab

Wo - ab

Ho - ab

Hbo - geen ab

Wo - geen ab

Ho - geen ab

2012

Figuur 6.17: Percentage leners naar onder studenten met en zonder
aanvullende beurs (bron: 1CHO/STUFI)
60%

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - aut

Hbo - n-westers

Hbo - westers

Wo - aut

Wo - n-westers

Wo - westers

Ho - aut

Ho - n-westers

Ho - westers

Figuur 6.18: Percentage leners naar etniciteit (bron: 1CHO/STUFI)

76 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Binnen het hoger onderwijs lenen
verhoudingsgewijs veel niet-westerse
allochtonen. Ook onder westerse
allochtonen wordt relatief veel geleend.
Dit komt doordat westerse allochtonen
zonder recht op studiefinanciering vaker
gebruikmaken van het collegegeldkrediet. In het hbo zijn de verschillen
tussen de groepen het grootst. Het
meest lenen in het hbo in 2012 nietwesterse allochtonen (47%), gevolgd
door westerse allochtonen (44%) en
autochtonen (32%). In het totale hoger
onderwijs is tussen 2006 het percentage
leners onder autochtonen licht gedaald
(2 ppnt.) en onder niet-westerse
studenten licht gestegen (2 ppnt). Het
percentage leners onder westerse
allochtonen bleef gelijk.

50%

De grafiek hiernaast laat zien dat vooral
Nederlandse studenten lenen. Deze
groep is door de jaren heen wel minder
gaan lenen, met name de studenten in
het wo. Het percentage buitenlandse
studenten dat leent, is door de jaren
heen sterk gestegen. Deze ontwikkeling
is bijna volledig toe te schrijven aan het
gebruik van het collegegeldkrediet. Dit
heeft onder buitenlandse studenten in
het ho in de periode 2007 tot 2012
gezorgd voor een stijging van 21
procentpunten.

40%
30%
20%
10%
0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - buitenlands

Hbo - Nederlands

Wo - buitenlands

Wo - Nederlands

Ho - buitenlands

Ho - Nederlands

2012

Figuur 6.19: Percentage leners onder buitenlandse en Nederlandse
studenten (bron: 1CHO/STUFI)
€450

6.4 Leenbedragen

€400

Het bedrag dat studenten per maand
lenen stijgt na 2011. Studenten in het
wo lenen meer per maand dan
studenten in het hbo. Gemiddeld in alle
jaren lenen de lenende studenten per
maand € 373 (€ 350 in het hbo en € 400
in het wo). In 2012 liggen deze
bedragen iets hoger: € 405 voor de
totale groep; € 385 in het hbo en € 430
in het wo.

€350
€300
€250
€200
€150
€100
€50
€2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Figuur 6.20: Gemiddelde leenbedragen per maand: lening,
collegegeldkrediet en beide: alleen studenten die
gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
€ 7.000
€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000

€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0

2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Figuur 6.21: Gemiddelde leenbedragen per jaar (totaal) naar soort hoger
onderwijs: alleen studenten die gebruikmaken van lening
(bron: 1CHO/STUFI)

77 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De leenbedragen in het hbo zijn lager
dan in het wo. In 2012 lenen studenten
per jaar gemiddeld € 4.860; in het hbo
€ 4.622 en in het wo € 5.155. Tot 2007
was sprake van een geleidelijke stijging
van het gemiddelde leenbedrag. Vanaf
2007 tot en met is 2011 is dat
leenbedrag licht gedaald of gelijk
gebleven. In 2012 is het gemiddeld
leenbedrag voor zowel het hbo als het
wo gestegen. De stijging van het
gemiddelde leenbedrag betekent in
combinatie met een lichte daling van het
percentage leners en met een daling van
het percentage incidentele leners niet
dat studenten hogere bedragen zijn
gaan lenen: waar in eerdere jaren
studenten ook incidenteel kleinere
bedragen leenden komt dat in 2012
minder vaak voor. Het gemiddelde
leenbedrag onder lenende studenten
stijgt dan.

€ 7.000

Eerstejaars lenen minder geld dan
ouderejaars. Er zijn nauwelijks
verschillen in de leenbedragen van
eerstejaars tussen hbo en wo. Bij
ouderejaars zien we dat hbo-studenten
een lager bedrag lenen dan wostudenten.

€ 6.000

€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - eerstej.

Wo - eerstej.

Ho - eerstej.

Hbo - ouderej.

Wo - ouderej.

Ho - ouderej.

Figuur 6.22: Gemiddelde leenbedragen per jaar naar eerstejaars/
ouderejaars: alleen studenten die gebruikmaken van lening
en in de nominale fase zitten (bron: 1CHO/STUFI)
€ 7.000

Studenten in de leenfase lenen een veel
hoger bedrag dan studenten in de
nominale fase. Opvallend is dat binnen
studenten in nominale fase en leenfase
de bedragen voor hbo en wo grotendeels
gelijk zijn. Het verschil tussen studenten
in de nominale fase en leenfase is ruim
€ 2.000 per jaar.

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - leen

Wo - leen

Ho - leen

Hbo - nominaal

Wo - nominaal

Ho - nominaal

Figuur 6.23: Gemiddelde leenbedragen per jaar naar nominale fase en
leenfase: alleen studenten die gebruikmaken van lening
(bron: 1CHO/STUFI)
€ 7.000

Studenten met een aanvullende beurs
bouwen iets minder studieschuld op dan
studenten zonder aanvullende beurs. De
verschillen in jaarbedragen tussen beide
groepen zijn in het hbo groter dan in het
wo. In 2012 is het verschil tussen de
twee groepen kleiner geworden en
bedraagt jaarlijks bijna € 400.

€ 6.000
€ 5.000
€ 4.000
€ 3.000
€ 2.000
€ 1.000
€0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - ab

Wo - ab

Ho - ab

Hbo - geen ab

Wo - geen ab

Ho - geen ab

2012

Figuur 6.24: Gemiddelde leenbedragen per jaar naar wel of geen
aanvullende beurs: alleen studenten in nominale fase die
gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
78 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

60%

6.5 Lenen en werken, leenmotieven
en bestedingsdoelen

50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

Lenen en werken

Alleen lenen

Alleen werken

Niet lenen en niet werken

Figuur 6.25: Relatie tussen lenen en werken van studenten in de nominale
fase (bron: Studentenmonitor 2011-2013)
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
2011

2012

2013

Lenen en werken

Alleen lenen

Alleen werken

Niet lenen en niet werken

In de Studentenmonitor is een aantal
verdiepende vragen over lenen gesteld.
De grafiek hiernaast geeft de relatie aan
tussen lenen en werken voor studenten
in de nominale fase. Meer dan de helft
van de studenten in de nominale fase
werkt zonder dat men leent. Het aandeel
studenten in de nominale fase dat alleen
werkt (en niet leent) is licht gestegen
(van 55% naar 58%). Dit gaat gepaard
met een lichte daling van de studenten
in deze groep die noch werken, noch
lenen. Het aandeel studenten in de
nominale fase dat alleen leent, is over
de jaren heen minder dan acht procent.
Een combinatie van lenen en werken is
aan de orde bij vijftien procent van de
studenten. In vergelijking met de
leenfase komt het in de nominale fase
vaker voor dat studenten alleen werken.
Opvallend is dat in de leenfase een
kwart van de studenten aangeeft dat zij
noch lenen, noch werken. In vergelijking
met de nominale fase komt het in de
leenfase vaker voor dat studenten lenen
en werken combineren, alleen lenen of
geen van beide doen. Lenen en werken
of alleen lenen komt vaker voor bij
studenten uit lagere sociale milieus.
Alleen werken of niet werken en niet
lenen zien we vaker bij de hogere
sociale milieus. De relatie tussen
sociaal-economische status en werken
en lenen is voor studenten in de
leenfase minder sterk dan voor
studenten in de nominale fase.

Figuur 6.26: Relatie tussen lenen en werken van studenten in de leenfase
(bron: Studentenmonitor 2011-2013)
80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

2013

(NF) - levensonderhoud

(LF) - levensonderhoud

(NF) - studie

(LF) - studie

(NF) - consumptief

(LF) - consumptief

Figuur 6.27: Bestedingsdoelen van lening naar nominale fase en leenfase
(bron: Studentenmonitor 2011-2013)

79 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

In de vragenlijst van de
Studentenmonitor is een groot aantal
bestedingsdoelen genoemd. Deze zijn
gerubriceerd naar: levensonderhoud
(dagelijkse boodschappen, kleding,
mobiele telefoon, zorgverzekering,
aansprakelijkheidsverzekering,
inboedelverzekering, huur en energie,
kabel en internet), studie (collegegeld,
boeken en overige studiekosten) en
consumptief (uitgaan, vakantie, auto,
hobby/sport). Studenten in de leenfase
geven significant vaker aan dat zij de
lening gebruiken voor levensonderhoud
dan studenten in de nominale fase.
Relatief veel studenten gebruiken de
lening voor het bekostigen van de studie
gevolgd door levensonderhoud. De
verschillen tussen studenten in de
leenfase en de nominale fase zijn niet
significant. Consumptieve besteding
komt het minst voor. Er zijn geen
significante ontwikkelingen in de tijd.

100%

80%

60%

40%

20%

2011

2012

Lening te duur

Ouders ontraden

Verricht betaald werk

Ouders dragen bij

Alleen als noodzakelijk

Geen lening nodig

Geen schulden maken

0%

2013

Figuur 6.28: Redenen om af te zien van een studielening: studenten in
nominale fase (bron: Studentenmonitor 2011-2013)

100%

80%

60%

40%

20%

2011

2012

Ouders ontraden

Lening te duur

Verricht betaald werk

Ouders dragen bij

Alleen als noodzakelijk

Geen lening nodig

Geen schulden maken

0%

2013

Figuur 6.29: Redenen om af te zien van een studielening: studenten in
leenfase (bron: Studentenmonitor 2011-2013)

80 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

De grafiek hiernaast toont voor
studenten uit de nominale fase de zes
belangrijkste motieven van studenten
om geen lening af te sluiten. De
volgende grafiek laat dezelfde redenen
zien voor studenten uit de leenfase. Het
beeld is redelijk constant over de jaren
hen. Verreweg de belangrijkste reden
om geen lening af te sluiten is
weerstanden tegen het maken van
schulden, gevolgd door de afwezigheid
van de noodzaak om te lenen. Voor 60
procent geldt dat men niet leent omdat
de ouders voldoende bijdragen. Deze
reden wordt overigens vaker genoemd
door wo-studenten dan door hbostudenten. Hbo-studenten noemen
vaker dat zij een studielening te duur
vinden. Voor de helft van de studenten
geldt dat een lening wordt afgeraden
door de ouders. Niet weergegeven in de
grafiek is de onbekendheid met de
leenvoorwaarden van DUO. Eén op de
vijf hbo-studenten en één op de zes wostudenten noemen deze onbekendheid
als reden om niet te lenen. Het feit dat
ouders bijdragen speelt in de hogere
sociale milieus meer een rol dan in de
lagere sociale milieus.
Eerder constateerden we dat het
aandeel lenende studenten in de
leenfase veel hoger is dan het aantal
lenende studenten in de nominale fase.
Voor studenten in de leenfase die niet
lenen is de volgorde van belangrijkheid
van de redenen grotendeels hetzelfde
als voor studenten in de nominale fase.
De redenen worden door relatief minder
studenten aangekruist. Het afzien van
een lening omdat men werkt, wordt
steeds minder belangrijk. In de hogere
sociale milieus spelen redenen die te
maken hebben met de ouders veel meer
een rol dan in de lagere sociale milieus.
Studenten in de leenfase die afkomstig
zijn uit hogere sociale milieus noemen
veel vaker het feit dat zij een ouderlijke
bijdrage ontvangen, het ontbreken van
de behoefte om te lenen en het feit dat
ouders een lening afraden als motief om
af te zien van een studielening.

100%

80%

60%

40%

20%

2013

Voldoende inkomsten later

2012

Onvoldoende ouderbijdrage

2011

Minder werken

Ouders niet belasten

Leenvoorwaarden gunstig

Hoge lasten

0%

Voor ongeveer 60 procent van de
studenten in de nominale fase zijn hoge
en noodzakelijke lasten de belangrijkste
reden om te lenen. Voor de helft van de
studenten zijn ook de gunstige
leenvoorwaarden van belang. Lenen om
minder te hoeven werken of lenen
omdat men zeker is over voldoende
inkomsten later spelen veel meer in het
wo dan in het hbo. Dat geldt ook voor
de gunstige leenvoorwaarden. De impact
hiervan stijgt in het hele hoger
onderwijs, doch in het wo (7 ppnt.)
sterker dan in het hbo (2 ppnt.). Bij
meer studenten in het wo dan in het hbo
is er sprake van invloed van de ouders
die de lening aanraden (niet in grafiek:
in 2013 23%). Het ontvangen van
onvoldoende ouderlijke bijdrage speelt
daarentegen sterker in het hbo. Het
gebrek aan ouderlijke bijdrage als
leenmotief speelt in de nominale fase en
in de leenfase veel meer voor studenten
uit lagere sociale milieus.

Figuur 6.30: Redenen om te lenen: studenten in nominale fase (bron:
Studentenmonitor 2011-2013)
100%

80%

60%

40%

20%

2013

Figuur 6.31: Redenen om te lenen: studenten in leenfase (bron:
Studentenmonitor 2011-2013)

81 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Onvoldoende ouderbijdrage

2012

Voldoende inkomsten later

2011

Minder werken

Leenvoorwaarden gunstig

Ouders niet belasten

Hoge lasten

0%

Voor studenten in de leenfase ziet het
plaatje er soortgelijk uit. In het wo stijgt
het aandeel studenten dat leent omdat
men de ouders niet wil belasten (7
ppnt.) en het belang van de gunstige
leenvoorwaarden (een stijging van 12
ppnt.). De gunstige leenvoorwaarden
spelen in het hbo steeds minder een rol
(een daling van 3 ppnt.). Voor het hele
hoger onderwijs neemt dit motief wel in
belang toe. Grote verschillen bij leners
in de leenfase tussen hbo en wo zien we
bij de volgende motieven: lenen om
minder te hoeven werken naast studie
(35% vs. 55%), gunstige leenvoorwaarden (43% vs. 60%) en de
zekerheid over het toekomstige inkomen
(32% vs. 46%). Het gebrek aan
ouderlijke bijdrage als leenmotief speelt
in de nominale fase en in de leenfase
veel meer voor studenten uit lagere
sociale milieus.

