vertrouwen in wetenschap
advies knaw

omslag_KNAW_advies_vertrouweninwetenschap.indd 1

vertrouwen in

wetenschap

advies

4/25/2013 5:01:01 PM

vertrouwen in wetenschap

voetregel

1

2013 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)
© Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights reserved
Voor deze uitgave zijn gebruiksrechten van toepassing zoals vastgelegd in de Creative
Commons licentie. [Naamsvermelding 3.0 Nederland]. Voor de volledige tekst van deze
licentie zie http://www.creativecommons.org/licenses/by/3.0/nl/
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Postbus 19121, 1000 GC Amsterdam
Telefoon + 31 20 551 0700
Fax + 31 20 620 4941
knaw@bureau.knaw.nl
www.knaw.nl
pdf beschikbaar op www.knaw.nl

Basisvormgeving: edenspiekermann, Amsterdam
Opmaak: Ellen Bouma, Alkmaar
Illustratie omslag: iStockphoto
ISBN 978-90-6984-669-9

Het papier van deze uitgave voldoet aan ∞ iso-norm 9706 (1994) voor permanent
houdbaar papier.

2

vertrouwen in wetenschap

vertrouwen in wetenschap

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Adviescommissie integriteit, beleid en vertrouwen in wetenschap
Mei 2013

voorwoord

De invloed van wetenschap op de maatschappij is de afgelopen decennia fors toegenomen. Tegelijkertijd is de samenleving waarbinnen wetenschap functioneert in snel
tempo veranderd. Na de dominee en de dokter is nu ook de autoriteit van de wetenschapper niet langer vanzelfsprekend. Daarvoor zijn verschillende, in elkaar grijpende
factoren aan te wijzen. Wetenschappelijk onderzoek vindt plaats in een wereld waar
steeds meer mensen zelf op zoek gaan naar informatie over allerlei kwesties die hen
raken. Met internet als bron van – ongelijksoortige en ongewogen – informatie en met
sociale media als Twitter als razendsnel discussieplatform worden wetenschappelijke
bevindingen vaker bekritiseerd door mondige burgers en soms zelfs als ‘ook maar een
mening’ in de touwen gedrongen.
Ook de verwevenheid van wetenschappelijk onderzoek met het bedrijfsleven en de
overheid kan mensen aan het twijfelen brengen over de onafhankelijkheid en objectiviteit van wetenschap en wetenschappers. En natuurlijk dragen geruchtmakende
zaken rond onderzoekers die resultaten vervalsen of verzinnen niet bij aan het imago
van wetenschap. Stellen we de vraag ‘hoe kijkt de gemiddelde Nederlander aan tegen
betrouwbaarheid van wetenschap?’, dan geven de resultaten uit, jawel, wetenschappelijk onderzoek, geen reden tot grote zorg. Wetenschap is nog steeds een A-merk. Dat
wil niet zeggen dat we niet ons uiterste best moeten blijven doen om dat vertrouwen
te behouden. We moeten ons voortdurend bezinnen op de vraag of wetenschap de
goede dingen doet en of zij die dingen goed doet, met andere woorden: transparant
en integer is. Zelfs als die transparantie en integriteit vertrouwen in wetenschap niet
zouden blijken te bevorderen.
Wetenschap is ingebed in een netwerk van relaties met partijen zoals de overheid en
het bedrijfsleven die elk een eigen verantwoordelijkheid hebben bij een gezamenlijk belang: een breed gedragen vertrouwen in de wetenschap. Iedereen is gebaat bij
4

vertrouwen in wetenschap

onafhankelijke en objectieve wetenschap. De uitdaging voor de wetenschap is het
vertrouwen te behouden en waar mogelijk te bevorderen. Van de moderne wetenschapper wordt gevraagd het podium te verlaten en tussen het publiek te gaan staan.
Dat vraagt ook om inzicht in de manier waarop wetenschap ‘werkt’, met alle onzekerheden van dien. Het betekent niet alleen het resultaat laten zien, maar ook het proces,
inclusief beperkingen en onzekerheden. Kijken naar een voetbalwedstrijd is toch ook
aanzienlijk interessanter dan alleen de eindstand vernemen? Niet alleen de wetenschap zelf, maar ook de media en het onderwijs kunnen een belangrijke rol spelen in
het doorgeven van een realistisch beeld van de wetenschap.

Met het voorliggende advies, opgesteld op verzoek van de staatssecretaris van OCW,
stelt de KNAW vast hoe integriteit en vertrouwen in wetenschap kunnen samenhangen
en bevorderd kunnen worden en welk beleid hiervoor in gang kan worden gezet. De
Akademie onderstreept dat de primaire verantwoordelijkheid voor integriteit bij de
wetenschap zelf ligt en wijst eerst en vooral naar versterking van de zelfregulering van
de wetenschap. Daarnaast bevat dit rapport aanbevelingen voor andere partijen om
het vertrouwen in wetenschap krachtig te ondersteunen. De KNAW als forum, stem en
geweten van de wetenschap draagt hier graag en naar beste kunnen aan bij.
Hans Clevers
President KNAW

voorwoord

5

inhoud
voorwoord 4
samenvatting 8
summary 9
1.

2.

3.

4.

6

inleiding 20
1.1 Adviesvraag OCW 20
1.2 Samenstelling commissie 21
1.3 Interpretatie van de adviesvraag
1.4 Werkwijze 22
1.5 Leeswijzer 23

21

vertrouwen en wetenschap 24
2.1 Inleiding 24
2.2 Dimensies van vertrouwen in wetenschap 26
2.3 Achtergronden van vertrouwen en wantrouwen
2.4 Een case study 32
2.5 Conclusies 34

30

vertrouwen in een veranderende wetenschap

3.1 Inleiding 37
3.2 Merton’s normen 38
3.3 Ontwikkelingen sinds Merton
3.4 Conclusies 42

37

39

integriteit en wetenschap

43
4.1 Wat is integere wetenschapsbeoefening? 43
4.2 De bestaande regelingen in Nederland 46
4.3 Aanpassing van de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening
4.4 Toepassing van codes en regelgeving: integriteit in de praktijk 50
4.5 Onderzoek van klachten, sancties, en de rol van het LOWI 55
4.6 Conclusies 58
vertrouwen in wetenschap

48

5.

6.
7.

externe factoren 59
5.1 Inleiding 59
5.2 Kwaliteitszorg op macroniveau en financiering 59
5.3 De gouden driehoek (1): wetenschap voor overheid en politiek 63
5.4 De gouden driehoek (2): wetenschap voor het bedrijfsleven 67
5.5 Wetenschap en vormen van publiek-private samenwerking 68
5.6 Waarde van wetenschap 69
5.7 Wetenschap en media 71
5.8 Wetenschap en onderwijs 74
5.9 Conclusies 75

antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties 77

6.1. Antwoorden op de vragen van de staatssecretaris
6.2 Aanbevelingen aan organisaties 83

literatuur

bijlagen

77

86

1. Adviesaanvraag staatssecretaris Zijlstra, ministerie ocw 89
2. Instellingsbesluit Adviescommissie integriteit, beleid en vertrouwen
in wetenschap 91
3. Betrokken respondenten 93
4. Reviewers 96

inhoud

7

samenvatting

Achtergrond en opzet
De KNAW brengt dit rapport Vertrouwen in wetenschap uit naar aanleiding van een
adviesvraag van de staatssecretaris van OCW. De staatssecretaris verzocht de KNAW
te adviseren over de vraag hoe het vertrouwen in, en de integriteit van wetenschap
kan worden versterkt en welk beleid hiervoor nodig is. De KNAW heeft zich gebogen
over de vraag hoe vertrouwen in wetenschap tot stand komt en wat daarbij de rol is
van wetenschappelijke integriteit en andere factoren. Daarnaast is gekeken hoe het
op dit moment in Nederland is gesteld met vertrouwen in wetenschap en tot welke
beleidsaanbevelingen deze analyse aanleiding geeft. De scope van dit advies is daarmee nadrukkelijk breder dan alleen het vraagstuk van wetenschappelijke integriteit,
en specifieke gevallen van fraude worden hier ook niet als zodanig geadresseerd. Die
onderwerpen zijn in andere recente KNAW-rapporten uitvoerig behandeld.

Deze samenvatting presenteert de bevindingen van de KNAW op hoofdpunten in lijn
met de volgorde van het betoog in het adviesrapport. De hoofdstukken 2 en 3 van het
rapport zijn beschouwend van aard en behandelen respectievelijk de notie van vertrouwen in wetenschap en een aantal relevante recente ontwikkelingen in de organisatievorm en inbedding van de wetenschap. De hoofdstukken 4 en 5 zijn meer praktisch van aard en behandelen respectievelijk integriteit in relatie tot vertrouwen en
de rol van externe spelers als overheid, bedrijfsleven, media en onderwijs. Het laatste
hoofdstuk van het advies beantwoordt de afzonderlijke vragen van de staatssecretaris,
en formuleert aansluitend beleidsaanbevelingen gericht aan specifieke organisaties.
Maatschappelijk vertrouwen in wetenschap is van groot belang omdat wetenschap
in de moderne kennissamenleving een steeds grotere rol speelt. Wetenschap levert
8

samenvatting

summary

Background and scope
The Royal Academy is issuing the report Trust in Science1 in response to a request
for advice by the Dutch State Secretary for Education, Culture and Science. The State
Secretary asked the Academy to recommend ways to improve public trust in science
and to encourage scientists to act with greater integrity, and to suggest policy measures for pursuing these aims. The Academy explored how trust in science is created
and the role of scientific integrity and other factors within that context. In addition, it
considered the current state of public trust in science and what policy recommendations follow from this analysis. The scope of this advisory report is accordingly much
broader than the question of scientific integrity alone, and it does not address specific
cases of fraud as such. Such topics have been discussed at length in other recent Academy reports.
This summary outlines the Academy’s findings, in the same order as they are dealt
with in the advisory report. Chapters 2 and 3 of the report are reflective in nature and
explore the notion of trust in science and a number of relevant recent developments
in the formal organisation and context of science. Chapters 4 and 5 are more practical
and consider, respectively, questions of integrity in relation to trust, and the role of
external parties such as government, the business community, the media, and education. The final chapter of the report responds to the State Secretary’s individual questions and makes policy recommendations aimed at specific organisations.

1

In this summary, ‘science’ includes the liberal arts
summary

9

ijkpunten voor het publieke debat, bouwstenen voor politieke besluitvorming en
impulsen voor maatschappelijke vooruitgang en economische groei. De KNAW acht
het daarom van belang om met dit rapport de situatie in Nederland op dit punt te
inventariseren en risico’s voor maatschappelijk vertrouwen in wetenschap in kaart te
brengen. De discussie over de staat van vertrouwen in wetenschap moet echter ook
met een zekere nuance worden gevoerd. Aan blind vertrouwen is geen behoefte en een
zekere mate van beargumenteerde scepsis hoort bij de wetenschap. Bovendien lijkt
het niveau van vertrouwen in Nederland relatief hoog te zijn: wetenschap is nog altijd,
in reclametermen, een ‘sterk merk’. Verstandig beleid is gewenst, radicale aanbevelingen zijn onnodig.

Vertrouwen en wetenschap

Vertrouwen hebben in wetenschap betekent dat men deze als betrouwbaar ziet, en dat
laatste doet men als men van mening is (1) dat wetenschap de goede dingen doet, en
(2) dat ze deze goede dingen ook goed doet. De vraag of wetenschap het goede doet
betreft onder meer de manier waarop de wetenschap haar agenda bepaalt, de keuzes
die ze maakt, de mate van onafhankelijkheid waarin ze deze kan maken, en de waarde
van haar resultaten. De vraag of wetenschap het goede ook goed doet betreft, zowel
het bekwaam opereren en de succesvolle organisatie van de wetenschap als haar integriteit. Uit deze observaties vloeit al voort dat vertrouwen in wetenschap meerdere
dimensies heeft. Integriteit is er één, zij het een belangrijke; enkele andere zijn: succes,
onafhankelijkheid en de waarde van de resultaten.
Een individu kan deze verschillende dimensies verschillend waarderen en de vraag
naar ‘vertrouwen in de wetenschap’ moet dan ook eigenlijk worden uitgesplitst in
verschillende deelvragen. Vertrouwen in ‘de wetenschap’ kan in de praktijk immers
betrekking hebben op wetenschap als systeem, als totaal van activiteiten, als beroepsgroep, maar ook op individuele wetenschappers, of op bepaalde wetenschapsgebieden. Opinieonderzoek naar ‘vertrouwen in de wetenschap’ brengt deze verschillende
dimensies doorgaans onvoldoende gedetailleerd in kaart en er worden vaak te generaliserende conclusies getrokken uit antwoorden die slechts één dimensie belichten.
Gezien het belang van het onderwerp is periodiek herhaald en beter onderzoek in
Nederland gewenst. Het SCP is bij uitstek geschikt om dat periodieke onderzoek uit te
voeren.
Als men beleid wil ontwerpen om vertrouwen in wetenschap te bevorderen en
wantrouwen tegen te gaan, is het bovendien van belang om rekening te houden met
een andere complicerende factor: wantrouwen kan meerdere achtergronden hebben.
Gezonde scepsis vraagt niet om corrigerend beleid. Anderzijds laat wantrouwen van
verstokte cynici, of wantrouwen dat gebaseerd is op ideologische of religieuze motieven zich moeilijk bijsturen. Maar daar waar de wetenschap door haar feitelijke organisatie of werkwijze het risico loopt haar imago van betrouwbaarheid te verliezen, is
10

samenvatting

Public trust in science is very important precisely because science is playing a prominent role in our modern knowledge society. Science offers benchmarks for public
debate, delivers building blocks for political decision-making, and acts as an impetus for social progress and economic growth. The Academy therefore believes it is
important for this report to survey the situation in the Netherlands and to analyse the
threats to public trust in science. The debate concerning the level of trust in science
should be conducted with a certain amount of subtlety, however. There is no need for
blind trust, and a certain measure of well-grounded scepticism is inherent to the pursuit of science. In addition, the level of public trust in science appears to be relatively
high in the Netherlands: science is still a ‘strong brand’, to put it in advertising terms.
What is needed is sensible policy, not radical recommendations.

Trust and science

When the public trusts science, it regards it as reliable. In order to regard science as
reliable, the public must believe that (1) science is doing the right things, and (2) doing
them the right way. When we ask whether science is doing the right things, we consider the way it sets its agenda, the choices that it makes, how autonomously it makes
those choices, and the value of its results. When we ask whether science is also doing
things right, we look at whether it operates skilfully, whether it is properly organised,
and whether it observes certain standards of integrity. These observations alone show
that trust in science is a multidimensional phenomenon. Integrity is only one dimension, albeit a very important one. Others include success, autonomy, and the value of
results.
An individual can assign different values to these various dimensions. In effect, the
question concerning ‘trust in science’ should be broken down into various components. In practical terms, trusting ‘science’ may mean trusting it as a system, as a total
sum of activities, or as a professional group, but it can also mean trusting individual
scientists or certain areas of science. Public surveys concerning ‘trust in science’ as
a rule fail to explore these various dimensions in enough detail, and the conclusions
are often too easily generalised and based on responses that only consider a single
dimension. Given the importance of the topic, a more specific study, repeated at regular intervals, would be preferable. The ideal institute to conduct such a study is the
Netherlands Institute for Social Research (SCP).
If the aim is to design a policy that promotes trust in science and combats mistrust, it
is also important to take another complicating factor into account: mistrust can arise
for many different reasons. Healthy scepticism does not require corrective policy, and
it would be difficult to change the minds of confirmed cynics, or those who mistrust
science for ideological or religious reasons. But when the factual organisation of science or the methods it employs threaten to tarnish its reliable image, it is worth developing a policy to contain these risks. Such risks may arise in science’s relationship
summary

11

het de moeite waard om door beleid deze risico’s in te dammen. Deze risico’s kunnen
ontstaan in de relatie met andere maatschappelijke actoren, of daar waar sprake is van
onjuiste publieke percepties en verwachtingen.
Tegen de achtergrond van deze nuanceringen adresseert dit rapport ten aanzien van
maatschappelijk vertrouwen in wetenschap twee vragen: hoe staat het er mee, en
wat moet er gedaan worden. Op basis van het op dit moment beschikbare empirische materiaal is het antwoord op de eerste vraag tweeledig. Ten eerste: er zijn geen
betrouwbare conclusies te trekken over ontwikkelingen, zoals de nogal eens veronderstelde daling in het vertrouwen in wetenschap. Ten tweede: uit niet-longitudinaal
onderzoek volgt dat wetenschap relatief, dat wil zeggen in vergelijking tot andere
instituties, nog altijd veel vertrouwen geniet.
Het feit dat er geen sprake lijkt te zijn van een urgent probleem betekent echter
nog niet dat het antwoord op de tweede vraag kan luiden dat we niets hoeven te doen.
Want wetenschap en haar omgeving veranderen.

Vertrouwen in een veranderende wetenschap

Wij kunnen de huidige situatie zeker niet als een gegeven beschouwen, want er zijn
risicofactoren die met name samenhangen met de ingrijpende ontwikkelingen in de
wetenschap en haar steeds nadrukkelijker positionering in de laatste halve eeuw. Eén
van deze risico’s wordt gevormd door de hoge verwachtingen bij het publiek die voortvloeien uit de prominente positie van wetenschap in de moderne kennissamenleving.
Die verwachtingen zijn misschien op zich een teken van vertrouwen, maar kunnen
gemakkelijk leiden tot overspannen claims die vervolgens niet worden waargemaakt,
of tot teleurstelling over wetenschappelijke onzekerheid of voorlopige resultaten.
Hoge verwachtingen bij het publiek vragen daarom om aandacht voor verwachtingsmanagement en ‘nieuwe deugden’ als transparantie en verantwoording voor gemaakte
keuzes. Een andere risicofactor is de steeds sterkere verwevenheid van wetenschap
met overheid, politiek en bedrijfsleven. Deze sterke verwevenheid vraagt om het extra
bewaken van de onafhankelijkheid en objectiviteit. Ten slotte brengt de snelheid en
alomtegenwoordigheid van de media niet alleen de mogelijkheid wetenschappelijke
kennis en kennis van de wetenschap breed te verspreiden, maar ook volop risico's
voor de verspreiding van desinformatie en voor hypes. Dit vraagt om waarborgen
voor adequate wetenschapscommunicatie, evenwichtige journalistiek en een eerlijke
en complete beeldvorming van de wetenschap en haar kansen en beperkingen. Mede
door de kracht van de media hebben schendingen van wetenschappelijke integriteit
potentieel een grote impact. Ze worden al snel als exemplarisch gezien en die schade is
niet gemakkelijk te herstellen. Zorg voor wetenschappelijke integriteit blijft daarmee
eveneens van groot belang.

12

samenvatting

with other parties in civil society, or where public perceptions and expectations are
mistaken.

Against the background of these considerations, this report addresses two questions
related to public trust in science: how do things stand, and what needs to be done.
Based on the empirical material available at the present time, the answer to the first
question breaks down into two parts. First: we cannot draw any reliable conclusions
about trends, for example what is sometimes assumed to be a decline in public trust in
science. Second: non-longitudinal studies reveal that science still enjoys a large measure of public trust relatively speaking – in other words when compared with other
institutions. Although the problem does not appear to be urgent, then, that does not
mean that the answer to the second question is ‘nothing’. After all, science and society
are changing constantly.

Trust in a changing system of science

We cannot assume that the current situation is a given; there are various risk factors
at play, closely tied to far-reaching changes in science and its increasingly high-profile
positioning over the past fifty years. One of those risks is that the public has inflated
expectations of science, the result of the prominent position that science occupies in
the modern knowledge society. Although such expectations may themselves be a sign
of trust, they can easily lead to scientists making lofty claims that they cannot live up
to in the end, or to disappointment in scientific uncertainty or preliminary results.
Inflated public expectations therefore require expectation management and ‘new virtues’ such as transparency and accountability for choices made. Another risk factor is
the increasingly close relationship between science on the one hand and government,
politics and business on the other. This close relationship demands careful monitoring
of the autonomy and objectivity of science. Finally, the speed and omnipresence of the
media make it possible not only to communicate scientific knowledge (and a knowledge of science) among a broad audience, but also offer plenty of risks in spreading
disinformation and generating a hype. What we need is to ensure satisfactory science
communication and level-headed journalism, and to project an honest and all-inclusive
image of science and its opportunities and limitations. Due in part to the power of the
media, violations of scientific integrity can have an enormous impact. They are quickly
regarded as representative and the damage they do is difficult to repair. Scientific
integrity therefore remains a matter of great importance.

summary

13

Integriteit
Wetenschappelijke integriteit is niet alleen een basisvoorwaarde bij het genereren van
vertrouwen, maar heeft ook een intrinsiek belang. Het onderwerp staat internationaal
al geruime tijd in de belangstelling. In Nederland heeft deze discussie onder meer
geleid tot een vernieuwde versie van de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening (VSNU, 2012) en tot een uitvoerig adviesrapport over Zorgvuldig en Integer
Omgaan met Wetenschappelijke Onderzoeksgegevens (KNAW, 2012). Bestaande codes
en adviezen over integriteit vormen een adequate basis voor beleid. Aanpassing
van bestaande codes zal niettemin zo nu en dan nodig zijn. Ook dit advies doet daar
aanbevelingen voor. Het formuleert enkele additionele deugden die een plaats zouden moeten krijgen in de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening en voegt
bepalingen toe over de omgang met schendingen van wetenschappelijke integriteit.
Integriteitsbeleid moet echter niet blijven steken in het vaststellen van regels en het
geven van adviezen. Internalisering van gedragscodes en richtlijnen is onmisbaar, van
student tot hoogleraar, en dit kan worden bewerkstelligd in het intercollegiale verkeer
en via cursussen en workshops. Periodiek empirisch onderzoek moet uitwijzen of dit
effect heeft.

De wetenschap is zelf primair verantwoordelijk voor haar integriteit. Universiteiten en onderzoeksinstituten hebben de plicht te zorgen voor de juiste voorwaarden
en omstandigheden. Het gaat daarbij niet alleen om gedragscodes, maar ook om de
inrichting van onderzoekprogramma’s en de interne organisatie van kennisinstellingen. Dit laatste omvat mede de zorg voor voldoende interne discussie over, en checks
op, goede wetenschapsbeoefening (peer pressure). Er moet daarnaast voldoende
ruimte worden vrijgemaakt voor het zorgvuldig uitvoeren van peer review. Dit alles om
het zelfcorrigerend en zelfreinigend vermogen van de wetenschap in stand te houden.

Externe factoren

Externe partijen spelen echter ook een rol bij het in stand houden en bevorderen
van vertrouwen in wetenschap, om te beginnen de financiers. De druk die het financieringssysteem oplegt, brengt risico’s met zich mee voor opgeschroefde claims en
verwachtingen, voor afbrokkeling van het imago van onafhankelijkheid, en voor
uitholling van het zelfcorrigerend en zelfreinigend vermogen. Er is een betere balans
nodig tussen de nadruk op kennisbenutting en de nodige ruimte voor ongebonden
onderzoek; en ook een betere balans tussen de nadruk op vernieuwing en het bieden
van voldoende ruimte voor wetenschappelijke checks and balances, zoals duplicatie,
verificatie en peer review. Het financieringsbeleid van overheid en NWO en de interne
financieringssystematiek van de universiteiten dienen die balans mogelijk te maken.

14

samenvatting

Integrity
Scientific integrity is not just a condition for generating trust in science – it is intrinsically important. It is an issue that has long attracted considerable attention the world
over. In the Netherlands, that discussion led to an updated version of the Netherlands
Code of Conduct for Scientific Practice (VSNU, 2012) and to a detailed advisory report
on Responsible Data Management and the Prevention of Science Fraud (KNAW, 2012).
Existing codes and advisory reports on integrity provide a firm basis for policymaking, but the codes will need to be updated every once in a while. The present advisory
report also makes recommendations in that respect. It identifies a number of additional virtues that should be inserted into the Netherlands Code of Conduct for Scientific
Practice, and adds provisions for dealing with violations of scientific integrity. But a
policy that addresses integrity should go beyond establishing rules and issuing advice.
Everyone, from students to professors, must internalise the codes of conduct and
guidelines, a process that can be facilitated in the communication between colleagues
and in courses and workshops. Empirical surveys conducted at regular intervals
should establish whether this is effective.
Science bears primary responsibility for its own integrity. Universities and research
institutes have a duty to establish the right conditions and circumstances. That goes
beyond codes of conduct to include the structure of research programmes and the
internal organisation of knowledge institutions. The latter includes encouraging a
sufficient level of internal discussion and checks on sound scientific practice (peer
pressure). In addition, room should be created to conduct peer reviews with the
necessary scrupulousness. All this should be designed to support the self-refining and
self-correcting ability of science.

External factors

External parties – and chief among them, the funding bodies – also play a role in preserving and promoting trust in science, however. The pressure inherent to the funding
system poses a number of risks: the risk of inflated claims and expectations, the risk
that the image of autonomy will be undermined, and the risk that the self-refining
and self-correcting ability of science will be eroded. What we need is to strike a better
balance between emphasising knowledge valorisation and offering the scope required
for unfettered science, and between emphasising innovation and offering sufficient
leeway for a system of scientific checks and balances, for example duplication, verification and peer review. The funding policy pursued by government and the Netherlands
Organisation for Scientific Research (NWO) and the universities’ internal funding
system should make it possible to achieve that balance.

summary

15

De overheid moet als opdrachtgever van wetenschappelijk onderzoek en advies
ruimte bieden voor de onafhankelijke positie en de objectiviteit van wetenschap. De
wetenschap dient consequent de rol te krijgen van honest broker, die waar mogelijk
alternatieve scenario’s biedt en ook aangeeft waar de grenzen liggen aan zekerheid
en voorspelbaarheid. De overheid moet daarbij de verleiding weerstaan stevig opgetuigde begeleidingscommissies bij opdrachtonderzoek en gevraagd advies te betrekken. Overheid en politiek moeten zelf besluiten nemen, zonder de wetenschap als
adviseur daarin te compromitteren. Over de omgang met wetenschappelijke adviezen
zijn overheidsbreed afspraken nodig. Bijvoorbeeld over de wijze van selectie van adviseurs, omgang met adviezen die niet of ten dele worden uitgevoerd en richtlijnen voor
het al dan niet toepassen van peer review – dit alles vooral in procedurele zin en dus
zonder op de stoel van de adviesraden te gaan zitten. Instelling van een Government
Chief Scientific Adviser als raadsadviseur van de minister-president vindt de KNAW de
moeite van een hernieuwd experiment waard. Canada en Engeland kunnen hierbij als
voorbeeld dienen.

Ook het bedrijfsleven dient de onafhankelijkheid en objectiviteit van wetenschap te
respecteren en te bevorderen, zowel in de eigen R&D als in publiek-private samenwerking. Grote bedrijven kennen vaak al vrij uitgebreide gedragscodes. Aan het
bedrijfsleven de taak de good practices sectorbreed in te voeren. Bij publiek-private
samenwerking dient, net als bij louter publiek gefinancierd onderzoek, de Nederlandse
Gedragscode Wetenschapsbeoefening leidend te zijn.
Vertrouwen in wetenschap steunt ook voor een deel op beeldvorming in wetenschapscommunicatie en media. Kennisinstellingen kunnen hun onderzoekers, onder meer
via mediagidsen, de middelen aanreiken voor adequate communicatie en zouden zelf
in de externe communicatie een sterker accent moeten leggen op complete beeldvorming. Naast de resultaten moet er aandacht zijn voor werkwijzen, onzekerheden en
beperkingen. Onrealistische claims en eenzijdige beeldvorming schaden op termijn
het vertrouwen in wetenschap. Verdere bundeling van wetenschapscommunicatie aan
de kant van de kennisinstellingen kan leiden tot een gestructureerd contact met de
media waardoor publicitaire aandacht wordt gegenereerd die het nieuws van de dag
overstijgt.
De Nederlandse wetenschapsjournalistiek functioneert over het algemeen goed en
zet een genuanceerd beeld neer van wetenschap. Regulering lijkt op dit moment niet
urgent. Wel kan verdieping en verbreding ontstaan als wetenschapsredacties via netwerken meer gebruik kunnen maken van elkaars expertise.
Het onderwijs – van basisschool tot promotietraject – kan ook een belangrijke rol
spelen in het verspreiden van een adequaat beeld van de wetenschap. Onderwijs
kan het bewustzijn bevorderen van de mogelijkheden, maar ook van de grenzen en
16

samenvatting

As a commissioner of contract research and requests for scientific advice, government
must allow science to act autonomously and to remain objective. Science must consistently be assigned the role of an ‘honest broker’, offering alternative scenarios where
possible and indicating the limits to certainty and predictability. Government should
resist the temptation to install heavyweight advisory committees when contracting
research and requesting scientific advice. Government officials and politicians must
take their own decisions, without compromising science by involving it in the process.
Government-wide agreements are needed about the best way to deal with scientific
advice. Such agreements could stipulate the methods used to select advisers, set
out how to deal with recommendations that are not adopted (in their entirety), and
establish guidelines for determining the need for peer review. All these issues should
be addressed in the procedural sense, without attempting to fill the shoes of excisting advisory bodies. The Academy thinks it would be worth experimenting with the
position of a Government Chief Scientific Adviser. Canada and the United Kingdom can
serve as examples.
Businesses should also respect and support the autonomy and objectivity of science,
both in their own R&D and in public-private partnerships. Many large enterprises
already have relatively detailed codes of conduct. It is the duty of the business sector
to introduce sector-wide good practices. Like publicly funded science, public-private
partnerships should be guided by the Netherlands Code of Conduct for Scientific Practice.

Trust in science also depends on the image of science portrayed in science communication and the media. Knowledge institutions can provide their scientists with the
tools they need to communicate adequately, for example by developing media guides,
and they should themselves put greater emphasis on a well-rounded image in their
external communication. Besides results, they should also highlight their working
methods and the uncertainties and limitations involved. Unrealistic claims and a onedimensional image will eventually erode trust in science. If knowledge institutions
were to cluster their science communication more, they might be able to structure
their contact with the media and generate publicity that transcends the daily headlines.
Dutch science journalism is generally of good quality and offers a nuanced portrait of
science. There is no urgent reason for regulation in this area. If the editorial boards
of science news outlets were to draw on one another’s expertise more, however, the
reporting would gain greater depth and scope.

