Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 696

Opheffing van het Spaarfonds AOW

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 24 mei 2011
1. Inleiding
De regering heeft met belangstelling kennisgenomen van het verslag van
de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid bij het
wetsvoorstel tot opheffing van het Spaarfonds AOW.
De regering stelt met genoegen vast dat de VVD-fractie met belangstelling
heeft kennisgenomen van de opheffing van het spaarfonds. De
VVD-fractie informeert slechts naar het tijdstip waarop de wet in werking
kan treden. De regering is verheugd dat de leden van de PvdA-fractie geen
nadelige consequenties zien in opheffing van het fonds en constateren dat
het vraagstuk van de houdbare overheidsfinanciën nog steeds actueel is.
Ook is de regering blij dat de leden van de CDA-fractie met interesse
hebben kennisgenomen van het voornemen tot opheffing van het
spaarfonds. Tot slot heeft de regering kennisgenomen van de vragen van
de SP over de informatieverstrekking over het fonds aan het publiek.
De regering zal de vragen hierna beantwoorden in de volgorde waarin ze
zijn gesteld en daarbij ingaan op het nut van het spaarfonds en de
gevolgen van opheffing.
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer de wet in werking zal treden.
De wet treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.
Het voornemen is het wetsvoorstel nog voor het zomerreces in werking te
laten treden. Er zal dan ook geen begrotingswet voor het spaarfonds meer
hoeven te worden ingediend bij het parlement
2. Doelstelling van het wetsvoorstel
De leden van de CDA-fractie constateren dat eind jaren negentig er voor
werd gekozen om de oplopende kosten van de vergrijzing op te vangen
door terugdringing van het financieringstekort en de staatsschuld. De
functie van het fonds was de verantwoordelijkheid van het Rijk bij de
financiering van de toekomstige AOW-uitkeringen tot uitdrukking te
brengen en de piek in de AOW uitgaven op te kunnen opvangen. In de
memorie van toelichting staat dat het AOW spaarfonds nu ook zomaar
weer kan worden opgeheven. Zij vragen een uitgebreide reactie van

kst-32696-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 696, nr. 6

1

regering op de vraag wat dan het nut is geweest van het spaarfonds de
afgelopen jaren.
De te verwachten oploop in de AOW uitgaven op de lange termijn werd
inzichtelijk gemaakt in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
waarbij het spaarfonds werd gevormd (Kamerstukken 25 699, nr. 3). Met
grafieken is getoond dat deze uitgaven zouden oplopen van 5% BBP in
2010 naar 7,5% à 8% van het BBP in 2040. Het kabinet beloofde zekerheid
ten aanzien van de AOW en de extra middelen ter financiering van deze
uitgaven leiden op zichzelf tot een oplopend EMU-tekort in de periode
2010–2040. De financiering zou overigens in toenemende mate plaatsvinden uit belastingmiddelen aangezien de AOW-premie was gemaximeerd.
Deze verwachte oploop in het EMU-tekort kon worden opgevangen,
indien het kabinet – los van de AOW – tijdig werk maakte van het
terugdringen van het financieringstekort. Deze benadering maakte
duidelijk dat het terugdringen het financieringstekort noodzakelijk was om
de toekomstige overheidsfinanciering niet uit de hand te laten lopen. In de
jaren 1999/2000 en 2006–2008 werd een positief EMU-saldo gerealiseerd
en dat laat zien dat met het terugdringen van het tekort ernst werd
gemaakt. Het AOW spaarfonds heeft dus de afgelopen jaren een functie
gehad en is nuttig geweest voor het op orde brengen van de overheidsfinanciën. Inmiddels publiceert het CPB langetermijnberekeningen over de
overheidsfinanciering waarin de kosten van de vergrijzing zichtbaar
worden gemaakt. Deze publicatie vervult nu de functie die het spaarfonds
voorheen had.
De leden van de CDA-fractie constateren dat volgens de studiegroep
begrotingsruimte in haar rapport van april 2010 het AOW spaarfonds niet
bijdraagt aan de transparantie van de overheidsfinanciën, terwijl de
studiegroep begrotingsruimte eind jaren negentig zelf had voorgesteld
een AOW spaarfonds op te richten. Zij willen weten hoe de gewenste
transparantie dan wel kan worden bereikt.
Allereerst zij opgemerkt dat het spaarfonds helder maakte dat het
verminderen van het EMU-tekort noodzakelijk was om de stijgende kosten
van de vergrijzing waaronder de AOW op te kunnen vangen. Vanaf 1998
heeft het spaarfonds dit laten zien. Er is gekozen voor een spaarfonds
zonder vermogenstitels en volgens de dertiende studiegroep begrotingsruimte kan uit deze begrotingstechnische constructie ten onrechte het
beeld ontstaan dat de vergrijzingsproblematiek is opgelost wanneer er
maar voldoende wordt afgedragen aan het Spaarfonds AOW. Aangezien
er niet echt vermogenstitels werden gevormd is er nu voor gekozen het
spaarfonds op te heffen. Hiermee verdwijnt de door de studiegroep
bedoelde intransparantie. De noodzaak van het terugdringen van het
EMU-tekort blijft noodzakelijk, maar daarvoor zijn nu andere instrumenten
beschikbaar. Het Centraal Planbureau publiceert inmiddels lange termijn
studies, waarin de ontwikkelingen van de openbare financiën worden
berekend. Doel van deze studies is inzichtelijk te maken de noodzaak van
reductie van het EMU-tekort om te voorkomen dat de staatsschuld
explosief zal oplopen. Het spaarfonds AOW is daardoor niet meer nodig.
De leden van de SP-fractie vragen waarom er niet voor is gekozen om
zoals in Noorwegen een fonds te vormen waar wel financiële middelen
worden gereserveerd.
Wanneer er destijds een fonds met vermogenstitels gevormd was, dan
was de Nederlandse staatsschuld nu evenredig hoger geweest. Voor
iedere euro die het fonds aan voeding kreeg, zou Nederland een euro
moeten lenen op de kapitaalmarkt. Door het Spaarfonds binnen de
rijksoverheid vorm te geven werd dit voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 696, nr. 6