6.6 Samenvatting
In dit hoofdstuk is verslag gedaan van het leengedrag van studenten. De analyses zijn voor een deel gebaseerd op een
bestandkoppeling van studiefinancieringsgegevens met het 1CHO en voor een ander deel op de Studentenmonitor
Hoger Onderwijs, jaren 2011, 2012 en 2013. Achtereenvolgens is aandacht besteed aan het gebruik van
studiefinanciering sinds 2006 en het leengedrag in het bijzonder. Steeds is gekeken naar de totale studentenp opulatie
en verschillen tussen doelgroepen. Naast het leengedrag (percentage leners, structurele leners, maximale leners) is
aandacht besteed aan de leenbedragen per maand en per jaar. In de Studentenmonitor is gekeken naar de motieven
om te lenen en de motieven om geen gebruik te maken van deze voorziening. Ten slotte is nagegaan waarvoor
studenten de lening gebruiken. Centraal hierin staan de ontwikkelingen in de tijd en de verschillen tussen groepen.
Hoe ontwikkelt zich het gebruik van studiefinanciering?
Van de voltijdstudenten maakt, alle jaren samengenomen, ongeveer acht procent geen gebruik van studiefinanciering.
Dit aandeel stijgt. Het betreft hier vooral buitenlandse studenten en oudere studenten. Dit heeft onder andere ook te
maken met een stijging van het aandeel buitenlandse studenten. Ongeveer drie kwart van de studenten ontvangt een
basisbeurs. In 2012 heeft 34 procent (hbo) en 22 procent (wo) een aanvullende beurs. Sinds 2006 is het aandeel
studenten met een aanvullende beurs gedaald met bijna tien procentpunten (in het hoger onderwijs van 39% naar
30%). Van de studiefinancieringsgerechtigden bevindt ongeveer 20 procent zich in de leenfase. Dat houdt in dat de
nominale studieduur is verstreken en het recht op een basisbeurs is komen te vervallen. Veel meer studenten in het
wo dan in het hbo zitten in deze leenfase. In het wo is dit percentage sterk dalende (sinds 2006 van 36% naar 31%).
In het hbo is er in deze periode een lichte stijging (van 12% naar 14%). Na 2009 heeft één op de drie studenten op
enig moment in het studiejaar een reguliere studielening of collegegeldkrediet ontvangen.
Hoe ontwikkelt zich het leengedrag van studenten en het bedrag dat zij lenen?
Uit de Studentenmonitor komt naar voren dat twintig procent van de studenten in de nominale fase niet leent én niet
werkt; dit geldt voor een kwart van de studenten in de leenfase. Bijna 74 procent van studenten in de nominale fase
en 66 procent van studenten heeft een baan of combineert betaalde arbeid met een lening (dit laatste geldt voor 16%
in de nominale fase en 21% in de leenfase). Uit gegevens van DUO blijkt dat van alle studenten 38 procent in het
betreffende studiejaar een vorm van lening heeft gehad bij DUO. In het hbo leent 35 procent bij DUO. In het wo daalt
het aandeel lenende studenten licht van 45 procent in 2009 naar 43 procent in 2012; in het hbo is er sinds 2009 een
kleine stijging van het percentage leners van 33 naar 35 procent. Het gaat hier om alle studenten die op enig moment
in het studiejaar een lening of collegegeldkrediet hebben ontvangen, ongeacht de frequentie of de hoogte van het
bedrag. Het percentage studenten dat incidenteel leent (9 maanden of minder per jaar) is afgenomen. Steeds meer
studenten lenen structureel (meer dan 9 maanden per jaar); dit geldt vooral voor ouderejaars. Kijken we binnen de
groep leners, dan zijn het vooral eerstejaars die vaker structureel zijn gaan lenen. Structureel lenen betekent niet dat
men onverantwoord leent. Kennelijk kiezen studenten steeds bewuster het leenbedrag dat zij nodig denken te hebben.
We zien dit onder andere aan het percentage studenten dat tien maanden of langer het maximale bedrag leent. Dit is
gedaald van ongeveer 40 procent in 2006 naar 29 procent in 2012.
Uiteraard is het percentage lenende studenten in de leenfase groter dan in de nominale fase. In de nominale fase leent
ongeveer 35 procent van de studenten, in de leenfase meer dan de helft (55%). Daarnaast zijn de verschillen in het
percentage lenende studenten tussen hbo en wo in de leenfase heel klein; in de nominale fase lenen meer wostudenten dan hbo-studenten. We kunnen concluderen dat studenten in hbo en wo in de leenfase veel meer hetzelfde
leengedrag vertonen dan in de nominale fase. Onder welke groepen studenten is het percentage leners groter? Het
betreft wo-studenten, uitwonende studenten, mannen (het verschil tussen mannen en vrouwen is sinds 2009
toegenomen), studenten met een aanvullende beurs (het verschil in leners is tussen studenten met en zonder
aanvullende beurs is sinds 2009 toegenomen). Buitenlandse studenten lenen vaak (in 2012 is dit 40%), met name
omdat zij gebruikmaken van het collegegeldkrediet. Deze groep is toegenomen. Het aantal lenende studenten van
Nederlandse herkomst is gedaald. Relatief weinig autochtone studenten in het hbo hebben een studielening. Voor het
wo is er geen verschil.
Als studenten lenen, leent men gemiddeld ongeveer € 375 per maand. Het gemiddelde maandbedrag en het
gemiddeld jaarbedrag dat studenten lenen, is gestegen. In 2012 lenen de studenten in het hoger onderwijs
€ 405 per maand; de bedragen liggen in het wo (€ 430 in 2012) hoger dan in het hbo (€ 385 in 2012), met name bij
ouderejaars. In 2012 lenen lenende studenten per jaar € 4.860. Ook de bedragen per jaar zijn gestegen; in het hbo
iets sterker dan in het wo. Omdat de bedragen in het hbo lager liggen (in 2012 resp. € 4.622 vs. € 5.155 in het wo)
worden de verschillen tussen hbo en wo langzaam kleiner. Studenten in de leenfase lenen jaarlijks € 2.000 meer dan
studenten in de nominale fase. De verschillen tussen hbo en wo worden voor een deel veroorzaakt door het feit dat in
het wo meer studenten zich in de leenfase bevinden: als we hiervoor corrigeren ontlopen de jaarlijkse leenbedragen
elkaar niet zo veel meer.

83 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Hoe ontwikkelen zich de motieven die studenten hebben om al dan niet te lenen?
Waarom zien studenten af van een lening? De redenen om niet te lenen, laten door de tijd een redelijk constant beeld
zien. Weerstanden tegen het maken van schulden en het ontbreken van een noodzaak om te lenen zijn de
belangrijkste redenen (dit geldt voor 80% van de studenten die in de leenfase geen lening hebben en voor ruim 60%
van de niet-lenende studenten in de nominale fase). Zes van de tien niet-lenende studenten in de nominale fase (50%
in de leenfase) lenen niet omdat men voldoende ouderlijke bijdrage ontvangt. Het afzien van een lening omdat men
werkt, wordt steeds minder belangrijk. In de hogere sociale milieus spelen redenen die te maken hebben met de
ouders veel meer een rol dan in de lagere sociale milieus. In de helft van de gevallen wordt een lening afgeraden door
de ouders.
Waarom besluit men om wel een lening af te sluiten? Hoge en noodzakelijke lasten zijn voor 60 procent van de
lenende studenten in de nominale fase en voor 70 procent in de leenfase een reden om te lenen. Iets meer dan de
helft geeft mede aan te lenen vanwege de gunstige leenvoorwaarden. Lenen vanwege onvoldoende of geen
ouderbijdrage speelt meer voor studenten uit lagere sociale milieus. De rol van ouders, die een studielening aanraden,
is sterker in het wo dan in het hbo. Lenen om minder te hoeven werken of lenen omdat men zeker is over voldoende
toekomstige inkomsten spelen ook meer in het wo dan in het hbo. Lenen vanwege onvoldoende ouderbijdrage speelt
sterker in het hbo.
Waar wordt de studielening voor gebruikt en welke ontwikkelingen zijn hierin zichtbaar?
Er is geen indicatie dat studenten onverantwoord of sterk consumptief lenen. In de Studentenmonitor is een groot
aantal bestedingsdoelen genoemd. Deze zijn geclusterd naar levensonderhoud (boodschappen, kleding, mobiele
telefoon, verzekeringen, huur en energie, kabel en internet), studie (collegegeld, boeken en overige studiekosten) en
consumptief (uitgaan, vakantie, auto, hobby/sport). Er zijn nauwelijks ontwikkelingen in de tijd. De lening wordt in de
eerste plaats gebruikt om de studie te betalen (65%), gevolgd door levensonderhoud (40%). Bestedingsdoelen van
consumptieve aard zijn veel minder aan de orde (dat is in 20% van de gevallen één van de leenmotieven).

84 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

7

Studiegedrag

7.1 Vraagstelling en definities
In dit hoofdstuk besteden we aandacht aan studiegedrag van studenten waarbij we onder andere ingaan op
studievoortgang, motivatie, en de tijd die studenten aan de studie en andere zaken besteden.
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Verbetert de studievoortgang?
Verandert de motivatie en de inzet van studenten?
Verandert de tijd die studenten aan hun studie besteden?
Verandert het aantal contacturen dat studenten volgen en de tevredenheid over de contacttijd?
Verandert het aandeel studenten met verdiepende of verbredende ervaring (studiegerelateerde
buitenlandervaring of bestuurswerk)?
Verandert het aandeel studenten dat werkt naast de studie (betaalde arbeid) en verandert de tijd die studenten
besteden aan betaalde arbeid en de motieven om te werken?

De Studentenmonitor Hoger Onderwijs is in 2000 door het ministerie van OCW geïntroduceerd met het doel om door
een bundeling van de tot op dat moment relevante studentonderzoeken meer systematisch en periodiek de
ontwikkelingen op de sociaal-economische dimensie van studeren in het hoger onderwijs in kaart te brengen en te
volgen, met behulp van kengetallen en bevraging van doelgroepen. Het monitorsysteem heeft vooral een
signaleringsfunctie bij de ontwikkeling van beleid en genereert informatie op de momenten dat dit volgens de
beleidscyclus nodig is. Met de Studentenmonitor wil het ministerie structureel zicht krijgen op de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs en nagaan in welke mate specifieke doelgroepen in dit kader problemen ondervinden.
De Studentenmonitor (zo werd in 2000 omschreven) diende een bijdrage te leveren aan: ‘(1) het zo exact mogelijk in
kaart brengen van kenmerken en aan studie gerelateerde gedragingen en opvattingen van de Nederlandse
studentenpopulatie, (2) het traceren van ontwikkelingen in samenstelling, keuzes, motivatie en gedrag van de
studentenpopulatie en (3) het vaststellen van effecten van beleid op samenstelling, gedrag, studieprestaties en
opvattingen van de studentenpopulatie in Nederland’. In de Studentenmonitor staan sinds 2000 studievoortgang,
motivatie, studiekeuze, studiegedrag, tevredenheid, tijdbesteding, inkomsten en uitgaven centraal. Dit alles vooral
gerelateerd aan de sociaal-economische achtergrond van studenten.
De Studentenmonitor van 2011 is gebruikt voor de eerste meting van de monitor beleidsmaatregelen. In deze
rapportage worden de resultaten van de Studentenmonitor 2011, 2012 en 2013 met elkaar vergeleken. In de
vragenlijst van de Studentenmonitor zijn vragen opgenomen die betrekking hebben op de maatregelen. Allereerst is
meer specifiek gevraagd naar het leengedrag en de leenmotieven. Vanaf 2012 is gevraagd naar het oordeel over het
aantal contacturen, de toegevoegde waarde van de contacturen, het oordeel over de binding met de opleiding als
gevolg van het aantal contacturen en de studielast (moet men meer of minder tijd besteden aan een vak dan ervoor
staat) en de reden waarom een student niet werkt. Het veldwerk van de Studentenmonitor vond steeds plaats in het
voorjaar onder een steekproef van in Nederland studerende studenten. De studenten zijn deels benaderd via DUO en
deels via een studentenpanel. Uit de bestanden is voor dit rapport een selectie gemaakt van bachelor en
masterstudenten. In totaal zijn voor 2011 24.212 records meegenomen in deze analyses (79% bachelor en 21%
master); voor 2012 (toen een kleinere steekproef is getrokken) betreft het 12.735 records (79% bachelor en 21%
master), en voor 2013 zijn 17.739 cases betrokken in de analyses (81% bachelor en 19% master). De resultaten in de
Studentenmonitor zijn zodanig gewogen dat het beeld representatief is voor de landelijke studentenpopulatie. In dit
hoofdstuk zijn alleen de voltijd bachelors meegenomen. In hoofdstuk 8 beschrijven we studiekeuzegedrag van de
masters.
Steeds tonen we voor alle indicatoren drie analyses: de resultaten voor het hbo, wo en het hoger onderwijs, een
analyse naar studentkenmerken en een grafische presentatie van het meest in het oog lopend verschil naar
studentkenmerken. De regressieanalyses zijn, vanwege de opname van de controlevariabelen, uitgevoerd op de
ongewogen data, met uitzondering van de analyse tussen lenen en studievoortgang. De grafieken tonen de gewogen
resultaten.

85 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

90

7.2 Studievoortgang
De studievoortgang is berekend door het
deel van de studietijd dat verbruikt is te
relateren aan het deel van de
studiepunten die behaald zijn. Het gaat
om de verbruikte studietijd gerelateerd
aan het aantal behaalde studiepunten
vanaf de start van de studie tot aan het
meetmoment van dit onderzoek. Een
studievoortgang van 100 betekent dat
een student precies op schema loopt.
Gemiddeld lopen studenten iets achter.
Er is een duidelijke verbetering waar te
nemen sinds 2011. Opvallend is dat voor
de totale studentengroep de verschillen
tussen hbo en wo nagenoeg verdwenen
zijn.

88

86

84

82

80
2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.1:

Gemiddelde studievoortgang van voltijd bachelorstudenten
(bron: Studentenmonitor)

Tabel 7.1:

Regressieanalyse studievoortgang van voltijd bachelors naar
achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)

(Constant)
Jaar=2011 (ref=2012)
Jaar=2013 (ref=2012)
Soort hoger onderwijs (0=hbo)
Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)
Last van functiebeperking (0=nee)
Geslacht (0=man)
Bèta (0=nee)
Woonsituatie (0=thuis)
Allochtoon (0=nee)
Sociale klasse (1-10)

B
86,97
-0,51
3,07
-0,69
0,79
-8,86
1,56
-1,32
-0,24
-2,78
0,13

t
129,29
-1,59
8,97
-2,59
2,85
-23,77
5,76
-4,54
-0,90
-5,81
1,66

ns
**
**
**
**
**
**
ns
**
ns

95

In de grafiek hiernaast is de gemiddelde
studievoortgang weergegeven van
studenten met en zonder
functiebeperking. Hoewel bij de groep
studenten met een functiebeperking een
behoorlijke stijging is waar te nemen,
blijkt hieruit ook dat studenten met een
functiebeperking een behoorlijke
achterstand hebben op studenten zonder
functiebeperking.

90

85

80

75

70
2011

Figuur 7.2:

De stijging tussen 2011 en 2012 was
niet significant; in 2013 stijgt de
studievoortgang wel significant. Er zijn
nog kleine verschillen tussen hbo en wo
zichtbaar: de studievoortgang van hbostudenten is iets beter dan van wostudenten. De voortgang van studenten
met een functiebeperking blijft ver
achter bij die van overige studenten. De
voortgang van allochtone studenten is
slechter dan die van autochtone
studenten. De verschillen tussen
mannen en vrouwen zijn gering (1,5
pnt.), maar blijven significant.

2012

2013

Hbo - functiebeperking

Hbo - geen functiebeperking

Wo - functiebeperking

Wo - geen functiebeperking

Ho - functiebeperking

Ho - geen functiebeperking

Gemiddelde studievoortgang van voltijd bachelors met en
zonder functiebeperking (bron: Studentenmonitor)

87 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

70%

Aan de studenten is gevraagd of zij een
studieachterstand hebben. Uit de
resultaten blijkt dat het percentage
eerstejaars bachelors met een
studieachterstand sinds 2012 enorm is
gedaald. Bij de ouderejaars is dit stabiel
gebleven.

