Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

30 252

Toekomstvisie agrarische sector

35 334

Problematiek rondom stikstof en PFAS

Nr. 77

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 november 2022
Boeren en tuinders horen bij Nederland. Ze produceren voldoende en
gezond voedsel en beheren en versterken onze natuur en ons landschap.
Boeren en tuinders hebben en behouden een belangrijke rol in de
samenleving en in een vitaal platteland. In deze brief schets ik hoe ik
samen met partijen wil werken aan de toekomst van de landbouw en
hierover de komende maanden afspraken wil vastleggen in een
Landbouwakkoord.
Vooruitkijken is voor iedereen aftasten in onzekerheid. Dat geldt voor alle
sectoren, zeker voor boeren in de huidige omstandigheden. De afgelopen
periode hebben boeren hun zorgen op vele manieren geuit. De
gesprekken die ik heb gevoerd in het land hebben mij zeer geraakt.
Boeren vertelden mij dat zij klem zitten. De samenleving en de politiek
vragen om te verduurzamen, vaak met de stok van de rechter achter de
deur. Ons huidige voedselsysteem heeft ze muurvast gezet. De financiële
verplichtingen en de noodzaak om te blijven investeren zijn niet altijd op
te brengen. Markt en consumenten geven te weinig bewegingsruimte,
omdat zij duurzame productie onvoldoende belonen.
Tegelijk zie ik bij veel boeren ook de vastberadenheid en het verlangen om
de boerderij aan volgende generaties door te geven. Boeren moeten
werken binnen de draagkracht van de natuur, klimaat en water en bodem.
Dat is in ieders belang en verdient daarom ook steun van overheid,
ketenpartijen en samenleving. Ik ben ervan overtuigd dat onze innovatieve
Nederlandse boeren, samen met de ketens en onze toonaangevende
kennis- en onderwijsinstellingen, de sleutel in handen hebben om voorop
te blijven lopen in de wereld. Dat deden ze al tientallen jaren op het
gebied van productiviteit, en het is mijn ambitie dat ze dat ook de
komende decennia blijven doen maar dan met duurzame landbouwsystemen. Wereldwijd is immers een zoektocht aan de gang naar een vorm
van landbouw die de natuur niet meer overvraagt en de bevolking
ondanks klimaatverandering kan blijven voeden. Met deze brief geef ik

kst-30252-77
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

1

aan hoe het kabinet samen met boeren en ketenpartijen gaat werken aan
deze toekomstbestendige landbouw die een belangrijke plaats en functie
heeft in het landelijk gebied en een vitaal platteland, onze economie en
onze voedselvoorziening én waarmee boeren een goed inkomen kunnen
verdienen.
Dit vraagt om een overheid die serieus samenwerkt met de landbouwsector. Een overheid met visie, die bereid is om samen nieuwe wegen te
zoeken en verkennen. Een overheid die meedenkt. Een overheid die de
boerenomgeving kent, weet wat er speelt op het boerenerf, weet wat er
wel en niet mogelijk is en openstaat voor praktijkervaringen. Een overheid
die ook duidelijk aangeeft binnen welke kaders ontwikkeling plaats kan
vinden waarbij alle belangen worden afgewogen en zorgt voor ondersteuning met instrumenten en middelen. Ik weet dat we dit moeten doen
in een land en een wereld waarin ondernemers en burgers zich zorgen
maken. We staan met zijn allen, ook de andere sectoren als industrie,
bouw en mobiliteit, voor grote opgaven op het gebied van natuurherstel,
water en klimaat. Laten we gezamenlijk naar oplossingen zoeken die
werken in de praktijk.
De Tweede Kamer heeft voor de zomer gevraagd om een brief met daarin
alle politieke keuzes voor de toekomst van de Nederlandse landbouw
(Kamerstuk 30 252, nr. 33) en wat daarin het toekomstperspectief is van de
boeren (Kamerstuk 33 576, nr. 298). Na dat verzoek heeft het kabinet, op
verzoek van de Tweede Kamer, de heer Remkes gevraagd gesprekken te
leiden tussen het kabinet, medeoverheden, de agrarische sector en andere
belanghebbende organisaties (Kamerstuk 30 252, nrs. 31 en 32) met als
doel de dialoog weer op gang te brengen. Het advies van de heer Remkes
«Wat wel kan; uit de impasse en een aanzet tot perspectief» en de eerste
appreciatie van het kabinet hierop heeft de Tweede Kamer ontvangen
(Kamerstukken 30 252 en 35 334, nr. 35). Dit traject is van invloed op het
eerdere verzoek van de Tweede Kamer.
Het kabinet heeft de aanbevelingen van de heer Remkes omarmd. De heer
Remkes stelt een aanpak in drie lijnen voor. De eerste lijn beoogt
Nederland van het slot te halen en binnen een jaar verdere verslechtering
van de natuur te voorkomen en ruimte te creëren voor vergunningverlening. Dit is extra urgent geworden na de uitspraak van de Raad van
State over het gebruik van de bouwvrijstelling op 2 november jl. Daarom
wordt hier met een aparte brief invulling aan gegeven, welke Tweede
Kamer vandaag ook ontvangt. Lijn twee beoogt een langjarig perspectief
voor de agrarische sector en het landelijk gebied te bieden. Een belangrijke aanbeveling daarbij is om in goede dialoog met de sector te komen
tot een concreet plan, bij voorkeur in de vorm van een Landbouwakkoord.
In deze brief licht ik toe hoe ik deze aanbeveling oppak. Ik ga samen met
relevante partijen het toekomstperspectief, de keuzes die hiervoor nodig
zijn en de benodigde ondersteuning vormgeven om te komen tot een
toekomstbestendige Nederlandse landbouw in 2040. Een landbouw die
blijft opereren op regionaal-, nationaal-, Europees-, en mondiaal niveau.
Nederland is en blijft een belangrijk exportland, maar als gevolg van de
opgaven en vanuit marktontwikkeling zal de landbouw in omvang
geleidelijk afnemen, zoals de heer Remkes ook aangeeft. De kaders
waarbinnen het Landbouwakkoord tot stand moet komen schets ik
verderop in deze brief.
De derde lijn van de heer Remkes gaat over het gebiedsgericht realiseren
van de transitie, die wordt vormgegeven met het Nationaal Programma
voor het Landelijk Gebied, waarover de Tweede Kamer vandaag ook
wordt geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

