Onderzoeksrapport
Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie
Definitief

Colofon
Titel

Evaluatie Nationale
Monumentenorganisatie

Datum

24 januari 2022

Kenmerk

2022-0000022358

Inlichtingen
Auditdienst Rijk
070-342 7700

Inhoud

1
1.1
1.2
1.3

Inleiding—6
Aanleiding en context onderzoek—6
Doelstelling en onderzoeksvragen—6
Leeswijzer—7

2
2.1

NMo en SMB: de stand na 5 jaar—8
Met betrekking tot de kwaliteit van de monumenten zijn door SMB stappen gezet op
onderhoud en exploitatie—8
Kwaliteitseisen—8
Kwaliteitstoestand, gebruikstoestand en ondernomen acties—9
Het rendementsresultaat was op één jaar na positief—9
Het kernvermogen en het rendement—9
Beleggingscommissie, vermogensbeheerders en beleggingsstatuut—11
Op basis van de verslagen van de externe accountant blijken de NMo en SMB
financieel gezonde organisaties—11
Algemene financiële situatie—11
“Stresstest”—12
Het Raad van beheermodel van de NMo en het Raad van Toezichtmodel van de
SMB—12
De NMo sloot 2020 af met 15 leden—14

2.1.1
2.1.2
2.2
2.2.1
2.2.2
2.3
2.3.1
2.3.2
2.4
2.5
3

3.3
3.4

Betrokkenen zijn tevreden over de eerste vijf jaar, maar onderkennen nog
wel enkele risico’s en wensen.—15
De NMo is dermate tevreden over en heeft vertrouwen in de behaalde rendementen
dat ze overweegt zich iets minder risicomijdend op te stellen—15
SMB blijft graag zo zelfstandig mogelijk in haar onderhoudsstrategie: “vertrouw op
vakmanschap”—15
De NMo en SMB zien nog enkele risico’s op het gebied van de financiële situatie—16
Op het gebied van governance neemt de NMo meer afstand tot SMB—17

4
4.1
4.2
4.3

Verantwoording onderzoek—18
Werkzaamheden en afbakening—18
Gehanteerde Standaard—19
Verspreiding rapport—20

5

Ondertekening—21

●

Bijlage 1: Het Referentiekader—22

●

Bijlage 2: Overzicht leden NMo—27

●

Bijlage 3: Managementreactie—28

3.1
3.2

Managementsamenvatting

Op 15 januari 2016 is een pakket van 29 monumenten overgedragen door de Staat
aan de Nationale Monumentenorganisatie (NMo), doel was verdere professionalisering
van het monumentenonderhoud en het verkleinen van de rijksdienst. Bij de
overdracht van de monumenten hoort een instandhoudingsbijdrage van de staat aan
de NMo van ruim zestig miljoen euro. Het onderhoud en de exploitatie van de
monumenten wordt uitgevoerd door de Stichting Monumentenbezit (SMB).
De toenmalige minister voor Wonen en Rijksdienst heeft bij deze overdracht aan de
Tweede Kamer toegezegd om vijf jaar na de oplevering van de monumenten door de
Staat aan de NMo een evaluatie uit te voeren. De ADR is door het Rijksvastgoedbedrijf
(de opdrachtgever) gevraagd de aan de Tweede Kamer beloofde evaluatie uit te
voeren. Dit rapport geeft invulling aan deze toezegging
Instandhouding en kwaliteitstoestand monumenten
Er zijn geen monumenten afgestoten in de afgelopen vijf jaar. In 2018 en 2020 zijn
monumenten aangekocht waardoor het pakket aan monumenten nu 31 monumenten
omvat. Volgens SMB is de kwaliteit van het onderhoud van de monumenten verbeterd
en is het onderhoud op orde. De SMB heeft dit vastgesteld op basis van inspecties.
Het achterstallig onderhoud is grotendeels weggewerkt waardoor de SMB nu de focus
verplaatst naar herbestemming van de monumenten die daarvoor geschikt zijn (zie
verder par. 2.1).
De SMB geeft aan dat er stappen zijn gezet wat betreft de kwaliteit van het onderhoud
van de monumenten en dat ze graag zo zelfstandig mogelijk willen blijven in de
onderhoudsstrategie (zie par 2.1 en par. 3.2).
Instandhoudingsbijdrage en rendement
Het doel van de bij de monumentenoverdracht ontvangen instandhoudingsbijdrage
van ruim zestig miljoen euro is het genereren van voldoende rendement om het
beheer en onderhoud van de overgedragen monumenten tot in de eeuwigheid te
kunnen dekken. De afgelopen vijf jaar bleek het rendementvoldoende om de
verplichte bijdragen (2% aan SMB en een jaarlijks bedrag aan de NMo) uit te
kunnen keren. De uitzondering is 2018, toen werd een negatief rendement behaald.
Dit negatieve resultaat is opgevangen uit de daarvoor opgebouwde
bestemmingsreserve. Er hebben geen onttrekkingen plaatsgevonden uit de
instandhoudingsbijdrage gedurende de periode 2016 t/m 2020 (zie verder par. 2.2).
Het rendement is behaald door middel van beleggingen, uitgevoerd door 3
vermogensbeheerders, welke zich bij het beleggen hebben gehouden aan het
beleggingsbeleid van de NMo zoals vastgelegd in het beleggingsstatuut. Het
beleggingsstatuut wordt momenteel geëvalueerd (zie verder par. 2.2).
De NMo geeft aan tevreden te zijn met de behaalde resultaten (zie par. 3.1)
De algemene financiële situatie
Uit de jaarverslagen en accountantsverslagen van 2016 tot en met 2020 blijkt dat de
NMo en SMB financieel stabiel zijn. Er is sprake van een positief eigen vermogen en
een continuïteitsreserve. De accountant heeft elk jaar een goedkeurende verklaring
afgegeven (zie verder par. 2.3).
De NMo geeft aan ten aanzien van de onaantastbaarheid van de
instandhoudingsbijdrage nog wel enkele risico’s te zien (zie par. 3.3).

4 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

Governance: Raad van Beheermodel (NMo) en Raad van Toezichtmodel (SMB)
De NMo kent een Raad van Beheermodel, de SMB een Raad van Toezichtmodel. De
NMo heeft een directie, een bestuur en een ledenvergadering. Het bestuur stelt de
directie aan. De NMo heeft daarnaast een beleggingscommissie ingesteld om de
implementatie van het beleggingsbeleid te monitoren en advies over dit onderwerp
uit te brengen aan de directie en het bestuur van de NMo. Jaarlijks worden er een
audit naar een aantal in de koopovereenkomst opgenomen voorwaardes en een
jaarrekeningcontrole uitgevoerd door een externe accountant (zie verder par. 2.4).
Een van de leden van de Raad van Toezicht van SMB dient een directielid van de NMo
te zijn. In eerste instantie zat de directeur van de NMo in de Raad van Toezicht van
SMB, maar op dit moment zit de voorzitter van het bestuur van de NMo als toehoorder
in de Raad van Toezicht van SMB. De bedoeling is dat deze lijn formeel bestendigd
wordt. SMB is volgens de betrokkenen van de NMo de afgelopen jaren een organisatie
gebleken die zelfstandig en op de juiste wijze haar werk uitvoert. Daarmee is volgens
de NMo een actieve positie van de directeur van de NMo in de Raad van Toezicht van
SMB niet langer noodzakelijk. Daarnaast geven NMo en SMB aan dat het voor beide
partijen beter werkt als de directeuren van de NMo en SMB op gelijke voet staan (zie
verder 2.4 en par. 3.4).
Leden van de NMo
De NMo sloot 2020 af met vijftien (aspirant) leden. Voor een overzicht van de leden
van de NMo wordt verwezen naar bijlage 2 (zie verder par. 2.5).

