Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 036

Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het
Wetboek van Strafvordering in verband met het
verbeteren van de bestrijding van heling,
witwassen en de daaraan ten grondslag liggende
vermogensdelicten

Nr. 9

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2023
Op 23 februari 2023 heeft de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid
mij gevraagd een reactie te geven op de wetenschapstoets die op haar
initiatief opgesteld is voor het wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek
van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering in verband met het
verbeteren van de bestrijding van heling, witwassen en de daaraan ten
grondslag liggende vermogensdelicten. De uitkomsten van deze wetenschapstoets heeft de commissie besproken in het rondetafelgesprek van
9 februari 2023. De commissie heeft mij gevraagd om in mijn reactie in
het bijzonder in te gaan op: 1. een evaluatie, de mogelijke neveneffecten
en verplaatsingseffecten, 2. een actuele nulmeting en 3. een voorhangprocedure voor de algemene maatregel van bestuur die ter uitvoering van het
wetsvoorstel dient te worden opgesteld. Ik stel het op prijs dat de
commissie mij de gelegenheid biedt om op deze punten en de overige
bevindingen uit de wetenschapstoets te reageren. Via deze brief voldoe ik
dan ook graag aan het onderhavige verzoek van de commissie.
1. Comptabiliteitswet 2016
Jaarlijks is een groot aantal Nederlanders slachtoffer van vermogenscriminaliteit. Hoewel het aantal «traditionele» vermogensdelicten sinds 2005
een dalende trend vertoont, treft deze vorm van criminaliteit in 2021 nog
steeds een substantieel percentage van 9 procent van de Nederlanders
van 15 jaar en ouder.1 Intussen neemt de online criminaliteit gestaag toe,
waaronder verkoopfraude (het niet betalen voor geleverde goederen,
1,4%) en aankoopfraude (het niet leveren van gekochte goederen, 6,9%).2
Ik acht het van groot belang deze delicten te voorkomen en te bestrijden
en zet daarvoor een breed pakket aan maatregelen in. Een van deze
1

2

kst-36036-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Veiligheidsmonitor 2021. Den Haag, Centraal Bureau voor de Statistiek, Ministerie van Justitie
en Veiligheid, 2022, paragraaf 4.1.
Veiligheidsmonitor 2021. Den Haag, Centraal Bureau voor de Statistiek, Ministerie van Justitie
en Veiligheid, 2022, paragraaf 5.1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

1

maatregelen is gericht op een betere bestrijding van heling en witwassen.
Omdat het doorverkopen van uit misdrijf verkregen goederen voor
criminelen een belangrijk verdienmodel is, kan een goede bestrijding van
heling en witwassen indirect bijdragen aan het voorkomen van de aan
deze delicten voorafgaande vermogenscriminaliteit.
Het wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het
Wetboek van Strafvordering in verband met het verbeteren van de
bestrijding van heling, witwassen en de daaraan ten grondslag liggende
vermogensdelicten is een van de elementen in de voorgestane aanpak.
Mede in het licht van artikel 3.1 van de Compatibiliteitswet 2016 is het van
belang te onderstrepen dat het wetsvoorstel verbeteringen beoogt aan te
brengen in twee artikelen uit het Wetboek van Strafrecht – te weten de
artikelen 437 en 437ter – en vooral de uitvoeringspraktijk die in een
meerderheid van de Nederlandse gemeenten gangbaar is, landelijk wil
invoeren. Ook in gemeenten waar opkopers van en handelaren in
gebruikte of ongeregelde goederen nog gebruik kunnen maken van een
papieren versie van een opkopersregister of nog fysiek bij de gemeente
kunnen melden dat zij in die gemeente het beroep of bedrijf als opkoper
of handelaar uitoefenen, moeten deze opkopers en handelaren op grond
van het wetsvoorstel straks de digitale variant van het opkopersregister,
het Digitaal opkopersregister, gebruiken en digitaal via het Digitaal
opkopersloket bij de gemeente die melding doen. In de memorie van
toelichting zijn het nut en de noodzaak van deze en andere in het
wetsvoorstel voorgestelde aanpassingen beschreven. Artikel 3.1 van de
Compatibiliteitswet 2016 schrijft voor dat voorstellen, voornemens en
toezeggingen een toelichting bevatten op: 1. de doelstellingen, doeltreffendheid en doelmatigheid, 2. de beleidsinstrumenten en 3. de financiële
gevolgen. De conclusie van de wetenschapstoets dat die eerste twee
punten niet in de memorie van toelichting gespecificeerd zijn, deel ik niet.
In verschillende paragrafen van de memorie van toelichting is hierop
ingegaan. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de paragrafen 1.2.1 en 1.2.3.
2. Maatschappelijke opgave
De wetenschapstoets concludeert dat de maatschappelijke opgave
expliciet en helder beschreven is. De opstellers beamen dat heling een
belangrijke aanjager is van vermogensdelicten en dat helers betrokken
zijn bij witwassen. Wel wijzen ze op een aantal aandachtspunten. Ten
eerste geven ze aan dat het wetsvoorstel zich slechts richt op een klein
deel van de afzetkanalen voor uit misdrijf verkregen goederen. Volgens
hen vinden de meeste gevallen van heling op de openbare weg, online of
in het privédomein plaats en zou uit buitenlands onderzoek naar de markt
van gestolen goederen blijken dat heling via handelaren in tweedehands
goederen al sinds 2012 afneemt. Ze verwijzen naar het rapport Focus op
heling, waarin een analyse is opgenomen van de locaties waar heling zich
afspeelt: 21% in het privédomein en 79% in de (semi)publieke ruimte. In
die laatste categorie heeft heling op de openbare weg met 70% het
grootste aandeel, gevolgd door overige locaties als garages, het schoolplein en de horeca (16%). Heling die via winkels en bedrijfspanden
plaatsvindt, komt uit op 14%.3 Ter nuancering van deze percentages is het
goed erop te wijzen dat deze analyse gebaseerd is op politiecijfers uit een
periode (2011–2015) dat het Digitaal opkopersregister nog aan het prille
begin stond van een landelijke uitrol. De registratieplicht op basis van de
papieren versie van het opkopersregister werd in die tijd amper gehandhaafd, waardoor een goed zicht ontbrak op heling via het kanaal van de
3