2

Het doel van het Landbouwakkoord is tweeledig:
– Het akkoord beschrijft de toekomstbestendige positie van de landbouw
als strategisch belangrijke economische sector, producent van
duurzaam voedsel en grondstoffen en essentiële drager van een vitaal
platteland. Partijen maken afspraken over de ondersteuning en de
(wettelijke) kaders die nodig zijn om deze positie te behouden, door
reëel verdienvermogen voor boeren in verschillende type gebieden
mogelijk te maken.
– Het akkoord beschrijft de wijze waarop de landbouwsector haar
aandeel gaat leveren aan de grote opgaven van natuurherstel, water
en klimaat. De opgaven zijn ingrijpend en vragen van alle bedrijven
meer of minder grote aanpassingen. De opgaven werken verschillend
uit per sector en per gebied. De landbouw moet bijdragen, maar
koplopers laten ook nu al zien dat oplossingen mogelijk zijn.
Deze twee doelen zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden. Zonder
toekomst voor de landbouw in Nederland kunnen de opgaven niet
worden opgelost. Omgekeerd net zo: er is geen duurzame toekomst voor
de landbouw als de landbouw haar bijdrage niet levert aan de genoemde
opgaven.
Het kabinet kiest 2040 als horizon voor het akkoord om zo een doorkijk te
geven naar de doelen die staan voor na 2030 en 2035, zoals «Nederland
klimaatneutraal» in 2050. Bovendien kost een transitie tijd en hebben
investeringen op het boerenerf vaak een looptijd van ten minste 15-20 jaar
voor deze zijn terugverdiend. Tegelijk moeten de benodigde stappen ook
concreet genoeg zijn om deze zo snel mogelijk al te kunnen zetten op het
boerenerf.
Het werken aan een gedragen Landbouwakkoord is ook een stap op weg
naar een hernieuwde samenwerking tussen overheid en landbouwsector
gebaseerd op vertrouwen en respect. Het proces van het Landbouwakkoord is daarin een stap, maar mag niet eenmalig zijn. Ik wil toewerken
naar een blijvende constructieve samenwerking waarin we elkaar niet
verrassen, over en weer duidelijk zijn, naar elkaar luisteren en samen tot
oplossingen komen.
Zoals het kabinet heeft aangegeven in de reactie op het advies van de
heer Remkes, heeft het kabinet alle aanbevelingen omarmd. Voor de
landbouw zijn de uitvoering van de aanbevelingen over piekbelasters,
PAS-melders en de Kritische Depositie Waarde (KDW) van groot belang.
Deze onderwerpen maken geen onderdeel uit van het Landbouwakkoord,
maar hebben de volle aandacht van het kabinet. Het kabinet zal ervoor
zorgen dat deze urgente thema’s met spoed worden opgepakt in overleg
met de betrokken partijen. De Minister voor Natuur en Stikstof informeert
de Tweede Kamer gelijktijdig met deze brief over deze aanbevelingen
(over piekbelasters, PAS-melders en KDW), inclusief de tijdsplanning en
de wijze waarop partijen worden betrokken.
De toekomst van de landbouw
Boeren, ondersteund door ketenpartijen en de overheid, werken
gezamenlijk verder aan een krachtige, duurzame landbouw. In deze
paragraaf schets ik de visie en de doelen van het kabinet voor de
landbouw in 2040. Deze vormen het «wat» als startpunt voor het
Landbouwakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

3

Visie op toekomst van de landbouw
De landbouw in Nederland zal, in lijn met het coalitieakkoord1 en het
advies van de heer Remkes, zich richting 2040 doorontwikkelen tot een
duurzame landbouw met kringlooplandbouw als vertrekpunt. Hierbij zijn
de volgende beginselen van toepassing:
– De landbouw blijft voor Nederland een strategisch belangrijke
economische sector, zowel nationaal als internationaal en blijft
wereldwijd toonaangevend op het gebied van kennis, innovatie en
uitgangsmateriaal.
– De landbouw heeft in 2040 een economische en maatschappelijke
functie op mondiaal, Europees, landelijk en regionaal niveau.
– Onze agrarische sector produceert kwalitatief hoogwaardig, duurzaam,
gezond en veilig voedsel, evenals uitgangsmaterialen en biogrondstoffen voor de Nederlandse, Europese en internationale markten.
– De gehele keten in de agrarische sector werkt in balans met de
omgeving en de natuur. Hiervoor is het bodem- en watersysteem de
basis. De natuur wordt hersteld, we voldoen in 2027 aan de opgave
van de Kaderrichtlijn Water en de landbouw draagt bij aan een
klimaatneutraal Nederland in 2050. In de landbouw is het welzijn en de
gezondheid van dieren een belangrijk uitgangspunt.
– Onze (jonge) boeren worden vanuit de keten ondersteund bij het
(verder) verduurzamen van hun bedrijven, onder andere door het
bieden van eerlijke prijzen voor hun duurzame producten en diensten,
passende financiering en ook door het bieden van langjarige contracten en het stimuleren van de duurzame consumentenvraag. Ketenpartijen nemen, met duidelijke doelen en zo nodig via wettelijke maatregelen, hun verantwoordelijkheid.
– Boeren staan aan het roer bij het realiseren van de transitieopgaven en
hebben ruimte voor eigen keuzes en ondernemerschap die passen
binnen de omstandigheden en doelen van het gebied.
De transitie naar kringlooplandbouw is voor het kabinet het vertrekpunt
voor de landbouw om deze doelen te realiseren, zoals ook vermeld in het
coalitieakkoord. Die term kringlooplandbouw heeft een bredere betekenis
dan alleen het sluiten van de plantaardige en dierlijke kringlopen op
verschillende schalen: het gaat om het tegelijkertijd realiseren van een
beter verdienvermogen voor boeren en tuinders, én minder schadelijke
emissies naar bodem, lucht en water, én om vergroting van de biodiversiteit. In kringlooplandbouw kunnen dieren een dragende rol hebben en zij
worden respectvol behandeld. Zo ontstaat een landbouwsysteem dat niet
meer tegen de grenzen aanloopt, maar uitgaat van een vruchtbare bodem
en gezonde gewassen en dieren. Voor boeren moet het mogelijk zijn op
deze wijze rendabel te produceren. Voor kringlooplandbouw bestaat geen
blauwdruk: geen ondernemer is hetzelfde en ook de omstandigheden
waarin boeren ondernemen, verschillen van bedrijf tot bedrijf. Daarom is
het cruciaal om ruimte te bieden aan de inventiviteit van ondernemers om
resultaten te boeken die passen bij het karakter van het eigen bedrijf en de
toekomstvisie daarop, maar ook de lokale omstandigheden en doelen. Het
kabinet wil, zoals vastgelegd in het coalitieakkoord, de inzet op kringlooplandbouw voortzetten op de thema’s voer, mest, bodem, pacht en
dierenwelzijn.

1

Coalitieakkoord «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst», 10 januari 2022 (Bijlage
bij Kamerstuk 35 788, nr. 77).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