5 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en context onderzoek
Op 15 januari 2016 is een pakket van 29 monumenten overgedragen door de Staat
aan de Nationale Monumentenorganisatie (NMo). Deze overdracht had tot doel het
beheer en de instandhouding van de monumenten te beleggen bij een professionele
monumentenorganisatie buiten de overheid. Dit past in een context van het streven
naar een kleinere rijksdienst, de beschermende wetgeving en de vergaande
professionalisering van het erfgoedveld.
De overdracht van de monumenten ging gepaard met een instandhoudingsbijdrage
aan de NMo van ruim zestig miljoen euro. Als randvoorwaarde geldt dat de
monumenten bijeen dienen te worden gehouden en dat er jaarlijks een externe
toets plaatsvindt die controleert of de afspraken, zoals vastgelegd in de
koopovereenkomst, worden nageleefd. Bovendien heeft de toenmalige minister voor
Wonen en Rijksdienst aan de Tweede Kamer toegezegd om vijf jaar na de
oplevering van de monumenten door de Staat aan de NMo een evaluatie uit te
voeren.
De NMo is een Nederlandse vereniging voor monumenten beherende en
exploiterende organisaties. Zij heeft tot doel een verenigende factor te zijn in het
versnipperde Nederlandse monumentenlandschap. Dit komt samen in de vijf
strategische speerpunten (2019):
1. Verwerving en organiseren duurzaam beheer monumenten
2. Het ontwikkelen van een Nationaal Monumenten Portaal gericht op het grote
publiek.
3. Diensten die de NMo efficiënter en mogelijk beter kan leveren dan de
individuele leden of andere organisaties zoals taxaties, inspecties en ‘second
opinions’.
4. Activiteiten voor kennisdeling met de brede monumentenwereld.
5. Vermogensbeheer.
De NMo heeft een open toetredingsstructuur met toetredingscriteria die zijn
vastgelegd in de statuten. Om te voorkomen dat er conflicten zouden ontstaan met
de statutaire doelstellingen van individuele leden, werd in 2014 de Stichting
Monumentenbezit (SMB) opgericht. SMB is verantwoordelijk voor het onderhoud en
de exploitatie van de monumenten. SMB ontvangt een vast jaarlijks (geïndexeerd)
percentage van het rendement op de instandhoudingsbijdrage voor het dagelijks en
het langdurig onderhoud van de monumenten. Daarnaast ontvangt de NMo een
jaarlijkse toelage voor het dekken van de basiskosten voor de organisatie.
Inmiddels is het vijf jaar geleden dat de overdracht van de monumenten plaats
vond.. De ADR is door het Rijksvastgoedbedrijf (de opdrachtgever) gevraagd de aan
de Tweede Kamer beloofde evaluatie uit te voeren.

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen
De evaluatie heeft tot doel inzicht te geven in:
•
De kwaliteitstoestand van de monumenten;
•
Het behaalde rendement op de instandhoudingsvergoeding;
•
De algemene financiële toestand van de NMo en de Stichting
Monumentenbezit (SMB);
•
De werking van de governance;
•
Of er leden zijn toegetreden tot de NMo.

6 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

Om zo de opdrachtgever in staat te stellen te kunnen reflecteren op de eerste vijf jaar
van het bestaan van de NMo en te kunnen voldoen aan de toezegging van de minister
aan de Tweede Kamer.
1.3

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de feitelijke bevindingen zoals vastgesteld door het
onderzoeksteam. Respectievelijk worden de kwaliteit van de monumenten, het
rendement, de financiële situatie, de governance en de aantreding van nieuwe leden
behandeld. Hoofdstuk 3 volgt de structuur van hoofdstuk 2 en bevat de meningen
van de geïnterviewden en hun perspectief op wat goed gaat en wat beter kan.
Hoofdstuk 4 bevat de onderzoeksverantwoording. In bijlage 1 vindt u het
referentiekader,in bijlage 2 een overzicht van de leden van de NMo eind 2020 en in
bijlage 3 de managementreactie van de opdrachtgever.

7 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

2

NMo en SMB: de stand na 5 jaar

2.1

Met betrekking tot de kwaliteit van de monumenten zijn door SMB stappen
gezet op onderhoud en exploitatie

2.1.1

Kwaliteitseisen
SMB beheert de monumenten wat betreft onderhoud en exploitatie. Om de
kwaliteitstoestand van de monumenten vast te stellen, maakt SMB gedeeltelijk
gebruik van ‘harde’ normen of eisen, maar ook van opgedane kennis en ervaring
van binnen en buiten de organisatie. Daarnaast kijkt de organisatie naar de
vereisten voor het aanvragen van subsidies, zoals die voor de SIM-subsidie
(subsidieregeling instandhouding monumenten, voorheen BRIM-subsidie) en de
POM-criteria (professionele organisaties voor monumentenbehoud).
De SIM-subsidie is bestemd voor reguliere onderhoudskosten op basis van een
zesjarig onderhoudsplan. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) beoordeelt
de aanvraag en verdeelt het budget. Om een subsidie aan te kunnen vragen dient
SMB per monument een actueel inspectierapport aan te leveren met daarin
beschreven welke gebreken zijn bevonden met bijbehorende oorzaken, mogelijke
gevolgen, oplossingsrichtingen en een meerjarenbegroting. Rapporten dienen
opgesteld te worden door een deskundige. 1 SMB voert sommige van deze inspecties
zelf uit en laat andere uitvoeren door externe, gespecialiseerde organisaties. SMB
heeft hier zelf drie bouwkundig projectleiders voor in dienst. Deze inspecties zouden
volgens SMB eens per drie jaar plaats moeten vinden, maar uit documentatie blijkt
dat voor zes monumenten de inspectie voor het laatst in 2016 of 2017 hebben
plaatsgevonden.
Zowel interne inspecteurs als externe inspecteurs vertrouwen op visuele
waarnemingen bij hun inspecties, waarbij ze zich baseren op hun kennis en
ervaring. Er is geen sprake van ‘harde’ normen die men stapsgewijs volgt. In lijn
met de SIM-subsidievereisten zijn vooral casco zaken (bijv. metselwerk) opgenomen
in de inspectierapporten. De SIM-subsidie, en dus de inspectierapporten, richten
zich op het onderhoud dat absoluut noodzakelijk is voor de instandhouding van de
monumenten.
Naast SIM-subsidievereisten gebruikt SMB de standaarden van Stichting Erkende
Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) voor niet-subsidiabele zaken, een
verzamelplaats voor verschillende richtlijnen opgesteld door monumenteneigenaren,
ontwerpers en uitvoerders, en toezichthouders uit het werkveld. 2
Ten slotte wordt van SMB verwacht dat ze voldoen aan de POM-criteria. Om in
aanmerking te komen voor POM-status gelden een aantal eisen, waaronder “dat de
professionele omgang met beschermde monumenten in de vijf jaar voorafgaand aan
de aanvraag een structureel en consistent karakter heeft, financieel stabiel te zijn” en
“dat ten minste de helft van haar monumenten in goede staat is.” 3 Op dit moment
voldoet SMB aan alle POM-criteria met uitzondering van de vereiste dat de organisatie
aan kan tonen vijf jaar financieel stabiel te zijn. Zowel de NMo als SMB hebben de
verwachting uitgesproken dat SMB na dit jaar dat wel kan aantonen, dan is de vijf
jaar grens bereikt en kan men vijf jaarrekeningen presenteren. Voor SMB is dit met
name relevant, omdat ze dan het laatste monument dat nog niet in redelijke of goede
staat verkeert, kan aanpakken. Het laatste monument betreft een woonhuis en om
https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/subsidie-instandhouding-rijksmonumenten
https://www.stichtingerm.nl/over-erm
3
https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/subsidie-instandhoudingrijksmonumenten/professionele-organisaties-voor-monumentenbehoud
1
2

