Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 043

Toekomst pensioenstelsel

Nr. 75

VERSLAG VAN EEN RONDETAFELGESPREK
Vastgesteld 13 december 2011
De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid1 heeft op
3 november 2011 gesprekken gevoerd over het Pensioenakkoord.
Van deze gesprekken brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag
uit.

1
Samenstelling:
Leden: Van Gent (GroenLinks), voorzitter,
Hamer (PvdA), Van der Ham (D66), Sterk
(CDA), Smeets (PvdA), Dezentjé HammingBluemink (VVD), Van Hijum (CDA), Omtzigt
(CDA), Koşer Kaya (D66), Ulenbelt (SP),
Ortega-Martijn (ChristenUnie), Tony van Dijck
(PVV), ondervoorzitter, Spekman (PvdA),
Vermeij (PvdA), Ouwehand (PvdD), Dijkgraaf
(SGP), Azmani (VVD), De Jong (PVV), Klaver
(GroenLinks), Huizing (VVD), Straus (VVD) en
Van den Besselaar (PVV).
Plv. leden: Voortman (GroenLinks), Heijnen
(PvdA), Pechtold (D66), Uitslag (CDA),
Klijnsma (PvdA), Neppérus (VVD), Biskop
(CDA), Smilde (CDA), Dijkstra (D66), Kooiman
(SP), Schouten (ChristenUnie), Fritsma (PVV),
Çelik (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Thieme
(PvdD), Van der Staaij (SGP), Aptroot (VVD),
Van Klaveren (PVV), Sap (GroenLinks),
Houwers (VVD), Harbers (VVD), De Mos (PVV)
en Gesthuizen (SP).

kst-32043-75
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

1

Voorzitter: Van Gent
Griffier: Lips
Aanwezige leden: Van den Besselaar, Hamer, Klaver, Koolmees, Lodders,
Omtzigt, Ulenbelt, Vermeij
Aanvang: 14.30 uur
Blok 5, Financiële en risicoaspecten
Deel 1
Gesprek met:
• de heer Nijman, hoogleraar econometrie en beleggingstheorie,
Universiteit Tilburg;
• de heer Vos, lid managementteam en managing director
Pension Risk Management, Ortec Finance;
• mevrouw Van Hoogdalem, lid managementteam en head of
products, Ortec Finance;
• de heer Kocken, hoogleraar risicomanagement VU, directeur
Cardano.
De voorzitter: Dames en heren, goedemiddag. Ik open de bijeenkomst
van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik heet u
allen van harte welkom.
Aan de orde is het rondetafelgesprek rondom het pensioenakkoord.
Gisteren heeft het eerste deel van dit gesprek plaatsgevonden. Wij pakken
het als volgt aan. De agenda bestaat uit een aantal blokjes. Wij beginnen
met het blok financiële aspecten en risicoaspecten. De gasten krijgen de
gelegenheid om in maximaal twee minuten kort toe te lichten welke
positie zij innemen in dit debat. Mevrouw Vermeij is onze hoofdwoordvoerder op dit onderwerp. Zij zal eerst een aantal vragen stellen. De
collega’s kunnen daarna eventueel aanvullende vragen stellen.
Ik geef het woord aan de heer Nijman. Hij is hoogleraar econometrie en
beleggingstheorie aan de Universiteit van Tilburg.
De heer Nijman: Voorzitter. Dank voor de uitnodiging en dank voor de
gelegenheid om hier een paar inleidende opmerkingen te maken. Wij
hebben een pensioenakkoord maar nog geen regelgeving. Het pensioenakkoord is in feite een concrete invulling van de aanbevelingen van de
commissie-Goudswaard waarvan ik deel mocht uitmaken. Het zal u niet
verbazen dat ik daarover op hoofdlijnen heel positief ben.
Ik wil mij concentreren op de regelgeving. Het belangrijkste winstpunt van
het pensioenakkoord is volgens mij dat er nu draagvlak lijkt te zijn voor
communicatie over risico’s in termen van koopkracht. Die risico’s zijn niet
nieuw. Nieuw is wel dat wij daarover voortaan open zullen zijn. Een
adequate invulling van de desbetreffende regelgeving lijkt mij dan ook
zeer belangrijk. Wij moeten wel uitkijken voor een level playing field. Op
de radio en op de tv zie ik nog veel reclame voor bankspaarproducten.
Daar hoort een financiële bijsluiter bij. De reclame luidt ongeveer: u krijgt
over dertig jaar uw geld weer terug en dus is het een vrijwel zeker
pensioenproduct. Oftewel: over dertig jaar krijgt u uw geld terug zonder
enige rente, zonder enige koopkrachtcorrectie. Dat noemen wij in
Nederland nog steeds een risicoloos product. Ook die regels moeten op
de schop. Ik heb net op mijn telefoon gezien dat AEGON gaat pleiten voor
een nationaal zekerheidspensioen met nominale garanties. Daaraan zitten
natuurlijk dezelfde kanten. Er valt van alles en nog wat over te zeggen als
de communicatie in termen van koopkracht en koopkrachtrisico’s op orde
is, anders lijkt mij dit heel gevaarlijk.
Een kernpunt in de regelgeving is uiteraard de invulling van het nieuwe
toetsingskader: het ftk-2. Dat toetsingskader is nodig om huidige en
toekomstige deelnemers te beschermen door hun rechten goed vast te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

2

leggen. Het gevaar is dat in de discussie vaak gedaan wordt alsof de hele
wereld nieuw is. Wij moeten niet doen alsof na het tot stand komen van
het pensioenakkoord alles anders is. Ftk-2 kan op heel veel punten
overeenkomsten hebben met het huidige ftk. In lijn met de aanbevelingen
van de commissie-Goudswaard merk ik op dat er sprake is van evolutie in
plaats van revolutie. Ik denk ook niet dat het nodig is om twee toezichtskaders naast elkaar te hebben.
Kernpunt in het ftk is de waardering van pensioenrechten. Daarover is al
veel gezegd en geschreven. Dat is belangrijk bij kostendekkende premie,
bij waardeoverdracht en ook om toekomstige generaties ertegen te
beschermen dat een pensioenfonds plotseling waarde overhevelt door het
nemen van beleggingsbeslissingen. Het is heel belangrijk om die
waardering marktconsistent te doen. Dat is de kernterm. Met marktconsistent waarderen voorkom je alle prikkels om het zelf buiten het
pensioenfonds te regelen. Bovendien is er sprake van consistentie met
internationale regelgeving. De heer Kocken noemt dat overigens vaak
arbitragevrije waardering en bedoelt daarmee precies hetzelfde.
Marktconsistente waardering leidt tot een verdisconteringsvoet die
afhangt van de horizon van de verplichtingen, dus niet van verwacht
rendement, en er is geen sprake van disconteren tegen het verwachte
rendement. Die fout zat in het pensioenakkoord. Als wij dat allemaal
netjes doen, wordt ons prima pensioenstelsel houdbaar en kunnen wij
daarmee nog heel veel jaren vooruit.
De voorzitter: Nu is het woord aan de heer Vos van Ortec Finance.
De heer Vos: Mevrouw de voorzitter. Dank voor de uitnodiging en voor de
gelegenheid om een korte toelichting te geven.
Onze grondhouding ten opzichte van dit akkoord is positief. Zoals
professor Nijman al zei, zien wij veel aanbevelingen van de commissieFrijns en de commissie-Goudswaard terug. Een van de onderliggende
dingen is dat de premies niet meer verder kunnen stijgen. Als wij behalve
de pensioenleeftijd de ambitie niet verder willen aanpassen, betekent dit
dat meer risico zichtbaar wordt. Dat risico komt overduidelijk terecht bij de
deelnemers. Daarom vinden wij het noodzakelijk dat gesproken wordt
over de zachte aanspraken en over het verlaten van de al dan niet ooit
bestaan hebbende harde rechten.
Het akkoord geeft heel veel vrijheid aan de manier waarop je die zachte
rechten over de tijd en over de generaties verdeelt. Dat komt op verschillende manieren terug. Enerzijds vinden wij dat een groot goed, anderzijds
geeft dat heel veel verantwoordelijkheid aan de besturen van de diverse
fondsen. Het is heel belangrijk dat goed wordt vastgesteld hoeveel risico
de achterban kan nemen. Dat kan per fonds behoorlijk verschillen. Het is
een moeilijke maar wel belangrijke taak. De fondsen moeten borgen dat
dit bij de achterban bekend en duidelijk is en dat de communicatie helder,
eerlijk en begrijpelijk is.
Wij denken dat het onrealistisch is om schokken die in de financiële
markten kunnen optreden, een-op-een te vertalen in onmiddellijke
aanpassingen van de rechten van individuen. Wij vinden het nodig om
dan wel met buffers dan wel met uitsmeren te werken. Daarbij is heel
duidelijk dat die uitsmeerperiodes niet te groot moeten worden omdat dit
leidt tot ongewenste effecten over generaties heen.
Wij zijn niet per definitie tegen overdracht tussen generaties. Wij vinden
pensioenfondsen juist een vehikel om ervoor te zorgen dat de verschillende generaties samen proberen om door de tijd heen goede resultaten
te bereiken. Als de solidariteit echter te veel wordt opgerekt, kunnen de
grenzen daarvan worden bereikt.
Bij de disconteringsvoet zijn wij voor een marktconsistente waardering.
Arbitragevrij vinden wij in principe hetzelfde, maar wel behoorlijk
ingewikkeld. Wij vinden het plezierig om de waardering bij de markt-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

3

waarde te laten en dit te doen voor die stukken waarvan wij denken dat er
een markt voor is. Wij zien looptijden van tien tot vijftien jaar.
De voorzitter: Mevrouw Van Hoogdalem, het lijkt mij niet nodig dat u ook
nog een toelichting geeft.
Mevrouw Van Hoogdalem: Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter: Tot slot bij dit deel de heer Kocken, hoogleraar risicomanagement aan de VU van Amsterdam.
De heer Kocken: Voorzitter. Een deel van wat ik wilde zeggen over de
marktconsistente waardering is al gezegd. Ik zou het wel arbitragevrij
willen noemen, in die zin dat er nooit misverstand kan bestaan over wat er
precies is bedoeld. De essentie is dat mensen geen overdracht tussen
generaties kunnen realiseren door hun beleggingsallocatie anders te
kiezen.
Het Nederlandse pensioenstelsel wordt altijd het beste pensioenstelsel ter
wereld genoemd. Dat komt niet zozeer door het feit dat wij zo veel
pensioen opgebouwd hebben. Dat heeft namelijk met onze calvinistische
aard te maken. Daarvoor hebben wij ook ontzettend veel gespaard. Dat
heeft te maken met het feit dat wij in tegenstelling tot andere pensioenfondsen in de Verenigde Staten en Engeland risico’s zijn gaan delen. Dat
delen van risico’s is een heel mooi aspect van ons pensioenstelsel. Wij
zagen namelijk aankomen dat er niet voldoende geld was en hebben
bijvoorbeeld de indexatie voorwaardelijk gemaakt. Daardoor blijf je niet
uitbetalen aan een generatie terwijl je eigenlijk niet meer genoeg geld in
de pot hebt. Dat is verder uitgewerkt in het nieuwe pensioencontract. De
uitsmeermethode en dergelijke zijn uitermate nuttige aspecten, want
daarmee wordt het hele stelsel completer gemaakt. Er blijven geen gaten
over voor andere generaties. Bij de uitwerking zijn er echter twee dingen
fout gegaan. Ten eerste is er met verwachtingswaarden gewerkt. Wij
hebben daarover al gesproken, maar ik blijf herhalen dat die verwachtingswaarden qua impact de komende twintig jaar een gat zullen slaan
door de overdracht van jonge generaties naar oudere generaties van
ongeveer 100 mld.; 50 mld. méér bij de ouderen en 50 mld. minder bij de
jongeren. Dat is een essentieel punt. De komende 50 jaar moet een pot
geld verdeeld worden over generaties. Dat moet je niet fout doen; je moet
niet te veel geld weggeven.
Ten tweede heeft het mij verbaasd dat van een volledig onvoorwaardelijk
contract met onvoorwaardelijke aanspraken is overgegaan op volledig
voorwaardelijk; dus van 100% hard naar 100% zacht. Zowel bij ouderen
als bij jongeren heeft dit veel rumoer veroorzaakt. Ouderen zijn bang dat
er veel onzekerheid komt over wat voor pensioen zij zullen krijgen en
jongeren zijn bang dat er generatieroof plaatsvindt. Dat laatste is eigenlijk
al vaker gebeurd. In het systeem zit altijd de incentive om de bestaande
generatie te veel te geven. De combinatie van die twee zou ik vervangen
door een arbitragevrij pensioencontract en door een combicontract met
harde en zachte delen, waarbij je niet alles voorwaardelijk maakt.
Ik denk dat ik door mijn tijd heen ben, anders zou ik het combicontract
nog graag uitleggen.
De voorzitter: Ik wil bijna zeggen: wat fijn dat u allemaal zo goed kunt
rekenen.
Ik dank u voor uw toelichting. Mevrouw Vermeij zal nu als eerste een
aantal vragen stellen. Misschien is het handig als zij aangeeft aan wie zij
de vraag stelt.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Voorzitter. Dat zal ik doen. Ik heb allereerst een
eenvoudige vraag. Uiteraard is in dit blok de disconteringsvoet een vrij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

4

belangrijk onderwerp. Zegt u allemaal dat wij het niet moeten doen zoals
het in het pensioenakkoord staat en dat u ons aanraadt dit in de uitvoering
van het ftk anders te doen? Er wordt steeds gesproken over marktconsistent. Wij kennen marktconform. Wat adviseert u de Tweede Kamer om
te doen?
De voorzitter: Het lijkt mij het handigste als ik het rijtje afga. Ik begin bij
de heer Nijman.
De heer Nijman: Dat hebt u goed begrepen. Het advies is om niet het te
verwachten rendement uit het pensioenakkoord te gebruiken. Dat is niet
marktconsistent. Wat is het verschil tussen marktconsistent en marktwaarde? Marktwaarde suggereert dat je de waarde van het contract
volledig objectief uit financiële markten kunt afleiden, zoals dat bijna het
geval is bij het bestaande nominale contract. Je kunt aan de huidige
obligatiemarkt in ieder geval heel veel zien. Het is niet volledig objectief,
maar toch. In het zachte contract is het helaas wat lastiger. Er zijn meer
aannamen nodig dan alleen feitelijke marktcijfers. Daarom gebruik ik het
woord marktconsistent. Het is niet in tegenspraak met wat je ziet in
financiële markten. Ik gebruik niet het woord marktwaarde.
Mevrouw Van Hoogdalem: Bij het kijken naar de waardering van
verplichtingen en naar de disconteringsvoet is het belangrijk je te
realiseren waarom je aan het waarderen bent. Ons uitgangspunt is dat
gekeken wordt of op lange termijn nog aan de ambitie voldaan kan
worden. Wat wil je bereiken? Wij vinden dat de verdisconteringsvoet moet
horen bij de ambitie die je nastreeft. Wij zijn ervoor om wel te werken met
een marktconsistente disconteringsvoet, verhoogd met een opslag voor
het rendement dat je maakt in je portefeuille. Wij vinden namelijk dat men
bij een zacht contract daarmee rekening moet houden. Bij een nominale
onvoorwaardelijke toezegging hoort een nominale disconteringsvoet. Dat
is marktwaardering. Bij een onvoorwaardelijke reële toezegging hoort
daar naar ons idee een onvoorwaardelijke reële marktwaardering. Er
wordt nu een zachte toezegging gedaan. De verwachting is dat het ergens
tussenin zal uitkomen. De waardering van iemand die een voorwaardelijk
zacht contract heeft, is eigenlijk niet anders dan opgerente premies met
het rendement dat gemaakt wordt in het pensioenfonds. Je legt premies
in en rendeert dat met het fondsrendement dat je daar maakt. Vervolgens
heb je dan de waardering en is het de vraag hoeveel pensioen je kunt
krijgen voor die pot met geld. Volgens ons moet je het pensioen uitrekenen door te kijken naar je ambitie. Wij willen een reëel geïndexeerd
pensioen bereiken. Wij verwachten een bepaald fondsrendement. Dan zou
je kunnen terugrekenen welk pensioen je nu kunt betalen, gegeven de
rendementen die je verwacht te gaan maken en de te verwachten inflaties.
Als de realisatie daarvan verschilt, moet je dat normaal gesproken op een
individuele rekening erbij schrijven en dan moet iemand dat voor zichzelf
verwerken in zijn toekomstige pensioenaanspraken. Dat is volgens ons de
reden waarom je in een pensioenfonds met een zacht contract moet
disconteren met een marktwaardering plus een opslag voor verwachte
rendementen.
De voorzitter: Mevrouw Vermeij, u mag er best een vraag tussendoor
stellen.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Wij proberen het te volgen. Wij zijn pensioenwoordvoerders. Het is een behoorlijke ingewikkelde materie. De pensioenfondsen hebben over de afgelopen tien jaar misschien 4,5% rendement
gemaakt. Straks gaan wij rekenen met een verwacht rendement. U zegt
dat het wel 6% mag zijn. Wat gebeurt er dan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

5

Mevrouw Van Hoogdalem: Als de verwachting te hoog wordt neergezet,
zul je in het begin te veel aan pensioenuitkeringen doen. Dat betekent
inderdaad dat je later tekort komt. Het risico van het neerzetten van een te
hoge verwachting is wel degelijk dat bestaande uitkeringstrekkenden
bevoordeeld worden ten opzichte van de oudere uitkeringstrekkenden.
Andersom geldt precies hetzelfde. Als wij verwachten dat wij 6% maken
en wij disconteren met een rendement van 4%, doen wij daarmee de
huidige ouderen te kort. Dat hebben wij ook benoemd in onze paper. Het
kan de ene of de andere kant opgaan. Het is natuurlijk hondsmoeilijk om
de goede disconteringsvoet te kiezen. Wij willen daarmee voorkomen dat
wij de ene partij bevoordelen.
De heer Vos: Wij willen overigens niet aanbevelen om met 6% te
disconteren. Wij hebben het over een kleine prudente opslag. Wij willen
voorzichtig zijn. Soms hoor je dat men zegt met 7% of 8% te gaan
rekenen. Dat is volgens ons helemaal niet de bedoeling. In de voorbeeldberekeningen wordt gerekend met een disconteringsvoet van 3,1%. Dat is
minder dan de rente die erin zit.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Ik hoor graag de reactie van de heer Kocken.
De heer Kocken: Ik ben het er helemaal mee eens dat je het verwachte
rendement meeneemt. De pensioenverwachtingen gaan dan ook omhoog,
want je zegt dat iemand nu meer geld krijgt. Je moet dan met een andere
disconteringsfactor werken en dan komt er hetzelfde bedrag uit. Daar gaat
het om. Het kan niet zo zijn dat door het veranderen van het principe of
van de asset-allocatie iemand individueel opeens minder geld heeft ten
faveure van iemand anders. De eis dat het arbitragevrij is, moet in de wet
komen. Eigenlijk zou je individuele rekeningen moeten hebben waardoor
je in ieder geval kunt bepalen hoeveel geld iemand heeft en waardoor dat
geld niet opeens weggaat naar een ander. Dan zijn wij het zeker met
elkaar eens.
Wat gebeurt er nu? Wij geven iemand een verwacht rendement vooraf.
Een gepensioneerde krijgt het eerste jaar maar 10% van de klap voor zijn
kiezen. Er is een uitsmeerperiode van tien jaar. Hij krijgt extra geld en 9%
van die extra 2% rendement krijgt hij met zekerheid. Het jaar daarop krijgt
hij weer een deel extra met zekerheid. Hij krijgt gewoon meer geld. Daarin
zit geen onzekerheid. Daarmee moet rekening worden gehouden. Theo
Nijman en Bas Werker hebben daarover een mooie paper geschreven. Het
is helemaal arbitragevrij als je dat toepast. Dan verschuift er nooit iets
tussen generaties. Je moet borgen dat het heel duidelijk op die manier
wordt berekend. Iemands pensioenprojecties en ook wat die vandaag
waard zouden zijn, moeten niet opeens wijzigen door een verandering in
de asset-allocatie, want dan schuif je gewoon met geld.
De heer Van den Besselaar: Voorzitter. We hebben nu ineens een
pensioenakkoord dat voortkomt uit een aantal problemen: de kredietcrisis,
de kunstmatig door de ECB laag gehouden rentestand, fondsen waarbij te
veel is teruggestort en kostendekkende premies die in het verleden niet
betaald zijn. Ook worden steeds de toegenomen levensverwachting en de
vergrijzing genoemd. Die laatste twee bevreemden mij in het bijzonder. Ik
stel de vraag dan ook aan de heer Nijman. De toegenomen levensverwachting is, als het goed is, verdisconteerd in de sterftetafels. Dat is altijd
het geval geweest. Op het moment dat mensen geboren worden, weten
wij wanneer zij 65 jaar zullen zijn. Als wij die categorieën bij elkaar tellen,
weten wij waar de hobbel zit en wat wij hadden kunnen doen. Wij hadden
bijvoorbeeld egalisatiereserves kunnen vormen. Het is merkwaardig dat
wij ingrijpen als wij in de meest slechte situatie zitten en wij nooit
ingrijpen als wij er goed voorstaan. De pensioenfondsen hebben er in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