2

De leden van de SP-fractie vragen welke middelen zijn ingezet door
Postbus 51 over het spaarfonds AOW. Zij vragen welk bedrag hieraan
uitgegeven is. Ook vragen zij om een overzicht van de inhoud van alle
publieke uitingen over het spaarfonds dat door Postbus 51 of andere
voorlichting door de overheid is uitgebracht. Zij vragen of het juist is dat
burgers door Postbus 51 werden voorgehouden dat door het spaarfonds
AOW de AOW in de toekomst zeker zou zijn.
Door Postbus 51 zijn geen middelen zoals advertenties of folders ingezet
om het publiek te informeren over het spaarfonds AOW. Wel heeft op de
toenmalige website van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en in navolging daarvan op de website van Postbus 51 een
bestand gestaan van de SZW-publicatie «Het Nederlands stelsel van
ouderdomspensioenen»(2004). In deze publicatie stond de volgende
passage: «Een AOW-spaarfonds wordt ingesteld. Wettelijk is geregeld dat
het fonds jaarlijks stortingen ontvangt uit de belastinginkomsten. Dankzij
deze stortingen en de renteopbrengst daarvan, wordt in 2020 een
geaccumuleerd kapitaal van 135 miljard euro verwacht. Vanaf dat jaar zal
het mogelijk zijn het geaccumuleerd kapitaal te benutten om de
AOW-uitgaven te helpen financieren.»
Na een toezegging van mijn ambtsvoorganger aan uw Kamer tijdens het
algemeen overleg op 25 juni 2009 (Kamerstukken 31 700 XV, nr. 72, pagina
26) is op beide sites de volgende vraag en antwoord geplaatst: «Hoe
wordt de AOW in de toekomst gefinancierd als Nederland vergrijst? Om
ervoor te zorgen dat de werkenden van nu straks ook een AOW-uitkering
kunnen ontvangen, is in 1998 een speciaal AOW-spaarfonds ingesteld. Er
is daarbij geen sprake van een fonds met geld erin, maar van een
aanspraak van AOW-premiebetalers op de schatkist. In dit fonds worden
aanspraken opgebouwd op medefinanciering van de AOW vanuit de
schatkist vanaf 2020. In dat jaar bedraagt de totale aanspraak 135 miljard.»
Deze tekst heeft voor zover bekend tot het opgaan van de websites
postbus51.nl en szw.nl in rijksoverheid.nl in oktober 2010 op de sites
gestaan. Op de website rijksoverheid.nl staan nu alleen nog de officiële
documenten en brieven aan uw Kamer over het Spaarfonds en het
wetsvoorstel tot opheffing van het spaarfonds.
De leden van de SP-fractie vragen of de reacties van sprekers tijdens het
rondetafelgesprek van de commissie op 2 februari jl. die spraken van
volksverlakkerij en kiezersbedrog voor de regering aanleiding zijn om
excuses te maken voor de informatieverstrekking over het AOW spaarfonds in het verleden.
Het spaarfonds heeft laten zien dat het EMU-tekort tijdig moest worden
teruggedrongen om de oplopende kosten van de vergrijzing te kunnen
opvangen. In de memorie van toelichting is destijds helder gemaakt, dat
dit fonds de vorm heeft gekregen van een begrotingsfonds waarvan het
saldo wordt aangehouden in ’s Rijks schatkist en dat de middelen dus
onderdeel uitmaken van het geïntegreerde middelen beheer. Hierdoor
werden de middelen van dit fonds gebruikt ter aflossing van de staatsschuld en bevatte dit fonds geen echte vermogenstitels. Gezien deze
informatie, die altijd is verstrekt over het fonds, kan volgens de regering
niet gezegd worden dat er reden is voor excuses over die informatieverstrekking.
De leden van de SP-fractie vragen of met de kennis van nu een dergelijk
fonds nooit ingesteld had moeten worden.
Het Spaarfonds AOW heeft bijgedragen aan het bewustzijn van de
noodzaak tot terugdringing van het financieringstekort en de staatsschuld
om daarmee de oplopende kosten van de vergrijzing op te vangen.
Daarmee heeft het Spaarfonds wel degelijk nut gehad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 696, nr. 6