8 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

subsidie aan te vragen voor een monumentaal woonhuis, dient de organisatie over
een POM-status te beschikken.
SMB ervaart de kwaliteitseisen als helder. De organisatie vertrouwt op de kennis en
expertise die ze zelf in huis heeft en de vakmensen met wie ze werkt. SMB geeft
aan daarom geen behoefte te hebben aan verdere formalisering van bestaande
richtlijnen of normen. Er wordt formeel geen toezicht gehouden op het werk van
SMB, maar gemeenten hebben de bevoegdheid in te grijpen wanneer een
monument onvoldoende wordt onderhouden. Hier is geen sprake van geweest.
2.1.2

Kwaliteitstoestand, gebruikstoestand en ondernomen acties
SMB geeft aan dat op dit moment 9 van de 44 monumenten de status ‘redelijk’
hebben, 34 monumenten zijn in ‘goede’ staat en 1 monument verkeert in ‘slechte’
staat. 4 De gehanteerde beoordelingsschaal kent de scores; slecht, matig, redelijk,
goed. Deze beoordelingen zijn gebaseerd op de eerder beschreven inspecties. Dit
betekent dat op één monument na SMB alle monumenten kwalitatief onder controle
heeft. Aan het laatste monument zal onderhoud worden verricht als SMB de POMstatus verkrijgt en de noodzakelijke subsidie aan kan vragen.
Bij de overdracht heeft SMB de kwaliteitstoestand vastgesteld door de monumenten
verschillende keren te (laten) bezoeken. Gedurende de afgelopen vijf jaar heeft de
stichting veel onderhoud uitgevoerd, de focus ligt hierbij op het casco (in
overeenstemming met de vereisten van de SIM-subsidies). SMB hanteert een
strategie waarbij onderhoud constant wordt uitgevoerd. Hierdoor is restauratie niet
noodzakelijk of kan het langer worden uitgesteld. Elk monument kent zijn eigen
onderhoudsstrategie met prioritering. Het casco dient op orde te zijn en schilder- en
metselwerk hebben prioriteit boven andere zaken. SMB zorgt eerst voor een stabiele
situatie voor een monument, houdt deze in stand en kijkt dan naar mogelijkheden
om het monument op te waarderen. Het meerjarig onderhoud wordt gefinancierd
door de SIM-subsidies, maar ook uit de bijdrage die SMB ontvangt van de NMo en
huurinkomsten. Bovendien heeft het Rijk bij overdracht drie miljoen euro
meegegeven ten behoeve van achterstallig onderhoud.
De achterstallig onderhoudsbijdrage die bij de overdracht door de overheid
beschikbaar is gesteld is gedurende de afgelopen jaren grotendeels uitgeput door
SMB. Nu het achterstallig onderhoud voor een significant deel is uitgevoerd of is
ingepland, ontstaat er meer ruimte om geld in te zetten voor herbestemming van
bepaalde monumenten. SMB heeft meerdere bezoeken gebracht aan haar
monumenten om zo naast bouwkundige ook historische kennis op te doen en om de
huurders te ontmoeten. Herbestemming van monumenten (indien een monument
zich daarvoor leent) gebeurt in samenwerking met de omgeving van het monument.
Een van de doelen is het bekender maken van de monumenten bij een groter
publiek. Herbestemming van monumenten dient zinvol en exploitabel te zijn. De
kwaliteitstoestand van het monument staat altijd voorop: deze mag niet
achteruitgaan door een nieuwe bestemming. De samenwerking met de directe
omgeving leidt volgens SMB tot meer betrokkenheid bij de monumenten en
waardering voor SMB.
Naast stappen op herbestemming zijn er in 2020 ook stappen gezet op het gebied
van de verduurzaming van de monumentenportefeuille. Duurzaamheid is een vast
onderdeel bij restauratie en herbestemming van de monumenten.

2.2

Het rendementsresultaat was op één jaar na positief

2.2.1

Het kernvermogen en het rendement
Bij de oprichting heeft de NMo een instandhoudingsbijdrage (kernvermogen) van
het Rijk ontvangen van ruim zestig miljoen euro. Het doel hiervan is voldoende
4
Er is sprake van 44 monumenten i.p.v. 29, omdat sommige grote monumenten (bijv. Naarden) in onderhoud zijn
opgedeeld in verschillende deelmonumenten.

9 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

rendement behalen om tot in oneindigheid het beheer en onderhoud van de
overgedragen monumenten te kunnen dekken. Daartoe ontvangt SMB uit dat
rendement jaarlijks een vast, geïndexeerd bedrag van twee procent dat het
dagelijkse (1%) en het langdurige onderhoud (1%) dekt. Daarnaast ontvangt de
NMo jaarlijks een bedrag om haar organisatiekosten te financieren. Over de
afgelopen vijf jaar was het rendement voldoende om deze verplichte bijdragen
jaarlijks uit te keren. De uitzondering hierop was 2018, toen werd een negatief
rendement behaald. Dit negatieve rendement is opgevangen uit de daarvoor
opgebouwde bestemmingreserve, conform het beleggingsstatuut. De bijdragen aan
SMB en de NMo hebben ook dat jaar plaatsgevonden. Een afwijking op het
beleggingsstatuut is dat de uitkering aan de NMo over de afgelopen jaren 0,3
procent over het rendement is geweest in plaats van 0,2 procent. De externe
accountant heeft deze afwijking niet als onrechtmatig beoordeeld.
De instandhoudingsbijdrage is over de afgelopen vijf jaar intact gebleven, er hebben
geen onttrekkingen plaatsgevonden. De hoogte van de noodzakelijke
instandhoudingsvergoeding is bij oprichting bepaald per monument op basis van de
kennis en ervaring van de leden. Daarnaast zijn alle toekomstige risico’s die
samenhangen met de verkrijging van de monumenten in deze
instandhoudingsbijdrage bij aanvang ingecalculeerd. Desondanks blijken er achteraf
toch verborgen gebreken te zijn volgens de NMo en SMB die niet bij de bepaling van
de hoogte van de instandhoudingsbijdrage zijn meegenomen. Het gaat hier specifiek
over het monument Naarden-Vesting waar een explosief is gevonden in het water.
Het onderzoeken van het water rondom Naarden-Vesting en het eventueel opruimen
van explosieven vormt een meerjarig project, omdat het onduidelijk is wie
verantwoordelijk is voor de financiering.
De NMo heeft bij de oprichting zelf regels geformuleerd over de wijze waarop de
instandhoudingsbijdrage mag worden belegd. Vanwege het latente
terugvorderingsrecht van de Staat 5 hanteert de NMo daarbij als uitgangspunt een
risicomijdende, defensieve beleggingsstrategie. Deze regels zijn vastgelegd in het
beleggingsstatuut. Over de afgelopen vijf jaar is gebleken dat de
instandhoudingsbijdrage is belegd met inachtneming van de in het
beleggingsstatuut vastgelegde regels. Er is de afgelopen jaren gematigd defensief
belegd om risico’s die zijn verbonden aan beleggen zo beheersbaar mogelijk te
maken. Bovendien is in het beleggingsstatuut vastgelegd dat de
beleggingsportefeuille wordt ondergebracht bij drie vermogensbeheerders, eveneens
in het kader van risicobeheersing. Daarnaast zijn de maximale bandbreedtes per
assetcategorie vastgesteld. In dit kader is met elk van de drie vermogensbeheerders
gelijke bandbreedtes afgesproken, passend bij het profiel “gematigd defensief”. Het
beleggingsstatuut is bij ieder van de drie vermogensbeheerders onderdeel gemaakt
van het vermogensbeheercontract. Daarmee heeft de NMo het risicomanagement
geborgd.
In het beleggingsstatuut is vastgelegd dat bij het uitvoeren van de
beleggingsactiviteiten gebruik gemaakt mag worden van financiële instrumenten die
de NMo blootstellen aan koersrisico’s, valutarisico’s, kredietrisico’s en
liquiditeitsrisico’s. Er wordt geen gebruik gemaakt van financiële derivaten. De
liquide middelen staan uit bij banken die minimaal een A-rating hebben. Het
vermogensbeheer wordt uitgevoerd door een drietal bekende vermogensbeheerders
met een goede naam, waarmee het liquiditeitsrisico naar de mening van de NMo tot
een minimum wordt beperkt.
Op 2018 na is er elk jaar meer rendement opgehaald dan de noodzakelijke twee
procent plus de bijdrage aan de NMo. Het extra opgehaalde rendement is gebruikt
om te kunnen indexeren en om reserves op te bouwen om eventuele slechte
beleggingsjaren op te kunnen vangen.