60%
50%
40%
30%
20%
10%

0%
2012

Figuur 7.3:

2013

Hbo - eerstejaars

Hbo - ouderejaars

Wo - eerstejaars

Wo - ouderejaars

Ho - eerstejaars

Ho - ouderejaars

Percentage studenten met studieachterstand (bron:
Studentenmonitor)

50%

7.3 Motivatie en inzet

40%

30%

20%

10%

0%

2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.4:

Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde inzet
(>3,5 op vijfpuntschaal) (bron: Studentenmonitor)

Tabel 7.2:

Regressieanalyse inzet van voltijd bachelors naar
achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)

8

B

t

(Constant)

3,18

162,39

Jaar=2011 (ref=2012)

-0,03

-2,85

Jaar=2013 (ref=2012)

-0,01

-0,61

ns

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-0,03

-4,25

**

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

0,04

5,08

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,22

-20,00

**

Geslacht (0=man)

0,23

29,28

**

Bèta (0=nee)

0,01

0,87

ns

Woonsituatie (0=thuis)

-0,11

-14,05

**

Allochtoon (0=nee)

-0,03

-2,07

ns

Sociale klasse (1-10)

0,01

4,05

**

Inzet is samengesteld uit elf vragen (alle
beschikbare tijd gebruiken om snel af te
studeren; zo hoog mogelijk cijfer halen;
gemakkelijk zelfstandig studie plannen;
men ervaart geen hinder van bezigheden buiten studie; studie zo snel
mogelijk afronden; doorgaans goed
studeren; tevreden over studieprestaties; makkelijk inspannen voor
oninteressante studieonderdelen; geen
neiging verplichtingen uit te stellen;
zelfdiscipline is goed en besteedt
voldoende tijd aan studie). Het aandeel
studenten met een bovengemiddelde
inzet is tussen 2011 en 2012 in het
hoger onderwijs gestegen van 36 naar
39 procent: van 38 naar 40 procent
(hbo), van 34 naar 37 procent (wo).
Tussen 2012 en 2013 blijft het beeld
stabiel.

In de tabel hiernaast is de relatie tussen
de mate van inzet (als samengestelde
vijfpuntschaal) van de voltijd bachelors
en achtergrondkenmerken weergegeven.
In vergelijking met 2011 is de inzet van
studenten verbeterd; tussen 2012 en
2013 is het beeld stabiel. De meest
opvallende resultaten zijn de lagere
inzet van studenten met een
functiebeperking 8, van uitwonende
studenten en van mannen.

Een aantal van de vragen waaruit de inzet is samengesteld, kunnen juist te maken hebben met de functiebeperking, bijvoorbeeld
‘gemakkelijk zelfstandig studie plannen’, ‘zelfdiscipline’ et cetera.

88 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

50%

Zoals uit voorgaande tabel blijkt, is de
inzet van vrouwen (naar eigen zeggen)
beter dan de inzet van mannen. Het
percentage vrouwen dat zich
bovengemiddeld inzet is groter dan het
percentage mannen. Tussen 2011 en
2012 is in het hbo de inzet van vrouwen
significant verbeterd, die van mannen
niet. In het wo zien we in die periode
een lichte verbetering bij de mannelijke
studenten; bij de vrouwelijke studenten
is deze verbetering niet significant. Noch
in het hbo, noch in het wo is de
verbetering zowel voor mannen als voor
vrouwen tussen 2012 en 2013
significant.

40%

30%

20%

10%

0%
2011

Figuur 7.5:

2012

2013

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde inzet
naar geslacht (bron: Studentenmonitor)

100%

Ten aanzien van de motivatie is
gevraagd aan de studenten “Hoe schat
je je eigen motivatie in?’ (vijfpuntschaal:
aan het begin van het studiejaar, aan
het begin van de studie en op het
moment van meting). Er is een
gemiddelde over deze inschatting
berekend. Volgens eigen inschatting zijn
de voltijd bachelors erg gemotiveerd. Er
zijn geen verschillen in het aandeel zeer
gemotiveerde studenten tussen hbo en
wo. Het aandeel zeer gemotiveerde
studenten blijft redelijk constant.

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.6:

Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde
motivatie (>3,5 op vijfpuntschaal) (bron: Studentenmonitor)

Tabel 7.3:

Regressieanalyse motivatie van voltijd bachelors naar
achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)

9

B

t

(Constant)

3,92

209,65

Jaar=2011 (ref=2012)

-0,02

-2,11

ns

Jaar=2013 (ref=2012)

-0,05

-5,60

**

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

0,02

2,68

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

-0,12

-14,90

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,14

-13,41

**

Geslacht (0=man)

0,12

15,65

**

Bèta (0=nee)

-0,03

-3,56

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,04

5,01

**

Allochtoon (0=nee)

-0,04

-3,21

**

Sociale klasse (1-10)

0,02

10,52

**

Studenten gaven een inschatting van de
eigen motivatie. Voor de verdiepende
analyse is de ruwe score voor motivatie
gebruikt9. Nemen we de ruwe
schaalwaarden, dan is er sprake van een
kleine afname van de motivatie tussen
2012 en 2013. De meest in het oog
lopende verschillen tussen type
studenten voor wat betreft motivatie is
het feit dat in de groep met een
functiebeperking de motivatie lager is
dan in de groep studenten zonder
functiebeperking. Verder is de motivatie
lager bij de ouderejaars en bij mannen.
Met een stijging van de sociale klasse,
stijgt ook de motivatie. De overige
verschillen zijn weliswaar significant,
doch in omvang klein.

Vijfpuntschaal samengesteld uit eigen inschatting van motivatie bij begin studie, begin studiejaar en op meetmoment: 1=zeer
weinig motivatie; 5=zeer veel motivatie.

89 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

In de grafiek hiernaast zijn de
verschillen in het percentage zeer
gemotiveerde studenten weergegeven
voor studenten met en zonder
functiebeperking. Het aandeel zeer
gemotiveerde studenten is in de groep
studenten met een functiebeperking wat
lager dan in de groep zonder
functiebeperking.

80%

60%

40%

20%

0%
2011

Figuur 7.7:

2012

2013

Hbo - functiebeperking

Hbo - geen functiebeperking

Wo - functiebeperking

Wo - geen functiebeperking

Ho - functiebeperking

Ho - geen functiebeperking

Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde
motivatie met en zonder functiebeperking (bron:
Studentenmonitor)

40

7.4 Tijdbesteding
De gemiddelde tijdbesteding aan de
studie is alleen berekend voor de
bachelorstudenten die geen stage
gelopen hebben en niet met hun scriptie
of afstudeerwerkstuk bezig zijn. Tussen
2011 en 212 is er een stijging
waargenomen in de tijd die studenten
aan hun studie besteden. Voor alle
studenten samengenomen is deze
stijging significant, zowel in het hbo als
in het wo. In 2013 is er sprake van een
lichte daling. Deze daling is in het wo
niet significant; in het hbo wel.

35

30

25

20
2011

2012

Hbo

Wo

2013

Ho

Figuur 7.8:

Gemiddelde tijdbesteding aan studie van voltijd bachelors per
week (excl. studenten die stage lopen of werken aan scriptie)
(bron: Studentenmonitor)

Tabel 7.4:

Regressieanalyse gemiddelde tijdbesteding aan studie van
voltijd bachelors per week (excl. studenten die stage lopen of
werken aan scriptie) naar achtergrondkenmerken (bron:
Studentenmonitor)
B

t

(Constant)

34,26

68,87

Jaar=2011 (ref=2012)

-1,49

-6,27

**

Jaar=2013 (ref=2012)

-1,14

-4,43

**

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-1,97

-9,51

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

-0,52

-2,70

**

Last van functiebeperking (0=nee)

1,95

6,89

**

Geslacht (0=man)

2,58

12,85

**

Bèta (0=nee)

5,08

24,46

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,28

1,39

ns

Allochtoon (0=nee)

1,21

3,50

**

Sociale klasse (1-10)

-0,23

-3,79

**

90 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

In 2012 hebben studenten meer tijd
besteed aan hun studie dan in 2011; in
2013 daalt het aantal uren dat
studenten aan hun studie hebben
besteed licht. Het grootste verschil naar
achtergrondkenmerken is het feit dat
bètastudenten meer tijd besteden aan
hun studie dan niet-bètastudenten en
vrouwen meer tijd steken in de studie
dan mannen. Verder besteden hbostudenten meer tijd aan de studie dan
wo-studenten en studeren studenten
met een functiebeperking gemiddeld
meer uren per weer dan studenten
zonder functiebeperking.

40

35

30

25

20
2011

Figuur 7.9:

2012

2013

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Dat bètastudenten meer tijd besteden
aan hun studie dan overige studenten,
blijkt duidelijk uit de grafiek hiernaast.
De verschillen zijn het duidelijkst
zichtbaar in het wo: daar besteden
bètastudenten gemiddeld zes uur per
week meer aan de studie dan overige
studenten. In het hbo is dit verschil
kleiner (2 uur). Dit heeft met name te
maken met het feit dat de overige
studenten in het wo in deze uitsplitsing
de minste tijd aan hun studie besteden;
veel minder dan dezelfde groep in het
hbo. De verschillen in tijdbesteding
tussen hbo en wo zijn bij bètastudenten
niet significant; bij de overige studenten
besteden wo-studenten significant
minder tijd aan de studie dan hbostudenten.

Gemiddelde tijdbesteding aan studie van voltijd bachelors per
week (excl. studenten die stage lopen of werken aan scriptie)
van bètastudenten en overige studenten (bron:
Studentenmonitor)

25

20

15

10
2011

2012

2013

Hbo - eerstejaars

Hbo - ouderejaars

Wo - eerstejaars

Wo - ouderejaars

Ho - eerstejaars

Ho - ouderejaars

In het kader van de prestatieafspraken
in het hoger onderwijs is gestuurd op
het aantal contacturen per week. Dit
heeft geresulteerd in de afspraak dat er
een daling bewerkstelligd moet worden
van het aandeel studenten dat minder
dan twaalf contacturen volgt. In het
eerste jaar van een voltijd bachelor
moet het aantal contacturen ten minste
twaalf uur bedragen. Gemiddeld geven
eerstejaars in 2013 aan dat zij twintig
(hbo) en zestien (wo) contacturen
hebben. Ouderejaars hebben beduidend
minder contacturen (14 uur in het hbo
en 13 uur in het wo). Na een stijging in
2011 is de contacttijd stabiel gebleven.
De contacttijd van ouderejaars is tussen
2012 en 2013 licht (doch significant)
gedaald met één uur per week. Dit geldt
niet voor de eerstejaars.

Figuur 7.10: Gemiddelde contacttijd van voltijd bachelors per week naar
eerstejaars en ouderejaars (bron: Studentenmonitor)
40%

In 2013 geldt voor één op de vijf
eerstejaars dat zij minder dan twaalf
contacturen per week volgen (15% in
het hbo en 29% in het wo). Een
significante daling van het aandeel
eerstejaars bachelorstudenten dat
minder dan twaalf contacturen per week
volgt (4 ppnt.) constateerden we tussen
2011 en 2012. Na 2012 is het beeld
stabiel. De resultaten laten zien hoeveel
contacturen de studenten volgen.
Mogelijk biedt de instelling meer
contacturen aan maar maakt de student
hier geen gebruik van.

30%

20%

10%

0%
2011

2012

Hbo

Wo

2013

Ho

Figuur 7.11: Het aandeel van de voltijd bachelorstudenten (eerstejaars)
dat minder dan twaalf uur contacttijd volgt(bron:
Studentenmonitor)

91 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 7.5:

Regressieanalyse gemiddelde contacttijd van eerstejaars
voltijd bachelors per week naar achtergrondkenmerken
(bron: Studentenmonitor)
B

t

(Constant)

18,64

39,54

Jaar=2011 (ref=2012)

-0,93

-3,99

Jaar=2013 (ref=2012)

-0,41

-1,66

ns

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-4,35

-22,20

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,18

-0,64

ns

Geslacht (0=man)

0,01

0,03

ns

Bèta (0=nee)

6,42

30,74

**

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,30

1,56

ns

Allochtoon (0=nee)

-0,12

-0,37

ns

Sociale klasse (1-10)

0,05

0,80

ns

25

De tabel hiernaast toont de relatie
tussen contacttijd en achtergrondkenmerken voor eerstejaars. De
contacttijd is na een lichte stijging na
2011 in 2012 en 2013 stabiel gebleven.
De meest opvallende verschillen in
contacttijd zijn die tussen hbo en wo (in
het hbo volgen de eerstejaars meer
contactonderwijs dan in het wo) en
tussen bètastudenten en overige
studenten (bètastudenten hebben
gemiddeld ruim zes uur meer contacttijd
dan overige studenten; zie ook de figuur
hier onder).
Uit de figuur blijkt duidelijk dat er een
groot verschil is in de tijdbesteding aan
contactonderwijs tussen bètastudenten
en overige studenten. We zien in de
figuur hiernaast een soortgelijk beeld als
bij de totale tijdbesteding. Binnen de
bèta’s zijn de verschillen tussen hbo en
wo klein; binnen de groep overige
studenten zijn de verschillen groot.

20

15

10
2011

2012

2013

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 7.12: Gemiddelde contacttijd van eerstejaars voltijd bachelors per
week van bètastudenten en overige studenten (bron:
Studentenmonitor)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2012

2013

2012

Hbo

2013
Wo

Te weinig

Goed

2012

2013
Ho

Te veel

Figuur 7.13: Tevredenheid eerstejaars over contacttijd (bron:
Studentenmonitor)

92 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Drie kwart van de studenten is tevreden
over het aantal contacturen. In
vergelijking met 2012 is het aandeel
eerstejaars dat van mening is dat er te
veel contacttijd is, gestegen (van 8%
naar 13%). Het aandeel waarvoor geldt
dat er te weinig contacturen zijn, is
gedaald (van 18% naar 13%). In het wo
is deze stijging c.q. daling niet
significant. In het hbo is er wel sprake
van een significante stijging van
studenten die vinden dat ze te veel
contacttijd hebben (van 9% naar 14%)
en een daling van studenten die het
aantal contacturen te weinig vindt (van
19% naar 12%).

30
25
20
15
10
5
0
2012

2013

2012

Hbo

2013

2012

Wo
Te weinig

Goed

2013
Ho

De grafiek hiernaast toont de
gemiddelde contacttijd in relatie tot de
tevredenheid over de contacttijd. Er zijn
verschillen tussen hbo en wo: in het hbo
hebben de tevreden studenten (aantal
contacturen is goed) gemiddeld twintig
contacturen; in het wo heeft deze groep
gemiddeld zestien contacturen; voor het
hoger onderwijs geldt dat met een
gemiddelde van negentien contacturen
de studenten tevreden zijn. In het hbo
vindt men zeventien uur te weinig; in
het wo vinden studenten twaalf uur te
weinig. Komt het aantal contacturen
ruim boven de twintig (25 à 27 in het
hbo; 22 à 24 in het wo en 24 à 26 in het
ho), dan is men van mening dat er te
veel contacturen zijn.