4

Bijdrage van de landbouwsector aan doelen voor natuurherstel,
water en klimaat
Het kabinet heeft zich (onder andere in het coalitieakkoord) verbonden aan
een ambitie voor een goed verdienvermogen voor de boer, zodat boeren
in staat gesteld worden om de benodigde verandering te realiseren en
daar ook maatschappelijke waardering voor krijgen, waarbij jonge boeren
toekomst houden en de positie van de boer in de keten wordt versterkt.
De agrarische sector heeft daarbij te maken met verschillende onontkoombare doelen op natuur, klimaat, stikstof en water (Kamerstukken
33 576 en 35 334, nr. 265). De opgaven zijn groot en hebben forse impact
op de landbouw. Ik wil samen met de partijen alles doen om deze doelen
te halen. Zoals aanbevolen door de heer Remkes, wil ik zo veel mogelijk
de «gehele bocht» inzichtelijk maken, ofwel alle opgaven in één keer
aanpakken, zodat boeren weten waar ze aan toe zijn en dat er gewerkt kan
worden aan een duidelijke en stabiele koers. Wat voor nu al bekend is aan
concrete doelen, staat hieronder aangegeven. Voor verschillende thema’s
moeten de doelen na 2030 nog worden ingevuld. Dat betekent dat 2030
dus niet het eindpunt is en de transitie van de landbouw ook na 2030
verder zal gaan.
Wat de doelen voor een individuele boer of tuinder betekenen, wordt
onder meer bepaald door de omstandigheden die per gebied verschillen.
De landelijke doelen worden de komende maanden vertaald naar
richtinggevende provinciale en/of regionale doelen, zijn in januari 2023
gereed en leiden tot eerste gebiedsprogramma’s op 1 juli 2023. In de brief
van de Minister voor Natuur en Stikstof, de Minister van Infrastructuur en
Water en de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening over
het NPLG, die de Tweede Kamer vandaag tegelijk heeft ontvangen, staat
dit proces verder toegelicht. Het NPLG is integraal onderdeel van de
bredere «ruimtelijke puzzel» die landelijk moet worden gelegd in het
programma NOVEX om ruimte te geven aan alle doelstellingen en
ambities op rijksniveau in de gebieden (zoals aan woningbouw of
energietransitie). Dit zal door provincies worden uitgewerkt in een
ruimtelijk voorstel dat daarna verder wordt uitgewerkt in een gebiedsarrangement. In de brief van de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, die de Tweede Kamer begin december ontvangt, staat dit
proces verder toegelicht.
De volgende doelen staan vast en vormen de kaders waarbinnen de
gesprekken over een Landbouwakkoord kunnen gaan plaatsvinden:
– Natuur: de hoofddoelstelling van de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen (VHR) is het op termijn realiseren van een gunstige staat van
instandhouding voor alle beschermde habitattypen en soorten.
Hiervoor is in het NPLG de landelijke doelstelling opgenomen dat in
2030 van het stikstofgevoelige areaal binnen Natura 2000-gebieden
74% onder de KDW moet zijn gebracht. Zoals aangegeven in de
appreciatie van het advies van de heer Remkes neemt het kabinet zijn
aanbevelingen over als het gaat om de KDW en het jaartal 2030. In de
brief over het NPLG die ook vandaag naar de Tweede Kamer is
verzonden staan de bredere doelen voor natuur toegelicht.
– Water: de Kaderrichtlijn Water (KRW) schrijft voor dat uiterlijk 2027
Nederland alle maatregelen moet hebben genomen die nodig zijn om
te komen tot gezonde aquatische ecosystemen. Onderdeel hiervan is
de implementatie van het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (inclusief
addendum) (Kamerstuk 33 037, nrs 431 en 437), de derogatiebeschikking en het uitvoeringsprogramma gewasbeschermingsmiddelen. De
Minister van Infrastructuur en Water heeft vandaag separaat de Water
en Bodem Sturend-brief aan de Tweede Kamer aangeboden, waarin dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

5

–

hoofddoel nader is uitgewerkt. De doelen voor natuur, water en
klimaat uitgewerkt naar structurerende keuzes, die betrekking hebben
op de waterkwaliteit en -kwantiteit.
Klimaat: om de nationale klimaatdoelstelling van ten minste 55%
emissiereductie in 2030 te realiseren heeft de landbouw een indicatief
restemissiedoel van 18,9 Mton CO2eq. in 2030 en het landgebruik een
indicatief restemissiedoel van 1,8 – 2,7 Mton CO2 eq. in 2030. Hierbij is
voor de veehouderij en akkerbouw (mestaanwending in de akkerbouw)
een emissiereductie van 5 Mton CO2 eq. in 2030 gekoppeld aan de
gecombineerde aanpak in het landelijk gebied. De doelen voor 2030
zijn een tussenstap op weg naar het uiteindelijke doel: Nederland
klimaatneutraal in 2050.

Dit zo opsommend zou de gedachte kunnen zijn dat er amper ruimte meer
is voor de landbouw in Nederland. Echter, al veel boeren laten zien dat het
wel kan en ook veel boeren zijn gemotiveerd om aan de slag te gaan met
deze opgaven. Ik wil deze stappen in gezamenlijkheid met de betrokken
partijen zetten.
Boerenbedrijf staat centraal
Ik realiseer me dat de hiervoor geschetste opgaven ingrijpend zijn en
allemaal samenkomen op het boerenbedrijf. De landelijke en gebiedsgerichte opgaven moeten vertaald worden naar individueel bedrijfsniveau.
Boerenbedrijven hebben snel duidelijkheid nodig over welke kansen en
welke restricties op hen afkomen en welke mogelijk- en onmogelijkheden
er zijn. Ook is het goed om de verschillende thema’s niet los aan te
vliegen, maar juist integraal te bekijken hoe deze samenkomen op het
boerenerf. Boeren hebben ruimte nodig om aan de opgaven te voldoen.
Er is niet één weg naar Rome en ook de route naar een duurzame
landbouw is veelzijdig. Om recht te doen aan innovatieve kracht en goed
ondernemerschap van boeren, onderschrijft het kabinet het streven naar
meer doelsturing zoals ook de heer Remkes adviseert, zodat boeren hun
ondernemerschap kunnen benutten. Daarbij ziet het kabinet het belang
van een gebiedsgerichte aanpak, waarbij de toekomst op individueel
bedrijfsniveau past bij het gezamenlijk perspectief voor het gebied.
Doelsturing is echter niet eenvoudig want middelvoorschriften zijn diep
verankerd in Europese en nationale regelgeving. Doelsturing vraagt om
ingrijpende aanpassing van (nationale) wetgeving. Ik ga samen met
partijen in gesprek over hoe we inzetten op een stoffenbalans en maak
hierover ook afspraken in het Landbouwakkoord.
Om doelsturing mogelijk te maken, werk ik een systematiek van kritische
prestatie-indicatoren uit en maak daarbij gebruik van bestaande initiatieven, zoals de biodiversiteitsmonitor.
Tevens zal het kabinet waar mogelijk belemmerende wet- en regelgeving
aanpassen.
Verdienvermogen en transitiepaden
Het verdienvermogen van agrarische ondernemers is een cruciale
voorwaarde voor het laten slagen van deze transitie. Daarvoor ga ik me
hardmaken. Boeren die zich inspannen om de doelen te halen en de
transitie te laten slagen moeten als ze op bestemming zijn wel structureel
zwarte cijfers kunnen schrijven. Het uitwerken van bedrijfsmodellen die
toekomst hebben, is daarvoor belangrijk. Dat wil ik samen met de boeren
en de ketens waarin zij participeren voor elkaar krijgen. In het Landbouwakkoord wil ik met deze partijen bezien wat er nodig is om boeren te
ondersteunen in deze transitie, zowel vanuit de overheid als vanuit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