5

Art. 4 van de koopovereenkomst

10 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

2.2.2

Beleggingscommissie, vermogensbeheerders en beleggingsstatuut
De NMo heeft een beleggingscommissie aangesteld met daarin drie onafhankelijke
leden van buiten het bestuur met, naar de mening van de NMo, voldoende
expertise. De beleggingscommissie houdt toezicht op de implementatie van het
beleggingsbeleid door de vermogensbeheerders, monitort de behaalde
beleggingsresultaten en adviseert het bestuur en de directie van de NMo over het
beleggingsbeleid. De instandhoudingsvergoeding is ondergebracht bij drie
vermogensbeheerders. Deze vermogensbeheerders beleggen het geld van de NMo
volgens de regels van het beleggingsstatuut. De vermogensbeheerders worden
jaarlijks geëvalueerd in de vorm van gesprekken tussen de beleggingscommissie en
de vermogensbeheerders. De directie van de NMo is tevreden over de
beleggingscommissie, deze beschikt over de noodzakelijke kennis en weet de
vermogensbeheerders onderling scherp te houden.
De beleggingscommissie van de NMo monitort de wijze waarop de
beleggingsmandaten van de drie beheerders worden uitgevoerd. De richtlijnen voor
het beheer van het vermogen zijn vastgelegd in het beleggingsstatuut. De
vermogensbeheerders rapporteren op kwartaalbasis in de vorm van een schriftelijke
rapportage. De secretaris van de beleggingscommissie communiceert over deze
rapportages met de directeur en het bestuur van de NMo. Daarnaast bezoeken de
directeur en een lid van de beleggingscommissie de vermogensbeheerders jaarlijks
voor een voortgangsgesprek. Volgens de beleggingscommissie houden de
vermogensbeheerders zich aan de afspraken uit het beleggingsstatuut en blijven ze
binnen de afgesproken bandbreedte en de gematigd defensieve risicorichting.
Het beleggingsstatuut wordt momenteel geëvalueerd. Naar verwachting zal deze
evaluatie niet leiden tot grote wijzigingen in het statuut. In haar voorstel aan het
bestuur zet de beleggingscommissie vooral in op verdere vergroening van de
investeringen. Daarnaast zal de mogelijkheid voor de beleggers om iets gedurfder te
beleggen explicieter gemaakt worden. De mogelijkheid om van gematigd defensief
iets op te schuiven richting neutraal bestond al in het huidige beleggingsstatuut,
maar de beleggingscommissie geeft aan dit explicieter op te willen nemen. Verder
ligt er een voorstel om de uitkering van de NMo van 0,2 procent van het rendement
over de instandhoudingsbijdrage structureel op te trekken naar 0,3 procent.
De NMo wil mogelijk overgaan van drie naar twee beleggers. Hiervoor zijn meerdere
redenen. Allereerst zijn drie beleggers voor zestig miljoen euro veel volgens de
beleggingscommissie. Een of twee beleggers wordt gezien als gebruikelijk voor een
dergelijk bedrag in de branche. Er is in eerste instantie gekozen voor drie beleggers,
omdat de NMo een sterk maatschappelijk bewustzijn ervoer over de
instandhoudingsbijdrage die ze had ontvangen van het Rijk. Nu, na vijf jaar ervaring
en meer zekerheid over de beleggingen, durft de organisatie mogelijk een van de
drie los te laten. Daarnaast geeft de beleggingscommissie aan voorkeur te hebben
voor de twee actievere beleggers.

2.3

Op basis van de verslagen van de externe accountant blijken de NMo en
SMB financieel gezonde organisaties

2.3.1

Algemene financiële situatie
Uit de jaarverslagen en accountantsverslagen van 2016 tot en met 2020 blijkt dat
de NMo en SMB er financieel stabiel voor staan. De NMo heeft een positief eigen
vermogen. Daarnaast is er een continuïteitsreserve opgebouwd waaruit mogelijke
financiële tegenvallers opgevangen kunnen worden. Volgens de accountant heeft de
NMo zich gehouden aan de afspraken en regels uit het beleggingsstatuut. Elk jaar
heeft de accountant een goedkeurende verklaring afgegeven. Het behaalde
rendement is alle jaren positief geweest, met uitzondering van 2018. Dit negatieve
resultaat is intern en met SMB besproken en conform de regels uit het
beleggingsstatuut gedekt.

11 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

Ondanks de stabiele financiële situatie zijn de NMo en SMB actief op zoek naar
alternatieve inkomstenbronnen zoals schenkingen of donaties. De NMo heeft daarom
zelf het Monumentenportaal ontwikkeld. Dit Monumentenportaal startte als een
vraag- en aanbodwebsite voor koop en verhuur van monumenten. Verschillende
makelaars, die regelmatig monumenten in hun portefeuille hebben, sloten zich aan
op het portaal. Aan hen wordt voor deze service een vergoeding gevraagd.
Daarnaast komen er via het portaal ook advertentie-inkomsten binnen. Ook wordt
de mogelijkheid onderzocht of de Bankgiroloterij het portaal zou kunnen
ondersteunen. Het Monumentenportaal is een belangrijke investering voor de NMo
om uitvoering te kunnen geven aan haar tweede taak: een verbinder zijn in de
monumentensector. Bovendien is het portaal een visitekaartje voor de sector en een
belangrijke schakel tussen mens en monument.
Uit het jaarverslag 2020 blijkt dat het Coronavirus ook invloed heeft gehad op de NMo
en SMB. SMB heeft huurkorting verleend aan huurders die door sluiting hun huur niet
meer konden opbrengen en niet in aanmerking kwamen voor overheidssteun. Zowel
de NMo als SMB hebben geen gebruik gemaakt van coronasteunmaatregelen. De
huurkorting is gecompenseerd uit de algemene reserve.
2.3.2

“Stresstest”
In het kader van de beleidsevaluatie van artikel 9 van begrotingshoofdstuk 7 is door
het Rijksvastgoedbedrijf specifiek gevraagd naar de gevolgen van een hypothetische,
structurele reductie van het budget van de NMo met twintig procent. De NMo geeft
aan dat een structurele reductie van twintig procent betekent dat de bijdrage aan de
NMo zelf uit het rendement tot het absolute minimum zou worden teruggebracht. Ze
zou dan de meeste van haar activiteiten moeten opschorten en alleen in kunnen
zetten op de beleggingsactiviteiten. Bovendien zou de NMo nog slechts één procent
uit het rendement op de instandhoudingsbijdrage uitkeren aan SMB. Dit betekent voor
SMB dat ze alleen regulier onderhoud kan uitvoeren en geen achterstallig onderhoud
kan wegwerken. Op langer termijn moet SMB schrappen in de kwaliteit van het
onderhoud: alleen casco-onderhoud uitvoeren.

2.4

Het Raad van beheermodel van de NMo en het Raad van Toezichtmodel van
de SMB
De NMo kent een Raad van Beheermodel, de SMB een Raad van Toezichtmodel. De
NMo heeft een directie, een bestuur en een ledenvergadering. Het bestuur stelt de
directie aan. De NMo heeft daarnaast een beleggingscommissie ingesteld om de
beleggingen te monitoren en advies over dit onderwerp uit te brengen aan de
directie en het bestuur van de NMo. Jaarlijks worden er een audit naar een aantal in
de koopovereenkomst opgenomen voorwaardes en een jaarrekeningcontrole
uitgevoerd door een externe accountant.

