Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 573

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 oktober 2018
De samenleving is in hoge mate afhankelijk van diensten van de rijksoverheid. Die diensten zijn en worden in toenemende mate digitaal
georganiseerd. Over de ambitie van het kabinet ten aanzien van de
digitalisering van onze samenleving en van de overheid heeft het kabinet
uw Kamer onlangs de Nederlandse Digitaliseringsstrategie1 en de Agenda
Digitale Overheid2 gestuurd.
Het kabinet is van mening dat wij in het licht van de digitale ontwikkelingen in de samenleving en de overheid onze inzet op alle fronten verder
moeten versterken. Voor digitalisering binnen de rijksoverheid vertaalt dit
zich, in het verlengde van de Agenda Digitale Overheid, naar scherpere en
meer eenduidige sturing op de volgende terreinen:
• Informatiebeveiliging.
Wij constateren dat de rijksoverheid, net als alle andere organisaties
en individuen, kwetsbaarder wordt voor de snel toenemende hoeveelheid en van aard veranderende cyberaanvallen. Met name ten aanzien
van de bescherming van gegevens van burgers en bedrijven mag van
de rijksoverheid juist een hoge mate van zorgvuldigheid worden
verwacht. De plicht die zij oplegt aan burgers en bedrijven tot het
verstrekken van gegevens onderstreept de hoge eisen die terecht aan
haar worden gesteld. De Algemene Rekenkamer constateerde over het
jaar 2017 negen onvolkomenheden in de informatiebeveiliging bij de
departementen3. Dit noodzaakt de Rijksdienst om in gezamenlijkheid
hierop te gaan sturen;
• Informatiehuishouding en openbaarheid.
In een wereld waar feiten en meningen in het digitale domein moeilijk
van elkaar onderscheiden kunnen worden, ligt ook een zware
verantwoordelijkheid voor de overheid om betrouwbaarheid en

1

Nederlandse Digitaliseringsstrategie, Nederland Digitaal, bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 541.
NL Digibeter, Agenda Digitale Overheid, bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 549.
3
Bijlage bij Kamerstuk 34 950 XVIII, nr. 2.
2

kst-26643-573
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

1

•

volledigheid van overheidsinformatie te waarborgen; een solide en
toegankelijke informatiehuishouding is hiervoor onmisbaar.
ICT-ontwikkeling en beheer.
Omdat digitalisering een rol speelt in vrijwel alle uitvoeringsprocessen
en raakt aan vrijwel alle nieuwe beleid, is grip op ICT-projecten en het
ICT-landschap randvoorwaardelijk voor de uitvoering van deze en
andere maatschappelijke opgaven. Afgelopen jaren is op basis van de
maatregelen uit het eindrapport van de commissie Elias4 met mijn
collega’s samengewerkt en zijn er resultaten geboekt, zoals de verdere
inrichting het van CIO stelsel bij de Rijksdienst en de oprichting van het
Bureau ICT-Toetsing (BIT)5. Ik constateer in navolging van uw Kamer6
dat de realisatie van deze digitaliseringsopgave versterking behoeft.
Initiatieven zoals het BIT en gateway reviews dragen ontegenzeggelijk
bij aan de beheersbaarheid, maar we zijn er nog niet.