6

keten. De transitiepaden (die door de heer Remkes en de SER worden
genoemd) kunnen hierbij richting geven.2
Doorontwikkelen
Er liggen grote kansen voor agrarische bedrijven door te ontwikkelen om
te komen tot duurzaam verdienvermogen. Een belangrijke rol is
weggelegd voor innovatie en management. Ik wil een snelle start maken
met de uitvoering van de aanbevelingen van Kwartiermaker Ruud
Tijssens3. Ook extensivering biedt kansen. Ik zie de volgende paden op
gebied van doorontwikkelen:
– Een eerste transitiepad is dat van hightech gesloten systemen, waarbij
ingezet wordt op controleren van omgevingsfactoren en het minimaliseren van emissies en inputs. Om de uitstoot te verminderen is het
ontwikkelen van emissiearme stalsystemen een speerpunt, waarbij
natuurlijk geleerd moet worden van de tegenvallende resultaten van
bepaalde vloeraanpassingen. De borging van de effecten moet van
meet af aan goed worden meegenomen in de ontwikkeling.
– Het kan ook gaan om hightech open systemen die gericht zijn op
gezonde bodems en minimale emissies naar bodem, water en lucht.
Denk hierbij aan precisielandbouw.
– Een andere vorm van doorontwikkeling is de keuze voor een extensievere productiewijze, met een lagere veebezetting per hectare of minder
intensieve teelten. Vooral in gebieden waar de emissies sterker
verlaagd moeten worden, kan dit passend zijn, of waar keuzes vanuit
het water- en bodemsysteem vragen om een extensiever van
landgebruik. Ook voor succesvolle extensivering is nieuwe kennis en
innovatie nodig. Daarnaast zijn instrumenten om de effecten van de
verlaging van het opbrengend vermogen op de waarde van de grond
te compenseren en om het mogelijk te maken bijvoorbeeld met hulp
van een grondbank voldoende grond ter beschikking te krijgen voor
deze bedrijven noodzakelijk om dit tot een rendabel verdienvermogen
te maken.
– Op vele terreinen is er een forse winst te boeken door toe te groeien
naar de resultaten die met goed management kunnen worden bereikt.
Denk aan veevoerrantsoen, juiste moment van mest aanwenden,
optimaal gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.
Omschakelen
Toekomstige bedrijfsvormen hoeven niet alleen te bestaan uit het
produceren van de nu gebruikelijke producten en diensten. Boeren
kunnen ook kansen pakken door nieuwe producten en diensten aan te
bieden en over te gaan op een andere bedrijfsvoering:
– Een belangrijk pad is hiervoor het omschakelen naar biologische
landbouw en natuurinclusieve landbouw. Biologische landbouw is een
vorm van kringlooplandbouw waarbij nadrukkelijk rekening wordt
gehouden met de natuurlijke draagkracht van de bodem. Het heeft een
extensieve en grondgebonden werkwijze en maakt geen gebruik van
kunstmest en chemische gewasbeschermingsmiddelen. Het biedt
boeren de mogelijkheid om een meerprijs te krijgen voor duurzamer
geproduceerd voedsel. Dit is alleen een kansrijk transitiepad als de
productie ook gepaard gaat met een toename van de vraag naar deze
producten. Momenteel wordt gewerkt aan een Nederlands actieplan
2

Zie de transitiepaden zoals beschreven in het SER-advies over de toekomst van de landbouw
en de Kamerbrief over perspectieven voor agrarische ondernemers (10 juni 2022) (Bijlage bij
Kamerstukken 30 252 en 35 334, nr. 28).
3
Ruud Tijssens (2022) «Versnellen van innovatie voor een toekomstbestendig agrarisch
Nederland» (Bijlage bij Kamerstukken 30 252 en 35 334, nr. 35).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

7

–

–

–

2022–2030. Het plan gaat in op het vergroten van de marktvraag, het
stimuleren van de productie en het versterken van kennis en innovatie.
Ik zal het actieplan naar de Tweede Kamer sturen. Ook ga ik met
provincies in gesprek om dergelijke koplopers te ondersteunen in de
gebiedsgerichte aanpak, in lijn met motie Tjeerd De Groot c.s.
(Kamerstuk 33 576, nr. 290).
Een ander pad is het produceren van hernieuwbare energie via
bijvoorbeeld vergisting van mest of het telen van gewassen om in
nieuwe vragen te voorzien, zoals nieuwe eiwitten, of hernieuwde vraag
naar reeds bestaande eiwitgewassen en vezelgewassen voor de
productie van biobased bouwmaterialen. Het is belangrijk dat voor
deze nieuwe producten de vraag vergroot wordt en nieuwe productieketens ontwikkeld worden. Hierbij moet rekening gehouden worden
met relevante moties4.
Daarnaast kan het leveren van andere diensten een bijdrage leveren
aan het verdienvermogen. Hierin kunnen overheden en ketenpartijen
een belangrijke rol spelen door het aanbieden of belonen van
maatschappelijke diensten (bijvoorbeeld beheer van watergangen) en
bij natuurbeheer en natuurontwikkeling door boeren. In de brief van
10 juni jl. (Kamerstukken 30 252 en 35 334, nr. 28) heeft mijn voorganger al aangekondigd de contractduur die voor Agrarisch Natuur- en
Landschapsbeheer nu 6 jaar is, te verlengen naar bijvoorbeeld 12 jaar.
Voor landbouwgrond met een substantiële natuurfunctie wordt,
conform het coalitieakkoord, het instrument landschapsgrond
geïntroduceerd.
Er zijn ook veel goede voorbeelden van multifunctionele landbouw:
combinatie van landbouw met recreatie, agrotoerisme, zorg, boerderijeducatie, agrarische kinderopvang, of een boerderijwinkel. Ook het
produceren in korte ketens kunnen agrariërs en tuinders verdienvermogen bieden, bijvoorbeeld via lokale, coöperatieve samenwerkingsvormen.

Verplaatsen
Voor agrarische ondernemers die economisch goed presteren, maar die
hun bedrijfsvoering niet in overeenstemming met de opgave voor het
gebied kunnen brengen, kan bedrijfsverplaatsing een optie zijn. Bedrijfsverplaatsing is geen makkelijk proces en vergt maatwerk. In het NPLG en
de gebiedsprogramma’s zal dit nadere uitwerking krijgen. Het kabinet wil
ondernemers die hun bedrijf verplaatsen zo goed mogelijk ondersteunen.
Ook wordt een (nationale) grondbank gecreëerd zodat gronden die
vrijkomen in een gebiedsproces onder andere beschikbaar zijn voor de
blijvende boeren en verplaatsers.
Stoppen
Tot slot zullen er ook boeren zijn die hun bedrijf of een deel van de
productie beëindigen, bijvoorbeeld als ze geen opvolger hebben of omdat
ze hun bedrijf niet willen of kunnen aanpassen aan de gestelde eisen. 59%
van de boeren van 55 jaar en ouder heeft nu geen opvolger. Er komen
regelingen om boeren die willen stoppen financieel te ondersteunen. In de
gebiedsgerichte aanpak kan ook maatwerk worden geboden. In lijn met
het advies van de heer Remkes wordt, voor een nog nader af te bakenen
groep van piekbelasters, gewerkt aan een regeling met een ruimhartige
vergoeding. Daarmee ontstaat er voor boeren die blijven ook ruimte om
duurzaam verder te werken. Zoals de heer Remkes ook schetst, zal er als
gevolg van de opgaven en transitie naast extensivering ook krimp

4

Motie van de leden van de leden Grinwis en Boulakjar (Kamerstuk 32 847, nr. 966).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