2.4.1

Structuur van de NMo
De vereniging NMo wordt geleid door het bestuur. Het bestuur bestaat uit minimaal
één onafhankelijk lid, dat wil zeggen een lid dat niet betrokken is bij een van de
leden, en minimaal vier andere bestuursleden die voortkomen uit de leden van de
organisatie. Het onafhankelijke lid vervult de rol van voorzitter. Op dit moment kent
het bestuur zeven leden. Het bestuur kan zelf nieuwe bestuursleden aandragen,
maar de ledenvergadering benoemt deze uiteindelijk. Het bestuur beheert het
vermogen van de NMo, bestuurt de vereniging, oordeelt over verzoeken tot
toetreding, oordeelt over de verwerving van nieuwe monumenten, houdt toezicht op
de directie en kan geen directiefunctie hebben in de NMo noch in de directie van
SMB.
De directie van de NMo bestaat op dit moment uit één lid, de directeur. Deze
directie voert de doelstellingen van de vereniging uit, rekening houdend met de door
het bestuur aangegeven prioriteiten. De NMo kent een open toetredingsstructuur
met vastgelegde toetredingscriteria. Leden kunnen alleen rechtspersonen zijn die
bouwwerken en/of onroerende zaken in hun bezit hebben. Het is van belang dat de

12 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

voorzitter van de NMo onafhankelijk is, terwijl de overige leden van de NMo vanuit
hun eigen monumenten houdende organisaties komen.
2.4.2

Structuur van SMB
SMB hanteert een Raad van Toezichtmodel, met een directeur-bestuurder en een
Raad van Toezicht. Directie/bestuur is verantwoordelijk voor de strategie en het
beleid van de organisatie en bestaat momenteel uit één lid. De Raad van Toezicht
bestaat uit minimaal drie leden, is inhoudelijk klankbord voor de directeurbestuurder en houdt strategisch toezicht op het beleid van directie/bestuur, op de
algemene gang van zaken binnen Monumentenbezit en de uitgevoerde activiteiten. 6
De Raad van Toezicht bepaalt uit hoeveel leden de directie van SMB bestaat.
Een van de leden van de Raad van Toezicht van SMB dient een directielid van de
NMo te zijn. In eerste instantie zat de directeur van de NMo in de Raad van Toezicht
van SMB, maar toen de directeurspositie bij de NMo vacant raakte, is er een andere
invulling aan deze vereiste gegeven. De voorzitter van het bestuur van de NMo zit
nu als toehoorder in de Raad van Toezicht van SMB. De bedoeling is dat deze lijn
formeel bestendigd wordt. SMB is volgens de betrokkenen van de NMo de afgelopen
jaren een organisatie gebleken die zelfstandig en op de juiste wijze haar werk
uitvoert. Daarmee is volgens de NMo een actieve positie van de directeur van de
NMo in de Raad van Toezicht van SMB niet langer noodzakelijk. Daarnaast werkt het
volgens zowel NMo als NMB voor beide partijen beter als de directeuren van de NMo
en SMB op gelijke voet staan.

2.4.3

Statuten en vergaderingen
Zowel de NMo als SMB beschikt over statuten waarin de rollen van de verschillende
organen staan beschreven. De NMo heeft een directiereglement en een
huishoudelijk reglement. SMB heeft een bestuursreglement. Daarnaast is er een
beleggingsstatuut voor de NMo waarin beschreven staat op welke wijze het
vermogen dient te worden belegd en hoe om gegaan wordt met het verkregen
rendement.
Het bestuur van de NMo vergadert volgens de statuten zo dikwijls de voorzitter of
twee andere bestuurders dit wenselijk acht(en). In de praktijk komt dit volgens de
NMo neer op minstens viermaal per jaar, de secretaris houdt de notulen. Minstens
eenmaal per jaar vindt er een Algemene Ledenvergadering (ALV) plaats. De
beleggingscommissie komt ook een aantal keer per jaar samen. De directie van de
NMo kan op verzoek van het bestuur deelnemen aan een bestuursvergadering. Er is
formeel niets vastgelegd over hoe overleg tussen de verschillende gremia
plaatsvindt. De penningmeester van het bestuur van de NMo voert de meeste
communicatie met de beleggingscommissie. De directeur van de NMo en de
voorzitter van het bestuur spreken elkaar minstens eens per maand. De voorzitter
van het bestuur zit als toehoorder in de Raad van Toezicht van SMB. Van de
vergaderingen van de Raad van Toezicht, de bestuursvergaderingen van de NMo en
de Algemene Ledenvergaderingen worden verslagen gemaakt.
SMB en de NMo overwegen op praktisch vlak meer samen te werken om zo
schaalvoordelen te creëren. Dit betekent bijv. het delen van een kantoor. Op
governance vlak wil de NMo juist meer afstand nemen van SMB. De afgelopen jaren
heeft de NMo meer een toezicht functie uitgevoerd op SMB. Nu na vijf jaar blijkt
(volgens de NMo) dat alles volgens wens en bedoeling werkt, is de NMo van mening
dat de afstand op governance vlak verruimd kan worden. Dit blijkt onder andere uit
het feit dat de directeur van de NMo niet langer in de Raad van Toezicht van SMB
plaatsneemt.
In 2020 is de NMo gestart met de implementatie van de Governance Code Cultuur
2019. Deze geeft richtlijnen voor goed, verantwoord en transparant bestuur van en
door culturele instellingen en richtlijnen voor toezicht daarop.
6

https://www.monumentenbezit.nl/

13 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

2.5

De NMo sloot 2020 af met 15 leden
In de jaarlijkse accountantsrapporten wordt over het ledenaantal (bestaande uit
leden en aspirantleden) gerapporteerd, met uitzondering van 2018. Uit deze
accountantsrapporten blijkt dat de NMo in 2016 is gestart met 7 leden. Het
ledenaantal is inmiddels uitgebreid, waarbij de toetreding van nieuwe leden per jaar
sterk verschilt (eind 2017 waren er nog steeds 7 leden, in 2018 is er niet over het
ledenaantal gerapporteerd en eind 2019 waren er 16 (aspirant-)leden. In 2020 zijn
er geen nieuwe leden toegetreden maar heeft 1 lid (het Zeeuws Landschap) de NMo
verlaten, waardoor de NMo aan het eind van 2020 nog 15 (aspirant-) leden heeft.
Een overzicht van de aangesloten (aspirant-)leden eind 2020 is opgenomen in
bijlage 2.

14 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

3

Betrokkenen zijn tevreden over de eerste vijf
jaar, maar onderkennen nog wel enkele risico’s
en wensen.

3.1

De NMo is dermate tevreden over en heeft vertrouwen in de behaalde
rendementen dat ze overweegt zich iets minder risicomijdend op te stellen
De vastgelegde afspraken met betrekking tot de uitbetalingen aan SMB en aan de
NMo zijn de afgelopen jaren haalbaar gebleken. Voor de NMo blijkt de 0,2 procent,
die ze ontvangt om haar eigen bestaanskosten te dekken, te zuinig. In de praktijk is
dit percentage al verhoogd naar 0,3 procent. De directie van de NMo spreekt de
wens uit te willen stijgen naar 0,4 procent om al haar ambities met betrekking tot
haar tweede taak, die van verbindende factor te zijn in het versnipperde
Nederlandse monumentenlandschap, waar te kunnen maken.
Daarnaast heeft de beleggingscommissie de wens geuit, op basis van de resultaten
en de ervaringen van de afgelopen vijf jaar, de relatie met een van de
vermogensbeheerders te beëindigen. Mocht dit werkelijkheid worden dan betekent
dit dat de portefeuille verdeeld wordt over de overgebleven twee
vermogensbeheerders. Er is bij de oprichting gekozen voor drie beheerders om
beleggingsrisico’s zoveel mogelijk te spreiden. Volgens de beleggingscommissie
komt de risicospreiding niet in het geding door over te stappen op twee beheerders.
Portefeuilles van vergelijkbare grootte hebben over het algemeen binnen de branche
één of maximaal twee vermogensbeheerders. Het zou dus gaan om een overstap
van vergaande voorzichtigheid naar een meer gebruikelijke risicospreiding. Er
spelen volgens de NMo een aantal belangrijke overwegingen mee. De
vermogensbeheerder waar afscheid van genomen zou worden is een passieve
belegger, in tegenstelling tot de andere twee vermogensbeheerders. Dit uit zich in
iets minder flexibiliteit en iets lagere rendementen. De NMo heeft de voorkeur om
groener te beleggen, de actievere beleggers blijken hier ontvankelijker voor dan de
passieve belegger.
Naar aanleiding van de evaluatie van het beleggingsstatuut wordt voorgesteld om
het risicoprofiel van gematigd defensief explicieter op te schuiven richting neutraal.
Technisch gezien was het al mogelijk volgens het beleggingsstatuut voor de
vermogensbeheerders om in bandbreedte op te schuiven richting neutraal, maar
hier is tot dusver nog geen gebruik van gemaakt. Door deze mogelijkheid explicieter
op te schrijven in het beleggingsstatuut en daarmee in de afspraken met de
vermogensbeheerders, schijnt toch een wens voor iets minder risicomijdend gedrag
door.