6

verleden goed voorgestaan. Waarom doen wij dit soort dingen altijd op
het meest slechte moment?
De heer Nijman: Ik denk dat de onzekerheid in de levensverwachting een
andere is dan de heer Van den Besselaar nu schetst. Natuurlijk weten wij
al heel lang dat de vergrijzing eraan kwam, dat er op een gegeven
moment heel veel gepensioneerden zouden zijn. De onzekerheid in de
levensverwachting komt door het feit dat mensen steeds ouder worden.
De afgelopen jaren is steeds weer gebleken dat mensen toch veel ouder
worden dan wij tot nu toe gedacht hebben. Die prijs hebben de pensioenfondsen de afgelopen jaren moeten betalen. Daardoor is de dekkingsgraad vaak aanzienlijk gedaald.
Een van de andere grote winstpunten van het nieuwe pensioenakkoord is
naar mijn mening dat wij voortaan in feite niet meer tegen een 25-jarige
zeggen wanneer zijn pensioen precies zal ingaan; wij zeggen wel dat wij
voor hem zorgen als hij oud is. Wanneer het pensioen precies ingaat,
hangt af van de levensverwachting tegen de tijd dat die persoon 60 jaar is.
Dan hoort hij wel wanneer het pensioen kan ingaan. Het lijkt mij een heel
groot goed om die onzekerheid over de levensverwachting mee te nemen
in de pensioneringsdatum. Dat is iets heel anders dan het voorspelbare
element dat de heer Van den Besselaar noemt.
De heer Van den Besselaar (PVV): De heer Nijman stelt dat de levensverwachting fors is toegenomen. Dat valt echter nogal mee. In vijftig jaar tijd
hebben wij het over een beperkt aantal jaren.
Naar mijn smaak wordt gekeken naar de levensverwachting van mensen
die nu geboren worden. Ik vind dat kijken in een glazen bol. Dat is lastig.
De heer Nijman: Het is lastig om daarop te reageren. Ik ben een van die
mensen die in die glazen bol gekeken heeft. De data van het CBS laten
zien dat de afgelopen tien jaar de levensverwachting voor mannen met
twee jaar gestegen is. Daarbij wordt overigens vaak verwezen naar
wachtlijsten voor dotteren et cetera. In 2001 is die regelgeving aangepast.
Je ziet in alle landen dat die levensverwachting verder zal stijgen. Het lijkt
mij onwaarschijnlijk dat dit niet het geval is.
Het nieuwe van het pensioenakkoord is dat wij die onzekerheid leggen bij
de deelnemer. Ik denk dat wij weinig andere keuzen hebben.
De heer Vos: Die verlenging met twee jaar over de laatste tien jaar herken
ik. Het lijkt niet zo heel veel. Als je bedenkt dat het twee jaar extra is op
een pensioenduur van tien of vijftien jaar, is dat een veel grotere impact
dan een jaartje wel of niet indexeren. Het is iets waarvan je achteraf zou
kunnen zeggen dat je dat eerder had moeten zien aankomen. De invoering
van generatietafels tussen twee crises in is misschien niet de meest
gelukkige. Het is echter wel duidelijk dat de impact groot is. Daarom is het
belangrijk dat wij die niet eenmalig meenemen, maar dat wij dat ook
proberen mee te nemen voor de toekomst om niet opnieuw voor zo’n
verrassing te komen staan en op een moeilijk moment opnieuw te moeten
ingrijpen.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. De aanwezigen wijzen het rekenen met
een verwacht rendement af. Dat was gisteren ook het geval. Het is meen
ik nog nooit eerder gebeurd dat de deskundigen zo eensgezind zijn in hun
afwijzing van het pensioenakkoord. Ik vind dat mooi.
Ik heb een vraag aan de mensen van Ortec. Zij stellen vast dat in het
pensioenakkoord wordt gezegd dat er risicoprofielen moeten worden
gemaakt. Ortec zegt dat dit geborgd moet worden. De deelnemersraad
moet daarin een belangrijke rol spelen. Wat moet ik mij daarbij
voorstellen? Wordt de deelnemersraad een soort beleggingsclubje? Moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

7

die dat in de gaten houden? De hele wereld die belegt, maakt fout op fout
op fout. Hoe kunnen die deelnemersraden dat voorkomen?
De heer Vos: Het is niet de bedoeling dat de deelnemersraad het werk van
een beleggingscommissie overneemt dan wel aangeeft heel positief te
zijn over beleggingen in Griekenland of in een andere regio. Het is onze
bedoeling dat duidelijk wordt gemaakt dat een pensioenfonds een risico
gaat nemen en dat het dat doen met een bepaald doel. Wij vinden dat het
alleen maar belangrijker is geworden dat de deelnemers dat doel
onderschrijven. Als zij aangeven het niet nodig te vinden en liever een
gegarandeerd nominaal pensioen hebben of een combi tussen een zeker
pensioen en een onzeker pensioen, willen wij dat niet alleen het bestuur
van het pensioenfonds of de beleggingscommissie daarmee bezig is,
maar dat zij uitspreken waarom zij die keuzes maken en waarom zij de
beleggingsrisico’s nemen. Dat moet op een bepaalde manier terechtkomen bij de achterban en wat ons betreft in lijn zijn met wat de
achterban daarvan verwacht. In de governance zijn niet zo heel veel
partijen waarmee dat zou kunnen worden gerealiseerd. De deelnemersraad is in ieder geval een orgaan waarin de achterban voldoende
breed vertegenwoordigd kan zijn. De achterban moet vooral aangeven of
hij het eens is met de beleggingsbeginselen. Waarom gaan wij beleggen
en waar verwachten wij waarde te kunnen toevoegen? Staan wij
daarachter? Willen wij dat meenemen? Het is niet zozeer de bedoeling dat
de deelnemersraad aanbevelingen gaat doen voor de uitwerking van de
beleggingsbeginselen.
De heer Ulenbelt (SP): U noemt nu de deelnemersraad. Dat is de
reddingsboei. De minister komt nu juist met voorstellen waarin die
deelnemersraad wordt afgeschaft. Wie moet het dan doen?
De heer Vos: De minister komt met voorstellen om meer met deskundigen
te werken. Die deskundigen moeten dan wel heel goed weten wat die
achterban wil. Het lijkt ons ingewikkeld om voor een fonds met 500
deelnemers op een goede manier vast te stellen wat de doelstellingen
zijn. Op dit onderdeel denk ik dat het voorstel van de minister het
moeilijker zal maken om dit op een goede manier uit te voeren.
De heer Klaver (GroenLinks): Er is een uitsmeerperiode van tien jaar
opgenomen in dit pensioenakkoord. Bij hoeveel pensioenfondsen is zo’n
periode op dit moment realistisch, gelet op de dekkingsgraden, de
vergrijzing van de fondsen en de rendementen die zijn opgenomen in het
pensioenakkoord?
De heer Kocken: Dat is een goed punt. Er staat een uitsmeerperiode van
maximaal tien jaar. Dat is heel relevant. Een kwart van de pensioenfondsen heeft een sterk vergrijzend bestand. De komende tien jaar loopt
er een groot deel van het geld uit. Als je een uitsmeerperiode van tien jaar
hanteert en er komt een klap van 30% of 40%, kun je heel goed uitrekenen
dat bij de ouderen slechts een heel klein deel van de klap terechtkomt en
bij jongeren een klap van 50% à 60% overblijft. In de regelgeving moet
worden bepaald hoeveel klap er maximaal mag overblijven over de
generaties. De schokken worden verdeeld over generaties en dat kan
enorm negatief uitpakken. Als je berekeningen maakt bij grijze fondsen en
je gaat met tien jaar werken, zitten daarin hefbomen waardoor er 15% bij
de ouderen komt en 60% à 70% bij de jongeren. Dat zijn te grote
hefbomen. Als het goed gaat, gaat het de andere kant op. Dan krijgen de
ouderen er 15% bij en de jongeren 70%. Ik denk niet dat jongeren zitten te
wachten op zo’n enorm grote hefboom in een fonds. Je moet de
uitsmeerperiode dus korter maken en het risicoprofiel aanpassen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

8

moet in feite op elkaar worden afgestemd, zodat het geen extremen geeft
bij die jonge generaties.
Mevrouw Van Hoogdalem: De belangrijkste vraag is waarvoor die
uitsmeerperiode bedoeld is. Naar mijn idee is deze bedoeld voor het
opvangen van schokken en economische crises. Ik denk dat de uitsmeerperiode minder dan tien jaar moet zijn.
Hoe wordt dat bij de huidige pensioenfondsen gedaan? Volgens mij is
daarmee nog maar weinig ervaring. De huidige pensioenfondsen hikken
aan tegen de vraag hoe zij het zullen doen met de tekorten in de dekkingsgraden en van wie dat tekort nu eigenlijk is. Wij zien dat men dat niet
graag bij de mensen legt. Overschotten gingen in het verleden niet in de
vorm van extra indexaties naar de deelnemers. Daarmee heeft men niet
veel ervaring.
De heer Nijman: Ik zie het uitsmeren vooral als een verstandige manier
om een vorm van leeftijdsdifferentiatie toe te passen. Terwijl het juridisch
voor iedereen op dezelfde manier gebeurt, zie je dat als econoom als een
vorm van leeftijdsdifferentiatie, dus als een manier om ouderen te
beschermen. Ik kan mij zeer wel iets voorstellen bij die periode van tien
jaar. Je moet die periode juist niet te kort maken, want dan bescherm je
de ouderen niet meer.
De heer Klaver (GroenLinks): Dan kom ik nog even terug bij mevrouw
Van Hoogdalem en de heer Kocken. Zij hebben gezegd dat een uitsmeerperiode heel nuttig kan zijn, maar dan moet wel duidelijk zijn of het gaat
om een overschot of een tekort. Heb ik dat goed begrepen?
De heer Kocken: Het contract moet zo compleet mogelijk zijn. Bij een
uitsmeerperiode moet heel duidelijk zijn wat er zowel naar beneden als
naar boven gebeurt. Als er sprake is van een egalisatiereserve die veel te
groot is, wordt het heel onduidelijk van wie dat geld is. Het fijne van een
uitsmeerperiode is dat er geen grote schokken zijn. Nu is er een afstempelperiode van drie tot vier jaar. Binnen vier of vijf jaar wordt er
afgestempeld als er een grote schok komt die niet verder wordt opgelost.
Dit gaat gematigder. Dat is het goede van een uitsmeerperiode. Het moet
wel duidelijk zijn dat het eerlijk is voor alle generaties: voor de ouderen
omdat zij de grote klap niet krijgen en voor de jongeren omdat zij op een
juiste manier de upside krijgen als het goed gaat. Bovendien valt het niet
extreem uit.
De heer Vos: Tien jaar kan inderdaad heel lang zijn. Dan zouden wij nu
moeten uitleggen waarom een bepaalde bijschrijving plaatsvindt die is
gebaseerd op de crisis in 2001, de dotcomcrisis, het herstel in 2007 en de
crisis die na 2007 is begonnen. Ik denk dat het communicatief heel lastig
wordt om uit te leggen hoe de tien jaar uit die verschillende schokken
opgebouwd zijn.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb nog een vraag aan de mensen van
Ortec. Zij stellen steeds dat een periode van tien jaar te lang is. Hoe kan
een goede hersteltermijn worden bepaald?
De heer Vos: We zien het vooral als het uitsmeren van een schok, positief
dan wel negatief. Je zou kunnen kijken naar de economische theorie over
de lengte van die golven. Ik meen dat acht jaar een bovengrens is en denk
eerder aan een jaar of vijf.
Mevrouw Lodders (VVD): Het is belangrijk dat er gecommuniceerd wordt
over risico’s. Dit punt moet nog worden uitgewerkt in het pensioenakkoord. Welke elementen moeten daarin naar voren komen om een en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

9

ander vorm te geven? Ik denk dan niet alleen aan het communiceren over
risico’s, maar vooral over de vraag wat deelnemers vervolgens zelf
kunnen doen. Ik kwam iets te laat binnen. Ik wil de vraag allereerst stellen
aan de heer Nijman. Wellicht willen de overige gasten nog iets aanvullen.
De heer Nijman: Het is inderdaad precies de koppeling die u noemt:
communicatie over koopkracht en over koopkrachtrisico’s. Dat staat in alle
stukken. Dus niet nominaal, want op het moment dat je nominale
informatie geeft, geef je heel misleidende informatie. Een nominaal
pensioen is een half pensioen.
Het andere element dat mevrouw Lodders noemt, spreekt mij ook erg aan:
koppelen aan wat je er zelf aan kunt doen. Men kan bijvoorbeeld via een
pensioenregister niet alleen de totale pensioenopbouw laten zien, maar
ook de eventuele effecten als iemand bijvoorbeeld wat langer doorwerkt.
Je moet niet alleen de informatie geven, maar ook de mogelijkheden om
daaraan wat te doen: langer doorwerken, bijstorten en misschien zijn er
nog meer dingen te verzinnen.
De heer Kocken: Volgens mij is het ongelooflijk moeilijk om te communiceren over risico’s. Ons lukt het nog steeds niet heel goed. De communicatie onderling lukt soms wel maar, met leken communiceren is extreem
moeilijk. Sommige mensen stellen dat zekerheid niet bestaat. Die is
helemaal van de baan. Ik ben het ermee eens dat er altijd te veel zekerheid
beloofd is. Ik zou in de communicatie willen aangeven dat het een
combi-achtige constructie is met een ondergrens en daarboven die en die
banden. Die ondergrens is een bepaald percentage. Op die manier geef je
mensen toch een bepaalde mate van zekerheid en dat willen zij graag.
Mensen willen best geloven dat die zekerheid lager is dan vroeger. Zij
begrijpen dat ook gegeven de huidige situatie met de vergrijzing, de
langere levensverwachting en de situatie op de financiële markten. Zij
willen echter weten wat het niet kan worden, zij willen een grens waar het
pensioen niet onder kan gaan.
De heer Omtzigt (CDA): Er zijn veel theoretische bespiegelingen over de
werking van het nieuwe stelsel. Heeft iemand ooit doorgerekend hoe de
afgelopen vijftien jaar de pensioenen op en neer zouden zijn gegaan op
grond van de nieuwe regels? Kunt u daar inzicht in geven?
Wie zou uiteindelijk de hoogte van de discontovoet moeten vastleggen en
op welke wijze? Hoe kan dat institutioneel geborgd worden? Een
Kamerdebat over de precieze hoogte van de discontovoet is meestal niet
de meest wijze manier om tot een besluit te komen.
De voorzitter: Dit punt is helemaal aan het begin al enigszins aan de orde
geweest. Misschien kunnen er nog wat aanvullende opmerkingen
gemaakt worden? Aan wie stelt u de vraag, mijnheer Omtzigt?
De heer Omtzigt (CDA): Aan de heer Nijman en aan de heer Kocken.
De heer Kocken: Ik begin met de discontovoet, want daarop zou ik het
accent leggen. Discussies over welke opslagen op de risicoloze rente er
moeten komen, hoe dat eruit zal zien en waar in de curve een andere
opslag wordt gedaan, worden uitermate complex. Je kunt het borgen
door te kiezen voor een bepaalde individuele waarde achter het pensioen.
Die individuele waarde mag niet veranderen door wijzigingen in de
discontovoet of door een verandering in de asset-allocatie. Als de markt
verandert, weet je precies hoeveel de individuele waarde verandert. Dat is
immers vooraf vastgelegd. Dat heet arbitragevrij. Als door een verandering in de asset-allocatie die individuele waarde wel opeens wijzigt, is
er iets fout met die methode. De enige methode die goed is, is de
methode die ervoor zorgt dat de relatie tussen de huidige opgebouwde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

10

waarde en het toegezegde pensioen niet verandert door een verandering
in de asset-allocatie. Dat begrijpt iedereen volgens mij. Dan is het een
arbitragevrij principe. Dat doe je volgens mij door individuele waardes te
hanteren. Dat betekent niet dat er geen collectief pensioen meer is of dat
de risico’s niet meer worden gedeeld, maar dat doe je met die uitsmeerperiode met een vaste onderlinge afspraak. Dan heb je als het ware de
verzekering onderling geregeld tussen jongeren en ouderen en vastgelegd
hoe die waarde vooraf wordt bepaald. Volgens mij kunnen de mensen van
Ortec meer zeggen over het doorrekenen dan ik.
De heer Nijman: Ik heb me dat laatste ook gerealiseerd.
Ik ga even in op de vraag over de discontovoet. Ik heb al gepleit voor
marktconsistentie. Dat lijkt mij erg belangrijk. Voor een groot deel bepaalt
de markt wat de discontovoet is. Daarbij moet echter een aantal kanttekeningen geplaatst worden. Die zijn bekend. Ik wil niet verhelen dat die
kanttekeningen groter worden in het zachte contract. Er moet bijvoorbeeld
een veronderstelling gemaakt worden hoeveel meer rendement behaald
kan worden op aandelen dan op vastrentende waarden. Tot nu hebben wij
daarvoor een commissie van experts benoemd. Ik zie Henk Don in de zaal
zitten. Hij zat in de laatste commissie die dat gedaan heeft. Ik denk dat de
vraag of de inschatting van verwachte rendementen al dan niet mee moet
fluctueren met de rente, nog een keer nadrukkelijk op tafel moet komen. Ik
denk daarover anders dan de commissie. Op de concrete vraag hoe wij
dat institutioneel moeten inrichten, vrees ik dat ik niet verder kom dan het
antwoord: met een commissie van experts. Het lijkt mij niet iets wat de
Tweede Kamer zelf moet willen beslissen.
De heer Omtzigt (CDA): Ik hoop dat mevrouw Van Hoogdalem iets kan
zeggen over hoe het zou zijn gegaan.
Mevrouw Van Hoogdalem: Zoals u wellicht weet, hebben wij allerlei
berekeningen gedaan. Aan de ene kant hebben wij de verschillende
contracten doorgerekend, startend vanuit de huidige situatie en rekening
houdend met allerlei onzekerheden in economische parameters. Aan de
andere kant hebben wij ook een doorrekening gedaan uitgaande van de
veronderstelling dat wij 30 jaar geleden gestart zouden zijn. Het is moeilijk
om conclusies te trekken. Je hebt immers maar één realisatie. Bij de
renteontwikkeling in de laatste 30–40 jaar zien wij dat in de jaren tachtig
de rente ging in de richting van 8%-9%. Als je dan rekent met een vaste
waarderingsvoet, welke had je dan gekozen in 1980? Dat weten wij niet.
Daarmee wordt zo’n doorrekening heel moeilijk. Als je ervan uitgaat dat
de economie nu terug zou gaan richting jaren tachtig, krijg je bij die
disconteringsvoet heel rare dingen. Met andere woorden: het vaststellen
van die disconteringsvoet is super relevant.
Wij hebben berekeningen gemaakt vanuit die stochastische onzekere
wereld en hebben daarop de verschillende contracten doorgerekend. Wij
hebben op basis van dezelfde financiële situatie, dezelfde onzekere
economie en in principe dezelfde asset-mix gekeken hoe de verschillende
alternatieven uitwerken. Dat lijkt mij een betere basis om beslissingen op
te nemen dan alleen te bekijken hoe een zo’n historische run zou zijn
uitgepakt.
De heer Ulenbelt (SP): Mevrouw Van Hoogdalem zei: dan krijg je rare
dingen. Kan zij die benoemen?
De voorzitter: Ik wist dat u dat zou vragen, mijnheer Ulenbelt.
Mevrouw Van Hoogdalem: Ik was er al bang voor. Ik weet dat er rare
dingen uitkomen, maar ik weet niet goed meer welke kant het opging. Ik
moet heel goed nadenken. Bij doorrekening zijn wij uitgegaan van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