Education – from primary school to PhD programmes – can also play an important role
in disseminating a more accurate picture of science. Education can raise awareness
of the potential of science, but also of its limitations and uncertainties. In that sense,
it can help foster informed trust in science. Policymakers should start by focusing on
summary

17

onzekerheden, van wetenschappelijk onderzoek. Daarmee kan het bijdragen aan de
vorming van een geïnformeerd vertrouwen in de wetenschap. Beleid op dit gebied
moet om te beginnen gericht zijn op de hogere niveaus: de bachelor- en masterfase
van het wetenschappelijk onderwijs. Het bacheloronderwijs moet standaard zicht bieden op de praktijk van wetenschappelijk onderzoek. Research-masteropleidingen en
promotieopleidingen, dienen systematisch, maar wel op maat, aandacht te besteden
aan een combinatie van wetenschapssociologie, wetenschapsfilosofie, en ethiek. Daarbij is ruimte nodig voor bespreking van de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening inclusief de daarbij relevante voorbeelden en dilemma’s.
In het basis- en voortgezet onderwijs dient vooral het accent te liggen op het aankweken van belangstelling en enthousiasme voor de wetenschap. Gastdocentschappen
vanuit de kennisinstellingen in het voortgezet onderwijs moeten gestimuleerd worden
evenals de inzet van platforms als de Brede Regionale Steunpunten van het Platform
Bêta Techniek en het gebruik van vormen van informal science education, via internet
en andere media, televisie, science-musea, wetenschapscafé’s etc. Nieuwe initiatieven
kunnen hier beloond worden, bijvoorbeeld met prijzen. Ten slotte is er ook vanuit het
perspectief van het belang van publiek vertrouwen in wetenschap reden voor een herhaald pleidooi voor meer academisch geschoolde leraren in het voortgezet onderwijs.

18

samenvatting

higher education, specifically the Bachelor’s and Master’s phase at university level.
Instruction in science practice should be a standard component of Bachelor’s programmes. Research Master’s and PhD programmes should offer students and candidates systematic but customised instruction in the sociology, philosophy and ethics of
scientific research. These should include discussion of the Netherlands Code of Conduct
for Scientific Practice, as well as the relevant examples and dilemmas.
In primary and secondary schools, the emphasis should be on getting pupils
interested in and enthusiastic about science. Knowledge institutions and secondary
schools should be encouraged to arrange guest instructors; platforms such as the
Broad Regional Support Desks set up by the National Platform Science & Technology
must be supported, as well as informal science education through a variety of channels (Internet and other online media, television, science museums , science café’s, and
so on). New initiatives should be rewarded, for example with prizes. Finally, given the
importance of public trust in science, it bears repeating that we need more academically trained teachers working in secondary education.

summary

19

1. inleiding

1.1 Adviesvraag OCW
In de Strategische agenda hoger onderwijs, onderzoek en wetenschap (Ministerie OCW,
2011) schrijft de staatssecretaris van OCW, mede namens de bewindspersoon van het
Ministerie ELI (thans EZ), onder meer over het belang van integriteit van, en vertrouwen in wetenschap. Hij kondigt aan op dit punt de KNAW om een beleidsadvies te
zullen vragen.
Nog voor de feitelijke adviesvraag vonden er twee relevante gebeurtenissen plaats.
Ten eerste besloot de KNAW zelf een advies op te stellen over zorgvuldig en integer
omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens. Ten tweede werd de wetenschappelijke wereld opgeschrikt door de fraude van sociaal psycholoog Stapel. Door
dit ernstige fraudegeval kwam het voorgenomen advies over omgang met onderzoeksgegevens mede in het licht van deze casus te staan, waardoor de KNAW snel op deze
ontwikkeling kon reageren (KNAW, 2012). Bovendien gingen commissies aan de slag
om het volledige werk van Stapel tegen het licht te houden (Levelt e.a., 2012).
Op 30 januari 2012 ontving de KNAW de formele adviesaanvraag (bijlage 1)
die geleid heeft tot dit rapport. De staatssecretaris verzoekt de KNAW advies uit te
brengen over de vraag hoe het vertrouwen in, en de integriteit van de wetenschap kan
worden versterkt en welk beleid hiervoor nodig is. Concreet verzoekt de bewindspersoon daarbij in te gaan op de volgende deelvragen:
• Hoe behoudt wetenschap een betrouwbaar imago en wie kan daaraan op welke
manier bijdragen (onderzoeksorganisaties zelf, financiers of overheid)?
• Welke randvoorwaarden kan de overheid scheppen ter versterking van het vertrouwen in wetenschap, en is het bieden van randvoorwaarden voldoende voor een
integere uitoefening van de wetenschap (in algemene zin en specifiek OCW)?
20

vertrouwen in wetenschap

• Ten aanzien van onafhankelijkheid van de wetenschap versus dienstbaarheid
aan derden: “Hoe dient de onderzoekswereld zich op te stellen jegens publieke
opdrachtgevers en private financiers en hoe dient de onderzoekswereld zich op te
stellen jegens de rest van de samenleving?”
• Wat is de rol die het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en overige sectoren kunnen spelen bij het vertrouwd maken van de samenleving met wetenschap?
• Welke afspraken zijn er in nationale en internationale gremia over wetenschappelijke integriteit gemaakt?
Ook de staatssecretaris is door de fraude van Stapel geschokt en de vragen zijn mede
in dit licht geformuleerd. Maar de staatssecretaris vraagt niet aan de KNAW om op
specifieke gevallen van fraude in te gaan. Dat is ook niet nodig, omdat daarover in
2012 de hierboven genoemde rapporten zijn gepubliceerd. De adviesaanvraag van de
staatssecretaris betreft het bredere onderwerp van betrouwbaarheid en vertrouwen,
en plaatst de kwestie van wetenschappelijke integriteit in dat kader (zie verder paragraaf 1.3).

1.2 Samenstelling commissie

De KNAW heeft ter beantwoording van de adviesvraag een adviescommissie ingesteld
(zie bijlage 2 voor het instellingsbesluit), met de navolgende leden (de eerste zeven op
persoonlijke titel en de drie laatstgenoemden met mandaat van hun organisatie):
• Prof. dr. K.A. Algra (voorzitter)
• Prof. dr. L.J. Gunning-Schepers
• Dr. N.C.M. Laane
• Prof. dr. P. Meurs
• Prof. mr. J.E.J. Prins
• Prof. dr. ir. P.P.C.C. Verbeek
• Prof. dr. H. A. van der Vorst
• TNO: Prof. dr. P.J. Werkhoven
• VSNU: Prof. dr. G.J. van der Zwaan
• AWT: Dr. D. Corbey
Prof. dr. G.J. van der Zwaan was aanvankelijk lid van de commissie, maar heeft gedurende het traject zijn lidmaatschap moeten opzeggen. Ambtelijk secretaris was drs.
F.J.G. van de Linde, hoofd van de afdeling beleidsadviezen van de KNAW. De adviescommissie heeft het onderhavige advies opgesteld. De KNAW heeft het uitgebracht en
aangeboden aan de aan de bewindslieden van het ministerie OCW.

1.3 Interpretatie van de adviesvraag

De KNAW is met de staatssecretaris van oordeel dat zorgvuldige en integere wetenschapsbeoefening een voorwaarde vormt voor vertrouwen in wetenschap. Bij afwezigheid van zorgvuldigheid en integriteit ontstaan scheuren in vertrouwen. Dat geldt
inleiding

21

zowel voor het vertrouwen tussen wetenschappers onderling, als voor het vertrouwen
van de samenleving in (de1) wetenschap.
Het rapport Zorgvuldig en integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens (KNAW, 2012) behandelt de door de staatssecretaris aangeduide ‘integriteit van
wetenschap’ al uitvoerig. Relevante delen van dat KNAW-advies zullen in het onderhavige advies waar noodzakelijk opnieuw worden geadresseerd. Uitwerking vindt daarbij plaats in de context van vertrouwen. Tegen deze achtergrond heeft de commissie de
adviesvraag van de staatssecretaris als volgt in operationele zin geïnterpreteerd:
Leg de nadruk op de component ‘vertrouwen in wetenschap’, gegeven al hetgeen
reeds, ook door de KNAW zelf, over integriteit is gepubliceerd. Plaats het gedachtegoed
over integriteit in de context van het debat over vertrouwen en stel daarbij in hoofdzaak
de volgende twee vragen: 1) welke wetenschapsinterne en -externe factoren spelen een
rol bij vertrouwen in wetenschap, en 2) wie kan welk beleid formuleren en (doen) uitvoeren ter bevordering van vertrouwen in wetenschap?
Op basis van deze operationele interpretatie biedt dit advies primair een brede
behandeling van het begrip ‘vertrouwen in de wetenschap’, een analyse van het
beschikbare empirische materiaal over de Nederlandse situatie, een overzicht van
relevante recente ontwikkelingen in de wetenschap, en een uiteenzetting over de
wetenschapsinterne en -externe factoren die bepalend zijn voor vertrouwen in de
wetenschap, met daaraan gekoppeld een aantal beleidsaanbevelingen. Op individuele
en actuele casussen wordt niet uitvoerig ingegaan.

1.4 Werkwijze

Een adviescommissie heeft beperkte middelen. Empirisch wetenschappelijk onderzoek valt buiten de opdracht en de mogelijkheden van dit advies. Een inventarisatie van opvattingen over vertrouwen in wetenschap onder relevante stakeholders
behoorde daardoor niet tot de mogelijkheden. De commissie heeft zich waar mogelijk
wel gebaseerd op beschikbaar empirisch materiaal, theoretische reflecties en gefundeerde visies, opgetekend in gesprek met betrokkenen. Wat integriteit betreft heeft
de commissie op die manier belangrijke nationale en internationale codes en adviezen voor wetenschapsbeoefening meegenomen, alsmede controlemogelijkheden en
maatregelen bij onzorgvuldigheid en integriteitsschending. Wat vertrouwen betreft is
onderzoek in kaart gebracht dat vertrouwen in wetenschap in chronologisch perspectief zet en vergelijkt met andere maatschappelijke sectoren. Daarnaast heeft de
commissie een mix ingezet van individuele gesprekken, interviews, focusgroepen en
gestructureerde bijeenkomsten om visies van professionals te vergaren. In bijlage 3
zijn de namen weergegeven van de personen die daarbij zijn betrokken.
1 Tussen ‘wetenschap’ en ‘de wetenschap’ bestaat soms een subtiel verschil in betekenis. Het
gebruik van het lidwoord kan belangrijk zijn om aan te geven dat het om de wetenschap als
organisatie gaat, terwijl het, zonder lidwoord, ook de resultaten van wetenschap kan omvatten.
‘Vertrouwen in wetenschap’ is in die opvatting breder dan ‘vertrouwen in de wetenschap’.

22

vertrouwen in wetenschap

Het concept adviesrapport is onderworpen aan review conform de kwaliteitsstandaard van de KNAW voor adviezen en verkenningen. De namen van de reviewers zijn
weergegeven in bijlage 4.

1.5 Leeswijzer

De centrale vraag voor de commissie – hoe vertrouwen in wetenschap kan worden
bevorderd – ligt ten grondslag aan de volgende hoofdstukken. Hoofdstukken 2 en
3 zijn meer beschouwend en schetsen het theoretische en historische kader voor
de meer praktisch gerichte hoofdstukken 4 en 5 en de aanbevelingen die daaruit
voortvloeien. Hoofdstuk 2 bespreekt de verschillende dimensies en achtergronden
van vertrouwen in wetenschap, en stelt de vraag aan de orde in hoeverre empirisch
onderzoek laat zien dat vertrouwen in wetenschap in Nederland (en daarbuiten) problematisch is of afneemt. Hoofdstuk 3 schetst in het kort hoe de ontwikkelingen van de
laatste decennia maken dat wetenschap intern steeds complexer is geworden, terwijl
zij tegelijkertijd extern met veel meer actoren (overheid, bedrijfsleven, publiek, media)
verbonden is. Door haar groeiende rol in de Nederlandse kennissamenleving moet
wetenschap aan steeds meer en hogere verwachtingen voldoen. Deze toegenomen
complexiteit van de wetenschapspraktijk maakt ook het thema van de betrouwbaarheid complexer en genereert daardoor meer factoren die het vertrouwen in wetenschap kunnen ondermijnen.
Hoofdstuk 4 richt vervolgens de focus op wat men ‘wetenschapsinterne’ factoren
zou kunnen noemen. Hoe ziet in deze nieuwe constellatie betrouwbare wetenschap er
uit? Hoe kan in deze context wetenschappelijke integriteit het beste geborgd blijven?
Zijn de bestaande codes en regelingen op dit gebied adequaat?
Hoofdstuk 5 verlegt de aandacht naar de ‘wetenschapsexterne’ factoren die de
betrouwbaarheid van wetenschap en de perceptie daarvan kunnen beïnvloeden. Daarbij gaat het om de manier waarop wetenschap is georganiseerd en wordt gefinancierd,
interactie met overheid, bedrijfsleven en het publiek, en de rol van de media en het
onderwijs. Juist omdat de hedendaagse wetenschap op zoveel punten in contact staat
met externe actoren is het hier gemaakte onderscheid tussen ‘interne’ en ‘externe’
factoren die het vertrouwen in wetenschap bepalen tot op zekere hoogte arbitrair en
fluïde. De commissie acht het op pragmatische gronden toch verantwoord dit onderscheid in de presentatie te maken, onder meer omdat dit rapport moet uitmonden in
afzonderlijke aanbevelingen aan zowel de wetenschap (kennisinstellingen), als aan
externe spelers zoals overheid en bedrijfsleven.
Hoofdstuk 6 geeft op hoofdlijnen de antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en richt aanbevelingen aan specifieke organisaties.

inleiding

23

2. vertrouwen en
wetenschap
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk gaat in op de vraag of er in Nederland sprake is van een problematische
afname van maatschappelijk vertrouwen in wetenschap en of er redenen zijn om na te
denken over corrigerend beleid.2 De eerste deelvraag is vooral van empirische aard. De
tekst van dit hoofdstuk verwijst dan ook naar de resultaten van verschillende opinieonderzoeken en de conclusies die daaraan al dan niet te verbinden zijn.3 Voor een
juiste duiding van die resultaten is het echter ook van belang oog te hebben voor de
complexiteit van de onderliggende vraag. Vertrouwen in wetenschap heeft meerdere
dimensies. Dit hoofdstuk brengt een aantal van deze dimensies in kaart. Vertrouwen of
wantrouwen in wetenschap kan bovendien verschillende achtergronden hebben. Dit
hoofdstuk geeft daarom ook een schets van de verschillende typen factoren die vertrouwen kunnen beïnvloeden en de consequenties die dat heeft voor van het voeren
van beleid.
De sociale psychologie verbindt vertrouwen aan betrouwbaarheid. Vertrouwen wordt
daarbij gezien als een positieve houding van een persoon of groep jegens een andere

2 Onderling vertrouwen van wetenschappers is eveneens van eminent belang. Dit adviesrapport richt zich daarop in hoofdstuk 4, via het aandachtspunt ‘integriteit’.
3 Naar de mening van de commissie dient de vraag naar het niveau van publiek vertrouwen in
de wetenschap in de eerste plaats geoperationaliseerd worden in termen van opvattingen, zoals
deze uit opinie-onderzoek naar voren komen. Daarnaast kan men deze vraag ten dele ook operationaliseren in termen van gedrag, maar dan is het lastig (zeker zonder gedetailleerd empirisch onderzoek) veel verder te komen dan de constatering dat ook veel sceptici of cynici in het
dagelijks leven toch zonder veel problemen smartphones en computers kopen, in een vliegtuig
stappen en voorgeschreven pillen slikken.

24

vertrouwen in wetenschap

persoon, groep, of institutie, die bestaat in het toeschrijven van betrouwbaarheid.4
Men vertrouwt mensen of instituties die men als betrouwbaar ziet. En men ziet mensen of instituties als betrouwbaar op basis van wat men ervaart als hun bekwaamheid,
welwillendheid en integriteit (Van den Bos, 2011).5 Vertrouwen betreft daarmee zowel
intenties (welwillendheid) als werkwijze (bekwaamheid en integriteit). Vertrouwen
in wetenschap kan men vanuit deze gedachtegang omschrijven als de perceptie of
verwachting:
1. dat de wetenschap het goede doet, en dus met kennis en resultaten komt die er toe
doen; en
2. dat de wetenschap dat goede ook goed doet, dat wil zeggen (a) volgens de regelen
der kunst (lege artis) wat betreft methode en werkwijze, en (b) integer.

Die perceptie of verwachting kan op feiten gebaseerd zijn, maar ook op (soms inadequate of onvolledige) beeldvorming. Het bevorderen van vertrouwen in wetenschap
vereist niet alleen dat de wetenschap de facto betrouwbaar is, maar ook dat deze
betrouwbaarheid als zodanig wordt gepercipieerd. Feitelijke integriteit is dus, als
noodzakelijke voorwaarde voor vertrouwen, een belangrijk deel van het verhaal.
Adequate beeldvorming en verwachtingen vormen een ander deel. Deze conceptie van
vertrouwen in wetenschap als gepercipieerde betrouwbaarheid, die feitelijke betrouwbaarheid veronderstelt, is leidend in de redenering van dit advies.
Publiek vertrouwen in wetenschap is om meerdere redenen van groot belang. Wantrouwen in het wetenschappelijke systeem, en in de methode en doelstellingen van
de wetenschap, zou het publieke debat kunnen beroven van ijkpunten en randvoorwaarden (denk aan evidence based policies6) en daarmee dit debat reduceren tot een
uitwisseling van louter meningen. In de Nederlandse kenniseconomie zorgt wetenschap bovendien voor de bouwstenen voor politieke besluitvorming, voor impulsen
voor economische groei en maatschappelijke ontwikkeling. Via het wetenschappelijk
onderwijs stimuleert zij de ontwikkeling van toptalent. Een breed draagvlak van
vertrouwen is daarbij essentieel. Tegelijkertijd is blind vertrouwen in wetenschap ook
niet in het belang van wetenschap en samenleving. Integendeel, wetenschap is een
vorm van georganiseerde scepsis. Kritische vragen over haar methodes en resultaten
zijn in wezen altijd legitiem. Een vitale wetenschap kan niet zonder debat en discussie.
Vertrouwen in wetenschap als geheel en kritiek op onderdelen kunnen dus in beginsel
4 In het Engels kan men hier nog een verschil maken tussen confidence en trust, waarbij
confidence vooral wijst op de bekwaamheid en het adequaat functioneren van het object, en
trust nadrukkelijk ook de dimensies van welwillendheid en integriteit omvat. Confidence heeft
dan ook vaak betrekking op organisaties en procedures, trust betreft juist vaak personen; zie
Luhmann (1988).
5 De studie van Van den Bos (2011) richt uiteindelijk de focus op vertrouwen in de overheid,
maar begint met een brede analyse van het begrip vertrouwen als zodanig, met verwijzingen
naar verdere literatuur.
6 Beleid moet empirisch of theoretisch gefundeerd zijn. Wetenschappelijke feiten kunnen
daarbij niet terzijde geschoven worden als ‘zomaar een mening’. Zie (Staman, 2012).
voorwoord

25

goed samengaan. Deze gedachte wordt verderop in dit hoofdstuk nader uitgewerkt.
De laatste tijd staat de vraag naar de aard en omvang van vertrouwen in wetenschap nadrukkelijk op de agenda, bijvoorbeeld naar aanleiding van de rol van wetenschappers in discussies over klimaatverandering of vaccinatieprogramma’s. Maar ook
‘affaires’ (zoals de ‘affaire Stapel’) die raken aan de integriteit van wetenschapsbeoefening zorgen voor debat over vertrouwen in de wetenschap (Dijstelbloem en Hagendijk,
2011; KNAW, 2012). De suggestie is daarbij vaak dat het vertrouwen in wetenschap
afneemt, mede onder invloed van dergelijke incidenten. Deze suggestie was wellicht
deels ook de achtergrond voor de adviesvraag van de staatssecretaris aan de KNAW.

2.2 Dimensies van vertrouwen in wetenschap

Is er voor het veel genoemde vermoeden van een afname van het vertrouwen in
wetenschap feitelijk bewijsmateriaal aan te dragen? De enige gegevens die op het eerste gezicht in die richting lijken te wijzen zijn die van Eurobarometer (onderzoek dat
overigens primair ‘wetenschap en technologie’ betreft, en niet de gamma- of alfawetenschappen). Volgens Eurobarometer vond in 2005 nog 78% van de Europeanen dat
wetenschap onze levens gezonder, makkelijker en comfortabeler maakt. In 2010 was
dat cijfer gedaald tot 66%, een daling met 12 procentpunten. Voor Nederland zijn de
cijfers respectievelijk 70% en 65%. Ook hier dus een daling, zij het met de geringere
omvang van 5 procentpunten. Dit zijn echter maar twee meetpunten naar aanleiding
van één stelling, die dan ook nog eens slechts een geringe daling opleveren. Op grond
daarvan kan men eigenlijk niet spreken van een dalende trend. Dr. W. Tiemeijer heeft
een reeks eerdere, ongepubliceerde, metingen van Eurobarometer weten te achterhalen, die hij aan de commissie ter beschikking heeft gesteld.7 Deze zijn weergegeven in
tabel 1.

Ook met de vijf meetpunten over een periode van ruim twintig jaar uit tabel 1 is het
hachelijk om te spreken van een neerwaartse trend. Een neerwaartse trend is er wel te
zien in de respons op de stelling dat we ‘teveel op wetenschap en te weinig op geloof
vertrouwen’, op de stelling dat ‘wetenschappers vanwege hun kennis een macht hebben die hen gevaarlijk maakt’ en op de stelling dat wetenschap ‘onze manier van leven
te snel verandert’. Maar in deze gevallen is de neerwaartse trend eerder een indicatie
van toenemend vertrouwen in de wetenschap, al gaat het hier om andere dimensies
van vertrouwen (zoals de relatieve waarde die wij toekennen aan wetenschap versus
geloof en onze geleidelijke ‘gewenning’ aan de dynamiek die wetenschap in ons leven
brengt).

7 Deze cijfers zullen worden opgenomen in het verderop in de tekst genoemde rapport van
het Rathenau Instituut en de WRR.

26

vertrouwen in wetenschap

Tabel 1. Percentages ‘enigszins eens’ of ‘sterk mee eens’ bij stellingen van Eurobarometer-enquêtes van vijf kalenderjaren (Eurobarometer 31;38.1;55.2;63.1;73.1).

Omschrijving van de enquêtevraag
Science & Technology are making our lives
healthier, easier and more comfortable.
Thanks to scientific and technological advances, the earth’s natural resources will be
inexhaustible.
We depend too much on science and not
enough on faith.
Scientific and technological research cannot
play an important role in protecting the environment and repairing it.
Scientists should be allowed to perform
research that causes pain and injury to animals
like dogs and chimpanzees if it can produce
information about human health problems.
Because of their knowledge, scientific researchers have a power that makes them dangerous.
The application of science and new technology
will make work more interesting.
For me, in my daily life, it is not important to
know about science.
Science makes our way of life change too fast.
Thanks to science and technology, there will be
more opportunities for the future generation.

Jaartal van de Eurobarometer
1989 1992 2001 2005 2010
Percentages
75

80

72

70

65

–

21

15

15

18

–

26

14

25

15*

–

48

46

45

45*

–

67

57

51

44

42

–

–
60
–

39

60

40
61

76

34

66

24
54

84

24

67

28
47

86

23

56

24
42

85

* formulering 2010 is licht afwijkend van eerdere formuleringen; – geen gegevens

Uit andersoortig (niet-longitudinaal) onderzoek valt daarnaast op te maken dat in en
buiten Nederland het vertrouwen in wetenschappers en onderzoekers als beroepsgroep nog steeds relatief hoog is. Dat wil zeggen: vergeleken met het vertrouwen in
andere beroepsgroepen (AWT, 2010; Corbey en Janssen, 2010; De Nationale Denktank
2010). In de VS scoren bijvoorbeeld scientists 70% vertrouwen. Het leger en leraren scoren weliswaar nog hoger, maar artsen (69%), ingenieurs (64%), geestelijken
(40%), journalisten (38%), kunstenaars (21%), advocaten (23%) en business executives (21%) scoren allen lager (Pew, 2009). Ook uit binnenkort te verschijnen onderzoek van het Rathenau Instituut en de WRR blijkt dat van acht voorgelegde instituties
vertrouwen en wetenschap

27

‘de wetenschap’ het meeste vertrouwen geniet onder Nederlanders van 18 jaar en
ouder. Daarmee laat de wetenschap niet alleen ‘de regering’ en ‘de Tweede Kamer’
achter zich, maar ook instituties als ‘de kranten’ en ‘de rechtspraak’.

De verschillende vragen in het onderzoek van Eurobarometer geven aan dat de vraag
naar vertrouwen in de wetenschap meerdere dimensies heeft. Zo vertaalt de eerste
vraag in tabel 1 de kwestie van vertrouwen primair in termen van vertrouwen in de
bruikbaarheid of wenselijkheid van wetenschappelijke resultaten. Deze benadering
belicht slechts een deel van de vraag naar vertrouwen. Die benadering vinden we ook
terug in de respons op vragen naar het ‘vertrouwen’ in bepaalde vormen van technologie. In Europa blijkt bijvoorbeeld (wederom volgens Eurobarometer) het vertrouwen
in computertechnologie en informatietechnologie 82% te bedragen, terwijl het vertrouwen in nucleaire technologie slechts op 37% uitkomt. Dit betekent natuurlijk niet
dat men de wetenschap die achter de nucleaire technologie zit wantrouwt als wetenschap, maar eerder dat men vraagtekens zet bij de maatschappelijke bruikbaarheid en
wenselijkheid van de resultaten.
Ook bij enkele recente spraakmakende zaken waarbij het vertrouwen in wetenschap in het geding kwam (ondergrondse CO2-opslag in Barendrecht of de vaccinatiecampagne tegen baarmoederhalskanker) betrof het wantrouwen niet de wetenschap
als zodanig. Het ging om de onwenselijkheid van wat er vanuit de wetenschap werd
voorgesteld en de manier waarop daar door beleidsmakers mee werd omgegaan.8
In dergelijke gevallen ontstaat wantrouwen vanuit de perceptie dat niet wordt voldaan aan de verwachting dat de wetenschap het goede doet. Het achterliggende idee is
niet, of niet primair, dat de wetenschap hier niet volgens de regelen der kunst opereert
of dat individuele wetenschappers niet integer zijn. Binnen de in de vorige paragraaf
gehanteerde tweedeling gaat het dus om de eerste verwachting.9
Het oordeel over de potentie van wetenschap in het algemeen valt positiever uit
dan het oordeel over de feitelijke resultaten, zo blijkt ook uit onderzoek. Driekwart
van de Europeanen en maar liefst 84% van de Nederlanders geeft aan dat zij denken
dat wetenschap ‘meer mogelijkheden (opportunities) biedt voor toekomstige generaties’ (zie de respons op de laatste vraag in tabel 1). In Nederland is de wetenschap
relatief sterker komen te staan tegenover potentieel concurrerende wereldbeelden,
zoals religie (vraag 3 in tabel 1). Slechts 23% van de Nederlanders lijkt te vinden dat
we teveel op wetenschap leunen en te weinig op religie en geloof. Op Europees niveau
is dat gemiddeld 38%. We zien, kortom, dat, vanuit andere perspectieven en los van de
vraag naar de bruikbaarheid en wenselijkheid van concrete resultaten, de vraag naar
‘vertrouwen’ in wetenschap een positiever antwoord lijkt op te leveren.
8 Over de vaccinatiecampagne, zie (Lips, 2011). Over de procedures rond de CO2-opslag, zie
(Cramer, 2011).
9 In de publieksdiscussie over vaccinatie tegen baarmoederhalskanker speelde integriteit
wel een zekere rol, namelijk bij de vraag over de veronderstelde invloed van de farmaceutische
industrie op de besluitvorming.