3.2

SMB blijft graag zo zelfstandig mogelijk in haar onderhoudsstrategie:
“vertrouw op vakmanschap”
SMB is tevreden over de voortgang op het gebied van onderhoud en restauratie.
Hun strategie werkt volgens henzelf. Door in te zetten op continu onderhoud is
grootschalige restauratie niet of minder snel nodig. Dit continue onderhoud is
ingericht door per monument een meerjarig strategisch onderhoudsplan op te
stellen en volgens deze strategie te werken. De combinatie van bouwkundige
experts die SMB in huis heeft en de samenwerking met externe experts zorgt voor
voldoende kennis en ervaring. Daarnaast zijn er op een aantal plekken dagelijks
personen bezig met het onderhoud, bijv. hoveniers die het groen rondom een
monument onderhouden. Dit zorgt ervoor dat SMB constant ogen en oren ter plekke
heeft die de staat van de monumenten in de gaten houden. Een belangrijk voordeel
dat SMB heeft ten opzichte van het Rijk, is dat ze de mogelijkheid heeft een

15 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

langdurige aanbestedingssamenwerking aan te gaan. Dit draagt bij aan de
continuïteit van het onderhoud en schept incentive voor de aannemers om kwaliteit
te leveren. Het gaat om een goede vertrouwensband tussen SMB en haar
aannemers.
SMB legt veel informatie omtrent de monumenten vast in het Heritage Development
Model (HDM) dat dient als database waarin SMB alles met betrekking tot het
onderhoud kan registreren en bijhouden, bijv. wat de onderhoudskosten van een
monument per vierkante meter zijn. Op basis van de vastgelegde kengetallen
(prijzen, materiaal, onderhoudswerkzaamheden, etc.) maakt SMB prognoses over
de toekomst van het onderhoud van een monument.
SMB heeft een duidelijke visie over onderhoudsstrategie en baseert zich hierin voor
een groot deel op visuele waarnemingen. SMB gebruikt bestaande standaarden,
kwaliteitsnormen, keurmerken of andere richtlijnen. Ze bieden volgens SMB
handvatten, maar zouden niet leidend moeten zijn en dus zeker niet verplicht. SMB
geeft de voorkeur aan het vertrouwen op vakmanschap in de sector. Volgens SMB
weten vakmensen ook zonder dergelijke richtlijnen wat er dient te gebeuren.
Tegelijkertijd vormt dit het grootste risico: met het verdwijnen van steeds meer
specifieke vakopleidingen, bijv. bouwkunde voor monumentale panden, dreigt ook
veel vakmanschap en waardevolle kennis verloren te gaan. Dit zou op langer
termijn de onderhoudsstrategie van SMB en dus de kwaliteit van de monumenten
kunnen ondermijnen.
De afgelopen vijf jaar heeft de NMo nauwkeurig meegekeken naar het werk van
SMB. De SMB is volgens de NMo de afgelopen jaren een organisatie gebleken die
zelfstandig en op de juiste wijze haar werk uitvoert. Daarom is volgens de NMo een
actieve positie van de directeur van de NMo in de Raad van Toezicht van SMB niet
langer noodzakelijk en werkt het volgens zowel de NMo en SMB voor beide partijen
beter als de directeuren van de NMo en SMB op gelijke voet staan (zie ook 3.4).
3.3

De NMo en SMB zien nog enkele risico’s op het gebied van de financiële
situatie
Tot slot wil SMB de continuïteitsreserve verder opbouwen, omdat een hogere
continuïteitsreserve volgens betrokkenen meer comfort zou bieden.
De NMo kijkt met tevredenheid terug op de afgelopen vijf jaar. Er is aan al haar
taken aandacht besteed. Specifiek worden het oprichten van het
Monumentenportaal, de positie van de NMo in de monumentensector en de
dienstverlening die de NMo biedt naar binnen en buiten, genoemd als positieve
punten. Nu wil de NMo haar positie in de monumentensector versterken en verder
inzetten op haar taak als verbinder. Hierover wordt op dit moment strategisch
nagedacht.
De NMo heeft twee taken meegekregen: het realiseren van rendement voor het in
standhouden van de kwaliteit van de monumenten enerzijds en het zijn van een
verbinder in de monumentensector anderzijds. Deze taken leiden tot een dilemma
met betrekking tot het instandhoudingsvermogen. Er is een mogelijk risico dat de
instandhoudingsbijdrage ook gebruikt wordt voor inhoudelijke projecten ten
behoeve van de tweede taak, in plaats van uitsluitend voor de instandhoudingstaak.
De situatie was eenvoudiger geweest als de twee kerntaken van de NMo gescheiden
waren en het instandhoudingsvermogen werd beheerd door een losstaande
organisatie.
Naast de onafhankelijkheid van de directeur en de voorzitter van bestuur, wordt de
kwaliteit van de NMo ook beschermd door de jaarlijks audits. Andere audits of
evaluaties (zoals deze door de ADR) worden eveneens als positief ervaren ten
behoeve van de kwaliteit. De wens bestaat om de huidige jaarlijkse audit te
behouden en het ministerie daarover te blijven informeren.

16 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

3.4

Op het gebied van governance neemt de NMo meer afstand tot SMB
De afgelopen vijf jaar heeft de NMo nauwkeurig meegekeken naar het werk van
SMB. Er moest aan de maatschappij en het Rijk bewezen worden dat de overdracht
van de monumenten door het Rijk aan de NMo de juiste keuze was. Nu, na vijf jaar,
is volgens de NMo gebleken dat SMB een organisatie is geworden die zelfstandig en
op de juiste wijze haar werk uitvoert en goed functioneert. Voor de NMo betekent
dit dat ze meer afstand kunnen nemen van SMB en meer kunnen focussen op hun
tweede doel: de NMo als overkoepelende verbinder van monumentenorganisaties.
De toegenomen afstand blijkt onder meer uit de verschuiving van de rol van de NMo
in de Raad van Toezicht van SMB: van de directeur als actief lid naar de
bestuursvoorzitter als toehoorder. Men is dus tevreden over de verhoudingen en
samenwerking tussen de NMo en SMB. Daarnaast werkt het volgens zowel de NMo
en de SMB voor beide partijen beter als de directeuren van de NMo en SMB op
gelijke voet staan.
De NMo ervaart haar eigen governance wel als complex, omdat de leden van de
NMo voortkomen uit individuele monumentenhoudende organisaties en daarmee
een potentieel ‘conflict of interest’ kan ontstaan. De NMo probeert hierin uiteraard
neutraal te blijven.