Te veel

Figuur 7.14: Oordeel eerstejaars over contacttijd in relatie tot gemiddeld
aantal contacturen (bron: Studentenmonitor)
100%

Op de vraag in hoeverre de contacttijd
toegevoegde waarde heeft, zegt
ongeveer 60 procent dat de contacttijd
veel toegevoegde waarde heeft. In het
wo is het aandeel studenten dat deze
toegevoegde waarde onderkent
(significant) groter dan in het hbo. Over
het geheel genomen is er een
significante daling waar te nemen van
het aandeel dat deze toegevoegde
waarde inziet c.q. een stijging van het
aandeel studenten dat vindt dat de
contacttijd nauwelijks toegevoegde
waarde heeft.

80%

60%

40%

20%

0%
2012

2013

2012

Hbo

2013

2012

Wo
Veel

Enigszins

2013
Ho

Nauwelijks

Figuur 7.15: Oordeel eerstejaars over toegevoegde waarde van contacttijd
(bron: Studentenmonitor)
100%

In 2012 vond 83 procent van de
eerstejaars contacttijd van belang voor
de binding met de opleiding. Dit aandeel
is in 2013 (significant) afgenomen naar
78 procent. Er is zowel een afname in
het hbo als in het wo. Slechts één op de
twintig studenten vindt contacttijd
helemaal niet van belang voor de
binding met de opleiding.

80%

60%

40%

20%

0%
2012

2013

2012

Hbo
Belangrijk

2013

2012

Wo
Enigszins belangrijk

2013
Ho

Onbelangrijk

Figuur 7.16: Oordeel eerstejaars over de mate waarin de contacttijd van
belang is voor de binding met de opleiding (bron:
Studentenmonitor)

93 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

80%

60%

40%

20%

0%
2012

2013

2012

Hbo

2013

2012

Wo

Minder tijd nodig

2013
Ho

Evenveel tijd nodig

Er is sprake van een frictie tussen de
geprogrammeerde studielast, zoals door
de opleiding vastgesteld, en de
gerealiseerde studielast (de tijd die
studenten daadwerkelijk aan een
programmaonderdeel besteden). In
2013 geeft bijna 60 procent van de
studenten aan minder tijd nodig te
hebben voor een studieonderdeel dan is
geprogrammeerd. Dit geldt nagenoeg
hetzelfde voor eerstejaars als voor
ouderejaars. Er is sprake van een
verschil met vorig jaar: het aandeel dat
minder tijd nodig heeft is (significant)
gestegen (van 53% naar 58%). De
resultaten zijn grotendeels gelijk voor
hbo en wo.

Meer tijd nodig

Figuur 7.17: Oordeel van studenten over de relatie tussen
geprogrammeerde en gerealiseerde studielast (bron:
Studentenmonitor)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2012

2013

2012

Geen functiebeperking
Minder tijd nodig

2013

2012

Functiebeperking
Evenveel tijd nodig

2013

Onder studenten met een
functiebeperking komt het veel minder
vaak voor dat onderdelen van de studie
in minder tijd afgerond kunnen worden
dan onder studenten zonder beperking.
Het aandeel studenten dat aangeeft dat
onderdelen van de studie in minder tijd
afgerond kunnen worden is ook lager
onder vrouwen (vs. mannen). Tevens is
er een klein verschil gevonden op dit
vlak tussen bètastudenten (vs. overige
studenten), allochtone studenten (vs.
autochtone studenten) en voor
studenten uit lagere sociale klassen (vs.
studenten uit midden en hoge sociale
klassen).

Totaal
Meer tijd nodig

Figuur 7.18: Oordeel studenten over de relatie tussen geprogrammeerde
en ervaren studielast naar wel/geen functiebeperking (bron:
Studentenmonitor)
25%

7.5 Buitenlandervaring

20%

15%

10%

5%

0%
2011

2012
Hbo

Wo

2013

Het percentage bachelorstudenten met
studiegerelateerde buitenlandervaring is
sinds 2011 gestegen. In 2013 is de
vraagstelling in de Studentenmonitor
(ten behoeve van de aansluiting met
Eurostudent) gewijzigd (splitsing in twee
vragen10). In de bachelorfase gaan meer
studenten in het hbo dan in het wo naar
het buitenland. In de vorige maatregelenmonitor werd geconstateerd dat
voor het wo geldt dat buitenlandervaring
voor veel studenten wordt opgedaan in
de masterfase. In het volgende
hoofdstuk gaan we hierop in.

Ho

Figuur 7.19: Percentage bachelorstudenten met buitenlandervaring (bron:
Studentenmonitor)

10 Bij de interpretatie van de verschillen dient rekening gehouden te worden met deze wijziging in de vraagstelling.

94 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 7.6:

Logistische regressie 11 met betrekking tot het wel/niet hebben
van studiegerelateerde buitenlandervaring (bron:
Studentenmonitor)
B

Exp(B)

-0,32

0,73

**

Jaar=2013 (ref=2012)

0,33

1,39

**

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-0,46

0,63

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

1,22

3,39

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,07

0,93

ns

Geslacht (0=man)

-0,08

0,92

ns

Bèta (0=nee)

-0,28

0,76

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,58

1,78

**

Allochtoon (0=nee)

0,11

1,12

ns

Sociale klasse (1-10)

0,07

1,07

**

Constant

-3,11

0,04

Jaar=2011 (ref=2012)

25%

Het aandeel studenten met studiegerelateerde buitenlandervaring stijgt,
zowel tussen 2011 en 2011 als tussen
2012 en 2013. We stellen vast dat in de
bachelorfase het aandeel wo-studenten
met buitenlandervaring kleiner is dan
het aandeel hbo-studenten. Er zijn meer
studenten met buitenlandervaring onder
ouderejaars, uitwonende studenten en
niet-bèta’s. Er is een verschil naar
sociaal milieu; studenten uit hogere
sociale milieus gaan iets vaker naar het
buitenland voor de studie dan studenten
uit lagere sociale milieus.
7.6 Activiteiten naast de studie

20%

15%

10%

5%

0%
2011

2012
Hbo

Wo

2013

In de figuur hiernaast is het aandeel
studenten dat bestuurswerk heeft
verricht gedurende desbetreffend
studiejaar weergegeven. In 2013
verricht zestien procent van de
bachelors bestuurswerk. Het aandeel
bachelorstudenten dat bestuurswerk
verricht, is in het wo groter (22%) dan
in het hbo (13%). Na een (significante)
daling in 2012 is in het wo dit aandeel in
2013 weer significant gestegen. In het
hbo is er sprake van een stabiele
situatie.

Ho

Figuur 7.20: Percentage bachelorstudenten dat bestuurswerk verricht
(bron: Studentenmonitor)
20%

16%

12%

8%

4%

0%
2011

2012

2013

Hbo (instelling)

Hbo (studentenorganisatie)

Wo (instelling)

Wo (studentenorganisatie)

Ho (instelling)

Ho (studentenorganisatie)

De grafiek hiernaast toont het aandeel
studenten naar de aard van het
bestuurswerk. Hieruit blijkt dat de daling
in het wo in 2012 met name betrekking
had op bestuursfuncties in
studentenorganisaties. In het wo hebben
relatief veel studenten een bestuurstaak
bij studentenorganisaties. Gaat het om
bestuursfuncties bij de instelling, dan
zijn er geen significante verschillen
tussen hbo en wo, noch is er sprake van
significante trends. De enige opvallende
trend zien we in het wo als het gaat om
studenten die een bestuurstaak hebben
bij studentenorganisaties. Deze is in
2012 gedaald en in 2013 gestegen tot
het niveau van 2011.

Figuur 7.21: Percentage bachelorstudenten dat bestuurswerk verricht naar
type bestuurswerk (bron: Studentenmonitor)

11 Bij een positief effect is de waarde van de B positief, bij een negatief effect is deze negatief. De Exp(B) toont de sterkte van het
effect en drukt een kansverhouding uit van een student met een kenmerk in vergelijking met een student zonder dit kenmerk.

95 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Tabel 7.7:

Logistische regressie met betrekking tot het wel/niet hebben
van een bestuursfunctie (bron: Studentenmonitor)
B

Exp(B)

Jaar=2011 (ref=2012)

0,06

1,06

Jaar=2013 (ref=2012)

0,07

1,08

ns

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

0,44

1,56

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

0,38

1,46

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,03

0,97

ns

Geslacht (0=man)

-0,21

0,81

**

Bèta (0=nee)

0,25

1,28

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,89

2,44

**

Allochtoon (0=nee)

-0,06

0,94

ns

Sociale klasse (1-10)

0,09

1,09

**

Constant

-3,24

0,04

ns

80%

Welke typen studenten bestuurstaken
verrichten, is weergegeven in de
resultaten van de logistische regressie
hiernaast 12. Voor de totale studentenpopulatie is er geen significante trend
vastgesteld. Bestuurstaken komen vaker
voor bij ouderejaars, in het wo, bij
uitwonenden en (in mindere mate) bij
studenten uit hogere sociale klassen en
bèta-studenten. Verder zijn de
verschillen tussen de studenttypen klein.

In 2013 had 74 procent van de voltijd
bachelorstudenten een betaalde baan.
Het aandeel studenten met een baan is
groter in het hbo (77%) dan in het wo
(67%). Tussen 2011 en 2012 was dit
aandeel stabiel. Dat geldt ook in het wo
tussen 2012 en 2013. In het hbo stijgt
het aandeel werkenden van 71 procent
in 2012 naar 77 procent in 2013.

60%

40%

20%

0%
2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.22: Percentage voltijd bachelorstudenten met een betaalde baan
(bron: Studentenmonitor)
Tabel 7.8:

Logistische regressie met betrekking tot het wel/niet hebben
van een betaalde baan (bron: Studentenmonitor)
Baan

B

Exp(B)

Jaar=2011 (ref=2012)

0,02

1,02

ns

Jaar=2013 (ref=2012)

0,18

1,20

**

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-0,17

0,84

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

0,36

1,44

**

Last van functiebeperking (0=nee)

-0,44

0,64

**

Geslacht (0=man)

0,13

1,14

**

Bèta (0=nee)

-0,38

0,68

**

Woonsituatie (0=thuis)

-0,29

0,75

**

Allochtoon (0=nee)

-0,60

0,55

**

Sociale klasse (1-10)

-0,03

0,97

**

Constant

1,14

3,13

In hoeverre er verschillen zijn naar
studentkenmerken is onderzocht met
behulp van een logistische
regressieanalyse12. Er is sprake van een
significante stijging van het aandeel
werkende studenten na 2012. Alle
verschillen zijn significant, doch in
omvang klein. Hieruit komen een paar
opvallende resultaten naar voren: er zijn
relatief veel werkenden onder de
ouderejaars en relatief weinig onder
allochtone studenten, studenten met
een functiebeperking en bèta’s. De
verschillen tussen de sociale klassen zijn
klein.

12 Bij een positief effect is de waarde van de B positief, bij een negatief effect is deze negatief. De Exp(B) toont de sterkte van het
effect en drukt een kansverhouding uit van een student met een kenmerk in vergelijking met een student zonder dit kenmerk.

96 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

14

Hoeveel tijd besteden de werkende
bachelorstudenten aan betaalde arbeid?
Gemiddeld werken studenten in 2013 elf
uur per week (12 uur in het hbo en 9
uur in het wo). Niet alleen werken
relatief veel hbo-studenten; ze besteden
ook meer tijd aan een betaalde baan.
Tussen 2011 en 2012 is de tijdbesteding
aan betaalde arbeid in het hbo gedaald;
daarna is het beeld stabiel. In het wo
heeft de daling zich ingezet na 2012.
Daar was het beeld tussen 2011 en
2012 stabiel.

12

10

8

6
2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 7.23: Tijdbesteding aan betaald werk in uren per week: alleen
werkenden (bron: Studentenmonitor)
Tabel 7.9:

Regressieanalyse gemiddelde tijdbesteding aan betaalde
arbeid van voltijd bachelors per week naar
achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)
B

t

(Constant)

12,85

50,39

Jaar=2011 (ref=2012)

0,28

2,34

Jaar=2013 (ref=2012)

-0,24

-1,82

ns

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

-2,17

-21,62

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

0,86

8,10

**

Last van functiebeperking (0=nee)

0,20

1,33

ns

Geslacht (0=man)

-1,04

-10,12

**

Bèta (0=nee)

-1,81

-15,90

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,75

7,45

**

Allochtoon (0=nee)

1,31

6,58

**

Sociale klasse (1-10)

-0,17

-5,65

**

ns

14

De hiervoor geconstateerde nietsynchrone trends in hbo en wo
resulteren in een stabiel beeld voor de
totale studentenpopulatie. Wostudenten, vrouwen en bètastudenten
steken behoorlijk minder tijd in een
betaalde baan. Dit geldt in iets mindere
mate voor studenten uit hogere sociale
klassen. In de figuren hierna wordt de
gemiddelde tijdbesteding aan betaald
werk getoond voor bètastudenten en
niet-bètastudenten.

Eerder is geconstateerd dat
bètastudenten veel meer tijd besteden
aan de studie dan niet-bètastudenten;
uit de grafiek hiernaast wordt duidelijk
dat dit gepaard gaat met minder uren
betaalde arbeid. Het verschil in
tijdbesteding aan betaald werk tussen
bètastudenten en overige studenten
manifesteert zich vooral in het wo.
Eerder zagen we met name in overige
tijdbestedingskenmerken in het hbo
grote verschillen tussen deze twee
groepen.

12
10
8
6
4
2
0
2011

2012

2013

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

Figuur 7.24: Tijdbesteding aan betaald werk in uren per week naar
wel/niet bèta: alleen werkenden (bron: Studentenmonitor)

97 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

Uit eerder onderzoek is gebleken dat het
werken tot ongeveer tien uur per week
geen noemenswaardige consequenties
heeft voor de studie. Van alle werkenden
in het hoger onderwijs, werkt in 2013 47
procent minder dan tien uur per week.
Er is sprake van een kleine verschuiving
sinds vorige jaar (en ook sinds 2011);
het aandeel studenten dat tien uur of
meer werkt, daalt licht.

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

2013

2011

Hbo

2012

2013

2011

Wo
<10 uur

10-16 uur

2012

2013

Ho
>16 uur

Figuur 7.25: Tijdbesteding aan betaald werk in categorieën: alleen
werkenden (bron: Studentenmonitor)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

2013

Hbo <10 uur

Hbo 10-16 uur

Hbo >16 uur

Wo <10 uur

Wo 10-16 uur

Wo >16 uur

Figuur 7.26: Percentage werkende bachelorstudenten dat aangeeft dat de
baan ten koste gaan van de tijd die aan de studie besteed
wordt naar uren betaald werk (bron: Studentenmonitor)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

2013

2011

% <10 uur
Lagere studieresultaten

2012

2013

10-16 uur
Zelfde resultaten

2011

2012

2013

>16 uur
Evenveel studietijd

Figuur 7.27: Effect van baan op studieresultaten: hbo (studenten met een
baan) (bron: Studentenmonitor)

98 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Wat zeggen studenten over de relatie
tussen tijdbesteding aan werk en
tijdbesteding aan de studie? De grafiek
hiernaast geeft aan voor welke groep
geldt dat de tijdbesteding aan betaalde
arbeid ten koste gaat van de
tijdbesteding aan de studie. Allereerst
kunnen we concluderen dat het aandeel
studenten voor wie geldt dat de
tijdbesteding aan werk ten koste gaat
van de tijdbesteding aan de studie,
ongeacht het aantal uren dat men
werkt, stijgt. Voor de totale groep
studenten was er in 2012 sprake van
een lichte daling; in 2013 stijgt dit
significant (van 34% naar 39%).
Splitsen we deze gegevens uit naar het
aantal uren dat studenten werken, dan
geldt dat naarmate studenten meer uren
werken, het percentage studenten voor
wie dit ten koste gaat van de
tijdbesteding aan de studie groter wordt.