Henk Ferwerda, Tom van Ham, Lieselot Scholten en Donald Jager. Focus op heling. Een
onderzoek naar het functioneren van de helingmarkt, het beleid tegen en de gevolgen van
heling. WODC, Bureau Beke, 2016, pagina 50. Zie ook: Kamerstuk 28 684, nr. 475.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

2

opkopers van en handelaren in gebruikte en ongeregelde goederen en zij
mogelijk ondervertegenwoordigd zijn in de politiecijfers waarop de
analyse gebaseerd is. In het rapport Focus op heling is dan ook geconcludeerd dat de politiegegevens «in schril contrast» staan met de inzichten
van de experts over de betrokkenheid van reguliere handelskanalen bij
heling.4 Ook wijst dit rapport erop dat heling dankzij de komst van
cameratoezicht minder op straat plaatsvindt en gestolen spullen vaker
verkocht worden via «een vaste handelaar of internet».5 In dat verband
signaleert het onderzoeksrapport ook de trend van een toenemend aantal
pop-up winkels en ketens van tweedehands opkopers.6 Hoewel internet
en social media een sterk gegroeid afzetkanaal voor illegaal verkregen
goederen vormen, hebben de bevindingen in het onderzoeksrapport mij
gesterkt in de overtuiging dat een succesvolle bestrijding van heling en
witwassen zich ook op de kanalen van opkopers van en handelaren in
gebruikte en ongeregelde goederen moet richten. De maatregelen die in
het onderhavige wetsvoorstel zijn neergelegd, zijn van belang omdat ze
bijdragen aan een afname van de afzetmarkt van gestolen goederen en
andere op illegale wijze verkregen goederen, het opsporen en vervolgen
van verdachten van heling, witwassen en daaraan ten grondslag liggende
vermogensdelicten en het voorkomen van slachtoffers van dat type
delicten en recidive.
Een tweede aandachtspunt is volgens de opstellers van de wetenschapstoets dat het in de memorie van toelichting beschreven doel van het
wetsvoorstel niet consistent geformuleerd is, dan wel dat het wetsvoorstel
meerdere doelen dient die niet expliciet als zodanig beschreven zijn. In het
wetsvoorstel wordt geen onderscheid gemaakt tussen het voorkomen van
heling in de toekomst (preventie), het aanpakken van daders (repressie)
en het herstellen van de situatie en de teruggave van gestolen goederen
(curatie), waardoor ook niet duidelijk wordt hoe de maatregelen worden
geacht bij te dragen aan de doelen van het wetsvoorstel en hoe aannemelijk dat is. In reactie hierop verwijs ik naar de voorgestelde
artikelen 437, eerste lid, onder a, en 437ter, tweede lid, van het Wetboek
van Strafrecht (Sr), waarin het doel van de voorgestelde maatregelen
geëxpliciteerd is: het voorkomen en bestrijden van de misdrijven,
omschreven in de artikelen 416 tot en met 417bis Sr (het betreft hier de
misdrijven opzet-, schuld- en gewoonteheling) en de artikelen 420bis tot
en met 420quater.1 Sr (dat zijn de witwasmisdrijven), alsmede de aan
deze misdrijven ten grondslag liggende vermogensdelicten. Landelijke
implementatie van het Digitaal opkopersregister en het Digitaal opkopersloket moet een barrière opwerpen tegen het plegen van die misdrijven en
mensen die veroordeeld zijn in het bijzonder afhouden van het opnieuw
plegen van misdrijven (preventie). Op grond van dit wetsvoorstel kan
strafrechtelijk tegen hen opgetreden worden (repressie). In het kader van
de voorgestelde maatregelen kan blijken dat een of meer goederen die bij
een opkoper of handelaar in voorraad zijn, als gestolen of verloren
geregistreerd staan. Die goederen zullen dan, zoals ook in de memorie
van toelichting is opgemerkt, zo mogelijk aan de persoon of personen van
wie die goederen afkomstig zijn, worden teruggegeven (curatie). Dat is
een indirect doel van het wetsvoorstel.
Strategisch worden de doelen van het wetsvoorstel langs verschillende
wegen bereikt, die ook als subdoelen beschouwd kunnen worden: het
beter vergrendelen van de afzetmarkt voor uit misdrijf verkregen
goederen (preventie), het verhogen van de pakkans van helers, stelers en
witwassers (repressie), het tegengaan van ondermijnende activiteiten van
4