17 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

4

Verantwoording onderzoek

4.1

Werkzaamheden en afbakening
Op 29 april 2021 is de opdrachtbevestiging met kenmerk 2021-0000084239
ondertekend. Het veldwerk heeft plaatsgevonden in de periode mei-juni 2021 en in
november 2021. De werkzaamheden zijn uitgevoerd overeenkomstig de afspraken
met de opdrachtgever en daarbij hebben zich geen belemmeringen voorgedaan.
Doelstelling van het onderzoek is door middel van een evaluatie inzicht te geven in:
•
de kwaliteitstoestand van de monumenten
•
het behaalde rendement op de instandhoudingsvergoeding
•
de algemene financiële toestand van NMo en SMB
•
de werking van de governance
•
of er leden zijn toegetreden tot de NMo
teneinde de opdrachtgever in staat te stellen te kunnen reflecteren en aan de
toezegging van de minister aan de Tweede Kamer te kunnen voldoen.
Hiertoe zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld:
1. Met betrekking tot de kwaliteit van de monumenten:
a. Wat is de kwaliteitstoestand van de monumenten volgens de NMo en
SMB op dit moment?
b. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat kan beter in het inzicht
dat de NMo en SMB hebben in de kwaliteitstoestand van de
monumenten?
2. Met betrekking tot het behaalde rendement op de
instandhoudingsvergoeding:
a.

b.
c.

Wat is het behaalde rendement op de instandhoudingsvergoeding in
relatie tot de gemaakte afspraken - op basis van beschikbare
financiële informatie - en heeft het instandhoudingsvermogen zich
positief ontwikkeld?
Welke acties heeft de NMo ondernomen om het afgesproken
rendement te realiseren?
Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat kan beter in het behalen
van het rendement op de instandhoudingsvergoeding en de acties die
de NMo hiertoe heeft ondernomen?

3. Met betrekking tot de algemene financiële situatie van de NMo en SMB:
Wat is de financiële situatie van de NMo en SMB op basis van de
jaarlijkse auditrapporten van de externe accountant over de
afgelopen vijf jaar en is deze financiële situatie stabiel en
toekomstbestendig?
b. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat kan beter in de
financiële situatie en de sturing van de NMo daarop?
c. Wat is de impact van een reductie van 20% van het beschikbare
budget voor de NMo en SMB op hun algemene financiële situatie en
hun taak met betrekking tot het beheer van de kwaliteitstoestand
van de monumenten?
4. Met betrekking tot de governance:
a. Welke governance (structuur) kennen de NMo en SMB?
b. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat kan beter in de werking
van de governance?
a.

18 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

5. Met betrekking tot de toetreding van nieuwe leden tot de vereniging NMo:
a. Welke leden had en heeft de vereniging van NMo?
In hoofdstuk 2 wordt per onderzoeksvraag de stand van zaken op het moment van
onderzoek beschreven. In hoofdstuk 3 wordt per onderwerp antwoord gegeven op
de vraag wat goed gaat en wat beter kan volgens de betrokkenen zelf (de NMo en
SMB).
De algemene financiële toestand van de NMo en de SMB is in beeld gebracht op
basis van de jaarlijkse auditrapporten van de externe accountant, door de ADR is
geen zelfstandig onderzoek door middel van accountantscontrole gedaan bij de NMo
en de SMB. Met het onderzoeksrapport geven wij geen assurance en doen wij ook
geen harde uitspraken in de zin van goed of fout.
Voor dit onderzoek hebben wij een specifiekreferentiekader ontwikkeld, met als
uitgangspunt de toezeggingen van de minister aan de TK. Dit referentiekader is
gehanteerd bij de uitvoering van het onderzoeken is afgestemd met het
Rijksvastgoedbedrijf (de opdrachtgever), de NMo en SMB. Het referentiekader is
opgenomen in Bijlage 1.
Het onderzoeksteam heeft in mei en juni 2021 het veldwerk uitgevoerd. In november
is het accountantsrapport over 2020 geanalyseerd. Het veldwerk bestond uit het
analyseren van verschillende documenten:
•
Referentiekader Ecorys
•
Business case NMo
•
Beleidsplan/beheerplan NMo/SMB m.b.t. kwaliteit van de monumenten
•
(Externe) rapportage kwaliteitsmeting monumenten
•
Berekening (rekensheet) instandhoudingsvergoeding (referentiekader
Ecorys)
•
Overzicht rendementsontwikkeling NMo
•
Beleggingsstatuut NMO
•
Auditrapporten externe accoutant (2016-2020) NMO en SMB
•
Jaarverslagen NMO en SMB (2016-2020)
•
Overzicht beheerkosten kwaliteit monumenten NMO
•
Sturingsmodellen RVT en RVB (Governance)
•
Statuten NMO en SMB
•
Ledenoverzicht NMO (2016-2020)
Daarnaast is er per onderzoeksgebied een verdiepend interview gevoerd met twee
of drie relevante leden van de NMo en/of SMB, afhankelijk van het onderwerp. De
interviews hebben in een open sfeer plaats gevonden en zijn prettig verlopen.
De analyse heeft in juni 2021 plaatsgevonden. Analyse over het accountantsrapport
over 2020 heeft plaatsgevonden in november 2021. Het onderzoeksteam heeft de
gegevens gestructureerd en geanalyseerd middels verwerking in een gegevenstabel.
De uitkomsten van de analyse zijn verwerkt in dit rapport. De conceptrapportage is
besproken met de opdrachtgever d.d. 16 december 2021. In juni 2021 is de
tussentijdse bevinding m.b.t. vraag 3c (Wat is de impact van een reductie van 20%
van het beschikbare budget voor de NMo en SMB op hun algemene financiële
situatie en hun taak met betrekking tot het beheer van de kwaliteitstoestand van de
monumenten?) afgestemd en teruggekoppeld in de vorm van een memo aan de
opdrachtgever.
4.2

Gehanteerde Standaard
Deze opdracht is uitgevoerd in overeenstemming met de Internationale
Standaarden voor de Beroepsuitoefening van Internal Auditing. Dit onderzoek
verschaft geen zekerheid in de vorm van een oordeel of conclusie, omdat het een
onderzoeksopdracht betreft en geen controle-, beoordelings- of andere assurance-

19 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

opdracht. Als hier wel sprake van was geweest, dan zouden we wellicht andere
zaken hebben geconstateerd en gerapporteerd.
De opdracht is uitgevoerd conform de algemene uitgangspunten voor de uitoefening
van de interne auditfunctie bij de rijksdienst. Daarbij hoort ook een stelsel van
kwaliteitsborging. Een onderdeel daarvan is dat er een onafhankelijke
kwaliteitstoetsing heeft plaatsgevonden op deze onderzoeksopdracht.
4.3

Verspreiding rapport
De opdrachtgever, de Directeur-Generaal Rijksvastgoedbedrijf, is eigenaar van dit
rapport. Dit rapport is primair bestemd voor de opdrachtgever met wie wij deze
opdracht zijn overeengekomen. Hoewel het rapport de context van het onderzoek
zo goed mogelijk probeert te beschrijven, is het mogelijk dat iemand die de context
niet (volledig) kent, de uitkomsten anders interpreteert dan bedoeld.
In de ministerraad is besloten dat het opdrachtgevende ministerie waarvoor de
Auditdienst Rijk (ADR) een rapport heeft geschreven, het rapport binnen zes weken
op de website van de rijksoverheid plaatst, tenzij daarvoor een uitzondering geldt.
De minister van Financiën stuurt elk halfjaar een overzicht naar de Tweede Kamer
met de titels van door de ADR uitgebrachte rapporten en plaatst dit overzicht op
www.rijksoverheid.nl.

