Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 614

Grondrechten in een pluriforme samenleving

Nr. 26

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 april 2011
In het Algemeen Overleg van 20 mei 2010 over het islamcongres in
Amsterdam heeft mijn ambtsvoorganger minister Hirsch Ballin toegezegd
de Tweede Kamer te informeren over de resultaten van het onderzoek van
de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) naar de Moslimbroederschap in Nederland (vergaderjaar 2009–2010, 29 614, nr. 25).
Er bestaan verschillende beelden over de Moslimbroederschap in Europa.
Enerzijds wordt de gematigde koers van de Europese Moslimbroederschap gezien als een bewuste, misleidende strategie om op lange termijn
de invoering van de islamitische wetgeving (sharia) en de islamitische
staat in Europa te realiseren. Anderzijds leeft de inschatting dat de
Moslimbroederschap oprecht een gematigde koers vaart en zich verder
zal hervormen onder invloed van de Westerse democratie.
De AIVD verricht onderzoek naar radicaliseringstendensen in Nederland.
Binnen dit onderzoek is er aandacht voor radicale en ultraorthodoxe
islamitische bewegingen die in potentie een bedreiging kunnen vormen
voor de Nederlandse rechtsorde. In dat kader heeft de AIVD onderzoek
gedaan naar de Moslimbroederschap in Nederland. In deze brief worden
op basis van dat onderzoek de conclusies beschreven inzake de mogelijke
dreiging die van deze beweging uitgaat ten aanzien van de democratische
rechtsorde in Nederland. De Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten zal vertrouwelijk meer in detail worden geïnformeerd.
De Moslimbroederschap in Egypte
De Moslimbroederschap is in 1928 in Egypte opgericht met als doel de
islamitische identiteit van de Arabische wereld te doen herleven door
middel van het creëren van een islamitische maatschappij gefundeerd op
de sharia. Hoewel de Egyptische Moslimbroeders nooit een officiële
politieke partij vormden, hebben zij het politieke spectrum in Egypte toch
geleidelijk weten te beïnvloeden. In 1954 werd de Moslimbroederschap in