Idem, pag. 100.
Idem, pag. 37.
6
Idem, pag. 55.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

3

malafide handelaren (repressie), het verwijderen van gestolen spullen uit
het economisch verkeer en de teruggave ervan aan het slachtoffer
(curatie). De instrumenten die in het wetsvoorstel worden ingezet, zijn
geen doel op zich, maar een middel om de beoogde doelen beter te
kunnen bereiken.
3. Ingezette beleidsinstrumenten
In de paragraaf over de maatschappelijke opgave wijzen de opstellers van
de wetenschapstoets ten slotte op een derde aandachtspunt dat in de
daaropvolgende paragraaf over de ingezette beleidsinstrumenten verder
uitgewerkt wordt. Volgens hen is het niet duidelijk hoe de maatregelen
geacht worden bij te dragen aan de doelen van het wetsvoorstel en hoe
aannemelijk dat is. Ze missen een probleemanalyse en een beleidstheorie
die de effecten van het wetsvoorstel kan schragen. Bij de probleemanalyse gaat het om de aard en omvang van heling, de ernst van de
problematiek bij de doelgroep van het wetsvoorstel en inzicht hoe het
huidige systeem functioneert. Op deze aspecten is vooral in paragraaf 1.1
van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel ingegaan onder
verwijzing naar de uitgebreidere analyse in het rapport Focus op heling. In
dit rapport wordt onder meer ingegaan op de kenmerken van en
ontwikkelingen in de helingmarkt, de kenmerken van helers en hun
modus operandi, de kenmerken van geheelde goederen, de opsporing en
vervolging, de aanpak van heling in den brede, de stand van zaken rond
de uitrol van Stop Heling en het Digitaal opkopersregister, alsmede de
werkzaamheid, resultaten en neveneffecten van deze instrumenten. De
mening dat dit onderzoeksrapport alleen betrekking heeft op gegevens uit
de periode 2011–2015 deel ik niet. In aanvulling op de analyse van cijfers
uit die voornoemde periode hebben de onderzoekers immers met tal van
experts uit de helingbestrijding gesproken, zijn recente opsporingsonderzoeken bestudeerd, interviews met helers afgenomen en «marktgesprekken» gevoerd met offline en online handelaren. Ook is via een
burgerpanelonderzoek een representatieve steekproef van Nederlanders
bevraagd op hun bereidheid tot heling, de perceptie van de pakkans en
strafmaat. Ten slotte is met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven
gesproken over de gevolgen van heling en het belang van een goede
aanpak. Vanwege de omvangrijkheid van deze probleemanalyse volsta ik
hier met een verwijzing naar het rapport Focus op heling.7
De beleidstheorie waarnaar gevraagd wordt, kan gedefinieerd worden als
het geheel van kennis en veronderstellingen die onderbouwen waarom
bepaalde maatregelen noodzakelijk zijn voor het realiseren van een
maatschappelijk doel. Enerzijds gaat het om de inhoud bestaande uit de
probleemanalyse die hierboven aan de orde is gekomen en veronderstelde werkzame mechanismen. Anderzijds gaat het om de kennis en
vooronderstellingen over de bijdrage die verschillende partners (kunnen/
willen) leveren of wat zij nodig hebben om hun bijdrage te kunnen
leveren.8 In de kern gaat het wetsvoorstel uit van het veronderstelde
werkzame mechanisme dat al sinds 1886 ten grondslag ligt aan de huidige
wettelijke bepalingen. De eerste veronderstelling is dat veel wederrechtelijk verworven goederen vanwege hun specifieke kenmerken geïdentificeerd en op basis daarvan ook getraceerd kunnen worden. De tweede
veronderstelling is dat die goederen deels hun weg vinden naar opkopers
van en handelaren in gebruikte en ongeregelde goederen en daar
achterhaald kunnen worden, als zij in een register vastleggen welke
gebruikte en ongeregelde goederen zij verworven hebben. De derde
veronderstelling is dat als de opkoper of handelaar behalve een
7
8

Kamerstuk 28 684, nr. 475.
Doelen realiseren met een beleidstheorie | Vide Advies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

