Het gebruik van antibiotica bij
landbouwhuisdieren in 2016
Trends, benchmarken bedrijven en dierenartsen

Mei 2017

Voorwoord
Voor u ligt het rapport ‘Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2016’ van de Autoriteit
Diergeneesmiddelen (SDa). Met deze rapportage maakt het SDa-expertpanel het antibioticumgebruik
van de Nederlandse dierhouderijen voor het zesde achtereenvolgende jaar inzichtelijk.
Ook dit jaar wordt een gedifferentieerd beeld voor de verschillende diersectoren waargenomen. In
enkele diersectoren vinden nog aanzienlijke dalingen plaats. In de meeste diersectoren is er sprake
van een geringe daling en een relatieve stabilisatie ten opzichte van de snelle daling in gebruik van
antibiotica over de afgelopen vijf jaren. Er blijft reden tot aandacht voor de diersectoren die nog
steeds aanzienlijke aantallen bedrijven met een (systematisch) gebruik boven de signaleringswaarde
of de actiewaarde hebben. Dit jaar worden voor de eerste maal de resultaten van monitoring van het
antibioticumgebruik bij konijnen gehouden voor de voedselproductie gerapporteerd.
Eind vorig jaar zijn in drie diersectoren (kalveren, pluimvee, varkens) de zogenaamde ‘Kritische
Succesfactor (KSF)’-studies van start gegaan. Deze studies hebben als doel te onderzoeken wat de
kenmerken van bedrijven zijn die in de afgelopen jaren een systematisch laag gebruik lieten zien. De
verwachting is dat met de verkregen inzichten, bedrijven met een hoog gebruik hun voordeel kunnen
doen. Dit is een uniek project waar de nodige verwachtingen over bestaan. Ook onder dierenartsen is
een dergelijk onderzoek van start gegaan. De informatie uit deze KSF-studies komen in de loop van
dit jaar beschikbaar en het expertpanel zal deze informatie meewegen bij de herziening van de
benchmarkwaarden.
Rest mij iedereen te danken die een bijdrage heeft geleverd aan dit rapport.
Utrecht, mei 2017

Prof. dr. ir. D.J.J. Heederik
Voorzitter SDa-expertpanel

Colofon:
Leden van het SDa-expertpanel:
Mw. dr. I.M van Geijlswijk, ziekenhuisapotheker
Prof. dr. ir. D.J.J. Heederik, epidemioloog
Prof. dr. J.W. Mouton, arts microbioloog
Prof. dr. J.A. Wagenaar, veterinair microbioloog
Onderzoeksmedewerkers:
Mw. dr. J.H. Jacobs, epidemioloog
Ir. P. Sanders, data-analist

3

Inhoud
Voorwoord ..............................................................................................................................................3
Inhoud .....................................................................................................................................................5
Conclusies en aanbevelingen ..................................................................................................................6
Begrippenlijst en definities....................................................................................................................10
Inleiding .................................................................................................................................................12
Trends in het gebruik en verkoop van antibiotica.................................................................................13
Aanwezige kilogrammen dier in Nederland ......................................................................................13
Verandering in gebruik van antibiotica op basis van leverregels......................................................14
Gebruik van kritische antibiotica.......................................................................................................17
Lange termijn ontwikkeling in antibioticumgebruik in gemonitorde diersectoren ..........................20
Verdeling van gebruik over de diersectoren in kg en totaal gebruik in 2016 (massabalans) ...........22
Monitoring op sectorniveau volgens de EMA-systematiek ..............................................................26
Trendanalyse landelijke verkoopcijfers .............................................................................................26
Benchmarken van dierhouderijen .........................................................................................................29
Benchmarken van dierenartsen ............................................................................................................35
Bijstelling berekeningswijze DDDAF en daaraan gekoppelde bijstelling benchmarkwaarden ..............38
De nieuwe benchmarkwaardensystematiek .........................................................................................41
Geraadpleegde literatuur ......................................................................................................................43
Bijlagen ..................................................................................................................................................44
Rekentechnische details voor figuur 1 - de lange termijn ontwikkeling in antibioticumgebruik .....44
Aantallen dieren in de Nederlandse dierhouderij .............................................................................45
Verkoopcijfers antibiotica weergegeven naar klasse ........................................................................52
Berekening antibioticumgebruik in de gemonitorde diersectoren volgens EMA-systematiek ........53

5

Conclusies en aanbevelingen
De SDa streeft naar transparant en verantwoord antibioticumgebruik. De SDa doet dit door continue
monitoring van het antibioticumgebruik bij vleeskalveren, rundvee, varkens, vleeskuikens, kalkoenen
en konijnen gehouden voor de voedselproductie, surveys in kleinere diersectoren, de beoordeling
van de verkoopcijfers en het benchmarken van het gebruik op dierhouderijen en het
voorschrijfpatroon van dierenartsen.

Verandering in gebruik van de gemonitorde diersectoren
Over 2016 is op basis van de dierdagdoseringen (DDDANAT) een daling te zien in antibioticumgebruik
in de vleeskuikensector (30,1%), de kalkoensector (26,5%), de kalversector (5,3%) en de
varkenssector (1,9%). Een lichte stijging (1,1%) van het antibioticumgebruik is waarneembaar in de
rundveesector. Tegen de achtergrond van het lage gebruik, wordt deze geringe stijging door het
expertpanel als natuurlijke variatie gezien.
In alle diersectoren hebben veel bedrijven het lage gebruik weten te consolideren en zelfs nog
verlaagd. Het is positief dat de stijgingen die vorig jaar in een paar diersectoren werden
waargenomen weer zijn omgebogen tot dalingen in het gebruik in 2016. De grote daling in de
vleeskuikensector is opmerkelijk en valt vermoedelijk voor een deel toe te schrijven aan de toename
van het gebruik van trager groeiende rassen voor de Nederlandse consumentenmarkt. De eerdere
stijging in antibioticumgebruik in 2014 is hiermee teniet gedaan en sinds 2009 is er in de
vleeskuikensector een daling van 72% gerealiseerd. Het is positief dat de kalkoensector dit jaar voor
het eerst ook een aanzienlijke daling in het gebruik laat zien. Het expertpanel hoopt dat de sector
deze daling komend jaar zal voortzetten. Het expertpanel acht het noodzakelijk het gebruik in deze
sector verder te verlagen.
De varkenssector laat nog bescheiden dalingen zien die wijzen op een blijvende aandacht voor het
terugdringen van het antibioticumgebruik.
In de kalversector is ten opzichte van vorig jaar sprake van een daling (5,3%). Over een langere
periode beschouwd, blijft het gebruik in de kalversector gedurende de laatste vier jaren min of meer
stabiel.
Het gebruik in de melkveesector is met 3,2% gedaald en in de niet melk-leverende rundveesectoren
is sprake van een stijging van 7%. De cijfers voor de rundveesectoren moeten gezien worden tegen
de achtergrond van een relatief laag gebruik.
Dit jaar is de konijnensector voor het eerst door de SDa gemonitord. Het antibioticumgebruik is
relatief hoog (DDDANAT 40,9). In 2011 en 2012 is het gebruik door het Landbouw Economisch
Instituut (LEI) gemonitord onder bedrijven die zich vrijwillig hadden aangemeld. Toen werden zeer
hoge gebruiksniveaus geregistreerd van respectievelijk 165 en 138 dierdagdoseringen per dierjaar
(DD/DJ) met uitschieters naar 300 DD/DJ. De realisatie van een aanzienlijke daling in gebruik over de
afgelopen periode is een noemenswaardige prestatie. Komende jaren zal worden gemonitord of deze
dalende trend zich verder voortzet en zullen afspraken over benchmarkwaarden worden gemaakt.
Aandachtspunt moet naast een reductie in het algehele gebruik, een reductie in het gebruik van

6

tweede keuze antibiotica zijn. Derde keuze antibiotica worden in de konijnensector amper gebruikt.

Veranderingen in gebruik van de belangrijkste tweede en derde keuze middelen
De daling in gebruik van antibiotica over de afgelopen jaren is in de meeste diersectoren gepaard
gegaan met een toename van het aandeel van eerste keuze antibiotica, behalve bij vleeskuikens en
kalkoenen. In deze diersectoren is het aandeel in gebruik van tweede keuze antibiotica relatief
toegenomen. Deze relatieve toename vraagt komende jaren aandacht, omdat dit voor het tegengaan
van de ESBL-resistentieontwikkeling en -verspreiding van belang is. Het zou wenselijk zijn om de
relatieve bijdrage van tweede keuze middelen aan het totaal gebruik verder te verlagen in de
vleeskuiken- en kalkoensector.
Het gebruik van derde keuze middelen, specifiek wat betreft fluorochinolonen en 3e en 4e generatie
cefalosporines, is in de gemonitorde diersectoren in het algemeen zeer laag. Wel is in de kalver- en
kalkoensector zowel het relatieve als absolute gebruik van fluorochinolonen in 2016 iets
toegenomen. In de meeste andere diersectoren is er sprake van een zeer laag gebruik van derde
keuze middelen van minder dan 0,005 DDDANAT. Het gebruik van fluorochinolonen in de gemonitorde
diersectoren (inclusief de konijnensector) is toegenomen van 125 kg tot 146 kg. Dit komt voor het
overgrote deel door de toename in gebruik in de kalver- (5 kg) en kalkoensector (11 kg). Er is sprake
van een hoog fluorochinolonengebruik in het ‘niet door de SDa gemonitorde deel’ van de
pluimveesector (‘overig pluimvee’ 103 kg). Dit hoge gebruik valt volgens de sector terug te voeren tot
gebruik bij de (groot)ouderdieren in de vleessector en dan vooral bij opfokbedrijven ouderdieren en
in mindere mate bij productiebedrijven ouderdieren. Het vraagt om nader onderzoek en beleid van
de pluimveesector om tot verlaging van fluoroquinolonengebruik te komen.
Het gebruik van aminoglycosiden is in de door de SDa gemonitorde diersectoren toegenomen van
544 tot 651 kg (784 kg inclusief de konijnensector). Stijgingen worden gevonden bij rundvee,
kalveren en kalkoenen, dalingen bij varkens en vleeskuikens.
Het gebruik van polymyxines, waaronder colistine, is opvallend gedaald (31%). Het gebruik van
uitsluitend colistinebevattende producten is ten opzichte van 2015 ook afgenomen. Het gebruik is in
alle gemonitorde diersectoren lager dan de laagste benchmarkwaarde (1mg/PCU kg) die de
European Medicines Agency (EMA) heeft voorgesteld. Met name in de varkenssector, waar het
gebruik in 2015 het hoogst was met 1.243,7 kg, is het gebruik met bijna 30% afgenomen tot
871,7 kg. In de kalversector, de sector met het op één na hoogste gebruik, is het gebruik met bijna
64% afgenomen van 137,5 kg in 2015 tot 49,7 kg in 2016. De veranderingen in de kalkoen- en
vleeskuikensector zijn marginaal (< 5kg). Eerder heeft het expertpanel opgemerkt dat het vóórkomen
van een tussen bacteriën overdraagbare (plasmide gebonden) vorm van colistineresistentie een punt
van zorg is, in verband daarmee moet het gebruik van colistine verder worden teruggedrongen.
Het gebruik van chinolonen is toegenomen in de kalversector (20%) en sterk gedaald in de
vleeskuiken- (48%) en kalkoensector (80%).

7

Verkoopcijfers
De verkoop van antibiotica in massa actieve stof is in 2016 met 14,5% gedaald ten opzichte van 2015.
Het gebruik van antibiotica lag in 2016 hoger dan de verkoop ervan. Dit is waarschijnlijk veroorzaakt
door interen op de voorraden bij groothandels en dierenartspraktijken van eerdere jaren. Op basis
van de verkoop van massa actieve stof bedraagt de reductie in 2016 64,4% ten opzichte van het door
de overheid gekozen referentiejaar 2009.

Benchmarking van dierhouderijen en dierenartsen
De SDa heeft voor de gemonitorde diersectoren benchmarkwaarden vastgesteld. Op grond van deze
waarden wordt het antibioticumgebruik op bedrijven ingedeeld in streef-, signalerings- en
actiegebied. De daling in gemiddeld antibioticumgebruik in 2016 gaat gepaard met over het
algemeen geringe verschuivingen van bedrijven in het actiegebied naar lagere gebruiksgebieden.
Uitzondering vormt de vleeskuikensector die als gevolg van de sterke daling in totaalgebruik een
duidelijk verlaging van het aantal bedrijven in het actie- en signaleringsgebied laat zien.
De kalversector laat geen duidelijke verschuiving zien van bedrijven vanuit het signalerings- en
actiegebied naar het streefgebied ten opzichte van 2015. Het aantal bedrijven met drie jaar
achtereen een antibioticumgebruik in het signalerings- en actiegebied is het hoogst in vergelijking
met andere diersectoren. Er is voor deze specifieke bedrijven -over meerdere jaren beschouwdsprake van ‘stand still’. Dit geeft nogmaals de noodzaak van onderzoek naar kritische succesfactoren
in de kalversector aan, dat moet resulteren in een duidelijk actieplan met interventies.
Het expertpanel heeft de benchmarkindicator (VBI) voor dierenartsen berekend. Ruim 76% van de
dierenartsen heeft een voorschrijfpatroon in het streefgebied. Van de 1.278 dierenartsen (inclusief
dubbeltellingen) bevinden zich 20 in het actiegebied (1,6%). Voor 1.185 dierenartsen kan een VBI
worden berekend, omdat ze zorg voor meerdere bedrijven hebben. Van deze groep bevinden zich er
13 in het actiegebied (1,1%). Het expertpanel acht het noodzakelijk dat onderzocht wordt waarom
deze dierenartsen zich in het actiegebied bevinden. Een groep van rond de 22% van de dierenartsen
heeft een voorschrijfpatroon in het signaleringsgebied. Het aandeel dierenartsen in het
signaleringsgebied verschilt per sector: kalversector 43% (van totaal 141 dierenartsen), kalkoensector
29% (van totaal 7 dierenartsen), varkenssector 21% (van totaal 268 dierenartsen), rundveesector
19% (van totaal 772 dierenartsen) en vleeskuikensector 13% (van totaal 90 dierenartsen). Waar
nodig moeten initiatieven worden genomen om het voorschrijfpatroon van zowel dierenartsen in het
actiegebied als in het signaleringsgebied op korte termijn te verbeteren en in lijn te brengen met dat
van collega-dierenartsen in het streefgebied. Het kritische succesfactorenonderzoek dat in de loop
van 2017 van start gaat, zal hieraan hopelijk bijdragen.

8

Aanpassingen reken- en benchmarkwaardensystematiek
In 2017 wordt de rekensystematiek voor de pluimveesector aangepast. De dierdagdoseringen op
bedrijfsniveau zullen berekend worden op basis van het behandelgewicht van de dieren, niet meer
op basis van het gemiddelde gewicht. De sector hoopt op deze manier een preciezer instrument in
handen te hebben om het gebruik op bedrijfsniveau te benchmarken. De SDa en de sector hebben
overeenstemming over de details van de rekensystematiek bereikt.
In de kalversector wordt de rekensystematiek aangepast en zullen dierdagdoseringen op
bedrijfsniveau ook worden berekend op basis van het behandelgewicht van de dieren. Daarnaast zal
het gebruik over een periode van anderhalf jaar worden berekend. Het gebruik blijft overigens
gerapporteerd worden als gebruik per jaar. De sector hoopt op deze manier enerzijds een preciezer
instrument in handen te hebben. Anderzijds hoopt de sector zo een instrument te hebben dat
minder gevoelig is voor fluctuaties in het gebruik in de tijd door het wisselend aantal malen in een
jaar opzetten in sommige bedrijven. Zodra de rekensystematiek nauwkeurig is beschreven, kan deze
worden ingevoerd.
In de rundveesector wordt in 2017 overgegaan op een benchmarksystematiek gebaseerd op alleen
een signaleringswaarde. Het antibioticumgebruik in deze sector is laag en de verschillen tussen
bedrijven zijn klein. Ook is in beperkte mate sprake van structureel hoog gebruik en daarom
participeert deze sector ook niet in het kritische succesfactoronderzoek. Indien bedrijven twee
achtereenvolgende jaren een gebruik in het signaleringsgebied hebben, moet actie worden
ondernomen om tot een reductie in antibioticumgebruik te komen. Het benchmarken van
dierenartsen zal plaatsvinden op basis van de signaleringswaarde.
Het expertpanel heeft vorig jaar voorstellen gedaan voor een nieuwe benchmarkwaardensystematiek. In 2017 komen de resultaten van de kritische succesfactorenstudies beschikbaar. In
deze studies wordt onderzocht wat de kenmerken zijn van bedrijven die langere periodes van laag
antibioticumgebruik kennen, in vergelijking met bedrijven met een langdurig hoog
antibioticumgebruik. Een vergelijkbaar traject is met de dierenartsen ingezet naar het
voorschrijfpatroon. De resultaten van deze studies zijn van belang om te komen naar nieuwe
benchmarkwaarden aan het einde van 2017.
Het expertpanel onderhoudt contact met alle gemonitorde diersectoren over de nieuwe
benchmarkwaarden. Begin 2018 zal dit voor alle gemonitorde diersectoren tot nieuwe
benchmarkwaarden hebben geleid.
In alle diersectoren, behalve de melkveesector, blijven inspanningen noodzakelijk om het gebruik op
alle bedrijven in het streefgebied te krijgen. De kritische succesfactorenonderzoeken worden door
het expertpanel als het instrument gezien om dit te realiseren.

9

Begrippenlijst en definities
Behandelbare
kilogrammen

Het aantal kilogrammen van een bepaalde diersoort die per
massaeenheid antibiotica kan worden behandeld op basis van de in de
bijsluiter vermelde informatie.

BCT

BranchCodeTabel

DDDANAT

‘Defined Daily Dose Animal’ over het nationale gebruik van antibiotica
in het land. De DDDANAT wordt berekend als de som van de
behandelbare kilogrammen in een diersector over een jaar, gedeeld
door het gemiddeld aantal kilogrammen dier in een diersector
aanwezig. Deze maat is om het gebruik per diersoort in kaart te
brengen, op sectorniveau, onafhankelijk van bedrijfstypen en
bedrijfsindelingen en wordt ook in andere landen gehanteerd. De maat
is vergelijkbaar met de humane maat van DDD per 1000 mensdagen en
daarin om te rekenen door *1000/365.
De dimensie van deze maat is DDDA/dierjaar.

DDDAF

‘Defined Daily Dose Animal’ over het gebruik van antibiotica op een
bedrijf. De DDDAF wordt berekend als de som van de behandelbare
kilogrammen op een bedrijf aanwezig over een jaar, gedeeld door het
gemiddeld aantal kilogrammen dier op een bedrijf aanwezig. Deze maat
geeft het gebruik weer op bedrijfsniveau en wordt gebruikt om een
bedrijf te benchmarken. Deze maat wordt sinds 2011 door de SDa
gehanteerd (zie SOP ‘Berekening van de DDD/J voor antimicrobiële
middelen’). Van de DDDAF van alle bedrijven binnen een sector worden
het gemiddelde en de mediane waarde berekend (ongewogen, alle
bedrijven wegen even zwaar).
Het gewogen gemiddelde van de DDDAF (gewogen naar omvang van de
noemer, aantal kilogrammen dier) is gelijk aan de gemiddelde DDDANAT
over alle bedrijven in een diersector.
De dimensie van deze maat is DDDA/dierjaar. In vorige rapportages
werd deze parameter weergegeven als DDD/J.

DDDAVET

‘Defined Daily Dose Animal’ over het voorschrijfpatroon van antibiotica
door een dierenarts in een specifieke sector. Wordt berekend als de
som van de behandelbare kilogrammen die zijn voorgeschreven
gedurende een jaar door een specifieke dierenarts op alle bedrijven
waarmee deze persoon een één-op-één relatie heeft, gedeeld door het
gemiddeld aantal kilogrammen dier dat op alle bedrijven aanwezig is
waarmee de dierenarts een één-op-één relatie heeft. Deze maat geeft

10

het absolute voorschrijfgedrag per dierenarts weer en geeft inzicht in
verschillen in voorschrijfpatroon tussen dierenartsen.
DDDVET

De Europese generiek (per werkzame stof) gedefinieerde veterinaire
‘Defined Daily Dose’ per diersoort, bepaald als de gemiddelde Europese
dosering in mg/kg. Wordt gebruikt in de berekening van de DDDVET/PCU
en als aantal DDDVET/levend gewicht ter vergelijking met het aantal
DDDANAT.

EMA

European Medicines Agency

ESVAC

European Surveillance of Veterinary Antimicrobial Consumption

ESBL

Extended Spectrum Beta-Lactamase

EUROSTAT

Het statistisch bureau van de Europese Unie. EUROSTAT heeft tot taak
de EU te voorzien van statistische informatie op Europees niveau
hetgeen vergelijkingen tussen landen en regio’s mogelijk maakt.

Massabalans

Vergelijking van verkochte hoeveelheid kilogram (kg) actieve stof en
gerapporteerd gebruik op basis van afleverregels in kg actieve stof.

PCU

‘Population Correction Unit’, een door de European Medicines Agency
gehanteerde maat voor diermassa. De PCU wordt berekend op basis
van het aantal aanwezige dieren en het aantal geslachte dieren in een
jaar in een diersector. Daarmee wordt deze maat, afhankelijk van de
diersoort sterk door de productie gedreven, sterker dan de maat voor
diermassa die de SDa hanteert in de noemer van de DDDANAT. De
noemer van de SDa is gebaseerd op het gemiddeld aantal dieren dat
aanwezig is in een jaar.