28

vertrouwen in wetenschap

In de Amerikaanse Pew-enquête gaat het juist weer om het vertrouwen in wetenschap
gezien als het feitelijk functioneren van wetenschappers als beroepsgroep. Die benadering brengt een andere dimensie in beeld dan vertrouwen in wetenschap als een
systeem van kennis en methoden. En er zijn meer relevante vormen van onderscheid
te maken. De generieke dimensie van vertrouwen in wetenschap als systeem of in de
wetenschap als functionerende beroepsgroep is op zijn beurt weer iets anders dan de
personele dimensie van vertrouwen in een individuele wetenschapper.10 Verder is het
voor menigeen ook lastig zich een voorstelling te maken bij vertrouwen in ‘de’ wetenschap. Mensen zullen bij het beantwoorden van de vraag of zij vertrouwen hebben
‘in de wetenschap’ doorgaans denken aan een bepaalde wetenschap of aan bepaalde
wetenschappen. En dan valt te verwachten dat bij velen het vertrouwen in sommige wetenschapsgebieden groter is dan in andere. In Nederland liggen waar het om
vertrouwen gaat op dit moment (terecht of onrecht, en om uiteenlopende redenen)
vakgebieden als de sociale psychologie of de economie meer onder vuur dan sommige
andere.11 Ook lijkt er een verschil te bestaan in de mate waarin mensen vertrouwen
stellen in publiek gefinancierde wetenschap of privaat gefinancierde wetenschap,
zoals R&D in het bedrijfsleven.12

Als we tegen deze achtergrond opnieuw de vraag stellen of er sprake is van een
dalende trend in het vertrouwen in wetenschap, dan moet het antwoord simpelweg
luiden dat we het niet weten. Het beschikbare empirische materiaal geeft onvoldoende
houvast en de vraag naar ‘vertrouwen in (de) wetenschap’ heeft zoveel verschillende
dimensies dat men uit de antwoorden op afzonderlijk uitgelichte enquêtevragen
gemakkelijk te snelle en te simpele conclusies trekt. Toch is het gezien het belang van
het onderwerp wenselijk om trends en ontwikkelingen scherper in beeld te krijgen.
Daartoe is periodiek herhaald opinieonderzoek nodig dat werkt met zodanig gearticuleerde vraagstellingen dat de verschillende dimensies van vertrouwen afzonderlijk
kunnen worden belicht.
10 Zo kan men in beginsel tegelijkertijd tot een negatief oordeel komen over de betrouwbaarheid van een individuele onderzoeker, en zelfs tot op zekere hoogte over het feitelijk functioneren (bijvoorbeeld het gebrek aan interne checks en zelfreinigend vermogen) van de betreffende
beroepsgroep in Nederland, en tegelijkertijd het vakgebied (als systeem van kennis en methoden) als zodanig wel vertrouwen. Zie bijvoorbeeld de conclusies van het rapport Falende Wetenschap (Levelt et al, 2012). Voor het gebruik van de term ‘zelfreinigend vermogen’ in dit rapport,
zie noot 22 van hoofdstuk 3.
11 Citaat uit The Economist voorgelegd door de parlementaire enquêtecommissie De Wit aan
de directeur van het CPB: ‘Van alle zeepbellen die het afgelopen jaar zijn doorgeprikt, is er geen
een die zo spectaculair tot ontploffing is gebracht als die van de reputatie van de economische
wetenschap. Hele generaties economen, waaronder de bankiers die thans schuldig worden bevonden aan de crisis, blijken te zijn opgeleid met ideeën die achteraf niet blijken te stroken met
de realiteit’ (De Wit, 2010).
12 Special Eurobarometer 340, 2010, p. 91 geeft voor de twee categorieën bijvoorbeeld een
gemiddelde van 63% tegenover 32% waar het gaat om de vraag wie het meest geschikt is om de
impact van ontwikkelingen in wetenschap en technologie te bepalen en uit te leggen. Uiteraard
representeert ook dit slechts één dimensie van vertrouwen, maar het verschil is significant.
vertrouwen en wetenschap

29

2.3 Achtergronden van vertrouwen en wantrouwen
Een andere complicerende factor in de discussie over aard en niveau van vertrouwen
in wetenschap is het feit dat vertrouwen of wantrouwen uiteenlopende achtergronden
kunnen hebben. Als we vertrouwen zien als een gevolg van gepercipieerde betrouwbaarheid of onbetrouwbaarheid, dan kan vervolgens vastgesteld worden dat deze
perceptie op verschillende manieren tot stand kan komen. Men kan min of meer gereflecteerde redenen hebben om de doelstellingen of werkwijze van de wetenschap te
vertrouwen of te wantrouwen. Men kan zich ook baseren op de positieve of negatieve
indruk van individuele wetenschappers en deze indruk vervolgens generaliseren. Ten
slotte zijn er ook psychologische en sociologische factoren die iemands geneigdheid
om te vertrouwen of te wantrouwen mede bepalen. In het onderstaande worden deze
uiteenlopende achtergronden van vertrouwen of wantrouwen nader toegelicht.
De rol van reflectie. Vertrouwen en wantrouwen kunnen gereflecteerd of ongereflecteerd zijn. Bij gereflecteerd wantrouwen in wetenschap heeft de betrokkene redenen
om te vinden dat de wetenschap niet de goede dingen doet of dat ze wat ze doet niet
goed doet. Die redenen kunnen verschillende aspecten van de wetenschap betreffen,
zoals de producten en hun effecten (bijvoorbeeld risico’s van nucleaire technologie)
of het juist ontbreken van resultaten (waarom hebben seismologen de laatste grote
aardbeving in Italië niet voorspeld). Andere aspecten betreffen de methode (zijn alternatieve wetenschappelijke verklaringen of modellen voldoende onderzocht, worden
niet-wetenschappelijke vormen van betekenisgeving wellicht teveel verdrongen), de
interne organisatie van het veld (werkt het systeem van peer review adequaat) of de
integriteit van personen of instituties (belangenverstrengeling).13
Uit deze voorbeelden blijkt al dat de gegeven redenen van zeer verschillende aard
kunnen zijn. Sommige vallen binnen de grenzen van het soort kritische attitude dat de
wetenschap zelf kenmerkt. In dat geval is er eerder sprake van gereflecteerde scepsis
dan van fundamenteel wantrouwen. In andere gevallen zijn de redenen eerder ideologisch of politiek van aard, of botst de praktijk van de wetenschap met de publieke

13 Ook waar het gaat om dit soort redenen voor wantrouwen zijn weinig empirische onderzoeksresultaten beschikbaar. Het al eerder aangehaalde Pew-rapport van 2009 biedt, voor wat het waard
is (het geeft immers de Amerikaanse situatie weer), een uitzondering. Het laat zien dat de 6% van de
populatie die in het geheel geen vertrouwen heeft in de positieve resultaten van de wetenschap uiteenlopende redenen aandraagt: het feit dat de wetenschap tegen de religie in gaat, bezorgdheid over
milieu-effecten of de opwarming van de aarde en bezorgdheid over vaccinaties en stamcelonderzoek
en de (veronderstelde) morele aspecten en implicaties daarvan (Pew, 2009). Interessant is daarbij
overigens dat een veel groter deel van de populatie in algemene zin van mening is dat wetenschap
op gespannen voet staat met het eigen geloof (36%; Pew, 2009) waarbij de visie op evolutie door
41% van deze groep als het belangrijkste probleem wordt gezien. Dat dit niet leidt tot een groter
algemeen wantrouwen in de resultaten van de wetenschap heeft er vermoedelijk mee te maken dat
de meerderheid van degenen die alle vormen van evolutietheorie verwerpen van mening is dat dit
wetenschappelijk nog een ‘open’ onderwerp is (Pew, 2009).

30

vertrouwen in wetenschap

verwachtingen. Niet in alle gevallen is het mogelijk of wenselijk om via beleid de
betreffende percepties te corrigeren. In lijn met wat in het voorafgaande is opgemerkt
over de relatie tussen vertrouwen en feitelijke en gepercipieerde betrouwbaarheid,
kan echter het volgende worden gesteld. Waar de wetenschap voor kan en moet
zorgen is dat zij de facto betrouwbaar is: goed functionerend, integer en onafhankelijk. Dat is afgezien van het instrumentele belang voor het genereren van vertrouwen
natuurlijk ook van intrinsiek belang. Daarnaast moet er in interactie met andere
spelers (onderwijs, media, bedrijfsleven en overheid) voor gezorgd worden dat die
betrouwbaarheid ook zichtbaar is en dat er een adequaat beeld bestaat van het feitelijk functioneren van de wetenschap en haar mogelijkheden en beperkingen.

De particuliere en de generieke dimensie. In de sociale psychologie wordt een verschil
gemaakt tussen horizontaal (of sociaal) vertrouwen en verticaal (of politiek) vertrouwen (Van den Bos, 2011). Verticaal vertrouwen is vertrouwen in instituties of
in personen die boven je zijn geplaatst. Horizontaal vertrouwen is vertrouwen in de
mensen om je heen. Niettemin lijken bij horizontaal en verticaal vertrouwen dezelfde
psychologische mechanismen een rol te spelen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat
ook bij verticaal vertrouwen dit vertrouwen veelal wordt gepersonaliseerd (Van den
Bos, 2011). Een burger zal zijn vertrouwen in de overheid vaak laten afhangen van zijn
ervaringen met individuele vertegenwoordigers en hun werkwijze. Vertrouwen kan
ook afhangen van in de media beschikbare persoonlijke informatie over gezagsdragers, vooral als informatie ontbreekt over het functioneren van de overheid als geheel.
De particuliere dimensie loopt hier dus gemakkelijk over in een meer generieke
dimensie. Ook vertrouwen in wetenschap is een vorm van verticaal vertrouwen. Ook
hier mogen we aannemen dat naast, en soms in plaats van, informatie over de werking
van het systeem als zodanig informatie over individuele wetenschappers een belangrijke rol speelt. Het kan hier gaan om zowel positieve als negatieve voorbeelden. Zowel
het succesvolle en inspirerende optreden van Robbert Dijkgraaf bij De Wereld Draait
Door als de treurige feiten van de ‘affaire Stapel’ kunnen door het publiek als exemplarisch worden beschouwd en het vertrouwen in wetenschap als systeem beïnvloeden.
Daarbij moet worden aangetekend dat negatieve informatie relatief meer impact heeft
dan positieve informatie: het zogenaamde negativiteitseffect. Vertrouwen komt te voet
en gaat te paard: je hebt een veelvoud aan stukjes positieve informatie nodig om te
compenseren voor één stukje negatieve informatie (Van den Bos, 2011). Incidenten
(zoals integriteitsaffaires) die in de publiciteit komen hebben daarmee een relatief
grote potentie om het vertrouwen in wetenschap in zijn algemeenheid te schaden.
Andere relevante factoren. Subjectieve psychologische factoren spelen ook een rol bij
het toekennen van vertrouwen. De geneigdheid of dispositie tot het al dan niet geven
van vertrouwen (trust propensity) is ten dele ook een persoonlijkheidskenmerk.
Mensen kunnen daarom iets of iemand vertrouwen of wantrouwen zonder dat dit
vertrouwen en wetenschap

31

‘verdiend’ is.14 Er zijn daarnaast ook sociologische factoren die een rol lijken te spelen.
Iemands neiging om vertrouwen te geven correleert ook met zijn of haar sociaal
kapitaal: in hoeverre is men deel van een gemeenschap en functioneert men in allerlei
sociale verbanden. Maar het correleert ook met iemands cultureel kapitaal: vertrouwen lijkt in niet onbelangrijke mate samen te hangen met opleidingsniveau. Zo laat
het SCP-rapport De Sociale Staat van Nederland zien dat 61% van de hoger opgeleiden
vertrouwen heeft in de rechtspraak tegen 47% van de lager opgeleiden (Dekker en
Den Ridder, 2011). Deze verschillen worden voor vertrouwen in wetenschap bevestigd
door cijfers van Eurobarometer en het Pew-rapport uit de VS (Pew, 2009).15 Het ontbreekt aan harde gegevens die de correlatie kunnen verklaren. Maar men kan aannemen dat deze verband houdt met verschillen in cognitieve en psychologische attitudes,
verschillen in de beschikbaarheid van informatie, verschillen in persoonlijke bekendheid met leden van de beroepsgroep etc. Een beperkte groep mensen lijkt daarbij hoe
dan ook wantrouwend te staan tegenover medeburgers, de maatschappij en instituties
zoals de wetenschap (WRR, 2012). Deze groep lijkt moeilijk met beleid te bereiken of
tot andere gedachten te brengen.
Deze beknopte beschouwing leidt vooralsnog tot de volgende conclusies. Met gereflecteerde scepsis ten opzichte van bepaalde aspecten van de wetenschap is in beginsel niets mis. Wantrouwen op grote schaal is echter zeer onwenselijk. Wantrouwen dat
voortkomt uit politieke, ideologische of religieuze motieven is moeilijk bij te sturen en
dat geldt ook voor het wantrouwen van de verstokte cynici. Honderd procent vertrouwen valt dus niet te realiseren.
Wantrouwen dat voortkomt uit schendingen van de integriteit van de wetenschap,
uit aantastingen van haar onafhankelijkheid of uit een gebrekkig zicht op haar werkwijze, grenzen en mogelijkheden kan en moet wel voorkomen worden.
Dit is dan ook waar dit advies zich verder op richt, waarbij de rol van de wetenschap zelf concreter wordt belicht in hoofdstuk 4, en de rol van externe spelers in
hoofdstuk 5.

2.4 Een case study

Bij een concrete casus van toenemend wantrouwen in wetenschap, en de vraag
of men daar wat aan kan doen, is het van belang na te gaan welke achterliggende

14 De sociale psychologie verbindt verschillen in trust propensity met verschillende hechtingsstijlen die in de jeugd worden opgedaan. Een veilige hechting (doorgaans zo’n 75% van de
populatie) wordt opgedaan in het opvoedingsproces dankzij goede interpersoonlijke contacten
met ouders, leeftijdsgenoten en leerkrachten. Mensen met een veilige hechting zijn in beginsel
geneigd tot vertrouwen. Een niet goed gelukt hechtingsproces resulteert in onveilige hechting
(insecure attachment), wat veelal leidt tot wantrouwen jegens anderen en een angstige houding
tegenover instanties die hoger geplaatst zijn (Van den Bos, 2011).
15 Volgens het Pew Report heeft, zoals eerder aangegeven, 84% van het publiek vertrouwen
in de positieve effecten van wetenschap op de samenleving. Bij mensen met ten minste college
education is de score 92%, bij mensen met maximaal high school 77%.

32

vertrouwen in wetenschap

mechanismen van invloed zijn. Een interessante bespreking van zo’n casus is te vinden
in een studie getiteld Wantrouwen in wetenschap: een kwestie van reflexiviteit of maatschappelijk onbehagen. De Vlaamse onderzoeker Kobe de Keere analyseert daarin de
resultaten van een Belgisch onderzoek naar opvattingen bij het publiek over ontwikkelingen in de genetica (De Keere, 2010). De analyse test twee gangbare modellen
om toenemend wantrouwen in wetenschap te verklaren. Het eerste model doet een
beroep op de zogenoemde ‘reflexieve moderniteit’ als verklarende factor. Volgens
dit model werd de zogenaamde ‘eerste moderniteit’, waarin de wetenschap vooral
zekerheden creëerde en geleidelijk een substituut werd voor religie, gevolgd door
een transformatie naar een ‘laatmoderne’ of ‘reflexieve moderniteit’. Een belangrijk
kenmerk van deze ‘tweede moderniteit’ is dat het individu de ruimte en de capaciteiten gekregen heeft om de eigen leefwereld te bevragen en het eigen leven vorm te
geven. Dit leidt tot een nieuwe ethiek, niet zelden getekend door een sterker wordend
relativisme. Het leidt tevens tot vervagen van traditionele zekerheden en een grotere
mate van scepticisme. Zoals eerder de wetenschap de wereld ‘onttoverde’, zo wordt nu
de wetenschap zelf ‘onttoverd’ en van zijn vanzelfsprekend gezag ontdaan. De sceptische blik die hier aan de orde is, vindt men vooral bij hoogopgeleiden. In dit model zou
vooral onder hoogopgeleiden het wantrouwen in wetenschap moeten toenemen.
Het tweede model draagt de ‘zelfgenererende kringloop van de kennismaatschappij’
aan als verklarende factor voor afnemend vertrouwen. De ontwikkeling van wetenschap en technologie leidt tot een nieuw soort economie en maatschappij, met een
opwaardering van de cognitieve vaardigheden van burgers. Een gevolg hiervan is een
expansie van het hoger onderwijs, die op haar beurt bijdraagt aan de verdere ontwikkeling van wetenschap en technologie, etc. Deze ontwikkelingen zijn voor lager
geschoolden dubbel nadelig: ze zorgen voor een vermindering van het aantal voor
hen relevante arbeidsplaatsen en een grotere vraag naar hooggeschoolden. Onderwijs
wordt daarbij meer en meer een selectiemechanisme voor wie wel of niet kan participeren in de kennisgeoriënteerde samenleving. Bij de ‘verliezers’ ontstaat een discours
van onbehagen over de samenleving en over de rol van wetenschap en technologie
daarbinnen. In dit model zou vooral onder laaggeschoolden een groeiend wantrouwen
in wetenschap merkbaar moeten zijn.

De gegevens uit het publieksonderzoek dat De Keere heeft geanalyseerd ondersteunen het tweede model. Vooral lager opgeleiden staan in dit onderzoek wantrouwend
tegenover de wetenschap, terwijl een hogere opleiding lijkt te correleren met meer
vertrouwen. Het SCP-rapport De Staat van Nederland komt met vergelijkbare conclusies. Bij lager opgeleiden leeft sterker het gevoel steeds minder greep te hebben op het
eigen leven en steeds minder ‘mee te komen’ in de maatschappelijke ontwikkelingen.
Men heeft het gevoel steeds meer gemarginaliseerd te raken op de arbeidsmarkt en
in de politieke besluitvorming van de ‘diplomademocratie’. Dit alles vertaalt zich in
een enigszins diffuus gevoel van onbehagen, angst voor nieuwe ontwikkelingen en
vertrouwen en wetenschap

33

wantrouwen in de instituties die deze mogelijk maken (Dekker en Den Ridder, 2011);
De Keere, 2010). De Keere geeft echter ook aan dat zijn onderzoek te beperkt is om het
alternatieve model (dat wantrouwen verklaart vanuit reflexieve moderniteit) definitief
te verwerpen. Hij stelt daarom dat sociaal onbehagen niet alle wantrouwen verklaart.
Er is dus ook ruimte voor een groep – beter opgeleide – reflexieve sceptici. De werkelijkheid is, kortom, vermoedelijk te complex om zich te laten reduceren tot één van
deze modellen. Beide modellen kunnen onder verschillende omstandigheden en voor
verschillende groepen een zekere verklarende kracht behouden.
Deze voorzichtige conclusie lijkt in lijn met de in de voorafgaande paragrafen besproken gegevens en analyses van de verschillende dimensies in het begrip ‘vertrouwen in
wetenschap’. Idealiter zou men een matrix willen construeren waarin de verschillende
soorten van vertrouwen of wantrouwen (zoals onderscheiden in 2.3) worden afgezet
tegen de verschillende dimensies van ‘de wetenschap’ (zoals in 2.2 onderscheiden).
Maar hiertoe ontbreken de relevante empirische gegevens. Op basis van wat wel
beschikbaar is lijkt niettemin een meer grofkorrelige analyse plausibel die het publiek
onderverdeelt in drie groepen:
1. zij die in het algemeen (uitzonderingen daargelaten) vertrouwen hebben in wetenschap (in het systeem zowel als in de beoefenaren en in de producten);
2. zij die de wetenschap als systeem niet per se wantrouwen, maar die meer oog hebben voor de beperkingen en/of sceptisch zijn en kritisch staan tegenover bepaalde
producten, of maatschappelijke en culturele effecten;
3. zij die in beginsel geen vertrouwen hebben in wetenschap.
Groep (2) lijkt dan vooral te bestaan uit de hoger opgeleide sceptici die De Keere
associeert met ‘reflexieve moderniteit’. Groep (3) correspondeert vermoedelijk in
belangrijke mate met de lager opgeleide ‘verliezers’ van de kennismaatschappij. Ook
waar het gaat om het kwantificeren van deze groepen ontbreken harde cijfers, maar
grofweg schatten deskundigen die de commissie gesproken heeft groep (1) op 70%
van de populatie, groep (2) op 20% en groep (3) op 10%.

2.5 Conclusies

Wij begonnen dit hoofdstuk met een dubbele vraag: of er in Nederland sprake is van
een problematische afname van maatschappelijk vertrouwen in wetenschap en of er
redenen zijn om na te denken over corrigerend beleid. Op de eerste vraag luidt het
antwoord dat het beschikbare empirische materiaal geen zekere conclusies toelaat
over het bestaan van een dalende trend. We weten het simpelweg niet. Bovendien is
gebleken dat spreken over ‘het’ vertrouwen in ‘de’ wetenschap eigenlijk problematisch
is (al zullen we het in dit rapport kortheidshalve wel blijven doen). Vertrouwen in
wetenschap kent immers een veelheid aan dimensies. Om een beter beeld te krijgen van deze dimensies, hun onderlinge relatie, stand en ontwikkeling is nader en
34

vertrouwen in wetenschap

vooral preciezer opinieonderzoek nodig. Voor Nederland heeft het Rathenau Instituut
onlangs samen met de WRR een nauwkeuriger opinieonderzoek opgezet, maar in de
resultaten daarvan heeft de commissie nog geen gedetailleerde inzage kunnen krijgen.
In de toekomst lijkt het wenselijk dergelijk onderzoek onder regie van de overheid
niet eenmalig maar periodiek uit te laten voeren door het SCP.

Ook al valt er over trends niet echt iets te zeggen, het beschikbare empirische materiaal laat inmiddels wel de volgende conclusies toe.
Ten eerste: het niveau van vertrouwen in wetenschap in Nederland is relatief nog
vrij hoog, dat wil zeggen in vergelijking met het niveau van vertrouwen in andere instituties. Wetenschap is, in reclametermen, een ‘sterk merk’.
Ten tweede: er is sprake van verschillende vormen van wantrouwen, waarop verschillende reacties mogelijk of gewenst zijn. Zo moet men verschil maken tussen dat
deel van het publiek dat een ‘gezonde’ en vaak goed geïnformeerde scepsis aan de dag
legt ten aanzien van wetenschap en haar claims, de groep die een verstokt en cynisch
wantrouwen vertoont, en een ‘tussencategorie’ die heel specifieke redenen heeft voor
wantrouwen op bepaalde aspecten. Met de eerste groep kan de wetenschap zonder
veel moeite in gesprek gaan en eventuele kritiek van deze groep dient in elk geval
serieus genomen te worden. De cynici zijn juist moeilijk bereikbaar en lijken moeilijk
te beïnvloeden. Overigens is ook hier het wantrouwen (misschien juist omdat het relatief ongereflecteerd is) natuurlijk niet absoluut: de meeste mensen plukken dagelijks
zonder problemen de vruchten van wetenschappelijk onderzoek en technologische
ontwikkeling. In het geval van de genoemde ‘tussencategorie’ kan men proberen door
beleid de risico’s in te dammen, daar waar de wetenschap door haar organisatie of
werkwijze het risico loopt haar imago van betrouwbaarheid te verliezen, of daar waar
sprake is van onjuiste publieke percepties en verwachtingen. De beleidssuggesties in
de hoofdstukken 4 en 5 van dit rapport hebben dan ook deze categorie op het oog.

De conclusie dat er althans in Nederland geen sprake is van een evident en ernstig vertrouwensprobleem ten aanzien van wetenschap past bij de constatering dat Nederland
ook in meer algemene zin nog steeds een high trust society is.16 Deze conclusie betekent echter niet dat er reden is voor zelfgenoegzaamheid. De verschillende dimensies
van het vertrouwensvraagstuk kunnen elkaar in de praktijk beïnvloeden en negatieve
trends op één aspect van de beoordeling van wetenschap kunnen op termijn ook de
beoordeling van andere aspecten raken. Daarnaast hebben we gezien dat de potentiële impact van schendingen van wetenschappelijke integriteit groot is. Ten slotte
is niet alleen de wetenschap zelf, maar ook de context waarin deze functioneert, aan
16 Sociaal vertrouwen vindt men bij 62 % van de bevolking, waarmee Nederland Europees
in de kopgroep zit, samen met Zwitserland en de Noordse landen. Zie Dekker en Den Ridder
(2011); Ombudsman (2011). Dat het redelijk tot goed functioneren van de instituties daarbij
een belangrijke rol speelt wordt gesuggereerd door het aanzienlijk lagere sociale en politieke
vertrouwen in landen als Griekenland; zie (Dekker en Den Ridder, 2011).
vertrouwen en wetenschap

35

voortdurende en sterke veranderingen onderhevig. Ook deze sterke dynamiek maakt
dat men het huidige niveau van vertrouwen in wetenschap niet als een gegeven kan
beschouwen en zich bewust moet zijn van factoren die dit vertrouwen kunnen schaden. Het is daarom vanuit het beginsel van voorzorg van belang de vraag te blijven
stellen hoe men het risico van een daling van publiek vertrouwen kan vermijden.

36

vertrouwen in wetenschap

3. vertrouwen in
een veranderende
wetenschap
3.1 Inleiding
In het vorige hoofdstuk is betoogd dat vertrouwen in wetenschap wordt bepaald door
het antwoord op de vraag of wetenschap de juiste dingen doet en die ook goed doet –
dat laatste zowel in methodologische zin als in de zin van ‘integer’. Drie keer de evaluatieve term ‘goed’: dat laat zien dat vertrouwen en betrouwbaarheid te maken hebben
met de normatieve aspecten van wetenschap. En inderdaad ontleent de wetenschap
haar gezag niet alleen aan het feit dat ze simpelweg ‘werkt’ en bruikbare resultaten
geeft, maar ook aan het feit dat ze bepaalde normen als leidend erkent, als een ideaalbeeld waaraan ze zich zou moeten conformeren. De wetenschapssociologie leert ons
echter dat dit ideaalbeeld niet altijd wordt nageleefd en deze spanning tussen ideaal
en werkelijkheid creëert risico’s voor vertrouwen in wetenschap.

Aan deze spanning zit ook een historische dimensie: in de loop van de tijd is zij pregnanter geworden. Deels omdat onderzoek gecompliceerder werd en in een gecompliceerdere setting werd uitgewerkt, zodat ‘goed’ onderzoek ook aan steeds meer
voorwaarden moest voldoen. Deels omdat er steeds meer belangen met dat onderzoek
gemoeid waren. De gentlemen-scholars van de achttiende eeuw bepaalden zelf wat
een goed en interessant object voor onderzoek was. Onderzoek was voor hen een
liefhebberij, die geen inkomsten opleverde, maar doorgaans alleen geld kostte. Ook
anderszins had het onderzoek geen economische doelstellingen, waardoor er weinig
verleidingen waren om dat onderzoek niet integer uit te voeren – behalve misschien
eerzucht. Voor de geprofessionaliseerde wetenschap van de twintigste eeuw waarin
betaalde onderzoekers carrière moeten maken en onderling concurreren, ligt dat al
ingewikkelder. Men kan stellen dat de ontwikkelingen van de laatste decennia het
aantal risicofactoren voor vertrouwen in onderzoek heeft vergroot. De wetenschap
vertrouwen in een veranderende wetenschap

37

heeft een steeds centralere positie gekregen in de samenleving en moet meer en meer
interacteren met overheid en bedrijfsleven. Dit heeft de eisen die gesteld worden aan
goed, goed uitgevoerd en integer onderzoek verder gecompliceerd.
Dit hoofdstuk signaleert enkele in dit verband relevante feiten en ontwikkelingen
en laat zien hoe die voor het bewaken van vertrouwen in wetenschap praktische consequenties hebben.

3.2 Merton’s normen

In een veel geciteerd essay getiteld The Normative Structure of Science schetste wetenschapssocioloog Robert K. Merton in 1942 een set van vier kenmerken – zo men wil:
deugden – die de academische wetenschap bepalen en die deze afbakenen van andere
vormen van menselijke activiteit en productie:
• Communalism: wetenschappelijk gedachtegoed en de producten van wetenschappelijk onderzoek zijn gedeeld eigendom van de wetenschappelijke gemeenschap;
het gaat om publieke kennis.
• Universalism: de criteria op grond waarvan wetenschappelijk onderzoek wordt
beoordeeld zijn onpersoonlijk en niet gebonden aan ras, cultuur, gender etc.
• Disinterestedness: wetenschappers proberen in hun werk maximaal objectief te zijn
en hun resultaten niet te laten beïnvloeden door belangen en voorkeuren.
• Organized Scepticism: de wetenschap is een kritische gemeenschap; bevindingen
worden bekritiseerd en eventueel gefalsifieerd. Systematische procedures voor
het beoordelen en toetsen van wetenschappelijke resultaten zijn een essentieel
onderdeel van het systeem. De wetenschappelijke gemeenschap organiseert dit in
de vorm van peer review.
Hoewel Merton deze bepalingen soms als descriptief lijkt te zien hebben ze evident
een sterke normatieve component. Maar zelfs in de jaren ’40 en ’50 van de vorige
eeuw waren deze Mertoniaanse normen – bekend geworden onder het acroniem
CUDOS17 – tot op zekere hoogte idealiseringen. Dat is sindsdien niet veranderd.18 Met
name de norm van disinterestedness (objectiviteit) is en was in de dagelijkse praktijk
van de wetenschapsbeoefening niet altijd aanwezig. Het competitieve element dat de
wetenschap in zich bergt en dat nog versterkt wordt door de materiële aspecten van
het bestaan van de wetenschapper (beloning, carrièreperspectieven) staat soms op
gespannen voet met het ideaalbeeld van de wetenschapper als disinterested zoeker
17 Een alternatieve invulling die men wel tegenkomt voor de O in dit acroniem is Originality:
onderzoekers dienen met nieuwe kennis en nieuwe benaderingen te komen, waardoor de wetenschap intrinsiek vooruitstrevend is.
18 Het vasthouden aan de Mertoniaanse normen veronderstelt dan ook niet dat men aanneemt dat wetenschappers zich altijd uit zichzelf aan deze normen zullen houden, noch dat
wetenschappers per definitie meer integer zijn dan andere mensen. De implicatie dat het deze
dingen wel veronderstelt lijkt deels ten grondlag te liggen aan de kritiek van Frank Miedema
op het rapport van de Commissie Schuyt (KNAW, 2012): zie (Miedema, Vandenbroucke en Paul,
2013).