De Minister van Financiën zegde bij het Verantwoordingsdebat 2017 toe7
dat ik uw Kamer na de zomer een brief zou sturen met heel concrete
nieuwe voorstellen rondom ICT en informatiebeveiliging. Het verantwoordingsonderzoek van de Algemene Rekenkamer over 2017 had, zoals
gezegd, bij 9 ministeries een onvolkomenheid op het gebied van
informatiebeveiliging geconstateerd. De president van de Rekenkamer
merkte op Verantwoordingsdag op dat hij verwachtte dat in een tijd
waarin digitale criminaliteit, digitale spionage en cyberoorlog een reëel
risico zijn, informatiebeveiliging hoog op de politieke agenda staat8. De
Rekenkamer adviseerde om de taak van de Minister van BZK nader te
bezien9. Ik heb de toezegging van mijn collega van Financiën herhaald bij
het Algemeen Overleg Functioneren Rijksdienst10 waar mijn brief11 van
22 december 2017 stond geagendeerd in het antwoord op de motie van
het lid Aukje de Vries c.s.12 Ik heb in dat AO tevens toegezegd in deze brief
in te gaan op de sturing op ICT binnen de Rijksdienst naar aanleiding van
in uw Kamer geuite zorgen over dit onderwerp13, 14. In deze brief
adresseer ik mijn beleidsvoornemens en initiatieven voor deze
onderwerpen.15
Voor de voorgenoemde drie beleidsterreinen zal ik allereerst de concrete
maatregelen schetsen die het kabinet op korte termijn nodig acht. Daarna
ga ik in op de coördinatiemiddelen die daarvoor nodig zijn. De verwevenheid van ICT in vrijwel alle departementale processen maakt dat de
primaire verantwoordelijkheid voor de digitaliseringsopgave binnen de
verschillende beleidsterreinen van de rijksoverheid belegd moet zijn bij de
individuele vakministers. Dit uitgangspunt vloeit ook voort uit artikel 44
van de Grondwet en is verankerd in verschillende regelingen, onder
andere in het Besluit informatievoorziening in de Rijksdienst 1990 (IVR
1990)16. Tegelijkertijd is het kabinet van mening dat de maatregelen in
deze brief beter en effectiever in gezamenlijkheid kunnen worden
4

Grip op ICT, Kamerstukken II 2014/15, 33 326, nr. 5.
Kamerstuk 26 643, nr. 454.
6
Handelingen II 2017/18, nr. 84, item 3.
7
Handelingen II 2017/18, nr. 84, item 6, p. 15.
8
Toespraak van de directeur van Algemene Rekenkamer, 16 mei 2018, rekenkamer.nl.
9
Bijlage bij Kamerstuk 34 950 XVIII, nr. 2.
10
Kamerstuk 31 490, nr. 241.
11
Kamerstuk 34 775 VII, nr. 47.
12
Kamerstuk 34 725, nr. 5.
13
Handelingen II 2017/18, nr. 101, item 2.
14
Kamerstuk 34 950 VII, nr. 7.
15
De Staatssecretaris van BZK zal u ook, zoals door hem toegezegd in de Agenda Digitale
Overheid, in het najaar een brief doen toekomen over zijn voornemens voor versterking van
de informatieveiligheid in het kader van digitale overheidsdienstverlening voor alle
overheidslagen.
16
Stcrt. 1991, nr. 20.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