RPR

Relatieve Prescriptie Ratio, de ratio tussen het antibioticumgebruik op
een bedrijf (DDDAF) en de van toepassing zijnde actiewaarde voor dat
bedrijf.

VBI

Veterinaire Benchmarkindicator. De VBI van een dierenarts beschrijft
de kans dat bedrijven, waar de dierenarts verantwoordelijk voor is, wat
betreft hun gebruik in het actiegebied voor bedrijven valt en wordt
berekend op basis van de verdeling van RPR’s van de bedrijven van de
betreffende dierenarts.

11

Inleiding
Dit is het zesde jaar waarover de SDa cijfers publiceert. In grote lijnen wordt de indeling van de
rapportage over 2015 aangehouden. Op onderdelen wordt uitgebreider gerapporteerd of is de
opbouw van de rapportage in beperkte mate bijgesteld. Dit jaar wordt ingegaan op het gebruik van
colistine. In de bijlage is een alinea opgenomen waarin voor de eerste keer gerekend is met de
voorgestelde Europese systematiek zoals die door de EMA (ESVAC-project) is voorgesteld en kort
geleden is gepubliceerd.
Sinds 2011 wordt door de SDa het antibioticumgebruik op dierhouderijen gemonitord aan de hand
van benchmarkwaarden gedefinieerd per diersector en diergroep. In het voorjaar van 2014 is ook
een benchmarkingsmethode voor dierenartsen geïntroduceerd en gepubliceerd. De door de
diersectoren aangeleverde gegevens stellen het expertpanel in staat:
te rapporteren over de ontwikkeling in het gebruik van antibiotica in de dierhouderij;
benchmarkwaarden op te stellen en bedrijven en dierenartsen te benchmarken;
vergelijkingen te maken tussen gebruiks- en verkoopcijfers van antibiotica.
Aan de hand van de geanalyseerde gegevens kan per bedrijf en dierenarts ook worden vastgesteld of
er sprake is van persistent hoog of laag antibioticumgebruik door bedrijven en hoog of laag
voorschrijfpatroon door dierenartsen over meerdere jaren.

12

Trends in het gebruik en verkoop van antibiotica
De veranderingen in gebruik en verkoop van antibiotica worden in beeld gebracht door twee
rapportagesystemen, namelijk 1) afleverregels op diersectorniveau en 2) landelijke verkoopcijfers.
1. Het gebruik van antimicrobiële middelen wordt in kaart gebracht met alle afleverregels van
antimicrobiële middelen op dierhouderijen, die doorgestuurd worden door de sectorale
gegevenssystemen van de diersectoren. De afleverregels geven daarmee voor iedere
diersector nauwkeurig het antibioticumgebruik weer.
2. De verkoopcijfers worden aangeleverd door de Fabrikanten en Importeurs
Diergeneesmiddelen Nederland (FIDIN) en zijn afkomstig uit de Branchecodetabel (BCT), d.d.
12 april 2017. De verkoopcijfers kunnen slechts voor een zeer beperkt aantal producten
worden gedifferentieerd naar diersector.
Per sector wordt op basis van alle afleverregels en het gemiddeld aantal kilogrammen dier in de
diersector, het aantal ‘Defined Daily Doses Animal’ over een jaar voor een gehele diersector
berekend (DDDANAT). De DDDANAT is gekozen als algemene trendindicator voor het
antibioticumgebruik in Nederland binnen de verschillende diersectoren in opeenvolgende jaren.
Deze maat sluit aan op de MARAN-gegevens zoals die in het verleden door het LEI werden
gerapporteerd. De sectoren hebben voor kalveren, varkens en rundvee bedrijven vanaf 2012 de
afleverregels volledig gerapporteerd aan de SDa. Trends voor deze sectoren in de DDDANAT kunnen
dus vanaf 2012 worden weergegeven. Voor 2012 is voor de vleeskuikensector een gedeelte van de
afleverregels geleverd en is het gebruik op basis van deze gegevens voor dat jaar geschat. In 2013 is
voor het eerst het antibioticumgebruik bij kalkoenen beschreven. Afleverregels voor de
konijnensector zijn dit jaar voor het eerst volledig gerapporteerd.
Voor de DDDANAT is informatie over het aantal dieren in Nederland essentieel. Hiervoor wordt
gebruik gemaakt van informatie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en EUROSTAT.

Aanwezige kilogrammen dier in Nederland
Tabel 1. Levend gewicht (x 1.000 kg) van landbouwhuisdieren in Nederland van 2012 – 2016*
Sector
Vleeskuikens
Kalkoenen
Varkens
Melkvee
Vleeskalveren
Overige rundvee
Konijnen

2012
43.846
4.962
710.688
924.600
156.602
597.900
872

2013
44.242
5.046
710.802
958.200
159.547
573.800
830

2014
47.020
4.763
704.937
966.000
158.828
649.000
860

2015
49.107
5.178
706.025
1.030.200
156.751
649.800
1.004

2016
48.378
4.572
686.638
1.076.400
164.890
600.100
948

* De cijfers voor 2012 en 2013 zijn aangeleverd door het LEI. De varkens- en de rundveecijfers voor 2014-2016 zijn verkregen
van EUROSTAT; de konijnen-, vleeskalver- en pluimveecijfers zijn afkomstig van het CBS.

13

Verandering in gebruik van antibiotica op basis van leverregels
De gegevens over het gebruik zijn afkomstig van de diersectoren. Bedrijven met hoge leveringen zijn
nogmaals gecontroleerd; dit betreft een fractie van de bedrijven. Een deel betrof hoge doseringen
die te wijten waren aan fouten in het gegevensbestand en deze gegevens zijn opnieuw aangeleverd.
De behandelbare kilogrammen dier voortvloeiend uit de afleverregels zijn per sector berekend. Deze
zijn op basis van de gegevens uit tabel 1 gerelateerd aan het in 2016 gemiddeld aantal aanwezige
kilogrammen dier van iedere diersoort in Nederland voor iedere diersector. Dit resulteert in de
DDDANAT en die is voor iedere diersector voor 2012-2016 in tabel 2 weergegeven.
De DDDANAT in de vleeskuikensector is spectaculair gedaald met 30,1%. Deze daling is opmerkelijk en
valt waarschijnlijk voor een deel toe te schrijven aan de toename van trager groeiende rassen. Het
kritische succesfactorenonderzoek, dat in de eerste helft van 2017 loopt en waarin gekeken wordt
naar verschillen tussen bedrijven in de verschillende benchmarkcategorieën, zal ongetwijfeld
gedetailleerde informatie geven over de onderliggende factoren die aan deze verandering in gebruik
hebben bijgedragen.
Het gebruik in de kalkoensector is afgelopen jaar ook duidelijk gedaald met 26,5%. Daarmee is het
gebruik lager dan het gebruik van enkele jaren geleden. Deze dalende trend wordt hopelijk gevolgd
door een verdere daling in de komende jaren.
In de varkenssector is sprake van een geringe doorgaande daling in gebruik van 1,9% op basis van de
DDDANAT.
Een lichte stijging (1,1%) van het antibioticumgebruik is waarneembaar in de rundveesector. Het
gebruik in de rundveesector is in 2016 voor het eerst onderverdeeld in melkvee en overig rundvee.
Het gebruik in de melkveesector is 3,2% gedaald. In niet-melkleverende bedrijven is sprake van een
stijging van 7,0%. Deze stijging moet worden gezien tegen de achtergrond van het lage gebruik in
deze sector. Vooralsnog is er geen reden tot zorg en wordt deze verandering in gebruik vooralsnog
gezien als een normale fluctuatie.
Voor de berekening van de DDDANAT in de kalversector zijn dieraantallen, evenals in de rapportage
van vorig jaar, afkomstig van het CBS. Het antibioticumgebruik daalt in deze sector met 5,3% na een
bijna even grote stijging in het voorgaande jaar. Over een periode van vier jaar is er sprake van een
enigszins fluctuerend gebruik en is er geen sprake van een duidelijke daling.
Het gebruik bij konijnen gehouden voor de voedselproductie is voor het eerst gemonitord. Met bijna
41 DDDANAT is het gebruik hoog te noemen. In 2011 en 2012 is het gebruik door het LEI gemonitord
onder bedrijven die zich vrijwillig hadden aangemeld. Toen werden zeer hoge gebruiksniveaus
geregistreerd van respectievelijk 165 en 138 dierdagdoseringen per dierjaar (DD/DJ) met uitschieters
naar de 300 DD/DJ.

14

Tabel 2. DDDANAT over diersectoren (vleeskuikens, kalkoenen, varkens, melkvee, kalveren, overig rundvee en konijnen) voor 2012 - 2016 voor
verschillende farmacotherapeutische groepen
Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

2012

2013

2014

2015

2016

2013

2014

2015

2016

2012

2013

2014

2015

2016

Eerste keuze

7,80

6,91

5,51

4,24

2,74

22,47

19,87

21,17

13,46

10,39

7,42

7,45

6,97

6,88

% eerste keuze van totaal

42,23%

50,57%

34,97%

29,07%

26,87%

76,53%

64,63%

58,89%

50,95%

72,56%

74,46%

78,22%

77,10%

77,54%

Amfenicolen

*

*

*

*

*

0,02

*

*

0,00

0,06

0,09

0,17

0,18

0,24

Macroliden/lincosamiden

1,11

0,44

0,35

0,48

0,25

3,07

2,12

1,98

1,18

0,93

0,71

0,92

0,78

0,82

Overig

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

Penicillines

2,10

2,05

2,12

1,20

0,70

5,86

5,80

4,49

3,70

0,33

0,52

0,61

0,57

0,58

Pleuromutilines

0,00

0,00

*

*

*

*

*

0,12

*

0,35

0,12

0,09

0,08

0,07

Tetracyclines

2,52

2,71

1,70

1,49

1,01

11,19

9,58

12,57

7,63

6,79

4,58

4,34

4,14

4,07

Trimethoprim/sulfonamiden

2,07

1,71

1,34

1,07

0,78

2,33

2,37

2,01

0,95

1,92

1,40

1,33

1,20

1,10

Tweede keuze

9,84

6,50

10,07

10,28

7,38

5,13

9,59

13,57

11,36

3,93

2,54

2,07

2,07

1,99

% tweede keuze van totaal

53,23%

47,60%

63,91%

70,45%

72,41%

17,46%

31,18%

37,76%

42,99%

27,43%

25,54%

21,76%

22,89%

22,45%

Aminoglycosiden

0,61

0,04

0,03

0,02

0,01

1,24

0,40

0,71

0,69

0,00

0,00

0,01

0,01

0,00

Cefalosporines 1e en 2e generatie

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

Chinolonen

2,07

1,67

2,13

2,86

1,51

0,23

0,02

0,10

0,01

0,03

0,03

0,05

0,03

0,02

Combinaties

0,55

0,36

0,06

0,11

0,05

*

*

*

*

0,27

0,10

0,05

0,04

0,03

Therapeutische groep

Macroliden/lincosamiden

*

*

*

*

*

*

*

*

*

0,46

0,31

0,17

0,25

0,26

Penicillines

5,73

4,35

7,80

7,23

5,78

3,48

9,09

12,13

10,05

2,58

1,66

1,45

1,36

1,39

Polymyxines

0,88

0,08

0,05

0,06

0,04

0,18

0,08

0,63

0,61

0,58

0,44

0,34

0,38

0,28

Derde keuze

0,84

0,25

0,18

0,07

0,07

1,76

1,29

1,20

1,60

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

% derde keuze van totaal

4,53%

1,83%

1,13%

0,48%

0,72%

6,01%

4,19%

3,34%

6,06%

0,01%

0,00%

0,02%

0,00%

0,00%

Cefalosporines 3e en 4e generatie

*

*

*

*

*

*

*

*

*

0,00

*

*

*

*

Fluorochinolonen

0,84

0,25

0,18

0,07

0,07

1,76

1,29

1,20

1,60

0,00

*

0,00

0,00

0,00

Totaal

18,48

13,66

15,76

14,59

10,19

29,36

30,74

35,94

26,42

14,32

9,96

9,52

9,03

8,87

Een waarde 0,00 betekent dat het gebruik geringer is dan 0,005 DDDANAT

* betekent dat geen gebruik is gerapporteerd

15

** betreft uitsluitend bacitracine

Tabel 2 (vervolg)
Melkvee
2012

2013

2014

Kalveren
2015

2016

2012

2013

2014

Overig rundvee
2015

2016

2012

2013

2014

Konijnen
2015

2016

2016

Therapeutische groep
Eerste keuze

1,91

2,47

2,39

2,27

2,23

20,21

18,15

18,23

18,99

17,94

0,94

1,14

0,95

0,86

0,91

30,92

% eerste keuze van totaal

47,06%

61,23%

72,56%

73,06%

74,03%

78,17%

84,41%

86,20%

86,09%

85,90%

68,64%

81,59%

82,60%

86,00%

84,95%

75,54%

Amfenicolen

0,04

0,05

0,06

0,06

0,06

1,23

1,23

1,52

1,63

1,59

0,07

0,11

0,10

0,10

0,11

0,00

Macroliden/lincosamiden

0,05

0,05

0,09

0,09

0,06

3,42

3,49

3,53

3,70

3,35

0,09

0,19

0,18

0,15

0,15

1,07

Overig

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

16,37**

Penicillines

1,19

1,72

1,62

1,50

1,52

0,19

0,41

0,43

0,42

0,48

0,07

0,09

0,09

0,09

0,10

*

Pleuromutilines

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

1,38

Tetracyclines

0,43

0,42

0,39

0,37

0,35

12,61

10,87

10,66

11,01

10,47

0,55

0,59

0,47

0,42

0,44

10,49

Trimethoprim/sulfonamiden

0,20

0,22

0,24

0,25

0,24

2,76

2,14

2,08

2,22

2,05

0,16

0,16

0,11

0,10

0,10

1,62

Tweede keuze

2,09

1,55

0,90

0,83

0,78

5,33

3,33

2,90

3,04

2,92

0,41

0,26

0,20

0,14

0,16

9,76

% tweede keuze van totaal

51,52%

38,60%

27,30%

26,79%

25,83%

20,63%

15,47%

13,71%

13,80%

13,97%

29,97%

18,32%

17,36%

13,95%

15,01%

23,84%

Aminoglycosiden

0,00

0,00

0,00

0,01

0,01

0,81

0,53

0,34

0,19

0,23

0,03

0,02

0,01

0,01

0,01

9,66

Cefalosporines 1e en 2e generatie

0,04

0,03

0,02

0,02

0,03

*

*

*

*

*

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

*

Chinolonen

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,27

0,30

0,49

0,58

0,66

0,01

0,01

0,03

0,02

0,03

*

Combinaties

1,30

1,01

0,48

0,42

0,38

0,42

0,09

0,01

0,00

0,00

0,14

0,08

0,04

0,03

0,03

*

Macroliden/lincosamiden

0,02

0,01

0,01

0,01

0,01

0,49

0,35

0,19

0,18

0,19

0,04

0,03

0,02

0,01

0,02

0,01

Penicillines

0,67

0,48

0,38

0,37

0,34

2,61

1,69

1,71

1,91

1,77

0,15

0,10

0,09

0,07

0,06

*

Polymyxines

0,06

0,02

0,01

0,01

0,01

0,73

0,36

0,15

0,19

0,07

0,05

0,01

0,01

0,01

0,00

0,09

Derde keuze

0,06

0,01

0,00

0,00

0,00

0,31

0,03

0,02

0,02

0,03

0,02

0,00

0,00

0,00

0,00

0,25

% derde keuze van totaal

1,42%

0,18%

0,14%

0,15%

0,14%

1,20%

0,12%

0,09%

0,11%

0,13%

1,40%

0,09%

0,04%

0,05%

0,05%

0,62%

Cefalosporines 3e en 4e generatie

0,04

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

*

*

0,01

0,00

0,00

0,00

0,00

*

Fluorochinolonen

0,01

0,00

0,00

0,00

0,00

0,31

0,03

0,02

0,02

0,03

0,01

0,00

0,00

0,00

0,00

0,25

Totaal

4,06

4,03

3,30

3,11

3,01

25,85

21,50

21,15

22,05

20,88

1,37

1,40

1,15

1,00

1,07

40,93

Een waarde 0,00 betekent dat het gebruik geringer is dan 0,005 DDDANAT

* betekent dat geen gebruik is gerapporteerd

16

** betreft uitsluitend bacitracine

Gebruik van kritische antibiotica
Nederland heeft, zoals eerder is toegelicht op basis van het adviesrapport van de Gezondheidsraad,
in 2011 voor het veterinair antibioticumbeleid gekozen voor een beleid gericht op voorkomen van
het bevoordelen van en daarmee selecteren van de meest gevreesde resistentie, de ESBL-vormende
bacteriën. Daarmee wordt afgeweken van de OIE-lijst van ‘veterinary important antimicrobial agents
for food-producing animals’ (2014) waarin amfenicolen, aminoglycosiden, 3e en 4e generatie
cefalosporines, macroliden, alle penicillines, fluorochinolonen, sulfonamiden en tetracyclines
allemaal als ‘veterinary critically important antimicrobial agents’ zijn ingedeeld. De middelen 1e en 2e
generatie cefalosporines, lincosamiden, pleuromutilines, polymyxines (colistine) en chinolonen
worden ‘veterinary very important’ genoemd. Fusidinezuur is geclassificeerd als ‘veterinary
important’. Daarmee zijn de als ‘critically important’ geclassificeerde amfenicolen, de smal spectrum
penicillines, de meeste macroliden, sulfonamiden en tetracyclines in het Nederlandse beleid toch
allemaal eerste keuze geworden, want ze selecteren de ESBL-vormende gram negatieve
enterobacteriaceae niet uit.
Afgelopen jaren is het gebruik van antibiotica in alle gemonitorde diersectoren afgenomen. Ook is
het relatieve aandeel van eerste, tweede en derde keuze antibiotica over laatste jaren verschoven. In
alle diersectoren, behalve bij vleeskuikens en kalkoenen, is het relatieve aandeel van eerste keuze
middelen afgelopen jaren toegenomen als gevolg van het ingezette beleid. Punt van zorg is dat in de
vleeskuiken- en kalkoensector het relatieve aandeel van de tweede keuze antibiotica is toegenomen
mede door de introductie van nieuwe registraties van amoxicilline. Dit is een punt van aandacht voor
komende jaren, bijvoorbeeld door analyse van de registratie van indicaties zoals al ingericht is door
de pluimveesector. Het gebruik van de meeste tweede keuze antibiotica is kritisch voor de
ontwikkeling, verspreiding of behandeling van ESBL-resistentie en daarom moet waar mogelijk
restrictief omgegaan worden met het gebruik. Het is wenselijk om de bijdrage van tweede keuze
middelen aan het totaalgebruik verder te verlagen.
In grote lijnen is het gebruik van derde keuze antibiotica laag sinds de invoering van de nulbenchmarkwaarden voor de derde keuze antibiotica door de SDa. Zo is het gebruik van 3e en 4e
generatie cefalosporines in de gemonitorde diersectoren in het algemeen als zeer laag te
kwalificeren. Het gebruik van fluorochinolonen in de gemonitorde diersectoren is toegenomen van
125 kg tot 146 kg. Dit komt voor het overgrote deel door de toename in gebruik in de kalver- (5 kg)
en kalkoensector (11 kg). In de meeste andere diersectoren is sprake van een zeer laag gebruik van
derde keuze middelen van minder dan 0,005 DDDANAT. Er is sprake van een hoog gebruik in het ‘niet
door de SDa gemonitorde deel’ van de pluimveesector (‘overig pluimvee’ 103 kg). Dit hoge gebruik
valt volgens de sector terug te voeren tot gebruik bij de (groot)ouderdieren in de vleeskuikensector
en dan vooral bij opfokbedrijven ouderdieren en in mindere mate bij productiebedrijven
ouderdieren. Dit vraagt om nader onderzoek en beleid van de sector om tot verlaging in
fluoroquinolonengebruik te komen.
Het gebruik van aminoglycosiden is toegenomen van 544 tot 651 kg. Stijgingen worden gevonden bij
rundvee, kalveren en kalkoenen, dalingen bij varkens en vleeskuikens.

17

Het gebruik van polymyxines, dat in de voedselproducerende sectoren uitsluitend colistine betreft, is
gedaald. Het gebruik van uitsluitend colistinebevattende producten (monopreparaten) is sterk
gedaald en de orale combinatiemiddelen met colistine en amoxicilline zijn uit de handel genomen. In
2015 was het gebruik voor kalkoenen, kalveren, varkens, rundvee en vleeskuikens nog 1.446 kg, in
2016 is dit gedaald tot 968 kg. Met name in de varkenssector, waar het gebruik in 2015 het hoogst
was met 1.244 kg, is het gebruik afgenomen tot 872 kg. In de kalversector, de sector met het één na
hoogste gebruik, is het gebruik afgenomen van 137 kg in 2015 tot 50 kg in 2016. Het gebruik in de
rundvee-, kalkoen- en vleeskuikensector was en is laag en derhalve zijn de veranderingen marginaal
op het totaal (ca. 18 kg). Maar dit betekent wel een reductie van ca. 30% in deze sectoren.
In tabel 3 is het gebruik in DDDANAT weergegeven over de periode 2013-2016, in vergelijking met het
totale gebruik aan antibiotica. Daaruit blijkt dat het aandeel van colistine in de DDDANAT zeer beperkt
is, in de regel minder dan 1%. Alleen onder varkens en kalkoenen is het gebruik iets hoger.
Eerder heeft het expertpanel opgemerkt dat het vóórkomen van een tussen bacteriën overdraagbare
(plasmide gebonden) vorm van colistineresistentie een punt van zorg is, in verband daarmee moet
het gebruik van colistine worden teruggedrongen. Een daling in het gebruik van colistine is al enkele
jaren waarneembaar, ondersteund door het uit de handel gaan van de orale combipreparaten.
Als laatste is het colistinegebruik vergeleken met benchmarkwaarden van 1 en 5 mg/PCU zoals die
door de EMA zijn voorgesteld (tabel 4) (EMA, 2016). De diermassa is uitgedrukt in Population
Correction Units (PCU) en is berekend volgens een door de EMA voorgestelde systematiek (zie
paragraaf in de bijlage over weergave gebruik antibiotica volgens de EMA-systematiek voor details
over de berekeningswijze van de PCU). Voor konijnen moest de PCU globaal worden ingeschat op
grond van het aantal dieren in de gemonitorde bedrijven in combinatie met de cycluslengte. Het PCU
getal voor konijnen is dus met wat grotere onzekerheid omgeven.