20 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

5

Ondertekening

Den Haag, 24 januari 2022

Auditdienst Rijk

21 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

●

Bijlage 1: Het Referentiekader

Doelstelling van het onderzoek is door middel van een evaluatie inzicht te geven in:
• de kwaliteits-toestand van de monumenten,
• het behaalde rendement op de instandhou-dingsvergoeding
• de algemene financiële toestand van NMo en SMB
• de werking van de governance
• en of er leden zijn toegetreden tot de NMo
teneinde de opdrachtgever in staat te stellen te kunnen reflecteren en aan de toezegging van de minister aan de Tweede Kamer te kunnen voldoen.
Deelvragen
Onderzoeksgebieden
Onderzoeksvariabelen
Criteria
(aspecten)
1.Met betrekking tot de kwaliteit van de
1.Kwaliteit/
1.a Kwaliteit van de monumenten
1.a.1 Kwaliteitseisen monumenten
monumenten:
instandhoudingsbijdrage
aanwezig
a. Wat is de kwaliteitstoestand van de
1.a.2 Kwaliteitseisen monumenten helder
monumenten volgens de NMo en SMB op dit
moment?
1.a.3 SMB voldoet aan POM-criteria als
beheerende partij van monumenten

1.b Inzicht betrokkenen in
kwaliteit monumenten

1.a.4 Inzicht gebruikstoestand
monumenten (moment van overdracht
tot nu)
1.b.1 Geschetst beeld van betrokkenen
(positief/ negatief)

2. Met betrekking tot het behaalde
rendement op de
instandhoudingsvergoeding:
a. Wat is het behaalde rendement op de
instandhoudingsvergoeding in relatie tot de
gemaakte afspraken – op basis van
beschikbare financiële informatie en heeft het
instandhoudingsvermogen zich positief
ontwikkeld?

b. Welke acties heeft NMo ondernomen om het
afgesproken rendement te realiseren?

2.Rendement

2.a Afspraken over rendement

2.b Acties ondernomen voor
realisatie rendement

2.a.1 Het kernvermogen is waardevast in
stand gehouden.

2.a.2 Het rendement van minimaal
120.000,- (geïndexeerd) + tenminste 2%
over de som van het Kernvermogen en
Reserve Indexering ter dekking van het
Regulier Onderhoud
(tenminste 1%) en de Reserve Groot
Onderhoud (tenminste 1%) is elk jaar
behaald
(Positieve beleggingsreserve als indicatie
dat het financieel goed gaat)
2.b.1 Het resultaat van het rendement
wordt volgens de vastgestelde regels
(Beleggingsstatuut NMo) gespendeerd.
2.b.2 Er heeft (3 jaarlijks) evaluatie
plaatsgevonden op de spending Rule
door het bestuur
2.b.3 De beleggingsportefeuille is de
afgelopen jaren "gematigd defensief"
belegd
2.b.4 Er is sprake van een
beleggingscommisie met 3
onafhankelijke adviseurs die het Bestuur
adviseert over beleggingen

c. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat
kan beter in het behalen van het rendement op
de instandhoudingsvergoeding en de acties die
de NMo hiertoe heeft ondernomen?
3. Met betrekking tot de algemene
financiële situatie van NMo en SMB:
a. Wat is de financiële situatie van de NMo en
de SMB op basis van de jaarlijkse
auditrapporten van de externe accountant over
de afgelopen 5 jaar en is deze financiële
situatie stabiel en toekomstbestendig?

2.c Inzicht betrokkenen in behalen
rendement

3. Financiële situatie

3.a Financiele situatie NMo en SMB
afgelopen 5 jaar

2.b.5 Er is sprake van 3 professionele
vermogensbeheerders die onderbouwd
zijn verkozen uit een grotere groep
mogelijke partijen
2.c.1 Geschetst beeld van betrokkenen
(positief/ negatief)

3.a.1 Jaarlijks oordeel accountant positief
3.a.2 (Eigen) vermogen NMo en SMO
positief en toereikend (voor opvang
mogelijke tegenvallers)
3.a.3 Behaald jaarlijks rendement
positief
3.a.4 Monumentenportefeuille in tact
gebleven
3.a.5 Instandhoudingsbijdrage belegd
volgens regels Beleggingsstatuut
3.a.6 Instandhoudingsvergoeding na
ontvangst toegevoegd aan
bestemmingsfonds
3.a.7 Geen onttrekking van
instandhoudingsvergoeding (2%
afgedragen aan SMB voor onderhoud)
3.a.8 Er wordt maatschappelijk
verantwoord belegd
3.a.9 Er wordt actief gericht op fondsen,
sponsoring en filantropie om zo
aanvullende inkomsten te verkrijgen.
Ook schenkingen gericht op het behoud

van monumenten en nalatenschappen
kunnen door de NMo worden beheerd
3.a.10 Er wordt volgens de Algemene
richtlijnen inzake het beleggingsbeleid
belegd
3.a.11 Er wordt volgens de Strategische
Asset Allocatie belegd
3.a.12 Er vindt periodiek Evaluatie plaats
van beleggingsresultaat, benchmark &
vermogensbeheerder
3.a.13 Er heeft voor januari 2019 een
Evaluatie van het Beleggingsstatuut
plaatsgevonden
3.b.1 Geschetst beeld van betrokkenen
(posifitef/ negatief)

b. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat
kan beter in de financiële situatie en de sturing
van de NMo daarop?

3.b Inzicht betrokkenen in de
financiele situatie en sturing door
NMo

c. Wat is de impact van een reductie van 20%
van het beschikbare budget voor de NMo en de
SMB op hun algemene financiële situatie en
hun taak met betrekking tot het beheer van de
kwaliteitstoestand van de monumenten?

3.c Mogelijke impact reductie 20%
(structureel) budget NMo en SMB
financiele situatie en beheer
kwaliteitstoestand monumenten

3.c.1 Berekening baten/kosten 20%
budgetreductie op financiële situatie en
budget beheer monumenten

4.a Governancestructuur NMo en
SMB

4.a.1 Afspraken governance model/
structuur
4.a.2 Samenstelling RvT
4.a.3 Taken bevoegdheden
verantwoordelijkheden RvT
4.a.4 Samenstelling bestuur
4.a.5 Taken bevoegdheden
verantwoordelijkheden Bestuur
4.a.6 Benoeming directie

4. Met betrekking tot de governance:
a. Welke governance (structuur) kent de NMo
en de SMB?

4. Governance

b. Wat gaat volgens betrokkenen goed en wat
kan beter in de werking van governance?

●

5. Met betrekking tot de toetreding van
nieuwe leden tot de vereniging NMo:
a. Welke leden had en heeft de vereniging van
NMo?

5.Ledenvereniging NMo

4.b Inzicht betrokkenen op de
werking van de governance

4.a.7 Taken bevoegdheden
verantwoordelijkheden directie
4.a.8 Taken bevoegdheden
verantwoordelijkheden leden
4.a.9 Overlegorganen tussen
RvT/bestuur/directie/leden zijn aanwezig
4.a.10 Besluitvorming wordt vastgelegd
4.b.1 Geschetst beeld van betrokkenen
(positief/ negatief)

5.a Toetreding nieuwe leden NMo

5.a.1 Telling aantallen nieuwe leden NMo

●

Bijlage 2: Overzicht leden NMo
Leden
BOEi: Nationale Maatschappij tot
Restaureren en Herbestemmen van
Cultureel
NV Monumenten Beheer Brabant
Staatsbosbeheer
Stichting Vrienden der Geldersch
Kasteelen
Utrechtse Maatschappij tot
Stadsherstel N.V.
Vereniging Hendrick de Keyser
Vereniging Natuurmonumenten
Het Oversticht
Stichting Het Begijnhof
Stichting Het Drentse Landschap
Stichting Het Utrechts Landschap
Stichting Oude Zeeuwse Kerken Lid
2019
Brabants Landschap
Het Limburgs Landschap
De landelijke Federatie Het
Behouden Huis

27 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

Soort en aanvraag
lidmaatschap
Lid

Lid sinds

Lid
Lid
Lid

2017
2017
2017

Lid

2017

Lid
Lid
Lid
Lid
Lid
Lid
Lid

2017
2017
2019
2019
2019
2019
2019

Lid
Lid
(proef)lid

2019
2019
2019

2017

●

Bijlage 3: Managementreactie

28 van 29 | Evaluatie Nationale Monumenten Organisatie

Auditdienst Rijk
Postbus 20201
2500 EE Den Haag
(070) 342 77 00