38

vertrouwen in wetenschap

naar ‘de waarheid’. Het aspect van universalism kwam in bepaalde kringen eveneens
onder vuur te liggen, met name in de zogenoemde science wars van de jaren negentig,
waarin sommigen beweerden dat wetenschap altijd ten minste deels door culturele
context, gender etc. wordt bepaald. Ook de vraag of organized scepticism altijd in de
vereiste mate aanwezig is bleek een relevante: peer review werkte niet altijd zoals het
zou moeten werken. Op de onderzoekscultuur in sommige vakgebieden was soms wel
iets aan te merken.19

3.3 Ontwikkelingen sinds Merton

De ontwikkelingen in de wetenschap en de praktijk van de wetenschapsbeoefening
van de laatste decennia worden wel omschreven als de overgang van ‘academische’
naar ‘post-academische’ wetenschap, of van de overgang naar mode 2 science of science
2.0.20 Ook als men deze termen niet als verhelderend ziet, kan men de ontwikkelingen
waar zij voor staan onderkennen. Kern daarvan is het verschijnsel dat wetenschap in
toenemende mate programmatisch en projectmatig, interdisciplinair en vraaggestuurd
werkt. Wetenschap verkeert dus steeds minder in een splendid isolation, maar interacteert juist meer en meer met andere spelers: overheid, bedrijfsleven, media en zelfs
individuele groepen van burgers. In hoeverre genereert dit extra risicofactoren die
vertrouwen in wetenschap bedreigen?
Ten eerste is op sommige punten de spanning tussen het Mertoniaanse ideaalbeeld en de dagelijkse praktijk verder verscherpt (Zinman, 2000). De veranderende
financieringsmodellen en de daarmee gepaard gaande toenemende concurrentie in
de slag om schaarse middelen vergroten zowel de prestatiedruk als het beslag op de
beschikbaarheid van onderzoekers voor peer review. Die ontwikkelingen voeren de
druk op het systeem verder op en brengen extra risico’s met zich mee voor het beginsel van organized scepticism. De groeiende nadruk op toepasbaarheid en valorisatie
van wetenschappelijke kennis leidt tot toenemende samenwerking met het bedrijfsleven, zoals in het Topsectorenbeleid. Maar de wetenschappelijke culturen in academia
en bedrijfsleven verschillen: de rol van de norm disinterestedness lijkt daardoor in
sommige contexten verder onder spanning komen te staan.21 Ook de overheid zoekt
19 Voor een recent voorbeeld, zie (Levelt et al, 2012).
20 De term post-academic science komt van Zinman, 2000. Voor de term mode 2 science, zie
(Gibbons et al, 1994). Science 2.0 wordt soms in strictere zin gebruikt om de openheid van moderne wetenschap te karakteriseren in zaken als internetgebruik, open access etc. Voor een goed
overzicht van de ontwikkelingen (en de theorie), zie (Miedema, 2012).
21 Zinman (2000), verbindt industrial science met de kenmerken proprietary (men produceert in eerste instantie eigen kennis), local (gelieerd aan specifiek bedrijf of bedrijfstak, niet
gericht op algemene kennis), authoritarian (sterkere managementscultuur dan aan publieke
kennisinstituten), commissioned (verbonden aan praktische doelen) and expert (gevraagd is specifieke expertise voor het oplossen van problemen eerder dan vrijzwevende creativiteit). Het is
duidelijk dat deze set eigenschappen (samen te vatten onder het acroniem PLACE) op een aantal
punten wringt met de Mertoniaanse idealen (van CUDOS).
vertrouwen in een veranderende wetenschap

39

de wetenschap op en wil steeds meer wetenschappelijke onderbouwing voor aspecten
van politieke besluitvorming. Dit kan leiden tot een ongewenste verstrengeling van
politieke (of beleidsmatige) en wetenschappelijke argumentaties. Wetenschappers
raken betrokken bij politieke besluitvorming, of worden verantwoordelijk gehouden
voor beslissingen van beleidsmakers die eigenlijk juist wetenschappelijke adviezen
negeren. Ook dit vormt, zij het langs een andere route, een potentiële bedreiging voor
de (publieke perceptie van) disinterestedness.
Daarnaast wordt een aantal nieuwe deugden vereist die niet door de oude
Mertoniaanse normen worden gedekt. Een eerste is transparantie. De rol van de media
groeit, informatiestromen worden intenser en sneller. Van de wetenschap wordt ook
verwacht dat zij zich in deze maalstroom staande houdt en een helder, adequaat en
belangwekkend beeld van zichzelf weet te schetsen. Dit is niet altijd eenvoudig te realiseren. Het wetenschappelijk onderzoek is enorm gegroeid in volume, complexiteit en
interdisciplinariteit. Deze toegenomen complexiteit stelt grenzen aan de toegankelijkheid en de transparantie van het systeem. Die transparantie schiet soms ook op andere
gebieden tekort. Het werken in grotere programma’s en projecten kan er toe leiden dat
de verantwoordelijkheid voor zowel successen als fouten diffuus is. Denk aan de problematiek van de medeverantwoordelijkheid van (soms grote aantallen) co-auteurs
voor de kwaliteit van publicaties, maar ook voor de fouten daarin.
Een tweede deugd die voortkomt uit de veranderde context vraagt dat wetenschappers verantwoordelijkheid nemen voor de relevantie van hun onderzoek. De wetenschap heeft zich niet alleen enorm ontwikkeld in de laatste halve eeuw. Haar presentie
in de economie en de samenleving is ook sterk toegenomen: de Nederlandse samenleving heeft zich ontwikkeld tot een kennissamenleving. De vraag of de wetenschap ‘het
goede’ doet, met de juiste onderwerpen bezig is, lijkt daarbij steeds belangrijker te
worden. De burger, of de overheid die namens die burger optreedt, wil iets terug zien
voor alle investeringen in wetenschappelijk onderzoek. Een deel van deze middelen
moet economisch rendabel worden ingezet en er wordt steeds meer gekeken naar
economisch, maatschappelijk of cultureel belang (valorisatie). De steeds verdergaande
specialisatie van individuele wetenschappers kan er echter gemakkelijk toe leiden dat
aan onderwerpen gewerkt wordt waarvan zowel het belang binnen het kader van de
grotere vraagstukken van de wetenschap als het intrinsieke belang onduidelijk is. Hier
en daar leidt dit tot pogingen om speerpunten of onderzoeksagenda’s te formuleren,
zoals de Nederlandse Wetenschapsagenda van de KNAW. Vanuit het perspectief van het
handhaven van vertrouwen in de wetenschap is dit laatste niet per se noodzakelijk.
Wel moet men van individuele wetenschappers verwachten dat zij in staat zijn hun
werk te situeren in een bredere context en aan te geven waarom het interessant en
belangrijk is.
De groeiende presentie van de wetenschap in de samenleving genereert ook sterke
verwachtingspatronen. Aan die verwachtingspatronen is niet altijd gemakkelijk
tegemoet te komen. Door de technische ontwikkelingen en de toenemende interdisciplinariteit kunnen grote vraagstukken worden onderzocht (het klimaat, het menselijk
40

vertrouwen in wetenschap

brein), terwijl dit op korte termijn niet leidt tot de verwachte algemeen geaccepteerde
verklaringen. Ook op kleinere schaal staan verwachtingspatronen soms op gespannen
voet met het voorlopige karakter van onderzoeksresultaten, onzekerheidsmarges en
wetenschappelijk debat. Onzekerheid kan daarbij worden gepercipieerd als zwakke
wetenschap: Italiaanse seismologen werden veroordeeld omdat zij de aardbeving van
L’Aquila in 2006 niet hadden voorspeld . Of het wordt een punt dat uitgespeeld kan
worden door pressiegroepen. Een voorbeeld is het karikaturaal uitvergroten door
de lobby van de Amerikaanse tabaksindustrie van iedere vorm van onzekerheid over
het veronderstelde verband tussen roken en ziekten als kanker (doubt is our product;
Oreskes & Conway, 2010). Omgekeerd kan de wetenschap trachten aan de overspannen verwachtingspatronen te voldoen door in de presentatie naar buiten foutmarges
en onzekerheidsrisico’s niet te benoemen. Te sterke claims over behaalde of te behalen
resultaten, worden vervolgens ‘ontmaskerd’, met ook weer mogelijke negatieve gevolgen voor vertrouwen. Sterker, uit onderzoek blijkt dat dit bij een groot deel van het
publiek meer wantrouwen genereert dan het eerlijk etaleren van wetenschappelijke
onzekerheid (Wynne, 2011).
Dit alles laat zien dat de druk waaronder men tegenwoordig moet opereren vraagt
om nog een derde additionele deugd: eerlijkheid in het verwachtingsmanagement.
Daarbij hoort niet alleen het omgaan met risico’s en onzekerheden. Een zeker besef
van de eigen grenzen tegenover andere vormen van betekenisgeving of interactie met
de werkelijkheid, zoals politieke ideologie of religie, is ook gewenst. Criminologen stellen bijvoorbeeld vast dat hogere straffen niet helpen, maar het publiek en de politiek
heeft andere drijfveren om die toch te willen. Een deel van het publiek, zeker in de Verenigde Staten, maar ook in Europa, vindt een religieuze kijk op de werkelijkheid minstens even belangrijk als een wetenschappelijke. Een wetenschappelijk pleidooi voor
vaccinatie tegen baarmoederhalskanker stuit op tegenstand bij het publiek omdat de
argumentatie verwijst naar verondersteld seksueel gedrag van jonge meisjes. Vanuit
de wetenschap gezien kan men het bestaan van dit soort ‘tegenbewegingen’ betreuren,
en soms ook willen bestrijden, maar men kan ze niet negeren. Door een gebrek aan
besef van de eigen grenzen en van de positie van andersoortige wereldbeelden komt
het voor dat communicatie vanuit de wetenschap niet meer ‘aankomt’, wat kan leiden
tot het ‘afhaken’ ofwel verlies van vertrouwen van een deel van het publiek.

vertrouwen in een veranderende wetenschap

41

3.4 Conclusies
Vertrouwen in wetenschap is afhankelijk van de feitelijke en gepercipieerde betrouwbaarheid van die wetenschap. Het vereist, met andere woorden, dat de wetenschap
zichtbaar voldoet aan het soort normatieve eisen dat in het Mertoniaanse ideaalbeeld
is vervat. De ingrijpende veranderingen in de organisatie en inbedding van de wetenschap waarvan we in de laatste decennia getuige zijn geweest maken het echter moeilijker om aan sommige van deze Mertoniaanse normen (disinterestedness, organized
scepticism) te voldoen. Tegelijkertijd ontstaan nieuwe normatieve kenmerken (deugden), zoals transparantie, verantwoordelijkheid en eerlijkheid in het managen van
verwachtingen. Beleid dat vertrouwen in wetenschap wil bevorderen moet daarom
helpen de erosie van de Mertoniaanse deugden te voorkomen en ruimte creëren voor
de genoemde nieuwe deugden. Zulk beleid beschermt de onafhankelijkheid van de
wetenschap in contacten met overheid en bedrijfsleven. Het ondersteunt het zelfcorrigerende en zelfreinigende vermogen van de wetenschap22 en het bevordert dat de
wetenschap transparant is georganiseerd, verantwoordelijkheid neemt voor de eigen
relevantie, en eerlijk is in haar verwachtingsmanagement. De volgende twee hoofdstukken bieden een concrete uitwerking van deze beleidsaspecten.

22 De manier waarop de notie van het ‘zelfreinigend’ vermogen van de wetenschap wordt
gebruikt is vaak ambigu: men gebruikt dit begrip soms ter aanduiding van het vermogen van
wetenschap om zich te vernieuwen en te verbeteren (methoden worden verfijnd, fouten in
redeneringen bijgesteld, hypothesen gefalsificeerd etc.). Soms echter ook ter aanduiding van
het vermogen van de wetenschap, door de manier waarop ze is georganiseerd, om vormen van
fraude op het spoor te komen en tegen te gaan. De achterliggende mechanismen zijn echter niet
dezelfde. Wellicht is het verhelderend om de term ‘zelfcorrigerend’ te gebruiken voor het vermogen van wetenschap om vooruitgang te boeken en zich te verbeteren, en ‘zelfreinigend’ voor
het vermogen om fraude op het spoor te komen of te voorkomen. Voor deze laatste gebruikswijze van de twee termen is in dit rapport gekozen, waardoor ze niet als synoniemen gebruikt
worden, en soms naast elkaar kunnen staan.

42

vertrouwen in wetenschap

4. integriteit en
wetenschap
Integere wetenschapsbeoefening is een voorwaarde voor vertrouwen, zowel tussen
de beoefenaars van wetenschap onderling, als tussen maatschappij en wetenschap.
De relevante literatuur is daar eensluidend over en dit advies wil dat krachtig onderstrepen. Dit hoofdstuk staat stil bij de vraag wat we moeten verstaan onder wetenschappelijke integriteit. Eerst beschrijft het welke codes en procedures er momenteel
bestaan om wetenschappelijke integriteit te bevorderen. Vervolgens wordt bekeken of
deze codes en procedures voldoen, en hoe de naleving ervan kan worden gestimuleerd
en of daaruit aanbevelingen volgen voor een betere organisatie van de omgang met
schendingen van wetenschappelijke integriteit.

4.1 Wat is integere wetenschapsbeoefening?

Het antwoord op de vraag wat integere wetenschapsbeoefening is, is in principe universeel: beoefenaars van wetenschap mogen niet liegen, niet bedriegen en niet stelen.
Maar deze geboden zijn te algemeen om eruit af te leiden welk gedrag wel en welk niet
is toegestaan of welk gedrag is voorgeschreven. Daarom bevatten bestaande codes en
handboeken meer gedetailleerde bepalingen. Daarbij wordt meestal een onderscheid
gemaakt tussen enerzijds regelrechte ‘fraude’ en anderzijds ‘twijfelachtige onderzoekspraktijken’ (questionable research practices) of onzorgvuldigheid. Bij fraude
(scientific fraud) is sprake van opzettelijk – willens en wetens – wetenschappelijk wangedrag (‘schending van wetenschappelijke integriteit’) in één van drie categorieën:
1. Het fingeren (verzinnen) van wetenschappelijke resultaten (fabrication)
2. Het vervalsen (wijzigen, niet vermelden, heimelijk verwerpen, verkeerd gebruiken
en interpreteren, negeren) van wetenschappelijke resultaten (falsification)
integriteit en wetenschap

43

3. Het plagiëren (zonder bronvermelding (letterlijk) overnemen) van wetenschappelijke resultaten (plagiarism) (hieraan gelieerd: zich onterecht voordoen als medeauteur)
Bij twijfelachtige onderzoekspraktijken (‘slodderwetenschap’, sloppy science, questionable research practices) is sprake van minder vergaande vormen van onzorgvuldigheid, waarbij niet altijd duidelijk is of deze opzettelijk of onopzettelijk zijn. Voorbeelden (niet uitputtend) van onzorgvuldige wetenschap zijn:
1. Schending van uitgangspunten van onafhankelijkheid en objectiviteit.
2. Onvoldoende doordachte proefopzet.
3. Incorrecte statistische analyse.
4. Onjuiste of onvolledige bronvermelding, vooral het niet vermelden van de meest
recente inzichten.

Internationale organisaties hebben vooral het laatste decennium diverse publicaties
het licht doen zien met begrippen, uitgangspunten, standaarden, codes en maatregelen
ter bevordering van integere wetenschapsbeoefening en sanctionering van wetenschappelijk wangedrag. Het gaat daarbij om koepels van academies, verenigingen van
universiteiten en beroepsverenigingen van integriteitsbureaus, zoals de Inter- Academy Council (IAC), de National Science Foundation (NSF), All European Academies
(ALLEA), de Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD), de
National Academy of Sciences (NAS) de World Conference on Research Integrity
(WCRI) en ENRIO (European Network of Research Integrity Offices). Zonder op elk
daarvan in het bijzonder in te gaan, kan worden gesteld dat de grootste gemene deler
uitkomt op een aantal deugden dat bij wetenschapsbeoefening hoog in het vaandel
moet worden gedragen, zoals (Mayer en Steneck, 2012; WCRI, 2009):
1. Eerlijkheid (honesty).
2. Redelijkheid (fairness).
3. Objectiviteit (objectivity).
4. Betrouwbaarheid (reliability).
5. Scepsis (scepticism).
6. Verantwoording (accountability).
7. Openheid (openness).

Eerlijkheid gebiedt volledige rapportage over onderzoek, zonder misleiding. Redelijkheid slaat primair op de respectvolle en weloverwogen omgang met studenten en
onderzoekers: ‘wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook aan anderen niet’. Objectiviteit houdt in dat onderzoekers hun subjectieve perspectieven niet leidend te laten
zijn – al is volledige eliminatie van het eigen perspectief niet mogelijk. Betrouwbaarheid betreft vooral de per wetenschapsgebied aanvaarde methoden van onderzoek, de
omgang met de gegevens die dat oplevert, de analyse daarvan en de conclusies die uit
44

vertrouwen in wetenschap

de analyse kunnen worden getrokken. Scepsis staat voor de in de wetenschappelijke
methode ingebakken professionele twijfel die aan de basis ligt van continue controle
van resultaten. Verantwoording zijn onderzoekers verschuldigd aan andere onderzoekers, aan de maatschappij en aan de natuurlijke omgeving. Openheid, ten slotte, houdt
in dat wetenschappers aan hun collega-wetenschappers zo volledig mogelijke toegang
dienen te verlenen tot gebruikte methoden, data en resultaten. Dat is een voorwaarde
om te kunnen voortbouwen op elkaars werk.
Als deze deugden worden toegespitst op wat personen en instellingen geacht worden na te leven, ontstaat een lijst van praktische aanwijzingen voor integere wetenschapsbeoefening, zoals (IAC, 2012):
Beoefenaars van wetenschap moeten:
1. verantwoordelijkheid nemen voor de betrouwbaarheid van hun onderzoek.
2. relevante regels en beleid kennen en naleven.
3. passende onderzoeksmethoden gebruiken en hun conclusies baseren op kritische
analyse van feiten, en hun bevindingen objectief en volledig weergeven.
4. controle van onderzoek mogelijk maken via toegankelijke en accurate gegevensbestanden.
5. onderzoeksgegevens en resultaten zo snel en zo transparant mogelijk ter beschikking stellen, rekening houdend met externe overwegingen, zoals intellectuele
eigendom.
6. alleen als auteur of als coauteur vermeld worden als ze voldoen aan heldere criteria.
7. schriftelijk erkenning bieden (acknowledgement) aan allen die aan een publicatie
hebben bijgedragen maar niet als auteur of coauteur worden vermeld.
8. peer review eerlijk, snel, grondig en vertrouwelijk verrichten.
9. alle mogelijke belangenverstrengeling openbaar maken in alle relevante documenten.
10. hun professionele commentaar beperken tot het terrein van hun expertise en duidelijk onderscheid maken tussen professioneel commentaar en eigen mening.
11. te allen tijde aan de daarvoor aangewezen personen of instanties rapporteren over
verdenkingen van onzorgvuldigheid en wangedrag.

Wetenschappelijke organisaties moeten:
12. procedures hanteren voor de omgang met verdenkingen van onzorgvuldigheid en
wangedrag en voor de bescherming van degenen die verdenking rapporteren.
13. duidelijke sanctieregelingen kennen bij bevestiging van de verdenking, inclusief het
corrigeren of terugtrekken van resultaten van onderzoek.
14. een omgevingscultuur creëren die integriteit bevordert door middel van onderwijs,
beleid, en het hanteren van standaarden.
Onderzoekers en organisaties moeten:
15. beseffen dat ze een ethische plicht hebben om een afweging te maken tussen maatschappelijk nut en de risico’s verbonden aan onderzoek.
integriteit en wetenschap

45

Deze deugden en hun uitwerking in richtlijnen laten zien dat integere wetenschapsbeoefening niet alleen een verantwoordelijkheid is van de individuele beoefenaar, maar
evenzeer van diens omgeving, om te beginnen van de organisatie waarbinnen deze
werkt.

4.2 De bestaande regelingen in Nederland

Ook de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening (2012) van de VSNU behandelt het thema ‘integriteit’ aan de hand van ‘deugden’, namelijk in de paragrafen
zorgvuldigheid, betrouwbaarheid, controleerbaarheid, onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Opvallend is wel dat in de preambule expliciet wordt aangegeven dat de
code bedoeld is voor de individuele wetenschapsbeoefenaar. Verder geeft de code aan
gewenst gedrag te beschrijven, als tegenhanger van ongewenst gedrag. Ongewenst
gedrag, stelt de code, is onderwerp van regelingen tussen de universiteiten en het
Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI). Daarom bespreekt deze code
geen klachtenprocedures en sancties, aldus de preambule. De code gaat niet alleen dieper in op de ‘deugden’, maar ook op het feit dat daar op basis van argumenten van kan
worden afgeweken. Er zijn dilemma’s die het naleven van de code niet altijd eenvoudig
maken.
Ten aanzien van ongewenst gedrag kent de VSNU een Landelijk Model Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit (2012). Deze regeling is door de Universiteiten
overgenomen en in de praktijk ingevoerd en zij beschrijft onder meer de procedures
vis-à-vis het LOWI. Bovendien is er een Preventiebeleid Schendingen Wetenschappelijke
Integriteit (2012) verschenen. Ter preventie wordt onder andere gesteld dat overtredingen uit het verleden geanonimiseerd zullen worden gepubliceerd op de VSNU
website, wat inderdaad is uitgevoerd (periode 2005-heden). Ook het LOWI publiceert
overtredingen anoniem.
De VSNU-code is uiteraard niet in een vacuüm tot stand gekomen, maar is gevoed
door een bredere discussie, waarin ook de KNAW een rol heeft gespeeld. Zo bracht de
KNAW in 2001 de Notitie wetenschappelijke integriteit uit die mede ten grondslag lag
aan de totstandkoming van het LOWI en aan de gedragscode van de VSNU. Een jaar na
de publicatie van de eerste versie van de VSNU-code verscheen een ander veel aangehaald advies van de KNAW op het gebied van integriteit: Wetenschap op bestelling: over
de omgang tussen wetenschappelijk onderzoekers en hun opdrachtgevers (2005). Hierin
is een onafhankelijkheidsverklaring opgenomen die door betrokken partijen kan worden ondertekend (in een nader op het onderzoek af te stemmen vorm en redactie). In
de praktijk blijkt dit weinig te gebeuren. Vermoedelijk heeft dit te maken met het feit
dat dit advies is overruled door VSNU-code. Deze code is naar geest vergelijkbaar, maar
in uitwerking eenvoudiger.
Het meest recente KNAW-advies op het gebied van integriteit is het advies Zorgvuldig
en integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens (2012), dat integriteit
46

vertrouwen in wetenschap

in den brede adresseert, maar de focus richt op integere omgang met onderzoeksgegevens. Het advies concludeert dat er geen nieuwe gedragsregels nodig zijn, maar dat er
wel nog veel kan worden gedaan om het naleven van de regels te bevorderen. Omdat
de manier waarop deze naleving gestalte krijgt per wetenschapsgebied verschillend
is, legt dit advies de verantwoordelijkheid in eerste instantie neer bij de wetenschapsgebieden zelf. In de aanbevelingen maakt het advies onderscheid tussen drie niveaus:
1) individueel; 2) institutioneel, en 3) informeel (de drie ‘I’s’23). Individuele onderzoekers ‘moeten doordrongen zijn van hun eigen verantwoordelijkheid wetenschap goed
te beoefenen en goede wetenschap te beoefenen’. Onderzoeksinstellingen (‘institutioneel’) ‘moeten een klimaat scheppen en onderhouden waarin een houding van
zorgvuldigheid en integriteit kan gedijen. Een sterk kritische cultuur is daarbij doorslaggevend. Voorafgaand aan de peer review bij de beoordeling van artikelen is peer
pressure nodig van de dichtst bij het onderzoek betrokken collega’s, onderzoeksleiders
en promotoren’. En over het informele niveau meldt het advies: ‘Lokale, nationale
en internationale netwerken belichamen de frequente communicatie tussen wetenschapsbeoefenaren. Iedere onderzoeker is tevens peer, een beoordelaar van het werk
van andere onderzoekers in het vakgebied, reviewer van tijdschriftartikelen, editor van
wetenschappelijke tijdschriften, organisator van congressen en andere wetenschappelijke bijeenkomsten en lid van promotie- en visitatiecommissies. Er ligt dus een zware
verantwoordelijkheid op de schouders van de leden van wetenschappelijke gemeenschappen om voortdurend kritisch te blijven op de normen en waarden […] in het
eigen vakgebied. Wetenschappelijke beroepsverenigingen en tijdschriften vormen een
belangrijk onderdeel van informele netwerken. Tijdschriftredacties dienen erop toe te
zien dat onderzoekresultaten kunnen worden verantwoord. In peer reviewed journals
zouden de onderliggende onderzoeksdata als regel toegankelijk moeten zijn voor
andere onderzoekers. Regels over de verantwoordelijkheid van co-auteurs24 dienen
per wetenschapsgebied opnieuw bezien te worden en eventueel, waar nodig, zodanig
aangescherpt dat duidelijk is wat van de co-auteurs geëist kan worden in termen van
kennis van de onderzoeksgegevens en -methodes en hoe ver hun verantwoordelijkheid
strekt’.
Ook bij NWO staat de integriteitsproblematiek prominent op de agenda. De organisatie heeft naar aanleiding van recente fraudegevallen haar eigen integriteitsbeleid
onder de loep genomen. Besloten is voorstellen voor te bereiden om het beleid aan te
scherpen:
• NWO wil bewustwording voor integriteit onder onderzoekers vergroten en zal in
de aanvraagformulieren, toekenningsbrieven en voortgangsrapportages een passage opnemen waarin de onderzoekers wordt gevraagd de code te onderschrijven.
De subsidiebepalingen zullen hierop ook worden aangepast.
23 ‘De drie ‘I’s’: Kees Schuyt, voordracht 21 september 2012, Tinbergenzaal, Trippenhuis
Amsterdam.
24 Vaak zijn zulke regels geheel afwezig. In dat geval dienen ze te worden opgesteld.
integriteit en wetenschap

47

• Het NWO-fraudeprotocol zal worden aangevuld en aangepast, onder meer gelet op
de mogelijkheid om een subsidie in te trekken of te wijzigen of om de aanvrager(s)
te schorsen of uit te sluiten.
• NWO onderzoekt de mogelijkheden om zelf een centraal meldpunt in te stellen
waar klachten over NWO-onderzoekers gemeld kunnen worden.
• Het Reglement Inbreuk Wetenschappelijke Integriteit dat gehanteerd wordt door de
onderzoeksinstituten van NWO zal worden aangepast.
• NWO ontwikkelt beleid over open-access-datamanagement dat zijdelings raakt aan
het integriteitsbeleid, bijvoorbeeld door de eis een datamanagementplan toe te
voegen aan de onderzoeksaanvraag.
Het heeft kortom het afgelopen decennium nationaal en internationaal niet ontbroken aan aandacht voor het vraagstuk van wetenschappelijke integriteit. De her en der
ontwikkelde codes verschillen in de details, maar komen doorgaans overeen in het
benaderen van integriteit in termen van deugden en daaruit voortvloeiende concrete
gedragsregels. De commissie neemt daarom een pragmatisch standpunt in: de leidende code in Nederland is de VSNU-gedragscode. In de Nederlandse context moet
men zich dus in de eerste plaats afvragen: voldoet deze code als zodanig en zijn er
aanvullende aanbevelingen nodig voor de implementatie van die code in de praktijk.
Deze vragen worden in de volgende twee paragrafen beantwoord.

4.3 Aanpassing van de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening

De code van de VSNU is in 2012 op twee punten aangepast ten opzichte van de eerste
versie van 2005. Ten eerste is de bepaling toegevoegd dat van elke wetenschapsbeoefenaar wordt verwacht dat hij in zijn wetenschappelijke omgeving handhaving van de
code zo goed mogelijk zal bevorderen. Ten tweede is het vermelden van nevenfuncties
voor de wetenschapsbeoefenaar een verplichting geworden. De code is zowel in het
Nederlands als in het Engels beschikbaar. Daarnaast is een klachtenregeling gepubliceerd en een beleidsdocument over preventie. Deze en andere integriteitsdocumenten zijn via de websites van de VSNU en het LOWI beschikbaar. Alle universiteiten
en universitaire medische centra alsmede de instituten van NWO en KNAW maken
er gebruik van en hebben hun organisaties dienovereenkomstig aangepast. Dat wil
zeggen met een vertrouwenspersoon, een klokkenluidersregeling en een commissie
wetenschappelijke integriteit (CWI), steeds volgens de gezamenlijk gemaakte afspraken. KNAW, NWO, VSNU en NFU zijn immers constituerende leden van het LOWI en
dienen als eerste aan hun eigen regels te voldoen.
Zeven jaar na de eerste publicatie van de code werden enkele kleine aanpassingen
dus voldoende geacht. Inmiddels is de code (samen met andere regelingen) breed
ingevoerd in de Nederlandse wetenschappelijke instellingen. Beide zaken kunnen als
indicaties gelden dat de code voldoet. Ook de KNAW concludeerde in 2012 dat er geen
48

vertrouwen in wetenschap

aanvullende regels nodig zijn, en hetzelfde geldt voor de Commissies Levelt, Noort en
Drenth, in Falende Wetenschap (2012).
Dit advies onderschrijft in grote lijnen eveneens dat de huidige regels voldoen. Verfijning van het regelsysteem leidt niet per se tot betere naleving en te grote bureaucratisering moet vermeden worden. Niettemin acht de commissie enkele kleine aanpassingen gewenst.
Ten eerste suggereert een vergelijking van de Nederlandse code met enkele internationale codes, zeker tegen de achtergrond van de analyse die in hoofdstuk 3 van dit
rapport werd geboden, dat de Nederlandse code zou kunnen worden aangevuld met
twee nu nog ontbrekende ‘deugden’:25

Eerlijkheid, zoals bijvoorbeeld genoemd in de integriteitscode van ALLEA. Het gaat
daarbij om ‘honesty in presenting research goals and intentions, in precise and nuanced
reporting on research methods and procedures, and in conveying valid interpretations
and justifiable claims with respect to possible applications’. Opname van deze deugd
houdt onder meer in dat de onderzoeker geen overspannen claims mag doen over de
te verwachten resultaten van onderzoek, noch van de toepassing ervan. De onderzoeker moet open zijn over onzekerheidsmarges en andere begrenzingen van de geldigheid van de conclusies.

Verantwoordelijkheid, in de zin van aanspreekbaar zijn op de keuze van onderzoeksthema’s en bereid en in staat zijn die keuze en de daarbij behorende werkwijze
(onderzoeksopzet) te verdedigen en te beargumenteren als belangwekkend en relevant. Deze ‘deugd’ houdt verband met de vraag of wetenschap de goede dingen doet.
De commissie legt deze verantwoordelijkheid in eerste instantie bij de onderzoeker
en het onderzoeksteam waar deze deel van uitmaakt. Deze bottom-up-benadering wil
niet zeggen dat er geen redenen kunnen zijn voor een vorm van programmering van
bovenaf. Bijvoorbeeld omdat deze nodig is voor een efficiënte en effectieve inzet van
beperkte middelen. Echter, vanuit het oogpunt van wetenschappelijke integriteit hoeft
verantwoordelijkheid voor de keuze van onderwerpen en thema’s niet op een hoger
niveau te liggen.

Ten tweede zou de code meer expliciet aandacht kunnen besteden aan institutionele
verantwoordelijkheden. In de huidige vorm wekt de code de indruk dat integriteit louter een zaak is van de individuele wetenschapper. Elders erkent de VSNU uiteraard dat
dit niet het geval is – zie de documenten over preventie en klachtenregeling. Maar het
zou beter zijn deze teksten ofwel in de code op te nemen, ofwel er duidelijk in de code

25 In het vorige hoofdstuk (paragraaf 3.3) werd als derde ‘nieuwe’ deugd ook transparantie
genoemd. Deze heeft echter in de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening al een plaats
gekregen in de preambule (onder punt 5) als ‘overkoepelend principe’.
integriteit en wetenschap

49

naar te verwijzen. Bijvoorbeeld door de zinsnede in de preambule over de individuele
verantwoordelijkheid uit te breiden met een verwijzing naar institutionele verantwoordelijkheid, en de verantwoordelijkheid van andere spelers in informele wetenschappelijke netwerken, zoals wetenschappelijke verenigingen en tijdschriften. In de
praktijk zien we ook (Levelt e.a., 2012) dat die organisaties en spelers hun verantwoordelijkheid nemen, juist in reactie op gevallen van wetenschappelijk wangedrag.
Ten derde: dat de code in het Engels is vertaald, is een goede zaak, gezien het grote
aantal niet-Nederlands sprekende medewerkers aan Nederlandse wetenschappelijke
instellingen. Bovendien biedt het de mogelijkheid van uitwisseling van kennis en
ervaring over wetenschappelijke integriteit met buitenlandse instellingen. Maar dat
zou dus ook moeten gelden voor de andere documenten over klachtenregeling en preventie, en evenzeer voor relevante documenten van gelieerde instellingen, zoals van
Universitaire Medische Centra en van het LOWI.