kst-29614-26
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 614, nr. 26

1

Egypte verboden, maar vanaf de jaren zeventig begonnen kandidaten die
gelieerd waren aan de Moslimbroederschap zich voorzichtig te mengen in
de Egyptische politiek. Gaandeweg heeft de Moslimbroederschap zich
tevens in andere landen in het Midden-oosten gevestigd, waar veelal ook
een repressief beleid tegen de beweging werd gevoerd.
De religieuze, politieke en maatschappelijke doelstellingen, zoals door de
oprichter Hassan al-Banna beschreven, zijn lange tijd nagestreefd door de
Moslimbroederschap in Egypte. De afgelopen jaren bestaat onder
Moslimbroeders in Egypte echter verdeeldheid over de te volgen koers.
De jongste generatie streeft democratische hervormingen van de
Moslimbroederschap organisatie na. De oudere, conservatievere
generatie Moslimbroeders wil vooral vasthouden aan de oorspronkelijke
doelstellingen en structuur.
Door de recente ontwikkelingen in het Midden-Oosten is de vraag gerezen
welke rol de Moslimbroederschap zal spelen bij de democratische
hervormingen in Egypte. De doelstellingen en de strategie van de
Moslimbroederschap in Egypte zijn vooralsnog onduidelijk. Wel staat vast
dat in ieder geval een deel van de Moslimbroederschap een politieke rol
nastreeft in Egypte. Nadat in februari 2011 president Mubarak is
afgetreden, heeft de Moslimbroederschap aangekondigd een politieke
partij op te richten die de naam Vrijheid- en Gerechtigheidspartij zal
krijgen.
De Moslimbroederschap in Europa
Als gevolg van de repressie van de Moslimbroederschap in het MiddenOosten emigreerden in de jaren zestig van de vorige eeuw veel Moslimbroeders naar Europa. Deze Moslimbroeders vestigden zich in eerste
instantie in Duitsland en hebben van daaruit een netwerk opgebouwd dat
tegenwoordig vertakkingen heeft in vrijwel alle Europese landen met een
islamitische gemeenschap. De Europese Moslimbroederschap is
weliswaar ontstaan vanuit de moederorganisatie in Egypte, maar is in de
loop van de tijd een meer zelfstandige en niet-politieke koers gaan varen.
De Moslimbroederschap in Europa is een islamitische beweging die
gekenmerkt kan worden als een diffuus netwerk van individuen en
organisaties die sympathie hebben voor het religieuze gedachtegoed van
de Moslimbroederschap. De Europese Moslimbroederschap streeft naar
een herislamisering van de moslimgemeenschap, waarbij de islam
leidend moet zijn in het dagelijks leven van de moslims. Ook proberen
Moslimbroeders de weg vrij te maken voor een grotere rol van de islam in
het Westen, onder andere door invloed te verwerven in het maatschappelijk middenveld.
Zowel uit wetenschappelijke publicaties als uit andere informatie die de
AIVD ter beschikking staat blijkt dat de Federation of Islamic Organisations
Europe (FIOE) gezien kan worden als de koepelorganisatie van de
Moslimbroederschap in Europa. De FIOE heeft een sturende rol binnen de
Europese Moslimbroederschap en bepaalt het centrale beleid, dat lokaal
wordt uitgevoerd door nationale federaties.
De Moslimbroederschap in Nederland
De Moslimbroederschap in Nederland vormt geen formele organisatie
waarvan het lidmaatschap onomstotelijk vast te stellen is. Ook in
Nederland is sprake van diffuus netwerk van personen die sympathie
hebben voor het religieuze gedachtegoed van de Moslimbroederschap.
Meerdere van deze personen hebben zich verenigd in de Federatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 614, nr. 26

2

Islamitische Organisaties in Nederland (FION). De FION staat in contact
met de FIOE, hetgeen onder ander blijkt uit de website van FIOE waarop
de FION tot voor kort werd genoemd als een van de nationale federaties.
De AIVD heeft geconstateerd dat de Egyptische Moslimbroederschap
weinig invloed heeft op de beweging in Nederland. De Nederlandse
Moslimbroeders streven naar de herislamisering van de moslimgemeenschap waarbij de islam leidend moet zijn in het dagelijks leven van de
moslims. Zij richten zich daarbij vooral op het verspreiden van het
religieuze gedachtegoed van de Moslimbroederschap en het vergroten
van haar invloedssfeer. De Moslimbroeders in Nederland stellen zich
gematigd op en streven een betere positie voor moslims in Nederland na.
In hun discours zijn begrippen als integratie, democratie, burgerzin
nadrukkelijk aanwezig.
In Nederland is de invloed van de Moslimbroederschap beperkt gebleven.
Dit is onder andere te verklaren door de migratiegeschiedenis in
Nederland, die in de jaren zestig van de vorige eeuw gekenmerkt werd
door de komst van vooral laaggeschoolde arbeiders in plaats van
studenten. Studenten hebben een belangrijke rol gespeeld bij de
verspreiding van het Moslimbroederschap gedachtegoed in de rest van
Europa.
De AIVD schat in dat het aantal actieve Moslimbroeders in Nederland zich
beperkt tot enkele tientallen. Hierdoor is de invloed van de Nederlandse
Moslimbroeders, ondanks het hoge ambitieniveau, vooralsnog beperkt.
Het aantal sympathisanten, dat geen actieve rol vervult, maar bijvoorbeeld openbare bijeenkomsten bezoekt waar het gedachtegoed van de
Moslimbroederschap wordt uitgedragen, ligt hoger. Het gaat hier om niet
meer dan enkele honderden personen. Hierbij moet bovendien aangetekend worden dat niet alle bezoekers zich bewust zijn dat deze bijeenkomsten feitelijk georganiseerd zijn door Moslimbroeders.
Activiteiten in Nederland
Uit het onderzoek van de AIVD komt naar voren dat de Nederlandse
Moslimbroeders de afgelopen jaren hun invloedssfeer in de Nederlandse
samenleving hebben uitgebreid. Zij ontplooien diverse activiteiten die als
doel hebben hun gedachtegoed onder de moslims te verspreiden en de
positie van de islam in de Nederlandse samenleving te versterken. Voor
deze activiteiten hebben zij financiële middelen tot hun beschikking die zij
in het Midden-Oosten, met name in de Golfstaten, hebben vergaard. De
FION heeft met deze financiële middelen de bouw van diverse islamitische
centra in Nederland ondersteund.
Een van de activiteiten van de Nederlandse Moslimbroeders is de
organisatie van of betrokkenheid bij verschillende open bijeenkomsten.
De FION organiseert bijvoorbeeld jaarlijks een zomerkamp voor islamitische jongeren en is betrokken geweest bij de organisatie van een
jaarlijkse bekeerlingendag en het islamcongres in Amsterdam in mei 2010.
Dit congres heeft in de media en politiek aandacht gekregen vanwege de
mogelijke komst van predikers met een radicale signatuur, waaronder
Yusuf al-Qaradawi en Salah Soltan. Zij hebben in het verleden onder
andere anti-westerse, antizionistische en anti-integratieve uitspraken
gedaan. Op het congres was uiteindelijk alleen Soltan aanwezig, en zowel
hij als andere sprekers hebben geen radicale uitspraken gedaan.
De AIVD constateert dat op deze open bijeenkomsten veelal centrale
Moslimbroederschap thema’s worden behandeld, zoals de mogelijkheden
van toepassing van de sharia binnen de kaders van de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 614, nr. 26