8

ontstaan. We gaan afspraken maken hoe de overheid hierin kan
ondersteunen.
Om deze transitiepaden kansrijk te maken wil ik, zoals gezegd, samen met
de betrokken partijen afspraken maken in het Landbouwakkoord. Daarbij
zijn deze genoemde paden niet limitatief, ook andere vormen of combinaties zijn mogelijk. In het kader van het Landbouwakkoord wil ik de
bedrijfseconomische mogelijkheden van de geschetste paden doorrekenen. Er moeten immers voldoende kansen zijn voor een duurzaam
levensvatbare bedrijfsvoering. Om inzicht te hebben in de sociaaleconomische effecten van de gebiedsprogramma’s van het NPLG zullen
sociaaleconomische impactanalyses worden uitgevoerd waarin de
economische effecten voor de landbouwsector op gebiedsniveau in kaart
worden gebracht. Dit is in lijn met de motie van de leden Koekoek en
Boswijk (Kamerstuk 33 576, nr. 315).
Rol keten en consument
De verduurzaming van het voedselsysteem en de transitie naar kringlooplandbouw is niet alleen een verantwoordelijkheid van de boer maar
nadrukkelijk ook een opgave van de gehele keten: toeleveranciers,
verwerkers, retail en banken. De ketenpartijen hebben grote invloed op
zowel de richting waarin de landbouw zich ontwikkelt als op het verdienvermogen van de boer. Het inkomen van de boeren komt immers voor het
grootste deel tot stand in de markt. Die markt is in veel gevallen internationaal en ketenpartijen hebben hier een cruciale rol. In de keten
worden nu stappen gezet die verduurzaming en verdienvermogen van de
boer bevorderen. Deze initiatieven verdienen steun. Maar over de hele
linie is het bij lange na niet genoeg. Het is cruciaal dat alle schakels in de
keten verantwoordelijkheid nemen op een niet-vrijblijvende manier en
met afrekenbare doelen. De ketenpartijen zullen een rol spelen in het
vergroten van de markt van duurzame producten in Nederland en
daarbuiten, het organiseren van een kostendekkende prijs voor de boeren,
het bieden van kennis en ondersteuning bij verduurzaming en het
verminderen van de risico’s die de transitie voor boeren met zich
meebrengt en vergroten van transparantie over duurzaamheidsinspanningen. Dit geldt zowel voor de toeleverende keten als de verwerkende
keten. De banken hebben een grote en belangrijke verantwoordelijkheid
om passende financiering te bieden bij de verduurzaming. Zij hebben de
afgelopen decennia het huidige systeem gefaciliteerd. Ik wil met banken
afspraken maken over hoe zij boeren kunnen ondersteunen in de transitie,
bijvoorbeeld door het bieden van financiële verlichting of aantrekkelijke
arrangementen voor de boeren. In lijn met de motie van het lid Thijssen
c.s. (Kamerstuk 33 576, nr. 292) en de motie van de leden Maatoug en Van
der Plas (Kamerstuk 36 200, nr. 96) (en de gewijzigde motie van het lid
Beckermann, Kamerstuk 30 252, nr. 70) onderzoek ik diverse mogelijkheden hoe banken een financiële bijdrage kunnen leveren aan de transitie
in de landbouw. Ik ga ervanuit dat ketenpartijen, ook gezien de
maatschappelijke roep, gezamenlijk deze verantwoordelijkheid oppakken
en dat bedrijven ook zelf deze verantwoordelijkheid integreren in hun
bedrijfsmodel, zonder dat de kosten door vertaald worden naar de boeren.
De afspraken over de inzet van keten in het Landbouwakkoord kunnen een
mix zijn van vrijwillige en wettelijke maatregelen. De mogelijkheden voor
wettelijke maatregelen onderzoek ik. Er zal nu echt moeten worden
geleverd. Bij onvoldoende harde afspraken zal ik niet schromen om deze
wettelijke maatregelen richting de ketenpartijen aan te kondigen en in te
zetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

9

Om de onderhandelingspositie van boeren te verbeteren, is het ook
belangrijk dat boeren hun krachten kunnen bundelen. Daarin wil ik boeren
graag faciliteren. Onlangs zijn de mogelijkheden tot samenwerking
gepubliceerd in de Leidraad samenwerking landbouwers door de
Autoriteit Consument en Markt (ACM). Vanwege de inzet van ketenafspraken en de mogelijkheden tot afspraken tussen boeren, zal de ACM
ook betrokken zijn bij het Landbouwakkoord.
Ik zie ook een verantwoordelijkheid voor de samenleving in zijn geheel.
We zijn allemaal consumenten die iedere dag, bewust en onbewust,
keuzes maken bij het doen van boodschappen of het bestellen van eten
buitenshuis. Ik zie een taak voor de keten en voor de overheid om de
keuze voor (Nederlandse) duurzame landbouwproducten makkelijker te
maken. Als overheid kunnen we maatregelen nemen om publieke
instellingen duurzamer te laten inkopen, maatregelen om de eiwittransitie
te stimuleren, voedselverspilling in de gehele keten tegen te gaan en
zowel nationaal als Europees in te zetten op meer eenduidige duurzaamheidsstandaarden. In gesprek met de ketenpartijen werk ik deze stappen
verder uit en betrek hierbij relevante moties5. Deze uitwerking is in de
voedselbrief van 29 maart 2022 (Kamerstuk 31 532, nr. 271) toegezegd
voor het einde van het jaar. Echter, om deze gezamenlijke inzet optimaal te
laten aansluiten op de afspraken die worden gemaakt in het Landbouwakkoord, en beide trajecten ondersteunend aan elkaar te kunnen laten zijn,
zal ik, samen met de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, deze nadere uitwerking van de voedselbrief de Tweede Kamer doen
toekomen nadat het Landbouwakkoord wordt gepresenteerd.
Ondersteuning
Er moeten voldoende middelen beschikbaar zijn om boeren (financieel) te
ondersteunen en te stimuleren en maatregelen die partijen in het
Landbouwakkoord overeenkomen te faciliteren. Juist ook jonge agrariërs
moeten ondersteuning krijgen als zij besluiten nemen waar zij vele jaren
mee vooruit moeten. Mijn ambtsvoorganger heeft de Tweede Kamer
geïnformeerd over specifieke ondersteuning van jonge agrariërs.6
Het kabinet zet het Transitiefonds (€ 24,3 miljard.) landelijk gebied en
natuur in voor stikstofreductie en verbetering en herstel van natuur, water
en klimaat in Nederland en voor maatregelen die bijdragen aan de
verduurzaming van de landbouw. In de bijlage bij het coalitieakkoord is
een tabel opgenomen die de beschikbare financiële middelen tot en met
2035 bevat en de indicatieve bestedingsruimte binnen de verschillende
sporen laat zien (zie bijlage). De exacte bestedingen van de middelen
komt tot stand in overleg met de provincies. Gebiedsprogramma’s
bevatten zowel Rijks- als provinciale maatregelen gericht op het bereiken
van de doelstellingen uit het NPLG op het gebied van stikstof, natuur,
water, bodem, klimaat én de transitie van de landbouw.
Om boeren in staat te stellen zich nu al voor te bereiden op de transitie en
op de gebiedsgerichte aanpak ga ik de boeren ondersteunen in het
denken over de toekomst van hun bedrijven en daar ook plannen voor te
maken. Het kabinet reserveert in totaal € 226,6 miljoen steun voor 2023 en
2024 vooruitlopend op en ter ondersteuning van de gebiedsprogramma’s
en no-regretmaatregelen die de transitie van de landbouw een impuls
geven. Daarbinnen reserveer € 101 miljoen voor onafhankelijk advies aan
individuele ondernemers (€ 64 miljoen) en duurzame praktijkproeven op
boerderijen (€ 37 miljoen) (zie bijlage).
5