Tot slot: de conclusie dat er geen behoefte is aan meer regels en codes kan ook anders
worden verwoord, namelijk dat een ‘wildgroei’ aan regels en codes contraproductief
werkt en moet worden voorkomen. Daarom pleit de commissie ook sterk voor een
nationale focus op de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening, niet alleen
voor publiek gefinancierde wetenschapsbeoefening, maar ook voor gecofinancierd
onderzoek en publiek-privaat onderzoek. De code kan ook een richtpunt vormen voor
het borgen van de integriteit van privaat onderzoek. Dezelfde redenering kan worden
aangehouden voor de bestaande ‘verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid’
bij wetenschappelijk onderzoek (KNAW, 2005) en de ‘verklaring ter voorkoming van
oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling’ bij wetenschappelijk advies.

4.4 Toepassing van codes en regelgeving: integriteit in de
praktijk

Er is weliswaar geen behoefte aan grootschalige uitbreiding of wijziging van de regelgeving, in het bijzonder de VSNU-code. Maar het is wel van cruciaal belang dat al het
mogelijke wordt gedaan om te zorgen dat de bestaande regels doordringen in de haarvaten van de wetenschap. Dat wil zeggen op de drie niveaus: individuele onderzoekers
en studenten (‘jong geleerd is oud gedaan’), institutionele organisaties en informele
netwerken. Hieronder volgt een aantal observaties en aanbevelingen voor de praktische implementatie van regels en good practices op het gebied van wetenschappelijke
integriteit, die voor een belangrijk deel aansluiten bij de bevindingen van het KNAWrapport Zorgvuldig en integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens
(2012).
(1) Het is van groot belang dat er naast peer review van de producten van wetenschappelijk onderzoek vooral ook ruimte gegeven wordt aan peer pressure: de onderlinge,
vaak informele, controle op wetenschappelijke aanpak en omgang met gegevens
50

vertrouwen in wetenschap

tijdens de ‘wordingsfase’ van het onderzoek.26 Dat vereist een open wetenschappelijke
cultuur waarin wetenschapsbeoefenaars elkaar voortdurend kritisch volgen. Het creëren van zo’n cultuur is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid op institutioneel
niveau: van de universiteiten, faculteiten, onderzoekinstituten en graduate schools.

(2) Er dienen per wetenschapsgebied duidelijke voorschriften te zijn voor het verzamelen, beheren en delen van wetenschappelijke data, en deze voorschriften dienen te
worden nageleefd. Ook hier ligt een rol voor zowel de instituten als voor de individuele
onderzoekers (peer pressure). Als aanvulling bij wat hierover in het rapport Zorgvuldig
en integer omgaan met onderzoeksgegevens is geschreven, tekent de commissie aan dat
wat geldt voor de openbaarheid en toegankelijkheid van gebruikte onderzoeksdata
evenzo geldt voor software. Veel wetenschappen gebruiken computers om met behulp
van vaak complexe modellen data te analyseren en voorspellingen te doen. Voorbeelden zijn het opsporen van verbanden in DNA-onderzoek, economische modellen, stromingsmodellen van rivieren, beeldanalyse in medische toepassingen, klimaatvoorspelling, analyse van seismische data of modellen voor verspreiding van virussen, etc. Om
het wetenschappelijk gehalte van de hiermee verkregen resultaten te kunnen toetsen
is het van essentieel belang dat onderzoekers elkaar inzicht geven in de gebruikte software en daar waar nodig de broncode en documentatie beschikbaar stellen.

(3) Het is van belang voldoende ruimte te creëren voor peer review als onderdeel
van het zelfcorrigerend vermogen27 van de wetenschap en daarmee als een integraal
element van wetenschapsbeoefening. Het gevaar bestaat dat door de prestatiedruk in
het systeem (zie hoofdstuk 5) peer review een ondergeschoven kindje wordt en dat er
geen of te weinig waardering (in functioneringsgesprekken en evaluaties) is voor deze
activiteit. Om dit tegen te gaan zou men peer review inspanningen standaard moeten
opnemen in evaluatieprotocollen en er waar nodig onderzoekscapaciteit voor beschikbaar stellen.
26 Peer pressure is de term die onder andere gebruikt wordt in het advies over zorgvuldig en
integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens (KNAW, 2012). Volgens sommigen
heeft deze term een negatieve bijklank van conformisme en gedwongen aanpassing. Bedoeld is
hier echter de wetenschappelijke collegiale cultuur die nodig is om vorm te geven aan de eerder
genoemde Mertoniaanse norm organized scepticism. In die zin moet peer pressure leiden tot een
stimulerende, lerende omgeving waar fouten mogen worden gemaakt en waarvan geleerd kan
worden.
27 Peer review is in de eerste plaats een mechanisme waardoor wetenschap zelfcorrigerend
kan zijn en uit zichzelf steeds verder komt – zich ontdoet van resultaten die er weinig toe
doen, en de meest belangwekkende resultaten in positieve zin uitfiltert. Peer review is niet het
mechanisme bij uitstek om wetenschappelijk wangedrag te signaleren. Daarvoor is veeleer
het genoemde peer pressure nodig, dat bijdraagt aan het zelfreinigend vermogen, in de zin van
het detecteren en corrigeren van onzorgvuldige wetenschapsbeoefening of schendingen van
wetenschappelijke integriteit. Zie voor het in dit rapport gehanteerde betekenisverschil tussen
‘zelfreinigend’ en ‘zelfcorrigerend’ voetnoot 22 van hoofdstuk 3.
integriteit en wetenschap

51

(4) Bij visitaties van onderzoek zou expliciet nagegaan moeten worden of en hoe
aandacht wordt besteed aan omgang met onderzoeksgegevens en aan zorgvuldigheid
en integriteit, inclusief onafhankelijke wetenschapsbeoefening. In The Societal Impact
of Applied Health Research – towards a Quality Assessment System (KNAW, 2002) is
daarom opgeroepen om indicatoren op te nemen over de onafhankelijkheid van het
onderzoeksteam ten aanzien van:
• het operationaliseren van het onderzoeksonderwerp,
• het opzetten van de onderzoeksmethode,
• de analyse en rapportage van de resultaten.

Een aanpassing van het Standard Evaluation Protocol (SEP) van de VSNU in die richting is daarom gewenst. Deze zal moeten beogen dat visitatiecommissies controleren
of regelgeving en procedures in orde zijn, of de vereiste infrastructuur van mensen en
middelen beschikbaar is en of onafhankelijke wetenschapsbeoefening de norm is. Of
de procedures er zijn is één ding, maar hoe het in de praktijk werkt, is voor een visitatiecommissie moeilijk te achterhalen. Die controle is alleen via peer pressure op de
werkvloer van dag tot dag te realiseren. Een aantekening hierbij is bovendien dat de
regelgeving, procedures en infrastructuur veelal worden bepaald op instellingsniveau,
terwijl de visitatie plaatsvindt op instituuts- dan wel disciplineniveau. Op dit ogenblik
is er geen controle op instituutsniveau. Daarom acht de commissie het toch geboden
dit onderwerp mee te nemen in het SEP-protocol. Mocht een systeem van instellingsaccreditatie worden ingevoerd, met een soort ISO-norm voor instellingsprocedures,
dan kan dit aanleiding zijn deze aanbeveling te herzien.
(5) In functioneringsgesprekken met onderzoekers zouden aspecten van wetenschappelijke integriteit (zoals betrokkenheid bij peer pressure, zorgvuldige en controleerbare omgang met onderzoeksgegevens) standaard moeten worden meegenomen.
(6) Er is recentelijk veel gesproken over het invoeren van een eed of belofte, die bijvoorbeeld zou kunnen inhouden dat de betrokkene zweert of belooft de VSNU-code
na te leven. Het laten afleggen van een eed biedt natuurlijk geen garanties voor goed
gedrag, maar het onderstreept wel de bijzondere deugden die bij de wetenschapsbeoefening horen. Het draagt als symbolische handeling bij aan het zichtbaar maken van
het belang van wetenschappelijke integriteit. Daarom is het advies van de Commissie
Schuyt weloverwogen: experimenteer er een paar jaar mee, althans die universiteiten die dat willen, en bezie dan of en in welke vorm er consolidatie mogelijk is. Dit
advies is mede ingegeven door het feit dat de rectoren van de universiteiten hierover
verschillende visies hebben. Een voorbeeld betreft het verbinden van de eed met het
doctoraat. Is het beter de eed te verbinden aan de promotieplechtigheid, dus aan het
eind van het traject, voorafgaand aan de verdere carrière? Of past het juist aan het
begin van de promotie- of research-masteropleiding?
52

vertrouwen in wetenschap

(7) Moderne wetenschap is steeds sterker een activiteit waarbij groepen van wetenschapsbeoefenaars internationaal samenwerken. Daarbij kan er niet vanzelfsprekend
op vertrouwd worden dat buitenlandse partners binnen dezelfde normatieve kaders
werken op het gebied van wetenschappelijke integriteit. Zo bestaan er in de wereld
verschillende onderzoeksculturen rond de definitie van en omgang met plagiaat. Mede
om die reden laten internationale codes doorgaans de invulling van een aantal details
aan de nationale contexten over. Bij grensoverschrijdende vormen van wetenschappelijke samenwerking kan er dus reden zijn om alert te zijn op verschillen in codes en
onderzoekstradities. In elk geval lijkt het zinnig dit aspect expliciet te betrekken bij
de afweging om bepaalde samenwerkingsverbanden al dan niet aan te gaan en bij het
feitelijk vormgeven van zulke samenwerkingsverbanden. Verdere gedachtenvorming
en wellicht ook richtlijnen lijken hier gewenst, maar vallen naar de mening van de
commissie buiten het meer globale bestek van dit advies. De commissie verwijst in
dit verband met instemming naar het voornemen van de KNAW om over dit thema in
2013 een aparte praktische brochure uit te brengen die op verschillende niveaus kan
helpen bij deze afweging.

(8) Het handhaven van de regels, in het bijzonder de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening, zal in de eerste plaats moeten gebeuren door er voor te zorgen dat
degenen die wetenschap beoefenen, weten dat de code bestaat, wat er in staat, wat dat
in praktische zin betekent, en wat de gevolgen zijn als je je niet aan de code houdt.
Maar wie kent de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening? Wie op dit
moment steekproefsgewijs vragen stelt aan studenten, promovendi, postdocs of hoogleraren over omgang met onderzoeksgegevens of regelingen inzake onzorgvuldigheid
en fraude, zal waarschijnlijk merken dat onbekendheid ermee dominant is.
Hier ligt een belangrijke taak voor het onderwijs in de graduate-fase (waarover
meer in hoofdstuk 5). Daarnaast hebben universiteiten en wetenschappelijke instituten de taak om de gedragscode brede bekendheid te geven. Of de code wordt nageleefd
is afhankelijk van sociale controle: peer pressure. Alleen vakgenoten weten wat de
specifieke vereisten van dat vak zijn en kunnen elkaar daar dus op aanspreken.
De commissie wil in dit verband één publicatie in het bijzonder onder de aandacht
brengen. In 2009 heeft de National Academy of Sciences de derde druk uitgebracht
van On Being a Scientist. Dit handboek geeft een uitgebreid overzicht van al wat een
wetenschapper als basiskennis moet hebben om goede wetenschap te kunnen beoefenen. Dat gaat uiteraard veel verder dan de deugden of praktische aanwijzingen van
gedragscodes. Het betreft ook wetenschapsfilosofische – en wetenschapssociologische
kennis, principes van goede-laboratorium-praktijk, omgang met wetenschappelijke
onderzoeksgegevens, ethiek, veiligheid, publiceren, valoriseren, intellectuele eigendom en een keur aan andere relevante aspecten. Dit handboek is een waardevol vademecum voor elke wetenschapper. Het werd onlangs door de KNAW (2012) wederom
van harte aanbevolen aan alle wetenschapsbeoefenaren.
integriteit en wetenschap

53

(9) Hoe kunnen we nagaan of inspanningen om de bekendheid met de VSNU-code te
vergroten, en het bewustzijn van de integriteitsaspecten van wetenschapsbeoefening
ingang te doen vinden, zoden aan de dijk zetten? Hiertoe lijkt het raadzaam om met
tussenpozen van enkele jaren de situatie via empirisch onderzoek in kaart te brengen.

(10) De bijgewerkte VSNU-code van 2012 bevat, zoals gezegd, een bepaling over het
bekend maken van nevenfuncties. Dit impliceert tevens dat er maatregelen nodig kunnen zijn ter voorkoming van (de schijn van) belangenverstrengeling. Bijvoorbeeld, als
een commerciële functie van een wetenschapper diens onafhankelijkheid en objectiviteit in de weg staat, kan het nodig zijn een scherpe grens aan te brengen tussen diens
zakelijke en wetenschappelijke activiteiten. Hierbij aansluitend stelt de commissie
dat ook heldere regelgeving over de manier waarop een instelling omgaat met neveninkomsten van wetenschappers en met de inkomsten uit ondernemerschap (zoals
advieswerk en contractresearch) van belang is vanuit het oogpunt van integriteit. Deze
regelgeving hoeft niet rigide te zijn of uniform over alle instellingen en vakgebieden,
maar wel transparant en van tevoren bekend bij betrokkenen.

Bovenstaande suggesties hebben tot doel het bewustzijn van, en de aandacht voor,
wetenschappelijke integriteit ‘op de werkvloer’ te bevorderen en het zelfcorrigerend
en zelfreinigend vermogen van de wetenschap te vergroten. Actief beleid in de instellingen zal helpen vertrouwen in de wetenschap te vergroten. Daartegenover staat dat
publiek geworden schendingen van wetenschappelijke integriteit disproportioneel
schade kunnen aanbrengen aan het vertrouwen in de wetenschap, omdat ze gezien
worden als het ‘topje van de ijsberg’.
Over de juistheid van dat laatste vermoeden lopen de meningen uiteen. Om
die reden heeft de Commissie Schuyt (KNAW, 2012 )recentelijk voorgesteld om de
wetenschapsorganisaties te laten nadenken over een groot onderzoek naar de vraag
of recente gevallen van fraude incidenten zijn of slechts een indicatie van een veel
grotere hoeveelheid falende wetenschap. Hoewel de achterliggende gedachte helder is,
moet deze suggestie naar de mening van de onderhavige commissie als onrealistisch
worden beschouwd. Een grove schatting geeft aan dat zo'n 10.000 wetenschappelijke
artikelen moeten worden gescreend voor een statistische verantwoord beeld over alle
wetenschapsgebieden. Alleen al het controleren van alle publicaties van de heer Stapel
(enkele honderden), waaraan drie commissies werkten, kostte een jaar. De conclusie
ligt voor de hand dat een dergelijk algemeen onderzoek buitenproportioneel veel
energie vergt. Bovendien is het de vraag wat het effect van dergelijk onderzoek op de
publieke beeldvorming zal zijn. Zelfs als men maar één of enkele probleemgevallen
vindt, is de kans groot dat juist deze blijven hangen in de publieke perceptie, en de
proportionaliteit niet.

54

vertrouwen in wetenschap

4.5 Onderzoek van klachten, sancties, en de rol van het LOWI
De voorgaande beschouwingen betroffen integriteit, integriteitscodes en de wijze
waarop dit soort codes kunnen worden bekendgemaakt en geïnternaliseerd. Een
ander aspect van integriteitsbeleid betreft de omgang met schendingen van wetenschappelijke integriteit. Ook op dit gebied bestaan in Nederland landelijke regelingen,
zoals het eerder genoemde Landelijk Model Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit en de notitie Preventiebeleid Schendingen Wetenschappelijke Integriteit. En ook
hier lijkt, naar de mening van de commissie, geen behoefte te zijn aan nieuwe of scherpere regels of richtlijnen. Wel spelen er in recente discussies een aantal afzonderlijke
en concrete vragen die de commissie hier wenst te adresseren. Deze vragen gaan over
de omgang met integriteitsschendingen: de gewenste omvang van fraude-onderzoek
in individuele gevallen, sancties en de rol van het LOWI.

Onderzoek van klachten

Bij de meer serieuze vormen van wetenschappelijk wangedrag staan verschillende al
of niet vertrouwelijke routes open. Deze worden inmiddels een jaar of tien toegepast
in de driehoek Beklaagde – Bestuur/Werkgever – LOWI. Als een klacht ontvankelijk
is, komt er een proces van hoor en wederhoor, het zoeken naar bewijs, inwinnen van
onafhankelijk advies en het treffen van maatregelen. Daarbij is het bevoegd gezag (bij
een universiteit: het College van Bestuur) degene die arbeidsrechtelijke maatregelen
kan treffen. Strafrechtelijke vervolging en berechting kunnen volgen nadat er aangifte
is gedaan, bijvoorbeeld van valsheid in geschrifte, van meineed en andere schendingen
van bestaande strafbepalingen.
Bij het zoeken naar bewijs kan de vraag naar voren komen hoeveel materiaal er
dient te worden onderzocht. In eerste instantie zal zo’n onderzoek allicht ingaan op de
specifieke klacht. Is dat bijvoorbeeld een klacht over plagiaat, dan kan de gewraakte
tekst aan een plagiaatonderzoek worden onderworpen. In eerste instantie blijft het
onderzoek dus ‘klein’, dat wil zeggen, het blijft bij de specifieke klacht. Als dan sterke
vermoedens bestaan van fraude, kan de vraag opkomen of het geboden is het onderzoek uit te breiden. Het verschijnen van het rapport Falende Wetenschap laat zelfs zien
dat men er voor kan kiezen het gehele oeuvre van een fraudeur te onderzoeken. Over
de vraag in hoeverre dit een trend zou moeten zijn, wordt verschillend gedacht. Levelt
(2012) stelt dat in het geval van frauduleus medisch onderzoek verkeerde therapie of
diagnose kan resulteren, met mogelijk schade voor patiënten. Dat is dan een argument
voor een volledig onderzoek. Een soortgelijk argument kan men construeren met
betrekking tot de belangen van co-auteurs. Die kunnen immers ook schade oplopen,
zij het ‘slechts’ wetenschappelijke, door de fraude van hun medeauteur.28 Er kunnen
dus goede redenen zijn om bij fraude alle publicaties van de fraudeur te onderzoe28 Uiteraard dient eveneens te worden onderzocht in hoeverre co-auteurs van de fraude
afwisten dan wel medeverantwoordelijk waren.
integriteit en wetenschap

55

ken. Maar er zijn ook vele situaties waarin onderzoek van het gehele oeuvre onnodig
is, bijvoorbeeld bij schending van integriteit in de vorm van plagiaat. Daarbij wordt
de wetenschappelijke integriteit weliswaar geschonden, maar schade voor bijvoorbeeld patiënten levert het niet op. Gezien de enorme hoeveelheid werk die gemoeid
is met een compleet oeuvre-onderzoek kan men volgens de commissie niet anders
dan concluderen dat dit soort compleetheid slechts in uitzonderlijke gevallen kan
worden nagestreefd. Om nog maar te zwijgen van de vraag welke instantie dat soort
onderzoek zou moeten uitvoeren. Daarbij helpt het om te bedenken dat het oeuvre van
een onderzoeker bij wie grove vormen van wetenschappelijke fraude zijn vastgesteld
door de gemeenschap van peers als vanzelf al met een zeker wantrouwen zal worden
bekeken. Daardoor zullen eerdere publicaties niet meer een vanzelfsprekend gezag
genieten en in sommige gevallen door de wetenschappelijke gemeenschap zelf tegen
het licht worden gehouden.

Sancties

De werkgever kan besluiten nemen over arbeidsrechtelijke maatregelen bij geconstateerde schendingen van wetenschappelijke integriteit, zoals berisping, tijdelijk nonactief en ontslag. Ook kan de werkgever (of een benadeelde) besluiten de kwestie aan
het Openbaar Ministerie voor te leggen. In het strafrecht wordt de strafvoltrekking op
enig moment beëindigd en breekt daarna een periode aan van ‘reclassering’, opname
in de maatschappij. Hoe zit dat met sancties tegen wetenschappers? Na een feitelijk
ontslag is de kans op werk in de wetenschap in praktische zin verkeken, vanwege
de geleden reputatieschade. Maar het is zeker denkbaar dat een fraudeur na minder
zware sancties (een berisping, een schorsing) weer aan het werk kan bij dezelfde
instelling die deze maatregel heeft opgelegd, al kan dit eventueel gepaard gaan met
een lager gewaardeerde functie. De praktijk leert dat het bevoegd gezag (zoals universiteitsbesturen) vaak worstelt met de problematiek van het al dan niet opleggen van
sancties en het bepalen van hoogte en tijdsduur. Het LOWI kan niet alleen adviseren
over de vraag of en in hoeverre er sprake is van fraude of wangedrag, maar ook wat
in de gegeven omstandigheden passende sancties zouden zijn, inclusief een bepaalde
verjaringstermijn ervan. Advies van het LOWI kan zodoende ook een zekere consistentie tot stand te brengen in de manier waarop verschillende instellingen met deze
problematiek omgaan.

Een mogelijke, of in elk geval denkbare, sanctie is ook het afnemen van een titel,
zoals de doctorstitel. Volgens Levelt et al (2012) ontbreekt daartoe op dit moment
de mogelijkheid in de Nederlandse Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk
Onderzoek (WHW). Het rectorencollege is echter van mening dat de WHW daartoe nu
wel de ruimte biedt en heeft daarover een brief aan de staatssecretaris gericht. Daarbij
tekent de commissie wel aan dat het ontnemen van een doctorstitel alleen zou moeten
kunnen plaatsvinden op basis van geconstateerde fraude in het promotietraject. Als
56

vertrouwen in wetenschap

iemand de doctorstitel heeft verworven met fatsoenlijk en eerlijk promotieonderzoek,
maar later misstappen zet op het gebied van wetenschappelijke integriteit, is het ontnemen van de doctorstitel in de ogen van de commissie geen geëigende maatregel.

De rol van het LOWI

Het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI) is opgericht door de
KNAW, VSNU en NWO. Het LOWI adviseert het bevoegd gezag inzake (voorgenomen)
besluiten over vermeende schending van wetenschappelijke integriteit. Het LOWI doet
dit in het kader van de klachtprocedure van een universitaire of andere wetenschappelijke instelling. Het fungeert daarbij als een externe, onafhankelijke beroepsinstantie waartoe klager en/of beklaagde zich kunnen wenden voor een nader onderzoek
naar de vermeende schending, alsmede voor een oordeel over de in eerste instantie
gevolgde procedure. Er is een nieuw reglement van LOWI in de maak dat erin zal
voorzien dat nieuwe instellingen kunnen toetreden. Daarvoor bestaat belangstelling
bij kandidaat-organisaties. Het is hoe dan ook een soort keurmerk als een organisatie
zich door het lidmaatschap verplicht om te voldoen aan de eisen van het LOWI. Het
levert een plicht tot het aanwijzen van een vertrouwenspersoon, het instellen van een
commissie wetenschappelijke integriteit en het handhaven van een besluitvormingsprocedure die klager en beklaagde de mogelijkheden biedt van hoor- en wederhoor,
advies en beroep.
Daarom onderschrijft dit advies van harte de voorziene uitbreiding van het LOWI.
Dat lijkt in eerste instantie opportuun voor organisaties die publiek gefinancierd of
gecofinancierd onderzoek verrichten, c.q. overheids- en semi-overheidsinstellingen
die wetenschappelijk onderzoek uitvoeren. Het is van belang daarmee de komende
jaren ervaring op te doen en daarbij ook te werken aan een betere bekendheid met de
rol en werkwijze van het LOWI, want op dat punt is vooruitgang mogelijk en gewenst.
Op basis van die ervaringen kan vervolgens worden bezien of het LOWI verder kan
worden uitgebreid in de richting van een landelijk National Research Integrity Office
(NRIO), zoals een aantal veelal Angelsaksische landen dat al kent. Zo’n centraal bureau
heeft het voordeel van grotere zichtbaarheid. Het kan als aanspreekpunt en adviseur
optreden in allerlei zaken die wetenschappelijke integriteit raken. Bijkomend voordeel van zo’n NRIO is dat procedures rond (vermeende) integriteitsschending verder
geconsolideerd kunnen worden – in plaats van dat er onoverzichtelijke verschillen
tussen instellingen blijven of gaan ontstaan.
Dit advies impliceert niet de creatie van een nieuwe centrale ‘macht’. Om overbureaucratisering te voorkomen ligt het juist voor de hand dat het uitgangspunt voor
de werkwijze overwegend reactief blijft (het LOWI reageert op adviesverzoeken) en
niet proactief wordt. De commissie wil op al deze punten overigens niet te ver voor
de muziek uitlopen. Daarom het advies: na een aantal jaren ervaring opdoen met een
uitgebreid LOWI, opnieuw de vraag aan de orde stellen of een verdere uitbreiding
opportuun is, en zo ja, in welke richting. Het ligt voor de hand dat deze kwestie ook in
internationale gremia als WCRI en ENRIO aan de orde zal worden gesteld.
integriteit en wetenschap

57

4.6 Conclusies
Zorgvuldige en integere wetenschapsbeoefening is een voorwaarde voor vertrouwen,
zowel tussen de beoefenaars van wetenschap, als tussen maatschappij en wetenschap.
Richtlijnen voor integere wetenschapsbeoefening zijn in Nederland vastgelegd in de
Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening van de VSNU, die een familiegelijkenis vertoont met een groot aantal buitenlandse en internationale codes, en die als
kader in grote lijnen voldoet. De code zou wel kunnen worden aangevuld met enkele
nieuwe deugden, en met verwijzingen naar de verantwoordelijkheden van instituties
en naar enkele complementaire regelingen. Ook is de beschikbaarheid van een Engelstalige versie van deze regelingen gewenst.

Het is van groot belang dat de ‘indaling’ van deze code wordt bevorderd, en dat men in
de praktijk gestalte geeft aan een breed gedragen ethos van wetenschappelijke integriteit. Voor een deel in aansluiting bij de conclusies van de Commissie Schuyt wees dit
hoofdstuk in dit verband een aantal relevante factoren aan: het belang van peer pressure en peer review, de toegankelijkheid van onderzoeksdata en van programmatuur
bij modelleringen, aandacht voor integriteit bij visitaties en in functioneringsgesprekken, het experimenteren met het invoeren van een ambtseed, integriteitsbeleid in
internationale samenwerkingsprojecten, internalisering van de gedragscode in onderwijs en in de dagelijkse onderzoekspraktijk, het periodiek monitoren van bekendheid
met de regels, en transparantie over nevenfuncties en neveninkomsten.
De regelgeving over hoe om te gaan met schendingen van wetenschappelijke integriteit is in Nederland eveneens grosso modo in orde. Ook op dit terrein kon dit hoofdstuk zich daarom beperken tot een aantal aanvullende observaties en aanbevelingen,
met name ten aanzien van de gewenste omvang van fraude-onderzoek, de praktijk van
het opleggen van sancties, en een geleidelijke uitbouw van de rol van het LOWI zonder
dat dit tot bureaucratie leidt.

58

vertrouwen in wetenschap

5. externe factoren

5.1 Inleiding
Het vorige hoofdstuk besprak wetenschappelijke integriteit en integriteitsbeleid
vanuit het gezichtspunt van de interne organisatie van de wetenschap. Een deel
van de integriteitsproblematiek betreft echter ook de relatie tussen wetenschap en
externe spelers. En ook voor het vraagstuk hoe publiek vertrouwen in de wetenschap
bevorderd kan worden is de bredere inbedding van de wetenschap in de samenleving
relevant. Hoe wordt deze inbedding gepercipieerd en hoe treden haar partners de
wetenschap tegemoet? Hoe circuleert de kennis, of de vermeende kennis, die men
heeft over haar werkwijze en resultaten? Daarom richt dit hoofdstuk de blik op een
aantal relevante externe factoren die mede bepalend zijn voor het niveau van publiek
vertrouwen in de wetenschap. Het gaat daarbij om de manier waarop wetenschap
wordt gefinancierd en beregeld, en de relatie tussen wetenschap en andere spelers in
de zogenoemde ‘gouden driehoek’ van overheid, bedrijfsleven en wetenschap. Tot slot
wordt gekeken naar de beeldvorming van wetenschap in de media en in het onderwijs.
Het type dilemma’s en risico’s voor vertrouwen dat men op deze gebieden tegenkomt
heeft, anders dan de meeste in het vorige hoofdstuk besproken factoren, niet in de
eerste plaats te maken met het gedrag van individuele wetenschappers, maar veeleer
met het functioneren van het wetenschapssysteem als geheel: de relaties met andere
actoren en de wijze waarop dit alles wordt waargenomen en gewaardeerd door het
publiek.

5.2 Kwaliteitszorg op macroniveau en financiering

Als financier van het grootste deel van het wetenschappelijk onderzoek in Nederland
heeft de overheid uiteraard het recht om eisen te stellen aan de kwaliteit van dat
externe factoren

59

onderzoek. Rekening houdend met de interne dynamiek van de wetenschap en recht
doende aan het fundamentele belang van wetenschappelijke onafhankelijkheid heeft
de overheid tot op zekere hoogte ook het recht om de richting van dat onderzoek
mede te bepalen. Wij richten hier de focus op beide aspecten in hun praktische uitwerking en in hun betekenis voor vertrouwen in de wetenschap.