3

wetgeving. De AIVD heeft geen aanwijzingen dat tijdens deze bijeenkomsten een radicaal gedachtegoed wordt verkondigd.
De Moslimbroeders in Nederland zijn betrokken bij verschillende
initiatieven die de Palestijnse zaak steunen. Zo is de FION betrokken bij de
organisatie van de Vredesvloot in 2011. De FION was mogelijk ook
betrokken bij de organisatie van de Vredesvloot in 2010. Van oudsher
sympathiseert de Moslimbroederschap met de Palestijnse zaak en met
Hamas, die in 1987 is ontstaan vanuit de Palestijnse tak van de Moslimbroederschap. De AIVD heeft geen concrete aanwijzingen dat de Moslimbroeders in Nederland andere dan humanitaire doelstellingen van Hamas
feitelijk ondersteunen.
Heimelijkheid
De AIVD constateert dat personen en organisaties in Nederland iedere
affiliatie met de Moslimbroederschap ontkennen, net als dat in andere
landen in Europa het geval is. Een deel van de verklaring ligt waarschijnlijk in het feit dat de Moslimbroederschap in de Arabische wereld
verboden was en vaak nog is, waardoor de Moslimbroeders de aldaar
noodzakelijke heimelijkheid wereldwijd hebben overgenomen. Tevens is
het mogelijk dat de Moslimbroeders repercussies voor familie of voor
zichzelf tijdens bezoek aan hun moederland vrezen. De meest waarschijnlijke reden om de signatuur te verhullen acht de AIVD de zorg voor een
negatief imago als gevolg van het beeld dat de Europese Moslimbroederschap een bewuste, misleidende strategie volgt om op lange termijn de
invoering sharia en de islamitische staat in Europa te realiseren.
De AIVD constateert tevens dat de Nederlandse Moslimbroeders besloten
bijeenkomsten organiseren, gericht op dawa (missie activiteiten) en
tarbiyya (educatie), die alleen toegankelijk zijn voor personen die tot de
kleine kring van vertrouwelingen van de organisatoren behoren. Aan deze
besloten bijeenkomsten wordt geen ruchtbaarheid gegeven en de AIVD
constateert dat er in het kader van deze besloten bijeenkomsten sprake is
van heimelijk en veiligheidsbewust gedrag.
Conclusie
De AIVD heeft in het onderzoek naar de Moslimbroederschap in Nederland geconstateerd dat de activiteiten van de beweging op de lange
termijn een risico zouden kunnen vormen voor de democratische
rechtsorde in Nederland.
Ten eerste is het voorstelbaar dat het streven van de Moslimbroeders om
de islam leidend te laten zijn in alle aspecten van het leven van moslims
op lange termijn kan bijdragen aan een voedingsbodem voor (onverdraagzaam) isolationisme en polarisatie. Deze constatering geldt
overigens ook voor andere bewegingen die een zeer orthodox gedachtegoed propageren.
Ten tweede kan door het veiligheidsbewuste en heimelijke optreden van
de Nederlandse Moslimbroeders niet uitgesloten worden dat er naast de
geconstateerde intenties andere doelstellingen bestaan die strijdig kunnen
zijn met de democratische rechtsorde in Nederland. Hiervoor heeft de
AIVD echter geen concrete aanwijzingen.
Ten derde is geconstateerd dat Nederlandse Moslimbroeders invloed
trachten te verwerven in het maatschappelijk middenveld. Indien
Moslimbroeders hierbij deelnemen aan of invloed uitoefenen op politieke
besluitvorming zonder hun signatuur en daarmee hun belangen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 614, nr. 26