11

huidige rentes van ongeveer 3,5% richting een rente van 8%. Als je op
grond van de huidige rentes een bepaalde disconteringsvoet vaststelt,
weet je gewoon dat die structureel te laag is. Je maakt veel hoge
rendementen en dat heeft bepaalde effecten voor bepaalde generaties. Ik
kan die effecten nu echter niet goed reproduceren. Ik weet alleen dat het
een gekke verdeling is omdat het niet realistisch is om bij een renteontwikkeling die van 3% naar 8% gaat, 30 jaar lang dezelfde assumpties in
het achterhoofd te houden. De assumpties voor de lange termijn
veranderen immers op grond van de economische ontwikkelingen. Als wij
zitten in een economische situatie waarin de rente 8% is, zeggen wij niet:
vanaf nu maken wij de rente 3%.
De heer Vos: Het is een beetje afhankelijk van hoe snel je het doet. U
moet zich voorstellen dat een streefpensioen van 100% terecht kan komen
op 50% of op 150%. Die bandbreedtes zijn enorm. Mensen kunnen dus de
helft van hun verwachte tweedepijlerpensioen krijgen. De grootte van de
eerste pijler kan van grote invloed zijn op hun pensioeninkomen. Waar je
precies uitkomt, hangt af van hoe snel iemand reageert op die nieuwe
werkelijkheid.
De heer Omtzigt (CDA): Zijn die berekeningen openbaar?
De voorzitter: Als dat inderdaad zo is, kunnen wij die dan zo spoedig
mogelijk krijgen?
De heer Omtzigt (CDA): Natuurlijk is dat de vervolgvraag, mevrouw de
voorzitter. Ik ben blij dat u gedachten kunt lezen.
De voorzitter: Ja, zeker bij u, mijnheer Omtzigt!
Mevrouw Van Hoogdalem: Wij kunnen die niet openbaar maken omdat
wij dat hebben gedaan in opdracht van de STAR en de Pensioenfederatie.
Als u het daar vraagt, verwacht ik wel dat u die berekeningen krijgt.
De heer Omtzigt (CDA): Ik zal dat straks zeker gaan doen.
In het pensioenakkoord staat die fameuze berekening over het kiezen
tussen de curves. Uiteindelijk kiest men die curve waarvan men verwacht
dat men die het komende jaar het beste kan indexeren. Vindt u dat een
verstandig gebruik van de berekeningen die u hebt aangeleverd?
Mevrouw Van Hoogdalem: Dat is lastig.
De heer Omtzigt (CDA): Het antwoord is voldoende.
Mevrouw Van Hoogdalem: Er zijn twee dingen. In het pensioenakkoord
wordt gesproken over een discontering die vast is. Ik denk niet dat je op
basis van berekeningen kunt zeggen wat het beste is: een vaste discontering of een marktwaardering. Zoals wij allemaal weten, zitten aan beide
voor- en nadelen. Ik kan absoluut niet zeggen dat het rapport van de STAR
berekeningen bevat die de boel niet goed voorspiegelen. Dat is absoluut
niet het geval. Was dat uw vraag?
De heer Omtzigt (CDA): Uit de zes opties die uiteindelijk op tafel lagen,
heeft men die optie gekozen waarvan men dacht dat men daarmee de
komende jaren het meest zou indexeren. Is dat een wijze manier?
De voorzitter: Het antwoord op die vraag hebt u al gekregen, mijnheer
Omtzigt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

12

Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Ik heb nog een vraag aan de heer
Nijman. U schrijft in uw paper dat het belangrijk is dat de juiste beleggingsprikkels worden gegeven. Welke zijn dat precies?
De heer Nijman: Het gemakkelijke antwoord zou zijn: afhankelijk van wat
de deelnemers graag willen, oftwel the risk appetite van de deelnemers.
Dat hangt bijvoorbeeld veel af van de leeftijdsamenstelling van een fonds.
In het geval van een vergrijsd fonds is het waarschijnlijk verstandig om
niet al te veel beleggingsrisico te nemen. Als je echter een fonds hebt met
veel jongeren kun je meer beleggingsrisico nemen. Wij zien op dat
moment dat Zorg en Welzijn meer beleggingsrisico neemt dan ABP. Dat
zal in het nieuwe contract niet anders zijn.
De voorzitter: Ik wil dit gedeelte afsluiten. Ik dank u hartelijk voor uw
bijdragen en uw openhartige antwoorden. Ik schors voor een enkel
ogenblik. Daarna beginnen wij met deel twee.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Deel 2
Gesprek met:
• de heer Don, lid Raad van Bestuur Nma, voormalig hoogleraar
econometrie en economisch beleid, EUR, oud- directeur CPB
• de heer Ter Hoeven, partner Deloitte en hoogleraar externe
verslaglegging, RUG
• de heer Valkenburg, Actuarieel Genootschap
• de heer Van Ewijk, onderdirecteur Centraal Planbureau,
hoogleraar macro-economie, UvA.
De voorzitter: Wij hebben een zeer uitgebreid rondetafelgesprek en
moeten daarom streng toezien op de tijd.
Wij blijven bij de financiële risicoaspecten. De meeste nieuwe mensen aan
tafel zaten al op de publieke tribune, dus die weten dat zij twee minuten
hebben om nog even een korte toelichting te geven. Mevrouw Vermeij zal
daarna als eerste een aantal vragen aan u stellen. Ik zou willen beginnen
met de heer Don.
De heer Don: Dank u wel, voorzitter. Vanwege de twee minuten zal ik kort
een paar dingen zeggen. Ik ben blij met een aantal elementen in het
pensioenakkoord. Ik noem drie belangrijke stappen vooruit die in het
pensioenakkoord goed belegd zijn.
Ten eerste wordt het contract volledig. Onvolledigheid was een belangrijk
probleem bij de oude pensioentoezeggingen. Ten tweede worden de
risico’s benoemd en gecommuniceerd. In het vorige blokje bleek reeds dat
daar een grote uitdaging ligt. Het is belangrijk dat dit nu nadrukkelijk op
de agenda staat. Ten derde gaat het systeem meebewegen met de
levensverwachting.
Ik wil voor twee punten aandacht vragen. Ik was voorzitter van een
commissie die mocht adviseren over de parameters, de rendementsverwachtingen waarmee pensioenfondsen mochten rekenen. Wij hebben dat
advies iets meer dan twee jaar geleden geleverd. Ik constateer nu in de
stukken dat het kabinet voornemens is om de parameters die toen naar
aanleiding van dat advies zijn vastgesteld, van kracht te laten blijven tot
1 januari 2015. In plaats van de gebruikelijke drie jaar wordt de termijn nu
opgerekt tot vijf jaar. Gezien de ontwikkelingen op de financiële markten
sinds ons advies, vraag ik mij af of dat wijs is.
In het vorige blokje is gesproken over de discussie over de waardering
van verplichtingen. Een belangrijk deel van de discussie tussen de
schrijvers van het akkoord en de wetenschappers zit in de vraag voor welk
doel die waardering gedaan wordt. Je kunt de vraag stellen of het fonds

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

13

de toezeggingen waar kan maken. Gegeven het feit dat het onzekere
toezeggingen zijn en het risico zo goed als helemaal bij de deelnemers is
gelegd, is het antwoord eigenlijk altijd «ja». Het is altijd een dekkingsgraad van 100%, want de risico’s zijn afgedekt. Ik plaats een voetnoot bij
die uitsmeerperiode van tien jaar waardoor toch nog een bepaalde buffer
nodig is. Het ligt allemaal iets gecompliceerder.
Een heel andere vraag is of het fonds de ambitie waar kan maken. Die
ambitie heeft iets te maken met het kunnen waarmaken van geïndexeerd
koopkrachtbehoud en een reëel pensioen. Zodra die vraag wordt gesteld,
komen er ook andere antwoorden. Daar ligt een sleutel waar de beleidsparameter moet liggen als je een dekkingsgraad gaat gebruiken om een
indexatiestaffel of iets dergelijks op te baseren. In het oude systeem
liepen die twee dingen samen. Het waren onvoorwaardelijke toezeggingen. Dat was helder. Dan kun je bekijken of er genoeg geld in kas is om
die toezeggingen waar te maken. Afhankelijk van het antwoord op die
vraag ga je daarmee om, maar je doet niets aan de toezeggingenkant.
Als je die onzekerheid wel een rol laat spelen, ontstaat er volgens mij een
verschil tussen de vraag of je de toezeggingen kunt waarmaken en de
vraag of je de ambitie kunt waarmaken. Die toezeggingen kun je altijd
waarmaken als er voldoende buffer is voor die uitsmeerperiode van tien
jaar. Bij de vraag of je de ambitie kunt waarmaken, hoort een ander
antwoord.
De voorzitter: Ik geef nu het woord aan de heer Ter Hoeven.
De heer Ter Hoeven: Voorzitter. Mijn onderwerp heeft te maken met de
verslaggeving van werkgevers in hun jaarrekening. U kunt zich allemaal
afvragen wat dat in vredesnaam te maken heeft met het pensioenakkoord.
Dat is een terechte vraag en ik voel mij hier dan ook een beetje een
vreemde eend in de bijt. Verslaggeving is voor werkgevers van belang
omdat die verslaggevingsregels invloed kunnen hebben op de inhoud van
het pensioencontract. Dan is het wel weer relevant.
Het gaat vooral om internationale verslaggevingsregels. Die delen de
pensioencontracten in deze wereld heel bot in in twee vormen: defined
contribution of defined benefit. Meer smaken zijn er niet. Dat betekent dat
je eigenlijk alleen naar een defined contribution kunt als je volgens de
IFRS-regels totaal geen risico loopt als werkgever. Omdat het Nederlandse
pensioenstelsel gekenmerkt wordt door risicodeling, zijn de meeste
pensioencontracten gewoon toegezegd pensioen met alle consequenties
van dien. Soms willen werkgevers daarvan af. De adviesmarkt heeft
daarvoor een term verzonnen, te weten: het IFRS-proof maken van
regelingen. Dat betekent eigenlijk dat de regelingen op de een of op de
andere manier naar defined contribution moeten. Daarvoor zijn in de
markt twee regelingen bedacht: het collectief DC en het individuele DC. De
politiek heeft zich altijd uitgesproken tegen het individuele DC, omdat
onze collectiviteit en solidariteit daarmee om zeep geholpen worden.
In het pensioenakkoord treedt een premiestabilisatie op en wordt er
feitelijk overgegaan naar een collectief DC-systeem. Dat zou kunnen
betekenen dat verslaggevingsregels voor werkgevers geen invloed meer
hebben op de inhoud van de pensioencontracten omdat het pensioenakkoord uitgaat van premiestabilisatie en het premie-instrument dus
eigenlijk niet meer gehanteerd kan worden. Dat is voordelig want dat
betekent dat pensioenverslaggevingsstandaarden geen invloed meer
hebben op de inhoud van het pensioencontract.
De voorzitter: Dan geef ik nu het woord aan de heer Valkenburg.
De heer Valkenburg: Voorzitter. Ik dank u dat u het Actuarieel Genootschap hebt uitgenodigd om hier te zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

14

Het Actuarieel Genootschap heeft inhoudelijk niet echt een oordeel over
het pensioenakkoord. Dat is vooral iets tussen sociale partners. Je kunt
heel veel met elkaar afspreken, maar de ene afspraak versus de andere
afspraak heeft enorme consequenties. Wij denken dat wij een bijdrage
kunnen leveren om dat te duiden.
Welke rekenrente moet je hanteren? Die vraag is al een aantal keren
gesteld. Bij een nominaal zeker pensioen of een reëel zeker pensioen
– een onvoorwaardelijk pensioen – hoort die marktconsistente benadering
die al eerder vandaag aan de orde is geweest.
Als een pensioen volledig zacht is, verliest de rekenrente een beetje zijn
functie, in elk geval in het toezicht op het pensioenfonds. Daar zit eigenlijk
geen risico meer, want dat ligt bij de deelnemers. Dan wordt de vraag
belangrijk wat wij de deelnemers hebben beloofd en of wij dat kunnen
waarmaken. Naar mijn idee zou in plaats van een continuïteitstoets die er
nu is voor pensioenfondsen een soort haalbaarheidstoets moeten komen
om te kijken of de toezegging haalbaar is c.q. of de verwachtingen van de
deelnemers uitkomen.
Ik vind communicatie met de deelnemers en het open zijn over de risico’s
het allerbelangrijkst. Ik zie hier overigens ook een aansluiting met wat er
op Europees niveau gebeurt. Ik wijs op de call for advice van de Europese
Commissie over de evaluatie van de IORP-richtlijn in Europa. Het gaat
daarbij minder om het toezicht op het pensioenfonds zelf, maar meer om
wat de deelnemer krijgt. Daar zit de kern.
De voorzitter: Dan geef ik tot slot in deze introductieronde het woord aan
de heer Van Ewijk.
De heer Van Ewijk: Voorzitter. Er zijn twee zaken goed aan het pensioenakkoord: de koppeling aan de levensverwachting en het loslaten van de
fictie van nominale zekerheid en daarmee het waarborgen van continuïteit
van het systeem.
Op een aantal punten is nog heel veel werk te doen. Er werd net gevraagd
om het pensioen even door te rekenen voor de afgelopen dertig jaar. Mijn
antwoord zou zijn dat dit niet kan, omdat wij het nog niet hebben
ingevuld. Heel veel is nog onduidelijk. Ik wil drie vragen benadrukken die
naar mijn idee bijzondere aandacht verdienen. Zij hebben allemaal
betrekking op de definitie van aanspraken; het centrale thema. De drie
vragen zijn: wat is de aanspraak in het nieuwe pensioenakkoord? Wat
komt er op het UPO te staan? Waar gaan wij op sturen en waar moet het
pensioenfonds voor zorgen?
Dit is onder te verdelen in drie facetten. Het eerste facet is de communicatie. Wat gaan wij de mensen vertellen? Is dat een pensioenverwachting
of iets anders? Hoe gaan wij risico’s communiceren? Dat is een ingewikkelde taak. Ik wil een schot voor de boeg geven. Ik denk dat steeds meer
moet worden gecommuniceerd over de waarde van het pensioen.
Het tweede facet is de governance. Dat raakt hieraan. Als de aanspraken
helder gedefinieerd zijn, kan ook de governance bepaald worden.
Een belangrijke vraag is wie het pensioencontract gaat bepalen. Is dat
straks het fondsbestuur? Zijn het de sociale partners? Hoe is de afweging
tussen die twee? Wie besluit of er wel of geen premieverhoging moet
plaatsvinden? Dat vind ik een open plek in het pensioenakkoord.
Het derde facet is de invulling van het ftk. Als de aanspraken niet helder
worden gedefinieerd, vrees ik dat wij in een wat vage wereld terechtkomen. Wij spreken nu niet voor niets over zachte rechten. Dat is een
soort contradictio in terminis. De invulling daarvan wordt straks wel
ontzettend belangrijk. Als die rechten zacht en vaag blijven, wordt er wel
heel veel gewicht bij de toezichthouder gelegd om de pensioenfondsen op
de rails te houden. Ik pleit er zeer voor om dat helder en simpel te houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

15

Mevrouw Vermeij (PvdA): Hoe houd je dat helder en simpel? Na
anderhalve dag deze hoorzitting gevolgd te hebben, lijkt mij dat een
bijkans onmogelijke taak.
De heer Don sprak over de parameterkwestie tot 2015. Wat zou uw advies
zijn, mijnheer Don, als u vindt dat de regering die verlenging misschien
niet zou moeten toestaan gezien de huidige financiële markt?
Gisteren en vandaag is duidelijk gebleken dat het rekenen op basis van
verwacht rendement door de meesten niet wordt aanbevolen. Als er iets
is dat de Kamer moet veranderen, is dat het wel. Welk alternatief ziet u?
De voorzitter: Ik geef eerst het woord aan de heer Van Ewijk en aan de
heer Don. Daarna maken wij nog een rondje voor de tweede vraag.
De heer Van Ewijk: Het helder en simpel houden is inderdaad gemakkelijk gezegd, maar vul het maar eens in. Daar ben ik het wel mee eens.
Toch is het belangrijk om het op het netvlies te houden. Wij hebben de
neiging om het systeem steeds verder te verfijnen en complexer te
maken. Op een gegeven moment moeten wij erkennen dat toezicht en
systemen nooit perfect zijn en accepteren dat het af en toe schuurt. Daar
staat echter tegenover dat iedereen het kan snappen en dat het controleerbaar is. Het is belangrijk om zo veel mogelijk te gaan naar marktconsistente waardering, ook van individuele rechten. Dat is een heldere basis.
Heel simpel gezegd. Ik denk dat het voor iedereen transparant is als op
zijn UPO staat: u hebt dit bedrag. Dat is de waarde van uw pensioenrecht.
Gegeven dit bedrag hebt u die pensioenverwachting.
Als er gecommuniceerd wordt in termen als «dit is uw pensioenverwachting» moet heel duidelijk gemaakt worden wat dat dan is. Is het een
norm? Een ambitie? De werkelijke verwachting van het pensioenfonds?
Hierin moet een keuze worden gemaakt, liefst zo transparant mogelijk.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Wat zou u kiezen?
De heer Van Ewijk: Het mooiste systeem is het definiëren van een
aanspraak in termen van verwachting en een risicoverdeling: u krijgt dit
pensioen in de toekomst en dit en dit zijn de onderzekerheden eromheen.
Ik aarzel echter of dat uitvoerbaar en communiceerbaar is, dus moet je
naar simpeler systemen.
De heer Don: Ik constateer dat de rente op de kapitaalmarkt al een tijdje
lager ligt dan twee jaar geleden ten tijde van het advies. Als je om
praktische redenen die periode van drie jaar tot vijf jaar wilt verlengen,
moet je wel kijken wat je aan het doen bent. Mijn advies is om dat niet
blindelings te doen en even te bezien of er niet toch reden is om dat te
herzien. Het gat lijkt namelijk nogal groot te zijn. Ik heb het onderzoek dat
daarvoor nodig is, niet gedaan. Ik kan dat niet verder invullen.
De voorzitter: Ik wil nu bij de heer Valkenburg beginnen voor het
antwoord op de vraag over het rendement. Daarover is aan alle vier
gevraagd.
De heer Valkenburg: Bij de waardering van pensioenverplichtingen bij
onvoorwaardelijke aanspraken kun je niet uitgaan van een verwacht
rendement. Dat is ook geen onderdeel van het pensioenakkoord. Daarin
gaat het juist over de zachte reële aanspraken. Voor het pensioenfonds is
eigenlijk niet echt een waardering aan de orde. Ik heb dat zojuist al
betoogd. Op die egalisatiereserve van tien jaar na waarvan je gebruik zou
kunnen maken, heb je per definitie een dekkingsgraad van 100%. Een
pensioenfonds is risicoloos. Het moet wel naar de deelnemers communiceren wat eruit komt. Er is geld apart gezet dus wat kun je verwachten op
het moment dat je tegen je pensioen aanloopt? Dan ga je wel met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

16

verwachte rendementen rekenen en wil je geen verwachte rendementen
die te optimistisch zijn maar ook niet te pessimistisch. Het moeten
realistische verwachtingen zijn. Een pensioenfonds wil ook een
bandbreedte geven. Dat zei de heer Van Ewijk ook al. Het wordt zo wel
heel erg lastig communiceren. Wij kunnen dit wel uitrekenen. Dan komen
er prachtige plaatjes uit. Ortec heeft daar ook al mooie plaatjes van
gegeven. Maar hoe vertel je het aan de mensen die pensioenen zullen
ontvangen. Eerlijk gezegd heb ik dat antwoord niet. Af en toe werken wij
met boodschappenkarretjes en laten wij zien dat het naar verloop van tijd
voor de helft vol is om het een beetje visueel te maken. Dat is maar een
beeld, het is niet de juiste manier om over pensioenen te communiceren.
Dit is een moeilijk punt. Ik heb daar nog geen antwoord op.
De heer Ter Hoeven: Wij moeten ons realiseren dat de rechten die men
zou kunnen opbouwen bij een middelloonregeling met een conditionele
indicatie al ongelooflijk variabel zijn. Ik leg vaak het Nederlandse
pensioensysteem uit aan buitenlanders. Eigenlijk is de beste omschrijving
van ons systeem een variabele benefitregeling. Er is een ongelooflijk
verschil in pensioenresultaat tussen volledige indexatie tot je 80ste en
geen indexatie. De vraag is dus ook of op dit moment al goed gecommuniceerd wordt over risico’s. Als wij de indexatie al willen meenemen, dus
min of meer een verwachte reële aanspraak toezeggen, moeten wij heel
consistent disconteren met een verwachte rendementvoet. Feitelijk wordt
dat nu al gedaan door de IFRS, het internationale verslaggevingstelsel dat
ik al heb uitgelegd. Het wordt echter niet gedaan op individueel werkgeversniveau, maar er wordt een opslag toegepast op basis van
hoogwaardige bedrijfsobligaties; dubbel A plus. Uiteraard zit daarin enige
fluctuatie, maar minder dan de fluctuatie bij een individueel bedrijf.
De heer Don: Als hier gezegd wordt dat wij het wel kunnen uitrekenen, zet
ik daarbij toch een vraagteken. Volgens mij kunnen wij dat helemaal niet
zo goed uitrekenen omdat wij de onzekerheden van de komende 20, 30 of
40 jaar niet precies weten. Wij weten ook niet waarmee wij wel en niet
rekening zouden willen houden. Ook die sommetjes zijn niet simpel. Ik
weet dat ik de zaak hiermee compliceer en niet oplos, maar de feiten zijn
de feiten.
Ik heb geen klip-en-klaar antwoord als het gaat om disconto. Mijn
gedachte was om een dekkingsgraad te definiëren waaraan een staffel
wordt vastgekoppeld over wel of niet beperkt indexeren. Daar moet het
volgens mij voor dienen en niet voor het antwoord op de vraag of er
genoeg geld in kas is. Wij hebben immers gezegd dat dit in beginsel altijd
het geval is met voldoende buffer voor die termijn van tien jaar.
Ik kom nu bij de vraag of je wel of niet moet indexeren en hoeveel. Ik zou
geneigd zijn om de dekkingsgraadparameter die je daarvoor maakt op een
reële risicovrije rente te zetten. Dit weerspiegelt de ambitie om op termijn
een reëel pensioen te realiseren. De volgende vraag is dan hoe je die
staffel aan die maatstaf koppelt. Dat kan op allerlei manieren gebeuren.
Daarmee zul je wat moeten spelen om te bekijken hoe het werkt en hoe
het uitpakt voor verschillende generaties en verschillende tijdpaden. Ik
begrijp dat de deskundigen van het vorige blok een andere benadering
kiezen, met een marktconsistent begrip dat eerlijkheid tussen generaties
in zich zou bergen. Ik overzie dat niet. Misschien is dat een zinvol
alternatief. Ik zit nog even op het simpele plaatje van daarnet.
De heer Van Ewijk: De discontodiscussie is buitengewoon verwarrend
omdat iedereen het over verschillende dingen heeft. Soms denk ik wel dat
wij het er niet meer over moeten hebben. Volgens mij moeten wij naar
een hoger plan. Wij moeten spreken over waar wij mee bezig zijn en wat
wij willen bereiken. Volgens mij is er dan veel meer overeenstemming dan
wij denken. De meeste economen in het debat willen naar een systeem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