Motie van de leden Grinwis en Boswijk (Kamerstuk 21 501–32, nr. 1414) en motie Tjeerd De
Groot (Kamerstuk 21 501–32, nr. 1299).
6
Kamerbrief Toekomst agrarische sector (Kamerstukken 30 252 en 35 334, nr. 28).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

10

Landbouwakkoord
Ik ben aan de slag met de voorbereidingen voor het Landbouwakkoord7.
Ik wil het akkoord in ieder geval sluiten met de landbouworganisaties.
Daarnaast vraag ik eveneens natuurorganisaties, medeoverheden en
vertegenwoordiging van bij de transitie betrokken ketenpartijen om deel
te nemen aan het akkoord. Het akkoord gaat over de toekomst van de
primaire boerenbedrijven. Ik streef dan ook naar een akkoord dat kan
rekenen op een breed draagvlak en langjarig de basis kan zijn voor stabiel
landbouwbeleid. Om die reden zijn ook andere partijen die een concrete
bijdrage moeten, kunnen én willen leveren aan bovenstaande onderwerpen welkom om deel te nemen aan dit proces. Het gaat immers ook
over omgang met ruimte, economie en natuur. Ik stel daarbij de volgende
proceskaders voor:
1. Ik ben als Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
verantwoordelijk voor het sluiten van het akkoord, in nauwe afstemming met het kabinet en interbestuurlijke partners, zoals provincies en
waterschappen. Het landbouwvraagstuk is vanwege zijn economische
en ruimtelijke aard immers intersectoraal.
2. Omdat de overheid ook partij is in de totstandkoming van het akkoord,
wordt een externe bestuurlijke voorzitter/procesbegeleider aangesteld.
Deze is verantwoordelijk voor de architectuur en de procesvoering
voor de totstandkoming van het Landbouwakkoord. Ik heb Wouter de
Jong bereid gevonden deze rol te vervullen.
3. We werken met tafels. Er komt één hoofdtafel, waarin de belangrijkste
bestuurlijke vertegenwoordigers het gesprek voeren. Het betreft ten
minste (een aantal vertegenwoordigers van) de agrarische sector, een
vertegenwoordiger van de natuurorganisaties, de rijksoverheid, een
vertegenwoordiger van de medeoverheden en een vertegenwoordiger
van bij de transitie betrokken ketenpartijen.
Aan deeltafels wordt gewerkt aan concrete uitwerkingen van de
onderwerpen in het akkoord. Ook komt er een reflectietafel waarin
onafhankelijke (wetenschappelijke) denkers reflecties geven op de
inhoud van het akkoord. Zij adviseren de hoofdtafel en reflecteren op
dilemma’s die zich daar voordoen.
4. Ook de inrichting van het proces, de spelregels en de agenda wil ik
samen met de partijen invullen. Ik wil een zorgvuldig proces, maar ook
snel tot resultaten komen. Met het oog op de gebiedsprogramma’s die
worden opgesteld is het belangrijk snel tot structurerende keuzes te
komen die mede richtinggevend zijn voor de gebiedsprogramma’s en
de ruimtelijke voorstellen in het kader van het programma NOVEX.
Afbakening en fasering van het Landbouwakkoord is dus van groot
belang. Bij het inrichten van het proces zal ik ook bezien op welke
manier de Kamer tussentijds betrokken zal worden.
De aard en inhoud van het Landbouwakkoord
Er liggen voor de landbouw flinke opgaven op het terrein van natuur,
milieu en economie. Voor een toekomstbestendige landbouw zijn
samenhangende keuzes, kaders én stimulansen nodig. Dat vereist
coördinatie die niet alleen vanuit de landbouwsector zelf kan komen.
Daarom wil ik samen met de agrarische sector meerdere toekomstbeelden
voor de landbouw verkennen en uitwerken en daar wil ik andere sectoren
bij betrekken en indien mogelijk lessen trekken uit succesvolle
voorbeelden in Nederland of binnen Europa (zoals motie van de leden
Grinwis en Van Campen vraagt, Kamerstuk 35 925-XIV, nr. 119). Zo kunnen
we ontwikkelrichtingen bepalen die we de komende jaren gaan inzetten,
waarbij het niet de bedoeling is om een blauwdruk voor de landbouw te
7

Wat ook in lijn is met motie van het lid Bisschop (Kamerstuk 35 600, nr. 43).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

11

ontwikkelen. Het Landbouwakkoord gaat over afspraken over in te zetten
instrumenten door alle betrokken partijen om de opgaven voor de periode
tot 2040 te realiseren op basis van meervoudige toekomstperspectieven.
Dat zorgt voor samenhang, draagvlak én voor legitimiteit.
Er is niet veel tijd voor het sluiten van het akkoord. Dat komt omdat de
transitie snel moet starten én omdat het akkoord richting moet geven aan
andere keuzes die het kabinet maakt, onder andere op ruimtelijk gebied.
Het Landbouwakkoord zal worden afgesloten binnen de kaders van de
NOVEX, het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) en de
Kamerbrief Water-Bodem Sturend.
De uitwerking van de doelen en structurerende keuzes in het NPLG en het
vormgeven van de gebiedsprocessen is een iteratief proces, waarop het
Landbouwakkoord belangrijke input geeft. Daar waar het Landbouwakkoord bijvoorbeeld invloed heeft op de uitwerking van de structurerende
keuzes uit het NPLGen het NOVEX-programma wordt de uitwerking van
de structurerende keuzes in de verdere toepassing daarvan, hierop
aangepast of toegevoegd. Voor de Water en Bodem Sturend-brief wordt
ruimte geboden om dit uit te werken in de gebiedsprocessen via het
principe van «comply or explain».
In het eerste kwartaal van 2023 moet het Landbouwakkoord gesloten zijn.
Het kan zijn dat het voorgestelde instrumentarium na afsluiting van het
akkoord verdere uitwerking behoeft. In het Landbouwakkoord komen
partijen tot afspraken voor een succesvolle transitie en eenieders inzet
daarvoor. Volgend op de gesprekken die ik de afgelopen weken heb
gevoerd, zal het akkoord langs de volgende lijnen worden opgesteld:
1. Verdienvermogen en bestaanszekerheid voor boeren in een vitaal
platteland. In het akkoord werken we uit hoe concreet verdienvermogen voor de verschillende soorten landbouw eruit zien. We brengen in
kaart welke verdienmodellen er zijn en welke inzet van alle partijen
daarvoor nodig is om dit tot reëel verdienvermogen te maken. We
maken afspraken over hoe deze langjarig neer te zetten.
2. Transitiepaden. Iedere boer is anders, heeft andere wensen en heeft
een eigen specifieke situatie op het bedrijf en in zijn of haar gebied.
Om tot een goede keuze te komen over de individuele toekomst, helpt
het als het inzichtelijk is welke transitiepaden beschikbaar zijn en
binnen de lokale omstandigheden, welke goede voorbeelden er zijn en
welke instrumenten de transitie ondersteunen.
3. Ruimtelijke ordening. In lijn met het advies van de heer Remkes mag
de agrarische sector niet het sluitstuk zijn in de discussie over ruimte.
Beschermen van bruikbare landbouwgrond moet in de gebiedsprocessen nadrukkelijk aandacht krijgen. We stellen hiervoor uitgangspunten
op. Deze uitgangspunten zullen in samenhang en parallel met de
gebiedsprogramma’s en de provinciale uitwerking in het Programma
NOVEX worden opgesteld, binnen de kaders van het NPLG en
Kamerbrief Water en Bodem Sturend en door BZK, IenW en LNV
gezamenlijk.
Het kabinet wil, conform coalitieakkoord, kringlooplandbouw uitwerken
op de thema’s voer, mest, bodem, pacht en dierenwelzijn. Mijn inzet is
daarom om in het Landbouwakkoord met de partijen kwalitatieve en
kwantitatieve afspraken te maken op deze thema’s en over wat er nodig is
aan ondersteuning en instrumenten om de route naar kringlooplandbouw
kansrijk te maken, waarbij ik rekening houd met de motie van de leden
Tjeerd De Groot en Boswijk (Kamerstuk 35 925-XIV, nr. 107).
– Veevoer: door zo veel mogelijk reststromen uit onder andere de
landbouw, levensmiddelenindustrie en biobrandstoffen productie te
gebruiken in veevoer, worden deze waardevolle nutriënten omgezet in
dierlijke producten. Daarnaast worden grondstoffen, waaronder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