2

opgepakt. Dit betekent niet dat meer control en rapportage het
uitgangspunt zijn, maar we moeten elkaar wel kunnen aanspreken als we
op basis van feitelijke informatie constateren dat zaken beter kunnen. Ik
zal hier binnen de Rijksdienst graag een voortrekkersrol in spelen, in het
verlengde van de overheidsbrede aanpak van de Staatssecretaris van
BZK. Daarom stuur ik deze brief ook mede namens hem.
Informatiebeveiliging
Naast de aandacht en zorg van individuele departementen voor informatiebeveiliging slaagt de huidige opgave voor informatiebeveiliging alleen
met een aantal gezamenlijke elementen. Een aantal van dergelijke
elementen bestaat al, zoals GovCERT (opgegaan in het Nationaal Cyber
Security Centrum, NCSC), de Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst
(BIR) en de Audit Dienst Rijk17. Deling van kennis, interdepartementaal,
helpt om risicomanagement departementaal beter in te richten.
Technologische ontwikkelingen en de toename van digitale dreigingen
vragen echter voortdurend om nieuwe aanvullende elementen. De
overheid moet hier het goede voorbeeld geven en treedt als launching
costumer op. Mijn collega van J&V is hier volop mee bezig vanuit zijn
coördinerende rol op het gebied van cybersecurity zoals blijkt uit de
onlangs verschenen Nederlandse Strategische Cybersecurity Agenda18.
Ook werken hij en ik intensief samen met de andere collega’s in het
recente opgericht SIB, het Strategische Informatiebeveiligingsberaad van
de Rijksdienst.
De volgende initiatieven zijn thans actueel, dragen bij aan de feitelijke
weerbaarheid en zijn onder andere het resultaat van een eerste
verkenning naar centrale voorzieningen, zoals aangekondigd in mijn
bestuurlijke reactie op het conceptrapport de Staat van de Rijksverantwoording 201719:
• Implementatie centrale voorziening: vulnerability scanning.
Ontwikkeling en inrichting van een gezamenlijke faciliteit voor
vulnerability scanning. Dat wil zeggen: het geautomatiseerd controleren van alle systemen van de Rijksdienst die met het internet zijn
verbonden op bekende kwetsbaarheden. Ook dit is een kennisintensief
terrein, dat gemakkelijker gezamenlijk kan worden opgepakt. Ook biedt
gezamenlijke inrichting het voordeel dat vergelijkingen (benchmarks)
mogelijk worden en departementen gerichter en beter van elkaar
kunnen leren;
• Uitbouw van het Nationaal Detectie Netwerk20 (NDN) bij de Rijksdienst.
Het NDN is steeds effectiever bij een toenemende graad van aansluitingen. In april 2014 is bij de Rijksdienst een succesvolle pilot gestart
met een looptijd van zes maanden. De Rijksdienst fungeerde toen als
launching customer; het belang van deze rol wordt ook benadrukt in
de Nationale Cybersecurity Agenda (bijlage bij Kamerstuk 26 643,
nr. 536). Tot op heden zijn er op basis van vrijwilligheid een beperkt
aantal rijksoverheidspartijen op het NDN aangesloten. In het licht van
de toenemende digitale dreigingen en dus de urgentie van deze
maatregel voor een goede informatiebeveiliging binnen de Rijksdienst

17

Ten behoeve van rijksbrede informatiebeveiligingsonderzoeken.
Zie onder meer Nederlandse Cybersecurity Agenda, Nederland digitaal veilig, bijlage bij
Kamerstuk 26 643, nr. 536.
19
Brief aan de president van de Algemene Rekenkamer, met kenmerk 2018-0000246317.
20
Het Nationaal Detectie Netwerk is een door het Nationaal Cyber Security Centrum gestart
initiatief om, samen met de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, aanvallen van buitenaf sneller
te detecteren en informatie over deze en andere dreigingen sneller te delen binnen de
rijksoverheid (Threat Intel Platform).
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

3

•

•

hebben de ministeries afspraken gemaakt over een versnelde uitbouw
van het NDN bij de Rijksdienst;
Opstellen van een lijst van vereiste beveiligingsmaatregelen.
Ondanks dat ministeries onderling verschillen, is er een aantal
concrete beveiligingsmaatregelen te bedenken, die interdepartementale geldigheid hebben en waarvan de aanwezigheid ook geverifieerd
kan worden. Deze lijst beveiligingsmaatregelen zal samen met de
departementen opgebouwd worden en aanvullend op de BIR zijn.
Waar de BIR vooral maatregelen op bestuurlijk niveau voorschrijft, zal
deze lijst meer tactisch/operationeel van karakter zijn en systeemvereisten vastleggen die departementen helpen en richting geven bij de
ontwikkeling of acquisitie van systemen. Ik denk bijvoorbeeld aan de
toepassing van zogenaamde Security Technical Implementation
Guides (STIGs) die een belangrijke aanvulling zijn op de Baseline
Informatiebeveiliging Rijksdienst, omdat die invulling geven op
systeemniveau voor de te treffen maatregelen. Een aantal onderdelen
van de Rijksdienst heeft hiermee positieve ervaringen opgedaan.
Staatsgeheime werkplek
Ook de beveiliging van de eigen gegevens van de overheid moet goed
zijn. Dat geldt voor de gegevens die standaard als vertrouwelijk
worden beschermd, en des te meer nog voor staatsgeheimen. Gezien
de toegenomen dreigingen (mede door statelijke actoren) en de
schaarse kennis die nodig is om voorzieningen te ontwikkelen en te
accrediteren die deze dreigingen kunnen weerstaan, heb ik het
voornemen het gezamenlijk kader voor een voorziening voor staatsgeheime toepassingen te ontwikkelen. Op basis van een dergelijk kader
zal ik een onderzoek doen naar een gezamenlijke voorziening, die recht
doet aan de specifieke eisen van departementen en internationale
eisen zodat deze voorziening zo breed mogelijk binnen de Rijksdienst
kan worden ingezet.