18

Tabel 3. Gemiddeld antibioticumgebruik en gemiddeld colistinegebruik in DDDANAT voor 2013 t/m 2016

Diergroep

2013
2014
2015
2016
Totaal
Totaal
Totaal
Totaal
Aantal
Totaal colistine
%
Aantal
Totaal colistine
%
Aantal
Totaal colistine
%
Aantal
Totaal colistine
%
bedrijven gebruik gebruik colistine bedrijven gebruik gebruik colistine bedrijven gebruik gebruik colistine bedrijven gebruik gebruik colistine

Vleeskuikens

770

13,66

0,08

0,6%

798

15,76

0,05

0,3%

816

14,59

0,06

0,4%

849

10,19

0,04

0,4%

Kalkoenen

48

29,36

0,18

0,6%

41

30,74

0,08

0,2%

40

35,94

0,63

1,8%

47

26,42

0,61

2,3%

Varkens

6.588

9,96

0,44

4,5%

6.072

9,52

0,34

3,6%

5.824

9,03

0,38

4,2%

5.462

8,87

0,28

3,2%

Konijnen

-

1

-

-

-

-

1

-

-

-

-

1

-

-

-

42

40,93

0,09

0,2%

Melkvee

18.005

4,03

0,02

0,5%

17.747

3,30

0,01

0,2%

17.737

3,11

0,01

0,2%

17.529

3,01

0,01

0,2%

Kalveren

2.125

21,50

0,36

1,7%

2.061

21,15

0,15

0,7%

1.978

22,05

0,19

0,8%

1.928

20,88

0,07

0,3%

Overig rundvee 13.645
1,40
0,01
0,9%
*
De konijnensector is in deze jaren niet gemonitord.

13.476

1,15

0,01

0,6%

12.971

1,00

0,01

0,7%

12.548

1,07

0,00

0,4%

19

Tabel 4. Het colistinegebruik in 2016 uitgedrukt in mg/PCU in de verschillende diersectoren
Sector
Vleeskuikens
Kalkoenen
Varkens
Melkvee
Kalveren
Overig rundvee
Rundvee
Konijnen

kg colistine
6,8
10,3
871,7
19,4
49,7
10,3
29,7
0,24

PCU*
366.184
168.257
1.559.092
762.450
213.577
267.275
1.029.725
3.398

mg/PCU*
0,019
0,061
0,559
0,025
0,233
0,039
0,029
0,069

* x 1000kg;**in mg/1000 kg

In alle gevallen is het gebruik lager dan de laagste benchmarkwaarde van 1 mg/PCU die is
voorgesteld door de EMA. Voor varkens is het gebruik uitgedrukt in mg/PCU het hoogst, maar ten
opzichte van 2015 is het gebruik gedaald van 0,814 tot 0,559 (zie bijlagen voor de 2015 cijfers,
vergelijkbaar met de daling in aantal DDDANAT). Gedetailleerdere analyses (zie bijlages) op basis van
het gebruik per bedrijf en het voorschrijfpatroon per dierenarts laten zien dat het gebruik willekeurig
over bedrijven en dierenartsen is verdeeld. Er zijn geen bedrijven aan te wijzen met persistent
gebruik.
In de kalversector is een gestage toename van gebruik van chinolonen over de jaren waarneembaar
(20% stijging in vergelijking met 2015). Het lijkt erop dat het gebruik van aminoglycosiden,
polymyxines en chinolonen, die vergelijkbare indicaties hebben, hiermee samenhangt en daardoor
niet onafhankelijk is te beïnvloeden. Bij vleeskuikens (48%) en kalkoenen (80%) is het gebruik sterk
afgenomen, net zoals het gebruik van aminoglycosiden en polymyxines.

Lange termijn ontwikkeling in antibioticumgebruik in gemonitorde diersectoren
Het expertpanel heeft opnieuw de lange termijn ontwikkeling in antibioticumgebruik in beeld
gebracht en dalingen over de afgelopen jaren ten opzichte van 2009 voor de kalver-, vleeskuiken-,
varkens- en melkveesector doorgerekend, door de LEI- en SDa-cijfers te integreren. Dit jaar zijn de
cijfers voor de kalkoensector voor het eerst toegevoegd (figuur 1). Voor konijnen zijn er nog geen
SDa-cijfers over meerdere jaren beschikbaar die het mogelijk maken een lange termijn ontwikkeling
te laten zien.
Voor de kalversector is er van 2009 tot en met 2016 sprake van een daling in gebruik van 38% in de
DDDANAT. Ten opzichte van 2007 is er een daling in gebruik van 47% in de DDDANAT. Over de laatste
vier jaren beschouwd is er sprake van stagnatie; er is een patroon met beperkte dalingen en
stijgingen zichtbaar. De cijfers voor de deelsectoren (zie paragraaf over benchmarking) ondersteunen
dit beeld.

20

Figuur 1. Lange termijn ontwikkeling in antibioticumgebruik op basis van WUR-LEI gegevens (zoals
gepubliceerd in MARAN rapportages) (DD/DJ) en SDa cijfers (DDDANAT) op basis van een ‘spline’
(getrokken lijn) met puntschattingen voor ieder jaar met 95% betrouwbaarheidsinterval. Rekentechnische details zijn in de bijlage te vinden. Kalkoenen (paars), kalveren (blauw), vleeskuikens
(oranje), varkens (lichtgroen), en melkvee (donkergroen). Voor kalkoenen is geen
betrouwbaarheidsinterval voor de gefitte lijn weergegeven in verband met de breedte.
50
45

DD/DJ en DDDAnat

40
35
30
25
20
15
10
5
0
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Jaar

Tabel 5. Reductie in antibioticumgebruik bij landbouwhuisdieren ten opzichte van 2009
DDDANAT
Diersoort
2009
Vleeskuikens
36,76
Varkens
20,51
Melkvee
5,78
Vleeskalveren
33,80

2010
37
26
-10
9

2011
43
29
-1
14

% reductie t.o.v. 2009
2012
2013
2014
52
65
57
30
51
54
30
30
43
24
36
37

2015
60
56
46
35

2016
72
57
48
38

Cijfers voor de melkveesector en kalversector zijn voor de gehele observatie periode gecorrigeerd voor veranderingen in
gehanteerde doseringen in de DG-standaard per 2014. De kalkoensector is in deze tabel niet opgenomen omdat geen
reductie t.o.v. 2009 kan worden berekend.

Voor de vleeskuiken- en varkenssector is tussen 2009 en 2016 sprake van een daling van
respectievelijk 72% en 57% in de DDDANAT. De vleeskuikensector is daarmee de eerste sector met een
reductie in gebruik van meer dan 70%. Voor de melkveesector komt de daling uit op 48%. Door de
daling in gebruik over het afgelopen jaar in de kalkoensector komt het gebruik uit onder het gebruik
in 2013 en 2014. Het is zaak deze dalende trend vast te houden.

21

Verdeling van gebruik over de diersectoren in kg en totaal gebruik in 2016 (massabalans)
Op basis van alle voorschrijfregels die door de diersectoren zijn geregistreerd, is het totale gebruik in
kg actieve stof in een sector berekend. Het gebruik van diergeneesmiddelen in massa over de
diersectoren is gerapporteerd in de uitgebreide farmacotherapeutische groepsindeling, op basis van
eerste, tweede en derde keuze middel, die ook wordt gehanteerd bij de rapportage van de
gebruikscijfers in DDDANAT. De uitkomsten per sector zijn opgenomen in tabel 6.
De verkoopcijfers zijn verkregen van de organisatie van Fabrikanten en Importeurs
Diergeneesmiddelen Nederland (FIDIN, stand van zaken BCT 12 april 2017) en worden in kilogram
actieve stof gerapporteerd, ook ingedeeld naar eerste, tweede en derde keuze middelen en
vervolgens gecategoriseerd per hoofd farmacotherapeutische groep. De verkochte massa actieve
stoffen staat in tabel 7.
In tabel 7 staan daarnaast alle bekende gegevens van niet-gemonitorde diersectoren met een meer
of minder nauwkeurige benadering van het gebruik van antimicrobiële middelen in deze
diersectoren. In een aantal gevallen gaat het om surveys waarvan de gegevens naar een gehele
sector zijn geëxtrapoleerd.
Overig pluimvee: Voor 2016 zijn cijfers verkregen van voorschakels van de vleeskuikensector en
legsector inclusief de voorschakels. Deze gebruikscijfers geven een nauwkeurige weergave van het
gebruik in deze diersectoren in 2016. In de gegevenslevering is geen onderscheid gemaakt in
verschillende sub-sectoren, omdat gebruik is gemaakt van een door de SDa generiek aanleverformat
dat geen onderscheid vroeg. Eenden worden (nog) niet geregistreerd in CRA (Centrale Registratie
Antibiotica) alsmede nóg kleinere typen bedrijven zoals parelhoenders, struisvogels, kwartels e.d.
Deze kleinere onderdelen van de pluimveesector zijn dus niet opgenomen in deze cijfers.
Nertsen: Door de nertsensector is een inventarisatie uitgevoerd van het antibioticumgebruik over de
jaren 2013-2015, gebaseerd op de verwerking in voederkeukens en de individuele voorschriften van
dierenartsen.
Schapen en geiten: In 2011 en 2012 is door de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) onder
dierenartspraktijken een survey gehouden naar het gebruik van antibiotica bij schapen en geiten. Op
basis van deze cijfers is een schatting gemaakt van het totale gebruik in deze sectoren (in 2012).
Dierentuinen: Zeven dierentuindierenartsen hebben inzage gegeven in de inkoopgegevens van
antibiotica in 2016. Op basis hiervan is het gebruik in de Nederlandse dierentuinen geschat.
Gezelschapsdieren en paarden: Uit de verkoopcijfers kunnen de geneesmiddelen onderscheiden
worden die uitsluitend voor gezelschapsdieren of paarden zijn geregistreerd. Deze zijn daarom
indirect herleidbaar en als zodanig weergegeven in tabel 7. Als onderdeel van de recente SDa-surveys
onder gezelschapsdieren- en paardendierenartspraktijken is bij benadering het gebruik bepaald van
diergeneesmiddelen die voor meerdere diersoorten zijn geregistreerd. Voor 2014 kwam het gebruik
van deze groep van middelen volgens deze benadering uit op ca. 2.500 kg (1.600 kg voor paarden en
900 kg voor gezelschapsdieren).

22

De niet-gemonitorde diersectoren gebruiken -buiten de diergeneesmiddelen die specifiek zijn
geregistreerd voor gezelschapsdieren en paarden (ca 4.500 kg)- ongeveer 10.000 kg antimicrobiële
stoffen die voor voedselproducerende dieren zijn geregistreerd. Het betreft ruim 80% eerste keuze
antimicrobiële middelen en minder dan 1,5% derde keuze antimicrobiële middelen. De rest betreft
tweede keuze antibiotica.
In 2016 oversteeg het objectieve gebruik (gemonitorde diersectoren, overig pluimvee en
gezelschapsdieren/paarden) van antimicrobiële middelen de totale verkoop van deze middelen in
2016. Echter, in 2015 was ongeveer 20.000 kg niet herleidbaar. Hiervan kan een gedeelte
voorraadvorming geweest zijn bij groothandel of dierenartspraktijken. Zeker gezien het relatieve
tekort in verkoop in 2016 lijkt dit een meer plausibele reden dan vorig jaar werd vermoed.
Directe vergelijking van verkoop en gebruik op EAN-nummer (het unieke identificerende Europese
Artikel Nummer, waarmee geneesmiddel en verpakkingsgrootte wordt gedefinieerd) leverde echter
ook het beeld op dat een deel van het gebruik verpakkingen betreft die reeds een aantal jaar geleden
van een nieuw EAN-nummer zijn voorzien. Het aanpassen van de definitie van de geneesmiddelen in
de praktijkmanagagementsystemen als schijnbaar uitsluitend het EAN-nummer wordt gewijzigd,
zonder dat RegNL, stof, sterkte of verpakkingsgrootte is veranderd, is mogelijk een punt van
aandacht voor de dierenartspraktijken in Nederland, zodat registratie van de afgeleverde
geneesmiddelen ook op het juiste EAN-nummer gebeurt.

23

Tabel 6. Verdeling antibioticumgebruik in kg over de gemonitorde diersectoren per farmacotherapeutische groep
Therapeutische groep

Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Melkvee

Vleeskalveren

Overig
rundvee

Konijnen

Totaal
sectoren

Eerste keuze

3.846

1.649

60.823

10.887

51.948

9.263

310

138.725

% eerste keuze van totaal

39,82%

66,92%

82,81%

86,12%

84,32%

85,96%

69,38%

81,10%

Amfenicolen

0

0

1.214

618

2.624

680

0

5.136

Macroliden/lincosamiden

584

458

6.787

431

13.541

2.227

10

24.038

Overig

0

0

0

0

0

0

88

88

Penicillines

562

283

5.082

3.367

558

359

0

10.211

Pleuromutilines

0

0

498

0

0

0

21

519

Tetracyclines

957

783

31.560

2.101

26.489

4.407

138

66.435

Trimethoprim/sulfonamiden

1.743

125

15.683

4.369

8.735

1.589

54

32.298

Tweede keuze

5.778

742

12.630

1.739

9.641

1.512

133

32.175

% tweede keuze van totaal

59,83%

30,11%

17,19%

13,76%

15,65%

14,03%

29,82%

18,81%

18

32

14

210

290

87

133

784

Cefalosporines 1 en 2 generatie

0

0

0

28

0

0

0

29

Chinolonen

729

1

211

2

1.966

351

0

3.258

Combinaties

125

0

656

757

13

225

0

1.775

Macroliden/lincosamiden

0

0

57

5

12

4

0

78

Penicillines

4.900

699

10.821

719

7.310

834

0

25.284

Polymyxines

7

10

872

19

50

10

0

968

Derde keuze

34

73

0

15

19

1

4

146

0,36%

2,97%

0,00%

0,12%

0,03%

0,01%

0,81%

0,09%

Aminoglycosiden
e

e

% derde keuze van totaal
e

e

Cefalosporines 3 en 4 generatie

0

0

0

0

0

0

0

0

Fluorochinolonen

34

73

0

15

19

1

4

146

Totaal

9.658

2.464

73.453

12.641

61.608

10.776

447

171.047

24

Tabel 7. Antibioticumgebruik in gemonitorde (totaal),niet-gemonitorde diersectoren en verkoopcijfers 2016 (surveys grijs weergegeven)
Gemonitorde
diersectoren

Niet-gemonitorde
diersectoren

Totaal
2016

Eerste keuze

13.8725

2.653

3.042

142

484

4

2.836

142.055

% eerste keuze van totaal

81,10%

83,57%

88,60%

73,67%

63,10%

48,56%

64,74%

80,80%

Amfenicolen

5136

0

0

5

17

0

22

4.904

Combinaties

0

0

434

434

24.038

818

104

22.995

88

0

440

477

Penicillines

10.211

668

26

11.464

Pleuromutilines

519

5

0

636

Tetracyclines

66.435

703

2.047

94

265

1

645

62.122

Trimethoprim/sulfonamiden

32.298

459

971

27

185

3

1.166

39.023

Tweede keuze

32.175

418

390

50

282

4

1.533

33.427

% tweede keuze van totaal

18,81%

13,17%

11,37%

25,77%

36,72%

47,93%

34,99%

19,01%

784

4

0

55

29

1.033

Overig

Aminoglycosiden
e

e

Nertsen
2015

Schapen
2012

Geiten
2012

Dierentuin
2016

FIDIN
2016

Jaar

Macroliden/lincosamiden

Overig pluimvee
2016

Verkoop
Gezelschapsdieren en paarden
+survey multispecies gnm
2014

0
19

2

3

14

0

17

0

0

Cefalosporines 1 en 2 generatie

29

0

1

5

0

534

567

Chinolonen

3.258

87

0

26

0

0

3.065

Combinaties

1.775

1

4

1

2.342

Macroliden/lincosamiden

78

0

0

1

2

0

88

Penicillines

25.284

272

390

47

195

967

25.260

Polymyxines

968

56

1

1.072

Derde keuze

146

103

1

1

1

0

12

331

0%

3,25%

0,03%

0,56%

0,19%

3,51%

0,28%

0,19%

% derde keuze van totaal
e

e

Cefalosporines 3 en 4 generatie

0

0

0

1

0

1

1,68

Fluorochinolonen

146

103

1

1

1

0

11

329

171.047

3.174

3.433

193

767

8

4.381+2.500

175.813

Totaal

25

Monitoring op sectorniveau volgens de EMA-systematiek
Dit jaar heeft de EMA een rapport uitgebracht (‘Draft guidance on provision of data on antimicrobial
use by animal species from national data collection systems’), waarin wordt beschreven hoe men in
de toekomst voornemens is het antibioticumgebruik op sectorniveau te beschrijven en te monitoren.
Dit naast de publicatie van de verkoopcijfers voor de lidstaten van de Europese Unie en een aantal
landen uit de Europese Economische Ruimte (EMA, 2017). Vooralsnog wordt er in het document van
uitgegaan dat landen vrijwillig aan de monitoring op sectorniveau kunnen deelnemen. Twee
benaderingen worden voorgesteld, namelijk monitoring op basis van een steekproef van bedrijven
(zoals in het verleden in de MARAN-rapportage door het LEI werd gerapporteerd) of een volledig
dekkende monitoring. Op basis van de steekproef of de gehele populatie bedrijven wordt het gebruik
uitgedrukt in dierdagdoseringen. De dierdagdoseringen worden berekend met de DDDVET, een
parameter zeer vergelijkbaar met de DDDA uit de “DG-standaard” die door de SDa wordt
gehanteerd. Het grootste verschil is dat de DDDVET op generieke stof niveau is vastgesteld in plaats
van voor ieder diergeneesmiddel op basis van de registratie. Het overzicht van de vastgestelde
DDDVET per actieve stof is op de website van de EMA beschikbaar.
De voorgestelde rekensystematiek van de EMA verschilt met die van de SDa door enerzijds gebruik
van de DDDVET, maar anderzijds vooral door een andere berekening van het aantal kilogrammen dier.
Het aantal kilogrammen dier wordt berekend op basis van algemeen beschikbare statistische
informatie over aanwezige en geslachte dieraantallen. Als eerste verkenning heeft het expertpanel
met de EMA/PCU-systematiek gerekend met de gegevens van 2016 en een vergelijking gemaakt met
de SDa–methodiek, welke in de bijlage is opgenomen. Eerste resultaten wijzen erop dat het
antibioticumgebruik op sectorniveau berekend volgens de EMA/PCU-systematiek minder duidelijk
samenhangt met het voorkomen van resistente kiemen dan als het gebruik volgens de SDamethodiek wordt beschreven. Dit wordt nog nader bekeken en in de loop van dit jaar wordt hierover
nog een nader oordeel door het expertpanel van de SDa geformuleerd.

Trendanalyse landelijke verkoopcijfers
Verkoopgegevens
Van de verkoop van antibiotica (stand van zaken BCT 12 april 2017) is in 2016 97,3% herleidbaar
(2015; 88,7%) naar gebruik in de door de SDa gemonitorde diersectoren. De massa is 14,5%
afgenomen ten opzichte van 2015; de reductie ten opzichte van 2009 bedraagt 64,4%.
Veranderingen in gebruik van middelen
De verkoop is nog verder verschoven naar eerste keuze middelen; deze maakten in 2015 80,2% en
dit jaar 80,8% van de verkochte massa uit. De meeste groepen zijn proportioneel met de totale
daling gedaald, dus ordegrootte 15%. Uitzonderingen zijn de 3e en 4e generatie cefalosporines en de
tetracyclines met een veel grotere daling, en de amfenicolen, 1e en 2e generatie cefalosporines,
macroliden (eerste en tweede keuze) en overige middelen die een beperkte stijging laten zien.