17

van marktwaardering. Er zijn verschillende trucs om dat te doen. De ene
benadrukt de ene truc en de andere de andere truc, maar technisch zijn zij
gelijkwaardig.
Bij disconto maken wij ons zorgen over de verdelingseffecten over de
generaties. Als je dezelfde aanspraak blijft definiëren tegen een hoger
disconto, is het natuurlijk evident dat er dan herverdeling optreedt en dat
je het versneld gaat uitdelen als ook je staffel ongewijzigd blijft. Daarover
zijn wij het allemaal eens. Ik denk dus inderdaad dat wij naar een iets
hoger plan moeten gaan. Een contractwijziging is ook een verandering in
het beleggingsbeleid. Bij wijziging van een contract moet je streven naar
generatieneutraliteit. Zorg ervoor dat de ene partij er niet onevenredig last
van heeft terwijl de andere er baat bij heeft. Dat vind ik een helder
principe. Laat het aan de technici over om het te bepalen.
Bij het rekenen met verwachte rendementen speelt iets anders. Als je
pensioenfondsen de vrijheid geeft om daarin te kiezen en het principe van
generatieneutraliteit niet helder is vastgelegd, kan dat de boel gaan
beïnvloeden. Als echter het principe van generatieneutraliteit wel is
vastgelegd, moet een pensioenfonds gelijktijdig met het veranderen van
zijn beleggingsmix ook zijn staffel en zijn definitie van zijn dekkingsgraad
variëren zodat het generatieneutraal is. De discussie moet gaan over de
vraag wat wij willen.
De voorzitter: Ik geef de collega’s gelegenheid voor het stellen van
aanvullende vragen. Ik geef als eerste het woord aan de heer Omtzigt, of
voelt hij zich door mij overvallen?
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik voel me niet heel snel overvallen. Ik
heb een vraag voor de heer Valkenburg. In de position paper van het
Actuarieel Genootschap staat een heel mooie zin over de waarderingen en
de discontovoet. Daarvoor moet een commissie komen en het liefst een
commissie die er eenparig uitkomt. U kunt nog even naar de heer Don
kijken die al een beetje begint te glimlachen. Er kwam heel veel uit zijn
commissie maar eenparig was het bepaald niet.
Welk contract moet het volgens u worden en op welke wijze moet de
discontovoet eraan worden vastgekoppeld? Welke expertise moet uw
beroepsgroep daaraan leveren?
De heer Valkenburg: Er is inderdaad een verdeeld advies gekomen uit de
commissie-Don. Dat is heel duidelijk. Misschien is het mogelijk om louter
onafhankelijke deskundigen in een commissie te zetten, zodat die
enigszins losgekoppeld wordt van de pensioenfondswereld.
Volgens mij gaat het niet zozeer over die marktconforme waardering,
want mijns inziens hebben wij daar allemaal een goed begrip van en ligt
redelijk snel vast wat dat betekent. Dat kunnen wij nog een keer
opschrijven, maar dat zijn meer uitgangspunten waaruit dan iets volgt.
Het gaat veel meer over het verwachte rendement. Wat is een realistisch
verwacht rendement? Wij kennen het verleden en weten dat dit niet
zonder meer doorgetrokken kan worden naar de toekomst, terwijl wij ver
in de toekomst willen kijken om iets te zeggen over de pensioenuitkomst.
Onafhankelijke deskundigen zouden dat ei misschien kunnen leggen. Er
zitten echter heel veel haken en ogen aan. De opmerking van de heer Don
dat wij die sommetjes kunnen maken, is misschien wat te gemakkelijk. Wij
kunnen die sommetjes maken als wij alle parameters weten en accepteren. De belangrijke kernvraag is welke parameters er worden genomen.
Ik vind dat de sociale partners in het pensioencontract zelf moeten kijken
op welke manier je wilt delen en wanneer je wilt indexeren. Daarbij speelt
een soort fictieve dekkingsgraad wel een rol. Je moet met elkaar
afspreken hoeveel risico je wilt nemen. Zowel werkgevers als werknemers
moeten goed op de hoogte zijn van de effecten. Ik vind het altijd moeilijk
om een antwoord te geven op de vraag wat nu eerlijk is over generaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

18

Wil je dat alleen pensioentechnisch bekijken, of moet je naar het totale
pakket van arbeidsvoorwaarden kijken? Dat vind ik een wat waziger
element in het geheel. Wij moeten in ieder geval beseffen dat pensioen
een sociaal contract is en dat in dat plaatje meer elementen een rol spelen
dan alleen het pensioen.
De heer Omtzigt (CDA): Misschien heeft de heer Don nog een aanvulling?
De heer Don: Nee.
De voorzitter: Ik kan mensen natuurlijk niet verplichten om te reageren.
De heer Van Ewijk: Hier zit twee derde van de meerderheid van de
commissie-Don aan tafel. De minderheid komt op een ander moment aan
bod geloof ik.
De commissie-Don ging over een deel van de parameters. In het huidige
systeem werd de waardering van de pensioenaanspraken gedaan met
marktrentes. Daarover heeft de commissie-Don niets gezegd. Deze
commissie heeft alleen iets gezegd over langetermijnparameters die van
belang waren voor de continuïteitsanalyse.
Wij gaan nu naar een veel gevoeliger wereld toe. Ik ben het helemaal eens
met mijn buurman dat de grote onzekerheid zit in het toekomstige
aandelenrendement. Wat dat betreft kunnen wij slecht in de toekomst
kijken. Als een commissie daarover moet adviseren, zal dat erg nauw
luisteren. Het wordt een zeer ingewikkelde opdracht. Ik denk wel dat je
regelmatig moet updaten of een regel moet maken dat het de marktrente
is plus een vast deel. Als wij eens in de zoveel jaar die rekenrente
vaststellen, gaan wij terug naar de jaren negentig. Die gekke dingen die
uit de berekening van Ortec kwamen, zijn immers in de jaren negentig
gebeurd toen wij een vaste rekenrente hadden. Daar willen wij nu juist
vanaf.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. Ik heb twee niet al te lastige vragen.
Wellicht kan de heer Ewijk aangeven of hij een risico voor de waardeoverdracht ziet op het moment dat een werknemer overstapt van pensioenfonds X naar pensioenfonds Y, waardoor de rekenrente verschillend kan
worden?
Ik heb nog een algemene vraag. Leidt een verbeterde governance
daadwerkelijk tot betere beleggingsrendementen? Met andere woorden:
zijn wij er daarmee?
De voorzitter: Ik vraag de heer Van Ewijk nu wel beide vragen te
beantwoorden. Daarna ga ik het rijtje af.
De heer Van Ewijk: Bij de waardeoverdracht zijn er inderdaad risico’s.
Het hangt erg af van de manier waarop aanspraken in het systeem
gedefinieerd worden en hoe zij functioneren. Zeker toen de pensioenfondsen nog meer geld hadden, waren in het huidige systeem de
pensioenverwachtingen hoger dan de aanspraken. Men rekende op
indexatie. In de waarde van het pensioen zat meer dan de waarde van de
aanspraak. De vraag is of wij wel of niet teruggaan naar een dergelijk
systeem. Je kunt de aanspraken meer virtueel definiëren als een soort
puntensysteem waarop het toezicht gebaseerd wordt. Je kunt met de
aanspraken ook gaan in de richting van de echte waarde van je pensioen.
Ik denk dat het laatste voordelen heeft. Als je dat namelijk doet, loop je
natuurlijk minder risico bij de overgang van het ene naar het andere
pensioen, mits de waardering goed geregeld is. Wij weten wat er in de
pensioenfondsen zit. De makkelijkste waardering is dus het optellen van
de prijs van alle activa. Dat is wat wij kunnen verdelen. Wij maken steeds
te ingewikkelde sommen waarmee wij mensen een pensioen beloven en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

19

dan moeten wij terugrekenen met rendementen. Dat maakt het zo
complex.
Ik geloof niet dat onze pensioenfondsen onderpresteren in beleggingen.
Daar zit het grote probleem niet. Bij governance denk ik veel meer aan
vragen als: hebben wij daar wel het optimale contract en wie beslist er
over het contract?
De heer Valkenburg: Ik denk inderdaad niet dat er beter zal worden
belegd door andere governance. Men moet misschien wel wat beter letten
op wat de beleggingen kosten. Misschien kunnen uitvoeringskosten
minder worden als er door een betere governance nauwkeurig naar
gekeken wordt. Dat is pure winst voor het pensioenfonds.
Mevrouw Lodders (VVD): Het gaat niet alleen om beter resultaat maar
ook om het beleggingsrisico.
De voorzitter: Ik wil nu wel tempo maken, want er zijn nog meer leden
die vragen willen stellen. Wij hebben nog tien minuten.
De heer Valkenburg: Ik hoop dat de risicobeheersing wordt vastgelegd in
het contract tussen werkgevers en werknemers. In die afspraken moet zo
duidelijk mogelijk worden aangegeven hoeveel risico men bereid is te
nemen bij de uitvoering van het pensioen. Dat is misschien wat erg
gemakkelijk gezegd. Ik denk wel dat sociale partners er iets meer aan
kunnen doen dat tot nu toe is gedaan. Wat is de opdracht? Wat hebben wij
in de toezegging meegenomen aan risicobeleving?
De heer Ter Hoeven: Ik denk zeker dat het kan bijdragen aan een beter
toezicht op de verdeling van de risico’s. Ik verwijs ook naar service level
agreements die worden afgesloten met onderliggende bureaus. Wat
verwacht je van hen? Daarop kan een governance toezien. Naar mijn
mening leidt dat in de praktijk tot resultaten.
De heer Don: Ik ben het ermee eens dat daarin waarschijnlijk niet de druk
zat voor de beleggingsresultaten. Ik vraag mij ook af of die zo veel beter
hadden kunnen zijn. Het zijn altijd beslissingen die in onzekerheid worden
genomen. Je kunt dat toetsen aan de hand van wat er achteraf in dat ene
scenario is uitgekomen. Governance kan wel van belang zijn voor
risicobewaking, en dan met name de vraag of deze aansluit bij wat de
deelnemers kunnen en willen dragen. Welke prijs willen deelnemers
betalen voor zekerheid en welk risico zijn zij bereid te nemen? Dat moet je
te weten komen. Het zal iets te maken hebben met leeftijdssamenstelling.
Met die wijsheid moet je dan iets doen. Dat moet goed worden geborgd
en ik denk dat governance daarin een belangrijke rol moet spelen.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb een vraag aan de heer Don, gelet op
zijn ervaring als voorzitter van de commissie die zijn naam draagt.
Momenteel kijkt een commissie naar de verwachte rendementen. Volgens
mij zit de heer Van Ewijk daarin. Die commissie bekijkt voor het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid hoe het zit met de verwachte
rendementen. Ik denk dat er nog wel meer commissies komen. Ik hoop
dat zij ook naar de parameters zullen kijken.
Wat zou u ons of de minister van SZW adviseren over de samenstelling
van zo’n commissie?
De heer Don: Een breed spectrum aan deskundigheid, zou ik zeggen. Dat
is echter geen garantie voor eenparigheid.
De heer Klaver (GroenLinks): Kunt u iets specifieker zijn? Is het wenselijk
om ook de sociale partners daarin zitting te laten nemen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

20

De heer Don: Ik denk dat het niet gewenst is om mensen in een dergelijke
commissie te hebben die daar als belangenvertegenwoordiger zitten. Ik
sluit echter niet uit dat in belangenverenigingen ook deskundigen zitten.
De voorzitter: Dat lijkt me een heel diplomatiek antwoord.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Ik heb een vraag voor de heer
Valkenburg. In het wetsvoorstel over aanpassing van de pensioenleeftijd
aan de levensverwachting staat dat het CBS dat moet bepalen. Het
Actuarieel Genootschap heeft al decennia lang de sterftetafels bepaald.
Waarom is er voor het CBS gekozen? Deugde het werk van het AG niet?
Wat zijn de verschillen in uitkomsten en in benadering tussen het CBS en
het Actuarieel Genootschap? Ik heb aardige verschillen gezien. Het AG
extrapoleert en het CBS fietst daar allerlei deskundigen in die daarover
een oordeel geven. Er moeten straks heel belangrijke beslissingen
genomen worden!
De voorzitter: De vraag is gesteld aan de heer Valkenburg. Ik kan mij
voorstellen dat de heer Van Ewijk wellicht ook nog iets daarover wil
zeggen. U kunt zich daar vast op voorbereiden, mijnheer Van Ewijk.
De heer Valkenburg: Wij zijn er volledig van overtuigd dat ons werk
deugt. Wij hebben een aantal hoogleraren daarnaar laten kijken die geen
lid zijn van het Actuarieel Genootschap. Het zijn onafhankelijke deskundigen. Zij vonden het ook goed. Zij brachten overigens wel een paar
suggesties voor verbeteringen gedurende de rit naar voren. Wij hebben
niet gehoord dat ons werk niet zou deugen. Wij weten niet waarom deze
keus gemaakt is.
Het CBS kijkt naar verschillende doodsoorzaken. Per doodsoorzaak wordt
een soort verwachting gemaakt. Daarvoor worden inderdaad deskundigen
geraadpleegd. Je gaat alle doodsoorzaken langs, je kijkt hoe een en ander
zich ontwikkelt, je neemt het allemaal samen en dat leidt tot een uitkomst.
Wij zijn niet deskundig op doodsoorzaak per se, wij kijken vooral naar de
kwantiteit. Wij kijken naar een trend die zich heeft voorgedaan en
proberen die zo goed mogelijk te extrapoleren. Wij houden daarbij
rekening met een langetermijntrend en een kortetermijntrend. De curve
van de langetermijntrend lijkt ineens wat steiler te gaan lopen. De vraag is
hoe lang dat steile door blijft gaan. Voor de eerste jaren nemen wij dat
wat sterker mee en daarna vlakken wij het af voor een langeretermijntrend. Dat updaten wij regelmatig. Voor ons soort doeleinden zou dat een
goede oplossing zijn en misschien wel beter dan wanneer je naar
doodsoorzaken kijkt. Misschien vergeet je een doodsoorzaak of komt er
ineens een op. Wij proberen alle beschikbare informatie mee te nemen en
te komen met een kwantitatieve extrapolatie.
De voorzitter: Hoeven wij de heer Van Ewijk niet te horen? Dat lijkt mij
wel interessant, maar ik kan mij vergissen.
De heer Ulenbelt (SP): Daar maak ik bezwaar tegen. Ik wil de mening van
de heer Van Ewijk wél horen.
De heer Van Ewijk: Ik kan het heel kort maken. Ik heb hieraan helemaal
niets toe te voegen.
De voorzitter: Dat zou ik ook zeggen als ik u was, maar dat terzijde.
De heer Van den Besselaar (PVV): Mijnheer Valkenburg, u werkt bij
Towers Watson.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

21

De heer Valkenburg: Dat is juist, maar ik zit hier als spreker voor het
Actuarieel Genootschap.
De heer Van den Besselaar (PVV): Dat weet ik. Maar ik wil er nog even
op terugkomen. Uw organisatie heeft eind september het pensioenakkoord bestempeld als veel te ingewikkeld en nauwelijks uit te leggen. Wij
hebben dat vandaag ook gehoord van de heer Van Ewijk. Als je een nieuw
elan wilt, zou je de elementen van het huidige pensioencontract kunnen
aanpassen. Welke elementen zou u aanpassen om het simpel te houden?
De heer Valkenburg: Dank u wel voor deze vraag. Ik vind dat dit echt iets
is voor de sociale partners. Zij moeten zich daarover buigen. Ik zeg
nadrukkelijk dat het Actuarieel Genootschap daar geen oordeel over heeft.
Wij willen als deskundigen de sociale partners van alle kanten bijstaan om
de effecten van de ene of de andere keuze toe te lichten. Ik wil het even
hierbij laten.
De heer Van den Besselaar (PVV): Dat is een beetje flauwe reactie. U
zegt dat het veel te ingewikkeld is en dat die ingewikkeldheid alleen maar
toeneemt: harde contracten, zachte contracten, combicontracten. Het
wordt er niet simpeler op. U wilt het graag simpeler hebben en zegt dat
het uit te leggen moet zijn. Als ik u dan vraag hoe dat zou kunnen, zegt u:
daarmee bemoeien wij ons niet.
De heer Valkenburg: Wij hebben daarover binnen het Actuarieel
Genootschap niet echt een mening. Er zijn natuurlijk diverse opties. Het
zou al veel simpeler zijn als wij in Nederland naar één systeem konden
gaan. Misschien moet het geen onbeperkt systeem zijn en moet je de
AOW als het ware wat oprekken. Dat zou een heel stuk simpeler zijn. Je
kunt van alles verzinnen dat veel simpeler is dan wat nu wordt
voorgesteld.
De voorzitter: Ik wil dit deel van het rondetafelgesprek afsluiten. Ik dank
u allen hartelijk voor uw toelichting.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Blok 6, Pensioenuitvoerders
Gesprek met:
• de heer Riemen, algemeen directeur Pensioenfederatie
• de heer Herbert, directeur Verbond van Verzekeraars
• de heer De Munnik, Aegon, tevens namens Verbond van
Verzekeraars
De voorzitter: Goedemiddag. Ik heet de pensioenuitvoerders van harte
welkom. U kent allemaal hopelijk de spelregels. U hebt de gelegenheid
voor een korte toelichting van ongeveer twee minuten. Vervolgens zal de
heer Van den Besselaar als eerste de vragen stellen. Daarna zullen de
andere collega’s de gelegenheid hebben om vragen te stellen.
De heer Riemen: Voorzitter. Hebben we twee minuten per organisatie of
twee minuten per spreker?
De voorzitter: U hebt twee minuten per spreker. Dat is weer een
meevaller, toch?
De heer Riemen: Dat weet ik niet. Dat betekent namelijk dat ik twee
minuten heb en het Verbond van Verzekeraars vier minuten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

22

De voorzitter: Dan geef ik u drie minuten. Normaal doe ik dat niet, dus
hebt u geluk.
De heer Riemen: De Pensioenfederatie zegt al langere tijd dat pensioenen
structureel houdbaar, communiceerbaar en uitvoerbaar moeten worden.
Het pensioenakkoord biedt, wat ons betreft, daartoe kansen. Heel veel
hangt af van de invulling door de arbeidsvoorwaardentafels en de
wetgever.
Ik kom eerst bij het onderwerp «structureel houdbaar». Het akkoord biedt
kansen, vooral voor het op een eerlijke manier verdelen van schokken in
de levensverwachting en voor het verhogen van de pensioenleeftijd. Dit
zijn twee maatregelen die ertoe kunnen bijdragen dat schulden niet meer
naar de toekomst worden doorgeschoven. Hierbij zijn er nog veel
uitdagingen op het gebied van de disconteringsvoet, het financieel
toetsingskader en het spreiden van schokken. Daarnaast is voor ons de
volgende vraag heel belangrijk: wat doen we met de bestaande
aanspraken?
Vervolgens kom ik bij het onderwerp «communiceerbaarheid». Ook hierin
ligt een grote uitdaging voor de sector. Pensioenen zijn namelijk niet
zeker, nu niet en straks ook niet. De sector zal helder moeten communiceren dat het niet zwart-wit is. Afhankelijk van de vraag hoe de regeling
wordt afgesproken, is er een kleinere of grotere kans op indexatie en is er
een kleinere of grotere kans op korting. We moeten weg van het beeld dat
nu alles zeker is, maar ook weg van het beeld dat in de toekomst alles kan
worden verloren.
Communiceerbaarheid en uitvoerbaarheid hangen heel nauw samen.
Zoals het er nu voorstaat, krijgen we per 1 januari 2013 een verhoging van
het fiscale kader naar 66 jaar, per 1 januari 2014 de nieuwe pensioencontracten en per 1 januari 2015 een verhoging van het fiscale kader naar
67 jaar. Vervolgens gaat per 1 januari 2020 de AOW naar 66 jaar en in 2025
naar 67 jaar. Dit is uitvoeringstechnisch vrijwel onmogelijk, maar het is
ook bijna niet uit te leggen. Daarom pleiten wij ervoor alles met
betrekking tot de aanvullende pensioenen te concentreren op 1 januari
2014.
Wat sociale partners of fondsbesturen ook doen, de sleutel voor de
oplossing voor de huidige problemen ligt in handen van degenen die de
eurocrisis kunnen beëindigen. De pensioenfondsen werken hard aan het
terugwinnen van het vertrouwen. We realiseren ons heel goed dat we als
sector zelf hebben bijgedragen aan het verlies van dat vertrouwen. Het
terugwinnen van het vertrouwen zal voor een deel moeten komen door
een verbetering van de governance, een governance waarin alle participanten zich kunnen herkennen en waarin deskundigheid en competent
bestuur buiten twijfel zijn. Dat herstel van vertrouwen is gewenst omdat
we nog steeds het beste stelsel ter wereld hebben. Dat stelsel is de moeite
waard. We hebben de hulp nodig van sociale partners, toezichthouders en
politiek om het stelsel samen te behouden voor de samenleving.
De heer Herbert: Voorzitter. Dank voor de uitnodiging. In de afgelopen tijd
is er veel gesproken over pensioenen. Na alle discussies over dekkingsgraden, ftk’s en invaren zou je bijna vergeten dat ongeveer 20% van de
collectieve pensioenen loopt via verzekeraars. Ik ben blij dat de Kamer dit
niet is vergeten en dat wij de gelegenheid hebben om hier mee te denken
over een toekomstig stelsel. Dat doen wij graag. Wij voelen ons medeverantwoordelijk voor het pensioenstelsel. Het is op zich ook niet opmerkelijk
dat wij als verzekeraars relatief onderbelicht zijn in de actuele discussies,
omdat wij een relatief compleet contract hebben. Rechten en plichten
staan vast. Er zijn contractuele relaties en er zitten niet zo veel onzekerheden in. De pijn van de volatiele financiële markten en de oplopende
levensverwachting ligt voor lopende contracten dan ook bij verzekeraars.
Die pijn is op dit moment best hevig. De verzekeraars hebben flinke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