4

omschrijving van het verworven goed ook de identificerende persoonsgegevens van de aanbieder noteert, niet alleen het gestolen product zelf
opgespoord kan worden, maar ook de heler, witwasser of steler van dat
goed. Door gebruik te maken van de moderne technologie kan dit
beginsel beter geëffectueerd worden.
Bekend is dat technologie op verschillende manieren kan bijdragen aan de
bestrijding van criminaliteit. Daarbij worden afhankelijk van het doel en de
technologische mogelijkheden vier dimensies onderscheiden: het type
delict, het type locatie, de dader of het slachtoffer, en de strafrechtsketen.
Gericht op de dader kan de techniek bijdragen aan het beperken van de
gelegenheid tot het plegen van delicten, het reduceren van de opbrengst,
verhogen van de pakkans en effectiever maken van de opsporing en
vervolging.9 Vooral de twee laatstgenoemde aspecten zijn voor dit
wetsvoorstel relevant. Met de digitalisering van de registratieplicht wordt
op een efficiëntere wijze inzicht verkregen in de gegevens die opkopers en
handelaren geregistreerd hebben. Bovendien leidt de koppeling tussen
het Digitaal opkopersregister en de database van Stop Heling, met daarin
de gegevens uit de aangiftes van ontvreemde goederen, tot een vorm van
geautomatiseerd opsporen, die qua effectiviteit niet geëvenaard kan
worden door de registratieplicht op basis van de papieren registers. De
effecten zijn het duidelijkst meetbaar in de aantallen hits dat deze
koppeling genereert en die op jaarbasis omstreeks 6.000 bedragen.10
Daarnaast kan de politie via de DOR-module ook op afstand zelf zoeken
naar goederen die vanwege het ontbreken van een serienummer geen hit
genereren, zoals sieraden en kunst, en op die manier bijdragen aan het
tegengaan van heling, witwassen en de daaraan ten grondslag liggende
vermogensmisdrijven.
De opstellers van de wetenschapstoets geven verder aan dat het
wetsvoorstel geen zicht biedt op de effecten op de omvang van heling.
A priori is het lastig een schatting te geven van de totale omvang van de
helingmarkt. Slachtoffers doen lang niet altijd aangifte, waardoor er geen
zicht is op het totale aantal goederen dat vatbaar is voor heling. In het
wetsvoorstel wordt de registratieplicht bovendien beperkt tot een aantal
categorieën diefstalgevoelige goederen. En ten slotte zullen niet alle
ontvreemde goederen hun weg vinden naar de afzetkanalen van de
opkopers en handelaren. Dit maakt dat de effecten van het wetsvoorstel
alleen te relateren zijn aan het aantal zaken dat hierdoor (mede) opgelost
wordt, niet alleen in het geval van heling maar ook van witwassen of
vermogensdelicten die hieraan ten grondslag liggen. Het is niet mogelijk
deze resultaten te relateren aan de impact op de totale helingmarkt.
Evenmin zijn de preventieve effecten te kwantificeren, hoewel bekend is
dat de perceptie van een hoge pakkans een van de mechanismen is die
mensen ervan weerhoudt om criminaliteit te plegen.11
Ten slotte wijzen de opstellers van de wetenschapstoets op een mogelijk
gebrek aan draagvlak onder ondernemers om de registratieplicht na te
leven, hetgeen de effectiviteit van het wetsvoorstel kan ondermijnen. Ze
verwijzen daarbij naar het gebrek aan draagvlak voor vergelijkbare
poortwachter verplichtingen in andere sectoren. In de uitvoeringstoets is
aandacht besteed aan de mate van acceptatie en normgetrouwheid van
de doelgroep, die in de Tafel van Elf twee dimensies vormen voor het
9

Commissie Criminaliteit en Technologie. Technologie en misdaad. Kansen en bedreigingen van
technologie bij de beheersing van criminaliteit. Den Haag, 2004, pag. 3. Zie ook: Kamerstuk
27 834, nr. 39.
10
Zie de cijfers in de uitvoeringstoets, Kamerstuk 36 036, nr. 8, pag. 6.
11
Zie bijvoorbeeld Ben Vollaard. «Criminaliteit: het belang van dader- en slachtofferpercepties.»
In: Preadviezen 2017, pag. 68–73.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