26

Derde keuze middelen
Het gebruik van 3e en 4e generatie cefalosporines en fluorochinolonen is in 2016 afgenomen ten
opzichte van 2015 met respectievelijk 85% en 15%. Gezien de bijdrage van met name de
cefalosporines (massa 1,68 kg) aan de totale massa antibiotica betekent dit dat het aandeel van de
derde keuze antibiotica in de totale massa antibiotica gelijk is gebleven op 0,19%. Met name de
verkoop van de cefalosporines is voor alle middelen drastisch afgenomen. Zo waren in 2016 twee van
de vier stoffen in Nederland niet of nauwelijks meer te verkrijgen via de reguliere kanalen en dit
heeft de reductie in 2016 uiteraard versterkt. Op dit moment is van twee werkzame stoffen inzet
alleen nog maar mogelijk door geneesmiddelen uit andere EU-landen te importeren. In principe
worden deze geïmporteerde middelen wel opgenomen in de monitoring van gebruik, maar in nietgemonitorde diersectoren zal dit gebruik zich geheel aan de waarneming onttrekken, omdat deze
import niet onder de registratie van verkoop valt. De daling in het gebruik van fluorochinolonen is bij
alle stoffen zichtbaar. Ook het gebruik van lokale toepassing in oorzalven voor gezelschapsdieren is
afgenomen.
Tweede keuze middelen
Het gebruik van 1e en 2e generatie cefalosporines (voornamelijk gezelschapsdieren) en de tweede
keuze macroliden is toegenomen. Bij gezelschapsdieren zal dit deels de vervanging van amoxicilline
zijn bij huidaandoeningen, conform het formularium. Het gebruik van de tweede keuze macrolide
antibiotica is nog steeds zeer beperkt, 88 kg ten opzichte van 50 kg in 2015. Dit gebruik verdient wel
aandacht, omdat deze middelen een lange eliminatiehalveringstijd kennen en daarom voor een hele
behandeling met de toediening van een eenmalige injectie volstaan kan worden. Therapietrouw kan
een belangrijke overweging zijn in deze context. De impact op selectie van resistente kiemen is nog
niet eenduidig beschreven, maar dit risico is mogelijk groter dan bij intermitterend toegediende
antibiotica.
Eerste keuze middelen
Van de tetracyclines maakt doxycycline 50,4% van de massa uit, dit was in voorgaande jaren minder
(2015: 41,7%). De daling in gebruik van eerste keuze middelen met 24% ten opzichte van 2015 is veel
groter dan de totale daling van de verkoop (14,5%). De sterke reductie van tetracyclines lijkt op een
correctie van de forse stijging van vorig jaar.
In het algemeen heeft het expertpanel de indruk dat het verzamelen van de verkoopcijfers door de
FIDIN bij de al dan niet aangesloten leden een moeizaam proces kan zijn. De cijfers worden
verzameld middels het BCT-gegevensbestand. Alle fabrikanten die aangesloten zijn bij de FIDIN en
Vetindex zijn verplicht deze gegevens aan te leveren volgens een vast tijdschema. Deze
verzamelstructuur wordt jaarlijks gecontroleerd door accountants. Sommige farmaceutische
fabrikanten zijn echter niet aangesloten bij de FIDIN en leveren de gegevens van de verkoop van
antimicrobiële middelen vrijwillig aan. Deze wijze van registratie lijkt afhankelijk te zijn van de
werkwijze van fabrikanten en is mogelijk te kwetsbaar. Ook dit jaar was een herevaluatie van de
cijfers noodzakelijk en bleken achteraf nog diverse correcties te zijn doorgevoerd.

27

Figuur 2. Verloop van de verkoopcijfers van antimicrobiële middelen, uitgedrukt in aantal
kilogrammen actieve stoffen (x1.000) van 1999 tot en met 2016 (bron: FIDIN) naar hoofdcategorie

28

Benchmarken van dierhouderijen
Voor het berekenen van dierdagdoseringen op bedrijfsniveau maakt het expertpanel gebruik van de
DDDAF (tabel 8). In de bijlagen zijn de verdelingen in gebruik voor alle bedrijven in iedere diersector
gegeven. Voor veel diersectoren blijkt dat de verdelingen in de afgelopen jaren sterk in vorm zijn
veranderd. Er zijn meer bedrijven met laag gebruik, maar een deel van de bedrijven bevindt zich in
een lange staart die wordt gekenmerkt door een beperkt aantal bedrijven met een hoog gebruik.
Voor vleeskalveren zijn deze veranderingen in vorm van de verdeling in de meeste gevallen
beperkter.
Tabel 8. Dierdagdoseringen per jaar (DDDAF) voor de pluimvee-, varkens-, vleeskalver-, rundveeen konijnensector en de verschillende diergroepen voor 2016. Gegeven zijn het gemiddelde
(Gem.), de mediaan (Med.), het 75-percentiel (P75), het 90-percentiel (P90)
Diersoort
Pluimvee
Varkens

Vleeskalveren

Rundvee

Konijnen

Diergroep
Vleeskuikens
Kalkoenen
Zeugen/zuigende biggen
Speenbiggen
Vleesvarkens

n*
849
47
1.919
2.088
4.701

Gem.
7,9
18,1
3,5
24,2
4

Med.
2,8
13,6
2,3
11,9
1,7

P75
12,4
19,7
4,7
29,1
5,7

P90
22,4
48,7
8,1
57,2
10,1

Blankvlees
Rosévlees start
Rosévlees afmest
Rosévlees combinatie
Melkvee
Opfok
Zoogkoeien
Vleesstieren

857
240
602
229
17.529
435
9.067
3.046
41

23,7
83,9
2,8
11,1
2,1
0,8
0,6
1,6
40,9

23
83,2
0,9
11,3
2,1
0
0,1
0
31,8

29
100
3,9
16,6
2,9
0,1
0,7
0,4
60,3

35,6
111,6
8,1
20,6
3,7
1,3
1,9
2,9
84,4

* voor varkens geldt dat dit het aantal bedrijven is met de betreffende diergroep

Voor de vleeskuikensector wordt over 2016 een sterke afname in het gemiddelde en mediane
gebruik gezien in de berekende dierdagdoseringen. Ook de P75 en P90 zijn lager, dus de hele
verdeling is daarmee naar lagere gebruiksniveaus geschoven. Dit is een zeer positieve ontwikkeling
na de stijging in het gebruik over 2014. Desondanks zijn de verschillen in gebruik tussen bedrijven
nog relatief groot. Dit is te zien aan de verdeling in gebruik voor vleeskuikenbedrijven (zie bijlage). Er
is sprake van een aanzienlijk aantal bedrijven met nulgebruik en een relatief brede verdeling, met
meerdere schouders en een lange staart. Dit zal de komende jaren aandacht blijven vragen. Het
expertpanel streeft naar een smallere verdeling, met een duidelijke piek en zonder schouders. Zoals
eerder opgemerkt zal de overgang naar langzamer groeiende rassen op de bedrijven mogelijk een
deel van de heterogeniteit verklaren. Dit zal komend jaar, als resultaten van kritische
succesfactorenstudies in de loop van dit jaar beschikbaar komen, duidelijker worden.

29

Voor de kalkoensector is het gebruik afgenomen ten opzichte van 2015. Het gemiddelde gebruik is
echter nog relatief hoog. De verschillen tussen bedrijven zijn groot; dit is voor een deel terug te
voeren op grote verschillen in houderijsystemen en verschillen in type bedrijven (opfokbedrijven,
mesterijen). De staart van de verdeling, met bedrijven met hoog gebruik, is lang en regelmatig
worden extreem hoge DDDAF waarden geconstateerd van boven de 50 DDDAF. Al in 2014 is
opgemerkt dat, gezien het hoge gebruik en de geringe veranderingen over de afgelopen jaren,
aanvullende maatregelen in de sector gewenst werden geacht. De sector heeft als antwoord hierop
het ‘Plan van aanpak antibioticagebruik kalkoensector 2016 – 2020’ opgesteld dat momenteel wordt
uitgevoerd. De geobserveerde daling lijkt een eerste effect van de uitvoering van dit plan te zijn. Het
expertpanel hoopt dat de dit jaar ingezette daling komende jaren een vervolg krijgt. Het doel is dat
zich een groter deel van de bedrijven in het streefgebied bevindt en er minder hoge uitschieters
worden gevonden.
Sinds 2016 wordt de varkenssector gebenchmarkt binnen de volgende diergroepen: zeugen inclusief
zuigende biggen, speenbiggen en vleesvarkens. Zeugen/zuigende biggen en vleesvarkens hebben
relatief smalle verdelingen met lange staarten naar hogere DDDAF-waarden. Waarden in het
actiegebied worden veel minder gevonden. Nulgebruik komt voor in alle diergroepen bij een
aanzienlijk aantal bedrijven.
Het gebruik op gespecialiseerde bedrijven (de bedrijfspopulatie betreft maar één diergroep (>90%);
zeugen/biggen, zuigende biggen of vleesvarkens) verschilt met bedrijven met een dierpopulatie die
uit meerdere diergroepen bestaat. Dit wordt vooral duidelijk als het mediane gebruik voor de
verschillende diergroepen wordt vergeleken. Speenbiggen in gespecialiseerde bedrijven hebben
hoger gebruik (gemiddelde en mediaan) en een bredere verdeling (P90-waarde) die wordt
gekarakteriseerd door een langere staart. Voor vleesvarkens en zeugen/zuigende biggen zijn de
verschillen beperkt. Dit verschil voor speenbiggen werd niet verwacht en mogelijk dat het gebruik
van speenbiggen op bedrijven met meerdere diergroepen door dierenartsen nog niet correct aan
speenbiggen wordt toegeschreven. Het expertpanel verzoekt de sector het toezicht op registratie
van doeldier bij de invoer van afleveregels door dierenartsen nogmaals onder de aandacht te
brengen. Verbetering in de registratie is gewenst om tot een correcte afleiding van nieuwe
benchmarkwaarden te komen.

Tabel 9. Dierdagdoseringen per jaar (DDDAF) vergeleken tussen gespecialiseerde en overige
varkensbedrijven. Gegeven zijn het gemiddelde (Gem.), de mediaan (Med.), het 90-percentiel
(P90).
Gespecialiseerd

Overig

Diergroep
Zeugen/zuigende biggen
Speenbiggen
Vleesvarkens
Zeugen/zuigende biggen
Speenbiggen
Vleesvarkens

n
100
139
3.136
1.820
1.954
1.566

30

Gem.
3,19
29,66
4,41
3,55
23,79
3,02

Med.
1,37
17,28
2,46
2,31
11,35
0,34

P90
6,97
65,09
10,92
8,11
57,00
8,22

In de kalversector is sinds 2015 het gebruik gestegen onder blankvlees- en rosévlees startbedrijven.
De andere groepen rosévlees bedrijven laten een beperkte daling in het gebruik zien, maar
overtuigend is het beeld niet omdat het niet voor alle parameters geldt die de verdeling beschrijven.
Nulgebruik komt bij blankvleeskalveren en bij rosévlees startkalveren nauwelijks voor en hier is geen
verbetering te constateren ten opzichte van 2015. Op sectorniveau blijft sprake van relatief brede
verdelingen en een groot verschil in DDDAF tussen hoog en laag gebruikers. Ook worden zeer
regelmatig hoge DDDAF-waarden waargenomen. Rosévlees afmestbedrijven vormen de enige
categorie met een smalle verdeling en met een aanzienlijke groep met nulgebruik. Wel kent deze
groep nog een te brede staart in de verdeling en uitschieters naar te hoge waarden. Het gebruik in de
rosévlees combibedrijven heeft een smallere verdeling dan in de opstartbedrijven, maar de verdeling
is ook nog relatief breed. Hier wordt bij ongeveer 10% van de bedrijven wel nulgebruik gevonden.
Het is opnieuw een prestatie van formaat dat de rundveesector, die wordt gekarakteriseerd door
laag gebruik en beperkte verschillen in gebruik tussen bedrijven, in staat is gebleken om tot verdere
reductie te komen. In de melkveesector is het gemiddelde en mediane gebruik verder gedaald. In de
andere rundveesectoren is het gebruik verhoogd, maar dit is nog geen reden tot zorg. Het
expertpanel ziet de verschuivingen vooralsnog als natuurlijke fluctuaties in gebruik.
Het antibioticumgebruik in de konijnensector is dit jaar voor het eerst door de SDa gemonitord. In
2012 is door het LEI een steekproef genomen onder 37 bedrijven. Deze bedrijven vertegenwoordigen
88% van het totaal aantal voedsters in 2012 op basis van CBS gegevens. Het gemiddeld aantal
gerapporteerde dierdagdoseringen was 133 in 2012. Sinds 2012 is het antibioticumgebruik
afgenomen met 69%, maar het gebruik blijft relatief hoog. Daarnaast is het maximum aantal
dierdagdoseringen op een bedrijf afgenomen van 333 naar 140 (LEI, 2014). De verschillen tussen
bedrijven blijven echter groot. Het expertpanel is tevreden met de sterke afname in het
antibioticumgebruik, maar streeft wel naar een smallere verdeling met minder extreme waarden.
De gehanteerde benchmarkwaarden zijn in onderstaande tabel weergegeven (tabel 10). Voor de
konijnensector zijn nog geen benchmarkwaarden vastgesteld.

31

Tabel 10. Signalerings- en actiewaarden voor de verschillende diersectoren en diergroepen op
basis van DDDAF voor 2016
Diersoort
Pluimvee
Varkens

Vleeskalveren

Rundvee

Diergroep
Vleeskuikens
Kalkoenen*
Zeugen/zuigende biggen
Speenbiggen
Vleesvarkens
Blankvlees
Rosévlees start
Rosévlees afmest
Rosévlees combinatie
Melkvee
Opfok
Zoogkoeien
Vleesstieren

Signaleringswaarde Actiewaarde
30
15
31
19
20
10
60
22
12
10
39
23
110
67
6
1
22
12
**
6
4
2
1
2
1
2
1

*

Zie rapportage SDa over 2013
Voor de melkveesector is voor de signaleringswaarde de P80 uitgangspunt geweest. Voor de meeste andere diersectoren,
behalve de vleesvarkens, is de P50 verminderd met 20% gehanteerd.
**

De verdeling van de bedrijven over de verschillende benchmarkgebieden is hieronder weergegeven.
Van praktisch belang is dat met de diersectoren is afgesproken dat dierhouders met een structureel
hoog gebruik van antibiotica in het signaleringsgebied door de sector op eenzelfde wijze
aangesproken worden als de dierhouders in het actiegebied. De diersectoren dragen zorg voor
implementatie van deze aanscherping in het eigen beleid.
Met name in de kalversector is het aantallen bedrijven met een gebruik in het signalerings- en het
actiegebied groot, variërend van 45% (voor de rosévlees combinatiebedrijven) tot 75% (rosévlees
startbedrijven). Het is goed te realiseren dat in het verleden de signaleringswaarde is afgeleid van de
mediaan van de DDDAF (feitelijk mediaan minus 20%). Dat in de kalversector nog steeds veel
bedrijven een gebruiksniveau in het signaleringsgebied hebben, geeft aan dat de verlaging van het
gebruik hier beperkt is geweest. Hier zijn meer specifieke maatregelen noodzakelijk om tot een
verbetering in gebruikspatronen te komen.
In alle andere diersectoren is duidelijk sprake van een algehele daling in gebruik, die wordt
gekenmerkt door meer nulgebruik en een groot aantal bedrijven in het streefgebied. Deze
verschuiving is gepaard gegaan met een verlaging van het aantal bedrijven in zowel het signaleringsals het actiegebied. Tegelijkertijd lijkt sprake van relatieve achterblijvers. Vrijwel alle diersectoren
hebben verdelingen met lange staarten en dus nog bedrijven met een gebruik in het actiegebied.

32

Tabel 11. Verdeling van bedrijven over de verschillende benchmarkcategorieën in 2016
Streefgebied Signaleringsgebied
Actiegebied
Diersoort
Diergroep
n (%)
n (%)
n (%)
Pluimvee
Vleeskuikens
690 (81%)
121 (14%)
38 (5%)
Kalkoenen
33 (70%)
6 (13%)
8 (17%)
Varkens
Zeugen/zuigende biggen
1.803 (94%)
100 (5%)
16 (1%)
Speenbiggen
1.388 (67%)
506 (24%)
194 (9%)
Vleesvarkens
4.216 (90%)
157 (3%)
328 (7%)
Vleeskalveren Blankvlees
429 (50%)
380 (44%)
48 (6%)
Rosévlees start
60 (25%)
151 (63%)
29 (12%)
Rosévlees afmest
311 (52%)
195 (32%)
96 (16%)
Rosévlees combinatie
125 (55%)
88 (38%)
16 (7%)
80 (0%)
Rundvee
Melkvee
16.434 (94%)
1.015 (6%)
31 (7%)
Opfok
385 (89%)
19 (4%)
837 (9%)
Zoogkoeien
7.314 (81%)
916 (10%)
366 (12%)
Vleesstieren
2.548 (84%)
132 (4%)

Tabel 12. Verschuiving van bedrijven over de verschillende benchmarkgebieden tussen 2012 en 2016
Diersoort

Diergroep

Streefgebied %

Signaleringsgebied %

Actiegebied %

Pluimvee

Vleeskuikens

52 68 66 70 81 31 25 21 20 14 17

6

13

10

5

Kalkoenen

-

25 27

30

17

Zeugen/
zuigende biggen

56 66 72 85 94 24 24 19 11

Speenbiggen

-

-

-

-

Vleesvarkens

77 83 86 90 90 16

6

6

Jaar ‘12 ‘13 ‘14 ‘15 ‘16 ‘12 ‘13 ‘14 ‘15 ‘16 ‘12 ‘13 ‘14 ‘15 ‘16

Varkens

-

25 22 20 13

8

4

1

20 24

-

-

-

8

9

3

7

11

8

7

7

33 49 48 46 50 50 41 44 46 44 17 10

8

9

6

Rosévlees start

36 39 33 21 25 48 48 56 63 63 16 13 11

16

12

Rosévlees afmest

38 46 48 50 52 33 33 34 36 32 29 21 19

14

16

Rosévlees combi

-

Melkvee

56 55 91 93 94 40 42

8

6

Opfok

81 83 84 85 89

3

6

6

6

Zoogkoeien

82 80 84 80 81

8

6

6

Vleesstieren

-

-

10 10

-

-

73 67

60 50 54 55

79 79 82 84

-

5

-

20 11

Vleeskalveren Blankvlees

Rundvee

50 51 50 70

3

30 40 37 38

-

10 10

9

7

6

4

3

1

1

0

4

16 11

9

9

7

10 10 10 14

9

10

9

11 10

12

12

5

4

-

Het beeld voor wat betreft de verdeling over de benchmarkcategorieën (tabel 11 en 12) sluit redelijk
goed aan bij de algehele trends die in eerdere tabellen en figuren zijn geschetst en is in grote lijnen
vergelijkbaar met 2015. Behalve voor de vleeskuiken- en kalkoensector, waar de aanzienlijke daling
van het afgelopen jaar effect heeft op de verschuivingen over de benchmarkcategorieën. Voor de
andere diersectoren zijn geen grote verschuivingen waarneembaar.
Gedurende 2014 tot en met 2016 bevindt 1,8% van het totaal aantal bedrijven (met gegevens over
2014 tot en met 2016) zich structureel in het actiegebied (minimaal 3 jaar aaneensluitend) (tabel 13).
Het expertpanel is positief over de observatie dat weinig bedrijven structureel hoog gebruik
33

vertonen. Uitzondering hierop vormt de kalkoensector waar circa 18% van de bedrijven zich drie
achtereenvolgende jaren in het actiegebied bevindt; het betreft echter slechts zes bedrijven.
Het percentage bedrijven dat een gebruikspatroon in het signalerings- of actiegebied had tussen
2014 en 2016, bedraagt 6,0%. In de kalkoen- en vleeskalversector ligt dit percentage met
respectievelijk 29,4% en 27,6% fors hoger. Het percentage bedrijven in het signalerings- of
actiegebied is vooral bij de rosévlees startbedrijven hoog (75%), maar is ook bij de
blankvleesbedrijven nog 50%. Bij de rosévlees afmest- en de rosévlees combibedrijven zijn de
percentage nauwelijks lager (respectievelijk 48% en 45%). Dit onderstreept dat groepen met
persistent hoog gebruik, samen met andere bedrijven in het signalerings- of actiegebied, meer
aandacht moet krijgen om tot verdere reductie te komen. Sterkere nadruk op het reduceren van het
gebruik op bedrijven met een gebruikspatroon structureel in het actie- of signaleringsgebied is mede
gerechtvaardigd omdat juist op deze bedrijven een verhoogd risico bestaat op resistentievorming
gevolgd door verdere verspreiding. In de SDa-rapportage over de relatie tussen antibioticumgebruik
en resistentie is er al op gewezen dat bij een hoger gebruik er ook meer resistente micro-organismen
worden waargenomen (SDa, 2016a).