Wat kwaliteitszorg betreft lijkt het Nederlandse overheidsbeleid succesvol, en daarmee draagt het bij aan vertrouwen in wetenschap. De kwaliteitszorg is in Nederland
bij de publieke kennisinstellingen in beginsel goed georganiseerd. Er is een grootschalig systeem van visitaties, de regels en procedures zijn vastgelegd in het Standard
Evaluation Protocol (SEP) van VSNU, NWO en KNAW. Daarnaast zijn er bewegingen in
de richting van instellingsaccreditaties, waarbij de wijze waarop de instellingen hun
interne kwaliteitszorg hebben geborgd een doorslaggevend criterium zal zijn. Wetenschappelijke onderzoekers aan publieke kennisinstellingen rapporteren hun activiteiten en publicaties jaarlijks. De kwaliteit en kwantiteit van hun output wordt ten minste
eens per drie jaar tegen het licht gehouden: eenmaal per zes jaar in een visitatie, tussendoor in een midterm-review. Afgezien daarvan dient een toenemend aandeel van de
onderzoeksfinanciering via competitie in de tweede geldstroom te worden verworven,
en is daarmee in sterke mate kwaliteits- en prestatie-afhankelijk.
In grote lijnen kan men stellen dat er significant hogere eisen worden gesteld aan
de prestaties van onderzoekers, en significant minder geduld is met middelmatig of
ondermaats functioneren, dan pakweg een halve eeuw geleden. Het saldo van deze
ontwikkelingen is positief. Men kan zeker concluderen dat de kwaliteitszorg en de
competitieve financiering van onderzoek in Nederland in beginsel vertrouwen in
wetenschap rechtvaardigt.
Dit wil niet zeggen dat de situatie niet voor verbetering vatbaar is. Wat de kwaliteitszorg betreft signaleert de commissie als punt van zorg dat het systeem van
landelijke onderzoeksvisitaties in de praktijk tegen zijn grenzen aan lijkt te lopen. Er
is sprake van inflatie in de beoordelingen: de beschikbare schaal van het SEP-protocol
wordt zelden over de volle breedte gebruikt. Het aantal landelijk georganiseerde
onderzoeksvisitaties neemt bovendien af doordat onderzoeksinstituten of faculteiten
steeds meer de opzet en organisatie van visitaties in eigen hand nemen. Toegegeven:
in sommige gevallen is dit door de structuur van de te visiteren entiteiten onvermijdelijk. Niettemin heeft men dan binnen de kaders van het SEP-protocol een grotere
vrijheid om leden van een visitatiecommissie te selecteren en de opdracht en aandachtspunten voor de commissie te formuleren. Samen met het ontbreken van een
vergelijkend perspectief (benchmarking) doet dit afbreuk aan het vertrouwen in de
objectiviteit en waarde van dit soort visitaties. Een ontwikkeling richting instellingsaccreditaties, waarbij het accent meer op de interne organisatie en borging van kwaliteit
en integriteit komt te liggen, lijkt in elk geval vanuit het gezichtspunt van publiek
vertrouwen in wetenschap zinvol.
60

vertrouwen in wetenschap

Wat betreft het tweede punt, de voorwaarden die gesteld worden aan financiering van
onderzoek, bespeurt men toenemende twijfel over de maatvoering in de prestatiedruk
en de nadruk op competitie en innovatie en een toenemend besef van de risico’s die
hieraan verbonden zijn voor wetenschappelijke integriteit en vertrouwen. Het eindrapport Falende wetenschap van de drie onderzoekscommissies die de ‘affaire Stapel’
bestudeerden, concludeert op dit punt het volgende: ‘Een ander aandachtspunt in dit
verband is voorts in hoeverre de visitatiecommissies bijdragen aan het in stand houden van de veronderstelde grote publicatiedruk en daarmee verbonden conventies.
Met name betreft dit conventies ten aanzien van het aantal, de volgorde en de verantwoordelijkheid van de co-auteurs en het meervoudig publiceren van soortgelijke
onderzoeksresultaten’ (Levelt et al, 2012).

Maar er zijn ook andere risico’s. Zelfs onderzoekers in vaste dienst moeten nu in sommige faculteiten een deel van hun onderzoekstijd in competitie binnenhalen. Dit heeft
uiteraard gevolgen voor de keuze van het type (‘sexy’) onderwerpen en dat kan de
eventuele neiging versterken om de claims op belangrijke resultaten op te schroeven
en onderzoek mooier voor te stellen dan het is. Zeker waar men zich geconfronteerd
ziet met soms zeer brede beoordelingscommissies, deels zonder specialistische peer
review.
Dit systeem van voortdurende competitie en beoordeling zorgt voor een paradox.
Het legt enerzijds grote druk op de beschikbare capaciteit voor peer review. Anderzijds
ondermijnt het die capaciteit, en wel langs twee lijnen. Ten eerste wordt onderzoek
in dit systeem vooral gewaardeerd als het origineel en vernieuwend is en met spraakmakende resultaten komt of zegt te komen. Onderzoek dat experimenten van anderen
nog eens over doet, hypotheses nog eens opnieuw test of bewijzen doorrekent of
tracht te verbeteren heeft weinig kans om in de prijzen te vallen. Het publiceren van
negatieve resultaten is niet populair bij redacties van wetenschappelijke tijdschriften. Hetzelfde geldt voor pogingen om bestaande theorieën op details aan te passen
of om synthetiserende resultaten te bereiken met behulp van het werk van anderen.
Ten tweede worden in de interne kwaliteitsbeoordelingen van de instellingen en in
externe visitaties werkzaamheden in het kader van peer review niet of nauwelijks
meegenomen. Het lidmaatschap van de redactie van een prestigieus tijdschrift geldt
misschien nog als een esteem indicator, maar het onmisbare handwerk van het beoordelen van artikelen, boeken en onderzoeksvoorstellen wordt niet of nauwelijks als
onderzoeksproduct meegeteld. Het resultaat is dat refereeing vaak een sluitpost is, met
alle mogelijke ongewenste gevolgen van dien voor kwaliteitsstandaarden en interne
hygiëne binnen een vakgebied.
Elk instrument dat prestaties meet, roept bij sommigen wangedrag op in hun
streven naar verhoging van succes, als dat binnen de geldende regels niet lukt. Dat
geldt binnen de moderne wetenschap evenzeer als binnen de Tour de France. In beide
gevallen mag van de deelnemers worden verwacht dat zij zich aan de regels houden,
en in beide gevallen moet men daarnaast een goed werkend controlesysteem hebben.
externe factoren

61

Het verschil is dat in de wetenschap de mensen die moeten presteren grosso modo
ook de mensen zijn die moeten controleren. Indien men wil dat het groeiende en in
toenemende mate competitieve wetenschapsbedrijf voldoende kritisch en zelfcorrigerend vermogen houdt middels peer review (en peer pressure), moet men daarvoor binnen het systeem de ruimte scheppen. Hier ligt primair een taak voor de universiteiten
(VSNU), maar ook voor de overheid en NWO als financiers.

Ook waar het gaat om de sturing op onderzoeksthema’s door de overheid loopt
men tegen dit soort dilemma’s van maatvoering aan. Sturing op valorisatie is reeds
geruime tijd een feit en is door de publieke kennisinstellingen overgenomen. Dit is op
zich alleszins billijk: tegenover de grote publieke investeringen in wetenschappelijk
onderzoek mag de verwachting staan dat een substantieel deel van dit onderzoek voor
een breder publiek toegankelijk gemaakt kan worden, nuttige toepassingen heeft voor
het bedrijfsleven, of een bijdrage kan leveren aan het oplossen van maatschappelijke
problemen. Maar waar de potentie voor valorisatie een zeer belangrijke of zelfs doorslaggevende beoordelingsfactor wordt bij het verdelen van middelen liggen serieuze
risico’s op de loer. Deze betreffen niet alleen de broodnodige ruimte voor ongebonden
en nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek dat om de intrinsieke waarde wordt uitgevoerd en waarvan mogelijke toepassingen pas later duidelijk zullen worden, maar
ook kwesties rond integriteit en vertrouwen. Een te sterke ‘vraaggestuurdheid’ van
de onderzoekspraktijken van publieke kennisinstellingen bergt het risico in zich van
claims op toepasbaarheid van de resultaten die niet waargemaakt kunnen worden
en afbreuk doen aan de publieke perceptie van de wetenschap als onafhankelijk (zie
hiervoor paragraaf 3.3).
Op al deze gebieden ziet de commissie dilemma’s die vragen om maatvoering en
evenwicht. In het kwaliteits- en financieringsbeleid van overheid, NWO en universiteiten lijkt daarvoor op dit moment niet altijd voldoende aandacht te zijn.29 De integriteit
van, en het vertrouwen in, de wetenschap zijn belangrijk genoeg om die maatvoering
toch na te streven. De vraag lijkt gerechtvaardigd of in de onderzoeksfinanciering
en -beoordeling de nadruk op het belang van vernieuwing en valorisatie niet te zeer
is doorgeschoten. In de huidige constellatie van druk en snelle veranderingen is het
grootste risico voor de wetenschap niet zozeer een verondersteld conservatisme of
een veronderstelde wereldvreemdheid als wel een gebrek aan interne transparantie
en kritische zin. Universiteiten en NWO dienen op dit punt bij zichzelf te rade te gaan
en te bezien hoe hier meer evenwicht kan ontstaan. De overheid kan de risico’s van
een oververhitte competitie en van overdruk op het systeem van interne correctie en
29 Zie (KNAW, 2013) met name pp. 43-48, voor een eerste indruk van de effecten van het
Topsectorenbeleid. Merk op, aan de hand van p. 14 van dat rapport, dat de staatssecretaris in
zijn adviesaanvrage zelf ook sprak over een ‘balans tussen […] focus op topsectoren […] en het
ontstaan van witte vlekken op de kaart van de Nederlandse wetenschap’. Aan de bevindingen
van dat rapport voegen wij toe dat de balans ook op andere, hier in de tekst genoemde, punten
uit evenwicht dreigt te raken.

62

vertrouwen in wetenschap

controle tegengaan door te zorgen voor het behoud van een substantiële financiering
van wetenschappelijk onderzoek via de eerste geldstroom.

5.3 De gouden driehoek (1): wetenschap voor overheid en
politiek30

In 2005 bracht de KNAW het rapport Wetenschap op bestelling uit dat concludeerde
dat samenwerking van onderzoekinstellingen met derden op zich een goede zaak is.
Maar door achterblijvende overheidsfinanciering zijn onderzoekinstellingen te veel
afhankelijk geworden van externe onderzoekopdrachten. Belangrijker: in de praktijk
blijken er ontsporingen op te treden. De opzet van onderzoek, de gegevensverzameling en de interpretaties worden soms aangepast om een voor de opdrachtgever
gunstige uitkomst te verkrijgen.31 Het rapport formuleerde een ‘verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid’ die de kern zou moeten vormen van afspraken tussen
onderzoekinstellingen en opdrachtgevers en deed aanbevelingen voor een registratierol voor het LOWI. Deze laatste aanbeveling is niet opgevolgd: de uitvoering zou wellicht ook een zekere bureaucratische overkill met zich meebrengen. Van grootschalig
gebruik van de ‘verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid’ in de in het
rapport voorgestelde vorm (KNAW, 2005) lijkt ook geen sprake te zijn. Maar kwesties
rond onafhankelijkheid bij opdrachtonderzoek hebben wel een plaats gekregen in de
Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening van de VSNU. De vraag is in hoeverre
deze politiek inmiddels ook is overgenomen door de partners in de gouden driehoek:
overheid en bedrijfsleven. Wij richten ons hier eerst op de overheid en de politiek.
De overheid en de politiek maken in toenemende mate gebruik van wetenschappelijk onderzoek. Departementen huren onderzoek in van publieke en private kennisinstellingen. Ze winnen daarnaast adviezen in bij wetenschappelijke adviesraden en
voeren zelf onderzoek uit. De Tweede Kamer heeft een Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven. Er is in het algemeen sprake van een toenemende verwevenheid van onderzoek
en beleidsvorming. Dat brengt bepaalde risico’s mee voor het vertrouwen in wetenschap.

30 Dit rapport gebruikt de traditionele term ‘gouden driehoek’ om relaties aan te duiden
tussen wetenschap, overheid en bedrijfsleven. Tegenwoordig wordt ook wel gesproken van een
‘gouden vierkant’ of ‘gouden vijfhoek’ om ook een plaats te geven aan de samenleving, maatschappelijke belangen etc. Voor het onderhavige hoofdstuk, dat de focus richt op zelfstandigheid
van de wetenschap en het voorkomen van belangenverstrengeling, is dat perspectief echter
minder relevant.
31 Voor een aantal belangwekkende voorbeelden van dit soort gedwongen aanpassingen uit
het verleden, zie (Köbben en Tromp, 1999).
externe factoren

63

Om te beginnen gebruikt de overheid resultaten van wetenschappelijk onderzoek
voor het onderbouwen van beleidsbeslissingen. Soms doet ze dat door zelf het onderzoek samen te vatten, of door individuele wetenschappers om advies te vragen. In
zulke situaties dreigt het risico dat er eenzijdig uit de beschikbare wetenschappelijke
resultaten wordt geciteerd (cherry picking). Bij een politiek debat komt de oppositie
vervolgens met andere en tegengestelde wetenschappelijke resultaten. Dat leidt mogelijk bij de burger tot het gevoel dat je met wetenschap elke politieke voorkeur kunt
onderbouwen. Daarom wordt er vaak gebruik gemaakt van formele wetenschappelijke adviesorganen, zoals bijvoorbeeld de Gezondheidsraad. Die organisaties moeten
garant staan voor een zorgvuldige en onafhankelijke samenvatting van de beschikbare
wetenschappelijke kennis en kunnen een daarop gebaseerde aanbeveling of advies
uitbrengen. De bestaande codes voor dergelijke adviesfuncties helpen om de onafhankelijkheid te borgen en hopelijk daarmee ook de geloofwaardigheid voor de burger.
Daarnaast is de overheid ook vaak opdrachtgever van onderzoek. Tenzij men
gebruik maakt van de bestaande beoordelingsgremia zoals bij NWO, loopt men het
risico dat er willekeur sluipt in de selectie van de onderzoeksgroep die het werk mag
doen. Dit levert vergelijkbare risico’s voor het vertrouwen zoals hierboven beschreven
bij advisering. In overheidskringen behandelt men wetenschappelijk onderzoek van
publieke kennisinstellingen nogal eens op gelijke voet met de resultaten van particuliere onderzoeks- of consultancybureaus. Dat bevordert noch de consistente kwaliteit
van de adviesgeving, noch de status van en het vertrouwen in wetenschap. Bovendien
is het de commissie gebleken dat er geen heldere overheidsbrede afspraken zijn over
de toepassing van peer review op wetenschappelijke adviezen (wanneer wel en wanneer niet).
Verder gebruikt de overheid bij het geven van onderzoeksopdrachten niet zelden
haar eigen inkoopvoorwaarden, vastgelegd in een raamovereenkomst voor beleidsgericht onderzoek. Deze zijn op punten (zoals het punt van publicatierechten) in strijd
met de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening.
Ten slotte wordt het steeds lastiger om de scheiding tussen wetenschap en politieke besluitvorming helder te houden. Dat levert risico’s op. Minder fact free policies
betekent meer policy-related science. Het zogenoemde model van ‘dubbele delegatie’
staat daarmee onder druk. Volgens dit model zorgt in het contact tussen wetenschap
en overheden de wetenschap voor de objectieve, betrouwbare kennis. De beleidsmakers maken vervolgens de afwegingen, rekening houdend met verschillende
belangen en prioriteiten. Met andere woorden, de wetenschap levert de rationele
onderbouwing, de overheid en de politiek zorgen voor verantwoorde beslissingen
(Kitcher, 2001).32 Volgens sommigen is dit model inmiddels door de ontwikkelingen
achterhaald. Onderzoek en beleid dienen juist samen te komen in hybride fora waarin
beleidsmakers of politici enerzijds en wetenschappers anderzijds in voortdurende
32 Philip Kitcher voert in dit verband het begrip well ordered science in: een interactie van de
wetenschap met de samenleving in de agendavorming, maar met behoud van de eigenstandige
positie van de wetenschappelijke benadering.

64

vertrouwen in wetenschap

onderlinge consultatie en in gezamenlijke verantwoordelijkheid beleid bepalen
(Callon et al, 2009). Zo’n verdere institutionele vervlechting van wetenschap en beleid
kan echter de relatieve kracht van de wetenschap als zelfstandig domein van open en
ongebonden onderzoek bedreigen. De wetenschap moet streven naar policy relevance,
niet naar policy activism (IAC, 2010). In de woorden van een voormalig KNAW-president: ‘Je bent niet bezig een bepaald beleidsdoel te duwen, je probeert zoveel mogelijk
de feiten zo te rangschikken, te analyseren en er syntheses in aan te brengen, dat je
een onderbouwing biedt voor de politiek om beslissingen te nemen. Er is een punt
waar voorbij het geen wetenschap meer is’ (Alberts en Vanheste, 2011).
Een poging om risico’s voor het verlies van de onafhankelijke positie van de wetenschap te minimaliseren is een model dat helder beschreven wordt door Pielke (2007).
Het was overigens bij publicatie geenszins volledig nieuw, maar sloot deels al aan bij
bestaande praktijken. Dit model stelt dat de wetenschap zich in dit soort samenwerkingsverbanden niet moet laten verleiden tot de rol van advocaat van beleidsmakers,
maar de rol op zich moet nemen van honest broker. De wetenschap schetst een reeks
mogelijke oplossingsscenario’s, waarbij de verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke
keuze bij de politiek of beleidsmakers ligt. Daarbij schetst de wetenschap een eerlijk
beeld van eventuele wetenschappelijke controverses, zodat politiek en beleidsmakers
optimaal geïnformeerd zijn. De overheid moet op haar beurt helder markeren waar
de eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden liggen. Het zou goed zijn als de
overheid daarbij de bijdrage van wetenschappelijk onderzoek expliciet zou benoemen.
Maar tegelijkertijd zou ze ook moeten aangeven waar andere overwegingen in de
politieke besluitvorming een rol hebben gespeeld, inclusief de zorgen die de burger
wellicht veel meer bezighouden. Daarmee wordt dan nog eens duidelijk aangegeven
dat wetenschap weliswaar een belangrijke bijdrage kan leveren aan besluitvorming,
maar daarvoor niet de enige basis is.
Hier ligt dus ook een opdracht voor politiek en beleidsmakers: respecteer wetenschappelijk advies als onafhankelijk, en probeer het niet in je eigen richting om te
buigen (Köbben en Tromp, 1999). Weersta de verleiding stevig opgetuigde begeleidingscommissies bij opdrachtonderzoek en gevraagd advies te betrekken. Maak
duidelijk waar en waarom beleidsmatige of politieke overwegingen je er toe brengen
van wetenschappelijke adviezen af te wijken. Uit inventariserende gesprekken van de
commissie met vertegenwoordigers van departementen en adviesraden is gebleken
dat dit zeker nog niet over de hele linie gemeengoed is. Ook op andere punten bleek
dat de praktijk van het aanbesteden en verwerken van wetenschappelijke adviezen
nogal veel variatie kent en soms vrij ongecontroleerd lijkt te verlopen. Wanneer
gebruikt men publieke kennisinstellingen en wanneer private onderzoek- of consultancybureaus? Wanneer past men peer review toe op adviezen en wanneer niet?
Opstellen van overheidsbrede richtlijnen voor de omgang met wetenschappelijke
adviezen verdient aanbeveling. Good practices uit het Verenigd Koninkrijk en Canada
laten zien dat dergelijke richtlijnen geen enorme bureaucratische ballast hoeven te
externe factoren

65

betekenen, maar integendeel processen kunnen stroomlijnen.33 Het gaat in de betreffende codes om richtlijnen (do’s and don’ts) voor precies het soort onderwerpen dat in
het bovenstaande aan de orde kwam: de procedures voor de selectie van experts en de
toepassing van peer review op de wetenschappelijke adviezen, de openbaarmaking van
de adviezen en de plicht van beleidsmakers om waar zij afwijken van de adviezen dit
duidelijk te maken en te beargumenteren.

Wetenschappelijk advies aan de rijksoverheid (ministeries en uitvoeringsorganen op
landelijk niveau) staat in Nederland op stevige institutionele fundamenten. Wetenschappelijke kennis voor uiteenlopende maatschappelijke kwesties wordt aangedragen door een gebalanceerd stelsel van adviescolleges, raden en planbureaus (zoals
WRR, CPB, SCP) dat regelmatig op zijn efficiëntie en effectiviteit tegen het licht wordt
gehouden.34 Omgekeerd is wetenschappelijke beleidsadvies voor de wetenschap zelf
eveneens op diverse manieren belegd, bijvoorbeeld bij de KNAW zelf, maar ook bij de
AWT. Het gaat dus enerzijds om science for policy, en anderzijds om policy for science.
Het geheel biedt een pluriform stelsel dat in het buitenland vaak met bewondering
wordt gezien als voorbeeld van hoe countervailing power georganiseerd zou moeten
zijn. Dat neemt niet weg dat er op één punt regelmatig een mogelijke tekortkoming
wordt gesignaleerd, namelijk op het punt van het slaan van bruggen tussen wetenschap en beleid op het hoogste niveau. Degenen die dat signaleren noemen dan graag
het voorbeeld van de Government Chief Scientific Adviser, een functie die in Angelsaksische landen gebruikelijk is. Zo’n GSCA zal vaak genoemd worden in de media, en in
die zin kan dat bijdragen aan de maatschappelijke perceptie dat het de overheid ernst
is met wetenschap. Bovendien kan zo’n GCSA zorgen voor geïntegreerd beleid voor de
overheid inzake de omgang met wetenschappelijke adviezen. In het verleden is dan
ook meermalen geadviseerd om een dergelijk systeem in Nederland in te voeren (AWT,
2005; Rabbinge, 2005). Dat is ook geprobeerd, maar de resultaten bleven achter bij
het beoogde effect. De gecreëerde organisatievorm (bijvoorbeeld ‘kenniskamers’) blijft
te zeer aan het oog onttrokken en is te weinig effectief doordat deze geen verankering
heeft op hoog niveau in de departementen. Dit zou men natuurlijk kunnen verbeteren
door alsnog het systeem in te voeren dat in het Verenigd Koninkrijk en Canada functioneert. Tegenover de potentiële voordelen (symboolfunctie, publiek figuur, integratieve
invloed op overheidsbeleid ten aanzien van wetenschap en wetenschappelijke advisering) staat dan nog altijd een zeker risico: die ene GCSA kan ook opeens beschadigd
raken door een ongelukkige uitlating of beslissing. Hoewel Nederland op dit moment
in grote lijnen een goed functionerend systeem kent is de commissie alles afwegende
33 Voor het Verenigd Koninkrijk, zie (Government Office for Science, 2010). Voor Canada, zie
(Government of Canada, 2000).
34 Momenteel ligt er een wetsvoorstel bij de Raad van State dat ertoe strekt dat de overheid
niet langer verplicht zou zijn te reageren op adviezen van de door de overheid ingestelde adviescolleges. Dit voorstel acht de commissie ongewenst, hoewel een onderscheid tussen gevraagd en
ongevraagd advies in deze redelijk is.

66

vertrouwen in wetenschap

van mening dat de functie van een GCSA meerwaarde zou kunnen hebben. Een GCSA
werkt als een trait d’union tussen wetenschap en overheid op het hoogste niveau: als
raadsadviseur van de minister-president. Een goede afstemming met het bestaande
Nederlandse systeem van adviesraden is daarbij een voorwaarde. Nader onderzoek
naar de mogelijkheid van invoering van een Nederlandse GCSA ‘nieuwe stijl’, met een
zittingstermijn van een beperkt aantal jaren lijkt zinnig (eventueel in eerste instantie
bij wijze van experiment).

5.4 De gouden driehoek (2): wetenschap voor het bedrijfsleven
In hoofdstuk 3 is al aangegeven dat de wetenschappelijke culturen in academia en
bedrijfsleven verschillen. Niet al deze cultuurverschillen hebben een relatie met
verschillen in (gepercipieerde) betrouwbaarheid en vertrouwen. Het is vooral het feit
dat industrieel onderzoek ‘commissioned’ is:35 verbonden aan praktische doelen. Dat
heeft de potentie een vertrouwensprobleem te creëren, omdat er een conflict (conflict
of interest) kan ontstaan tussen het primaire belang van goed, objectief en volledig
onderzoek en het secundaire belang van commercieel succes. Hoewel het commerciële
belang tot op zekere hoogte ook een rem kan zijn op vormen van wetenschappelijk
wangedrag, zoals fabricatie en falsificatie van gegevens in het kader van het productieproces (men wil immers een goed product maken), kan het onderzoekers ook in de
verleiding brengen om het nut van de producten te overbelichten en eventuele risico’s
of gevaren te onderbelichten of zelfs weg te redeneren.36 Vermoedelijk maken vooral
dit soort gepercipieerde risico’s voor de wetenschappelijke integriteit dat het publieke
vertrouwen in commercieel of commercieel aanbesteed onderzoek geringer is dan dat
in onderzoek aan publieke kennisinstellingen (zie ook paragraaf 2.2).
Omdat het mogelijke conflict tussen primaire en secundaire belangen bij commercieel onderzoek zoveel helderder is dan bij onderzoek aan publieke kennisinstellingen,
leeft in het Nederlandse bedrijfsleven al geruime tijd en op vrij grote schaal het besef
dat integriteitsmaatregelen nodig zijn om een license to operate te verdienen. Vooral
bij de grotere bedrijven, zoals DSM, zijn dergelijke maatregelen integraal onderdeel
van de core values, die op alle niveaus in de organisatie, waaronder R&D, zijn omschreven in een aantal codes of conduct. Met behulp van dergelijke ‘huisregels’ proberen
bedrijven op verschillende manieren een zelflerend en zelfreinigend systeem toe te
passen om integriteitsschendingen langs de gehele kennis- en waardeketen van R&D,
productie, sales, etc. tot een minimum te beperken. De commissie constateert dat
dergelijke regels over het algemeen standaard zijn ingevoerd bij de grotere bedrijven, maar dat deze praktijk binnen de kleinere bedrijven die aan R&D doen nog niet
gemeengoed is. De commissie pleit er derhalve voor dat de ervaringen van de grotere

35 Voor commissioned als typisch kenmerk van industrial science, zie noot 21.
36 Voor aansprekende voorbeelden van dit laatste (de tabaksindustrie over de risico’s van
roken, de Amerikaanse olie-industrie over de relatie tussen CO2-emissie en global warming) zie
(Oreskes en Conway, 2010).
externe factoren

67

bedrijven op dit gebied worden gedeeld met de kleinere bedrijven (met name MKB).
Hetzelfde zou kunnen gelden voor de private R&D-organisaties die Nederland herbergt. De overheid zou het bedrijfsleven (VNO-NCW, MKB) moeten uitnodigen om hier
met een vorm van zelfregulering te komen.

5.5 Wetenschap en vormen van publiek-private samenwerking

Sinds midden jaren negentig heeft Nederland in toenemende mate ingezet op publiekprivate samenwerkingsverbanden (PPS). Vooral FES-middelen (aardgasbaten) werden
ingezet met het doel om het translatieproces van fundamenteel onderzoek naar maatschappelijke en economische waarde te bevorderen. Dit heeft onder meer geleid tot
het oprichten van diverse topinstituten (zoals TIFN, DPI, M2i) en regieorganen (NGI,
ICT, etc.) rondom voor Nederland relevante thema’s. Ongeveer 10 procent (ongeveer
1 miljard per jaar) van het totale R&D-budget van Nederland werd hierop door de
gezamenlijke partijen ingezet. Het huidige Topsectorenbeleid van het Ministerie van
Economische Zaken streeft er naar om dit valorisatieproces te versnellen met fiscale
maatregelen voor het bedrijfsleven en door het stimuleren van de industriële participatie in vormen van PPS via een extra toelage op basis van de contante bijdrage
door de bedrijven (de zogenaamde TKI-toelage). In het Nederlandse R&D-landschap
participeren naast TNO ook de Grote Technologische Instituten (GTI’s), zoals Deltares,
National Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium, Energieonderzoek Centrum Nederland).
Deze GTI’s hebben een publiek-privaat karakter en nemen veelal deel in bovengenoemde FES-gefinancierde vormen van PPS. Veel van deze GTI’s hebben een code of
conduct, of zijn die aan het ontwikkelen, onder andere voor onderzoek in opdracht. De
commissie acht dit een wenselijke ontwikkeling.
Vormen van PPS worden standaard gereguleerd door middel van consortium
agreements, waarin bindende afspraken zijn gemaakt tussen alle betrokken publieke
en private partijen over integriteitsborging, procesvoering, deliverables, milestones,
monitoring, etc. Sommige vormen van PPS hebben ook een code of conduct en een
klokkenluidersregeling, veelal geënt op de kennis en ervaring van het bedrijfsleven. De
commissie stelt voor om dergelijke zaken die integriteit en betrouwbaarheid betreffen voortaan standaard op te nemen in de tekst van nieuwe consortium agreements.
De gedragscode van de VSNU lijkt uitermate geschikt als referentiepunt, aangezien
het leeuwendeel van dit soort pre-competitief onderzoek doorgaans door de kennisinstellingen wordt uitgevoerd. Daarnaast zijn er soms sectorspecifieke regelingen
en toespitsingen nodig. Zo heeft de Federatie van Medisch Wetenschappelijke Verenigingen (Federa) een Code Goed Gebruik, waarmee het omgaan met lichaamsmateriaal
in wetenschappelijk onderzoek is geregeld. Ook zulke sectorspecifieke zaken dienen
volgens de commissie – voor zover dat nog niet het geval is – opgenomen te worden in
de consortium agreements van de vormen van PPS waarvoor dit relevant is.
Een aspect dat hierbij specifiek de aandacht verdient is dat publiek-privaat onderzoek niet stopt bij de Nederlandse grens en dat vele buitenlandse onderzoekers
68

vertrouwen in wetenschap

(meestal promovendi en postdocs) in het Nederlandse R&D-veld opereren. Dit zorgt
soms voor een heterogeniteit aan onderzoeksculturen. Dit maakt het in het algemeen
des te urgenter om de zaken die raken aan betrouwbaarheid, vertrouwen en integriteit
op allerlei niveaus goed te borgen.
Ook bij PPS betreft lijkt een enigszins paradoxale situatie te spelen. Het a priori
wantrouwen jegens vormen van PPS is relatief groot, vanwege de veronderstelde sturing op gewenste uitkomsten die de vragende partijen uitoefenen. Maar ze zijn doorgaans zodanig georganiseerd met ingebouwde checks and balances, dat een scheve
schaats rijden minder goed mogelijk is dan bij onderzoek dat meer in isolement
wordt uitgevoerd. Niet alleen de onderlinge afspraken bevorderen het zelfcorrigerend
vermogen. Dat geldt ook voor de objectivering die de gezamenlijke uitvoering van het
onderzoek door meerdere onafhankelijke partijen met zich meebrengt, zoals gebruik
van gedeelde data en tools en interne peer review.
Niettemin constateert de commissie dat er een belangrijke taak ligt voor allerlei
vormen van PPS in het beter en ‘zonder opkloppen’ communiceren van werkwijze,
checks and balances en resultaten, bijvoorbeeld via open dagen, debatten, en andere
vormen van media exposure.
Bij meer bescheiden vormen van PPS, zonder een consortium agreeement, zouden in contracten standaard aan de VSNU-gedragscode ontleende clausules moeten
worden opgenomen. Dergelijke clausules voorkomen sturing op inhoud, en leveren
heldere afspraken over auteurs- en publicatierechten. Ze garanderen de zelfstandigheid van de onderzoeker, gaan belangenverstrengeling tegen of maken deze transparant. Denk bijvoorbeeld aan een hoogleraar-onderzoeker aan een kennisinstelling die
ook belangen heeft in een bij dat onderzoek betrokken bedrijf.