Informatiehuishouding en openbaarheid van bestuur
Een solide en toegankelijke informatiehuishouding is een essentiële
randvoorwaarde om een snellere, laagdrempeliger en betere toegang van
burgers en bedrijven tot overheidsinformatie mogelijk te maken. Actieve
openbaarmaking van overheidsinformatie is van groot belang voor de
controleerbaarheid van de overheid en de herbruikbaarheid van
overheidsinformatie door burgers en bedrijven.
Op dit terrein moet nog veel gebeuren, ook in de ICT c.q. de systemen
waarin deze informatie is opgeslagen. Daarnaast vormt de door mijn
collega van OCW aangekondigde verkorting van de overbrengingstermijn
onder de Archiefwet21 een aanleiding om meer werk te maken van de
(digitale) informatiehuishouding. Te denken valt bijvoorbeeld aan het
beter beschikbaar en vindbaar maken van de ARVODI-rapporten22 en
(externe) onderzoeksrapporten. Daarnaast wordt momenteel hard gewerkt
om de duurzame toegankelijkheid en archivering van e-mails en websites
te borgen.
Ook hier ligt de primaire verantwoordelijkheid bij de individuele departementen. Niettemin verwacht het kabinet dat met een beperkt aantal
gezamenlijke voorzieningen en kaders een versnelling kan worden bereikt
en een grotere consistentie voor burgers.

21
22

Kamerstuk 29 362, nr. 272.
Rapporten waarvoor een ministerie aan andere organisaties opdracht heeft gegeven onder de
Algemene Rijksinkoopvoorwaarden (ARVODI).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

4

Ontwikkeling en beheer van Informatievoorziening en ICT
Betere en snellere digitalisering vereist meer beheerste aanpassingen van
het ICT-landschap dan nu het geval is, in kleinere stappen. Dit levert
sneller resultaten, en creëert daarmee meer flexibiliteit voor veranderingen onderweg. Ook is de rijksoverheid gebaat bij integrale borging van
expertise en (mede)sturing vanuit het I-domein, in alle fasen van beleid en
uitvoering. Vanuit deze ervaringen gaan we de volgende maatregelen in
overleg met de departementen verder invullen:
• Definiëren en versterken van de positie van de departementale CIO.
De traditionele invulling van de CIO-rol plaatst diens expertise
controlerend op een zekere afstand. In veel departementen heeft de
CIO al een ruimere rol gekregen, eerder in het proces (dat wil zeggen:
al in de fase van beleidsvorming en de definitie van grote projecten) en
intensief samenwerkend met «de lijn», dat wil zeggen de verantwoordelijke beleids- en uitvoeringsdirecties en -directoraten generaal. Ik zie
echter nog ruimte om de rol en het mandaat van de CIO nog consequenter in te vullen en te versterken ten aanzien van het opstellen en
onderhouden van het departementale informatieplan. In de zienswijze
van het kabinet is de departementale CIO degene die in opdracht van
de bestuursraad bevordert dat het door het departement ontwikkelde
beleid in de informatievoorziening uitvoerbaar is, dat het nieuwe
beleid adequaat in de informatievoorziening wordt geïmplementeerd,
en dat tegelijkertijd voldoende aandacht uitgaat naar continue
verbetering van het bestaande systeemlandschap, inclusief de
benodigde technologische vernieuwing. Vaak dient de CIO hierbij ook
rekening te houden met belangen en systemen van partijen buiten het
Rijk en voor hen regels op te stellen of daarover minstens te adviseren.De CIO bevordert daarmee het ICT-belang in het primaire proces,
zowel vroeg in de begrotings- en beleidscyclus maar ook in de stadia
van beheer en doorontwikkeling ná oplevering van ICT-projecten. Het
leeuwendeel van de ICT-kosten binnen de rijksoverheid is immers met
laatstgenoemde aspecten gemoeid.23
• Definiëren van een kwaliteitskader waarbij we doorontwikkelen naar
kwaliteitseisen voor departementale I-plannen.
Het is van belang de sturing op informatie en ICT te integreren in de
begrotings- en beleidscyclus van de departementen via de I-plannen.
Elementen voor zo’n kader kunnen zijn een analyse van het bestaande
applicatielandschap, een inventarisatie van het benodigde onderhoud
en technische vernieuwing, een overzicht van de gewenste vernieuwing op basis van beleid, en een samenvattend overzicht van daaruit
resulterende projectportfolio en onderhoudsplan en de daarvoor
benodigde middelen. Deze elementen krijgen een plaats in het
departementale I-plan. De departentale CIO is verantwoordelijk voor de
totstandkoming van dit overall I-plan, waarbij uiteraard de eindverantwoordelijkheid voor projecten en beheer bij de lijnorganisatie
blijft. Door op basis van rijksbrede best practices, BIT adviezen en
lessons learned uit grote ICT-projecten kwaliteitseisen te stellen,
ontstaat zo een beter zicht op de consequenties van beleid voor het
gehele bestaande ICT en gegevenslandschap. Dit faciliteert goed
opdrachtgeverschap, een goede beheersing van ICT-ontwikkeling en
-onderhoud, alsook de aansluiting van de departementale informatieplanning op de begrotings- en beleidscyclus. Ik verwacht dat dit
kwaliteitskader onder meer de schattingskwaliteit en verantwoording
van kosten en doorlooptijd van ICT-projecten, waar uw Kamer recent
nog de nodige vragen over stelde24, ten goede zal komen.