5

bepalen van de bereidheid tot het naleven van wetten.12 De meeste
opkopers van en handelaren in gebruikte en ongeregelde goederen zijn
bonafide en daarom wars van de inkoop van goederen die op illegale
wijze zijn verkregen. Ze leven de wettelijke verplichtingen dan ook na. Dat
laat de praktijk ook zien. Dankzij hen is het Digitaal opkopersregister in
staat zoveel hits te genereren met de gegevens in de database van Stop
Heling. Uit de reacties van brancheorganisaties en individuele opkopers
en handelaren blijkt dat het belang van het doel van het wetsvoorstel niet
betwist wordt. Evenmin betwijfelen zij dat de digitale instrumenten
hieraan een bijdrage kunnen leveren. Wel kan de registratielast het
draagvlak voor naleving ondermijnen. De intrinsieke motivatie om de
registratieverplichtingen na te leven bevorder ik door die last zo laag
mogelijk te houden. Zo beperk ik de registratieplicht – anders dan in de
huidige situatie – tot diefstalgevoelige goederen en voorzie ik erin dat via
een webservice tussen de kassa of het bedrijfsadministratiesysteem van
de opkoper of handelaar en het Digitaal opkopersregister de voor de
registratieplicht benodigde gegevens automatisch in het Digitaal
opkopersregister kunnen worden overgezet zodat men die gegevens maar
één keer, in zijn eigen reguliere bedrijfsadministratie, hoeft te registreren.
In de wetenschapstoets zijn deze aspecten niet meegewogen.
Met het wetsvoorstel wordt een gelijk speelveld voor alle handelaren
gecreëerd. Bij een gelijk speelveld hoort, zoals de wetenschapstoets
aanstipt, dat naleving van de wet gehandhaafd wordt. Een van de
voordelen van de digitalisering van de meld- en registratieplicht is dat
deze de controle op naleving vergemakkelijkt, zij het dat voor een
optimaal resultaat altijd een fysiek bezoek aan de opkoper of handelaar
nodig blijft. Aan het advies om te investeren in technologie, kennis en
expertise bij de handhavende organisaties is al ruimschoots invulling
gegeven met de ontwikkeling van onder meer factsheets, powerpoint
instructies, e-learnings, hand-outs en een webdossier.
4. Doeltreffendheid
De opstellers van de wetgevingstoets missen bij het wetsvoorstel
aandacht voor het optreden van verplaatsingseffecten, in het bijzonder
naar het aanbieden van ontvreemde goederen via het internet. In de
memorie van toelichting is toegelicht dat internet en social media een
sterk gegroeid afzetkanaal voor illegaal verkregen goederen vormen en
dat een succesvolle bestrijding van heling en witwassen via die kanalen
eveneens zal bijdragen aan een afname van de afzetmarkt van gestolen
goederen en andere op illegale wijze verkregen goederen, het opsporen
en vervolgen van verdachten van heling, witwassen en daaraan ten
grondslag liggende vermogensdelicten en het voorkomen van slachtoffers
van dat type delicten en recidive. Het is mogelijk dat door de in het
wetsvoorstel voorgestelde maatregelen een deel van de personen die nu
de door hen ontvreemde goederen aan een opkoper of handelaar
verkoopt, die goederen straks via het internet aanbiedt. Hoe groot die
kans is, is op voorhand niet aan te geven. Wel blijkt uit wetenschappelijke
studies dat verplaatsingseffecten nooit honderd procent zijn.13 Tegelijk
constateer ik dat juist de bestaande wetgeving en de lokale invulling
daarvan leiden tot verplaatsingseffecten. Enerzijds verplaatsen opkopers
en handelaren hun bedrijf naar gemeenten waar het gebruik van het
Digitaal opkopersregister momenteel niet voorgeschreven is. Anderzijds
12

De Tafel van Elf is een model dat op basis van elf dimensies de mate van bereidheid tot
naleving van regelgeving in kaart brengt. Zie de uitvoeringstoets, Kamerstuk 36 036, nr. 8,
pag. 12.
13
Sarah Bosman. Mythbuster: Does crime prevented mean crime displaced? Brussel, European
Crime Prevention Network, 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

6

bieden personen hun ontvreemde goederen aan opkopers en handelaren
aan in gemeenten zonder een verplicht Digitaal opkopersregister.
Sommige opkopers en handelaren geven aan dat ze sinds het verplichte
gebruik van het Digitaal opkopersregister «geen gespuis meer in hun
winkel» krijgen. Die trend zal hopelijk doorzetten als alle opkopers van en
handelaren in gebruikte en ongeregelde goederen op grond van dit
wetsvoorstel verplicht worden dat register te gebruiken.
Zoals in de memorie van toelichting is opgemerkt, is de afgelopen jaren in
samenwerking met de politie en de gemeenten al veel in het verkleinen
van de afzetmarkt van illegaal verkregen goederen via internet geïnvesteerd. Daarmee zal ook als dit wetsvoorstel tot wet is verheven en in
werking is getreden, onverminderd worden doorgegaan. Zoals nu al het
geval is, zullen burgers en bedrijven worden gewezen op de mogelijkheid
dat zij de – al dan niet via internet – aangeboden goederen op diefstal
kunnen controleren via de website en app van Stop Heling. Jaarlijks voert
mijn ministerie campagne om die mogelijkheid van een diefstalcheck
onder de aandacht te brengen. Wie daarbij stuit op een gestolen product,
kan hiervan meteen digitaal melding doen bij de politie. Dit betekent dat
ook het aanbieden van ontvreemde goederen via online of andere
afzetkanalen niet zonder risico is. Na een afname in de Covid-19-periode
neemt het aantal diefstalchecks via Stop Heling door burgers en bedrijven
weer gestaag toe; dat aantal is gestegen van 633.505 in de maand
december 2022 naar 2.548.617 in de maand april 2023.
Verder geven de opstellers van de wetenschapstoets aan dat het
wetsvoorstel geen aandacht besteedt aan de mogelijk penibele situatie bij
het registeren van persoonsgegevens, als kwaadwillenden de handelaar
bedreigen of druk op hem uitoefenen om deze gegevens niet te noteren.
Sinds de uitrol van het Digitaal opkopersregister hebben zich, voor zover
bekend, geen gevallen van dergelijke bedreigende en intimiderende
situaties voorgedaan. Wel zijn er opkopers en handelaren die vertellen dat
aanbieders van gebruikte en ongeregelde goederen zich uit de voeten
maken, als ze hun persoonsgegevens moeten opgeven. Dit laat onverlet
dat in het communicatiemateriaal voor opkopers en handelaren informatie over de omgang met weerstand tegen het registreren van
persoonsgegevens in het Digitaal opkopersregister niet misstaat. Die
informatie zal dan ook toegevoegd worden. Opkopers en handelaren
worden nu ook al geïnstrueerd wat ze moeten doen als ze na een
diefstalcheck zien dat een aangeboden product geregistreerd staat in de
database van Stop Heling. De aanbeveling om in het strafdossier
informatie over de opkoper of handelaar te anonimiseren, zal ik niet
overnemen, omdat dit naar verwachting geen soelaas biedt. Immers, een
aanbieder van goederen weet aan wie hij deze verkocht heeft.
De veronderstelling van de opstellers dat de opkopers en handelaren door
de bewaarplicht van goederen van vijf werkdagen, gedurende welke die
goederen niet doorverkocht mogen worden, kwetsbaarder kunnen zijn
voor inmenging van georganiseerde criminaliteit, wordt voor zover mij
bekend niet door de huidige praktijk gestaafd. In die praktijk geldt,
afhankelijk van de gemeente, een bewaartermijn die varieert van drie tot
veertien dagen. De aanname lijkt te zijn dat als goederen niet meteen
verkocht kunnen worden, dit de ondernemer in een economisch moeilijker
positie kan brengen. Voor zover dat al het geval is, doet een verplichte
bewaartermijn daaraan niets af, want ook zonder een dergelijke termijn
worden ingekochte goederen zeker niet altijd direct binnen vijf dagen
doorverkocht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