23

voorzieningen getroffen. Dat is wel het risico van het vak: daar ben je nu
eenmaal verzekeraar voor.
Voor de toekomst ligt het, denk ik, ietsje anders. Volatiele markten,
beperkte zekerheden, lage rente en een oplopende levensverwachting
zullen in de toekomst ook de realiteit zijn voor onze klanten. Dat betekent
dat bij gelijkblijvende ambities in verzekerdenregelingen de premies
omhoog zullen gaan. Als ik het pensioenakkoord goed heb gelezen, was
dat nu net niet de bedoeling. Ook de klanten van verzekerdenregelingen
zullen dus waarschijnlijk in de toekomst keuzen moeten maken voor de
balans die ze willen tussen zekerheid, prijs en ambitie. Verzekeraars
hebben de ambitie dit uit te voeren en die keuze zo veel mogelijk bij
sociale partners te laten. Dan moet de wetgeving die ruimte wel bieden en
moeten verzekeraars bijvoorbeeld in het solvabiliteitstoezicht de ruimte
hebben om zachtere rechten aan te bieden.
De vraag is hoe dit in de praktijk precies zal uitwerken. Wij denken dat het
leeftijdsaanpassingsmechanisme relatief eenvoudig is. Dat sluit aan bij de
maatschappelijke behoefte aan langer doorwerken en bij de AOW. Het is
volgens mij ook relatief eenvoudig aan deelnemers uit te leggen. Naar
onze verwachting zal het leeftijdsaanpassingsmechanisme breed in
verzekerdenregelingen terugkomen. Het zal zich ontwikkelen tot de
marktstandaard.
Het ligt iets complexer voor het rendementsaanpassingsmechanisme. Uit
de onderzoeken die de afgelopen tijd zijn gedaan, blijkt dat consumenten
zeer hechten aan zekerheid. Voor een verzekeraar is dat natuurlijk ook de
kernwaarde. Het zit in de genen van verzekeraars om zekerheid te willen
bieden. Ik ben er daarom ook niet van overtuigd dat dit in de volle breedte
in verzekerdencontracten navolging zal vinden. Men zal wel voor die
zekerheid moeten willen betalen in de toekomst. Kan of wil men dat niet,
dan zullen de sociale partners ook in de verzekerdenregelingen de ruimte
moeten hebben om de rendementsgaranties los te laten. Dat vergt dus
wel wat wettelijke aanpassingen. Voor ons, de verzekeraars, is de keus die
sociale partners daarin maken min of meer een gegeven. Er is één
randvoorwaarde: de deelnemer zal wel moeten begrijpen welk risico’s hij
loopt. Het is al een paar keer genoemd vandaag. Dat is een communicatieve uitdaging. Het is misschien nog wel iets meer dan een communicatieve uitdaging. We willen in ieder geval niet dat deelnemers er te laat
achterkomen dat ze minder hebben opgebouwd dan ze dachten en
verwachtten. Daarvoor heeft de sector de afgelopen jaren duur leergeld
betaald. Dat willen we in de collectieve sfeer niet nog een keer meemaken.
De voorzitter: U zit zwaar over de tijd heen en ik verzoek u nu af te
ronden.
De heer Herbert: Dan heb ik nog een opmerking over een onderdeel dat
waarschijnlijk nog door niemand anders in deze hoorzitting aan de orde is
gesteld, namelijk de derde pijler van het pensioenstelsel. Ook daarin
hebben we nogal wat klanten. Als de ambities de komende tijd beperkt
worden, zal de behoefte aan individuele aanvullingen toenemen. Banken
en verzekeraars hebben de afgelopen jaren veel gedaan aan de ontwikkeling van efficiënte, goedkope en eenvoudige producten. De fiscale
toegankelijkheid blijft daar nog wat bij achter. We hebben een relatief
complex stelsel voor de derde pijler, met jaarruimten en dergelijke. Het
zou waardevol zijn eens te bekijken of dat niet eenvoudiger kan, zodat
mensen meer ruimte krijgen om hun eigen verantwoordelijkheid te
nemen in de derde pijler.
De heer De Munnik: Voorzitter. Hartelijk dank voor de uitnodiging om
hier te spreken. In aanvulling op de heer Herbert wil ik nog een paar
dingen noemen. Het is volstrekt helder dat het pensioensysteem moet
veranderen. We leven langer, de beurzen zijn zeer volatiel en de rente is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

24

momenteel zeer laag. De vooruitzichten zijn er sinds twee jaar niet beter
op geworden. Als verzekeraars zeggen wij een paar dingen. Wij willen
graag in het hart van het pensioensysteem werkzaam blijven, zoals wij dat
momenteel doen. Wij verzorgen 20% van de pensioenen in Nederland en
doen dat op een heleboel manieren. Wij pleiten er nadrukkelijk voor een
onderscheid tussen hard en zacht aan te houden. Wij hebben voorheen in
het systeem gezien dat hard misschien niet altijd even hard was. Daarom
pleiten we voor het volgende: als het zacht is, laat het dan ook zacht zijn.
Als het hard is, laat het dan ook echt hard zijn. Dat heeft dus ook de
nodige consequenties voor solvabiliteit en toezicht in het kader.
In aanvulling op de heer Riemen zeggen wij ook heel nadrukkelijk dat er
bij de uitvoering wel op de concentratie van verschillende veranderingen
tegelijkertijd moet worden gelet. Een pensioenakkoord met daarnaast
twee keer een aanpassing van het Witteveenkader is erg veel. Daar komt
nog bij dat veel aanvullende verzekeringen, zoals het arbeidsongeschiktheidspensioen, momenteel allemaal nog op 65 jaar staan. Daarom pleit ik
voor aandacht voor het mee-ademen van dat type uitkeringen met de
nieuwe pensioeningangsleeftijden. Ik pleit dus voor aandacht voor de
uitvoering. Wij pleiten daarbij overigens wel voor 1 januari 2015, gezien
het wettelijk kader, gezien alle cao-onderhandelingen en vanwege het feit
dat wij als verzekeraars in de uitvoeringssfeer helemaal aan het einde
zitten. Wij pleiten voor de juiste overgangstermijn.
Last but not least: je kunt niet genoeg aandacht besteden aan de
communicatie, als wezenlijk element van het pensioenakkoord. Er moet
dus nadrukkelijk aandacht zijn voor communicatie.
De heer Van den Besselaar (PVV): Voorzitter. Gisteren hadden we hier de
sociale partners en de economen. Toen heb ik een vraag gesteld over het
invaren van de oude rechten. Dat is een van de zeer essentiële onderdelen
van het pensioenakkoord. Men was er nogal optimistisch over. Juristen
zouden er wel een mouw aan weten te passen. Er zijn echter ook juristen
die tot het Europees Hof willen gaan om de zaak tegen te houden. De
onduidelijkheid over het invaren van de oude rechten zal dus naar alle
waarschijnlijkheid vele jaren kunnen duren. Wat betekent deze onduidelijkheid voor de pensioenuitvoerders ten aanzien van de uitvoering van
het pensioenakkoord?
De heer Riemen: Voor pensioenfondsbestuurders staat buiten kijf dat het
besluit om bestaande aanspraken om te zetten naar nieuwe aanspraken
alleen kan worden genomen als men absoluut weet waar men aan toe is.
Het is een nachtmerriescenario voor iedere pensioenfondsbestuurder om
een dergelijk ingrijpend besluit te moeten nemen en vervolgens het risico
te lopen om over drie of vijf jaar door rechterlijke instanties te worden
teruggefloten. Het is van heel groot belang dat de wetgever daarover
straks helderheid biedt. Daar wordt op dit moment onderzoek naar
gedaan. Het klopt dat er juristen zijn die denken dat het zal meevallen en
dat er juristen zijn die denken dat het niet zal meevallen. We wachten dat
gewoon af. Het is voor ons een belangrijk toetspunt om als pensioenfondsbestuurder gevolg te kunnen geven aan de wens van sociale
partners. De sociale partners moeten het voortouw nemen. Als ze
besluiten tot het sluiten van een nieuw contract, zullen ze aangeven of zij
vinden dat in het nieuwe contract ook de oude aanspraken moeten
worden opgenomen. Dan zal de pensioenfondsbestuurder zijn eigen
afweging moeten maken of dat een verantwoord besluit is of niet.
De heer Van den Besselaar (PVV): Verwacht u niet dat niemand de stap
zet naar het nieuwe pensioenakkoord, als dat invaren almaar uitblijft? Dan
blijft iedereen bij de oude situatie. Niemand wil namelijk het risico lopen
dat u terecht aangeeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

25

De heer Riemen: Dat hangt er zeer van af hoe het nieuwe pensioencontract eruitziet. Laat ik even met een boerenverstandredenering komen: als
het nieuwe pensioencontract niet meer risico in zich draagt dan het
huidige pensioencontract, zie ik het probleem niet.
De heer Van den Besselaar (PVV): Gisteren en vandaag is er door
verschillende deelnemers gewezen op het belangrijke element van de
communicatie. Die communicatie was natuurlijk in het verleden ook altijd
belangrijk en toen was het al zo moeilijk. Hoe moet die communicatie
vorm krijgen als we geen duidelijkheid hebben over de invulling van het
pensioenakkoord en over de verschillende contracten die er mogelijk zijn:
zachte contracten, harde contracten en combicontracten? Dat moet u
delen met deelnemers die zich afvragen waarover het allemaal gaat.
Denkt u dat u dat voor elkaar kunt krijgen?
De heer Riemen: Het is wel goed om het in de juiste volgorde te zien.
Eerst spreken de sociale partners een nieuw contract af. Dan pas
communiceren de pensioenfondsen. Dan is die duidelijkheid er. We
communiceren nu niet over iets wat er niet is.
De heer Van den Besselaar (PVV): Die duidelijkheid is er nu ook ten
aanzien van de huidige contracten en de communicatie daarover is al zo
verschrikkelijk moeilijk.
De heer Riemen: Op dat punt denk ik dat het pensioenakkoord ons reuze
helpt. Immers, het probleem met de huidige contracten is dat we een
schijnzekerheid hebben opgehouden. Daar hebben we overigens als
sector ook aan meegewerkt. Mensen dachten dat die pensioenuitkeringen
gegarandeerde uitkeringen waren. Dat zijn ze echter niet. Het pensioenakkoord maakt dat heel transparant en helder. Daarin staat dat we af moeten
van die schijnzekerheid. We moeten van het begin af aan met mensen
communiceren dat de uitkeringen met onzekerheid zijn omgeven, dat ze
afhankelijk zijn van wat er gebeurt in de levensverwachting en in de
economie. Ik zie dat het pensioenakkoord beter kan helpen om dat goed te
communiceren dan thans het geval is.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Ik heb een vraag aan de heer De
Munnik. Zijn maatschappij heeft ervaring met communicatie. Zij moet
producten in de markt zetten, zoals het zwitserlevengevoel. Wat kost die
communicatie eigenlijk allemaal bij elkaar?
Mijn tweede vraag is voor de heer Riemen. Ik zie dat allerlei communicatiedeskundigen zich aanbieden bij de pensioenfondsen met de
boodschap: wij komen jullie helpen. Wat gaat dat kosten? Het zijn
tenslotte dure gasten. Is er al één communicatiedeskundige geweest die
heeft geadviseerd over de vraag hoe je zeker over onzekerheid kunt
communiceren? Betekent het oplossen van deze vraag niet dat er een
hoop geld wordt weggegooid aan iets wat helemaal niet kan?
De heer De Munnik: Allereerst over de communicatie en de budgetten. Ik
kan niet praten over het zwitserlevengevoel en dat zal ik ook niet doen.
Veel communicatie over verzekeringsmaatschappijen gaat tegenwoordig
niet over specifieke producten, het gaat over corporate campaigns, die het
pensioendomein ver overstijgen. Ik heb al wat meer inzicht in de
communicatie op deelnemersniveau, ook vanuit de wettelijke verplichtingen. Dat zijn er tegenwoordig nogal wat. Het gaat om aanzienlijke
bedragen, maar of deze communicatie altijd tot informatie leidt, is vers
twee. We geven momenteel veel aandacht aan en steken veel middelen in
het experimenteren met communicatie via online tooling en via gaming,
om op een compleet andere manier te proberen het pensioen duidelijk te
maken. De online mogelijkheden om dat spelenderwijs via scenario-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

26

analyses, what-if-analyses, te doen, geven ons veel vertrouwen dat er op
dat gebied nog een wereld te winnen is aan communicatie en het
verschaffen van inzicht. Het is volstrekt duidelijk dat iets wat onzeker is,
niet zeker kan worden gemaakt. Je kunt alleen mensen een beleving
geven van wat erbij komt kijken en waar ze bij stil moeten staan. Daar
hebben we veel tijd in gestoken en we zijn enthousiast over de mogelijkheden en de kansen die zij geven.
De heer Riemen: U raakt een heel goed punt. Ik vind het persoonlijk de
grootste uitdaging voor de sector. We weten namelijk drommels goed hoe
het niet moet. Heel veel mensen zien dit inderdaad als een gat in de
markt. We hebben natuurlijk onze ervaringen. Communicatiedeskundigen
– vreemd genoeg waren daar ook veel economen bij die dachten dat ze
communicatiedeskundigen waren – hebben het indexatielabel met ons
gedaan. Zo moet het dus niet. Ik heb het ei van Columbus echter nog niet
gevonden. Het is ontzettend lastig om met mensen over de begrippen
«onzekerheid» en «risico’s» te communiceren. Mensen denken heel snel
zwart-wit. Bij het woord «risico’s» denken ze dat het altijd alleen maar
negatief kan zijn, terwijl «risico» op zichzelf een neutraal begrip is. Het kan
ook positief zijn. Mensen denken ook heel vaak dat het alles of niets is en
dat ze alles kwijtraken. Wij zijn daar nog niet uit. Het is wel dé opgave
voor de sector om hiermee om te gaan. Voor alle duidelijkheid: het maakt
niet zo veel uit of er nu wel of niet een pensioenakkoord is, omdat dit
precies is wat we ook in de huidige situatie niet goed hebben gedaan. In
de huidige situatie hebben we zekerheid gecommuniceerd, maar die is er
niet. Dat leidt tot een grote schok en tot teleurstelling bij mensen. Dat
betekent dat wij zelfs in de huidige situatie een oplossing moeten vinden
om aan mensen duidelijk te maken wat het betekent dat een pensioen met
onzekerheid is omgeven. De oplossing heb ik nog niet, maar die gaat
inderdaad ook niet komen van dure communicatiebureaus.
De heer Ulenbelt (SP): Iedere cent die je uitgeeft aan communicatie, zit
niet in het pensioen. Er zijn methoden om pensioenen zekerder te maken.
Waarom wordt daarvoor niet gekozen? Waarom voert u blind dat
pensioenakkoord uit?
De heer Riemen: Wij voeren niet blind het pensioenakkoord uit, sterker
nog, we weten nog helemaal niet hoe het wordt uitgewerkt. Er valt dus
niets uit te voeren. Als het pleidooi is dat we niets moeten uitgeven aan
communicatie, denk ik dat we wel heel ver weg zijn. Communicatie kost
inderdaad geld, maar de vraag is of het goed besteed geld is. Ik denk dat
het goed besteed is als mensen straks weten waar ze aan toe zijn.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. De heer Riemen zegt terecht dat
we nog niet goed weten hoe het akkoord eruitziet. Hij geeft wel aan dat hij
blij is met de duidelijkheid die een deelnemer kan hebben over de
verwachtingen. Daarover is hij in ieder geval tevreden. Gisteren zaten hier
de sociale partners aan tafel. Zij bleven maar benadrukken hoe belangrijk
het is dat er een grote mate van vrijheid is op alle cao-tafels. Daarin zagen
wij allemaal het gevaar dat er straks 400 verschillende pensioencontractjes komen te liggen. Wat betekent dat voor de uitvoeringskosten?
De heer Riemen: Volgens mij zijn er veel meer dan 400 cao’s. Pensioen is
een arbeidsvoorwaarde. In dit land hebben we nog steeds het recht om in
vrijheid arbeidsvoorwaarden af te spreken, net zo goed als we de vrijheid
hebben om geen pensioen af te spreken. Als uitvoering het enige motief
is, kun je vanuit een uitvoeringstechnische optiek zeggen: geef ons één
pensioenregeling. Die is er echter al; dat is de AOW. We hebben nu
eenmaal in ons land een systeem waarbij het tweedepijlerpensioen wordt
afgesproken door de sociale partners. Die proberen in een uitruil van alles

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

27

en nog wat met betrekking tot salaris, leaseauto, vakantiedagen, ziektekostenregelingen en dergelijke. In die uitruil komt men tot een pensioenregeling. De pensioenfondsen vinden het heel prettig als het heldere
pensioenregelingen zijn, die gemakkelijk te communiceren zijn. Ik zie op
dit moment de trend dat er enige vorm van consolidatie gaande is bij een
aantal pensioenfondsen. Mijn collega’s kunnen veel meer zeggen over de
hoeveelheid pensioenregelingen.
De heer Klaver (GroenLinks): Er waren gisteren ook sprekers die zeiden
dat er natuurlijk een keuzevrijheid moet zijn, maar dat het wellicht goed
zou zijn als de overheid die keuzevrijheid wat zou inperken. Hoe kijkt de
Pensioenfederatie daartegenaan?
De heer Riemen: Wij zijn erg voor vrijheid. Ik zou het erg jammer vinden
als sociale partners in dit land niet meer vrij zijn om hun eigen arbeidsvoorwaarden af te spreken. Ik vraag me af wat de toegevoegde waarde
zou zijn. Hoe weegt u, als volksvertegenwoordiger, af welke kaders u zult
stellen? Dat is namelijk nog een hele uitdaging.
De heer Klaver (GroenLinks): Het redden van de euro is ook een grote
uitdaging. Ik mag toch hopen dat niemand terugdeinst voor dit soort
uitdagingen.
De heer Riemen: Ik zie het verband niet tussen het redden van de euro en
de arbeidsvoorwaardenonderhandelingen.
De heer Klaver (GroenLinks): De heer Riemen geeft aan dat het heel lastig
is om te bepalen op basis van welke zaken de kaders worden gesteld. Met
dat dilemma hebben we in de politiek voortdurend te maken. We moeten
daarvoor niet weglopen. Ik denk dat de politiek dat te vaak doet en de
zaken vooruitschuift naar techneuten. Daarmee hollen we – om het maar
heel groot te maken – de democratie verder uit. Daarvoor wil ik waken.
Dat zie ik ook gebeuren in de eurocrisis.
De heer Riemen: Nogmaals, tot op heden is pensioen een arbeidsvoorwaarde, in handen van de arbeidsvoorwaardenonderhandelaars. Dat zijn
geen techneuten. De vrijheid van arbeidsvoorwaardenvorming vind ik
persoonlijk een heel groot goed.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. Hoe kan er goede transparantie
worden gegeven over de opbouw en de waarde van het pensioen, als
iemand bij verschillende werkgevers heeft gewerkt of een zelfstandige is
die korter of langer bij een bepaald fonds zijn pensioen opbouwt?
De heer De Munnik: Mensen kunnen bij verschillende werkgevers
hebben gewerkt en kunnen daardoor op meer plekken pensioen hebben
zitten. Om dat samen te bundelen, hebben we het Pensioenregister. Wij
bieden mogelijkheden – ik praat nu namens AEGON – waarbij mensen
online gegevens verstrekken, waardoor wij zelf online in staat zijn een
totaalbeeld van het pensioen te geven, niet alleen voor de tweede pijler,
maar ook voor de derde pijler. Er zijn dus al manieren om die bundeling
geïntegreerd op deelnemerniveau te communiceren.
De heer Herbert: Ik zie gelukkig in de verzekeringsmarkt een beweging
naar veel meer standaardisatie in producten. Je hoeft niet meer voor
iedere arbeidsvoorwaarde een regeling aan te bieden. Je kunt gewoon
zeggen: dit zijn de vier of vijf regelingen die we aanbieden; kies maar. Dat
is volgens mij een goede ontwikkeling, zowel voor kostenbeheersing als
voor transparantie. Dat maakt het aanzienlijk overzichtelijker en beperkt de
differentiatie in het fruit. Je houdt nog steeds appels en peren, maar je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