Tabel 13. Percentages bedrijven met een gebruikspatroon structureel in één van de gegeven
benchmarkgebieden en het percentage bedrijven dat zich gedurende 2014 tot en met 2016 steeds
in het signalerings- of actiegebied bevond

Diersoort

Diergroep

Pluimvee

Vleeskuikens

756

Persistent in benchmarkgebied (%)
Streef- Signalerings- ActieSignaleringsgebied
gebied
gebied
gebied/actiegebied
52,6%
2,5%
1,9%
10,1%

Kalkoenen

34

38,2%

2,9%

17,6%

29,4%

Zeugen/zuigende biggen

1.840

64,1%

1,0%

0,1%

2,4%

Vleesvarkens

3.989

73,1%

0,1%

1,6%

2,9%

Blankvlees

805

16,4%

12,0%

0,5%

21,2%

Rosévlees start

198

5,1%

32,3%

1,5%

54,5%

Rosévlees afmest

522

23,8%

10,2%

2,1%

26,4%

Rosévlees combinatie

143

32,9%

22,4%

0,0%

30,8%

Melkvee

17.173

85,2%

1,1%

0,1%

1,8%

Opfok

114

63,2%

0,0%

0,0%

3,5%

Zoogkoeien

7.182

65,7%

1,4%

4,1%

11,2%

2.157

83,6%

0,6%

9,6%

12,4%

*

Varkens

Vleeskalveren

Rundvee

Vleesstieren

Aantal bedrijven
met gegevens over
2014-2016

*

Aangezien er verschuivingen hebben plaatsgevonden in de definitie van de diergroepen en het voorschrijven aan dieren,
zijn de jaren niet helemaal goed te vergelijken

34

Benchmarken van dierenartsen
Het benchmarken van dierenartsen is in maart 2014 geïntroduceerd. Alle dierenartsen hebben via de
kwaliteitssystemen inzicht in de VBI-scores.
Het aantal dierenartsen met een geregistreerde één-op-één relatie is nagenoeg gelijk gebleven ten
opzichte van 2015 (1.278 in 2016 ten opzichte van 1.298 in 2015). De VBI van een dierenarts wordt
per sector berekend. Dierenartsen die in meerdere diersectoren werkzaam zijn, worden daarom in
de verschillende diersectoren meegeteld. Het totaal aantal dierenartsen komt daarom niet overeen
met het aantal dierenartsen dat actief is in de diersectoren.
Het merendeel van de dierenartsen heeft een voorschrijfpatroon van antibiotica in het streefgebied
(76,5%). Het aantal dierenartsen in het actiegebied is verder gedaald van 1,8% naar 1,6%
(20 dierenartsen in 2016). Van deze dierenartsen wordt onmiddellijk actie verwacht die moeten
leiden tot een ander voorschrijfpatroon.
De DDDAVET geeft het gemiddeld voorschrijfpatroon weer van een dierenarts en is berekend over alle
bedrijven waarmee een dierenarts een één-op-één relatie heeft. De DDDAVET kan goed tussen
dierenartsen vergeleken worden en reflecteert het verschil in gemiddeld voorschrijfpatroon. De
gemiddelde DDDAVET in de vleeskuikensector is ongeveer 8 (DDDA), maar 10% van de dierenartsen
heeft een DDDAVET die meer dan twee keer zo hoog is (P90-waarde van 20 DDDA). De verschillen
tussen dierenartsen in de melkveesector zijn zeer gering. Het gemiddeld voorschijfpatroon ligt op
2,26 DDDA, en maar 10% van de dierenartsen heeft een voorschrijfpatroon dat gekenmerkt wordt
door een DDDA hoger dan 2,84 DDDA. In de vleesklaversector daarentegen zijn de verschillen groter
en is sprake van hogere dierdagdoseringen per dierenarts.

Tabel 14. Dierdagdoseringen per jaar (DDDAVET) voor dierenartsen werkzaam in de vleeskuiken-,
kalkoen-, varkens-, melkvee- en overig rundveesector voor 2016. Gegeven zijn het gemiddelde
(Gem.), de mediaan (50-percentiel), het 75-percentiel (P75), het 90-percentiel (P90)
Diersector
Vleeskuikens
Kalkoenen
Varkens
Melkvee
Vleeskalveren
Overig rundvee

n
90
7
268
739
141
682

Gem.
8,04
17,30
5,65
2,26
13,36
1,11

Mediaan
5,12
17,05
4,94
2,21
10,48
0,73

P75
10,65
30,14
6,97
2,51
22,96
1,21

P90
20,00
38,79
10,58
2,84
28,45
1,89

Deze verschillen vertalen zich direct in de hoogte van de VBI en de aantallen dierenartsen in de
verschillende benchmarkcategorieën. Tussen de diersectoren is er enige variatie in het aantal
dierenartsen met een VBI>0,30 (actiegebied), oplopend van 1,0%, 1,1%, 2,2%, 3,6% tot 28,6% in
respectievelijk de rundvee- , varkens-, vleeskuiken-, vleeskalver- en kalkoensector. In de
kalkoensector betreft het natuurlijk een beperkt aantal dierenartsen, gezien de geringe omvang van
de sector.
35

Het aantal dierenartsen met een VBI in het signaleringsgebied is gedaald ten opzichte van 2015
(22,0% in 2016 ten opzichte van 26,8% in 2015), maar omvat nog altijd een groot deel van de
dierenartsen. Per sector is er een verschillend beeld van het aantal dierenartsen in het
signaleringsgebied, oplopend van 13,3%, 19,3%, 21,3%, 28,6% tot 46,3% in respectievelijk de
vleeskuiken-, rundvee-, varkens-, kalkoen- en vleeskalversector.
Voor alle diersectoren, behalve runderen, geldt dat de verschillen in voorschrijfpatroon nog
aanzienlijk zijn, maar geringer dan enkele jaren geleden. Het wordt vaker waargenomen dat in enkele
individuele gevallen een dierenarts met alleen bedrijven in het streef- of signaleringsgebied een hoge
VBI-waarde heeft. Dit komt doordat de benchmarkwaarden voor bedrijven in een aantal diersectoren
(vleeskuikens en varkens) niet goed meer bij de huidige verdeling van de DDDAF voor die
diersectoren passen. Een combinatie van een relatief laag gebruiksniveau van bedrijven, maar grote
spreiding tussen de bedrijven onder de zorg van een individuele dierenarts, kan toch tot een hoge
VBI-waarde leiden. Dit is het gevolg van de sterke daling in antibioticumgebruik en het feit dat de
benchmarkwaarden niet zijn bijgesteld. Deze problematiek wordt eind 2017 opgelost met het
vaststellen van nieuwe benchmarkwaarden voor bedrijven.
Met name het aandeel dierenartsen in het signaleringsgebied in de rundveesector wekt enige
verbazing, gezien het geringe aantal bedrijven dat een hoog gebruik heeft in deze sector. De VBI
geeft hier geen goed beeld van de realiteit. Dit wordt geïllustreerd door de informatie in tabel 15,
deze tabel geeft het gemiddelde voorschrijfpatroon per dierenarts, uitgedrukt in de DDDAVET.
Gemiddelde-, mediane- en P75-DDDAVET verschillen voor rundveedierenartsen maar beperkt. Dit
wijst op zeer beperkte verschillen in voorschrijfpatroon tussen rundveedierenartsen in combinatie
met laag gebruik. Het benchmarken van zowel bedrijven als dierenartsen moet voor deze sector nog
in 2017 worden bijgesteld.
Het expertpanel wijst de Stichting Geborgde Dierartsen (SGD) erop dat het zinvol kan zijn om in geval
van dossierbeoordelingen hier rekening mee te houden.

36

Tabel 15. Aantallen dierenartsen per benchmarkgebied per diersoort; een onderscheid is gemaakt
naar dierenartsen verantwoordelijk voor meerdere bedrijven en dierenartsen die slechts
verantwoordelijkheid dragen voor één bedrijf per diersoort
Aantal dierenartsen met meerdere
Aantal dierenartsen met één
bedrijven benchmarking in streef-,
bedrijf in streef-, signaleringssignalerings- en actiegebied op basis
of actiegebied op basis van het
van de veterinaire-benchmarkgebruiksniveau van dit bedrijf
indicator (VBI) per sector
per sector
StreefSignaleringsActieStreef- Signalerings- ActieDiersector
gebied
gebied
gebied
gebied
gebied
gebied
≤0,10 (0,10<VBI≤0,30)
(VBI>0,3)
Vleeskuikens
62
11
1
14
1
1
Kalkoenen
1
2
2
2
0
0
Varkens
197
56
2
11
1
1
Vleeskalveren
55
56
3
20
5
2
Rundvee (zonder
kalveren)*
583
149
5
0
3
32
- Melkvee
621
81
0
1
2
34
- Overig rundvee
467
188
19
2
5
47
* De rundveesector in zijn geheel (zonder kalveren) wordt gebruikt voor de berekening van het totaal aantal dierenartsen,
de subcategorieën melkvee en overig rundvee dienen puur ter illustratie. Overigens zijn veel dierenartsen werkzaam in zowel
de melkveesector als in de overig rundveesector. Ook zijn de verdelingen in het antibioticumgebruik binnen deze categorieën
verschillend, daarom tellen deze getallen niet op het getal voor de totale rundveesector (zonder kalveren).

Tabel 16. VBI voor dierenartsen werkzaam in de vleeskuiken-, kalkoen-, varkens-, melkvee- en
overig rundveesector voor 2016. Gegeven zijn het gemiddelde (Gem.), de mediaan (50-percentiel),
het 75-percentiel (P75), het 90-percentiel (P90)
Diersector
Vleeskuikens
Kalkoenen
Varkens
Melkvee
Vleeskalveren
Overig rundvee

n
90
5
268
739
114
674

Gem.
0,04
0,29
0,06
0,05
0,12
0,08

Mediaan
0,01
0,18
0,05
0,04
0,10
0,05

37

P75
0,06
0,45
0,09
0,06
0,18
0,12

P90
0,13
0,60
0,13
0,09
0,21
0,20

Bijstelling berekeningswijze DDDAF en daaraan gekoppelde bijstelling
benchmarkwaarden
De benchmarkwaardensystematiek voor dierhouderijen is in 2012 tot stand gekomen. Sinds de
introductie is de nodige ervaring opgedaan met het benchmarken en zijn door het expertpanel en de
diersectoren knelpunten en beperkingen geconstateerd en wordt continu aan verbetering van de
systematiek gewerkt. Verschillende diersectoren hebben sinds de introductie van het benchmarken
wensen kenbaar gemaakt voor bijstelling van de rekensystematiek om beter recht te doen aan
productiecycli en om verstoring in de berekende dierdagdoseringen door variatie in de samenstelling
van de dierpopulatie te verminderen. Als de rekensystematiek is aangepast, moeten ook de
benchmarkwaarden worden aangepast. Dit staat in de regel los van de algehele bijstelling van
benchmarkwaarden die in 2017 zal plaatsvinden. De aanpassingen voor de verschillende diersectoren
zijn in het kort:
Pluimveesector. Met de pluimveesector is, voor de vleeskuikensector en de kalkoensector,
afgesproken dat per januari 2017 wordt gewerkt met dierdagdoseringen en de
behandeldagensystematiek niet meer wordt gevolgd. De SDa ondersteunt het gebruik van een
beperkt aantal groeicurves. De pluimveesector heeft voor de nieuwe werkwijze een SOP opgesteld
waarin de berekeningswijze van de DDDAF in detail wordt beschreven. Deze is door de SDa
goedgekeurd en wordt geïmplementeerd in de sectorsystemen. De SDa zal met ingang van de
rapportage in 2018 (over 2017) met groeicurves gaan rekenen en de benchmarkwaarden daar op
aanpassen. Voor de 2016 cijfers is al een vergelijking gemaakt tussen de oude en nieuwe systematiek
voor vleeskuikens en kalkoenen.
Tabel 17. Dierdagdoseringen per jaar (DDDAF) vergeleken tussen de rekenmethode met een
standaardgewicht (1 kg voor vleeskuikens, 10,5 kg voor kalkoenhanen en 5,6 kg voor
kalkoenhennen) en de nieuwe rekenmethode met behandelgewicht. Gegeven zijn het gemiddelde
(Gem.), de mediaan (Med.), het 75-percentiel (P75), het 90-percentiel (P90)
Methode

Diersoort

Diercategorie

n

Gem.

Med.

P75

P90

Standaardgewicht Pluimvee

Vleeskuikens

849

7,9

2,8

12,4

22,4

Kalkoenen

47

18,1

13,6

19,7

48,7

Vleeskuikens

849

9,6

4,8

12,7

22,4

Kalkoenen

47

27,4

18,8

34,2

72,8

Behandelgewicht

Pluimvee

Voor de vleeskuikensector blijkt uit de vergelijking dat de DDDAF hoger uitvalt als deze wordt
berekend op basis van het behandelgewicht. Echter de aantallen bedrijven in de verschillende
benchmarkcategorieën wijzingen in zeer beperkte mate. De benchmarkwaarden worden daarom niet
aangepast. Voor individuele bedrijven kan deze verandering in systematiek tot aanzienlijke
verschuivingen leiden voor wat betreft de benchmarkwaardecategorie waarin een bedrijf zich
bevindt in geval van de nieuwe systematiek. De sector is zich hiervan bewust en neemt dit mee in de
communicatie in de sector.

38

Voor de kalkoensector geldt dat het expertpanel spoedig in overleg wil om eind 2017 tot nieuwe
benchmarkwaarden te komen. De huidige benchmarkwaarden zijn in de beginperiode van
monitoring vastgesteld en zijn niet realistisch.
De nieuwe systematiek voor de varkenssector voor de berekening van het gebruik op diergroep en
de daaraan gekoppelde benchmarkwaarden is in 2016 voor het eerst gehanteerd. De introductie van
de nieuwe systematiek is in grote lijnen goed verlopen. Vanaf 1 januari 2017 zijn voor speenbiggen
de signalerings- respectievelijk actiewaarde vastgesteld op 20 en 40 DDDAF zoals eerder vastgesteld
in de eerdere rapportage (SDa, 2016b).
Er zijn wat aanwijzingen dat het registeren van het doeldier voor iedere afleverregel niet in alle
gevallen al optimaal verloopt. Het expertpanel dringt er op aan dat vanuit de kwaliteitssystemen
nogmaals wordt benadrukt dat het doeldier correct moet worden geregistreerd bij iedere
afleverregel door de dierenarts. De SDa zal in 2017 de rekensystematiek aan een nadere evaluatie
onderwerpen.
Gedetailleerde analyse van het expertpanel geeft aan dat er subtiele verschillen bestaan tussen de
twee kwaliteitssystemen in gebruikspatroon. Mogelijk dat kleine verschillen in rekensystematiek hier
een rol spelen. Het expertpanel zal dit punt in 2017 nader onderzoeken. In verband hiermee is het
van belang details rond de rekensystematiek vast te leggen. Het expertpanel verwacht dat de
rekensystematiek nog in 2017 door de sector zal worden vastgelegd in een SOP die aan de SDa ter
goedkeuring wordt voorgelegd.
De kalversector kent de problematiek van sterke fluctuaties in gebruik door het verschil tussen
eenmaal en tweemaal per jaar opzetten van nieuwe dieren. Als oplossing hiervoor is met de
kalversector afgesproken dat het antibioticumgebruik over een periode van anderhalf jaar wordt
berekend met ingang van januari 2017. De uitkomsten zullen worden teruggerekend tot een
jaargemiddeld gebruikscijfer.
Daarnaast zal gekeken worden naar mogelijkheden om groeicurves voor kalveren op te nemen in de
rekensystematiek op bedrijfsniveau. Verder zal de sector de rekensystematiek vastleggen in een SOP
die aan de SDa ter goedkeuring wordt voorgelegd. Het expertpanel wil deze discussies rond de
rekensystematiek nog voor de bijstelling van benchmarkwaarden eind 2017 afronden.
Met de rundveesector is overeengekomen om de benchmarksystematiek bij te stellen per 2017.
Deze sector participeert niet in de kritische succesfactorenstudies in verband met het lage
antibioticumgebruik. Het expertpanel is van mening dat overgegaan kan worden op een systematiek
met alleen een signaleringswaarde in verband met de smalle verdelingen en het beperkte structurele
hoog gebruik. Dit leidt tot de volgende benchmarkwaarden voor de rundveesector:

39

Tabel 18. Benchmarkwaarden voor de rundveesector per januari 2017 voor de DDDAF
Diersoort
Rundvee

Diergroep
Melkvee
Opfok
Zoogkoeien
Vleesstieren

Signaleringswaarde Actiewaarde
Als een bedrijf 2 achtereenvolgende
6
jaren een gebruik hoger dan de
2
signaleringswaarde heeft, moet actie
2
worden ondernomen
2

Het benchmarken van dierenartsen zal per januari 2017 worden gebaseerd op de
signaleringswaarde. Het expertpanel zal in de loop van 2017 voor deze sector bekijken of voor de
afkappunten van de VBI andere waarden moeten worden bijgesteld.
De rekensystematiek zal nog door de sector worden vastgelegd in een SOP die aan de SDa ter
goedkeuring wordt voorgelegd.
Met de konijnensector is al enige jaren overleg over monitoring van gebruik van antibiotica. Dat
heeft dit jaar voor het eerst tot rapportage door de SDa geleid. Komende periode wil de SDa in
gesprek met de konijnensector over benchmarkwaarden om eind 2017 te komen tot eerste
pragmatische benchmarkwaarden.
Het expertpanel constateert dat betrokken partijen op verschillende wijze gebruikscijfers
presenteren aan de dierhouder en de dierenarts. Er kunnen gegronde redenen bestaan voor de
keuzes om gegevens op een bepaalde wijze te presenteren. Waar nodig zal in de komende jaren ook
een minimale vorm van harmonisatie in de presentatie worden nagestreefd die de sectoreigen
benadering niet belemmert. De introductie van nieuwe benchmarkwaarden is hiervoor een goed
moment.

40

De nieuwe benchmarkwaardensystematiek
Het houden en produceren van dieren zal altijd gepaard gaan met antibioticumgebruik, maar
verantwoord veterinair gebruik kenmerkt zich onder meer door gebruik op basis van een goede
diagnose en indicatiestelling én adequate en tijdige behandeling van het zieke dier, waarbij onnodige
groepsbehandelingen worden vermeden. Belangrijke pijlers van dierziektepreventie zijn hygiëne,
toepassing van ‘biosecurity’ principes en goed bedrijfsmanagement. Deze factoren zijn sterk
geassocieerd met een verantwoord antibioticumgebruik. Antibioticumgebruik en -resistentie zijn
duidelijk geassocieerd, maar nadere analyses hebben niet geleid tot een benadering op basis
waarvan resistentie geïnformeerde benchmarkwaarden kunnen worden afgeleid (SDa, 2016a). Om
meer duidelijkheid te krijgen over wat per sector verantwoord veterinair antibioticumgebruik is,
worden dit jaar de factoren in beeld gebracht die van invloed zijn op hoog en laag
antibioticumgebruik. Een dergelijke kritische succesfactorenanalyse is noodzakelijk om op
verantwoorde wijze, met behoud van dierenwelzijn, verdere verlagingen in antibioticumgebruik te
realiseren.
Benchmarkwaarden in geval van verantwoord veterinair antibioticumgebruik
Het expertpanel heeft vorig jaar geconstateerd dat in meerdere diersectoren of deelsectoren zich
gebruikspatronen aftekenen die gekenmerkt worden door regelmatig nulgebruik, geringe spreiding
in gebruik tussen bedrijven in de betreffende diersector en beperkte variatie in gebruik over de tijd.
Dit gebruikspatroon beschrijft een redelijk optimaal gebruikspatroon. Voor diersectoren die worden
gekenmerkt door een dergelijk gebruikspatroon, kunnen benchmarkwaarden worden opgesteld die
verantwoord minimaal gebruik reflecteren en naar alle waarschijnlijkheid op de langere termijn
slechts zeer beperkt hoeven te worden bijgesteld. Voor categorieën bedrijven waarvoor het mogelijk
lijkt benchmarkwaarden af te leiden die veterinair verantwoord gebruik reflecteren, zal het
expertpanel in de toekomst alleen een signaleringwaarde afgeven (indeling in streefgebied en
signaleringsgebied). Als de signaleringswaarde gedurende twee openvolgende jaren wordt
overschreden, dan zou een verplichting moeten gelden tot het nemen van actie. Deze actie zou
kunnen bestaan uit het opstellen van een aanvullend bedrijfsverbeterplan, vastgelegd in de
kwaliteitssystemen, om weer tot een gewenst gebruikspatroon te komen.
Pragmatische benchmarkwaarden
Voor alle andere diersectoren zal het moment waarop lange termijn benchmarkwaarden kunnen
worden afgegeven verder in de toekomst liggen. In deze andere diersectoren en dier- of
bedrijfscategorieën is nog sprake van relatief bredere verdelingen, met meerdere
onregelmatigheden (schouders, pieken), die wijzen op allerlei heterogeniteit in gebruik en grote
variatie over de tijd. Het is nu nog onduidelijk wanneer wenselijke voorschrijfpatronen zijn bereikt en
of deze diersectoren homogeen genoeg van structuur zijn om tot formulering van lange termijn
benchmarkwaarden te komen die verantwoord veterinair gebruik reflecteren.
In deze diersectoren worden aanzienlijke inspanningen verwacht en ligt het ambitieniveau hoog.
Voor deze categorieën bedrijven kunnen, net als in het verleden, alleen pragmatische
benchmarkwaarden worden afgegeven die op termijn, als zich een homogener gebruik aftekent,
kunnen worden omgezet in benchmarkwaarden die een verantwoord veterinair gebruik van

41

antibiotica reflecteren. In geval van pragmatische benchmarkwaarden blijft het expertpanel een
driedeling hanteren zoals op dit moment het geval is (streef-, signalerings- en actiegebied).
Pragmatische benchmarkwaarden zijn altijd een beperkte periode van kracht. Deze periode wordt
door het expertpanel geëxpliciteerd. In diersectoren waarvoor pragmatische benchmarkwaarden zijn
afgegeven, zijn zeker extra inspanningen noodzakelijk om het gebruik op alle bedrijven in het
streefgebied te krijgen.
Benchmarkwaarden voor dierenartsen
Sinds 2015 hebben dierenartsen in alle gemonitorde diersectoren inzicht in het voorschrijfpatroon,
uitgedrukt in de VBI. Het expertpanel heeft eerder geconcludeerd dat met de huidige
benchmarkwaarden niet snel sprake is van een verhoogd voorschrijfpatroon (rapportage over 2014).
Er zijn dus meerdere redenen om de variatie in gebruik tussen bedrijven en variatie in
voorschrijfpatronen van dierenartsen opnieuw onder de loep te nemen. Tegelijkertijd constateert
het expertpanel dat de VBI in individuele gevallen een onterecht hoge score kan hebben. Daarnaast
is afgelopen jaar in meerdere diersectoren de rekensystematiek veranderd. Benchmarkwaarden voor
dierenartsen moeten hierop worden aangepast. Voor dierenartsen komt het expertpanel daarom
eind 2017 tot bijstelling van de benchmarkwaardensystematiek. Het expertpanel streeft met deze
veranderingen na dat benchmarking van bedrijven en dierenartsen beter op elkaar aansluiten.