7

De opmerking van de opstellers van de wetenschapstoets dat de
mogelijke negatieve neveneffecten, zoals consequenties voor kringloopwinkels, niet worden benoemd, is lastig te plaatsen. In de schriftelijke
stukken bij het wetsvoorstel wordt hieraan de nodige aandacht besteed en
uitgelegd dat dit wetsvoorstel tezamen met het ontwerp-Besluit Digitaal
opkopersregister en Digitaal opkopersloket juist voor de kringloopwinkels
een verbetering vormt.14 In tegenstelling tot de huidige situatie zal voor
hen straks maar een beperkte registratieplicht gelden.
Ten slotte merken de opstellers op dat niet duidelijk is hoe en door wie het
niet voldoen aan het systeem (bijvoorbeeld het niet registreren van een
specifiek goed) gedetecteerd kan worden. In reactie hierop kan worden
gewezen op de uitvoeringstoets die voor het wetsvoorstel is opgesteld. In
de uitvoeringstoets zijn meerdere mogelijkheden voor fraude met de
meldplicht en registratieplicht op een rij gezet.15 Aangegeven is dat een
klein deel daarvan via een digitale controle aan het licht kan komen, maar
dat het merendeel alleen met een fysieke controle ter plaatse achterhaald
kan worden. In dit verband is het goed te wijzen op de parlementaire
behandeling bij de wijziging begin jaren negentig van artikel 437 van het
Wetboek van Strafrecht, waarin het belang van het inkoopregister mede
gezocht werd in het opnieuw markeren van een duidelijke grens tussen
malafide en bonafide handelaren.16 De malafide handelaar zal in de loop
van de tijd veelal onopgemerkt zijn registratieplicht kunnen ontduiken,
maar tijdens een controle alsnog tegen de lamp lopen, ervan uitgaande
dat hij eerder structureel dan incidenteel de registratieplicht overtreedt.
5. Doelmatigheid
Over de doelmatigheid merken de opstellers van de wetenschapstoets op
dat deze weliswaar expliciet beschreven is, maar in algemene termen
zonder verwijzing naar indicatoren of een evaluatie. Zij vatten die samen
als: «Voorstel biedt verbeterde mogelijkheden voor opsporing en
vervolging aan de hand van digitale registratie en koppeling aan
politieregister voor heling». Van de huidige instrumenten is volgens hen
geen evaluatie voorhanden. Verder missen zij een afweging ten aanzien
van andere mogelijke instrumenten en wordt volgens hen het preventief
doel van het wetsvoorstel niet expliciet duidelijk gemaakt. De samenvatting die in de wetenschapstoets wordt gegeven van de doelmatigheid
van de voorgestelde maatregelen doet naar mijn mening geen recht aan
hetgeen daarover in de schriftelijke stukken bij het wetsvoorstel is
vermeld. Weliswaar heeft voorafgaand aan de totstandkoming van het
onderhavige wetsvoorstel geen formele evaluatie van het nut en de
noodzaak van het gebruik van het Digitaal opkopersloket en het Digitaal
opkopersregister plaatsgevonden in die gemeenten waar al met dat loket
en dat register verplicht wordt gewerkt, maar dat neemt niet weg dat wel
gekeken is naar hoe het gebruik van die voorzieningen tot dusverre in die
gemeenten uitpakt voor de opkopers en handelaren zelf, voor de
gemeenten en voor het voorkomen en bestrijden van heling, witwassen
en de daaraan ten grondslag liggende vermogensdelicten. Zo toont de
praktijk aan dat in de gemeenten waar de aansluiting op en het gebruik
van het Digitaal opkopersregister is voorgeschreven, die delicten
effectiever en efficiënter kunnen worden bestreden. De pakkans van de
heler, de witwasser en de pleger van vermogensdelicten neemt, mede