28

hoeft niet meer alle vruchten uit de fruitmand met elkaar in overeenstemming te brengen.
De heer Riemen: Wij hebben gelukkig het Pensioenregister en het UPO,
maar wij stellen onszelf toch de vraag hoe slim het is om aan een
35-jarige tot op de cent nauwkeurig aan te geven wat hij over 30 jaar zal
krijgen, terwijl we nu vaststellen dat dit onzeker is. Is dit wel slim? Is dit de
juiste manier van communiceren? Wekken we daarmee niet de indruk dat
we tot op de cent nauwkeurig weten wat iemand over 35 jaar zal krijgen,
terwijl we het eigenlijk niet weten? Het antwoord hebben we nog niet,
maar we houden ons wel bezig met deze vragen.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik wil toch vragen wat het antwoord is. U hebt
het niet, maar kunt u daarover meedenken? Wat is er nodig om het wel op
een goede manier te doen?
De heer Riemen: Dat heb ik al met de heer Ulenbelt gewisseld. Daar zijn
we naar op zoek. Deze zoektocht kunnen we pas echt concretiseren als we
weten hoe die nieuwe pensioencontracten eruitzien.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik vond het heldere statements, van
zowel de Pensioenfederatie als het Verbond van Verzekeraars. Ik heb ook
een gezamenlijke boodschap gehoord over wat zij willen op 1 januari
2014. Dat is helder. Mijn vraag gaat over de uitvoerbaarheid. De heer
Riemen geeft aan dat het nog niet duidelijk is hoe het contract eruit zal
zien. Kan hij een top drie geven van zaken waaraan het contract moet
voldoen, om het leven voor de pensioenuitvoerders gemakkelijker te
maken?
De heer Riemen: U vraagt om een top drie. We hebben sowieso het
wettelijk kader nodig. Daarbinnen moeten we opereren. Dat geldt
overigens ook voor de sociale partners. Zij zullen uiteindelijk hun contract
pas echt kunnen afsluiten als het wettelijk kader er ligt. Daarnaast moeten
we helderheid hebben over hoe het contract er tot in detail uitziet.
Bovendien moeten we helderheid hebben over de vraag wat we doen met
de bestaande aanspraken. Als die helderheid er is, mag u er toch van
uitgaan dat het de uitvoerder nog snel een jaar kost – dat is al een helse
uitdaging – om het op tijd in te regelen.
De heer Omtzigt (CDA): Het laatste deel van het antwoord snap ik het
beste, over de helderheid en het invaren van oude rechten. Dat is helder.
Op dit moment ligt noch het contract, noch het wettelijk kader vast.
Bovendien is er in het pensioenakkoord vooral gefocust op de AOW. Dat
schijnt ook een competentie te zijn van de sociale partners. Daarom wil ik
u vragen op welke dingen de sociale partners moeten letten bij de inhoud
en op welke dingen wij moeten letten bij het wettelijk kader. Het is niet de
bedoeling dat u ons over twee of drie jaar verwijt dat er iets is uitgekomen
dat veel uitvoeringsproblemen geeft. Wat zijn de red flags in de
uitvoering? Wat moeten we niet doen, omdat het anders misgaat? Het ziet
er namelijk allemaal best complex uit.
De heer Riemen: Bij de wetgeving gaat het om het Witteveenkader en het
ftk. Bij de sociale partners en het contract gaat het om vragen als: wat doe
je met spreiden? Wat is je opbouwpercentage? Hoe ziet je indexatiestaffel
eruit? Die elementen heb je nodig om het als het ware in het systeem te
kunnen bouwen en om ieder jaar gemakkelijk die nieuwe rechten en
aanspraken te kunnen bijschrijven. De vraag of de sociale partners er bij
het RAM voor kiezen om een eventuele schok te spreiden over tien jaar,
over één jaar of helemaal niet, is uitermate relevant voor de uitvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

29

De heer Omtzigt (CDA): Ik zoek nog steeds naar drie elementen waarbij
men twee kanten uit kan, maar waarvan u zegt: doe dit niet. Ik zie allemaal
ingewikkelde zaken: zachte rechten, harde rechten en combicontracten.
Maakt het u allemaal niet uit zolang het maar allemaal op een net
papiertje staat met heel kleine letters, net zoals bij de verzekeraars? Is dat
wat u wilt?
De heer Riemen: Mijn ervaring is dat de uitvoering uiteindelijk alles kan.
De voorzitter: Ik voel een soort opluchting: dat is dan ook weer geregeld.
Mevrouw Lodders (VVD): Ik heb een vraag voor de heer Herbert. Hij gaf
in zijn betoog aan dat de uitvoerders leergeld hebben betaald. Daarom
hoor ik van hem graag het verlossende antwoord.
De heer Herbert: Het verlossende antwoord geven is lastig. Ik ben het
met de heer Riemen eens dat duidelijkheid over de wettelijke kaders het
belangrijkste is. Hoe ziet het solvabiliteitstoezicht eruit, als wij straks
zachte rechten willen aanbieden? Hoe ziet de pensioenwet er straks uit?
Moet de Wft wellicht worden aangepast? Dat zijn de belangrijkste zaken.
Dan staan de kaders vast en moeten de klanten daarin uiteindelijk keuzen
maken. Wij hebben de relatief eenvoudige omstandigheid dat we niet
iedere wens hoeven te beantwoorden. We zijn autonoom in de keuze voor
onze producten. Dat hebben fondsen veel minder. Ik denk dat de relatieve
uitdaging voor de verzekeraar het grootst is bij mensen die gaan voor
zachte rechten en zeker bij mensen die gaan voor halfzachte rechten.
Daarbij wordt de communicatieve klus het grootst. Gewoon hard is
relatief eenvoudig in te regelen en te communiceren. Als het zacht of
voorwaardelijk zacht wordt, met alle modaliteiten die daarbij denkbaar
zijn, wordt het uitvoeringstechnisch wel wat complexer.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Voorzitter. Ik ga toch nog een poging wagen.
Beide organisaties hebben een position paper ingeleverd, waarin toch het
een en ander wordt gezegd. Nu wordt de bal, terecht overigens, bij ons
neergelegd. Er moet straks een wettelijk kader komen, allereerst voor de
AOW, maar ook voor het financieel toetsingskader. De Pensioenfederatie,
in de persoon van de heer Riemen, schrijft over regelingen die financieel
houdbaar zijn, over een generatieproef en over een toezichtkader dat
beter aansluit op het langetermijnkarakter van de pensioenfondsen. Hij
schrijft dat het uitlegbaar en uitvoerbaar moet zijn. Hij pleit voor meer
aandacht voor een verantwoordelijkheidsverdeling tussen sociale partners
en pensioenfondsbesturen en hij pleit voor een uitwerking hiervan. Dat
zijn dus wel degelijk elementen die hij uitgewerkt wil zien, al dan niet
vertaald in een financieel toetsingskader in een wettelijk kader. Ik vraag de
heer Riemen toch nog zijn top drie te formuleren. Waar moet de Kamer op
letten? Kan de heer Riemen de volgende zin aanvullen: als het aan ons
ligt, moet een toezichtkader beter aansluiten op het langetermijnkarakter
en dat betekent dus dat { Vul maar in. Of: goed uitlegbaar en uitvoerbaar
betekent dat {
De heer Riemen: Wat ik het liefst zou zien, is dat u de sociale partners de
ruimte geeft om de goede dingen af te spreken. Dat heeft niet zozeer met
uitvoerbaarheid te maken. Het gaat om zaken als de omgang met de
discontovoet en het feit dat wij met dagkoersen moeten werken, waardoor
de dekkingsgraad de ene dag op 90 staat en de andere dag op 96. Dat
helpt ons niet. Het maakt het minder gemakkelijk communiceerbaar en
nog veel belangrijker is dat we er geen beleid op kunnen maken. Als de
wetgever de regels helder houdt, zullen de sociale partners binnen die
regels hun contracten moeten maken. Ik heb gezegd dat de uitvoerders
uiteindelijk alles kunnen, maar het vergt wel tijd. Het kost soms heel veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

30

geld, maar uiteindelijk kunnen ze het wel doen. Het is niet zo dat de
uitvoering bepaalt of een regeling kan worden afgesproken of niet.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Uiteraard niet. Wij zitten hier nu met elkaar in
een hoorzitting en wij vinden uitvoering heel belangrijk, laat ik dat
vooropstellen. Ik denk dat iedereen in dit huis uitvoering heel belangrijk
vindt. Dat betekent dat de wetgever altijd rekening houdt met de vraag of
iets uitvoerbaar is en hoe het uitvoerbaar is. We hebben bijvoorbeeld een
position paper gekregen over de discontovoet en een position paper van
Ortec. Goed uitlegbaar? Ik had het nog niet helemaal begrepen, en dan
druk ik me voorzichtig uit. Als u zegt dat het goed uitlegbaar moet blijven
en dat er een uitvoerbaar stelsel moet komen, hoe doen we dat dan?
De heer Riemen: In de eerste plaats is het fantastisch dat u namens de
volksvertegenwoordiging zegt dat uitvoerbaarheid heel belangrijk is. Dat
is echt winst. Als de spelregels er liggen, kan ermee worden gewerkt. We
zijn er het meest mee geholpen als die spelregels niet pas ergens in 2013
komen, maar het liefst ergens in 2012. Wat ons betreft kiezen we voor een
discontovoet die rekening houdt met het langetermijnverhaal van de
pensioenfondsen en die niet volatiel is. We moeten afgaan van de
dagkoersen. Dat is echter meer een beleidsmatige keuze dan een
uitvoeringstechnisch argument. Daar moet ik heel eerlijk in zijn. Ik ga dat
er dus niet bij slepen. Met de huidige discontovoet kunnen we het
namelijk ook uitvoeren. Nogmaals, je kunt er geen beleid mee maken. Dat
is het probleem.
Over communiceerbaarheid heb ik nog wel iets te zeggen. We hebben in
onze regelgeving over communiceerbaarheid de neiging zo volledig
mogelijk te zijn. Een van de voorbeelden daarvan is wat er allemaal
geregeld is rond de startbrief. We proberen volledig te zijn in wat er
allemaal in moet. Dat leidt vervolgens tot heel dikke startbrieven,
waardoor de deelnemer deze niet meer leest. De pensioensector moet
bepalen wat echt belangrijk is om te communiceren en zich daartoe
beperken. Hoe eerder het financieel toetsingskader er is, hoe liever. Dan is
het gemakkelijker om het snel uit te voeren. Het financieel toetsingskader
is op zichzelf voor de uitvoerbaarheid in mijn ogen geen belemmering.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Ik was vrij serieus, maar u antwoordde nogal
cynisch over de uitvoerbaarheid. Ik wil stellen dat uitvoerbaarheid een
belangrijk onderwerp is, dat we bij alle wetgeving in dit huis zeer serieus
nemen. U zegt dat het een winstpunt is, maar we doen dat al jaren.
De heer Riemen: Ik was ook serieus. Het is belangrijk om het uitvoerbaar
te maken. Daarom pleiten wij er ook voor om ons alles in een keer te
geven op 1 januari 2014. Dat helpt bij de uitvoering, maar veel belangrijker nog voor ons is dat het helpt bij de communicatie. Daarover maken
wij ons namelijk grote zorgen. Hoe moeten we iedere keer, ieder jaar, een
nieuwe wijziging communiceren?
De voorzitter: Ik dank de heren voor hun antwoorden.
De vergadering wordt geschorst van 16.40 uur tot 16.45 uur.
Blok 7, Vermogensbeheerders pensioenen
Gesprek met:
• de heer Hagendijk, voorzitter Raad van Bestuur, Mn Services
• de heer Van Rijn, voorzitter executive committee PGGM
• de heer Covers, bestuurslid KPS
• de heer Koeleman, voorzitter werkgroep Toekomst Nederlands
Pensioenstelsel KPS

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

31

•

de heer Den Boer, directeur corporate clients, Nationale
Nederlanden

Voorzitter: Omtzigt
De voorzitter: Welkom allemaal. Ik verzoek u allen een korte inleiding te
geven van ongeveer twee minuten. Vervolgens heeft de heer Van den
Besselaar een aantal zeer scherpe vragen voor u.
De heer Hagendijk: Voorzitter. Ik begrijp dat u al veel te horen hebt
gekregen de afgelopen dagen, dus moeten twee minuten volgens mij
voldoende zijn. Wij zijn tegen het verdisconteren tegen de verwachte
beleggingsrendementen. We pleiten wel voor een demping op de
disconteringsvoet, zodat we uit de bewegingen zijn die we op dit moment
zien. Wij geloven in een beleidsmatige afweging van de verdisconteringsvoet. Voor een disconteringsvoet zou de ultimate forward rate een
goede afspiegeling kunnen zijn van wat er in de markt plaatsvindt, in
tegenstelling tot de huidige swaprente.
Wat ons om verschillende redenen heel slecht lijkt, zijn twee toetsingskaders ftk-1, -1,5 en ftk-2, of wat er allemaal door de geleerde heren wordt
geroepen. Ik denk dat het uitvoeringstechnisch maar ook in de communicatie heel slecht is als we met twee toetsingskaders werken. Als we dat
kunnen vermijden, moeten we dat doen.
Bij pensioenfondsen moeten we bedenken dat we langetermijnbeleggers
zijn. We kunnen wel een bankrun krijgen, maar we kunnen geen pensioenrun krijgen, althans niet in de huidige situatie. Dat betekent dat je ook
in je beleidsvorming en in de plannen die je daarop maakt, rekening moet
houden met het feit dat pensioenfondsen een lange adem hebben. Dat
blijkt uit het feit dat je niet speculatief belegt, maar dat je op een
verstandige wijze belegt met een langetermijnhorizon. Ik denk dat je ook
in je beleidsvorming rekening moet houden met die horizon.
Het pensioencontract is niet één geheel. Er zitten nog veel open dingen in.
Ik denk dat het de opdracht aan ons allen is – ik hoorde net ook wat
vragen in die richting – om een beleidskader te vormen waarin het
pensioencontract wel één geheel wordt. Het gaat niet zozeer om de
uitvoering, het gaat erom dat helder wordt voor de mannen en vrouwen
voor wie we het allemaal doen hoe het pensioen eruitziet, wat ze wel
kunnen verwachten en ook wat ze absoluut niet kunnen verwachten. Het
moet dus completer.
De heer Van Rijn: Voorzitter. Volgens mij moet het pensioenakkoord
eigenlijk twee zaken tackelen: hoe gaan we om met de gestegen levensverwachting en hoe gaan we om met de veel volatielere markten? Ik denk
dat het pensioenakkoord in de kaders die twee problemen ook tackelt. Het
laatste is misschien veel belangrijker geworden dan we ooit dachten. Het
is altijd al zo geweest, maar we merken er de laatste tijd natuurlijk het
meest van. Ik geef een voorbeeld. Hoeveel pensioen heeft iemand van
24 jaar die werkt en een inkomen heeft van € 30 000 nodig als hij de
leeftijd van 86 jaar bereikt en hij een geïndexeerd pensioen wil? Deze
persoon heeft ongeveer 1 mln. aan pensioen nodig. Hoeveel premie wordt
er gedurende het hele arbeidzame leven betaald? € 350 000. Dat betekent
dat de rest uit de beleggingsopbrengst moet komen. Dat was al zo, dat is
zo en dat zal zo blijven als we de premies niet verhogen. Dat kan ook niet,
want die premies zijn maar 25 mld. en het totale vermogen is 800 mld. Dat
betekent dat er aanpassingen nodig zullen zijn.
Je kunt het ook nog anders zeggen. Stel dat de pensioenfondsen tot
dusver niet hadden belegd, maar hun geld in een spaarbank hadden
gestopt, dan zou de dekkingsgraad nu niet rond de 90 liggen, maar rond
de 45. Ik zeg het even uit mijn hoofd. Hieraan zie je hoe groot de invloed is
van het beleggingsbeleid op de opbrengst van het pensioen. Gezien deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

32

feiten denk ik dat de aanpassingen die nu in het pensioencontract staan
om flexibeler in te kunnen spelen op de veranderende markten
ongelooflijk nodig zijn.
De cruciale vraag is natuurlijk: hoeveel vrijheid bied je? Hoeveel
waarborgen zet je daarop in? Ik denk dat er een aantal waarborgen nodig
is. Je moet net als nu voorschrijven welke parameters je ongeveer mag
rekenen voor welke beleggingscategorieën. Je moet je beleid niet te veel
uitsmeren in de tijd. Je moet niet een te hoge discontovoet gebruiken. Je
moet aangeven welk soort beleggingen je hebt en het risicoprofiel hiervan
delen met je deelnemers. Je moet een toezichthouder hebben die op de
haalbaarheid en de consistentie let en je moet, niet te vergeten, je contract
compleet maken. Dat betekent dat je als pensioenfonds van tevoren aan je
deelnemers vertelt wat je doet bij goed weer en bij slecht weer. Dat lijkt
mij al een sterk kader. Moet je daarin veel keuzevrijheid hebben? Ik vind
dat we daarmee een beetje moeten oppassen. Ik denk dat je een paar
defaults moet hebben, een of twee keuzen moet aanbieden en dat is het
dan wel. Zo kun je de kosten laag houden en maak je het uitlegbaar naar
de deelnemers. Daarop kun je je beleggingsbeleid baseren.
De heer Covers: Voorzitter. Ik geef het woord aan mijn collega.
De heer Koeleman: Voorzitter. We zijn hier allebei namens KPS, maar ik
zal de inleiding doen. Wij zijn positief over het pensioenakkoord. Wij
vinden dat we een mooi stelsel hebben, maar er is een aantal bedreigingen. We vinden dat die bedreigingen op een zeer gewetensvolle
manier zijn aangepakt in het pensioenakkoord. Er zijn nog wel veel open
einden, waardoor er veel verschillende invullingen mogelijk zijn. Daarom
hebben we vooral nagedacht over de uitvoerbaarheid en de uitlegbaarheid van het pensioenakkoord. Wij denken namelijk dat de uitvoerbaarheid en de uitlegbaarheid door veel open einden en door veel
verschillende manieren van invulling erg onder druk komen te staan. We
hebben nagedacht over mogelijkheden om dit te verbeteren. Die zijn
volgens ons nodig om draagvlak te houden voor het pensioenstelsel en
het pensioenakkoord en om daarbij de kosten laag te houden.
Allereerst stellen wij voor om het opschuiven van de pensioenleeftijd niet
in twee verschillende stappen te doen en niet ook nog eens een keer in
2014 allerlei wetgeving in te voeren voor het toetsingskader. We stellen
voor meer daarvan in één keer in te voeren.
Vervolgens stellen wij voor dat er één financieel toetsingskader komt in
plaats van twee, omdat dit moeilijk uitlegbaar en uitvoerbaar zou zijn.
Het volgende punt is dat er veel moet worden ingezet op het invaren,
zodat we straks te maken hebben met pensioenen die allemaal onder
hetzelfde regime vallen. Er moeten geen verschillende regimes naast
elkaar zijn.
Een ander voorstel is om de effecten van de RAM en de LAM niet uit te
smeren over tien jaar, maar om zo veel mogelijk te proberen deze in een
korte periode toe te passen, zodat je niet verschillen voor je uit blijft
schuiven.
Het volgende punt is dat je de mogelijkheid moet krijgen om op UPO’s
één pensioenleeftijd te communiceren in plaats van verschillende
pensioenleeftijden naast elkaar.
Daarnaast moeten de rekenrentes niet te veel uiteenlopen, omdat
daardoor problemen ontstaan met de overdraagbaarheid en de uitlegbaarheid van de vraag met welk pensioen je eigenlijk te maken hebt.
Wij vinden het de moeite waard om na te denken over een standaardpensioenregeling. We willen de partijen die de pensioenregelingen
ontwerpen, oproepen om zo veel mogelijk naar die standaard toe te
werken. We willen daarin graag meedenken. Dat leidt tot een beter begrip,
betere uitvoerbaarheid, betere overdraagbaarheid en lagere uitvoerings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