12

–

8

eiwitten, zoveel mogelijk lokaal (Europees) ingekocht om het sluiten
van kringlopen mogelijk te maken. In het Landbouwakkoord wil ik
afspraken maken de ketenpartijen over het gebruik van reststromen en
de herkomst van diervoedergrondstoffen, naar voorbeeld van de
afspraken die zijn gemaakt binnen de Coalitie Vitale Varkenshouderij
(CoViVa) en betrek hierbij relevante moties8.
En ook over verdere verduurzaming van diervoeder, bijvoorbeeld het
verlagen van de CO2-voetafdruk van dierlijke producten, door onder
andere het verlagen van de CO2-voetafdruk van diervoeder. Deze
afspraken ga ik niet alleen maken met de diervoederproducenten maar
juist ook met de verwerkende industrie, zij hebben namelijk een
verantwoordelijkheid in het borgen van het gebruik van duurzaam
veevoer. Ik kijk hierbij naar verschillende mogelijkheden die in de
praktijk passen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een type
borging zoals SecureFeed.
Mest: dierlijke mest is een waardevolle grondstof, die optimaal benut
wordt om gewassen te voeden, voor andere toepassingen zoals de
opwekking van duurzame energie en zo min mogelijk schadelijk effect
heeft op water en natuur. Het mestbeleid, met inbegrip van het 7e
Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de derogatiebeschikking, bevat
gebruiksnormen en andere voorschriften die sturen op de verbetering
van de waterkwaliteit.
Ik zet in Europa in op het als kunstmest mogen beschouwen van tot
kunstmest verwerkte dierlijke mest. Zoals op 25 februari jl. (Kamerstuk
33 037, nr. 437) gemeld aan de Tweede Kamer ga ik grondgebondenheid in de melkveehouderij per 2032 borgen ter versterking van de het
stelsel van gebruiksnormen en gebruiksvoorschriften. Bij een
grondgebonden melkveehouderij wordt zoveel mogelijk mest op eigen
land geplaatst, zo weinig mogelijk kunstmest aangevoerd en bestaat
een aanzienlijk deel van het bouwplan uit grasland voor de ruwvoervoorzieningen en ten behoeve van het behoud van de waterkwaliteit.
Er zijn verschillende modaliteiten voor een bovennorm voor grondgebonden bedrijven, zoals omschreven in een brief aan de Tweede
Kamer van 13 april 2021 (Kamerstuk 33 037, nr. 395). Ik kies ervoor om
vanaf 2032 een bovennorm vast te stellen die wordt uitgedrukt in
aantal GVE (grootvee-eenheden) per hectare. Een bovennorm
uitgedrukt in GVE per hectare is ten aanzien van andere eenheden het
meest eenvoudig, robuust en daarmee het beste uitvoerbaar en
handhaafbaar, en sluit optimaal aan bij de visie op kringlooplandbouw.
Het gaat hierbij nadrukkelijk om een bovennorm waarbinnen ruimte is
voor optimalisering op bedrijfsniveau, met inachtneming van de
geldende gebruiksnormen. De hoogte van de norm wordt gebaseerd
op de totale stikstof- en fosfaatgebruiksnormen, waarbij voor stikstof
uitgegaan wordt van de plaatsingsruimte voor dierlijke mest na
afbouw van de derogatie (te weten 170 kg/ha op basis van de
Nitraatrichtlijn) en de ruimte die ingevuld kan worden door kunstmestvervangers uit dierlijke mest. Grondsoort, gewas en productiviteit per
koe zijn variabelen die invloed hebben op de hoogte van de vast te
stellen bovennorm. Met het vaststellen van een bovennorm in 2032 zet
ik een stip aan de horizon. In het Landbouwakkoord wil ik met partijen
afspraken maken over de exacte bovennorm (en een eventuele
tussennorm), over een afstandscriterium voor het plaatsen van mest,
binnen samenwerkingsovereenkomsten met bijvoorbeeld akkerbouwers en op eigen grond. Daarnaast wil ik, mede vanwege de afbouw
van derogatie, afspraken maken over het behouden en stimuleren van
grasland ten behoeve van de waterkwaliteit, van het sluiten van
Motie van het lid Boswijk c. s. (Kamerstuk 21 501–32, nr. 1301), motie van het lid Tjeerd De
Groot (Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 134) en motie van de leden Boswijk en Tjeerd De Groot
(Kamerstuk 35 925 XIV, nr. 148).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