14

Zie de nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstuk 36 036, nr. 6, pag. 5–6) en ook de
antwoorden op recente Kamervragen (Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 2547).
15
Kamerstuk 36 036, nr. 8, pag. 17.
16
Zie onder meer Kamerstuk 21 565, nr. 3, pag. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

8

door de koppeling van het Digitaal opkopersregister met Stop Heling, toe
en de gelegenheid om te helen of wit te wassen neemt af.17
Het Digitaal opkopersregister draagt, in combinatie met Stop Heling, ook
bij aan het efficiënter vergrendelen van de afzetmarkt voor gestolen
spullen. Zoals betoogd in paragraaf 3 van deze brief gaat van het
verhogen van de perceptie van de pakkans een preventief effect uit.
Verder zal het door de mogelijkheid van een diefstalcheck in Stop Heling
voorafgaand aan de aankoop minder gemakkelijk zijn om illegaal
verkregen tweedehands spullen te gelde te maken. Juist de digitalisering
maakt dat dit proces efficiënter kan verlopen. Weliswaar is in de wetenschapstoets opgemerkt dat een afweging ontbreekt ten aanzien van de
inzet van andere mogelijke instrumenten waarmee hetzelfde resultaat
bereikt kan worden, maar nagelaten is daarvoor een of meer concrete
suggesties te doen. Het enige alternatief waaraan volgens mij gedacht zou
kunnen worden voor het traceren van ontvreemde goederen, is het
aanbrengen van track-and-trace op alle diefstalgevoelige goederen, maar
dat is in de praktijk niet mogelijk bij onder meer sieraden, metalen en
kunst en kent ook andere nadelen.
6. Financiële gevolgen voor het Rijk
De wetenschapstoets oordeelt dat de financiële gevolgen voor het Rijk
expliciet beschreven zijn, maar dat een totaaloverzicht ontbreekt.
Datzelfde geldt voor de uitvoeringskosten. Vooral de mate van
handhaving is volgens de opstellers met onduidelijkheid omringd. Zoals
toegelicht in de uitvoeringstoets is het lastig de handhavingskosten te
becijferen, omdat deze afhangen van de lokale prioritering, het aantal
handelaren in een gemeente, de beoogde frequentie van de controles en
de mate waarin strafbare feiten opgespoord worden die capaciteitsinzet
vergen.18 Ook voor de vervolging en berechting heeft dit niet kwantificeerbare gevolgen. Naarmate het wetsvoorstel meer preventieve effecten
sorteert, kan het beslag op de capaciteit zich overigens ook in gunstige zin
ontwikkelen, doordat er minder inzet benodigd is voor de opsporing en
vervolging van heling, witwassen en de hieraan ten grondslag liggende
vermogensdelicten.
7. Financiële gevolgen maatschappelijke sectoren en derden
Ook de financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren en eventuele
derden zijn volgens de wetenschapstoets expliciet beschreven en de
uitvoeringskosten zijn gekwantificeerd. De opstellers van die toets doen
de aanbeveling om de financiële gevolgen in kaart te brengen voor de
handelaren die in de huidige situatie onderworpen zijn aan de meldplicht
en registratieplicht. Daarmee zou inzichtelijk gemaakt kunnen worden wat
de verwachte financiële gevolgen bij uitbreiding zijn. Alle opkopers en
handelaren in gebruikte en ongeregelde goederen moeten op dit moment
al aan de meld- en registratieplicht voldoen.
Merendeels doen zij dat nu al via het Digitaal opkopersloket en het
Digitaal opkopersregister, omdat de gemeenten waarin zij hun beroep of
bedrijf uitoefenen, hen daartoe verplichten. In het andere deel doen zij dat
nu niet omdat de desbetreffende gemeenten hen nog toestaan zich fysiek
bij een loket te melden en met een papieren versie van het opkopersregister te werken. Het kost heel veel inspanning om in kaart te brengen wat
de gevolgen zijn van een opkoper of handelaar in een gemeente met een
verplicht gebruik van een Digitaal opkopersloket en het Digitaal opkopers17
18

Zie de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel, pag. 5.
Zie Kamerstuk 36 036, nr. 8, pag. 21.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