3

3. Financiële gevolgen
De leden van de CDA-fractie constateren dat in de begroting van het AOW
spaarfonds voor 2011 staat dat de totale aanspraak van de AOW in 2020
€ 115 mld. bedraagt. Zij willen weten op welke wijze dit fonds heeft
bijgedragen aan het beter opvangen van deze enorme uitgaven.
Het Spaarfonds AOW heeft bijgedragen aan het bewustzijn van de
noodzaak tot terugdringing van het financieringstekort en de staatsschuld.
Nu dit bewustzijn bestaat en de studies van het Centraal Planbureau
inzicht geven in de lange termijn ontwikkelingen van de overheidsfinanciën worden er maatregelen voorgesteld om te komen tot houdbare
overheidsfinanciën zodanig dat de stijging van de AOW-aanspraken kan
worden veiliggesteld.
De leden van de CDA-fractie constateren dat eind 2011 er een saldo van
€ 50 mld. in het fonds zou worden gereserveerd. Zij vragen wat er gebeurt
met de rente die de afgelopen jaren is vrijgevallen en wat de materiële
consequenties zijn van afschaffing van het spaarfonds?
Het opheffen van het Spaarfonds AOW heeft geen budgettaire consequenties. Tegenover de rekening courant die het Spaarfonds aanhoudt bij
het ministerie van Financiën staat namelijk een gelijke schuld van
Financiën aan het Spaarfonds. Wanneer het Spaarfonds wordt opgeheven
verdwijnen deze beide.
De leden van de CDA-fractie constateren dat in de memorie van
toelichting staat dat het AOW spaarfonds geen vermogenstitels bevat,
maar wel een registratie van een op specifieke titel afgeloste schuld. Zij
ontvangen van een regering graag een heldere uitleg wat hiermee wordt
bedoeld.
In plaats van sparen in een apart fonds is er voor gekozen om de
middelen te gebruiken om de staatsschuld af te lossen (dus deze niet
extra op te laten lopen). Het AOW spaarfonds laat zien hoeveel er van de
staatsschuld (relatief) is afgelost ten opzichte van wat er afgelost zou zijn
als er daadwerkelijk een apart fonds was geweest. Aan deze afgeloste
schuld hangt het label AOW, vandaar op specifieke titel afgeloste schuld.
Wanneer er destijds een fonds met vermogenstitels gevormd was, dan
was de Nederlandse staatsschuld nu evenredig hoger geweest.
4. Praktische uitwerking
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering een overzicht kan
geven van de verwachte AOW uitgaven tot 2030.
De AOW-uitkeringslasten bedragen in 2011 bijna € 30 miljard, in 2020 is
dat circa € 37 miljard en in 2 030 is dat circa € 45 miljard.
De leden van de CDA-fractie vragen op welke wijze deze uitgaven door het
fonds zouden worden opgevangen en op welke wijze ze nu worden
opgevangen.
Het Spaarfonds AOW is onderdeel van het Rijk. Een betaling vanuit het
Spaarfonds AOW aan AOW uitgaven zou ervoor zorgen dat de rijksuitgaven stijgen. Daarmee stijgt ook de staatsschuld wanneer er geen
aanvullende maatregelen genomen worden. Het kabinet streeft inmiddels
naar houdbare overheidsfinanciën op de lange termijn door voorstellen te
doen waarmee de financiering van de stijgende AOW-uitgaven kan
worden veiliggesteld.
De leden van de CDA-fractie vragen op welke wijze de Kamer de komende
tijd wordt geïnformeerd over het houdbaarheidstekort.
Het Centraal Planbureau berekent de lange termijn houdbaarheid van de
Nederlandse overheidsfinanciën. De eerste studie van het CPB is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 696, nr. 6

4

gepubliceerd in het jaar 2000, de tweede in het jaar 2006 en de laatste in
2010. In de regel maakt het CPB deze studies bij de start van een kabinet
op basis waarvan de studiegroep begrotingsruimte aangeeft welke
doelstelling het kabinet kan hanteren voor het zorgen voor houdbare
overheidsfinanciën op lange termijn. Bij de verschillende voorstellen van
het kabinet, zoals bij het voorstel van Wet verhoging pensioenleeftijd naar
66 jaar (Kamerstukken 32 767), informeert het kabinet de Tweede Kamer
over de verbetering van de houdbaarheid. Ook in de Miljoenennota wordt
hierover gerapporteerd.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
H. G. J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 696, nr. 6

5