23
24

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2017, bijlage bij Kamerstuk 31 490, nr. 239.
Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 3209.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

5

•

•

Bevordering van de interoperabiliteit van systemen bij verschillende
Rijksdienstonderdelen en toezien op naleving daarvan.
Het is door de grote diversiteit van het ICT-landschap binnen de
rijksoverheid momenteel een uitdaging om systemen optimaal te laten
samenwerken. Inrichtingseisen voor interoperabiliteit (bijvoorbeeld de
zogeheten IDWOR25-standaarden) zijn nodig. Daarbij wordt aangesloten op de interoperabiliteitsafspraken die per sector gelden, of die in
internationaal verband (bv de NAVO) worden gemaakt; deze prevaleren immers.
Sourcing strategie.
Het landschap van ICT-dienstverleners binnen het Rijk is de afgelopen
jaren gegroeid en tamelijk ingewikkeld geworden. Vereenvoudiging is
mogelijk en nodig. Ik streef naar het opstellen van een sourcing
strategie voor de Rijksdienst, waar ik het gebruik van (standaard)producten en diensten uit de markt wil bevorderen, waaronder de
mogelijkheid om afgewogen gebruik te maken van producten en
diensten uit de zogenaamde public cloud. Dan zal ook bezien worden
wat dit betekent voor het interne landschap van ICT-dienstverleners.

Benodigde coördinatie en sturing
De snelheid en effectiviteit waarmee voorgenoemde maatregelen op basis
van bestaande afspraken kunnen worden gerealiseerd, is beperkt. In de
strategische I-agenda Rijksdienst zullen we na overleg met de departementen de bovenstaande inhoudelijke en organisatorische interventies
vastleggen. Zo ontstaat een stevige ontwikkelagenda voor de sturing op
de Rijksdienst. Daarnaast heeft het kabinet besloten de Minister van BZK
een aantal gerichte instrumenten toe te kennen op bovenstaande
terreinen, met inachtneming van het uitgangspunt van de individuele
ministeriële verantwoordelijkheid zoals vastgelegd in artikel 44 van de
Grondwet. Deze instrumenten hebben onder meer betrekking op:
• de mogelijkheid om na overleg met mijn collega’s afgewogen
rijksbrede kaders te kunnen stellen op voorgenoemde terreinen. Die
kaders kunnen ook gaan over gebruikmaken van een gezamenlijke
voorziening die de informatiebeveiliging, openbaarheid of interoperabiliteit bevordert. Ten aanzien van de deelname aan een aangewezen
voorziening wordt uiteraard rekening gehouden met de omstandigheden en benodigdheden in de onderscheiden ministeries. Bij de
vaststelling van de kaders zullen conform de begrotingsregels de
budgettaire gevolgen worden meegenomen;
• het recht om informatie van andere ministeries te ontvangen ten
behoeve van monitoring van de gestelde kaders, waarbij rekening
wordt gehouden met de beheerslast voor de ministeries en de
deelbaarheid van staatsgeheime informatie.
Uw Kamer suggereerde in dit verband de afgelopen jaren meerdere
malen, meest recent nog bij het Verantwoordingsdebat 2017, om de
bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de Minister van BZK op een
vergelijkbare wijze in te vullen als die van de Minister van Financiën rond
de rijksfinanciën26, 27.