9

register en van een opkoper of handelaar in een gemeente waar hij op dit
moment nog niet met die voorzieningen hoeft te werken. Bovendien
varieert het aantal verworven goederen per handelaar en zou van de
financiële gevolgen vervolgens afgetrokken moeten worden het vervallen
van de registratieplicht voor goederen die niet als diefstalgevoelig in het
ontwerp-Besluit Digitaal opkopersregister en Digitaal opkopersloket
opgenomen zijn, alsmede de registraties van handelaren die gebruik
(gaan) maken van een webservice. Wel zou in theorie de meldplicht
becijferd kunnen worden door het totale aantal handelaren in Nederland
te inventariseren en hiervan de handelaren af te trekken die reeds via het
Digitaal opkopersloket aan hun meldplicht hebben voldaan. Gezien de
beperkte tijd van drie minuten voor het invullen van het meldformulier zal
een dergelijke exercitie naar verwachting weinig meerwaarde hebben. De
kosten voor het doorgeven van wijzigingen in de meldplicht zijn niet te
berekenen, omdat onbekend is hoe vaak die zich voordoen.
8. Evaluatieparagraaf
In de laatste paragraaf van de wetenschapstoets merken de opstellers op
dat een evaluatieparagraaf ontbreekt. Zo ook zou er geen nulmeting
beschikbaar zijn. In dit verband wijs ik er graag op dat al sinds 2014 ieder
trimester een overzicht wordt opgesteld van onder meer het aantal
diefstalchecks via Stop Heling, het aantal handelaren dat aangesloten is
op het Digitaal opkopersregister en het aantal hits dat de registratie van
die goederen in het Digitaal opkopersregister met de database van Stop
Heling genereert. Ook in de toekomst blijf ik deze gegevens monitoren.
Het vorenstaande neemt niet weg dat ik het goede zaak vind dat als dit
wetsvoorstel tot wet wordt verheven en in werking is getreden, een jaar
na de datum van inwerkingtreding een invoeringstoets wordt uitgevoerd.
De punten die de opstellers van de wetenschapstoets in dat verband
noemen, zullen daarbij worden betrokken.
9. Voorhangprocedure algemene maatregel van bestuur
Op verzoek van de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid ga ik ten
slotte in op het feit dat het wetsvoorstel niet in een voorhangprocedure
voor het ontwerp-Besluit Digitaal opkopersregister en Digitaal opkopersloket voorziet. Aanwijzing 2.35 van de Aanwijzingen voor de regelgeving
die bij de totstandkoming van regelgeving in acht dienen te worden
genomen, vraagt om bij voorkeur te vermijden dat in een wetsvoorstel
wordt vastgelegd dat het parlement formeel via een wettelijk vastgelegde
procedure bij een ter uitwerking daarvan tot stand te brengen algemene
maatregel van bestuur wordt betrokken. De voorkeur verdient het volgens
die Aanwijzing de betrokkenheid van de beide Kamers te beperken tot
controle met behulp van de normale parlementaire instrumenten, zoals
het stellen van vragen of het aannemen van een motie. Ik zie geen
bijzondere redenen om daar in het onderhavige geval van af te wijken, te
meer daar de aanwijzing van de categorieën van gebruikte of ongeregelde
goederen geen nieuwigheid is, maar een voortzetting is van en een
aanvulling vormt op artikel 1 van het thans geldende Uitvoeringsbesluit.19
Want sinds jaar en dag worden de gebruikte en ongeregelde goederen
waarvoor de registratieplicht geldt al bij algemene maatregel van bestuur
aangewezen zonder dat de beide Kamers formeel betrokken zijn en dat
heeft nooit tot onverkwikkelijke zaken geleid.

19

Zie Besluit van 6 januari 1992 (Stb. 1992, nr. 36), zoals gewijzigd bij besluit van 6 oktober 2012
(Stb. 2012, nr. 480).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

10

Het parlement kan, zoals gezegd, zijn controlerende taak volgens de
Aanwijzing vervullen via de reguliere parlementaire instrumenten als het
stellen van vragen of het aannemen van een motie. Met het oog daarop
en om de Tweede Kamer te faciliteren heb ik ervoor gezorgd dat bij de
nota naar aanleiding van het verslag de versie van het ontwerp-Besluit is
meegestuurd die eerder voor advies aan de betrokken organisaties is
voorgelegd en in internetconsultatie is gegaan. Op die wijze heeft de
Tweede Kamer helderheid over de categorieën van gebruikte of ongeregelde goederen waarvan het voornemen bestaat die aan te wijzen en
waarvoor voor opkopers van en handelaren in die goederen een registratieplicht zal gelden. De Tweede Kamer heeft door toezending van het
ontwerpbesluit tevens de mogelijkheid zich over die categorieën uit te
spreken en daarover met mij van gedachten te wisselen door daarover
bijvoorbeeld nadere vragen te stellen en die informatie te betrekken bij
haar oordeel over het wetsvoorstel.
Gelet daarop en op de terughoudendheid die in Aanwijzing 2.35 van de
Aanwijzingen voor de regelgeving wordt bepleit voor verdergaande
zeggenschap van het parlement in de vorm van formele betrokkenheid via
bijvoorbeeld een voorhangprocedure, acht ik deze betrokkenheid en
inspraakmogelijkheden afdoende. Daarbij komt dat de aan te wijzen
goederen in het wetsvoorstel zijn begrensd. Bij algemene maatregel van
bestuur mogen op grond van het voorgestelde artikel 437, eerste lid, van
het Wetboek van Strafrecht alleen categorieën van gebruikte of ongeregelde goederen worden aangewezen die gevoelig zijn om wederrechtelijk
te worden verkregen en nog enige waarde in het economisch verkeer
hebben. Dat betekent dat in het ontwerpbesluit niet zomaar allerlei
categorieën goederen kunnen worden aangewezen waarvoor de
registratieplicht geldt. Over die begrenzing kan de Tweede Kamer als
medewetgever meebeslissen.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 036, nr. 9

11