De figuur hiernaast toont voor het hbo
of het negatieve effect op de
tijdbesteding ook gevolgen heeft voor de
studieresultaten. Hieruit blijkt duidelijk
dat het aandeel studenten dat aangeeft
dat dit ook leidt tot lagere resultaten
groter wordt naarmate men meer werkt.
Het aandeel studenten dat negatieve
studiegevolgen ervaart als gevolg van
de tijdbesteding aan betaalde arbeid is
stijgend. In 2013 is het percentage hbobachelors dat aangeeft slechtere
resultaten te behalen acht procent
(<10u. werk) vijftien procent (10-16u.
werk) en 26% (>16u. werk).

100%

In het wo is het aandeel dat negatieve
studieresultaten ervaart groter dan in
het hbo. Eerder zagen we wel het
aandeel werkenden in het wo kleiner is.
In 2013 is het percentage wo-bachelors
dat aangeeft slechtere resultaten te
behalen tien procent (<10 u. werk) 24
procent (10-16 u. werk) en 46% (>16 u.
werk). Als wo studenten werken, gaat
dit voor een groter percentage van deze
wo-studenten ten koste van de
studieresultaten dan onder hbostudenten die dezelfde hoeveelheid uren
werken.

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

2013

2011

% <10 uur
Lagere studieresultaten

2012

2013

2011

10-16 uur
Zelfde resultaten

2012

2013

>16 uur
Evenveel studietijd

Figuur 7.28: Effect van baan op studieresultaten: wo (studenten met een
baan) (bron: Studentenmonitor)
70%
60%
50%
40%
30%
20%

10%
0%
2011

2012

2013

Levensonderhoud

Extra uitgaven

Werkervaring

Inhoudelijk interessant

Tijd over

Figuur 7.29: Motieven om te werken: bachelorstudenten (bron:
Studentenmonitor)

99 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Waarom werken studenten en zijn er
veranderingen in de tijd? De grafiek
hiernaast geeft het aandeel studenten
aan dat de omschreven motieven om te
werken belangrijk vond. De verschillen
tussen hbo en wo zijn minimaal. Hierbij
moeten we aangeven dat de
vraagstelling in 2013 (vanwege de
aansluiting met Eurostudent) is
veranderd: in 2011 en 2012 was dit een
ja/nee vraag; in 2013 een vijfpuntschaal
waarbij voor deze analyse de categorie 4
en 5 is samengenomen tot de eerdere
categorie ‘ja’. Hierdoor is de trend
tussen 2012 en 2013 moeilijk interpreteerbaar. De belangrijkste motieven
om te werken zijn levensonderhoud en
het doen van extra uitgaven. Tussen 30
en 40 procent werkt omdat het werk
inhoudelijk interessant is. Voor een
kwart van de studenten geldt dat men
tijd over heeft naast de studie (deze
vraag is in 2013 voor het eerst gesteld)

7.7 Samenvatting
In dit hoofdstuk is verslag gedaan van het studieproces: de studievoortgang, de motivatie en de inzet van studenten,
de tijd die zij aan verschillende activiteiten besteden en de prioriteiten die zij bij hun studie en verdiepende
bezigheden leggen. De hier gepresenteerde resultaten zijn ontleend aan de Studentenmonitor Hoger Onderwijs van
2011, 2012 en 2013. We schetsen een beeld van de ontwikkeling en geven de belangrijkste verschillen weer tussen
studenten op basis van achtergrondkenmerken. Alleen voltijdstudenten zijn meegenomen.
Verbetert de studievoortgang?
Gemiddeld zijn studenten zowel in het hbo als wo steeds meer op schema gaan lopen. Voorheen liepen studenten in
het hbo gemiddeld meer op schema dan studenten in het wo maar dit verschil tussen hbo en wo is veel kleiner
geworden. De studievoortgang van studenten met een functiebeperking is ook gestegen, maar deze is in alle jaren
lager dan die van studenten zonder functiebeperking. Het aandeel eerstejaarsstudenten met een studieachterstand is
sinds 2012 enorm gedaald, zowel in het hbo als wo. Voor ouderejaars is het aandeel studenten met een
studieachterstand stabiel gebleven. Het aandeel eerstejaarsstudenten dat wordt aangesproken op studieachterstand is
gestegen, terwijl dit aandeel onder ouderejaars gedaald is.
Verandert de motivatie en de inzet van studenten?
Tussen 2011 en 2012 is een stijging waargenomen van het aandeel studenten dat een bovengemiddelde inzet heeft
voor de studie; vervolgens is dit aandeel tussen 2012 en 2013 stabiel gebleven. De inzet van studenten met een
functiebeperking is minder hoog dan die van studenten zonder functiebeperking. Dit kan te maken hebben met de
relatie tussen de operationalisering van het concept ‘inzet’ en de functiebeperking. Zo kunnen bijvoorbeeld problemen
ten aanzien van het plannen van de studie een direct gevolg zijn van de functiebeperking. De inzet van uitwonende
studenten blijft achter bij die van thuiswonende studenten. De inzet van vrouwen is beter dan die van mannen. Tussen
2011 en 2012 is de inzet van vrouwen significant verbeterd terwijl die van mannen stabiel is gebleven. Tussen 2012
en 2013 is de inzet van zowel mannen als vrouwen stabiel gebleven. Het aandeel zeer gemotiveerde studenten is
tussen 2011 en 2013 stabiel gebleven. In alle jaren is de motivatie van studenten met een functiebeperking iets lager
dan van studenten zonder functiebeperking. Verder zitten er relatief minder gemotiveerde studenten bij ouderejaars
en bij mannen. Studenten uit hogere sociale klassen zijn meer gemotiveerd dan studenten uit lagere sociale klassen.
Verandert de tijd die studenten aan hun studie besteden?
Tussen 2011 en 2012 stijgt de tijd die voltijds bachelorstudenten besteden aan hun studie. Na 2012 is de tijd die
studenten aan hun studie besteden in het hbo gedaald en in het wo stabiel gebleven. In alle jaren besteden vooral
bètastudenten meer tijd aan hun studie dan niet-bètastudenten. Dit verschil is in het wo groter dan in het hbo:
bètastudenten in het wo besteden gemiddeld zes uur per week meer aan hun studie dan overige studenten en
bètastudenten in het hbo besteden gemiddeld twee uur per week meer aan hun studie dan overige studenten. Er
wordt ook meer tijd besteed aan de studie door vrouwen, hbo-studenten en door studenten met een functiebeperking.
Verandert het aantal contacturen dat studenten volgen en de tevredenheid over de contacttijd?
Een van de indicatoren bij de prestatieafspraken is de norm voor contacttijd. Hierbij is afgesproken dat de contacttijd
in het eerste jaar ten minste twaalf uur moet bedragen. Tussen 2011 en 2012 is het aantal contacturen gestegen; na
2012 is deze stabiel gebleven. De contacttijd van ouderejaars is tussen 2012 en 2013 licht gedaald. In 2013 hebben
eerstejaars in het hbo gemiddeld twintig contacturen en eerstejaars in het wo gemiddeld zestien contacturen.
Ouderejaars hebben minder contacturen: veertien in het hbo en dertien in het wo. Tussen 2011 en 2012 is het
percentage eerstejaarsstudenten met minder dan twaalf contacturen per week gedaald; daarna is dit gestabilisee rd. In
2013 heeft van de eerstejaarsstudenten in het hbo vijftien procent minder dan twaalf contacturen, tegenover 29
procent van de eerstejaarsstudenten in het wo. Bètastudenten hebben gemiddeld zes uur per week meer
contactonderwijs dan niet-bètastudenten; dit verschil is over de jaren heen stabiel.
Steeds minder eerstejaarsstudenten in het hbo vinden dat zij te weinig contacturen hebben, in het wo is dit gelijk
gebleven. Het aandeel eerstejaarsstudenten dat vindt dat er te veel contacturen zijn is in het hbo licht gestegen en in
het wo gelijk gebleven. Er is in het hbo en wo een stijging van het percentage studenten dat vindt dat contacturen
geen toegevoegde waarde hebben en een daling van het aandeel studenten dat vindt dat contacturen wel toegevoegde
waarde hebben. Het aandeel studenten dat vindt dat contacturen belangrijk zijn voor de binding met de opleiding
daalt. Wanneer vinden studenten het aantal contacturen voldoende? In het hbo ligt deze grens bij ongeveer twintig
uur; in het wo bij zestien contacturen. De vraag of de studie ‘te doen is’ in de tijd die ervoor staat, kan bevestigend
worden beantwoord. Het percentage studenten dat naar eigen zeggen een onderdeel kan halen in minder dan de
geprogrammeerde tijd is na 2012 gestegen van 53 procent naar 58 procent. Dit geldt in mindere mate voor studenten
met een functiebeperking, vrouwen, bètastudenten, allochtone studenten en studenten uit lagere sociale klassen.
101 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Verandert het aandeel studenten met verdiepende of verbredende ervaring (studiegerelateerde buitenlandervaring of
bestuurswerk)?
Het percentage bachelorstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring is sinds 2011 gestegen 13. Het aandeel
bachelorstudenten met buitenlandervaring is in het hbo (23%) in alle jaren hoger dan in het wo (17%). In het wo is
het aandeel studenten dat bestuurswerk verricht tussen 2011 en 2012 gedaald (van 23% naar 20%) en tussen 2012
en 2013 weer gestegen (van 20% naar 22%). In het hbo was het aandeel studenten dat bestuurswerk (13%) doet
gedurende deze jaren stabiel en lager dan in het wo.
Verandert het aandeel studenten dat werkt naast de studie (betaalde arbeid) en verandert de tijd die studenten
besteden aan betaalde arbeid en de motieven om te werken?
Tussen 2011 en 2012 was het aandeel studenten met een betaalde baan stabiel. In het hbo is tussen 2012 en 2013
het aandeel studenten met een betaalde baan gestegen van 71 procent naar 77 procent, terwijl in het wo geen
verandering plaatsvond. In 2013 heeft in het wo 67 procent een betaalde bijbaan. Studenten in het hbo besteden
daarnaast in alle jaren meer tijd aan hun betaalde baan dan wo studenten. In 2013 is dit voor hbo-studenten
gemiddeld twaalf uur per week en voor wo-studenten gemiddeld negen uur. In het hbo is de tijdbesteding aan
betaalde arbeid tussen 2011 en 2012 gedaald en daarna stabiel gebleven. In het wo is er een daling waargenomen
tussen 2012 en 2013 in het aantal uur dat aan een betaalde baan wordt besteed. Tussen 2011 tot 2013 is het aandeel
studenten dat tien uur of meer per week werkt gedaald. Kijken we naar de studentkenmerken dan kunnen we
concluderen dat in het wo met name bètastudenten minder tijd besteden aan betaald werk dan niet-bètastudenten;
voor het hbo geldt dit niet. In het hbo besteden mannen in alle jaren meer tijd aan betaalde arbeid dan vrouwen; voor
het wo geldt dit niet. Studenten uit hogere sociale klassen besteden iets minder tijd aan betaalde arbeid dan studenten
uit lagere sociale klassen. Ten aanzien van betaalde arbeid komt naar voren dat studenten vooral kleinere bijbanen
nemen, die wel gevolgen voor de studietijd kunnen hebben, maar nauwelijks voor de studieresultaten. De
belangrijkste motieven om te werken zijn in alle jaren levensonderhoud en het doen van extra uitgaven, waarbij
verschillen tussen hbo en wo minimaal zijn.

13 Door een kleine wijziging in de vraagstelling in 2013 kan niet met zekerheid gezegd worden waar deze trend door veroorzaakt
wordt.

102 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

8

Instroom en studiekeuze in de master

8.1 Vraagstelling en definities
Met de invoering van de beleidsmaatregelen bestaat het risico dat minder studenten kiezen voor een master. In dit
hoofdstuk besteden we aandacht aan de keuze voor een master. De volgende vragen komen aan de orde:
1.
2.
3.
4.

Verandert het aandeel studenten met een bachelordiploma dat kiest voor een master?
Verandert het aantal studenten dat kiest voor een master en verandert de instroom naar type master en type
student?
Veranderen de motieven die studenten hebben bij een keuze voor een master?
Verandert het aandeel masterstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring en/of bestuurservaring.

De analyse van de doorstroom van bachelor naar master is gedaan op basis van het 1CHO. Het 1CHO is een
(geanonimiseerd) register van inschrijvingen in het hoger onderwijs dat benut kan worden voor het genereren van
beleidsinformatie. De instellingen voor hoger onderwijs verstrekken informatie over inschrijvingen van studenten aan
het CRIHO, beheerd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). DUO registreert deze gegevens en vult deze aan met
informatie afkomstig uit het GBA. Uit dit bestand zijn de bachelor diplomacohorten bepaald. De volgende definities zijn
gebruikt:



studenten met een voltijd hoofdinschrijving als studenten;
studenten die in een bepaald jaar een bachelordiploma hebben behaald.

Voor studenten die in 2006 of later een hbo- of wo-bachelordiploma hebben gehaald, is gekeken of zij in de jaren erna
een inschrijving hebben (gehad) in een hbo- of wo-master. Het eerste deel van dit hoofdstuk is gebaseerd op dit
bestand, dat de gediplomeerden bevat tot en met augustus 2012 (studiejaar 2012-2013). De gediplomeerden in het
studiejaar 2012-2013 zijn buiten beschouwing gelaten. In de tabellen is niet het diplomajaar weergeven, maar het
laatste studiejaar in de bachelor. De aldus geselecteerde diplomacohorten omvatten de volgende aantallen:
Hbo

Wo

Ho

2006

56.984

20.520

77.504

2007

57.070

22.746

79.816

2008

58.612

24.196

82.808

2009

58.930

25.361

84.291

2010

58.035

28.554

86.589

2011

61.176

33.318

94.494

In het tweede deel van dit hoofdstuk wordt de totale instroom in de master weergegeven naar achtergrondkenmerken.
De volgende definitie is hierbij gehanteerd:





hoofdinschrijving binnen het domein type hoger onderwijs binnen hoger onderwijs;
type hoger onderwijs master;
verblijfsjaar type hoger onderwijs=1;
postmasters zijn buiten beschouwing gelaten.

Het derde deel van dit hoofdstuk is gebaseerd op de Studentenmonitor Hoger Onderwijs. Het betreft hier vragen over
de plannen van bachelors om na het behalen van het bachelordiploma verder te studeren, over de motieven die men
had bij de keuze voor een master en de tevredenheid over de studiekeuzeinformatie die men hierbij ter beschikking
had. Het hoofdstuk sluit af met de deelname van masters aan verdiepende activiteiten, zoals studiegerelateerde
activiteiten in het buitenland of bestuurswerk.

103 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

8.2 De doorstroom van bachelorgediplomeerden

80%

Van alle bachelor-gediplomeerden sinds
2006 heeft op peildatum oktober 2012
26,6 procent een masterinschrijving
gehad. In het hbo ligt dit percentage
veel lager dan in het wo (12,3% vs.
83,7%). De dalende lijn na 2010 wil niet
per definitie zeggen dat er sprake is van
een daling, maar dat er wellicht een
uitgestelde instroom is, omdat
studenten na het behalen van hun
bachelordiploma in sommige gevallen
schakelprogramma’s of premasters
moeten volgen. In het wo is tot en met
2010 de lijn vrij constant. In dat opzicht
is er geen indicatie dat er een afname is
van het aandeel bachelors dat kiest voor
een master.