33

kosten. Misschien kunnen we straks nog terugkomen op de vraag hoe dat
eruit kan zien.
De heer Den Boer: Voorzitter. Ik ben hier gekomen om de punten op de i
te zetten, de i van implementatie, interactie en innovatie. Laat ik vooropstellen dat Nationale Nederlanden achter het pensioenakkoord staat wat
betreft de wijzigingen die moeten worden doorgevoerd. Laat ik ook
vooropstellen dat de inhoud van de pensioenregeling wordt uitgevoerd
door de sociale partners. Ik zit hier als verzekeraar en als pensioenuitvoerder en ik wil er graag een paar kanttekeningen bij plaatsen. Ik heb
deze de drie i’s genoemd.
Allereerst kom ik bij implementatie. Voor mij staat zorgvuldigheid en
duidelijkheid naar werknemers en deelnemers voorop. In dat kader pleit ik
er ook voor om alle wijzigingen zo veel mogelijk in één keer door te
voeren. Zoals mijn buurman al zei, laten we in één keer de stap maken
naar 67 jaar, in plaats van in twee stapjes. Ik pleit ook voor een realistische
implementatiedatum. Die discussie was er net ook al even. Voor mij is een
realistische implementatiedatum: 1 januari 2015. Waarom? Omdat er nog
drie stappen moeten worden doorlopen. De eerste stap is wetgeving.
Minister Kamp heeft in zijn brief aangegeven dat de definitieve wetgeving
naar verwachting begin 2013 naar de Kamer kan worden gestuurd.
Vervolgens moet op decentraal niveau worden afgesproken wat dit
betekent voor de regelingen. Er zijn in Nederland 27 000 regelingen. De
laatste stap is het doorvoeren in de systemen. Ik weet uit ervaring dat bij
VUT/prepensioen en levensloop die laatste twee stappen al meer dan een
jaar hebben geduurd. Als ik dat bij elkaar optel, kom ik tot een implementatiedatum van 1 januari 2015.
Ik ga over naar de i van interactie, een heel belangrijke. Wij hebben de
laatste jaren veel ervaring opgebouwd met pensioencommunicatie. Wij
denken dat het prima is uit te leggen dat je langer moet doorwerken als je
langer leeft. Het is op dit moment al erg lastig om te zeggen wat men
krijgt en met welke mate van zekerheid dat is, laat staan na het pensioenakkoord, waardoor de complexiteit alleen maar toeneemt. Ik wil ervoor
pleiten om niet meer te zenden, hoewel je daartoe wel geneigd bent, en
meer de interactie met je werknemer op te zoeken. Ik zie het als een
gezamenlijke verantwoordelijkheid van de werkgever, het pensioenfonds,
de verzekeraar en de uitvoerder om de interactie met de werknemers op
te zoeken. Dat helpt. Daar hebben wij de laatste jaren ervaring mee
opgedaan. We pleiten er dan ook voor de complexiteit niet verder te
vergroten door een veelheid aan nieuwe informatieverplichtingen.
Ik kom bij mijn laatste i, de i van innovatie. Zowel pensioenfondsen als
verzekeraars bieden pensioenen, collectieve regelingen, aan in de tweede
pijler. We hebben nu een wirwar aan toezichtkaders. We praten over ftk-1
en over ftk-2. Voor verzekeraars geldt de Wft en geldt Solvency II. Voor
een deelnemer is een pensioenregeling echter gewoon een pensioenregeling. Wat zou het toch mooi zijn als we die kaders en die spelregels
zodanig kunnen harmoniseren dat we ook eenduidiger communiceren
naar buiten toe. Dat vind ik pas innovatie. Ik zou veel verder willen gaan,
want ik wil veel verder innoveren. Het pensioenakkoord gaat over de
opbouwfase. We praten nog niet over de uitkeringsfase. We praten nog
niet over de mogelijkheden ten aanzien van het combineren van zekerheid
en onzekerheid, de combicontracten. We praten nog niet – misschien ga ik
dan ook een stap te ver – over de combinatie met zorg. Ik wil hier een
pleidooi houden en een oproep doen voor een verregaande samenwerking tussen pensioenfondsen en verzekeraars, zodat ze van elkaars
sterke punten kunnen profiteren. Dat is mijn oproep.
De heer Van den Besselaar (PVV): Voorzitter. De heren hebben boeiende
betogen gehouden. Mijn vraag heeft betrekking op de rendementen en de
ontwikkeling van de rendementen. We moeten vaststellen dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

34

rendementen de laatste tijd vooral laag zijn, door allerlei omstandigheden.
Het is ook niet de verwachting dat ze op korte termijn tot ongekende
hoogten zullen groeien, zoals we tien of vijftien jaar geleden hadden. Als
we werken met zachte contracten, maar toch willen voorkomen dat er
wordt afgestempeld en ook wel aan de indexeringsdrang tegemoet willen
komen, kan dat betekenen dat er onaanvaardbare risico’s worden
genomen. Die risico’s zijn juist door de lage rendementen zodanig dat we
er überhaupt niet aan moeten willen beginnen. Het is uitgesteld loon en
daarom moeten we er prudent mee omgaan. Eigenlijk zou je niet risicovol
moeten beleggen, maar risicomijdend. Hoe kijken de heren hier tegenaan?
De heer Hagendijk: Laat ik beginnen bij de risico’s. Ik denk dat het heel
terecht is, kijkende naar de groeiverwachtingen voor de komende periode,
om uiterst terughoudend en niet al te enthousiast te zijn over de
verwachte rendementen. Dat neemt niet weg dat er wel rendementen
worden behaald. Ik zie wat we de afgelopen periode hebben gedaan en
hoe fondsen daarop hebben geanticipeerd. Ik zie dat er behoorlijk wat
risico’s uit de portefeuille zijn genomen, zonder dat de kansen op
rendementen zijn weggenomen. Je moet wel degelijk kijken naar de
risico’s die je neemt. Ik denk echter dat risico’s en onzekerheid in de
maatschappij nog wel eens door elkaar heen worden gehaald.
Onzekerheid kun je niet meten, risico kun je wel meten. Als je goed
vergelijkt wat je vooraf had gedacht en hoe dat achteraf heeft uitgewerkt,
kun je daarop heel goed een beleid voeren. Dat neemt niet weg dat we,
zeker na wat er vandaag met Griekenland is gebeurd, weinig kunnen
verwachten van heel hoge rendementen zoals we die gewend waren. Dat
zal nog wel een tijdje duren.
De heer Van Rijn: Ik denk dat het een heel terecht punt is. Er ligt een vrij
harde keuze. Het pensioenresultaat is sterk afhankelijk van het beleggingsresultaat. Ik heb daarvan net een paar voorbeelden gegeven. Als je van
tevoren zegt dat je geen risico neemt, zeg je dus ook van tevoren dat je
genoegen neemt met een veel slechter pensioenresultaat. Dat is dan de
consequentie. Als je dat niet wilt, moet je enig risico nemen. Ik ben het
zeer met u eens dat het vervolgens dan gaat over de vraag welke mate
van risico je wilt nemen. Ik heb geprobeerd aan te geven in mijn verhaal
dat je daarvoor wel een aantal waarborgen moet vaststellen. Je moet je
niet te rijk rekenen. Een toezichthouder moet erop letten dat hetgeen hij
belooft, ook haalbaar is. Het heeft weinig zin te veronderstellen dat je de
komende periode rendementen zult realiseren, terwijl je deze de facto niet
realiseert. Dat betekent dat je van tevoren niet een plan moet hebben dat
alleen maar werkbaar is bij een rendement van 15%. Dat zal niet gaan. De
toezichthouder moet er dus op letten dat het plan dat je trekt ten aanzien
van de risico’s haalbaar is, ook onder verschillende economische
scenario’s. Het moet ook consistent zijn. De parameters die je gebruikt,
moeten onderling met elkaar samenhangen. Je moet het dus verstandig
doen. Daar kun je natuurlijk ook nooit tegen zijn. Als je echter van tevoren
al zegt dat je geen risico’s wilt nemen, zeg je dus van tevoren dat je
genoegen neemt met een veel lager pensioenresultaat. Ik denk niet dat dit
heel verstandig is.
De heer Covers: Op het gebied van beleggen is de focus van pensioenfondsen de afgelopen jaren verschoven van het streven naar een zo hoog
mogelijk rendement, rendementsmaximalisatie, naar risicomanagement.
Het doel van het pensioenfonds is om zo efficiënt mogelijk de risico’s te
beheren namens de deelnemers, namens de stakeholders in het fonds, en
niet zozeer om te streven naar een hoog overrendement. Dat is eigenlijk
een illusie. De beweging in de pensioenwereld is er bij alle fondsen op
gericht om weg te gaan van rendementsmaximalisatie, het oorspronke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

35

lijke adagium, naar methoden en middelen om zo dicht mogelijk te blijven
bij wat je kunt verwachten van je beleggingen.
De heer Koeleman: Ik ben het helemaal eens met wat er is gezegd over
het niet te hoog stellen van de verwachtingen. De vraag is wie er bepaalt
wat een goede rendementsrisicoafweging is. Welk risico ben je bereid te
nemen? Dan kunnen we met elkaar wel zeggen: je mag niet zoveel risico
nemen. Uiteindelijk is dat toch ook aan degene voor wie dat pensioen
wordt geregeld. Daarom moet je dus op zoek gaan naar de risicohouding.
Er moet veel meer aan interactie worden gedaan met de pensioendeelnemers, om erachter te komen welke risico’s ze bereid zijn te nemen. Dat
kan ook nog verschillen. In de opbouwfase kan het anders liggen dan in
de fase erna. Het zou goed zijn om dat verankeren in hoe je de pensioenen
vormgeeft.
De heer Den Boer: Ik heb de laatste tijd ontzettend veel werkgevers en
werknemers gesproken. Het blijkt dat er nog steeds een behoefte is aan
zekerheid. Als je zekerheid biedt – als verzekeraar bied je op dit moment
ook een nominale garantie – kun je daar niet heel risicovol mee beleggen.
Je moet die belofte namelijk nakomen. Je moet echter ook niet je ogen
sluiten voor het koopkrachtverlies. Je moet een combinatie maken van
zekerheid en de mogelijkheid om op individuele basis keuzen te maken,
waarbij je op basis van je individuele risicoprofiel je beleggingen kunt
inrichten. Ik hoor de roep van werkgevers en werknemers om een
dergelijk model in te richten. Ik zoek het meer in die richting.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. De heer Koeleman had het over de
standaardpensioenregeling. Hij noemde een drietal elementen en gaf de
indruk dat hij er meer over wilde vertellen. Ik geef hem daar graag de
gelegenheid voor.
De heer Koeleman: Wij hebben binnen KPS in een aantal werkgroepen
nagedacht over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel. Een
werkgroep ging aan de gang vanuit de communicatiekant, een andere
groep vanuit de uitvoeringskant en een groep vanuit de ontwerpkant. Het
was interessant om te zien dat ze allemaal met betrekking tot de eindgebruikers uitkwamen op een standaardregeling, die eigenlijk hetzelfde is
voor een grote groep mensen. Tot een bepaald inkomensniveau moet die
heel veel zekerheid bieden. Daarboven zou veel meer ruimte moeten zijn
voor een arbeidsvoorwaardelijke verdere invulling. Er zijn nog verschillende varianten. Een variant is een middelloonregeling met defined
benifit. Deze biedt redelijk veel zekerheid. Een variant daarop zou nog
kunnen zijn dat je een premie beschikbaar stelt en daarmee een bepaalde
standaard belegt. Het komt erop neer dat er tot een bepaald inkomensniveau een standaardregeling komt die voor iedereen gelijk is. Daarboven
is er meer vrijheid en meer ruimte.
Mevrouw Lodders (VVD): Is iedereen het daarmee eens? Of zijn er nog
aanvullingen op?
De heer Hagendijk: Het is heel herkenbaar. Het is iets wat bedrijfstakpensioenfondsen al jaren doen. Zij hebben standaardregelingen en er wordt
keurig verdeeld met een doorsneepremie. Ik vind het dus een goed idee.
De heer Van Rijn: Mij «bekroop» ook de opmerking dat we dat al doen,
maar dat is vaak zo’n dooddoener. De vraag is eigenlijk, welke mate van
keuzevrijheid je hebt en welke afweging van de kosten en de risico’s je
daarbij hanteert. Het voordeel van bedrijfstakpensioenfondsen en
bedrijfstakregelingen is dat er met een sector kan worden afgesproken
hoeveel uitgesteld loon men wil hebben en wat dit betekent voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

36

standaardregeling. Dat ligt natuurlijk anders bij ondernemerspensioenfondsen en andere fondsen. Je hebt dus een standaard gezet, waarna je
kijkt wat je erbij moet doen. Er zijn drie pijlers, de eerste pijler van de
Staat, de tweede pijler van de standaardregelingen en een derde pijler
voor wat je zelf eventueel nog kunt of wilt aanvullen. Dat model hebben
de bedrijfstakpensioenfondsen eigenlijk al.
De heer Den Boer: Ik sluit me hierbij aan. Dit heeft voordelen, niet alleen
voor de uitvoering. Dat is natuurlijk wel mooi. Ik noemde net al het
combicontract. Het zou ook ontzettend helpen voor de interactie, voor het
uitleggen aan de werknemers hoe het precies in elkaar zit. De combinatie
van een gestandaardiseerde zekerheid tot een bepaald niveau en van
individuele keuzen daarboven is heel eenduidig en interactief uit te
leggen.
De heer Koolmees (D66): Voorzitter. Ik denk dat ik de heer Koeleman even
moet helpen. Ik meen dat de bedoeling van de heer Koeleman is dat er op
nationaal niveau een standaardcontract komt en niet op bedrijfstakniveau.
Zo kun je uiteindelijk de mobiliteit tussen sectoren bevorderen. Ik denk
daarbij aan discussies over waardeoverdracht en dergelijke. Hoe kijken de
heer Van Rijn en de heer Hagendijk daartegenaan?
De heer Hagendijk: Wij hebben in Nederland een groot goed. Op
sectorniveau stellen we dat wat beschikbaar is, ter beschikking voor
pensioenen. Dat onderscheidt ons ook van andere landen. Het is nu
eenmaal zo dat de verloning of de beschikbare middelen per sector
belangrijk kunnen verschillen. Die verschillen zie je veel meer op Europees
niveau, of zelfs op globaal niveau. Ik denk dat we one size fits all in
Nederland niet moeten willen. We moeten niet vergeten dat we met de
eerste pijler een belangrijke basis hebben in Nederland. Ik denk dat het
goed is om een soort standaardcontract te hebben in de tweede pijler. De
mensen die het zich kunnen veroorloven, kunnen daar bovenop nog iets
doen. Dat is het hybride model. Ik denk dat we iets zouden onderkennen
– dat zou macro-economisch ook onverstandig zijn – als we alle sectoren
bij elkaar zouden doen.
De heer Van Rijn: Ik ben het ermee eens. Ik denk dat we echter niet
moeten onderschatten dat er relevante verschillen zijn tussen sectoren. In
de zorgsector werken bijvoorbeeld veel vrouwen parttime. Zij zullen
andere pensioeneisen en pensioenverwachtingen hebben dan
werknemers in andere sectoren, waarin minder parttime wordt gewerkt en
waarin vaak een kostwinnersalaris wordt verdiend. Als we die verschillen
negeren en tot één one size fits all-pensioenregeling komen, zullen we
daarna veel discussie krijgen over de vraag welke aanvullingen er moeten
komen om tegemoet te komen aan de specifieke wensen van een
bedrijfstak. Er mag dus sprake zijn van een zekere standaardisatie, maar
laten we dat vooral doen op relevante en homogene gebieden. One size
fits all in heel Nederland betekent volgens mij dat het net verkeerd gaat.
De heer Klaver (GroenLinks): Mijn vraag is voor de heer Van Rijn en de
heer Hagendijk. Ik kan me voorstellen dat één standaardregeling te veel
een keurslijf is. Is het denkbaar om het keuzepalet terug te brengen naar
een vijftal of een zestal keuzen, zodat er in ieder geval meer standaardisatie plaatsvindt? Dit aantal is overigens geheel arbitrair gekozen.
De heer Hagendijk: Vanaf 1999 hebben we een aantal belangrijke
regelingen ingevoerd, waaronder de middelloonregeling. De standaardisatie die u zoekt, is daarin eigenlijk al aanwezig. In de bestaande
regelingen bij de bedrijfstakpensioenfondsen zitten nog enkele accidentachtige elementen. Ik denk dat het van belang is dat die elementen er met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

37

het pensioenakkoord uit gaan. Dat is de kracht van het pensioenakkoord.
Dan hebt u wel een deel van de standaardisatie die u zoekt. De middelloonregeling is al een vorm van standaardisatie. Ik wil nogmaals
benadrukken dat Nederland geen eiland is en onderdeel uitmaakt van een
groter geheel. De concurrentieverhoudingen in Europa worden in
sectoren uitgevochten. Ik denk dat het, gezien de andere elementen, zoals
de opbouw van de werkende bevolking, daarom wel op sectorniveau
moet worden gedaan. Ik denk echter dat de verschillen veel minder groot
zijn dan we veronderstellen.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik heb ook een vraag gesteld aan de heer
Van Rijn, maar ik wil hier eigenlijk nog op doorgaan. Als ik het goed heb
begrepen, zegt de heer Hagendijk namelijk dat het pensioenakkoord zorgt
voor meer eenduidigheid als dit verder wordt uitgewerkt. Gisteren
spraken we de opstellers van het pensioenakkoord. Zij pleiten juist voor
nog meer decentrale afspraken. Ik zie die eenduidigheid dus niet zo. Kan
de heer Hagendijk dit toelichten?
De heer Hagendijk: Als we het over decentrale afspraken hebben,
hebben we het volgens mij over de sectoren waarop ik ook duid. We zien
wel vaker de reflex dat men op sectoraal niveau verdere afspraken maakt,
als men er nationaal niet uitkomt. We kijken naar de aard van de
regelingen en het model dat we net hebben geschetst. Ik denk dat de
standaardisatie daarin wordt gevonden. We zien vooral verschillen in de
vraag hoeveel de werkgevers en de werknemers beschikbaar hebben om
die regeling op te bouwen. De verschillen zullen dus veel meer decentraal,
op financieel niveau, worden uitgevochten, dan op de modaliteit van de
regelingen.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Voorzitter. Dit is een interessante discussie. Op
heel veel pagina’s in het pensioenakkoord gaat het over keuzevrijheid,
beleidsvrijheid en het bepalen van eigen risicoprofielen. Eigenlijk zegt u
allen dat u best positief bent over het pensioenakkoord, maar u stelt ook
– de heer Van Rijn was de eerste die dat zei – dat we moeten opletten met
die keuzevrijheid. Wat bedoelt de heer Van Rijn daarmee? Of bent u allen
positief over het pensioenakkoord omdat er zaken in worden geadresseerd als levensverwachting en volatiliteit, maar wilt u die andere zaken
liever niet? Ik zet het expres wat scherp neer.
De heer Hagendijk: Ik heb niet gezegd dat ik heel positief ben over het
pensioenakkoord. Ik heb zelfs gezegd dat het pensioenakkoord niet af is
en dat het op onderdelen moet worden aangevuld. Ik denk dat dit een van
de elementen is. In Groot-Brittannië en de Verenigde Staten was er vijftien
of twintig jaar geleden heel veel keuzevrijheid. We zien nu dat de
bedrijven die zich dit kunnen veroorloven, dit allemaal terugdraaien,
omdat het gewoon een fictie is. Collectieve vermogensbeheerbeslissingen
lijken superieur aan individuele beslissingen. Bij een individuele
beslissing willen we niet al te veel keuzen geven. Dat klinkt wat paternalistisch en dat is het misschien in zekere zin ook wel. Het geeft wel veel meer
zekerheid.
De heer Van Rijn: Ik was een tijdje terug in de Verenigde Staten om daar
over pensioen te spreken. Wat mij trof, is dat men zei dat het niet in hun
cultuur paste om samen iets te verzinnen of af te spreken wat min of meer
collectief is. Als er echter, zo zei men, in hun land iets meer geregeld zou
zijn op het gebied van geregeld sparen voor later, zouden ze niet de
geweldige problemen hebben die ze nu ervaren. Men had het over sparen
waarbij men op vroege leeftijd begint en men minder of meer verplicht is,
hoe vervelend dat woord ook klinkt, om geld voor later te reserveren.
Meer dan zes miljoen Amerikanen leven nu met honger. Ik bedoel het niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

38

zo dramatisch, maar het betekent wel dat het bij de invoering van nieuwe
pensioencontracten heel verstandig is om een zekere mate van keuzevrijheid te bieden, omdat dit heel afhankelijk is van welke risico’s de
deelnemers willen nemen. Dat moeten we gewoon vragen. Ik denk dat het
heel verstandig is om de keuze te beperken. Ik had het net over vijf of zes
keuzen, maar dat vind ik al veel. Misschien moeten we een paar defaults
nemen en zeggen dat de deelnemers hiervoor kunnen kiezen. Zo maken
we het niet al te moeilijk en waarborgen we de duurzaamheid van het
Nederlandse stelsel. Dat is juist een van de grootste verdiensten die we in
Nederland hebben.
Mevrouw Vermeij (PvdA): Geeft u ons als medewetgever ook de opdracht
om daarop te letten, bijvoorbeeld bij de verdere behandeling van het ftk?
De heer Van Rijn: Zeker. Ik heb geprobeerd dat ook te benoemen in het
begin van mijn bijdrage. Met de manier waarop je het toezicht regelt, kun
je al veel doen. Kijk naar de parameters. Reken je niet te rijk. Maak de
periode waarover je moet uitsmeren niet te lang. Zorg voor een
verstandige discontovoet. Toets het bij je deelnemers. Ik denk dat je
daarin al veel waarborgen kunt vinden om de defaultgedachte te bereiken.
De heer Koeleman: Het nadenken over de default is heel interessant. De
vraag is wie dat moet doen. Zijn dat de uitvoerders, de sociale partners of
de Kamer? Het is heel interessant om een default met een beperkt aantal
sets te geven waaruit men kan kiezen. Dan bereik je al heel veel in de
vereenvoudiging.
De heer Den Boer: Volgens mij hangt keuzevrijheid ook samen met een
bepaalde mate van zekerheid. Er is sprake van een discrepantie als een
individu geen keuze heeft en je hem ook niet een bepaalde mate van
zekerheid kunt bieden over wat hij daarvoor krijgt. Als je een bepaalde
keuzevrijheid geeft, zou iemand het ook zelf moeten kunnen invullen.
De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Gisteren heeft minister Kamp in een
gesprek met de jongerenorganisaties gezegd dat hij de vrijheid wil
handhaven bij het pensioendeel. Dat zou kunnen leiden tot twee financiële
toetsingskaders, nog veel grotere verschillen tussen pensioenfondsen en
zachte rechten. Wat betekent dat voor waardeoverdracht? Als je naar een
ander pensioenfonds wilt, moet jouw zachte recht hard worden. Hoe doe
je dat in de nieuwe systemen? Kan dat überhaupt nog wel?
De heer Hagendijk: Als je akkoord bent met het feit dat je van het ene
regime naar het andere regime gaat – dat is wel een voorwaarde – kun je
dat inbrengen, omdat het terug te brengen is naar financiële waarden. U
proeft wel een beetje aan mijn reactie dat ik dat een heel onverstandige
ontwikkeling zou vinden. In het huidige stelsel hebben we een pensioenregister, waardoor er inzichtelijkheid is in de rechten. Daarnaast is het
motief om te verhuizen door de overgang naar een middelloonregeling
eigenlijk niet meer zo groot. Het gaat dan alleen nog maar om administratieve eenvoud voor de betrokkenen. We moeten met elkaar proberen te
voorkomen dat de stelsels uit elkaar lopen. We moeten geen verschillende
stelsels naast elkaar krijgen. Op geld is het echter te waarderen.
De heer Van Rijn: Dat is ook mijn reactie. Het is uit te rekenen. Je moet
echter een beetje de relativiteit ervan zien. Je kunt in het pensioenregister
zien waar je pensioen staat. Het is meer de vraag of je het allemaal in één
hand wilt hebben of dat je daar niet zoveel aan hecht. Als je dat wel wilt,
moet je een inschatting maken van de vraag hoe je de oude regeling en
de nieuwe regeling op geld kunt waarderen. Technisch is dat te doen,
maar het is de vraag of dat verstandig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