5.6 Waarde van wetenschap

Een belangrijke factor die het publieke vertrouwen in wetenschap bepaalt is het
bewustzijn van de waarde van wetenschap. Daarbij gaat het om te beginnen in belangrijke mate om de intrinsieke waarde. Volgens Aristoteles streven alle mensen van
nature naar kennis, en dit streven naar kennis (in enigerlei vorm) lijkt inderdaad een
antropologisch gegeven. In onze cultuur is wetenschap het belangrijkste medium
om kennis te vergroten. Natuurlijk hebben niet alle vormen van wetenschappelijke
kennisvermeerdering de potentie om een groter publiek aan te spreken. Maar in veel
gevallen zullen veel meer mensen dan de betrokken onderzoeker zelf in staat zijn de
waarde van nieuwe kennis in te zien. Dat kan variëren van mathematische structuren,
de levensloop van sterrenstelsels en de structuur van een roman, via de economie van
de Gouden Eeuw en filosofische theorieën uit de oudheid, tot psychologische mechanismen en de structuur van ons brein. Aan wetenschap, onderwijs, media de taak
om dit soort bewustzijn van het belang van wetenschappelijk onderzoek levend te
houden.
Tegelijkertijd kan echter zelfs het meest geïnteresseerde publiek tot de conclusie
externe factoren

69

komen dat het allemaal wel heel mooi is, maar toch ook wel heel veel geld kost. Hier
is het van belang dat ook de economische waarde van wetenschap helder voor het
voetlicht komt. Die ligt om te beginnen in het feit dat wetenschappelijke instellingen
(universiteiten) goed opgeleide en kritisch denkende mensen opleiden die op vele
plaatsen in de samenleving, in overheid en bedrijfsleven, hun verworven kennis en
vaardigheden kunnen toepassen. Daarnaast leveren ook de producten van wetenschappelijk onderzoek in economische zin significante bijdragen aan welvaart en welzijn. En dan gaat het niet alleen om de voor de hand liggende voorbeelden van medische en biomedische wetenschappen, natuurwetenschappen en techniek, maar ook
om de sociale wetenschappen, de rechtswetenschap en de geesteswetenschappen.37
In een periode van economische stagnatie en discussies over budgetbeheersing
van de verschillende departementen is het van groot belang dat deze economische
waarde van de wetenschap helder en waar mogelijk adequaat gekwantificeerd voor
het voetlicht komt. Krijgt de samenleving ‘waar’ voor het belastinggeld? Berekeningen
en bepalingen van het economische effect van wetenschap leveren tot nu toe veelal vrij
‘krakkemikkige’ antwoorden op.38 Een keur aan wetenschappelijke artikelen is verschenen over de vraag hoeveel euro’s elke in wetenschap geïnvesteerd euro oplevert.
Het rendement dat zo wordt bepaald is nooit negatief en loopt uiteen van 10-20% aan
de onderkant tot wel een factor vijftig of meer aan de bovenkant (Bochove, 2011). Dit
duidt ongetwijfeld op de moeilijkheid om de economische waarde van de wetenschap
te bepalen met de instrumenten die economen ten dienste staan.
Het verbeteren van ons zicht op de economische waarde van wetenschap is niettemin van eminent belang. De commissie ondersteunt van harte initiatieven in die
richting. Zo zal de KNAW nog in 2013 met andere wetenschapsorganisaties op verzoek
van de staatssecretaris van OCW separaat adviseren over beleid ten aanzien van kennisbenutting. Ook is de KNAW gestart met een adviesproject onder de titel ‘Waarde
van wetenschap’. Na een eerste brede verkenning is het doel specifiek te adviseren
over de economische waarde met het oog op de opbrengsten van investeringen in
fundamenteel onderzoek. OCW heeft bovendien een kennisunit met dezelfde naam
voor een periode van vier jaar ingesteld bij het Centraal Planbureau. De commissie ziet
hier in het bijzonder voor de KNAW de rol weggelegd van hoedster van een brede en
evenwichtige conceptie van het begrip ‘waarde van wetenschap’. Daarin worden zowel
de intrinsieke waarde van onderzoek als de maatschappelijke en economische waarde
van onderzoeksresultaten en van door universiteiten opgeleide academici meegewogen. Alle wetenschapsgebieden worden daarbij betrokken.

5.7 Wetenschap en media

Of het nu gaat om de bijdrage van musea en festivals, dagbladen, televisie of online

37 Zie bijvoorbeeld (The Impact Group, 2008).
38 Barend van der Meulen, Rathenau Instituut, voordracht ‘Waarde van Wetenschap’, Kennismarkt OCW, 24 januari 2013

70

vertrouwen in wetenschap

sociale media: de rol en invloed van de media en andere fora is de afgelopen jaren
sterk gegroeid. Wetenschappers staan tussen bekende artiesten op de bühne van
het Lowlandsfestival. Televisiekijkend Nederland aanschouwt de wetenschap via De
Wereld Leert Door en jonge topwetenschappers toeren met een bus langs middelbare
scholen (De Jonge Akademie on Wheels). Naast de traditionele media hebben nieuwe
media door hun brede bereik en laagdrempeligheid potentieel een belangrijke invloed
op vertrouwen in wetenschap.
Maar de inzet van media en andere fora brengt ook risico’s mee voor vertrouwen. Door de alomtegenwoordigheid van de media, inclusief de nieuwe media, is
de publieke opinie gemakkelijk te manipuleren. Bekend geworden schendingen van
wetenschappelijke integriteit krijgen door deze sterke presentie van de media en het
internet een grote impact. Zoals eerder werd opgemerkt, hebben dit soort negatieve
voorbeelden een relatief grotere kracht dan positieve tegenhangers (negativiteitseffect). Het publiek heeft al snel het idee dat het hier gaat om het ‘topje van de ijsberg’.
Daarnaast maken de enorme, deels ongefilterde, informatiestromen die via internet
beschikbaar zijn het voor het publiek moeilijk om wetenschappelijke van niet-wetenschappelijke of pseudowetenschappelijke informatie te scheiden. Zeker wanneer het
brede publiek de nieuwe fora inzet en daarbij simpelweg claimt dat de geponeerde
uitlatingen en standpunten zijn gebaseerd op wetenschappelijk ‘bewijs’.
Illustratief in dit verband is de casus uit 2009 rondom de door de Gezondheidsraad
geadviseerde vaccinatie met het HPV-vaccin tegen baarmoederhalskanker. Dit vaccinatieprogramma heeft slechts ongeveer de helft van de doelgroep bereikt ten gevolge
van het ontspoorde maatschappelijk debat op internet, inclusief sprookjes en fabeltjes.
De inzet van (nieuwe) media brengt, kortom, de nodige onzekerheid met zich mee.
Die onzekerheid is mede het gevolg van het feit dat bij moderne vormen van media en
publiekscommunicatie, de nadruk ligt op interactie en minder op transactie. Bovendien gaat het om interactie met anderen dan de peers. Het gevolg is dat men niet kan
voorzien welk resultaat uit de interactie met de samenleving komt rollen.
Wil men tegenwicht kunnen bieden aan de risicofactoren die samenhangen met
de inzet van media, dan vraagt een aantal kwesties om aandacht. Allereerst moeten
wetenschappers en wetenschapsvoorlichters beseffen dat sociale media de interactie
tussen wetenschap en samenleving op nieuwe en onvoorspelbare manieren kunnen beïnvloeden. In het belang van vertrouwen in wetenschap zullen wetenschappers daarom moeten leren omgaan met de onzekerheden die nieuwe media met zich
meebrengen. Dat betekent onder meer dat men er in feite altijd alert op moet zijn dat
de rolverdeling tussen wetenschap en samenleving onder invloed van nieuwe media
zomaar kan veranderen, zoals de campagne voor vaccinatie met het HPV-vaccin liet
zien. Vanuit een meer alerte houding zullen wetenschappers en wetenschapsvoorlichters dan ook proactief en strategisch na moeten denken over de effecten van sociale
media op vertrouwen in wetenschap en haar resultaten. Voor wetenschapsvoorlichters kan dit betekenen dat zij in sommige omstandigheden actief bepaalde trends en
berichtenpatronen op internet in de gaten houden om tijdig risico’s te signaleren die
externe factoren

71

het vertrouwen in wetenschap kunnen schaden.
Afgezien van het feit dat men alert moet zijn op risico’s die in het bijzonder de
nieuwe media met zich meebrengen, is het ook simpelweg van belang dat wetenschapscommunicatie van onderzoekers en kennisinstellingen adequaat en evenwichtig is, of het nu gaat om oude of nieuwe media. Hierbij hoort: een adequate representatie van wetenschappelijke debatten en resultaten, zicht bieden op de werkwijze van de
wetenschappen (en niet alleen de resultaten) en de onzekerheden die daar bij horen,
een realistisch beeld geven van de praktijk van de wetenschapsbeoefening en het overbrengen van iets van de fascinatie die wetenschappers drijft.39
Om te beginnen ligt daar natuurlijk een rol voor de wetenschappers zelf. ‘Rolmodellen’ die op integere, evenwichtige en aanstekelijke manier over de wetenschap kunnen spreken hebben een duidelijk positieve uitstraling. Prijzen zoals de Eureka-prijs
(NWO en KNAW) en de Academische Jaarprijs (NWO, KNAW en ander partners) geven
al een goed signaal door het belang van dit soort wetenschapscommunicatie te benadrukken. Gevaren liggen er daarentegen daar waar wetenschappers zich laten verleiden tot het doen van overdreven claims of tot het ventileren van opinies buiten het
eigen vakgebied, of waar zij niet kunnen omgaan met het snelle format van sommige
media. Het is goed als wetenschappers zich hiervan bewust zijn en als een dergelijk
bewustzijn van hoe om te gaan met een eventuele publieke rol al een plaats krijgt in
de opleiding van jonge onderzoekers. Mediagidsen (zoals de NWO Mediagids) kunnen
hierbij nuttige diensten bewijzen. Het gaat hier uiteindelijk om het operationaliseren
van de deugden ‘eerlijkheid’ en ‘verantwoordelijkheid’ die in hoofdstuk 4 werden
voorgesteld als aanvullingen op de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening.
Daarnaast hebben publieke kennisinstellingen uiteraard ook een rol in het geven
van adequate voorlichting. Zij zien wetenschapscommunicatie echter nog teveel als
een vorm van public relations en te weinig als een vorm van inhoudelijke informatievoorziening. Er is naar de mening van sommigen daardoor teveel peptalk, waarin
de wetenschap wordt teruggebracht tot successen en ‘doorbraken’, en te weinig echt
inhoudelijke verhalen die ook zicht bieden op methode en marges van onzekerheid
(Wouters in Dijstelbloem, 2011). Verdere bundeling van wetenschapscommunicatie
aan de kant van de kennisinstellingen zou daarbij overigens kunnen leiden tot een
meer gestructureerd contact met vormen van informal science education en met de
massamedia (denk aan programma’s en evenementen als De Wereld Leert Door, W24,
NWO Wetenschapsquiz en Bessensap).
Ten slotte kunnen koepelorganisaties zoals de KNAW ook een functie vervullen
in het bevorderen van een adequaat beeld van de wetenschappen in de media, door
informatie (databestanden) beschikbaar te hebben over experts op allerhande vakgebieden die journalisten kunnen raadplegen, door een aanspreekpunt te zijn voor de
Vereniging van Wetenschapsjournalisten in Nederland en door seminars en masterclasses voor journalisten te organiseren rond specifieke onderwerpen.
39 De commissie ondersteunt in dit verband de aanbevelingen van (De Jonge Akademie,
2012).

72

vertrouwen in wetenschap

Dit brengt ons ten slotte op de rol van de media zelf. In de discussie over vertrouwen in wetenschap wordt soms gesuggereerd dat de media vaak teveel uit zijn op
spectaculair nieuws, hypes en schandalen. Daardoor zou een onevenwichtig beeld ontstaan van louter helden en schurken. De commissie is van mening dat dit in Nederland
alleszins meevalt. In de traditionele media (radio, tv, geschreven pers) is hier vrij veel
aandacht voor wetenschap, zowel in snelle vorm (DWDD) als in meer uitgebreide vorm
(wetenschapsprogramma’s, katernen). Wetenschappers worden daarin doorgaans
met meer egards behandeld dan politici of gezagsdragers. Als zij zich goed voorbereiden en een heldere boodschap hebben, komt die doorgaans ook over. De Nederlandse
wetenschapsjournalistiek schetst over het algemeen ook een afgewogen beeld van de
wetenschappelijke status quo. Er wordt soms geklaagd dat media in de verslaggeving
van wetenschappelijke debatten onvoldoende onderscheid maken tussen wetenschappelijk beter en minder goed onderbouwde visies. Deze waarneming lijkt vooral geënt te
zijn op de sterk gepolitiseerde media in de Verenigde Staten in specifieke debatten over
bijvoorbeeld intelligent design of global warming (waarin de rol van de media meermalen expliciet aan de kaak is gesteld door Al Gore). In Nederland zijn zowel de discussies
als de media minder gepolitiseerd en lijkt dit probleem niet echt urgent. Goede wetenschapsjournalistiek maakt, waar relevant, onderscheid tussen de verschillende status
van concurrerende theorieën (in termen van mate van onderbouwing en acceptatie).
De meeste Nederlandse wetenschapsjournalisten doen hun werk op dit punt doorgaans
naar behoren.
Om deze situatie ook voor de toekomst te borgen is het wellicht zinnig meer specifiek aandacht te besteden aan de wetenschappen en hun werkwijze in de vorm van een
apart vak in de opleiding van journalisten. Op dit moment hebben de meeste wetenschapsjournalisten een wetenschappelijke en geen algemeen journalistieke opleiding
gehad, maar dit kan in de toekomst veranderen. Een groter bewustzijn van de eigenheid
van wetenschapsverslaggeving zou er bovendien toe kunnen bijdragen dat de meer
algemene journalisten de wetenschapsredactie in voorkomende gevallen als vraagbaak gaan gebruiken. Daarnaast zou het in het algemeen de kwaliteit van de berichtgeving ten goede komen als wetenschapsjournalisten meer zouden samenwerken in
netwerken met een adequate spreiding van specialisaties, waar men in voorkomende
gevallen ter informatie een beroep op zou kunnen doen. In de huidige situatie werken
wetenschapsjournalisten vaak geïsoleerd in kleine wetenschapsredacties die daardoor
vanzelfsprekend een vrij beperkte scope hebben. Het feit dat door bezuinigingen wetenschapsjournalisten meer en meer als freelancer gaan werken zal, cynisch genoeg, het
tot stand komen van vormen van samenwerking mogelijkerwijs bevorderen.
Door sommige gesprekspartners van de commissie werd gepleit voor een journalistieke gedragscodes met onder meer regels voor evenwichtige berichtgeving en voor
de selectie en het gebruik van bronnen. Zo’n code zou hoe dan ook uit het veld zelf
moeten voortkomen. Gezien het goede functioneren van de beroepsgroep acht de commissie het punt niet zeer urgent.
externe factoren

73

5.8 Wetenschap en onderwijs
Om te zorgen dat wetenschap het vertrouwen waard is en blijft, is het van belang dat
wetenschappers zich bewust zijn van hun rol, van de manier waarop het systeem
waarbinnen zij werken functioneert, en van de regels voor goede en integere wetenschapsbeoefening. Het is daarom van belang dat studenten in het wetenschappelijk
onderwijs een helder en allround beeld krijgen van het functioneren van de wetenschap. In het undergraduate-onderwijs kan dit door in de cursussen af en toe ‘doorkijkjes’ in te bouwen naar de dagelijkse wetenschapspraktijk. Dat laatste lijkt zeker
nog niet overal standaard praktijk te zijn, ook al volgen de studenten een wetenschappelijke opleiding en lezen zij wetenschappelijke literatuur. Bij de onderzoek gerichte
versies van de graduate-fase (research-masterprogramma’s en promotietraject) zou
expliciet aandacht moeten worden besteed aan een combinatie van enerzijds meer
normatieve wetenschapsfilosofie en -ethiek en anderzijds descriptieve wetenschapssociologie. Juist door die combinatie kan de in hoofdstuk 3 gesignaleerde spanning
tussen ideaalbeeld en feitelijk functioneren van de wetenschap aan de orde komen. Dit
kan door middel van cursussen, seminars en lezingenseries, dan wel ingebed in het
reguliere cursusaanbod. De precieze vorm kan per universiteit en per wetenschapsgebied verschillen. Wel is het van belang dat daarbij standaard de VSNU Gedragscode
Wetenschapsbeoefening wordt behandeld, liefst met de casus-dilemma’s die aan deze
code zijn aangehangen. Een factor die dit extra relevant maakt is de toenemende
internationalisering van de graduate-opleidingen, waardoor studenten met zeer verschillende achtergronden en verschillende, deels cultureel bepaalde, opvattingen over
wetenschapsbeoefening en wetenschappelijke integriteit met elkaar in contact komen
en samenwerken.
Het is evident dat ook het basis- en voortgezet onderwijs een belangrijke rol spelen
bij het vormen van het wereldbeeld van leerlingen, inclusief hun visie op (aspecten
van) wetenschap. Het is echter de vraag waar precies in dit brede veld investeringen in
wetenschapseducatie adequaat en kosteneffectief kunnen zijn. De commissie acht het
in elk geval van belang dat leerlingen in de hogere klassen van het voortgezet onderwijs (het vwo), voor wie een wetenschappelijke opleiding een reëel toekomstperspectief is, al enig zicht ontwikkelen op wetenschap, wetenschappelijke methodes en de
praktijk van de wetenschapsbeoefening. Een belangrijk instrument is hier natuurlijk
de leraar zelf. Een belangrijke voorwaarde is dan wel dat er voldoende wetenschappelijk (universitair) geschoolde leraren voor de klas komen te staan, die bovendien
in het didactische deel van hun opleiding handvatten hebben meegekregen voor het
verwerken van ‘stukjes’ wetenschap in hun lessen. Universitaire lerarenopleidingen
zouden daar aandacht aan moeten besteden. Universiteiten dienen ook gestimuleerd
te worden universitaire onderzoekers met didactische talenten van tijd tot tijd op
middelbare scholen te laten optreden en ook anderszins contacten met het voortgezet onderwijs levend te houden. Bij deze contacten kan uiteraard gebruik gemaakt
worden van de Brede Regionale Steunpunten (van het Platform Bèta Techniek) en van
74

vertrouwen in wetenschap

bestaande platforms voor andere vakgebieden (bijvoorbeeld: de Vereniging Classici Nederland kent een Commissie VO-WO die de verbinding legt tussen voortgezet
onderwijs en de universiteiten). Ook kan efficiënt gebruik gemaakt worden van de
zogenaamde ‘informal science education’, zoals deze plaatsvindt in science centers,
musea, wetenschapscafés, en op internet en televisie. De KNAW zou kunnen overwegen om, naast de bestaande onderwijsprijs voor profielwerkstukken, een prijs in te
stellen voor originele en effectieve initiatieven van docenten, om een verbinding te
leggen tussen het voortgezet onderwijs en de stand van de wetenschap.
In het basisonderwijs zal het primair moeten gaan om het verwerven van elementaire kennis van, en het wekken van belangstelling voor de wetenschap. Bij voorkeur
geïntegreerd in het reguliere vakkenpalet. Evenwichtigheid en efficiëntie is daarbij van
belang omdat het basisonderwijs sowieso te maken heeft met een toenemend aantal
taken en in veel gevallen al vrij veel moeite heeft de bestaande leerdoelen te realiseren
op het gebied van centrale vakken als lezen en rekenen. De KNAW bereidt met andere
organisaties een apart advies voor over wetenschap en techniek in het basisonderwijs.
Het onderwerp wordt hier dan ook niet verder behandeld.

5.9 Conclusies

Wetenschap functioneert al lang niet meer in splendid isolation (zie hoofdstuk 3),
maar is ingebed in een netwerk van relaties: met financiers, overheid, bedrijfsleven, de media en het onderwijs. De manier waarop deze relaties gestalte krijgen,
en de publieke perceptie daarvan, is mede bepalend voor publiek vertrouwen in de
wetenschap. Alle genoemde partijen hebben belang bij het handhaven van een breed
gedragen vertrouwen in wetenschap; omdat ze zelf gebruik maken van die wetenschap, of simpelweg omdat vertrouwen in wetenschap in het algemene belang is. Bij
deze belangen horen verantwoordelijkheden. In dit hoofdstuk werden de specifieke
verantwoordelijkheden van de belangrijkste externe spelers in dit verband tegen het
licht gehouden.
De financiers van publiek onderzoek (overheid en via de overheid de universiteiten
en NWO) bepalen in belangrijke mate de doelstellingen die wetenschappers zich stellen en de prioriteiten van het onderzoeksbeleid van instellingen. In die hoedanigheid
kunnen zij bijdragen aan integriteit van, en vertrouwen in, de wetenschap, namelijk
door te zorgen voor een juiste (lees: een betere) balans tussen de erkende waarden
van innovatie en valorisatie enerzijds, en anderzijds het geven van ruimte aan ongebonden en nieuwsgierigheids-gedreven onderzoek en aan het implementeren van de
checks and balances (duplicatie, verificatie, peer review, etc.) die zo essentieel zijn voor
het zelfcorrigerend en zelfreinigend vermogen van de wetenschap.
De overheid (en de politiek) als opdrachtgever van onderzoek en adviezen dient
ruimte te laten voor de onafhankelijke positie van de wetenschap en deze niet te
compromitteren in de eigen besluitvorming. Overheidsbreed dienen heldere afspraken
gemaakt te worden over de omgang met wetenschappelijke adviezen. In dit verband
externe factoren

75

lijkt de instelling van het ambt van Chief Scientific Adviser op het niveau van raadsadviseur van de minister-president de moeite van het overwegen waard.
Ook het bedrijfsleven dient in de eigen R&D en in vormen van publiek-private
samenwerking de integriteit en onafhankelijkheid van de wetenschap te respecteren
en te bevorderen. Grote bedrijven hebben in de meeste gevallen al vrij uitgebreide
gedragscodes, waarin ook aspecten van wetenschappelijke integriteit (in onderzoek
en voorlichting) zijn vervat. Aan het bedrijfsleven (inclusief MKB) de taak de good
practices sectorbreed in te voeren. In vormen van publiek-private samenwerking dient
de VSNU-gedragscode leidend te zijn.
Vertrouwen in de wetenschap steunt uiteraard in belangrijke mate op beeldvorming in wetenschapscommunicatie en media. Kennisinstellingen dienen er voor te
zorgen dat hun onderzoekers kunnen omgaan met de risico’s van de (nieuwe) media.
Zij dienen daarnaast zelf in hun wetenschapscommunicatie een sterker accent te leggen op realistische beeldvorming. Communicatie die niet alleen de successen uitvergroot, maar ook aandacht heeft voor de werkwijze, de onzekerheden en de beperkingen van de wetenschap. De Nederlandse wetenschapsjournalistiek functioneert over
het algemeen goed en zet een genuanceerd beeld neer van de praktijk en resultaten
van de wetenschap. Verbetering en verdieping is mogelijk door vormen van samenwerking in netwerken.
Ook het onderwijs in den brede (van basisschool tot promovendi-opleiding) speelt
een belangrijke rol in het bevorderen van een gereflecteerd en geïnformeerd vertrouwen in de wetenschap. Nieuw beleid is hier in de eerste plaats gewenst op de hogere
niveaus: in de graduate- en undergraduate-fase van het wetenschappelijk onderwijs.
In het undergraduate onderwijs moet standaard zicht worden geboden op de praktijk
en methodologie van wetenschappelijk onderzoek. In de op onderzoek gerichte varianten van de graduate-fase dient systematisch aandacht te worden besteed aan een
combinatie van meer normatieve wetenschapsfilosofie en ethiek en meer descriptieve
wetenschapssociologie. Er dient daarbij ruimte gecreëerd te worden voor bespreking
van de VSNU-code inclusief de daarin vervatte casuïstiek en dilemma’s. In het basis- en
voortgezet onderwijs dient vooral het accent te liggen op het aankweken van belangstelling en feeling voor de wetenschap. Daarbij kan worden aangesloten bij vormen
van informal science education. Nieuwe initiatieven kunnen hier beloond worden,
bijvoorbeeld met prijzen. En ook in het licht van het bevorderen van vertrouwen in de
wetenschap is er reden voor een herhaald pleidooi voor meer academisch geschoolde
leraren in het voortgezet onderwijs.

76

vertrouwen in wetenschap

6. antwoorden op
de vragen van de
staatssecretaris en
aanbevelingen aan
organisaties

Dit slothoofdstuk presenteert een selectie uit de inhoud van de voorgaande hoofdstukken in de vorm van antwoorden op de vragen van de staatssecretaris. Deze worden
gevolgd door beleidsaanbevelingen, gericht aan specifieke organisaties. De daarbij
gehanteerde volgorde is globaal: overheid, VSNU, KNAW, anderen.

6.1. Antwoorden op de vragen van de staatssecretaris

De staatssecretaris verzoekt de KNAW advies uit te brengen over de vraag hoe het
vertrouwen in, en de integriteit van, wetenschap kan worden versterkt en welk beleid
hiervoor nodig is. De hierbij horende deelvragen – hieronder genummerd en in
schuinschrift weergegeven – worden ieder afzonderlijk beantwoord. De antwoorden
zijn beknopt; voor verdere details wordt telkens tussen haakjes verwezen naar de
desbetreffende hoofdstukken of paragrafen van dit rapport.

De KNAW benadrukt op voorhand dat uit het beschikbare longitudinale opinieonderzoek niet geconcludeerd kan worden dat er sprake is van een daling van het vertrouwen in wetenschap, zoals nogal eens wordt verondersteld. Uit niet-longitudinaal
onderzoek wordt daarnaast duidelijk dat de wetenschap op dit moment relatief, dat
wil zeggen afgezet tegen andere instituties of maatschappelijke sectoren, veel vertrouwen geniet. Sterker nog: zij scoort in de beschikbare ranglijsten het hoogst. De
KNAW ziet dan ook geen redenen om te spreken van een urgent probleem of te komen
tot radicale beleidsaanbevelingen. Dat betekent niet dat men de huidige situatie als
een gegeven kan beschouwen. De KNAW signaleert een aantal duidelijk aanwijsbare
risico’s. De aanbevelingen die zij formuleert zijn bedoeld om deze risico’s in te dammen en vertrouwen in wetenschap ook op de langere termijn veilig te stellen.
antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties

77

1. Hoe behoudt wetenschap een betrouwbaar imago en wie kan daaraan op welke manier bijdragen (onderzoeksorganisaties zelf, financiers of overheid)?
Om de wetenschap een betrouwbaar imago te laten houden zijn de volgende randvoorwaarden essentieel:
• Zorgvuldige en integere wetenschapsbeoefening is een eerste voorwaarde voor
betrouwbaarheid en daarmee voor vertrouwen van wetenschappers in elkaar en
vertrouwen van de samenleving in wetenschap (feitelijke betrouwbaarheid).
• Daarnaast is het van belang dat de werkwijze van de wetenschap transparant is
en de manier waarop zij haar eigen integriteit borgt zichtbaar (gepercipieerde
betrouwbaarheid).

• De onafhankelijkheid van de wetenschap is een belangrijke factor in haar prestige
en dient in interactie met overheid en bedrijfsleven geborgd te zijn.
• Er dient een adequaat publiek beeld te bestaan van de werkwijze van de wetenschap en van haar mogelijkheden en begrenzingen.

Aan de realisatie van deze randvoorwaarden kunnen de volgende actoren bijdragen:
• De wetenschap in brede zin: wetenschapsorganisaties en wetenschappers hebben
de plicht om elke reële mogelijkheid tot ondermijning van het vertrouwen zo veel
en zo vroeg mogelijk tegen te gaan. De wetenschap dient voortdurend bij zichzelf te
rade te gaan of aan alle hoge eisen van zorgvuldigheid en integriteit wordt voldaan,
zowel op het niveau van individuen als op dat van instituties (KNAW, 2012). Daarbij hoort ook een eerlijke communicatie en een adequaat verwachtingsmanagement (hoofdstuk 4).
• De kennisinstellingen: de kennisinstellingen dienen te zorgen voor een transparant
en kritisch onderzoeksklimaat, waarin peer pressure een corrigerende factor is,
en waarin voldoende ruimte geboden wordt voor het uitvoeren van peer review.
Zij dienen de VSNU-gedragscode levend te houden in hun onderwijs en in de
dagelijkse onderzoekspraktijk. Zij moeten hun onderzoekers equiperen voor het
omgaan met de media en zelf in hun externe communicatie zorg dragen voor een
adequaat en eerlijk beeld van wetenschap (hoofdstuk 4 en paragraaf 5.7).
• De VSNU: de VSNU zou de Nederlandse Gedragscode Wetenschap op een aantal
punten moeten uitbreiden en periodiek op houdbaarheid toetsen (paragraaf 4.3).
Daarnaast zou zij de wijze waarop instituten wetenschappelijke integriteit borgen
een plaats moeten geven als evaluatie-criterium in het SEP-protocol voor visitaties
(paragraaf 4.4).
78

vertrouwen in wetenschap

• De overheid en andere financiers: als grote financiers van onderzoek zouden
overheid en NWO moeten zorgen voor een goede balans tussen nieuwsgierigheidsgedreven en vraaggestuurd onderzoek. Zij dienen er tevens voor te zorgen
dat de sterke nadruk op wetenschappelijke vernieuwing in balans is met de even
noodzakelijke consolidering van het zelfcorrigerende en zelfreinigende potentieel
van de wetenschap. Een solide eerste geldstroom is bij dit alles een eerste vereiste
(paragraaf 5.2).