13

–

–

–

kringlopen en van weidegang. Voor niet-grondgebonden bedrijven wil
ik in het Landbouwakkoord afspraken maken over meer hoogwaardige
mestverwerking via een mestverwerkingsplicht. Dit moet zorgen voor
het beter sluiten van kringlopen, een transparante afvoer en betere
verwaarding van alle mest van niet-grondgebonden bedrijven.
De grondbank kan worden ingezet om boeren, die als gevolg van de
norm voor grondgebondenheid moeten extensiveren, te ondersteunen.
Bodem: in 2030 worden alle landbouwbodems duurzaam beheerd en
wordt jaarlijks extra koolstof in minerale landbouwbodems opgeslagen
ten behoeve van het klimaat. Het gaat dan om jaarlijks 0,5 Mton-CO2
eq. extra opslag. Dit is al bestaand beleid en tevens heeft de Tweede
Kamer tegelijk met deze brief de uitwerking van kaders voor Water en
Bodem Sturend ontvangen. In het Landbouwakkoord kunnen partijen
afspraken maken hoe boeren worden ondersteund in het duurzaam
beheren van landbouwbodems waarbij mijn inzet is te sturen op
structurele verbetering van het organische stofgehalte en bodemstructuur.
Pacht: duurzaamheid en langjarig perspectief komen centraal te staan.
Hiervoor bereid ik een herziening van de pachtwetgeving voor. Begin
volgend jaar wordt de Kamer hier uitgebreid over geïnformeerd,
waaronder over de uitvoering motie van het lid Grinwis c.s. (Kamerstuk 33 576, nr. 309). Daarmee wordt langlopende pacht de nieuwe
standaard en worden afspraken over duurzaamheid beter en makkelijker mogelijk. Het Rijksvastgoedbedrijf zal voor gronden die in hun
eigendom zijn en die ze in geliberaliseerde pacht uitgeven vanaf de
zomer van 2023 een duurzaamheidscriterium opnemen. Het aanbod
van boeren met duurzaamheidscertificaat wordt meer waard. Hierdoor
hebben boeren die aan dat criterium voldoen (middels certificaat), een
financieel voordeel. Tegelijkertijd werkt Staatsbosbeheer aan de
omschakeling naar duurzamere natuurinclusieve pacht. Kennis en
ervaringen zullen worden gedeeld met terreinbeherende organisaties
en overheden.
Dierenwelzijn: Op grond van het coalitieakkoord, en conform mijn
aanpak dierwaardige veehouderij (Kamerstuk 28 286, nr. 1265), wil het
kabinet de verdere ontwikkeling vormgeven naar een dierwaardige
veehouderij. Dit is een veehouderij waarin het welzijn en de gezondheid van dieren het uitgangspunt zijn. Om deze ontwikkeling handen
en voeten te geven, is inmiddels een traject met verschillende partners
gestart om te komen tot een convenant. Het kabinet streeft naar een
dierwaardige veehouderij die in balans is met de volksgezondheid. Dit
laatste vraagtonder meer om aandacht voor zoönoserisico’s, en om
zorgvuldig te kijken naar de inpassing van de veehouderij in het
landelijk gebied. Het convenant dient als basis voor wetgeving die ik
nog deze kabinetsperiode gereed wil hebben. Voor dierwaardigheid is
het convenantstraject leidend en kan indien partijen dat wensen
vertaald worden in afspraken in het Landbouwakkoord.

Het Landbouwakkoord kan en hoeft niet alomvattend te zijn, maar moet
wel alle grote vraagstukken voor agrarische ondernemers adresseren.
Daarom vind ik het van belang als, naast bovengenoemde thema’s, in het
Landbouwakkoord ook afspraken worden gemaakt over onderwerpen als
gewasbescherming, dierziekten en zoönosen, volksgezondheid, geur en
fijnstof. Daarbij wil ik ook de deelnemende partijen uitnodigen om aan te
geven welke onderwerpen zij graag besproken zien worden in het
Landbouwakkoord.
Tot slot wil ik helder maken dat het sluiten van een Landbouwakkoord niet
iets dat ik kan (en wil) afdwingen. Wat mij betreft is dit het moment om
samen met de genoemde partijen koers te kiezen en invulling te geven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

14

aan de transitie van het landelijk gebied. Mocht het niet lukken om tot een
Landbouwakkoord te komen, dan zal ik alsnog overeenkomstig het
voorstel van de heer Remkes, op basis van de elementen uit de gevoerde
gesprekken aan de Tweede Kamer een landbouwbeleid in de vorm van
een kabinetsplan, voorleggen om invulling te geven aan de benodigde
transitie.
Afsluitend
Er is toekomst voor boeren. Nederland staat dankzij hen wereldwijd
bekend als koploper in de productie van goed, gezond, betaalbaar en
veilig voedsel. We maken de komende jaren een grote omslag die elke
boer zal raken. We verleggen het uitgangspunt, van massaproductie tegen
de laagste prijs naar een systeem waarin klimaat, bodem, water en
biodiversiteit leidend zijn voor waar, wat en hoe boeren kunnen produceren. Dat is een ingrijpende verandering, die wereldwijd met grote
aandacht gevolgd wordt. Opnieuw zal de Nederlandse landbouw
vooroplopen. Vele boeren doen dat al en kunnen als inspiratiebron dienen
voor hun collega’s. Ik sta vaak versteld van de ideeën, energie en
creativiteit die vele boeren nu al aan de dag leggen. Met steun van de
overheid en de keten zullen zij opnieuw in staat zijn om uitdagingen in de
praktijk op te lossen en te doen wat zij het liefste doen: boer zijn in een
mooi land.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
P. Adema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

15

BIJLAGE 1:

MAATREGELENTABEL 2023–2024
Maatregel
Categorie 1. Nu al stappen zetten
Innovatie op het boerenerf
Fieldlabs
Meten en berekenen
KPI’s en bedrijfsmanagement
Categorie 2. Ondersteunen en flankeren perspectief
Digitalisering
Ketenafspraken
Psychosociale hulp
Categorie 3. Beginnen met transities van straks
Stimulering omschakeling naar biologische en
natuurinclusieve landbouw
Duurzamere gewasbescherming
Totaal

2023

2024

Cumulatief

37,5
10,1
9,2
2,0

26,5
26,9
10,0
2,0

64,0
37,0
19,2
4,0

27,5
3,0
0,3

25,3
0
0,3

52,8
3,0
0,6

13,0
10,0

13,0
10,0

26,0
20,0
226,6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

16

BIJLAGE 2:

TABEL MIDDELEN TRANSITIEFONDS COALITIEAKKOORD
(INDICATIEVE BEDRAGEN)
Transitiefonds: maatregelen per spoor in mln. cumulatief

2022–2030

2030–2035

13.800
6.100
5.700
1.330
670

3.681
1.315
1.225
1.000
141

4.350
2.120
1.000
1.230
1.750
20.000

943
470
212
261
376
5.000

Spoor 1: Opkoop, financiële afwaardering grond en KRW
w.v. Opkoop indicatieve mix melkvee, pluimvee en varkens
w.v. Financiële afwaardering grond (melkvee)
w.v. Uitbreiden natuurareaal (niet zijnde natura 2000)
w.v. Additioneel tbv Kaderrichtlijn Water (KRW)
Spoor 2: Perspectief blijvers: verder met ingezette route naar
verduurzaming
w.v. Natuurinclusieve landbouw
w.v. Innovatieve stalsystemen en managementmaatregelen
w.v. Beleid rond versterken ondernemerschap en innovatie
Uitvoeringskosten
Totaal

Deze tabel bevat de beschikbare financiële middelen conform het
coalitieakkoord tot en met 2035 en laat de indicatieve bestedingsruimte
binnen de verschillende sporen zien. De exacte bestedingen van de
middelen komt tot stand in overleg met de provincies. Gebiedsprogramma’s bevatten zowel Rijks- als provinciale maatregelen gericht op het
bereiken van de doelstellingen uit het NPLG op het gebied van stikstof,
natuur, water, bodem, klimaat én de transitie van de landbouw. Bij
voorjaarsnota 2022 (Kamerstuk 36 120) is het transitiefonds van € 25 mld.
met € 660 mln. verlaagd, en in juli is € 504 mln. gebruikt voor onder meer
de versnellingsvoorstellen van de provincies. Dit is nog niet verrekend
met de verschillende posten uit het coalitieakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 30 252, nr. 77

17