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 8.1:

2009
Wo

2010

2011

Ho

Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort hoger
onderwijs bachelor dat doorstroomt naar een master naar
laatste bachelorjaar: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)

20%

Van degenen die doorstromen vanuit
een wo-bachelor naar een master, kiest
nagenoeg iedereen voor een wo-master.
De doorstroom van wo-bachelor naar
hbo-master komt niet of nauwelijks
voor. Ook in het hbo is een wo-master
favoriet. Ruim tien procent van de
bachelorgediplomeerden tussen 2006 en
2009 kiest voor het wo. Minder dan vier
procent kiest voor een hbo-master. De
overige groep stroomt (nog) niet door
naar een master.

16%

12%

8%

4%

0%
2006

2007

2008

2009

Hbo-master

Figuur 8.2:

2010

2011

Wo-master

Percentage hbo-gediplomeerden dat doorstroomt van een
hbo-bachelor naar een hbo- of wo-master (bron: ICHO)

100%

Er is door de jaren heen niet of
nauwelijks verschil in de doorstroom van
mannen en vrouwen.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 8.3:

2007

2008

2009

2010

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

2011

Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor
dat doorstroomt naar een master naar laatste bachelorjaar en
geslacht: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)

105 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

De doorstroompercentages vanuit de
wo-bachelor zijn voor de autochtone
studenten iets hoger dan voor de nietwesters allochtone studenten. De
doorstroom van westers allochtone
studenten in het wo (veelal buitenlandse
studenten) loopt iets achter bij de
overige twee groepen. In het hbo zijn de
verschillen veel kleiner tot nihil.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 8.4:

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - aut

Hbo - n-westers

Hbo - westers

Ho - aut

Ho - n-westers

Ho - westers

Wo - aut

Wo - n-westers

Wo - westers

Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor
dat doorstroomt naar een master naar laatste bachelorjaar en
etniciteit: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)

100%

Voor het totale hoger onderwijs lijkt de
doorstoom van bètabachelors naar een
master beter dan die van bachelors uit
overige opleidingen. Kijken we binnen
het hbo en binnen het wo, dan vallen de
verschillen mee en is er nauwelijks
verschil in de doorstroom van studenten
met een bètabachelor en de doorstroom
van studenten uit overige opleidingen.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

Figuur 8.5:

2007

2008

2009

2010

Hbo - bèta

Wo - bèta

Ho - bèta

Hbo - overig

Wo - overig

Ho - overig

2011

Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor
dat doorstroomt naar een master naar laatste bachelorjaar en
wel/geen bèta: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)

100%

In hoeverre blijven de bèta’s ook in de
masterfase behouden? De grafiek
hiernaast toont van alle gediplomeerden
aan een bètabachelor die doorstromen
naar een master of zij ook een master
kiezen in het bètadomein. Het
bètaverlies is voor de wo-bachelorgediplomeerden klein: tussen 90 en 92
procent kiest voor een bètastudie (een
verlies van acht à tien procent van de
doorstromers). In het hbo is dit verlies
iets groter: daar kiest iets meer dan 70
procent voor een bètamaster, een
verlies van iets minder dan 30 procent.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 8.6:

2009
Wo

2010

2011

Ho

Percentage studenten met een bachelordiploma in
bètadomein dat doorstroom naar een master in bèta (bron:
ICHO)

106 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

Met name in het wo wordt de master
gekozen in dezelfde croho-sector als de
bachelor. Daar kiest 93 procent voor een
verwante master. In het hbo ligt dit
percentage (ongeveer 60%) lager, mede
vanwege soms niet corresponderende
sectorindelingen. In het hbo stijgt het
aandeel doorstromers dat een aan de
bachelor corresponderende master kiest
(binnen dezelfde croho-sector).

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 8.7:

2009
Wo

2010

2011

Ho

Percentage van de bachelor-masterdoorstroom dat
doorstroomt binnen dezelfde croho-sector (bron: 1CHO)

50.000

8.3 Instroom in de master
Het aantal eerstejaars masterstudenten
neemt in het wo nog steeds toe; in het
hbo is het aantal masterstudenten sinds
2006 nauwelijks veranderd. In 2006
studeerden in totaal 27.179 studenten
aan een universitaire master; in 2012
waren dit 41.040 masterstudenten in
het wo, een toename met een factor 1,5
(na 2009 is het aantal toegenomen met
een factor 1,2).

40.000

30.000

20.000

10.000

0
2006

Figuur 8.8:

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Instroom in de master in absolute aantallen (bron: ICHO)

100%

Er is een lichte verschuiving in de
verhouding hbo- en wo-masters. Van
alle masters studeerde in 2006
zeventien procent in het hbo; in 2012
nog tien procent. In het wo studeerde in
2006 83 procent van alle masters; in
2012 is dit aandeel gestegen naar 90
procent.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008
Hbo

Figuur 8.9:

2009

2010

2011

2012

Wo

Instroom in de master: verhouding tussen hbo- en womasters (bron: ICHO)

107 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

100%

Het merendeel van de masters volgt een
traject dat anderhalf jaar of korter duurt
(90 EC of minder). Het betreft hier
ongeveer drie kwart van de hbo-masters
en twee derde van de wo-masters. Deze
verhouding is in het hbo sinds 2006
veranderd: steeds meer is er daar
sprake van studenten die een traject
van twee tot tweeënhalf jaar volgen. In
het wo is het aandeel studenten dat een
mastertraject van twee tot tweeënhalf
jaar volgt stabiel rond de 28 procent.
Een drie- tot vierjarige master komt
vooral in het wo steeds vaker voor. Dit
heeft ook te maken met de masters in
de gezondheidszorg die later dan andere
masters zijn ingevoerd.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Wo - 1j.-1,5 j.

Wo - 2j.-2,5j.

Wo - 3-4j.

Hbo - 1j.-1,5 j.

Hbo - 2j.-2,5j.

Hbo - 3-4j.

Figuur 8.10: Instroom in de master naar studieduur (bron: ICHO)
1.600

4%

Het aantal researchmasters is sinds
2006 behoorlijk gestegen, zowel voor
wat betreft het absolute aantal als het
3% aandeel ten opzichte van alle womasters. Er is vooral sprake van een
stijging tussen 2010 en 2011; in 2012 is
er een relatieve daling, doch een
2%
absolute stijging zichtbaar.

1.200

800

400

1%

0

0%
2006

2007

2008

2009

Aantal researchmasters

2010

2011

2012

Researcmasters in % t.o.v alle masters

Figuur 8.11: Instroom in researchmaster: aantallen en als percentage ten
opzichte van alle masters (bron: ICHO)
7,5

7,3

7,1

6,9

6,7

6,5
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Havo - reserach

Vwo - reserach

Ho - reserach

Havo - overig

Vwo - overig

Ho - overig

Figuur 8.12: Gemiddelde eindexamencijfers in het vo: alleen wo-masters
waarvan vooropleiding en eindexamencijfer bekend zijn
(bron: ICHO)

108 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Ambitieuze studenten onderscheiden
zich al vroeg in het voortgezet onderwijs
door hogere eindexamencijfers. Zowel in
het havo als in het vwo. De grafiek
hiernaast toont het aandeel studenten in
researchmasters en overige masters
uitgesplitst naar eindexamencijfers aan
de initiële vooropleiding in het
voortgezet onderwijs. Hieruit blijkt
duidelijk dat de studentenpopulatie aan
researchmasters uitblinkt door een hoog
eindexamencijfer in het voortgezet
onderwijs. Dit geldt sterker voor vwo’ers
dan voor havisten, maar in beide
groepen zien we dit fenomeen.

100%

In de grafiek hiernaast is een selectie
gemaakt van studenten uit de drie
belangrijkste vooropleidingen: havo,
mbo en vwo. Alle overige studenten zijn
hier buiten beschouwing gelaten. De
masterdeelname is het hoogst onder
studenten met een vwo-achtergrond; dit
geldt met name voor de wo-masters (in
het wo komt tussen 75% en 80% van
het vwo en heeft ongeveer 20% een
havo-achtergrond). De masterdeelname
van studenten met een mboachtergrond is zeer beperkt.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - vwo

Hbo - havo

Hbo - mbo

Wo - vwo

Wo - havo

Wo - mbo

Ho - vwo

Ho - havo

Ho - mbo

2012

Figuur 8.13: Samenstelling van de masterinstroom naar vooropleiding in
het voortgezet onderwijs (alleen masters met Nederlandse
vooropleiding) (bron: ICHO)
100%

Meer vrouwen dan mannen volgen een
master. Dit lijkt in tegenspraak met
voorgaande conclusies toen de
masterdeelname werd bekeken vanuit
de bachelor. Het feit dat de deelname
van vrouwen groter is, heeft te maken
met de toestroom vanuit het buitenland
of vanuit andere vooropleidingstrajecten. De masterinstroom in het hbo
bestaat voor ongeveer drie kwart uit
vrouwen; in het wo voor meer dan de
helft (in 2012 55%). De ontwikkelingen
door de tijd heen zijn minimaal.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

Hbo - man

Wo - man

Ho - man

Hbo - vrouw

Wo - vrouw

Ho - vrouw

2012

Figuur 8.14: Samenstelling van de masterinstroom naar geslacht (bron:
ICHO)
100%

De verhouding in de masterinstroom
naar etniciteit is in de loop der tijd iets
gewijzigd. De relatieve deelname is iets
gedaald voor autochtone studenten en
iets gestegen voor niet-westers
allochtone studenten. In de volgende
grafiek zullen we zien dat het hier vooral
een stijging van instroom in de master
van buitenlandse studenten betreft.

80%

60%

40%

20%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hbo - aut

Hbo - n-westers

Hbo - westers

Wo - aut

Wo - n-westers

Wo - westers

Ho - aut

Ho - n-westers

Ho - westers

Figuur 8.15: Samenstelling van de masterinstroom naar etniciteit (bron:
ICHO)
109 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

25%

De deelname van buitenlandse
studenten aan een Nederlandse master
is, vooral in het wo, behoorlijk gestegen.
Het percentage masterstudenten uit het
buitenland steeg van dertien procent in
2006 naar achttien procent in 2009 naar
21 procent in 2012. Ook in het hbo is er
sprake van een stijging van deelname
van buitenlandse studenten in de master
van negen procent in 2009 naar dertien
procent in 2012.

20%

15%

10%

5%

0%
2006

2007

2008

2009

2010

Hbo

Wo

Ho

2011

2012

Figuur 8.16: Percentage van alle masterinstroom dat uit het buitenland
komt (bron: ICHO)
100%

8.4 De keuze voor een master
Het aandeel bachelors dat tijdens de
bachelor aangeeft na afronding van de
opleiding verder te willen studeren is in
het wo hoger dan in het hbo. Het betreft
hier steekproefgegevens. Dit aandeel is
licht gedaald. Deze trends kunnen te
maken hebben met een iets andere
vraagstelling in 2013, toen de vraag, ten
behoeve van de vergelijkbaarheid in
Eurostudent, is opgesplitst in twee
vragen.

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012
Hbo

Wo

2013
Ho

Figuur 8.17: Percentage studenten dat aangeeft verder te willen studeren
na de bachelor (bron: Studentenmonitor)
Tabel 8.1:

Logistische regressie met betrekking tot de kans dat men
verder gaat studeren (bron: Studentenmonitor)
B

Exp(B)

Jaar=2011 (ref=2012)

0,12

1,13

**

Jaar=2013 (ref=2012)

-0,20

0,82

**

Soort hoger onderwijs (0=hbo)

2,70

14,93

**

Eerstejaars/ouderejaars (0=eerstejaars)

0,15

1,16

**

Last van functiebeperking (0=nee)

0,02

1,02

ns

Geslacht (0=man)

-0,03

0,97

ns

Bèta (0=nee)

-0,24

0,79

**

Woonsituatie (0=thuis)

0,06

1,06

ns

Allochtoon (0=nee)

0,46

1,58

**

Sociale klasse (1-10)

0,09

1,10

**

Constant

-1,06

0,35

**

110 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Met behulp van een logistische regressie
is nagegaan voor welk type student de
kans groot c.q. klein is dat zij kiezen
voor een vervolgopleiding na de
bachelor. In de eerste plaats zijn de
verschillen tussen hbo en wo erg groot.
Voor een wo-student is de kans bijna
vijftien keer groter dan voor een hbostudent. Verder is de kans groter dat
studenten een vervolgopleiding gaan
doen voor ouderejaars, allochtone
studenten en studenten uit een hoger
sociaal milieu. Voor bètastudenten is de
kans kleiner. Dit heeft vooral betrekking
op de bètastudenten in het hbo. Van hen
geeft 36 procent aan dat zij niet verder
gaan studeren tegenover 43 procent van
de niet-bètastudenten. In het wo is er
geen verschil tussen bètastudenten en
overige studenten.

100%

80%

60%

40%

20%

2011

2012

PhD-toegang

Buitenlandervaring

Zelfde stad

Carrière wetenschap

Arbeidsmarkt

Inhoud

Verwant

0%

Welke motieven hebben studenten om
te kiezen voor een vervolgopleiding?
Allereerst zijn er nauwelijks
trendverschillen. Het belangrijkste
motief was en blijft de inhoud van de
opleiding (meer dan 80% vindt dit
motief belangrijk). Ook het feit dat de
opleiding verwantschap heeft met de
bachelor (bijna 55%). Voor de helft is
het vergroten van de kansen op de
arbeidsmarkt van belang. Voorbereiding
op een wetenschappelijke carrière of het
feit dat de masteropleiding in dezelfde
stad wordt aangeboden spelen voor een
kwart van de studenten. Het opdoen van
buitenlandervaring in de master en
toegang tot een promotietraject spelen
voor ongeveer vijftien procent van de
masterstudenten.

2013

Figuur 8.18: Motieven voor masterkeuze (voltijd en deeltijd en hbo en wo
samengenomen (bron: Studentenmonitor)
100%

Studenten zijn meer tevreden dan vorig
jaar over de informatie die men
beschikbaar had bij de keuze voor een
master.

80%
60%
40%
20%
0%
2011

2012
Ontevreden

Neutraal

2013
Tevreden

Figuur 8.19: Tevredenheid over de beschikbare informatie bij de
masterkeuze (voltijd en deeltijd en hbo en wo
samengenomen (bron: Studentenmonitor)
100%

80%

60%

40%

20%

0%
2011

2012

Studiegerelateerde buitenlandervaring

2013
Bestuurswerk

Figuur 8.20: Verdiepende activiteiten in de masterfase: studiegerelateerde
buitenlandervaring en bestuurswerk (bron:
Studentenmonitor)
111 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Verandert het aandeel studenten dat in
de masterfase verdiepende of
verbredende activiteiten verricht? Het
aandeel studenten dat bestuurswerk
verricht in de master blijft stabiel op
zeventien procent. Het aandeel
studenten dat voor studiedoeleinden
naar het buitenland is geweest, stijgt
tussen 2011 en 2012 en tussen 2102 en
2013. Deze laatste stijging kan deels
een gevolg zijn van de veranderde
vraagstelling in 2013. De vraag naar
internationale ervaring is ten behoeve
van de vergelijkbaarheid in het kader
van Eurostudent gesplitst in twee
vragen. De aard van de vraagstelling is
echter vergelijkbaar.