• De overheid als opdrachtgever: in haar rol als adviesvrager en opdrachtgever dient
de overheid de onafhankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek te beschermen,
de wetenschap de rol van honest broker toe te kennen, en wetenschappelijke en
politieke (of beleids-) argumenten helder te scheiden. De overheid dient te zorgen
voor een consistente en transparante omgang met wetenschappelijke adviezen
(paragraaf 5.3; zie ook het antwoord op vraag 2). De overheid zou zich bij haar
inkoopvoorwaarden moeten conformeren aan de Nederlandse Gedragscode Wetenschap van de VSNU.

• Het bedrijfsleven: het bedrijfsleven dient in de eigen R&D te zorgen voor adequate
wetenschappelijke gedragscodes en daarbij de good practices die bij grotere bedrijven te vinden zijn of de Nederlandse Gedragscode Wetenschap van de VSNU leidend
te laten zijn. In vormen van publiek-private samenwerking dient de onafhankelijkheid van het onderzoek geborgd te zijn, met de Nederlandse Gedragscode Wetenschap van de VSNU (eventueel in combinatie met de standaard-verklaring van
wetenschappelijke onafhankelijkheid in (KNAW, 2005) als uitganspunt (paragraaf
5.4 en 5.5).

• De media: de media hebben een belangrijke rol bij de vorming van een eerlijk en
adequaat beeld van de mogelijkheden en beperkingen van wetenschap. Wetenschapsjournalistiek is in Nederland over het algemeen van goede kwaliteit, maar
via netwerkvorming kunnen journalisten nog breder gebruik maken van gespecialiseerde wetenschappelijke en wetenschapsjournalistieke expertise (paragraaf 5.7).
• Het onderwijs: ook het onderwijs heeft een belangrijke rol; basisonderwijs en
voortgezet onderwijs dienen de basis te leggen voor belangstelling voor, en een
evenwichtig beeld van, de wetenschap. Het universitaire onderwijs dient standaard
zicht te bieden op de dagelijkse onderzoekspraktijk. In de graduate-fase dient
reflectie plaats te vinden op wetenschappelijke integriteit en op de spanning tussen
de normatieve aspecten van wetenschapsbeoefening en de alledaagse wetenschappelijke praktijk (paragraaf 5.8).

antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties

79

2. Welke randvoorwaarden kan de overheid scheppen ter versterking van het vertrouwen
in de wetenschap, en is het bieden van randvoorwaarden voldoende voor een integere
uitoefening van de wetenschap (in algemene zin en specifiek OCW)?
De overheid kan de volgende randvoorwaarden scheppen:

• Evenwicht in de financieringssystematiek. Dat betekent een goede balans tussen
vrij onderzoek en thematisch gebonden onderzoek, en eveneens een goede balans
tussen het belang van innovatie en het belang van consolidering van het zelfcorrigerende en zelfreinigende potentieel van de wetenschap. Een solide financiering in
de eerste geldstroom bij dit alles is essentieel (paragraaf 5.2).
• Respect voor de onafhankelijkheid van wetenschap bij beleidsadviezen en grotere
transparantie in procedures voor de totstandkoming van, en de omgang met, dergelijke adviezen (paragraaf 5.3).

• Instelling (eventueel eerst bij wijze van experiment voor een beperkt aantal jaren)
van de functie van een Government Chief Scientific Adviser als raadsadviseur van de
minister-president (paragraaf 5.3 ).
• Het bevorderen (via EZ), op basis van bestaande good practices bij een aantal
grote ondernemingen, van een brede verspreiding van gedragscodes voor onderzoek bij bedrijven; en, langs dezelfde lijn, het bevorderen van het gebruik van de
Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening (eventueel in combinatie met de
standaard verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid in KNAW (2005))
als kader bij vormen van publiek-private samenwerking en cofinanciering (paragraaf 5.4).

• Het bevorderen (via OCW) van interactie tussen kennisinstellingen en het voortgezet onderwijs, om zo een bijdrage te leveren aan een grotere publieke bewustwording van de waarde, de mogelijkheden en de beperkingen van wetenschap (paragraaf 5.8).
Deze randvoorwaarden zijn noodzakelijk, maar niet voldoende voor het bevorderen
van integriteit van, en vertrouwen in, de wetenschap. Voor de rol van andere actoren
(waaronder de wetenschap zelf), zie het antwoord op vraag 1.

80

vertrouwen in wetenschap

3. Ten aanzien van onafhankelijkheid van de wetenschap versus dienstbaarheid aan derden: “Hoe dient de onderzoekswereld zich op te stellen jegens publieke opdrachtgevers en
private financiers en hoe dient de onderzoekswereld zich op te stellen jegens de rest van
de samenleving?”
De onafhankelijkheid van de wetenschap is essentieel voor haar betrouwbaarheid
en publieke imago. Tegelijkertijd wordt het ook binnen de onderzoekswereld zelf in
toenemende mate vanzelfsprekend gevonden dat de wetenschap ook dienstbaar is
aan derden: de samenleving, de overheid, het bedrijfsleven. Ook dit kan bijdragen
aan draagvlak en publiek vertrouwen. Evenwicht tussen beide aspecten is echter van
belang. De onderzoekswereld zelf kan het evenwicht tussen onafhankelijkheid en
dienstbaarheid langs de volgende lijnen bewaren:

• Zorg voor volledige transparantie in de omgang met publieke en private opdrachtgevers;

• Hoed de eigen onafhankelijkheid en zorg voor een helder onderscheid tussen
wetenschappelijke overwegingen enerzijds en politieke, beleidsmatige of commerciële overwegingen anderzijds;
• Vermijd belangenverstrengeling en wees transparant over nevenfuncties, neveninkomsten en inkomsten uit ondernemerschap;
• Houd naast de wens tot valorisatie en tot het bijdragen aan het oplossen van
societal challenges ruimte voor het volgen van een agenda die in onafhankelijkheid
aansluit bij de eigen dynamiek van de wetenschap.

Er ligt hier echter ook een rol voor de overheid. Met goede argumenten is er in het
recente verleden gekozen voor meer samenwerking tussen publieke en private partijen op bepaalde onderzoeksthema’s en dit speelt vervolgens uiteraard ook een rol bij
de verdeling van onderzoeksmiddelen. Maar men dient een open oog te houden voor
potentieel ontwrichtende neveneffecten in de onderzoeksfinanciering (zie ook het
rapport Effecten van Universitaire Profilering en Topsectorenbeleid op de Wetenschap in
Nederland, KNAW 2013).

antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties

81

4. Wat is de rol die het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en overige sectoren
kunnen spelen bij het vertrouwd maken van de samenleving met wetenschap?
Het onderwijs, de media en de wetenschapscommunicatie van de kennisinstellingen
zelf hebben een belangrijke rol bij het vertrouwd maken van de samenleving met
wetenschap. Hierbij is een realistische weergave van werkwijze en resultaten van
de wetenschap essentieel. Dat vraagt om zinnige informatie en om reflectie over de
waarde van wetenschap, maar ook om het aangeven van onzekerheden en begrenzingen. Daarbij kan tevens gebruik worden gemaakt van het toenemend aantal vormen
van informal science eduction (paragrafen 5.6, 5.7 en 5.8)

5. Welke afspraken zijn er in nationale en internationale gremia over wetenschappelijke
integriteit gemaakt?
De volgende afspraken binnen internationale en nationale gremia zijn in het bijzonder
relevant:
• Verschillende internationale koepels van academies en platforms hebben gemeenschappelijke integriteitscodes en –adviezen opgesteld. Door nationale wetgevingskaders is er geen verplichting om die internationale codes te onderschrijven bij
wetenschapsbeoefening, en de internationale codes laten over het algemeen ook
ruimte voor specifieke nationale uitwerkingen of toespitsingen (paragraaf 4.1).

• Binnen Nederland is de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening (VSNU,
2012) inmiddels breed als kader aanvaard. Deze code is mede geïnspireerd op
internationale codes. Er is geen behoefte aan nieuwe codes. Wel is er behoefte
aan periodieke doorlichting, aanscherping en bijwerking van de VSNU-code (dit
rapport doet enkele suggesties), aan uitbreiding van de werkingssfeer van de code
naar het bedrijfsleven en vormen van publiek-private samenwerking, en vooral aan
het ‘internaliseren’ van deze code in de dagelijkse werkpraktijk van de onderzoekers (paragrafen 4.2, 4.3, 4.4, 5.5 en 5.8).

82

vertrouwen in wetenschap

6.2 Aanbevelingen aan organisaties
ocw

• Zorg voor de ontwikkeling, bijvoorbeeld door het Rathenau Instituut of door het
SCP, van een adequaat gearticuleerd model voor onderzoek naar het niveau (en de
verschillende dimensies) van maatschappelijk vertrouwen in wetenschap, en laat
het SCP periodiek de situatie peilen.
• Stimuleer de interactie tussen kennisinstellingen en middelbare scholen om te zorgen voor een levende presentie van de wetenschap in het voortgezet onderwijs.
• Voer actief beleid voor het vergroten van het aantal academisch geschoolde leraren
in het voortgezet onderwijs.

ocw/ez/nwo/universiteiten

• Bewaar door middel van een doordachte en evenwichtige financieringssystematiek
een goede balans tussen nieuwsgierigheidsgedreven en vraaggestuurd onderzoek,
• Bewaar door middel van een doordachte en evenwichtige financieringssystematiek een goede balans tussen het belang van wetenschappelijke vernieuwing en het
belang van consolidering van het zelfcorrigerende en zelfreinigende potentieel van
de wetenschap.

alle departementen

• Entameer overheidsbrede regelgeving voor de omgang met wetenschappelijke
adviezen en wetenschappelijk onderzoek, naar de voorbeelden van Canada en het
Verenigd Koninkrijk.
• Controleer de geldende inkoopvoorwaarden voor beleidsgericht onderzoek op
strijdigheid met de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening.

ministerie van algemene zaken

• Installeer (eventueel eerst bij wijze van experiment voor een beperkt aantal jaren)
een Government Chief Scientific Adviser, die als wetenschappelijke raadsadviseur
voor de minister-president op hoog niveau als trait d’union fungeert tussen wetenschap en overheid.

ministerie ez, bedrijfsorganisaties

• Zorg voor brede verspreiding van gedragscodes voor onderzoek bij bedrijven, gebruik makend van bestaande good practices bij een aantal grote ondernemingen.
• Bevorder dat bedrijven bij vormen van publiek-private samenwerking en cofinanciering de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening (eventueel in combinatie met de standaard-verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid in KNAW
(2005)) leidend laten zijn.
antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties

83

vsnu

• Zorg in overleg met andere wetenschapsorganisaties en het LOWI voor aanpassing
van de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening langs de lijnen die in dit
rapport geschetst zijn. Check deze code periodiek op houdbaarheid en uitvoerbaarheid.
• Maak zorgvuldige en integere wetenschapsbeoefening tot een standaard-element
bij kwaliteitsevaluaties en -beoordelingen en neem het op in het SEP-protocol.
• Zorg dat de instellingen zo niet uniforme, dan toch in elk geval transparante regelgeving hebben voor de omgang met neveninkomsten en inkomsten uit ondernemerschap.
• Zorg dat studenten in de bachelor-fase standaard al een goed beeld krijgen van de
werkwijze, maar ook van de onzekerheden en beperkingen, van hun wetenschapsgebied.
• Zorg dat studenten in de op onderzoek gerichte onderdelen van de graduate-fase
(research-master, promotietraject) gedifferentieerd naar wetenschapsgebied en
niveau (‘op maat’) standaard aandacht besteden aan de normatieve aspecten van
wetenschapsbeoefening (wetenschapsfilosofie en -ethiek) maar ook aan de feitelijk
werkzame mechanismen in de dagelijkse praktijk (wetenschapssociologie). Laat
hen daarbij kennismaken met de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening
inclusief de daarin beschreven voorbeelden en dilemma’s.
• Zorg dat de universiteiten de naleving van Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening verder faciliteren langs de volgende lijnen:
• Bevorderen van een open en lerende cultuur, inclusief peer pressure, over de
gehele lijn van wetenschapsbeoefening.
• Creëren van ruimte en waardering voor het goed uitvoeren van peer review.
• Bevorderen van een zorgvuldige en integere omgang met, en een transparant
en toegankelijk beheer van, wetenschappelijke onderzoeksgegevens (inclusief
programmatuur voor modelleringen).
• Bevorder dat universitaire wetenschapscommunicatie dicht bij de wetenschappelijke praktijk en de feiten blijft en dat peptalk wordt vermeden.
• Bevorder dat de universiteiten aankomende onderzoekers standaard faciliteren
in de omgang met de oude en nieuwe media, bijvoorbeeld via mediagidsen en
eventueel trainingen, en dat zij dit soort faciliteiten ook voor senior-onderzoekers
beschikbaar stellen.

knaw

• Wees bij komende adviezen over de maatschappelijke waarde van wetenschap
hoedster van een brede en evenwichtige conceptie van het begrip ‘waarde van
wetenschap’, waarin zowel de intrinsieke waarde van onderzoek als de maatschappelijke en economische waarde van onderzoeksresultaten en door universiteiten
opgeleide academici worden meegewogen, en waarbij alle wetenschapsgebieden
worden betrokken.
84

vertrouwen in wetenschap

knaw, vsnu, nwo en lowi

• Ga voort op het pad van uitbreiding van het LOWI. Bekijk na enkele jaren ervaring in samenspraak met anderen de wenselijkheid en mogelijkheid van verdere
ontwikkeling in de richting van een integriteitsbureau voor alle nationale wetenschapsbeoefening.

nederlandse vereniging van journalisten

• Zorg via netwerkvorming voor een bredere beschikbaarheid van gespecialiseerde
wetenschappelijke en wetenschapsjournalistieke expertise.

antwoorden op de vragen van de staatssecretaris en
aanbevelingen aan organisaties

85

7. literatuur
Alberts, G. en T. Vanheste (2011). ‘De gaten in de brug: een interview met Robbert Dijkgraaf,
president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen’ in Kennisklimaat:
(On)macht van de wetenschap in het klimaatdebat, Jaarboek Kennissamenleving deel 7,
Amsterdam: Amsterdam University Press, 53-64.
AWT (2010). Informatiekaart Vertrouwen in wetenschap. AWT, Den Haag.
Bochove, C. van (2012). Basic Research and Prosperity: Sampling and Selection of Technological
Possibilities and of Scientific Hypotheses as an Alternative Engine of Endogenous Growth,
CWTS, Leiden.
Bos, K. van den (2011). Vertrouwen in de overheid: wanneer hebben burgers het, wanneer hebben ze het niet, en wanneer weten ze niet of de overheid te vertrouwen is? Een essay over de
sociaal-psychologische werking van vertrouwen en de mens als informatievergarend individu,
Universiteit Utrecht, in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.
Boumans, M. (2011). ‘Vertrouwen in Economische modellen’ in Dijstelbloem en Hagendijk
(eds.), pp 115-135.
Callon, M. , P. Lascoumes and Y. Barthey (2009). Acting in an Uncertain World. An Essay on Technical Democracy, Cambridge MA (MIT Press).
Corbey, D. en A. Janssen (2010). Vertrouwen in wetenschap niet langer vanzelfsprekend, AWT, Den
Haag.
Cramer, J. (2011) ‘De moeizame relatie tussen wetenschap en politiek. De besluitvorming rond
de ondergrondse opslag van CO2 in Nederland als voorbeeld’, in Kennisklimaat. (On)macht
van de Wetenschap in het Klimaatdebat, Jaarboek Kennissamenleving deel 7, Amsterdam
(AUP) 2011, 65-78.
De Jonge Akademie (2012). Tussen Onderzoek en Samenleving. Aanbevelingen voor optimale communicatie, DJA, Amsterdam, pp 23-25.
Dekker, P. en J. Den Ridder (2011). ‘De Publieke Opinie’, in De Sociale Staat van Nederland, SCP.
De Nationale Denktank (2010). Zelf Vertrouwen. Adviezen aan publieke organisaties om de vertrouwensrelatie met burgers te verbeteren, Eindrapport, Amsterdam.
Dijstelbloem, H.O. en R. Hagendijk (eds) (2011). Onzekerheid Troef, Amsterdam (Van Gennep).
Drenth, P.J.D. (2012). ‘The European Code of Conduct for Research Integrity’, chapter 22 in T.
Mayer & N. Steneck (Eds), Promoting Research Integrity in a Global Environment, Singapore,
World Scientific.
Europese Commissie (2005 en andere jaren). Eurobarometer, EC, Brussel.
ESF/ALLEA (2011). The European Code of Conduct for Research Integrity, Strasbourg: ESF.
Gibbons, M. e.a. (1994). The New Production of Knowledge: the Dynamics of Science and Research
in Contemporary Societies, London (SAGE).
Goverment Office of Science (2010). The Government’s Chief Scientific Adviser’s Guidelines on the
Use of Scientific and Engineering Advice in Policy Making, Londen.
Government of Canada (2000). A Framework for Science and Technology Advice – Principles
and Guidelines for the Effective Use of Science and Technology Advice in Government Decision
Making, Montreal.

86

vertrouwen in wetenschap

IAC (2012). Responsible conduct in the global research enterprise. InterAcademy Council, Amsterdam.
IAC (2010). Climate change assessments, review of the processes and procedures of the IPCC, InterAcademy Council, Amsterdam.
Keere, K. de (2010). ‘Wantrouwen in Wetenschap: een kwestie van reflexiviteit of maatschappelijk onbehagen?’, Sociologie (6) 1, pp. 26-45.
Kitcher, P. (2001). Science, Truth, and Democracym New York: Oxford University Press, Oxford
Studies in Philosophy of Science.
KNAW, NWO, VSNU (1995). Notitie inzake Wetenschappelijk Wangedrag, Amsterdam: KNAW
KNAW (2001). Notitie Wetenschapelijke Intergriteit, Amsterdam
KNAW (2002). The societal impact of applied health research – towards a quality assessment
system. KNAW: Amsterdam
KNAW, NWO, VSNU (2003). Notitie Wetenschappelijke Integriteit, over normen van wetenschappelijk onderzoek en een Landelijk Orgaan voor Wetenschappelijke Integriteit, Amsterdam,
KNAW.
KNAW (2005). Wetenschap op bestelling, over de omgang tussen wetenschappelijk onderzoekers
en hun opdrachtgevers, Amsterdam, KNAW.
KNAW (2012). Zorgvuldige en integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens,
Amsterdam, KNAW.
KNAW (2013). Effecten van universitaire profilering en Topsectorenbeleid op de wetenschap in
Nederland, een eerste kritische reflectie, Amsterdam, KNAW.
Kolfschooten, F. van (2012). Ontspoorde wetenschap. Over fraude, plagiaat en academische mores,
Amsterdam, De Kring.
Köbben, A. en H. Tromp (1999). De onwelkome boodschap – of hoe de vrijheid van wetenschap
bedreigd wordt, Amsterdam, Mets.
Levelt, P., E. Noort en P. Drenth (2012). Falende wetenschap: De frauduleuze onderzoekspraktijken
van sociaal-psycholog Diederik Stapel. Tilburg, Groningen, Amsterdam.
Lips, P. (2011). ‘Over de grens van Wetenschap: de vaccinatie tegen baarmoederhalskanker’ in
Dijstelbloem en Hagendijk (2011), pp. 75-96.
Luhmann, N. (1988). ‘Familiarity, confidence, trust: Problems and alternatives’. In D. Gambetta
(Ed.), Trust: Making and breaking cooperative relations (pp. 94-107). Oxford, England, Basil
Blackwell.
Mayer, T. and N. Steneck (2012). Promoting research integrity in a global environment, World
Scientific Publishing Co, Singapore.
Meulen, B. van der (2013). Waarde van Wetenschap. Kennismarkt OCW, 24 januari 2013.
Merton, R.K. (1942). ‘The Normative Structure of Science’. In: Merton, Robert K. (1979-09-15).
The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations. Chicago University Press
Miedema, F. (2012). Science 3.0. Real Science, Real Knowledge, Amsterdam: Amsterdam University Press.
Miedema, F., J.P. Vandenbroucke en H. Paul (2013). ‘Het zelfreinigend vermogen van de wetenschap; Nieuwe regels voor wetenschappelijke integriteit?’ De Academische boekengids nr 97,
pp 6-13
Mininsterie OCW (2011). ‘Kwaliteit in verscheidenheid‘. Strategische agenda Hoger onderwijs,
onderzoek en wetenschap.
NAS (2012). On being a scientist, National Academy of Sciences (NSA). 1ste ed. 1989, 2de ed. 1995,
3de ed. 2005, 4de ed. 2012.
NWO (2005). Reglement Wetenschappelijke Integriteit, Den Haag.
literatuur

87

OECD (2007). Best Practices for ensuring scientific integrity and preventing misconduct, Paris,
OECD.
Oreskes, N. and E.M. Conway (2010). Merchants of Doubt: How a handful of scientists obscured
the truth on issues from tobacco smoke to global warming. New York, Bloomsbury Press.
Pew (2009). Public Praises Science; Scientists Fault Public, Media, The Pew Research Centre for
the People and the Press a Survey. Conducted in Collaboration with The American Association for the Advancement of Science, Washington p. 10-11.
Pielke, Roger A. (2007). The honest broker: making sense of science in policy and politics. Cambridge University Press, New York, 188 pp Kevin Currey Æ Susan G. Clark.
Rabbinge, R. (2005). Contourschets van een functionele en instrumentele internediare structuur
voor kennis, beleid en innovatie. Min OCW, Adviescommissie Rabbinge.
Royal Society (2012). Science as an open enterprise. Londen.
Schuyt, K. (2012). ‘De drie ‘I’s’. Voordracht 21 september 2012, Tinbergenzaal, Trippenhuis
Amsterdam.
Staman, J. (2012). Beleid het bewijsbeest – een verkenning van verwachtingen en praktijken rond
evidence based policy, Rathenau instituut.
SCP (2011). De Sociale Staat van Nederland, SCP, Den Haag.
The impact group (2008). The Economic Role and Influence of the Social Sciences and Humanities.
A conjecture. Report commissioned by the Corporate Performance, Evaluation and Audit
Division of SSHRC. The Impact Group, Canada.
VSNU (2012). Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening, Den Haag.
VSNU (2012). Preventiebeleid Schendingen Wetenschappelijke Integriteit, Den Haag.
VSNU (2012). Landelijk Model Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit, Den Haag.
Wynne, B. (2011). ‘Welk publiek vertrouwt de wetenschap’, in Dijstelbloem en Hagendijk, p. 33.
Wit. P. de (2010). Parlementair Onderzoek Financieel Stelsel, Tweede Kamer der Staten Generaal,
31, 980, nr. 5 Gesprekken, Den Haag: Sdu Uitgevers, p. 12).
WRR (2012). Vertrouwen in Burgers, Amsterdam University Press.
WCRI (2010). ‘Singapore Statement on Research Integrity’. Second World Conference on
Research Integrity.
Zinman, J. (2000). Real Science: what it is and what it means, Cambridge, CUP.

88

vertrouwen in wetenschap

bijlage 1:
adviesaanvraag

staatssecretaris zijlstra, ministerie ocw

bijlagen

89

90

vertrouwen in wetenschap

bijlage 2:
instellingsbesluit

adviescommissie integriteit, beleid en
vertrouwen in wetenschap

Het bestuur van de KNAW, gelet op artikel 8 van het Reglement van de KNAW, overwegende dat er in de onderzoekswereld en in de samenleving een discussie ontstaan is
over integriteit en vertrouwen in wetenschap, en gelet op de adviesaanvraag van het
ministerie van OCW, besluit tot het instellen van de adviescommissie integriteit, beleid
en vertrouwen in wetenschap, hierna te noemen de commissie IBVW.

Artikel 1. Taakopdracht

1. De commissie IBVW heeft tot taak een advies te formuleren in antwoord op de
adviesaanvraag van de staatssecretaris van OCW (Bijlage 1). Dit antwoord moet
bevorderen dat de overheid en de wetenschappelijke gemeenschap, alsmede
opdrachtgevers, gezamenlijk wetenschappelijke integriteit en maatschappelijk
vertrouwen in wetenschap bevorderen.
2. Het advies zal in het Nederlands opgesteld worden. Het advies is bedoeld voor de
Nederlandse overheid, voor opdrachtgevers en voor onderzoekers en bestuurders
aan Nederlandse publieke onderzoeksinstellingen.
3. De commissie IBVW draagt zorg voor aanbieding van het advies aan het bestuur
voor 1 december 2012.

Artikel 2. Samenstelling en instellingsduur

Tot lid van de commissie IBVW worden op persoonlijke titel benoemd:
• Prof. dr. K.A. (Keimpe) Algra (voorzitter)
• Dr. N.C.M. (Colja) Laane
• Prof. dr. L.J. (Louise) Gunning-Schepers
• Prof. mr. J.E.J. (Corien) Prins
• Prof. dr. ir. P.P.C.C. (Peter-Paul) Verbeek
- Prof. dr. P. (Pauline) Meurs
bijlagen

91

• Prof. dr. H. A. (Henk) van der Vorst
• TNO: Prof. dr. P.J. (Peter) Werkhoven
• VSNU: Prof. dr. G.J. (Bert) van der Zwaan
• AWT: Dr. D. (Dorette) Corbey
De commissie IBVW wordt ondersteund vanuit het bureau van de KNAW overeenkomstig de aanwijzingen van de algemeen directeur. Het hoofd van de afdeling Beleidsadviezen: Wetenschap en Kennis (BWK) is ambtelijk secretaris van de commissie.
De commissie IBVW wordt ingesteld per 19 maart 2012 tot 1 december 2012.
Dr. K.H. (Hans) Chang
Algemeen directeur, KNAW
Amsterdam, 19 maart 2012

92

vertrouwen in wetenschap

bijlage 3:

betrokken respondenten

Focusgroep Media
•
•
•
•
•
•
•
•

Heleen Ekker, redacteur Klimaat & Energie NOS
Willem Schoonen, hoofdredacteur Trouw
Hans de Clercq, hoofd wetenschap radio, tv en digitaal van NTR en VPRO
Hein Meijers, communicatieadviseur, voormalig hoofd communicatie NWO
Roy Meijer, adviseur wetenschapscommunicatie Delft Environment Initiative
Huub Eggen, hoofd Communicatie en Public Affairs Technologiestichting STW
Martijn van Calmthout, redacteur wetenschap de Volkskrant
Peter Vermij, Bird’s Eye life science communications

Focusgroep bedrijfsleven

• Ir. G. F.M. Beenker, vicepresident, Scientific Director, Central R&D/NXP External
Relations NXP semiconductors
• Prof. dr. J. Joosten, directeur R&D DSM, Directeur Dutch Polymer Institute
• Dr. C.M. Timmers, vicepresident, New Chemical Entities Synthon Biopharmaceuticals B.V
• Prof. dr. A.C.J.M. Eekhout, directeur Octatube
• J. Maat, managing director Top Institute Food and Nutrition

Strategieberaad Rijksbreed
•
•
•
•
•
•
•
•

Wendy Asbeek, WRR
Vera Pieterman, CW
Sander Oosterloo, SZW
Pieter Hanson, BZ
Onno van Sandick, I&M
Krijn van Beek, V&J (voorzitter)
Johan van Gilst, Financiën
Hester Jonkman, BZ
bijlagen

93

•
•
•
•
•

Hans Eenhoorn, RWS
Gerard van den Broek, BZK
Cor van Montfort, WRR
Cees Vos, VWS
Boudewijn Steur, BZK (secretaris)

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Prof. dr. A.J. Knottnerus, WRR
J. J.I. Daalmeijer, voorzitter Raad voor Cultuur
Prof. dr. H. Clevers, president KNAW
Ir. W. Draijer, voorzitter Sociaal Economische Raad
Mr. F. Korthals Altes, voorzitter Adviesraad voor Internationale Vraagstukken
Mr. H.M. Meijdam, voorzitter Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur
Mr. M.A.P. van Haersma Buma, voorzitter Raad voor de financiële verhoudingen
Mr. A.C.J. van Dooijeweert, voorzitter Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken
prof. dr. G. ten Dam, voorzitter Onderwijsraad
prof. drs. J. Wallage, voorzitter Raad voor Openbaar Bestuur
prof. drs. M.H. Meijerink, voorzitter Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
mr. L. Koster, voorzitter College voor de Rechten voor de Mens
prof. dr. P van Gool, voorzitter Gezondheidsraad

•
•
•
•
•

Drs. M. Sie Dhian Ho, Wiardi Beckman Stichting
Prof. dr. H.J.M. Gradus, CDA WI
Dr. P.G.C. van Schie, Teldersstichting
Dr. A. Vliegenthart, SP-Wetenschappelijk Bureau
Drs. F.A.J. van Mil, Mr. Hans van Mierlo Stichting

•
•
•
•
•

Prof. dr. G.J.B. van Ommen, LUMC
Prof. dr. P.R. Luyten, CTMM
Dr. J. Maat, TIFN
Dr. B. de Geus, TTI GG
Dr. A. Juriaanse, NIZO

Voorzittersoverleg Adviescolleges

Directeuren van wetenschappelijke bureaus politieke partijen

TNO en de GTI’s

Individuele gesprekken

• Prof. dr. H.A.E. Zwart, Radboud Universiteit Nijmegen
• Prof. dr. P. Schnabel, SCP
94

vertrouwen in wetenschap

•
•
•
•
•
•
•
•
•

Prof. dr. A.H.G. Rinnooy Kan, SER
Dr. A.F.M. Brenninkmeijer, Ombudsman
Dr. H.O. Dijstelbloem, WRR
Dr. W.L. Tiemijer, WRR
Prof. dr. J.A. Knottnerus, WRR
Prof. dr. J.J. Engelen, NWO
Prof. dr. W.A. Brom, Rathenau Instituut
Dr. B. van der Meulen, Rathenau Instituut
Prof. dr. K.P. van den Bos, Universiteit Utrecht

bijlagen

95

bijlage 4: reviewers
•
•
•
•

96

Prof. mr. S.C.J.J. Kortmann, Rector magnificus Radboud Universiteit Nijmegen
Prof. dr. mr. C.J.M. Schuyt, voorzitter LOWI
Prof. dr. J.A. Knottnerus, voorzitter WRR
Drs. H.L. Meijers, communicatieadviseur, voormalig hoofd communicatie NWO

vertrouwen in wetenschap

vertrouwen in wetenschap
advies knaw

omslag_KNAW_advies_vertrouweninwetenschap.indd 1

vertrouwen in

wetenschap

advies

4/25/2013 5:01:01 PM