42

Geraadpleegde literatuur
Antibioticagebruik op konijnenbedrijven. LEI notitie januari 2014.
http://www3.lei.wur.nl/antibiotica/documents/Antibioticagebruik_konijnensector.pdf.
geraadpleegd op 17 mei 2017.
EMA 2016. Updated advice on the use of colisting products in animals within the European Union:
development of resistance and possible impact on human and animal health. London, 2016. URL:
http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Scientific_guideline/2016/05/WC50020
7233.pdf
EMA 2017. Draft guidance on provision of data on antimicrobial use by animal species from national
data collection systems. URL: http://www.ema.europa.eu/ema/doc_index.jsp?curl=pages/includes/
document/document_detail.jsp?webContentId=WC500224492&murl=menus/document_library/doc
ument_library.jsp&mid=0b01ac058009a3dc
MARAN 2015. Monitoring of Antimicrobial Resistance and antibiotic usage in animals in the
Netherlands in 2015. June 2015, Lelystad, The Netherlands.
SDa 2016a. Relaties tussen antibioticagebruik en voorkomen van resistente micro-organismen.
Rapportage van het expertpanel van de SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, Utrecht, februari 2016.
SDa 2016b. Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2015. Trends, benchmarken
bedrijven en dierenartsen, en aanpassing benchmarkwaardensystematiek. Rapportage van het
expertpanel van de SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, Utrecht, juni 2016.

43

Bijlagen
Rekentechnische details voor figuur 1 - de lange termijn ontwikkeling in
antibioticumgebruik
-

-

Tot 2010 zijn de dierdagdoseringen weergegeven zoals gerapporteerd door WUR-LEI (in
DD/DJ) en vanaf 2011 zoals gerapporteerd door de SDa (in DDDAF);
De DDDANAT in 2011 is geschat:
o met behulp van de 2011/2012 DDDAF ratio (gewogen naar het gemiddeld aantal
aanwezige kilo’s per bedrijf) (kalveren en varkens);
o met behulp van de 2011/2012 DD/DJ ratio (melkvee);
o met behulp van de 2011/2012 behandeldagen ratio (gewogen naar het aantal
dierdagen per bedrijf) (vleeskuikens);
Het totaal aanwezig diergewicht voor het bepalen van de DDDANAT is afkomstig van
EUROSTAT (varkens en melkvee) en het CBS (vleeskuikens en kalveren);
95% betrouwbaarheidsintervallen zijn afgeleid van de corresponderende
betrouwbaarheidsintervallen voor de gewogen DDDAF.

44

Aantallen dieren in de Nederlandse dierhouderij
Tabel B1. Aantallen landbouwhuisdieren (x 1000) van 2004 – 2016 in Nederland op basis van gegevens van het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS)
(pluimvee en kalveren) en EUROSTAT (rest)
Biggen (<20 kg)
Zeugen
Vleesvarkens
Overig varkens
Kalkoenen
Overig pluimvee
Waarvan vleeskuikens
Vleeskalveren
Overig rundvee
Waarvan melkvee
Schapen
Gespeende vleeskonijnen
Voedsters (moederdieren)

2004
4.300
1.125
3.850
1.865
1.238
86.776
50.127
765
2.984

2005
4.170
1.100
3.830
1.900
1.245
94.220
54.660
829
2.933

2006
4.470
1.050
4.040
1.660
1.140
93.195
42.289
844
2.849

2007
4.680
1.060
4.010
1.960
1.232
94.479
44.262
860
2.960

2008
4.555
1.025
4.105
2.050
1.044
98.184
44.496
899
3.083

1.700
297
49

1.725
312
48

1.755
283
41

1.715
338
49

1.545
282
41

2009
4.809
1.100
4.099
2.100
1.060
98.706
41.914
894
3.112
1.562
1.091
271
41

45

2010
4.649
1.098
4.419
2.040
1.036
10.2585
43.352
928
3.039
1.518
1.211
260
39

2011
4.797
1.106
4.179
2.021
990
98.253
44.358
906
2.993
1.504
1.113
262
39

2012
4.993
1.081
4.189
1.841
827
96.268
43.285
908
3.045
1.541
1.093
284
43

2013
4.920
1.095
4.209
1.789
841
98.587
44.748
925
3.064
1.597
1.074
270
41

2014
5.116
1.106
4.087
1.765
794
103.944
47.020
921
3.230
1.610
1.070
278
43

2015
5.408
1.053
4.223
1.769
863
107.743
49.107
909
3.360
1.717
1.032
333
48

2016
4.986
1.022
4.140
1.733
762
105.550
48.378
956
3.353
1.794
1.040
318
45

Tabel B2. De gehanteerde gestandaardiseerde gemiddelde diergewichten per diersoort en diergroep ten behoeve van de bepaling van de DDDANAT
Diersoort
Diergroep
Standaard gewicht
in kg*
Vleeskalveren
172
Varkens
Biggen (< 20 kg)
10
Zeugen
220
Vleesvarkens
70,2
Overige varkens
70
Vleeskuikens
1
Kalkoenen
6
Rundvee
Melkvee
600
Overige runderen
500
Konijnen
Gespeende vleeskonijnen
1,8
Voedsters (moederdieren)
8,4
* De gebruikte diergewichten zoals gedefinieerd door het LEI welke, zijn vastgesteld bij aanvang van de Nationale Landbouwtelling. Deze worden vermenigvuldigd met de dieraantallen zoals
gepubliceerd door het CBS/EUROSTAT.

46

Tabel B3. De door de SDa gehanteerde gestandaardiseerde gemiddelde diergewichten per
diersoort en diergroep ten behoeve van de bepaling van de DDDAF
Diersoort
Diergroep
Omschrijving
LeeftijdsStandaard
categorie
gewicht
in kg*
Vleeskalveren Blankvlees
0-222 dagen
160
Rosévlees start
0-98 dagen
77,5
Rosévlees afmest
98-256 dagen
232,5
Rosévlees combinatie
0-256 dagen
192
Varkens
Zeugen/biggen
Zeugen (alle vrouwelijke
220
dieren na 1e
inseminatie), dekberen
en zoekberen
Zuigende big
0 - 25 dagen
4,5
Zeug vervangende gelten
7 maanden tot
135
1e inseminatie
Speenbiggen
Gespeende biggen
25 - 74 dagen
17,5
Vleesvarkens/opfokzeugen Vleesvarkens
Tot slachtrijpe
70
leeftijd
Opfokzeugen/gelten
74 dagen tot
70
7 maanden
Vleeskuikens
Regulier
0-42 dagen
1
Kalkoenen
Hanen
10,5
Hennen
5,6
Rundvee**
Melkkoeien
>2 jaar
600
Vaars
1-2 jaar
440
Pink
56 dagen – 1 jaar
235
Kalveren (vrouwelijk)
<56 dagen
56,5
Vleesstieren
>2 jaar
800
Vleesstieren
1-2 jaar
628
Vleesstieren
56 dagen – 1 jaar
283
Kalveren (mannelijk)
<56 dagen
79
Konijnen
>4 maanden en
8,4
Voedsters/lampreien
< 4,5 weken
Gespeende vleeskonijnen
4,5 tot 12 weken
1,8
12 weken tot 4
3,4
Opfokvoedsters
maanden
*Gewichten (in kg) zoals overeen gekomen met de sector. Deze kunnen worden bijgesteld indien dit nodig wordt geacht
(bijvoorbeeld bij verfijningen van benchmarkmethoden).
**In de rundveesector wordt onderscheid gemaakt tussen melkveebedrijven en niet-melkleverende bedrijven. De nietmelkleverende bedrijven worden verder opgedeeld in opfok (<40% van de dieren is mannelijk en geen koeien ouder dan 2
jaar), zoogkoeien (<40% van de dieren is mannelijk en er zijn koeien ouder dan 2 jaar aanwezig) en vleesstierbedrijven (>40%
van de dieren is mannelijk).

47

Tabel B4. Het colistinegebruik in 2015 uitgedrukt in mg/PCU (PCU in kg)
Sector

kg colistine

PCU

mg/PCU

10,1
12,1
1.243,7
137,5
43

371.250.052
191.098.915
1.527.209.130
203.768.600
979.547.500

0,027
0,063
0,814
0,675
0,044

Vleeskuikens
Kalkoenen
Varkens
Kalveren
Runderen

Tabel B5. Totaal antibioticumgebruik en colistinegebruik uitgedrukt in kilogram werkzame stof in de gemonitorde diersectoren voor 2013 t/m 2016
2013

Diergroep

2014

2015

Totaal
Totaal
Aantal
Totaal colistine
%
Aantal
Totaal colistine
%
bedrijven gebruik gebruik colistine bedrijven gebruik gebruik colistine

2016

Totaal
Totaal
Aantal
Totaal colistine
%
Aantal
Totaal colistine
%
bedrijven gebruik gebruik colistine bedrijven gebruik gebruik colistine

Vleeskuikens

770

15.294

13,6

0,1%

798

16.220

9,0

0,1%

816

13.886

10,1

0,1%

849

9.658

6,8

0,1%

Kalkoenen

48

3.360

3,4

0,1%

41

3.092

1,3

0,0%

40

3.778

12,1

0,3%

47

2.464

10,3

0,4%

Varkens

6.588

87.029

1.438,4

1,7%

6.072

82.380

1.124,9

1,4%

5.824

77.664

1.243,7

1,6%

5.462

73.453

871,7

1,2%

42

456

0,2

0,1%

Konijnen
Melkvee

18.005

13.091

75,3

0,6%

17.747

11.857

33,2

0,3%

17.737

12.484

24,3

0,2%

17.529

12.641

19,4

0,2%

Kalveren

2.125

65.181

275,4

0,4%

2.061

62.733

117,5

0,2%

1.978

63.616

137,5

0,2%

1.928

61.608

49,7

0,1%

Overig rundvee

13.645

14.673

33,9

0,2%

13.476

13.772

20,6

0,1%

12.971

11.098

18,8

0,2%

12.548

10.776

10,3

0,1%

48

Tabel B6. Gemiddeld antibioticumgebruik en gemiddeld colistinegebruik uitgedrukt in DDDAF voor 2013 t/m 2016
2013

2014

2015

2016

Totaal
gebruik

Totaal
colistine
gebruik

Colistinegebruik
bij bedrijven met
colistinegebruik

Totaal
gebruik

Totaal
colistine
gebruik

Colistinegebruik
bij bedrijven met
colistinegebruik

Totaal
gebruik

Totaal
colistine
gebruik

Colistinegebruik
bij bedrijven met
colistinegebruik

Totaal
gebruik

Totaal
colistine
gebruik

Colistinegebruik
bij bedrijven met
colistinegebruik

n

770

770

11

798

798

10

816

816

13

849

849

10

gem

11,78

0,05

3,30

13,31

0,05

4,15

12,2

0,06

3,97

7,91

0,05

3,89

mediaan

9,13

0,00

3,80

9,37

0

3,45

7,19

0

2,44

2,84

0,00

3,12

N

48

48

10

41

41

6

40

40

10

47

47

4

gem

21,90

0,15

0,72

22,37

0,04

0,3

25,89

0,45

1,78

21,27

0,37

3,68

mediaan

18,04

0,00

0,55

16,62

0

0,21

18,86

0

1,26

14,58

0,00

3,35

n

6.588

6.588

1.748

6.072

6.072

1.390

5.820

5.820

1.246

5.382

5.382

1.084

gem

7,79

0,29

1,08

7,91

0,25

1,08

13,12

0,66

3,08

14,11

0,57

2,82

mediaan

4,03

0,00

0,24

4,11

0

0,28

4,41

0

0,67

4,74

0,00

0,58

n

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Diergroep
Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Konijnen

Melkvee

Kalveren

Overig
rundvee

41

41

2

gem

40,94

0,05

1,01

mediaan

31,84

0,00

1,01

n

18.005

18.005

2.280

17.747

17.747

1.206

17.737

17.737

883

17.529

17.529

708

gem

2,80

0,01

0,09

2,27

0

0,07

2,16

0

0,08

2,11

0,00

0,08

mediaan

2,79

0,00

0,04

2,19

0

0,03

2,08

0

0,04

2,06

0,00

0,05

n

2.125

2.125

461

2.002

2.002

414

1.978

1.978

422

1.928

1.928

251

gem

30,35

0,40

1,83

23,44

0,18

0,85

23,43

0,18

0,85

23,18

0,07

0,54

mediaan

16,64

0,00

0,56

16,71

0

0,08

16,35

0

0,07

16,98

0,00

0,05

n

13.644

13.644

337

13.359

13.359

263

12.971

12.971

237

12.548

12.548

130

gem

1,00

0,01

0,25

0,94

0

0,23

0,85

0,01

0,3

0,85

0,00

0,30

mediaan

0,00

0,00

0,04

0

0

0,04

0

0

0,07

0,00

0,00

0,06

49

Tabel B7. Totale hoeveelheid antibiotica en hoeveelheid colistine voorgeschreven per dierenarts
uitgedrukt in DDDAVET voor 2013 t/m 2016
Gewogen naar aantal kilo's aanwezig op de
bedrijven waarmee de dierenarts een
1-op-1 relatie heeft

Ongewogen

Jaar

Alle
AB

Diergroep

2016 Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Melkvee

Kalveren

Overig rundvee

2015 Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Melkvee

Kalveren

Overig rundvee

Colistine
door
dierenarts
%
met colistine
Colistine Colistine prescriptie

Alle
AB

Colistine

7

90

90

%
Colistine

Colistine
door
dierenarts
met colistine
prescriptie

n

90

90

7

gem

8,04

0,02

0,2%

0,25

10,76

0,04

0,3%

0,21

med

5,12

0,00

0,0%

0,29

9,99

0,00

0,0%

0,29

n

7

7

3

7

7

gem

17,30

0,33

1,9%

0,77

20,46

0,47

2,3%

1,03

3

med

17,05

0,00

0,0%

0,29

19,39

0,00

0,0%

0,29

n

268

268

164

268

268

gem

5,65

0,13

2,3%

0,21

8,51

0,27

3,1%

0,28

med

4,94

0,01

0,3%

0,09

6,77

0,13

2,0%

0,15

n

739

739

193

739

739

gem

2,26

0,00

0,2%

0,01

2,30

0,00

0,2%

0,01

med

2,21

0,00

0,0%

0,01

2,27

0,00

0,0%

0,01

n

141

141

46

141

141

164

193

46

gem

13,36

0,10

0,7%

0,09

21,31

0,07

0,3%

0,09

med

10,48

0,02

0,2%

0,02

22,96

0,02

0,1%

0,03

n

682

682

46

682

682

gem

1,11

0,00

0,2%

0,03

1,28

0,00

0,3%

0,03

med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med

0,73
85
11,34
9,25
8
24,69
19,42
280
5,76
4,86
743
2,27
2,24
142
15,19
11,67
749
0,85
0,54

0,00
85
0,06
0,00
8
0,30
0,17
280
0,18
0,04
743
0,01
0,00
142
0,09
0,00
749
0,00
0,00

0,0%

0,01
8
0,66
0,26
4
0,61
0,59
178
0,28
0,15
237
0,02
0,00
58
0,21
0,11
67
0,04
0,01

0,87
85
15,37
14,43
8
31,33
30,55
280
9,10
7,40

0,00
85
0,06
0,00
8
0,55
0,51
280
0,39
0,22

0,0%

2,34
2,32
142
22,42
23,99
749
1,22
0,73

0,01
0,00
142
0,18
0,11
749
0,01
0,00

0,3%
0,0%

0,01
8
0,25
0,21
4
0,64
0,51
178
0,41
0,26
237
0,02
0,00
58
0,21
0,15
67
0,04
0,01

0,5%
0,0%
1,2%
0,9%
3,1%
0,9%
0,2%
0,0%
0,6%
0,0%
0,4%
0,0%

50

46

0,4%
0,0%
1,8%
1,7%
4,2%
3,0%

0,8%
0,5%
0,5%
0,0%

Tabel B7. (vervolg)
Ongewogen

Jaar Diergroep
2014 Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Melkvee

Kalveren

Overig rundvee

2013 Vleeskuikens

Kalkoenen

Varkens

Melkvee

Kalveren

Overig rundvee

n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med
n
gem
med

Alle
AB
89
12,20
10,62
N.A.

%
Colistine Colistine
89
0,03
0,00
N.A.

285
5,95
5,20
752
2,51
2,40
135
13,48
10,94
741
0,91
0,59
69
12,56
12,24
N.A.

285
0,17
0,06
752
0,01
0,00
135
0,08
0,00
741
0,00
0,00
69
0,03
0,00
N.A.

271
6,67
5,26
687
2,90
2,88
164
12,27
5,18
699
0,93
0,64

271
0,38
0,13
687
0,01
0,00
164
0,20
0,00
699
0,01
0,00

Gewogen naar aantal kilo's aanwezig op de
bedrijven waarmee de dierenarts een
1-op-1 relatie heeft
Colistine
Colistine
door
door
dierenarts
dierenarts
met colistine
%
met colistine
prescriptie Alle AB Colistine Colistine
prescriptie
8
89
89
8
0,38
17,57
0,05
0,3%
0,24
0,22
16,82
0,00
0,0%
0,18
N.A.
N.A.
N.A.
N.A.

2,9%
1,1%
0,3%
0,0%
0,6%
0,0%
0,5%
0,0%
0,2%
0,0%

5,7%
2,5%
0,4%
0,1%
1,6%
0,0%
0,8%
0,0%

51

193
0,25
0,12
317
0,02
0,00
53
0,20
0,10
89
0,04
0,01
4
0,45
0,37
N.A.

285
8,67
7,72
752
2,55
2,44
135
22,20
22,94
741
1,23
0,72
69
14,35
13,27
N.A.

285
0,33
0,20
752
0,01
0,00
135
0,15
0,07
741
0,01
0,00
69
0,09
0,00
N.A.

211
0,49
0,24
459
0,02
0,01
53
0,62
0,31
133
0,04
0,01

271
10,05
9,40

271
0,72
0,43

3,00
2,98
164
20,61
0,93
699
1,29
0,82

0,01
0,00
164
0,40
0,01
699
0,01
0,00

3,9%
2,5%
0,2%
0,0%
0,7%
0,3%
0,6%
0,0%
0,6%
0,0%

7,2%
4,6%
0,4%
0,2%
2,0%
0,8%
1,0%
0,0%

193
0,35
0,22
317
0,01
0,00
53
0,20
0,18
89
0,04
0,00
4
0,47
0,32
N.A.

211
0,74
0,48
459
0,01
0,01
53
0,49
0,35
133
0,04
0,01

Verkoopcijfers antibiotica weergegeven naar klasse
Figuur B1. Verkoop van antibiotica van 2011 tot en met 2016 per antibioticumklasse

52

Berekening antibioticumgebruik in de gemonitorde diersectoren volgens
EMA-systematiek
Achtergronden bij de EMA-systematiek
Dit jaar heeft de EMA een rapport uitgebracht (‘Draft guidance on provision of data on antimicrobial
use by animal species from national data collection systems’) waarin wordt beschreven hoe men in
de toekomst voornemens is het antibioticumgebruik op sectorniveau te beschrijven en te monitoren,
naast de publicatie van de verkoopcijfers voor de lidstaten van de Europese Unie en een aantal
landen uit de Europese Economische Ruimte (EMA, 2017).
Deze EMA-systematiek maakt gebruik van Europese ‘Defined Daily Dosages’ die zijn opgesteld voor
varkens, runderen en vleeskuikens die ook in een rapportage zijn beschreven (‘Defined Daily Doses
for animals (DDDvet)’ and ‘Defined Course Doses for animals(DCDvet)’) (EMA, 2016). Daarnaast
wordt uitgegaan van een noemer waarin per diersector de ‘Population Correction Units’ (PCU)
oftewel de diermassa mee wordt weergegeven. Deze PCU wijkt af van de noemer die de SDa
hanteert voor de berekening van de DDDANAT. Hiervoor zijn meerdere redenen aan te wijzen.
Allereerst wordt in de EMA/ESVAC-systematiek met andere diergewichten gerekend dan de SDa
hanteert. Dit komt omdat diergewichten tussen landen kunnen verschillen en hiervoor zijn
compromissen gesloten om tot een internationale standaard te komen.
Ander aspect is dat de SDa de noemer van de DDDANAT berekent op basis van het gemiddeld aantal
dierplaatsen over een jaar (diertijd) vermenigvuldigd met het gemiddelde gewicht van een dier. De
SDa-maat gaat daarmee feitelijk uit van de kilogrammen dier “at risk” voor behandeling. De EMA
gaat uit van het aantal geproduceerde kilogrammen dier uitgaande van een gemiddeld gewicht per
dier. De EMA-maat is in principe een maat voor de (vlees-)productie. Als deze beperkt is, zoals in
geval van melkvee, wordt gebruik gemaakt van een combinatie van de productie (gemeten als het
aantal geslachte dieren) en de omvang van de levende populatie gemeten als het aantal
kilogrammen dier “at risk” voor behandeling. Deze twee maten zijn globaal in elkaar om te rekenen
op basis van de lengte van de productiecyclus. In tabel 17 zijn de kilogrammen dier en de PCU samen
weergegeven voor de verschillende diersectoren.
De verschillen tussen bijvoorbeeld melkvee en overig rundvee worden voor een belangrijk deel
veroorzaakt door het verschil in gemiddeld gewicht. Voor een sector met veel cycli per jaar
(vleeskuikens), valt de PCU-maat vele malen hoger uit (ongeveer een factor 7,5). De omvang van
deze factor wordt voor een belangrijk deel bepaald door het aantal cycli per jaar. Voor varkens en
kalveren zijn de verschillen kleiner door de langere cyclusduur en variëren tussen 2,3 en 1,3. De
extreme waarde voor kalkoenen kan nog niet goed worden verklaard, dit wordt nog nader
onderzocht.