25

IDWOR staat voor Interoperabiliteitskader voor Digitale Werkomgevingen in de Rijksdienst. Dit
kader draagt ervoor zorg dat ambtenaren over de grenzen van hun departement heen
makkelijker met elkaar kunnen samenwerken, bijvoorbeeld door middel van het delen van
agenda’s en video-conferencing.
26
Kamerstuk 31 490, nr. 227 en Kamerstuk 34 775 VII, nr. 12 (gewijzigde motie van de leden
Middendorp en Van der Molen).
27
Handelingen II 2017/18, nr. 84, item 3, p. 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

6

Ik laat me graag inspireren door het financiële sturingsmodel voor het
ICT-domein inclusief de informatiehuishouding. Daarbij merk ik wel op dat
inhoudelijk financiën en ICT echt twee verschillende domeinen zijn, en de
analogie ook zijn beperkingen kent.
Het kabinet herziet het Coördinatiebesluit organisatie en bedrijfsvoering
rijksdienst 201128 om invulling te geven aan deze brief. Ook de Commissie
Elias wees destijds in haar beschouwing op de noodzaak om ten behoeve
van coördinatie en systeemverantwoordelijkheid meer te doen29. Om het
belang van informatievoorziening en ICT te benadrukken wijzigt ook de
titel van het besluit in «Coördinatiebesluit organisatie, bedrijfsvoering en
informatiesystemen rijksdienst» (bijlage30). Het nieuwe besluit bevat ook
een adviesrecht van de Minister van BZK bij benoeming en ontslag van
departementale CIO’s.
Bij al het voorgaande zullen we moeten voorkomen dat er een controletoren of verantwoordingscircus ontstaat. Het gaat om transparantie en
elkaar aanspreken waarbij het Ministerie van BZK de voortrekkersrol
vervult.
Ik realiseer mij dat voor voorgenoemde beleidsmaatregelen niet alleen
een vernieuwde governance maar ook aanvullende middelen, in de vorm
van personele capaciteit en geld, nodig zijn. Ik streef ernaar dit binnen de
begroting van het Ministerie van BZK op te lossen.
Tot slot
De in deze brief genoemde beleids- en uitvoeringsmaatregelen zijn niet
uitputtend maar vormen een samenhangend geheel met initiatieven die
minder afhankelijk zijn van versterking van regie en bevoegdheden, zoals
de Rijksacademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid (RADIO)
en het Plan van Aanpak Versterking HR ICT Rijksdienst31 ten aanzien van
werving van specialisten en kennis en kunde binnen de rijksoverheid. Het
Ministerie van BZK vervult hier de rol van aanjager, verbinder en platform
voor kennisdeling.
Het is onze overtuiging dat de combinatie van deze inhoudelijke,
organisatorische en bestuurlijke maatregelen de informatieveiligheid, de
openbaarheid en uitvoering van ICT-projecten zal verbeteren. In de
strategische I-agenda, die ik na het kerstreces naar uw Kamer zal zenden,
zullen alle maatregelen in samenhang beschouwd worden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
mede namens de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

28

Stb. 2011, nr. 18.
Handelingen II 2014/15, nr. 36, item 9, p. 21.
30
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
31
Kamerstukken 31 490 en 26 643, nr. 235.
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 643, nr. 573

7