4

intenties kenbaar te maken, kan dit tot een onwenselijke situatie leiden. De
AIVD beschikt echter niet over concrete aanwijzingen dat dit momenteel
het geval is.
Ten slotte heeft de AIVD vastgesteld dat Nederlandse Moslimbroeders
over een breed internationaal contactennetwerk en ruime financiële
middelen beschikken, hetgeen de mogelijkheden zou kunnen vergroten
om de (eventueel verhulde) doelstellingen in Nederland te verwezenlijken.
Hier tegenover staan de andere bevindingen van de AIVD, namelijk dat de
Nederlandse Moslimbroederschap van geringe omvang is en thans
slechts een zeer beperkte invloed heeft op de moslimgemeenschap en op
het maatschappelijk middenveld. Ook heeft de AIVD vastgesteld dat zowel
de onderkende doelstellingen als de activiteiten van de Nederlandse
beweging niet strijdig zijn met de democratische rechtsorde in Nederland.
Bovendien heeft de AIVD geen aanwijzingen dat de Moslimbroederschap
in Nederland een radicale of gewelddadige koers zou varen. Ten slotte
schat de AIVD in dat de weerstand van de Nederlandse samenleving
zodanig hoog is dat het onwaarschijnlijk is dat, eventueel verhulde,
doelstellingen van de beweging in Nederland in gerealiseerd kunnen
worden.
Zoals gesteld in de inleiding bestaan er verschillende beelden over de
Moslimbroederschap in Europa. Zo bestaat enerzijds de inschatting dat de
gematigde koers van de Europese Moslimbroederschap een bewuste,
misleidende strategie is om meer radicale doelstellingen te verwezenlijken, terwijl anderzijds de inschatting leeft dat de Moslimbroederschap
oprecht een gematigde koers vaart en zich verder zal hervormen onder
invloed van de Westerse democratie. Naar de inschatting van de AIVD
vaart de Moslimbroederschap in Nederland thans een gematigde koers.
Hoewel niet volledig kan worden uitgesloten dat dit een misleidende
strategie is, beschikt de AIVD momenteel niet over concrete aanwijzingen
hiervoor.
Derhalve is de conclusie van het tot nu toe verrichte onderzoek dat de
Moslimbroederschap in Nederland thans geen feitelijke dreiging vormt
voor de democratische rechtsorde of nationale veiligheid.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 614, nr. 26

5