53

De Europese ‘DG Standaard’: de DDDVET
In navolging van de humane systematiek is in 2016 een geharmoniseerd systeem ontwikkeld voor de
Europese veterinaire doseringen van antimicrobiële middelen. Op basis van alle registraties in Europa
is een gemiddelde veterinaire dosering per diersoort van alle antimicrobiële middelen vastgesteld.
Het expertpanel heeft het effect van het Europese systeem van de berekening van het aantal
dierdagdoseringen bekeken door het op twee manieren te vergelijken met het aantal DDDANAT.
Tabel B8. kilogrammen levend gewicht dier x 1.000 kg per diersoort berekend volgens de SDasystematiek vergeleken met de PCUx1.000 kg berekend volgens de EMA/ESVAC-systematiek.
SDa
Sector
EMA/ESVAC
Ratio
Vleeskalveren
Melkvee
Overig rundvee
Varkens
Kalkoenen
Vleeskuikens
Konijnen

213.577
762.450
267.274
1.559.092
168.257
366.184
-

164.890
1.076.400
600.100
686.638
4.572
48.378
948

1,30
0,70
0,44
2,27
36,80
7,57
-

De eerste manier is de berekening volledig volgens de EMA/ESVAC-systematiek. Hierin wordt het
aantal DDDVET/PCU wordt berekend. De tweede manier is de berekening van het aantal DDDVET
/Nederlandse dierjaren. Hierin wordt de noemer gebruikt zoals die ook door de SDa wordt berekend
voor het vaststellen van de DDDANAT. Overigens zijn de PCU berekend met behulp van CBS-cijfers en
niet door gebruik te maken van Europese statistische gegevensbronnen (EUROSTAT en TRACES),
omdat deze cijfers nog niet beschikbaar zijn voor 2016.
Het belangrijkste verschil tussen de DDDVET- en de DDDA-NATberekening wordt veroorzaakt door de
verschillende benadering van de geneesmiddelen met meerdere werkzame stoffen, de combinaties,
en de trimethoprim/sulfonamiden. De behandeling met een combinatiepreparaat levert volgens de
Nederlandse systematiek maar 1 DDDA op, volgens de Europese systematiek evenveel DDDVET als er
werkzame stoffen in zitten. Ieder trimethoprim/sulfonamide preparaat levert dus 2 DDDVET op (1
voor trimethoprim en 1 voor sulfonamide, samen dus 2), terwijl het middel in de Nederlandse
systematiek maar in 1 DDDANAT resulteert. De SDa rationale is dat de middelen tegelijk worden
gebruikt en op hetzelfde moment tot blootstelling leiden. Het gebruik van een combinatie van
middelen leidt tot een andere blootstelling van darmflora dan als de twee middelen afzonderlijk na
elkaar worden gebruikt. Aangezien deze combinatie bij alle diersoorten wordt toegepast, is dit effect
in alle diersoorten merkbaar bij de DDDVET. Deze verdubbeling is ook waarneembaar bij alle
combinaties van een aminoglycoside/penicilline (toegepast bij rundvee en varken) en voor
lincomycine/ spectinomycine (uitsluitend toegepast bij pluimvee).
Verder valt een aantal individuele geneesmiddelen op door de afwijkende dosering in Nederland in
vergelijking met de gemiddelde dosering in Europa. De dosering van neomycine oraal bij varkens en
vleeskuikens is in Nederland veel lager dan gemiddeld in Europa, waardoor deze middelen juist lager
uitkomen in aantal DDDVET dan in DDDANAT. Verder is met name de dosering voor amoxicilline en

54

ampicilline gemiddeld in Europa oraal hoger en parenteraal juist lager dan in Nederland. Dit
resulteert voor kalkoenen en varkens in lagere DDDVET en voor melkvee, kalveren en overig rundvee
in hogere DDDVET dan de DDDANAT voor de tweede keuze penicillines.
Verder worden in de DDDVET-systematiek geen mastitispreparaten en intra-uteriene toepassingen
meegenomen. De uitkomsten voor melkvee pakken daarom substantieel anders uit. In de vergelijking
zijn deze toedieningwijzen daarom ook weggelaten in de DDDANAT-berekening.
Over het geheel genomen, heffen de verschillen elkaar op voor de varkenssector; het aantal
DDDANAT/dierjaar is nagenoeg gelijk aan het aantal DDDVET/dierjaar. Voor de kalkoensector is het
verschil kleiner dan 10% (DDDANAT lager), bij de vleeskuikensector en de kalversector is het verschil
tussen de 10-20% (DDDANAT lager). Bij de melkvee- en overig rundveesector zijn de verschillen voor
systemische antibiotica in de ordegrootte van 10% (DDDANAT lager).
Figuur B2. DDDVET/PCU (EMA ESVAC maat voor antibioticumgebruik), DDDVET/dierjaar
(‘EMA/ESVAC-teller’ en ‘SDa-noemer’), DDDA/dierjaar (‘SDa-teller en -noemer’; de DDDANAT) in
2016

Het gebruikspatroon met een noemer die is berekend volgens de EMA/ESVAC-systematiek geeft een
geheel ander relatief beeld dan als het gebruik wordt berekend met de SDa-noemer. Het maakt in
grote lijnen niet uit of het gebruik met de DDDVET of de SDa-standaard wordt berekend. De
belangrijkste factor is daarmee de berekeningswijze van de noemer. Punt van zorg is dat het patroon
zoals dat ontstaat met de EMA/ESVAC-systematiek minder duidelijk lijkt te correleren met de
resistentiepatronen in de verschillende diersectoren. Het voorkomen van resistente stammen is het
hoogst in de drie vleesproducerende sectoren (kalveren, pluimvee, varkens) en het laagst in de
melkveesector. Als illustratie hiervan is figuur 4 opgenomen, afkomstig uit een eerdere SDa-

55

rapportage, op basis van MARAN-gegevens. De figuur geeft een indruk van het voorkomen van
resistente E.coli bacteriën in de verschillende diersectoren.
Het voorkomen van resistente E.coli bacteriën komt globaal overeen met het niveau van de DDDANAT,
met de nodige variatie voor wat betreft specifieke vormen van resistentie. De DDDVET/PCU is zeer
hoog voor de kalversector en relatief laag voor de andere diersectoren. Dit doet twijfel rijzen over de
vraag of de DDDVET/PCU epidemiologisch gezien wel de maat is die het best het gebruik in een
diersector weergeeft en het sterkst met het voorkomen van resistente stammen is gecorreleerd.
Nadere analyses zullen dit moeten uitwijzen.
Figuur B3. Vier gemonitorde diersectoren gerangschikt naar totaal gebruik (x-as) en specifieke
resistentie in 2014, verkregen op basis van bewerking van eerder gepubliceerde gegevens (Dorado
Garcia e.a., 2016). Resistentie- antibioticaklassen: AMP ampicilline; TET tetracycline; SMX
sulfamethoxazol; TMP trimethoprim; CIP ciprofloxacine; NAL nalidixinezuur; CHL chlooramfenicol;
FOT cefotaxime; GEN gentamicine

Voor de diersectoren is nog van belang dat indien in de toekomst wordt overgegaan tot het
aanleveren van gegevens over antibioticumgebruik op sectorniveau aan de EMA, er geen
aanpassingen van de monitoringsystematiek noodzakelijk zijn.

56

Tabel B9. Overzichtstabel vergelijking DDDVET/PCU met DDDAVET/dierjaar en DDDA/dierjaar (=DDDANAT) in de verschillende diersectoren
Vleeskuikens
Therapeutische groep

Kalkoenen

Varkens

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

Eerste keuze*

0,53

4,03

2,74

0,44

16,12

13,46

3,04

6,91

6,88

% eerste keuze van totaal

34,84%

34,84%

26,87%

57,72%

57,72%

50,95%

79,13%

79,13%

77,54%

Amfenicolen

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

0,08

0,18

0,24

Macroliden/lincosamiden

0,03

0,24

0,25

0,03

1,28

1,18

0,36

0,81

0,82

Penicillines

0,09

0,68

0,70

0,10

3,64

3,70

0,25

0,57

0,58

Pleuromutilines

0,00

*

*

0,00

*

*

0,03

0,07

0,07

Tetracyclines

0,17

1,32

1,01

0,29

10,71

7,63

1,52

3,46

4,07

Trimethoprim/sulfonamiden

0,24

1,78

0,78

0,01

0,49

0,95

0,80

1,81

1,10

Tweede keuze*

0,99

7,47

7,38

0,28

10,21

11,36

0,80

1,82

1,99

% tweede keuze van totaal

64,55%

64,55%

72,41%

36,55%

36,55%

42,99%

20,87%

20,87%

22,45%

Aminoglycosiden
Cefalosporines 1e en 2e
generatie

0,00

0,00

0,01

0,01

0,20

0,69

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

Chinolonen

0,14

1,08

1,51

0,00

0,01

0,01

0,01

0,02

0,02

Combinaties

0,01

0,09

0,05

0,00

0,00

*

0,04

0,08

0,03

Macroliden/lincosamiden

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

0,18

0,41

0,26

Penicillines

0,83

6,28

5,78

0,26

9,56

10,05

0,43

0,97

1,39

Polymyxines

0,00

0,03

0,04

0,01

0,44

0,61

0,15

0,34

0,28

Derde keuze*

0,01

0,07

0,07

0,04

1,60

1,60

0,00

0,00

0,00

% derde keuze van totaal
Cefalosporines 3e en 4e
generatie

0,61%

0,61%

0,72%

5,73%

5,73%

6,06%

0,00%

0,00%

0,00%

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

0,00

0,00

*

Fluorochinolonen

0,01

0,07

0,07

0,04

1,60

1,60

0,00

0,00

0,00

Totaal
1,53
11,57
10,19
0,76
27,93
26,42
*De onderverdeling in eerste, tweede en derde keuze antibiotica is op basis van de Nederlandse systematiek tot stand gekomen.

3,84

8,73

8,87

57

Tabel B9 (vervolg)
Melkvee
(zonder intra-mammair en –uterien)
Therapeutische groep

Kalveren

Overig rundvee
(zonder intramammair en –uterien)

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

DDDVET/PCU

DDDVET/dierjaar

DDDA/dierjaar

Eerste keuze

1,33

0,95

0,87

15,07

19,51

17,94

2,14

0,95

0,89

% eerste keuze van totaal

90,33%

90,33%

90,13%

78,93%

78,93%

85,90%

81,28%

81,28%

85,20%

Amfenicolen

0,06

0,04

0,06

0,95

1,22

1,59

0,20

0,09

0,11

Macroliden/lincosamiden

0,04

0,03

0,05

2,94

3,81

3,35

0,39

0,17

0,15

Penicillines

0,22

0,15

0,26

0,20

0,26

0,48

0,10

0,05

0,08

Pleuromutilines

0,00

*

0,00

0,00

*

*

0,00

*

0,00

Tetracyclines

0,34

0,24

0,27

8,40

10,88

10,47

1,06

0,47

0,43

Trimethoprim/sulfonamiden

0,67

0,47

0,24

2,58

3,34

2,05

0,39

0,17

0,10

Tweede keuze

0,14

0,10

0,09

4,00

5,18

2,92

0,49

0,22

0,15

% tweede keuze van totaal

9,34%

9,34%

9,47%

20,97%

20,97%

13,97%

18,68%

18,68%

14,75%

Aminoglycosiden
Cefalosporines 1e en 2e
generatie

0,01

0,01

0,01

0,07

0,09

0,23

0,01

0,01

0,01

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

*

0,00

0,00

0,00

Chinolonen

0,00

0,00

0,00

0,66

0,85

0,66

0,09

0,04

0,03

Combinaties

0,05

0,04

0,04

0,00

0,00

0,00

0,06

0,03

0,03

Macroliden/lincosamiden

0,01

0,01

0,01

0,09

0,12

0,19

0,02

0,01

0,02

Penicillines

0,06

0,04

0,03

3,12

4,05

1,77

0,28

0,13

0,06

Polymyxines

0,01

0,01

0,01

0,06

0,07

0,07

0,01

0,01

0,00

Derde keuze

0,00

0,00

0,00

0,02

0,02

0,03

0,00

0,00

0,00

% derde keuze van totaal
Cefalosporines 3e en 4e
generatie

0,33%

0,33%

0,40%

0,10%

0,10%

0,13%

0,03%

0,03%

0,05%

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

*

0,00

0,00

0,00

Fluorochinolonen

0,00

0,00

0,00

0,02

0,02

0,03

0,00

0,00

0,00

Totaal

1,48

1,05

0,97

19,09

24,72

20,88

2,63

1,17

1,04

58

Tabel B10. De gehanteerde gestandaardiseerde gemiddelde diergewichten per diersoort en ten
behoeve van de bepaling van de PCU volgens de EMA (uit: ESVAC population correction unit
template): http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/regulation/document_listing/
document_listing_000302.jsp&mid=WC0b01ac0580153a00)
Diersoort

Omschrijving

Vleeskuikens

Geslacht vleeskuiken

1

Kalkoenen

Geslachte kalkoen

6,5

Varkens

Geslacht vleesvarken

65

Levende zeug

240

Zowel levend als geslacht

425

Geslachte vaars

200

Geslachte vleesstier

425

Geslacht kalf of jongvee

140

Geslachte schaap/geit

20

Levend schaap

75

Paarden

Levend paard

400

Konijnen

Geslacht konijn

1,4

Vleeskuikens

Geslacht vleeskuiken

1

Kalkoenen

Geslachte kalkoen

6,5

Varkens

Geslacht vleesvarken

65

Mestvarken

25

Geslacht rund

425

Mestrund

140

Geslacht schaap

20

Mestschaap

20

Geslachte geit

20

Mestgeit

20

Rundvee

Schapen en geiten

Standaard gewicht in kg

Import/export

Rundvee
Schapen en geiten

Literatuur
Dorado-García, A., Mevius, D. J., Jacobs, J. J., Van Geijlswijk, I. M., Mouton, J. W., Wagenaar, J. A., &
Heederik, D. J. (2016). Quantitative assessment of antimicrobial resistance in livestock during the
course of a nationwide antimicrobial use reduction in the Netherlands. Journal of Antimicrobial
Chemotherapy, 71(12), 3607-3619.
EMA 2016. Defined daily doses for animals (DDDvet) and defined course doses for animals (DCDvet):
http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Other/2016/04/WC500205410.pdf
EMA 2017. Draft guidance on provision of data on antimicrobial use by animal species from national
data collection systems. URL: http://www.ema.europa.eu/ema/
doc_index.jsp?curl=pages/includes/document/document_detail.jsp?webContentId=WC500224492&
murl=menus/document_library/document_library.jsp&mid=0b01ac058009a3dc

59

Antibioticumgebruik in DDDAF op pluimveebedrijven
Vleeskuikens
Aantal bedrijven: 849
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 312
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 44
Tabel B11. Antibioticumgebruik in DDDAF per vleeskuikenbedrijf voor 2013-2016
Jaar
2013
2014
2015
2016

n
770
790
816
849

Gemiddelde
11,5
13,2
12,2
7,9

Mediaan
8,8
9,3
7,2
2,8

P75
17,7
19,7
17,9
12,4

Figuur B4. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 849 vleeskuikenbedrijven in 2016

61

P90
26,6
34,6
30,5
22,4

Tabel B12. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
vleeskuikenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven
met DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

767

0,00

0,00

0,16

1

Penicillines

Oraal

736

0,00

0,00

0,67

1

Tetracyclines

Oraal

654

0,00

0,00

0,97

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

473

0,00

0,93

0,74

2

Aminoglycosiden

Oraal

847

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

687

0,00

0,00

1,11

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

826

0,00

0,00

0,03

2

Penicillines

Oraal

510

0,00

5,09

4,14

2

Polymyxines

Oraal

839

0,00

0,00

0,05

3

Fluorochinolonen

Oraal

805

0,00

0,00

0,05

62

Antibioticumgebruik bij vleeskuikens in DDDAF. De DDDAF is berekend op basis van behandelgewicht
volgens de nieuwe sectorsystematiek die per 2017 wordt ingevoerd.
Figuur B5. Frequentieverdeling van de DDDAF (op basis van behandelgewicht) voor
849 vleeskuikenbedrijven in 2016

Tabel B13. De verdeling van vleeskuikenbedrijven over de verschillende benchmarkcategorieën in 2016
*

Methode
Standaardgewicht
Behandelgewicht
*

Streefgebied
n (%)
690 (81%)
675 (80%)

Signaleringsgebied
n (%)
121 (14%)
131 (15%)

Actiegebied
n (%)
38 (5%)
43 (5%)

De DDDAF’s zijn berekend aan de hand van standaardgewicht of behandelgewicht

63

Kalkoenen
Aantal bedrijven: 47
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 0
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 24
Tabel B14. Antibioticumgebruik in DDDAF per kalkoenbedrijf voor 2013-2016
Jaar
2013
2014
2015
2016

n
48
41
40
47

Gemiddelde
21,9
22,4
25,9
18,1

Mediaan
18,5
16,6
18,9
13,6

P75
30,8
34,0
33,3
19,7

Figuur B6. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 47 kalkoenbedrijven in 2016

64

P90
41,6
45,3
59,5
48,7

Tabel B15. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
kalkoenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven
met DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

17

0,28

1,18

1,00

1

Penicillines

Oraal

23

0,31

1,74

2,33

1

Tetracyclines

Oraal

18

2,73

8,51

4,94

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

35

0,00

0,58

0,68

2

Aminoglycosiden

Oraal

37

0,00

0,00

0,32

2

Chinolonen

Oraal

46

0,00

0,00

0,02

2

Penicillines

Oraal

15

2,32

7,51

7,23

2

Polymyxines

Oraal

43

0,00

0,00

0,31

3

Fluorochinolonen

Oraal

23

0,08

1,39

1,27

65

Antibioticumgebruik bij kalkoenen in DDDAF. De DDDAF is berekend op basis van behandelgewicht
volgens de nieuwe sectorsystematiek die per 2017 wordt ingevoerd.
Figuur B7. Frequentieverdeling van de DDDAF (op basis van behandelgewicht) voor
47 kalkoenbedrijven in 2016

Tabel B16. De verdeling van kalkoenbedrijven over de verschillende benchmarkcategorieën in 2016
*

Methode
Standaardgewicht
Behandelgewicht
*

Streefgebied
n (%)
33 (70%)
24 (51%)

Signaleringsgebied
n (%)
6 (13%)
10 (21%)

Actiegebied
n (%)
8 (17%)
13 (28%)

De DDDAF’s zijn berekend aan de hand van standaardgewicht of behandelgewicht

66

Antibioticumgebruik in DDDAF op varkensbedrijven
Zeugen en zuigende biggen
Aantal bedrijven: 1.919
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 92
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 7
Tabel B17. Antibioticumgebruik in DDDAF per zeugen en zuigende biggenbedrijf
Jaar
2015
2016

n
2.109
1.919

Gemiddelde
5,4
3,5

Mediaan
3,1
2,3

P75
6,8
4,7

P90
12,8
8,1

Figuur B8. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 1.919 zeugen en zuigende biggenbedrijven
in 2016

67

Tabel B18. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op zeugen en
zuigende biggenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Oraal

1.914

0,00

0,00

0,00

1

Amfenicolen

Parentaal

1.429

0,00

0,02

0,15

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

1.732

0,00

0,00

0,12

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

1.714

0,00

0,00

0,02

1

Penicillines

Parentaal

291

0,47

1,09

0,81

1

Pleuromutilines

Oraal

1.894

0,00

0,00

0,03

1

Pleuromutilines

Parentaal

1.848

0,00

0,00

0,00

1

Tetracyclines

Oraal

1.356

0,00

0,52

0,84

1

Tetracyclines

Parentaal

772

0,05

0,34

0,36

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

1.489

0,00

0,00

0,29

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

713

0,06

0,29

0,27

2

Aminoglycosiden

Oraal

1.913

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

1.907

0,00

0,00

0,02

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

1.903

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

1.732

0,00

0,00

0,02

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

1.602

0,00

0,00

0,18

2

Penicillines

Oraal

1.681

0,00

0,00

0,18

2

Penicillines

Parentaal

1.103

0,00

0,16

0,15

2

Polymyxines

Oraal

1.694

0,00

0,00

0,05

2

Polymyxines

Parentaal

1.453

0,00

0,00

0,04

3

Fluorochinolonen

Parentaal

1.912

0,00

0,00

0,00

68

Speenbiggen
Aantal bedrijven: 2.088
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 272
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 5
Tabel B19. Antibioticumgebruik in DDDAF per speenbiggenbedrijf in 2016
Jaar
2015
2016

n
2.276
2.088

Gemiddelde
19,6
24,2

Mediaan
7,6
11,9

P75
24,4
29,1

P90
52,2
57,2

Figuur B9. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 2.088 speenbiggenbedrijven in 2016

69

Tabel B20. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
speenbiggenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Oraal

2.078

0,00

0,00

0,00

1

Amfenicolen

Parentaal

1.684

0,00

0,00

0,35

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

1.800

0,00

0,00

0,72

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

1.984

0,00

0,00

0,02

1

Penicillines

Oraal

2.087

0,00

0,00

0,00

1

Penicillines

Parentaal

1.027

0,05

0,83

0,80

1

Pleuromutilines

Oraal

2.051

0,00

0,00

0,11

1

Pleuromutilines

Parentaal

2.060

0,00

0,00

0,00

1

Tetracyclines

Oraal

1.098

0,00

9,53

8,11

1

Tetracyclines

Parentaal

1.448

0,00

0,19

0,92

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

1.246

0,00

3,17

3,69

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

1.734

0,00

0,00

0,09

2

Aminoglycosiden

Oraal

2.080

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

2.078

0,00

0,00

0,02

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

2.066

0,00

0,00

0,06

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

1.933

0,00

0,00

0,02

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

1.728

0,00

0,00

1,01

2

Penicillines

Oraal

1.447

0,00

3,44

6,50

2

Penicillines

Parentaal

1.293

0,00

0,34

0,47

2

Polymyxines

Oraal

1.599

0,00

0,00

1,21

2

Polymyxines

Parentaal

1.705

0,00

0,00

0,13

3

Fluorochinolonen

Parentaal

2.083

0,00

0,00

0,00

70

Vleesvarkens
Aantal bedrijven: 4.701
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 1.019
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 5
Tabel B21. Antibioticumgebruik in DDDAF per vleesvarkensbedrijf in 2016
Jaar
2015
2016

n
5.072
4.701

Gemiddelde
4,1
4,0

Mediaan
1,6
1,7

P75
5,4
5,7

P90
10,2
10,1

Figuur B10. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 4.701 vleesvarkensbedrijven in 2016