8.5 Samenvatting
In dit hoofdstuk is verslag gedaan van de doorstroom en instroom in de masterfase alsook van de motieven die
studenten hebben om te kiezen voor een master. Ook is gekeken naar studenten die verdiepende of verbredende
activiteiten verrichten in de master. Als basis voor de analyses is gebruikgemaakt van het 1CHO en de
Studentenmonitor Hoger Onderwijs.
Verandert het aandeel studenten met een bachelordiploma dat kiest voor een master?
Uitgangspunt voor deze analyses zijn alle bachelorgediplomeerden sinds 2006. Er is geen aanwijzing dat het aandeel
bachelors dat kiest voor een master afneemt. Van de bachelorgediplomeerden in het wo stroomde sinds 2006
ongeveer 84 procent door naar een wo-master. Doorstroom van wo-bachelor naar hbo-master is verwaarloosbaar
klein. Van de gediplomeerde bachelors in het hbo heeft sinds 2006 ruim twaalf procent een inschrijving gehad in de
master. Van alle gediplomeerde bachelors in het hbo kiest tien procent een wo-master; minder dan vier procent
schrijft zich in voor een hbo-master. Zijn er verschillen tussen type studenten? Vanuit het perspectief van de
bachelorgediplomeerden is de doorstroom van een bachelor naar een master voor mannen en vrouwen nagenoeg
gelijk. Iets meer autochtone dan allochtone studenten stromen door. Kiezen bètagediplomeerden in de bachelor
wederom voor een bètastudie in de master? In het wo geldt dit voor ruim negen van de tien studenten. In het hbo is
het verlies onder de bèta’s groter: daar kiest iets minder dan 30 procent van de bèta’s die doorstromen naar een
master niet voor een bètamaster. Dit geldt ook voor de masterkeuze in een corresponderende sector. In het wo kiest
ruim 90 procent voor een corresponderende master; in het hbo is dit 60 procent; dit percentage is stijgend.
Verandert het aantal studenten dat kiest voor een master en verandert de instroom naar type master en type student?
Hoe ontwikkelt zich de totale instroom in de master? Masteropleidingen in het wo worden steeds populairder, zowel in
absoluut aantal als in relatie tot alle bachelors stijgt de deelname aan wo-masters. De deelname aan hbo-masters is
stabiel. Drie kwart van de masterstudenten volgt een opleiding tot en met 90 EC. Ruim een kwart van de wostudenten volgt een master van twee tot tweeënhalf jaar. Masters worden vooral bevolkt door studenten met een vwoachtergrond. Vanuit het doorstroomperspectief zijn er nauwelijks verschillen tussen mannen en vrouwen. Toch zijn er
iets meer vrouwen dan mannen het eerste masterjaar; dit heeft te maken met de iets hogere toestroom van vrouwen
die via niet-traditionele routes (o.a. buitenland) een master gaan volgen. De toestroom van buitenlandse studenten in
een Nederlandse master is de laatste jaren behoorlijk gestegen. In 2012 bestaat de masterinstroom in het wo voor
bijna een vijfde uit buitenlandse studenten; in het hbo is dertien procent van de masters uit het buitenland afkomstig.
Het aantal researchmasters is sinds 2006 fors gestegen. Studenten in researchmasters onderscheiden zich onder
andere door het feit dat zij in het voortgezet onderwijs een hoger eindexamencijfer hadden dan de overige studenten,
ook degenen met een havo-achtergrond.
Veranderen de motieven die studenten hebben bij een keuze voor een master?
Ook uit de Studentenmonitor blijkt dat het vooral wo-studenten zijn die verwachten dat zij verder gaan studeren na
afronding van de bachelor. Aanvullend op de hiervoor beschreven relatie tussen studentkenmerken en het volgen van
een master blijkt uit de Studentenmonitor dat studenten uit hogere sociale milieus de kans dat zij verder gaan
studeren na de bachelor hoger inschatten dan studenten uit lagere sociale milieus. Bètastudenten in het hbo geven
zichzelf minder kans dan niet-bètastudenten in het hbo om een vervolgopleiding te gaan doen. Dit geldt niet voor wobèta’s.
De motieven voor de masterkeuze laten weinig variatie in de tijd zien. De inhoud van de opleiding staat op de eerste
plaats; voor ruim 80 procent is dit motief van groot belang. Voor de helft wordt de keuze voor een master
medebepaald door het feit dat deze direct aansluit op de bachelor. Ook denkt de helft van de studenten dat de kansen
op de arbeidsmarkt verbeteren na het afronden van een master en ziet dit als een belangrijk motief. Motieven van
wetenschappelijke aard zoals een wetenschappelijke carrière of een promotietraject hebben respectievelijk voor een
kwart en vijftien procent van de masters een belangrijke rol gespeeld. De tevredenheid over de informatie die men tot
beschikking had bij de masterkeuze is toegenomen: in 2013 is bijna drie kwart van de masterstudenten tevreden tot
zeer tevreden over deze studiekeuzeinformatie.
Verandert het aandeel masterstudenten met studiegerelateerde buitenlandervaring en/of bestuurservaring.
Zeventien procent van de masters verricht bestuurstaken. Dit percentage blijft stabiel door de jaren heen. Het
percentage masterstudenten dat voor studiedoeleinden naar het buitenland is geweest, stijgt tussen 2011 en 2012 en
tussen 2102 en 2013; in het laatste jaar is vier van de tien masterstudenten voor studiedoeleinden in het buitenland
geweest.

113 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

Bijlage: Overzicht van figuren en tabellen

Figuur 1.1:
Figuur 2.1:
Figuur 2.2:
Figuur 2.3:
Figuur 2.4:
Figuur 2.5:
Figuur 2.6:

Figuur 2.7:
Figuur 2.8:
Figuur 2.9:
Figuur 2.10:
Figuur 2.11:
Figuur 2.12:
Figuur 2.13:
Figuur 2.14:
Figuur 2.15:
Figuur 2.16:
Figuur 2.17:
Figuur 2.18:
Figuur 3.1:
Figuur 3.2:
Figuur 3.3:
Figuur 3.4:
Figuur 3.5:
Figuur 3.6:
Figuur 3.7:
Figuur 3.8:
Figuur 3.9:
Figuur 3.10:
Figuur 3.11:
Figuur 3.12:
Figuur 3.13:
Figuur 3.14:
Figuur 3.15:
Figuur 3.16:

Chronologisch overzicht van belangrijkste beleidsmaatregelen
Gediplomeerden havo/vwo (%) die direct zijn ingestroomd in hoger onderwijs naar
eindexamenjaar (bron: DUO stroomdata)
Doorstroom van vwo naar hbo naar eindexamenjaar vo en profiel (bron: DUO stroomdata)
Doorstroom van vwo naar hbo naar eindexamenjaar vo en geslacht (bron: DUO stroomdata)
Gemiddelde vo-eindexamencijfers van de voltijd bachelorinstroom naar soort vo en soort ho
(bron: 1CHO)
Percentage van alle vwo-ho-doorstroom dat kiest voor het hbo naar etniciteit en eindexamenjaar
vo (bron: DUO stroomdata)
Percentage van gediplomeerden met bètaprofiel die direct doorstromen naar het ho en kiezen
voor een bètastudie naar eindexamenjaar vo, geslacht en soort vo ten opzichte van alle
gediplomeerden met een bètaprofiel die naar het ho gaan (bron: DUO stroomdata)
Instroom in het hoger onderwijs (absolute aantallen) naar soort hoger onderwijs en jaar (bron:
1CHO)
Bachelorinstroom hbo naar sector en jaar in absolute aantallen (bron: 1CHO)
Percentage bachelorinstroom hbo (voltijd, deeltijd en duaal) naar sector en jaar (bron: 1CHO)
Percentage bachelorinstroom wo (voltijd, deeltijd en duaal) naar sector en jaar (bron: 1CHO)
Voltijd bachelorinstroom (%) naar geslacht t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
Percentage voltijd bachelorstudenten dat na één tussenjaar instroomt in het hoger onderwijs in
relatie tot degenen die direct doorstromen (bron: 1CHO)
Voltijd bachelorinstroom (%) van westers en niet-westers allochtone studenten t.o.v. totale
voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
Percentage buitenlandse bachelors t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
Bachelors in hbo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
Bachelors in wo (%) naar vooropleiding t.o.v. totale voltijd bachelorinstroom (bron: 1CHO)
Bèta-instroom (eerstejaars ho bachelor voltijd) ten opzichte van alle voltijd bachelorinstroom
naar jaar (bron: 1CHO)
Voltijd bachelorinstroom in bètastudies naar soort ho (%) (bron: 1CHO)
Percentage eerstejaars dat (zeer) goed heeft nagedacht over de studiekeuze (bron: Startmonitor)
Percentage eerstejaarsstudenten in het hbo dat (zeer) goed heeft nagedacht over de studiekeuze
naar etniciteit en jaar (bron: Startmonitor)
Percentage eerstejaars dat (zeer) goed heeft nagedacht over de studiekeuze naar vooropleiding
(bron: Startmonitor)
Zes belangrijkste studiekeuzemotieven: percentage studenten voor wie de motieven een grote tot
zeer grote rol hebben gespeeld bij de studiekeuze (bron: Startmonitor)
Zes minst belangrijke studiekeuzemotieven van eerstejaars (bron: Startmonitor)
Het belang dat men hecht aan verschillende soorten keuzemotieven naar soort hoger onderwijs;
factorscores (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de inhoud van de opleiding naar
geslacht (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de inrichting van de opleiding naar
etniciteit (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de inrichting van de opleiding naar
vooropleiding (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de status van het beroep van de
opleiding naar geslacht (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de beroepstatus van de opleiding
naar etniciteit (bron: Startmonitor)
Mate waarin studenten bij de studiekeuze belang hechten aan de status van het beroep waartoe
de studie opleidt naar vooropleiding (bron: Startmonitor)
Zes belangrijkste geraadpleegde informatiebronnen bij studiekeuze eerstejaars (bron:
Startmonitor)
Zes minst belangrijke geraadpleegde informatiebronnen bij studiekeuze eerstejaars (bron:
Startmonitor) (bron: Startmonitor)
Percentage studenten dat een goede match ervaart met de studie (bron: Startmonitor)
Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin de student heeft nagedacht over de
studie (bron: Startmonitor)

115 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

14
21
21
21
22
22

22
23
23
23
24
24
24
25
25
25
26
26
26
31
31
32
32
32
33
33
34
34
35
35
36
36
36
37
37

Figuur 3.17: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin de student de studiekeuze heeft
gemaakt op grond van inhoudelijke motieven (bron: Startmonitor)
Figuur 3.18: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin de student de studiekeuze heeft
gemaakt op grond van de inrichting van de opleiding (bron: Startmonitor)
Figuur 3.19: Relatie (lineair) tussen de ervaren match en de mate waarin de student de studiekeuze heeft
gemaakt op grond van de status van het beroep (bron: Startmonitor)
Figuur 4.1:
Aantal studenten dat tweede studie volgt (bron: 1CHO)
Figuur 4.2:
Aantal studenten dat tweede studie volgt: index t.o.v. 2006 (bron: 1CHO)
Figuur 4.3:
Percentage studenten dat tweede studie volgt t.o.v. studentenpopulatie (bron: 1CHO)
Figuur 4.4:
Aantal studenten dat tweede studie is gestart na afronding van de eerste studie (bron: 1CHO)
Figuur 4.5:
Percentage studenten dat tweede studie is gestart na afronding van de eerste studie t.o.v. de
studentenpopulatie (bron: 1CHO)
Figuur 4.6:
Aantal studenten dat tweede studie volgt en reeds een diploma heeft behaald van een eerste
studie; de hier weergegeven studenten zijn met de tweede studie begonnen voordat de eerste
studie was afgerond (bron: 1CHO)
Figuur 4.7:
Percentage studenten dat tweede studie is gestart vóór afronding van de eerste studie t.o.v. de
studentenpopulatie (bron: 1CHO)
Figuur 4.8:
Percentage studenten dat tweede studie volgt gelijktijdig en volgtijdelijk t.o.v. alle studenten met
tweede studie (bron: 1CHO)
Figuur 4.9:
Aantal studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma (bron: 1CHO)
Figuur 4.10: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. populatie
bachelors (bron: 1CHO)
Figuur 4.11: Percentage studenten met tweede bachelor (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. tweede studies
(bron: 1CHO)
Figuur 4.12: Soort hoger onderwijs eerste bachelor (%) van alle studenten met tweede bachelor overig
(volgtijdelijk) in wo-bachelor (bron: 1CHO)
Figuur 4.13: Sector eerste bachelor (%) van alle studenten met tweede bachelor overig in wo-bachelor (bron:
1CHO)
Figuur 4.14: Percentage tweede bachelors in hbo in 2012 (volgtijdelijk) naar type opleiding en
studentkenmerken (bron: 1CHO)
Figuur 4.15: Percentage tweede bachelors in wo in 2012 (volgtijdelijk) naar type opleiding en
studentkenmerken (bron: 1CHO)
Figuur 4.16: Aantal studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma (bron: 1CHO)
Figuur 4.17: Percentage studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. populatie
masters (bron: 1CHO)
Figuur 4.18: Percentage studenten met tweede master (volgtijdelijk) naar type diploma t.o.v. alle tweede
masters (bron: 1CHO)
Figuur 4.19: Percentage tweede Percentage tweede masters (alleen wo) in 2012 (volgtijdelijk) naar type
opleiding en studentkenmerken (bron: 1CHO)
Figuur 4.20: Instellingscollegegelden tweede studies 2012 naar type opleiding en soort hoger onderwijs (bron:
1CHO/websites instellingen)
Figuur 5.1:
Type uitval/switch t.o.v. alle eerstejaars naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.2:
Type uitval/switch t.o.v. alle uitval/switch naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.3:
Percentage uitval/switch in het hoger onderwijs t.o.v. alle eerstejaars naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.4:
Percentage uitval/switch in het hoger onderwijs naar geslacht en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.5:
Percentage uitval/switch naar etniciteit en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.6:
Percentage uitval/switch naar wel/geen aanvullende beurs: alleen studenten met
studiefinanciering (bron: 1CHO/DUO)
Figuur 5.7:
Percentage uitval/switch naar wel/geen tussenjaar en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.8:
Percentage uitval/switch uit bètastudies naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.9:
Percentage uitval/switch in hbo naar vooropleiding (bron: 1CHO)
Figuur 5.10: Percentage uitval/switch van studenten met een vwo-diploma naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.11: Percentage uitval/switch in wo naar vooropleiding en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.12: Percentage uitval/switch onder buitenlandse studenten naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.13: Eindexamencijfers naar wel/niet uitval/switch en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.14: Eerstejaars uitval/switch: situatie in jaar 2 naar cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.15: Eerstejaars uitval/switch: situatie in jaar 2 naar soort hoger onderwijs en cohort (bron: 1CHO)
Figuur 5.16: Uitval/switch en bewuste studiekeuze (bron: Startmonitor 2009-2012)
Figuur 5.17: Uitval/switch naar de mate waarin studenten een match ervaren tussen student en studie (bron:
Startmonitor 2009-2012)
Figuur 5.18: Percentage studenten met goede match bij studiekeuze naar uitval/switch (bron: Startmonitor
2009-2012)

116 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

38
38
38
43
43
43
44
44

44
45
45
45
46
46
47
47
47
48
48
48
49
49
50
57
57
57
58
58
58
59
59
59
60
60
60
61
61
61
62
63
63

Figuur 5.19:
Figuur 5.20:
Figuur 5.21:
Figuur 5.22:
Figuur 6.1:
Figuur 6.2:
Figuur 6.3:
Figuur 6.4:
Figuur 6.5:
Figuur 6.6:
Figuur 6.7:
Figuur 6.8:
Figuur 6.9:
Figuur 6.10:
Figuur 6.11:
Figuur 6.12:
Figuur 6.13:
Figuur 6.14:
Figuur 6.15:
Figuur 6.16:
Figuur 6.17:
Figuur 6.18:
Figuur 6.19:
Figuur 6.20:
Figuur 6.21:
Figuur 6.22:
Figuur 6.23:
Figuur 6.24:
Figuur 6.25:
Figuur 6.26:
Figuur 6.27:
Figuur 6.28:
Figuur 6.29:
Figuur 6.30:
Figuur 6.31:
Figuur 7.1:
Figuur 7.2:
Figuur 7.3:
Figuur 7.4:
Figuur 7.5:

Kans om opleiding succesvol af te ronden naar uitval/switch (bron: Startmonitor 2009-2012)
De zes belangrijkste redenen van uitval/switch (bron: Startmonitor 2009-2012)
De zes minst belangrijke redenen van uitval/switch (bron: Startmonitor 2009-2012)
De meest onderscheidende redenen voor uitval/switch voor studenten met en zonder
functiebeperking (bron: Startmonitor 2009-2012)
Percentage voltijd ingeschreven studenten dat geen recht heeft op studiefinanciering (bron:
1CHO/STUFI)
Percentage voltijd ingeschreven studenten naar studiefinancieringskenmerken en soort hoger
onderwijs (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage studenten met aanvullende beurs ten opzichte van alle studenten met een basisbeurs
(bron: 1CHO/STUFI)
Percentage voltijd ingeschreven studenten in hbo naar studiefinancieringskenmerken en type
hoger onderwijs (alleen reguliere bachelor en master) (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage voltijd ingeschreven studenten in wo naar studiefinancieringskenmerken en type
hoger onderwijs (alleen reguliere bachelor en master) (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage studiefinancieringsgerechtigde studenten in de leenfase naar soort hoger onderwijs
(bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar soort hoger onderwijs (bron: 1CHO/STUFI)
Studenten (ho) naar leengedrag t.o.v. alle voltijdstudenten naar eerstejaars/ouderejaars (bron:
1CHO/STUFI)
Structurele leners t.o.v. alle leners (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners dat tien maanden of langer het maximale leenbedrag leent ten opzichte van
alle lenende studenten (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners in hbo naar croho-onderdeel (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners in wo naar croho-onderdeel (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar eerstejaars/ouderejaars (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar nominale fase en leenfase (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar woonsituatie (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar geslacht (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar onder studenten met en zonder aanvullende beurs (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners naar etniciteit (bron: 1CHO/STUFI)
Percentage leners onder buitenlandse en Nederlandse studenten (bron: 1CHO/STUFI)
Gemiddelde leenbedragen per maand: lening, collegegeldkrediet en beide: alleen studenten die
gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
Gemiddelde leenbedragen per jaar (totaal) naar soort hoger onderwijs: alleen studenten die
gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
Gemiddelde leenbedragen per jaar naar eerstejaars/ ouderejaars: alleen studenten die
gebruikmaken van lening en in de nominale fase zitten (bron: 1CHO/STUFI)
Gemiddelde leenbedragen per jaar naar nominale fase en leenfase: alleen studenten die
gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
Gemiddelde leenbedragen per jaar naar wel of geen aanvullende beurs: alleen studenten in
nominale fase die gebruikmaken van lening (bron: 1CHO/STUFI)
Relatie tussen lenen en werken van studenten in de nominale fase (bron: Studentenmonitor
2011-2013)
Relatie tussen lenen en werken van studenten in de leenfase (bron: Studentenmonitor 20112013)
Bestedingsdoelen van lening naar nominale fase en leenfase (bron: Studentenmonitor 20112013)
Redenen om af te zien van een studielening: studenten in nominale fase (bron: Studentenmonitor
2011-2013)
Redenen om af te zien van een studielening: studenten in leenfase (bron: Studentenmonitor
2011-2013)
Redenen om te lenen: studenten in nominale fase (bron: Studentenmonitor 2011-2013)
Redenen om te lenen: studenten in leenfase (bron: Studentenmonitor 2011-2013)
Gemiddelde studievoortgang van voltijd bachelorstudenten (bron: Studentenmonitor)
Gemiddelde studievoortgang van voltijd bachelors met en zonder functiebeperking (bron:
Studentenmonitor)
Percentage studenten met studieachterstand (bron: Studentenmonitor)
Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde inzet (>3,5 op vijfpuntschaal) (bron:
Studentenmonitor)
Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde inzet naar geslacht (bron:
Studentenmonitor)

117 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

63
64
65
65
71
71
71
72
72
72
73
73
73
74
74
74
75
75
75
76
76
76
77
77
77
78
78
78
79
79
79
80
80
81
81
87
87
88
88
89

Figuur 7.6:
Figuur 7.7:
Figuur 7.8:
Figuur 7.9:
Figuur 7.10:
Figuur 7.11:
Figuur 7.12:
Figuur 7.13:
Figuur 7.14:
Figuur 7.15:
Figuur 7.16:
Figuur 7.17:
Figuur 7.18:
Figuur 7.19:
Figuur 7.20:
Figuur 7.21:
Figuur 7.22:
Figuur 7.23:
Figuur 7.24:
Figuur 7.25:
Figuur 7.26:
Figuur 7.27:
Figuur 7.28:
Figuur 7.29:
Figuur 8.1:
Figuur 8.2:
Figuur 8.3:
Figuur 8.4:
Figuur 8.5:
Figuur 8.6:
Figuur 8.7:
Figuur 8.8:
Figuur 8.9:
Figuur 8.10:
Figuur 8.11:
Figuur 8.12:
Figuur 8.13:
Figuur 8.14:

Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde motivatie (>3,5 op vijfpuntschaal) (bron:
Studentenmonitor)
Percentage voltijd bachelors met meer dan gemiddelde motivatie met en zonder functiebeperking
(bron: Studentenmonitor)
Gemiddelde tijdbesteding aan studie van voltijd bachelors per week (excl. studenten die stage
lopen of werken aan scriptie) (bron: Studentenmonitor)
Gemiddelde tijdbesteding aan studie van voltijd bachelors per week (excl. studenten die stage
lopen of werken aan scriptie) van bètastudenten en overige studenten (bron: Studentenmonitor)
Gemiddelde contacttijd van voltijd bachelors per week naar eerstejaars en ouderejaars (bron:
Studentenmonitor)
Het aandeel van de voltijd bachelorstudenten (eerstejaars) dat minder dan twaalf uur contacttijd
volgt(bron: Studentenmonitor)
Gemiddelde contacttijd van eerstejaars voltijd bachelors per week van bètastudenten en overige
studenten (bron: Studentenmonitor)
Tevredenheid eerstejaars over contacttijd (bron: Studentenmonitor)
Oordeel eerstejaars over contacttijd in relatie tot gemiddeld aantal contacturen (bron:
Studentenmonitor)
Oordeel eerstejaars over toegevoegde waarde van contacttijd (bron: Studentenmonitor)
Oordeel eerstejaars over de mate waarin de contacttijd van belang is voor de binding met de
opleiding (bron: Studentenmonitor)
Oordeel van studenten over de relatie tussen geprogrammeerde en gerealiseerde studielast
(bron: Studentenmonitor)
Oordeel studenten over de relatie tussen geprogrammeerde en ervaren studielast naar wel/geen
functiebeperking (bron: Studentenmonitor)
Percentage bachelorstudenten met buitenlandervaring (bron: Studentenmonitor)
Percentage bachelorstudenten dat bestuurswerk verricht (bron: Studentenmonitor)
Percentage bachelorstudenten dat bestuurswerk verricht naar type bestuurswerk (bron:
Studentenmonitor)
Percentage voltijd bachelorstudenten met een betaalde baan (bron: Studentenmonitor)
Tijdbesteding aan betaald werk in uren per week: alleen werkenden (bron: Studentenmonitor)
Tijdbesteding aan betaald werk in uren per week naar wel/niet bèta: alleen werkenden (bron:
Studentenmonitor)
Tijdbesteding aan betaald werk in categorieën: alleen werkenden (bron: Studentenmonitor)
Percentage werkende bachelorstudenten dat aangeeft dat de baan ten koste gaan van de tijd die
aan de studie besteed wordt naar uren betaald werk (bron: Studentenmonitor)
Effect van baan op studieresultaten: hbo (studenten met een baan) (bron: Studentenmonitor)
Effect van baan op studieresultaten: wo (studenten met een baan) (bron: Studentenmonitor)
Motieven om te werken: bachelorstudenten (bron: Studentenmonitor)
Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort hoger onderwijs bachelor dat doorstroomt naar
een master naar laatste bachelorjaar: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)
Percentage hbo-gediplomeerden dat doorstroomt van een hbo-bachelor naar een hbo- of womaster (bron: ICHO)
Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor dat doorstroomt naar een master
naar laatste bachelorjaar en geslacht: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)
Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor dat doorstroomt naar een master
naar laatste bachelorjaar en etniciteit: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)
Percentage bachelor-gediplomeerden naar soort ho bachelor dat doorstroomt naar een master
naar laatste bachelorjaar en wel/geen bèta: alleen voltijd bachelor (bron: ICHO)
Percentage studenten met een bachelordiploma in bètadomein dat doorstroom naar een master
in bèta (bron: ICHO)
Percentage van de bachelor-masterdoorstroom dat doorstroomt binnen dezelfde croho-sector
(bron: 1CHO)
Instroom in de master in absolute aantallen (bron: ICHO)
Instroom in de master: verhouding tussen hbo- en wo- masters (bron: ICHO)
Instroom in de master naar studieduur (bron: ICHO)
Instroom in researchmaster: aantallen en als percentage ten opzichte van alle masters (bron:
ICHO)
Gemiddelde eindexamencijfers in het vo: alleen wo-masters waarvan vooropleiding en
eindexamencijfer bekend zijn (bron: ICHO)
Samenstelling van de masterinstroom naar vooropleiding in het voortgezet onderwijs (alleen
masters met Nederlandse vooropleiding) (bron: ICHO)
Samenstelling van de masterinstroom naar geslacht (bron: ICHO)

118 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

89
90
90
91
91
91
92
92
93
93
93
94
94
94
95
95
96
97
97
98
98
98
99
99
105
105
105
106
106
106
107
107
107
108
108
108
109
109

Figuur 8.15: Samenstelling van de masterinstroom naar etniciteit (bron: ICHO)
Figuur 8.16: Percentage van alle masterinstroom dat uit het buitenland komt (bron: ICHO)
Figuur 8.17: Percentage studenten dat aangeeft verder te willen studeren na de bachelor (bron:
Studentenmonitor)
Figuur 8.18: Motieven voor masterkeuze (voltijd en deeltijd en hbo en wo samengenomen (bron:
Studentenmonitor)
Figuur 8.19: Tevredenheid over de beschikbare informatie bij de masterkeuze (voltijd en deeltijd en hbo en wo
samengenomen (bron: Studentenmonitor)
Figuur 8.20: Verdiepende activiteiten in de masterfase: studiegerelateerde buitenlandervaring en
bestuurswerk (bron: Studentenmonitor)

109
110

Tabel 1.1:
Tabel 3.1:

15

Tabel 3.2:
Tabel 3.3:
Tabel 3.4:
Tabel 3.5:
Tabel 4.1:
Tabel 4.2:
Tabel 4.3:
Tabel 4.4:
Tabel 4.5:
Tabel 5.1:
Tabel 5.2:
Tabel 5.3:
Tabel 7.1:
Tabel 7.2:
Tabel 7.3:
Tabel 7.4:

Tabel 7.5:
Tabel 7.6:
Tabel 7.7:
Tabel 7.8:
Tabel 7.9:
Tabel 8.1:

Relatie tussen maatregelen en verwachte effecten
Regressieanalyse ten aanzien van de mate waarin studenten hebben nagedacht over hun
studiekeuze naar achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Regressieanalyse voor de impact van de inhoud van de opleiding op de studiekeuze naar
achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Regressieanalyse voor de impact van de inrichting van het onderwijs op de studiekeuze naar
achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Regressieanalyse voor de impact van de beroepsstatus op de studiekeuze naar
achtergrondkenmerken (bron: Startmonitor)
Regressieanalyse ten aanzien van de match tussen student en studie naar achtergrondkenmerken
(bron: Startmonitor)
Aantal en aandeel tweede bachelors (volgtijdelijk) en sector tweede bachelor ten opzichte van
alle ingeschreven bachelors (bron: 1CHO)
Aantal en aandeel tweede masters en sector tweede master ten opzichte van alle ingeschreven
masters (bron: 1CHO)
Instellingscollegegeld tweede studies hbo-bachelor naar sector, aantal studenten en aantal
opleidingen (bron: 1CHO/websites instellingen)
Instellingscollegegeld tweede studies wo-bachelor naar sector, aantal studenten en aantal
opleidingen (bron: 1CHO/websites instellingen)
Instellingscollegegeld tweede studies hbo- en wo-master bachelor naar aantal studenten en
aantal opleidingen (bron: 1CHO/websites instellingen)
Logistische regressie kans op uitval/switch naar achtergrond-kenmerken en keuzemotieven
(bron: Startmonitor)
Logistische regressie voor kans op uitval/switch in relatie tot gebruikte informatiebronnen (bron:
Startmonitor)
Relatie tussen aantal LOB-activiteiten in het voortgezet onderwijs en het percentage uitval (bron:
Startmonitor)
Regressieanalyse studievoortgang van voltijd bachelors naar achtergrondkenmerken (bron:
Studentenmonitor)
Regressieanalyse inzet van voltijd bachelors naar achtergrondkenmerken (bron:
Studentenmonitor)
Regressieanalyse motivatie van voltijd bachelors naar achtergrondkenmerken (bron:
Studentenmonitor)
Regressieanalyse gemiddelde tijdbesteding aan studie van voltijd bachelors per week (excl.
studenten die stage lopen of werken aan scriptie) naar achtergrondkenmerken (bron:
Studentenmonitor)
Regressieanalyse gemiddelde contacttijd van eerstejaars voltijd bachelors per week naar
achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)
Logistische regressie met betrekking tot het wel/niet hebben van studiegerelateerde
buitenlandervaring (bron: Studentenmonitor)
Logistische regressie met betrekking tot het wel/niet hebben van een bestuursfunctie (bron:
Studentenmonitor)
Logistische regressie met betrekking tot het wel/niet hebben van een betaalde baan (bron:
Studentenmonitor)
Regressieanalyse gemiddelde tijdbesteding aan betaalde arbeid van voltijd bachelors per week
naar achtergrondkenmerken (bron: Studentenmonitor)
Logistische regressie met betrekking tot de kans dat men verder gaat studeren (bron:
Studentenmonitor)

119 | Monitor Beleidsmaatregelen 2013

110
111
111
111

31
33
34
35
37
46
49
50
50
51
62
64
64
87
88
89

90
92
95
96
96
97
110