71

Tabel B22. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
vleesvarkensbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Oraal

4.696

0,00

0,00

0,00

1

Amfenicolen

Parentaal

3.580

0,00

0,00

0,14

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

3.631

0,00

0,00

0,64

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

4.063

0,00

0,00

0,02

1

Penicillines

Parentaal

1.720

0,10

0,34

0,28

1

Pleuromutilines

Oraal

4.585

0,00

0,00

0,05

1

Pleuromutilines

Parentaal

4.489

0,00

0,00

0,00

1

Tetracyclines

Oraal

2.701

0,00

2,60

2,09

1

Tetracyclines

Parentaal

2.425

0,00

0,17

0,20

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

3.692

0,00

0,00

0,42

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

4.624

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

4.696

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

4.687

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

4.599

0,00

0,00

0,00

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

4.657

0,00

0,00

0,01

2

Penicillines

Oraal

4.542

0,00

0,00

0,06

2

Penicillines

Parentaal

4.207

0,00

0,00

0,01

2

Polymyxines

Oraal

4.606

0,00

0,00

0,02

2

Polymyxines

Parentaal

4.590

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parentaal

4.699

0,00

0,00

0,00

72

Antibioticumgebruik in DDDAF in vleeskalveren
Blankvleeskalveren
Aantal bedrijven: 857
Aantal bedrijven met DDDAF = 0: 5
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 77
Tabel B23. Antibioticumgebruik in DDDAF per blankvleesbedrijf voor 2011-2016
Jaar
2011
2012
2013
2014
2015
2016

n
934
904
862
864
855
857

Gemiddelde
41,1
33,6
31,4
24,5
25,1
23,7

Mediaan
33,2
30,7
26,2
23,4
24,3
23,0

P75
44,9
40,1
35,1
31,0
31,7
29,0

Figuur B11. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 857 blankvleesbedrijven in 2016

73

P90
57,8
50,9
45,2
37,8
38,3
35,6

Tabel B24. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
blankvleesbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parenteraal

9

1,13

1,75

1,35

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

43

3,93

4,83

3,77

1

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

213

0,05

0,16

0,16

1

Penicillines

Droogzetter

855

0,00

0,00

0,00

1

Penicillines

Parenteraal

53

0,36

0,70

0,54

1

Tetracyclines

Oraal

15

11,41

15,72

12,28

1

Tetracyclines

Parenteraal

682

0,00

0,00

0,02

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

405

0,15

2,99

1,78

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parenteraal

181

0,05

0,12

0,10

2

Aminoglycosiden

Oraal

488

0,00

0,04

0,19

2

Aminoglycosiden

Parenteraal

476

0,00

0,09

0,08

2

Chinolonen

Oraal

656

0,00

0,00

0,88

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parenteraal

816

0,00

0,00

0,00

2

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

377

0,05

0,25

0,17

2

Penicillines

Intramammair

853

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Oraal

313

0,40

3,85

2,18

2

Penicillines

Parenteraal

179

0,07

0,14

0,10

2

Polymyxines

Oraal

803

0,00

0,00

0,08

2

Polymyxines

Parenteraal

729

0,00

0,00

0,01

3

Fluorochinolonen

Oraal

853

0,00

0,00

0,03

3

Fluorochinolonen

Parenteraal

781

0,00

0,00

0,00

74

Rosévlees startkalveren
Aantal bedrijven: 240
Aantal bedrijven met DDDAF = 0: 1
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 16
Tabel B25. Antibioticumgebruik in DDDAF per rosévlees startbedrijf voor 2011-2016
Jaar
2011
2012
2013
2014
2015
2016

n
207
189
264
260
247
240

Gemiddelde
120,0
97,5
115,6
79,6
82,7
83,9

Mediaan
94,4
84,2
80,9
77,7
83,0
83,2

P75
127,8
107,1
102,2
97,2
101,5
100

P90
171,5
143,1
131,0
113,9
115,1
111,6

Figuur B12. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 240 rosévlees startbedrijven in 2016

75

Tabel B26. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op rosévlees
startbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parenteraal

1

6,07

9,68

7,68

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

11

17,05

20,62

15,93

1

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

47

0,27

0,75

0,66

1

Penicillines

Parenteraal

14

1,28

2,28

1,85

1

Tetracyclines

Oraal

3

42,09

51,96

42,25

1

Tetracyclines

Parenteraal

173

0,00

0,07

0,25

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

68

6,73

13,58

9,35

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parenteraal

49

0,27

0,60

0,61

2

Aminoglycosiden

Oraal

158

0,00

0,13

0,62

2

Aminoglycosiden

Parenteraal

121

0,00

0,39

0,30

2

Chinolonen

Oraal

195

0,00

0,00

0,94

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parenteraal

224

0,00

0,00

0,01

2

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

122

0,00

1,05

0,75

2

Penicillines

Oraal

153

0,00

1,64

2,08

2

Penicillines

Parenteraal

63

0,16

0,45

0,32

2

Polymyxines

Oraal

232

0,00

0,00

0,25

2

Polymyxines

Parenteraal

196

0,00

0,00

0,02

3

Fluorochinolonen

Oraal

237

0,00

0,00

0,02

3

Fluorochinolonen

Parenteraal

227

0,00

0,00

0,01

76

Rosévlees afmestkalveren
Aantal bedrijven: 602
Aantal bedrijven met DDDAF = 0: 71
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 4
Tabel B27. Antibioticumgebruik in DDDAF per rosévlees afmestbedrijf voor 2011-2016
Jaar
2011
2012
2013
2014
2015
2016

n
671
717
723
663
638
602

Gemiddelde
7,8
5,8
5,2
3,4
2,7
2,8

Mediaan
1,5
2,3
1,4
1,2
1,0
0,9

P75
6,6
7,3
5,4
4,5
4,0
3,9

P90
14,5
15,5
10,8
9,5
7,3
8,1

Figuur B13. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 602 rosévlees afmestbedrijven in 2016

77

Tabel B28. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op rosévlees
afmestbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parenteraal

112

0,33

0,62

0,47

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

574

0,00

0,00

0,05

1

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

477

0,00

0,00

0,03

1

Penicillines

Droogzetter

601

0,00

0,00

0,00

1

Penicillines

Parenteraal

296

0,02

0,19

0,15

1

Tetracyclines

Oraal

403

0,00

1,93

1,46

1

Tetracyclines

Parenteraal

532

0,00

0,00

0,02

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

471

0,00

0,00

0,51

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parenteraal

503

0,00

0,00

0,01

2

Aminoglycosiden

Oraal

599

0,00

0,00

0,00

2

Aminoglycosiden

Parenteraal

597

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

601

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parenteraal

585

0,00

0,00

0,00

2

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

465

0,00

0,00

0,10

2

Penicillines

Oraal

599

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Parenteraal

459

0,00

0,00

0,02

2

Polymyxines

Oraal

601

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parenteraal

598

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parenteraal

598

0,00

0,00

0,00

78

Rosévlees combinatiekalveren
Aantal bedrijven: 229
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 26
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 11
Tabel B29. Antibioticumgebruik in DDDAF per rosévlees combinatiebedrijf voor 2011-2016
Jaar
2011
2012
2013
2014
2015
2016

n
313
365
276
215
238
229

Gemiddelde
34,6
21,5
11,7
13,0
11,8
11,1

Mediaan
17,3
13,2
10,1
12,0
11,2
11,3

P75
29,7
23,7
16,2
17,1
16,2
16,6

P90
45,7
37,4
23,8
21,9
21,4
20,6

Figuur B14. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 229 rosévlees combinatiebedrijven in 2016

79

Tabel B30. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op rosévlees
combinatiebedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parenteraal

31

1,15

1,76

1,30

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

67

1,55

2,59

1,57

1

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

94

0,02

0,11

0,11

1

Penicillines

Parenteraal

58

0,19

0,46

0,42

1

Tetracyclines

Oraal

48

5,23

8,32

5,39

1

Tetracyclines

Parenteraal

180

0,00

0,00

0,03

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

93

0,52

2,20

1,32

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parenteraal

106

0,01

0,06

0,08

2

Aminoglycosiden

Oraal

173

0,00

0,00

0,07

2

Aminoglycosiden

Parenteraal

152

0,00

0,03

0,06

2

Chinolonen

Oraal

205

0,00

0,00

0,11

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parenteraal

209

0,00

0,00

0,00

2

Macroliden/lincosamiden

Parenteraal

113

0,01

0,25

0,18

2

Penicillines

Oraal

159

0,00

0,15

0,34

2

Penicillines

Parenteraal

90

0,03

0,09

0,07

2

Polymyxines

Oraal

226

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parenteraal

202

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Oraal

227

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parenteraal

220

0,00

0,00

0,00

80

Antibioticumgebruik in DDDAF op rundveebedrijven
Melkvee
Aantal bedrijven: 17.529
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 244
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 274
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 1.241
Tabel B31. Gebruik per melkveebedrijf weergegeven als totaal gebruik voor 2012-2016 (A), gebruik
droogzetters (B), gebruik mastitisinjectoren (C) en gebruik van orale middelen in kalveren (D)
A

Totaal gebruik in DDDAF
Jaar
2012
2013
2014
2015
2016

n
18.053
18.005
17.747
17.737
17.529

B
n
17.529

C
n
17.529

D
n
17.529

Gemiddelde
2,9
2,8
2,3
2,2
2,1

Mediaan
2,7
2,8
2,2
2,1
2,1

P75
3,8
3,7
3,0
2,9
2,9

P90
4,9
4,7
3,9
3,7
3,7

Gebruik van droogzetters in DDDAF (dieren >2 jaar)
Gemiddelde
1,2

Mediaan
1,1

P75
1,8

P90
2,4

Gebruik van mastitisinjectoren in DDDAF (dieren >2 jaar)
Gemiddelde
0,6

Mediaan
0,5

P75
0,8

P90
1,3

Gebruik van orale antibiotica bij kalveren in DDDAF (dieren <56 dagen)
Gemiddelde
3,1

Mediaan
0,0

P75
0,0

81

P90
6,7

Figuur B15. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 17.529 melkveebedrijven in 2016

82

Tabel B32. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
melkveebedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parentaal

9.424

0,00

0,05

0,03

1

Macroliden/lincosamiden

Intramammair

17.295

0,00

0,00

0,00

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

17.509

0,00

0,00

0,00

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

12.852

0,00

0,01

0,04

1

Penicillines

Droogzetter

3.305

0,85

1,36

0,88

1

Penicillines

Parentaal

3.651

0,11

0,26

0,19

1

Tetracyclines

Oraal

16.956

0,00

0,00

0,01

1

Tetracyclines

Parentaal

3.235

0,11

0,24

0,17

1

Tetracyclines

Intra-uterien

7.468

0,02

0,10

0,06

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

15.660

0,00

0,00

0,01

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

3.110

0,10

0,22

0,16

2

Aminoglycosiden

Oraal

16.296

0,00

0,00

0,00

2

Aminoglycosiden

Parentaal

17.263

0,00

0,00

0,00

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intramammair

16.204

0,00

0,00

0,01

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intra-uterien

12.710

0,00

0,01

0,01

2

Chinolonen

Oraal

17.526

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Intramammair

7.885

0,05

0,32

0,21

2

Combinaties meerdere antibiotica

Droogzetter

17.081

0,00

0,00

0,01

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

17.522

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

11.134

0,00

0,03

0,03

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

15.858

0,00

0,00

0,01

2

Penicillines

Intramammair

5.207

0,15

0,35

0,24

2

Penicillines

Droogzetter

17.488

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Oraal

17.473

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Parentaal

12.035

0,00

0,02

0,02

2

Polymyxines

Oraal

17.203

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parentaal

17.135

0,00

0,00

0,00

3

Cefalosporines 3e en 4e generatie

Intramammair

17.264

0,00

0,00

0,00

3

Cefalosporines 3e en 4e generatie

Parentaal

17.511

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Oraal

17.528

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parentaal

16.289

0,00

0,00

0,00

83

Zoogkoeien
Aantal bedrijven: 9.067
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 4.314
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 4
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 80
Tabel B33. Antibioticumgebruik in DDDAF per zoogkoeienbedrijf voor 2012-2016
Jaar
2012
2013
2014
2015
2016

n
11.927
9.857
9.588
9.305
9.067

Gemiddelde
0,9
0,7
0,7
0,6
0,6

Mediaan
0,0
0,1
0,1
0,1
0,1

P75
0,6
0,8
0,7
0,7
0,7

P90
2,0
2,2
2,0
2,0
1,9

Figuur B16. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 9.067 zoogkoeienbedrijven in 2016

84

Tabel B34. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
zoogkoeienbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parentaal

7.588

0,00

0,00

0,04

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

9.063

0,00

0,00

0,00

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

8.714

0,00

0,00

0,01

1

Penicillines

Droogzetter

8.793

0,00

0,00

0,04

1

Penicillines

Parentaal

6.622

0,00

0,06

0,19

1

Tetracyclines

Oraal

8.985

0,00

0,00

0,01

1

Tetracyclines

Parentaal

7.484

0,00

0,00

0,06

1

Tetracyclines

Intra-uterien

7.450

0,00

0,00

0,04

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

8.896

0,00

0,00

0,01

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

7.885

0,00

0,00

0,03

2

Aminoglycosiden

Oraal

9.025

0,00

0,00

0,00

2

Aminoglycosiden

Parentaal

9.020

0,00

0,00

0,00

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intramammair

9.031

0,00

0,00

0,00

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intra-uterien

8.955

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

9.065

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Intramammair

8.876

0,00

0,00

0,01

2

Combinaties meerdere antibiotica

Droogzetter

9.061

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

7.619

0,00

0,00

0,12

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

8.661

0,00

0,00

0,01

2

Penicillines

Intramammair

8.745

0,00

0,00

0,01

2

Penicillines

Droogzetter

9.064

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Oraal

9.051

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Parentaal

8.193

0,00

0,00

0,03

2

Polymyxines

Oraal

9.053

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parentaal

9.003

0,00

0,00

0,00

3

Cefalosporines 3e en 4e generatie

Intramammair

9.066

0,00

0,00

0,00

3

Cefalosporines 3e en 4e generatie

Parentaal

9.064

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parentaal

8.987

0,00

0,00

0,00

85

Opfok
Aantal bedrijven: 435
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 315
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 2
Tabel B35. Antibioticumgebruik in DDDAF per opfokbedrijf voor 2013-2016
Jaar
2012*
2013
2014
2015
2016

n
472
474
470
435

Gemiddelde
1,1
1,4
0,8
0,8

Mediaan
0,0
0,0
0,0
0,0

P75
0,2
0,2
0,2
0,1

*

In 2012 kon er geen onderscheid worden gemaakt tussen geslacht, dus waren opfok- en
vleesstierenbedrijven samengevoegd

Figuur B17. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 435 opfokbedrijven in 2016

86

P90
2,3
1,8
1,7
1,3

Tabel B36. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
opfokbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parentaal

365

0,00

0,00

0,15

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

428

0,00

0,00

0,09

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

416

0,00

0,00

0,01

1

Penicillines

Parentaal

386

0,00

0,00

0,10

1

Tetracyclines

Oraal

417

0,00

0,00

0,27

1

Tetracyclines

Parentaal

414

0,00

0,00

0,06

1

Tetracyclines

Intra-uterien

433

0,00

0,00

0,00

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

430

0,00

0,00

0,01

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

400

0,00

0,00

0,02

2

Aminoglycosiden

Oraal

431

0,00

0,00

0,01

2

Aminoglycosiden

Parentaal

434

0,00

0,00

0,00

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intra-uterien

434

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

434

0,00

0,00

0,01

2

Combinaties meerdere antibiotica

Intramammair

433

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

427

0,00

0,00

0,01

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

414

0,00

0,00

0,04

2

Penicillines

Intramammair

433

0,00

0,00

0,01

2

Penicillines

Parentaal

423

0,00

0,00

0,01

2

Polymyxines

Oraal

434

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parentaal

433

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parentaal

433

0,00

0,00

0,00

87

Vleesstieren
Aantal bedrijven: 3.046
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 1.963
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 1
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 28
Tabel B37. Antibioticumgebruik in DDDAF per vleesstierenbedrijf voor 2013-2016
Jaar
2012*
2013
2014
2015
2016

n
3.316
3.297
3.196
3.046

Gemiddelde
1,8
1,7
1,5
1,6

Mediaan
0,0
0,0
0,0
0,0

P75
0,6
0,5
0,4
0,4

P90
4,2
4,4
2,9
2,9

*In 2012 kon er geen onderscheid worden gemaakt tussen geslacht, dus waren opfok- en
vleesstierenbedrijven samengevoegd

Figuur B18. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 3.046 vleesstierenbedrijven in 2016

88

Tabel B38. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
vleesstierenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

1

Amfenicolen

Parentaal

2.332

0,00

0,00

0,19

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

2.820

0,00

0,00

0,24

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

2.774

0,00

0,00

0,01

1

Penicillines

Droogzetter

3.026

0,00

0,00

0,01

1

Penicillines

Parentaal

2.430

0,00

0,00

0,10

1

Tetracyclines

Oraal

2.755

0,00

0,00

0,59

1

Tetracyclines

Parentaal

2.735

0,00

0,00

0,04

1

Tetracyclines

Intra-uterien

2.916

0,00

0,00

0,01

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

2.860

0,00

0,00

0,15

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Parentaal

2.683

0,00

0,00

0,03

2

Aminoglycosiden

Oraal

2.959

0,00

0,00

0,01

2

Aminoglycosiden

Parentaal

2.998

0,00

0,00

0,00

2

Cefalosporines 1e en 2e generatie

Intra-uterien

3.042

0,00

0,00

0,00

2

Chinolonen

Oraal

3.001

0,00

0,00

0,03

2

Combinaties meerdere antibiotica

Intramammair

3.033

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Droogzetter

3.044

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Oraal

3.045

0,00

0,00

0,00

2

Combinaties meerdere antibiotica

Parentaal

2.855

0,00

0,00

0,03

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

2.790

0,00

0,00

0,03

2

Penicillines

Intramammair

3.024

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Droogzetter

3.045

0,00

0,00

0,00

2

Penicillines

Oraal

2.961

0,00

0,00

0,06

2

Penicillines

Parentaal

2.746

0,00

0,00

0,01

2

Polymyxines

Oraal

3.036

0,00

0,00

0,00

2

Polymyxines

Parentaal

3.006

0,00

0,00

0,00

3

Cefalosporines 3e en 4e generatie

Parentaal

3.045

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Oraal

3.045

0,00

0,00

0,00

3

Fluorochinolonen

Parentaal

3.019

0,00

0,00

0,00

89

Antibioticumgebruik in DDDAF op konijnenbedrijven
Konijnen
Aantal bedrijven: 41
Aantal bedrijven met DDDAF=0: 4
Aantal bedrijven dat 3e en 4e generatie cefalosporinen heeft gebruikt: 0
Aantal bedrijven dat fluorochinolonen heeft gebruikt: 8
Tabel B39. Antibioticumgebruik in DDDAF per konijnenbedrijf
Jaar
2016

n
41

Gemiddelde
40,9

Mediaan
31,8

P75
60,3

Figuur B19. Frequentieverdeling van de DDDAF voor 41 konijnenbedrijven in 2016

90

P90
84,4

Tabel B40. Gebruik in DDDAF per farmacotherapeutische groep en per toedieningswijze op
konijnenbedrijven in 2016
DDDAF
Keuze

Farmacotherapeutische groep

Toedieningsweg

# Bedrijven met
DDDAF=0

Mediaan

P75

Gemiddelde

0,00

0,87

1

Macroliden/lincosamiden

Oraal

34

0,00

1

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

40

0,00

0,00

0,01

1

Overig

Oraal

10

7,65

26,36

18,46

1

Pleuromutilines

Oraal

29

0,00

1,35

1,51

1

Tetracyclines

Oraal

18

3,38

8,38

9,18

1

Tetracyclines

Parentaal

25

0,00

0,81

0,86

1

Trimethoprim/sulfonamiden

Oraal

31

0,00

0,00

1,28

2

Aminoglycosiden

Oraal

17

2,95

13,44

8,46

2

Macroliden/lincosamiden

Parentaal

40

0,00

0,00

0,01

2

Polymyxines

Oraal

40

0,00

0,00

0,05

3

Fluorochinolonen

Oraal

33

0,00

0,00

0,25

91

V

SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen
Yalelaan 114
3584 CM Utrecht
Nederland
Telefoon: 088 – 0307 222
E-mail: info@autoriteitdiergeneesmiddelen.nl
www.autoriteitdiergeneesmiddelen.nl

Het gebruik van antibiotica bij landbouwhuisdieren in 2016
Trends, benchmarken bedrijven en dierenartsen
SDa/1151/2017
©Autoriteit Diergeneesmiddelen, 2017
Vermenigvuldiging is toegestaan onder voorwaarde van bronvermeld