39

De heer Ulenbelt (SP): De heer Hagendijk schrijft in zijn position paper
dat verschillende stelsels problemen geven voor mobiliteit. Ik neem aan
dat dit met waardeoverdracht te maken heeft. Nu zegt u dat het op geld te
waarderen is en dat het dus overdraagbaar is. Dan klopt uw position
paper niet. Hoe moet ik dit zien?
De heer Hagendijk: U hebt een punt. Ik kan niet anders dan bij mijn
reactie blijven die ik net gaf. Het is op geld waardeerbaar. Het is de vraag
of het daarmee transparanter wordt. Daar zoeken we natuurlijk ook naar.
Ik denk dat dit het probleem is van meerdere stelsels naast elkaar. Ik heb
net ook vrij enthousiast gereageerd op de standaardregeling binnen
sectoren. Ik denk dat dit een groot goed is. Op geld is het waardeerbaar,
maar ik geloof wel dat we de communicatie daarmee verzwaren.
De heer Koeleman: Ik hoor zeggen dat je bij waardeoverdracht vooral
moet kijken of je alles nog in één hand wilt hebben. Ik denk dat een
andere vraag bij waardeoverdracht is: wat is de indexatiekwaliteit van
mijn huidige pensioenfonds en wat zal deze zijn bij mijn nieuwe pensioenfonds? Wat is het risico op korten? Wat is de financiële positie? Je zult ook
moeten bekijken wat het ene fonds in de toekomst zal bieden en wat het
andere fonds zal bieden. Het is heel lastig om die fondsen te vergelijken,
als het ene fonds in het ene stelsel zit en het andere fonds in het andere
stelsel. Kan een deelnemer die dekkingsgraden dan nog wel met elkaar
vergelijken? Ik denk dat die vergelijkbaarheid een factor is die de
mobiliteit zal belemmeren. Ik ben het er dus ook mee eens.
De heer Ulenbelt (SP): Zijn de heren van Mn Services en PGGM het er
ook mee eens?
De heer Van Rijn: Als we van een deelnemer bij waardeoverdracht
vragen ook een inschatting te maken van de kans op indexatie over tien
jaar, onder wisselende economische omstandigheden, vragen we wel heel
veel. Op het moment dat je die waardeoverdracht doet, maak je een
berekening en bekijk je hoe de verschillende systemen in elkaar zitten.
Voorspellen is moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat. Ik denk niet
dat er een keuze wordt gemaakt op grond van de vraag wat er misschien
over tien jaar gebeurt. Ik vind het al moeilijk om in te schatten wat er de
volgende maand gebeurt. Dat lijkt me dus niet erg gemakkelijk. Ik weet
ook niet of dat de belemmering vormt. Het zal uiteindelijk toch neerkomen
op een berekening op het moment van overdracht en de vraag of je het
dan wel of niet wilt.
De heer Koeleman: Ik wil het even los zien van die tienjaarsprojectie. Het
gaat erom dat je van een pensioenfonds met de ene dekkingsgraad naar
een pensioenfonds met de andere dekkingsgraad gaat. Zijn die twee
fondsen met elkaar vergelijkbaar? Kun je zeggen dat het ene fonds er
beter voorstaat dan het andere en dat je er goed aan doet om het naar dat
fonds over te dragen? Dat zal toch een beetje het gevoel zijn.
De heer Van Rijn: Dat is waar, maar die redenering leidt er in zijn
algemeenheid toe dat het het allerbeste is om één pensioenfonds voor
heel Nederland te hebben. Dan is dat probleem weg. Daar heb ik
overigens nog wel wat ideeën over. Ik probeerde net te betogen dat we
moeten proberen iets te doen op homogene gebieden. We kunnen per
sector bekijken wat, gelet op de arbeidsvoorwaarden in deze sector, de
beste manier is om de arbeidsvoorwaarden voor later te regelen. Dan
krijgen we een default met een paar andere opties. Als we dat door de
sectoren heen mengen, krijgen we ingewikkelde dingen. Ik ben er sterk
voor om naar keuzemogelijkheden en defaults te kijken en te bekijken hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

40

we die binnen een sector kunnen beperken. Daarbuiten vind ik het echt
ingewikkeld worden.
De heer Koolmees (D66): Een aantal van u gaf aan dat alles liefst in een
keer moet worden aangepast. Voor de uitvoering zou het gemakkelijk zijn
als er één keer een stelselwijziging plaatsvindt. In de landen om ons heen
is er juist gekozen voor stapsgewijze invoering van het verhogen van de
leeftijd. Ik heb nooit kunnen begrijpen wat de administratieve rompslomp
is van zo’n regeling. Ik neem aan dat je alles actuarieel kunt verrekenen.
Op zich is het met de huidige software natuurlijk gemakkelijk om de
AOW-leeftijd met twee maanden per jaar te verhogen. Wat is het grote
probleem van dit soort flexibiliteit in de overgangsregelingen?
De heer Den Boer: Mijn pleidooi voor het in een keer zetten van de
stappen doe ik niet alleen vanuit uitvoeringsoogpunt. Het gaat ook over
de communiceerbaarheid naar de deelnemers. Het is voor mij het
allerbelangrijkste dat we dat eenduidig, duidelijk en zorgvuldig kunnen
doen. Het lijkt op twee jaar achtereen de motorkap moeten openmaken en
dat twee keer moeten communiceren: u hebt een blokje opgebouwd tot
65 jaar. Vervolgens hebt u een klein blokje op 66 jaar en daarna nog een
klein blokje op 67 jaar. Communicatie is al een issue en is ook een
onderwerp van gesprek hier. Het wordt alleen maar complexer. Het is dus
niet alleen gemakkelijker voor de uitvoering. Vooral voor de deelnemer
pleit ik ervoor om de stappen in een keer te zetten.
De voorzitter: Volgens mij is dit het antwoord op een andere vraag.
De heer Koolmees (D66): Precies. Iemand heeft een bepaalde leeftijd en
weet welke pensioenleeftijden er gelden in het jaar waarin hij met
pensioen denkt te gaan. Dat lijkt mij niet het grootste probleem. Ik hoor
altijd dat de reden waarom wij niet voor een systeem moeten kiezen zoals
in Duitsland of Groot-Brittannië, is dat het een administratieve rompslomp
zou zijn. Ik heb nooit kunnen begrijpen waarom dat zo is.
De voorzitter: Volgens mij hebben we het over de vraag waarom we nu
voorstellen de AOW-leeftijd eerst in een keer naar 66 jaar en daarna in een
keer naar 67 jaar te brengen, in plaats van in stappen van een of twee
maanden. Lukt dat of zou dat de pensioensector in grote problemen
brengen?
De heer Van Rijn: Is de keuze om dat in een keer, twee keer of drie keer te
doen gebaseerd op uitvoeringsvragen of op politiek-bestuurlijke
afwegingen?
De heer Koolmees (D66): Dat is mijn vraag.
De heer Van Rijn: Ik heb de indruk dat het laatste het geval is.
De voorzitter: Dan hebben we het heel scherp. Voor u zouden stapjes
van twee maanden per jaar dus uitvoerbaar zijn?
De heer Hagendijk: Ik zie daar geen problemen in. We hebben dat in het
verleden ook zo gedaan. Dat is op het individu bepaald en niet op
verschillende groepen. Het wisselt ook niet meer, omdat een bepaald
leeftijdscohort met die leeftijd met pensioen mag gaan. De opbouw is dan
navenant.
De heer Van Rijn: Ik wil het wel nuanceren. Het communicatiepunt is wel
een issue. Wanneer communiceer je wat? Het is al tamelijk ingewikkeld.
Als je dan twee of drie keer moet communiceren, is dat niet alleen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

41

ingewikkeld, maar ook duur. Als je iedereen schriftelijk moet informeren,
kost dat een paar miljoen. Het is duur en dat is zonde. We moeten al zo
veel communiceren. We moeten straks ook communiceren dat we 3 mld.
kwijt zijn aan een transactietaks. Dat is ook al ingewikkeld.
De voorzitter: Die plannen gaan net zo snel als de plannen voor
referenda.
De heer Koeleman: Je moet wel onderscheid maken tussen het
opschuiven van de AOW-leeftijd en het opschuiven van de pensioenopbouw. Hier praten we vooral over de aanvullende pensioenopbouw,
waarvoor het Witteveenkader een aantal keren wordt gewijzigd. Dat leidt
er ook toe, zoals de heer Den Boer al zei, dat je verschillende soorten
rechten naast elkaar hebt staan, die je heel lang voor je uit blijft schuiven
en die je ook moet communiceren. Dan wordt het wat lastiger.
De voorzitter: Ik heb hier dus gehoord dat het wenselijk is om het
Witteveenkader in een keer aan te passen, in 2014 of 2015, zoals de heer
Den Boer zei. Meerdere momenten in het aanpassen van de AOW-leeftijd
en daarmee de ingangsleeftijd van de standaardpensioencontracten
geven wat minder problemen. Ik zie iedereen knikken. Het is een interessante conclusie.
Is het mogelijk ons het voorstel van KPS over een gestandaardiseerd
pensioencontract toe te sturen? We vinden dat heel interessant voor de
uitwerking, ook in het kader van een aantal aangenomen moties over een
eenvoudig contract. Ik zie dat dit mogelijk is. We zullen dit verder
verspreiden en publiceren.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Blok 8, Toezichthouders
Gesprek met:
• mevrouw Kellermann, directeur toezicht en pensioenfondsen,
DNB
• de heer Korte, directeur Autoriteit Financiële Markten
De voorzitter: Mevrouw Vermeij laat zich verontschuldigen. Zij moet naar
de parlementaire enquêtecommissie. Ik was nog vergeten te vertellen dat
de heer Koolmees hier is gekomen nadat hij de eurocrisis heeft opgelost
bij de Ecofin. Ik hoor de heer Koolmees zeggen dat D66 het referendum
van tafel heeft gekregen. Ieder is trots op zijn eigen resultaat. Ik geef het
woord aan mevrouw Kellermann voor haar introductie.
Mevrouw Kellermann: Voorzitter. Ik dank de commissie voor de
gelegenheid om over dit belangrijke onderwerp hier iets te zeggen.
Waarom deden we dit ook al weer? Het vertrouwen in ons pensioenstelsel
staat ernstig onder druk. Dat is terecht. Er is onrust over pensioenen en
mensen vragen zich af wat deze crisis eigenlijk betekent voor hun
pensioen. Daar moeten we iets aan doen. Daarnaast moeten we er in de
verdere toekomst ook voor zorgen dat we dat oplossen.
De oplossingen zitten naar mijn idee rond twee thema’s. Het eerste thema
is: beter communiceren. Dat geldt in het huidige systeem, maar het geldt
helemaal in het toekomstige systeem. Er moet helderheid zijn over waar
men aan toe is. Er moet ook helderheid zijn over de vraag of er wellicht
gekort zal worden.
Het tweede thema betreft de structurele hervormingen in het stelsel.
Daarover moeten we ook helder zijn. Die structurele hervormingen zullen
niet alle pijn van nu kunnen wegnemen. De pot met geld wordt namelijk
niet groter. Dat moeten we ons ook realiseren. Dat betekent dus dat er
keuzen moeten worden gemaakt. De belangrijkste keuzen komen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

42

ongetwijfeld bij het parlement voor te liggen. Het pensioenakkoord
adresseert een aantal van de keuzen die moeten worden gemaakt. Het is
buitengewoon positief dat het akkoord het langlevenrisico adresseert.
We hebben ook een aantal zorgen over het pensioenakkoord. In de eerste
plaats hebben we een zorg over -+het voorkomen van een nieuwe
verwachtingskloof. Dat betekent dat we consistent moeten communiceren, maar ook dat er een haalbaarheidstoets moet komen op de
ambities die pensioenfondsen willen communiceren. In die haalbaarheidstoets moet ook een slechtweerscenario komen, een stresstest voor de
vraag wat er gedaan moet worden als het niet goed gaat.
In de tweede plaats is het de vraag met welke rente we zullen rekenen, de
discontovoet. Wij zijn geen voorstander van het rekenen met verwacht
rendement. Wij denken dat dit een prikkel vormt om risico te nemen. Wij
zien graag een marktconsistente waardering, met een zekere mate van
risicoacceptatie. Eerder vanmiddag is dit ook al aan de orde geweest. Het
woord «consistent» staat daarbij voorop. Dat betekent dat zowel de
aanspraken als de verplichtingen op een consistente manier worden
benaderd.
Een derde zorgpunt betreft het invaren en de vraag hoe we van A naar B
komen. Daar weten we eigenlijk nog heel weinig van. Daar wordt volop
onderzoek naar gedaan. Juridisch is er volgens mij nog geen helderheid
over de vraag of het allemaal kan en hoe dat moet gaan. Voor DNB is het
heel belangrijk dat het zodanig gebeurt dat er niet nog eindeloze
discussies achteraf kunnen zijn. Een ding is zeker: het is een heel complex
proces.
Vervolgens heb ik vijf punten waarbij naar mijn idee de Tweede Kamer
een belangrijke rol kan spelen. In de eerste plaats zal het prudent
person-beginsel, het beleggen als een goed huisvader-beginsel, nader
moeten worden uitgewerkt. In het nieuwe contract is er geen disciplinerende werking meer van nominale garanties. Dat betekent dat er andere
heldere normen zullen moeten komen voor wat er wordt verstaan onder
«prudent beleggen». Ook daarvoor geldt: liever helderheid dan eindeloze
discussies achteraf.
In de tweede plaats gaat het om de marktconsistente marktwaardering. Er
is vanmiddag al veel over gezegd. Er zijn goede voorstellen gedaan, voor
rente met een opslag, rendement met een afslag of alleen de rente. Dat
zijn allemaal mogelijkheden. Als je dat goed doet, zijn de uitkomsten van
die verschillende discontovoeten dezelfde. Dat is gunstig, want het gaat
om die consistentie. Zolang je de consistentie maar bewaart in de teller en
de noemer, kun je het op een goede manier doen.
In de derde plaats noem ik een risicogebaseerd toezichtkader, met een
toets of die reële ambitie inderdaad haalbaar is en hoe daarover wordt
gecommuniceerd. Is dat consistent met wat er daadwerkelijk mogelijk is?
In de vierde plaats pleiten wij voor een bindende vorm van de egalisatiereserve.
Ten vijfde en ten slotte wil ik niet alleen aandacht vragen voor de
governance, maar vooral ook voor de deskundigheid van de pensioenfondsbesturen. De eisen die gesteld zullen worden aan de besturen, zullen
er niet minder om worden. Zij zullen overigens ook moeten bekijken of het
contract dat hun wordt voorgelegd, daadwerkelijk uitvoerbaar is. Zij
krijgen een belangrijke rol, ook in de overgangsfase.
De heer Korte: Voorzitter. In de eerste plaats hartelijk dank voor de
gelegenheid hier namens de AFM een bijdrage te leveren. Laat ik
beginnen met te zeggen dat de toezichthouders in het toezicht op de
pensioensector gelukkig volkomen complementair kunnen opereren. Ik
sluit mij dan ook volledig aan bij alles wat mevrouw Kellermann naar
voren heeft gebracht in haar inleiding.
De gemiddelde aandacht voor de eigen pensioensituatie wordt buiten
deze zaal gekenmerkt door de kwalificaties: te weinig en te laat. Als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

43

mensen al een verwachting hebben over hun pensioen, is die vaak te
hoog. Wat ik niet genoeg kan onderstrepen, is dat er ook op basis van de
bestaande regelingen, de bestaande situatie, forse verschillen zijn in
pensioenvooruitzichten tussen mensen met eenzelfde inkomen en
eenzelfde leeftijd. Die verschillen worden veroorzaakt door grote
verschillen in de kwaliteit van pensioenregelingen, door verschillen in de
financiële positie van de uitvoerder en door grote verschillen in de
individuele pensioenopbouwgeschiedenis van mensen. Mensen kunnen
bijvoorbeeld een tijdje als zelfstandige hebben gewerkt. Mensen kunnen
een echtscheiding achter de rug hebben. Er zijn diverse zeer ingrijpende
factoren die de grote verschillen in de pensioenopbouw bepalen tussen
mensen die eenzelfde uitgangspositie lijken te hebben, met een gelijk
inkomen en een gelijke leeftijd.
Deze combinatie van gemiddeld weinig aandacht, foute verwachting en
grote verschillen leidt in onze optiek tot grote risico’s voor latere
momenten. Dat betekent dat het van groot belang is om toe te werken
naar een situatie waarin mensen gerechtvaardigde verwachtingen hebben
over hun toekomstige pensioensituatie, met overzicht en inzicht. Op basis
daarvan moeten ze zo nodig actie kunnen ondernemen. Dat geldt
natuurlijk vooral voor de mensen die, in vergelijking met peers met
hetzelfde inkomen en dezelfde leeftijd, aan de onderkant zitten. Daarvoor
is in onze optiek een activerende pensioencommunicatie absoluut
noodzakelijk.
Het pensioenakkoord biedt een raamwerk voor completere regelingen.
Dat is een pluspunt. Het wordt expliciet over de gevolgen van de stijgende
levensverwachting en over de gevolgen van voor- en tegenspoed op de
financiële markten. Bovendien biedt het een kader waarin we mogen
uitgaan van reële vooruitzichten. Laten we wel wezen: nominale vooruitzichten vertellen het verhaal maar ten dele. Deze kunnen we zelfs betitelen
als: in zekere mate misleidend.
Belangrijke punten voor de verdere uitwerking zijn door vele anderen
genodigden hier al genoemd, zoals het invaren van de bestaande
afspraken naar rechten en de borging van een evenwichtige behandeling
van de generaties. Wij blijven zeggen, zoals wij dat al eerder hebben
gedaan – gelukkig is dat vanmiddag goed aan de orde geweest – dat het
zo simpel mogelijk moet worden gehouden, zowel om het te kunnen
uitleggen als om de uitvoeringskosten beperkt te houden.
Het akkoord maakt volgens ons activerende communicatie nog urgenter.
Regelingen kunnen nog meer van elkaar gaan verschillen en risico’s
moeten ook gecommuniceerd worden. Dat had natuurlijk al eerder
moeten gebeuren, maar het akkoord is een goede aanleiding en maakt
absoluut duidelijk dat dit moet gebeuren. Onzekerheden in de gerechtvaardigde verwachtingen worden explicieter en moeten dus goed in beeld
worden gebracht.
We steunen graag de inzet van de minister van SZW om de gevolgen van
het pensioenakkoord voor de communicatie direct mee te nemen bij de
evaluatie van de communicatiebepalingen in de Pensioenwet. Daar
werken we van harte aan mee. We zijn er druk mee bezig. Ons advies in
dat kader is om de vernieuwing van de individuele communicatie te
concentreren op de doorontwikkeling van het Pensioenregister, mijnpensioenoverzicht.nl. De minister van SZW heeft dit inmiddels zelf betiteld als
«het pensioendashboard». Ons advies is ook om de vernieuwing van de
communicatie over de pensioenregelingen vorm te geven in een
pensioenbijsluiter, die op uniforme wijze de kwaliteitskenmerken van de
regelingen inzichtelijk en vergelijkbaar maakt. Het gaat om ambitieniveau,
kosten en risico’s.
Ik laat het hierbij en beantwoord gaarne vragen van uw kant, ook naar
aanleiding van deze inleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

44

De heer Ulenbelt (SP): Voorzitter. Gisteren citeerde professor Sweder van
Wijnbergen de heer Docters van Leeuwen: «Als er perverse prikkels zijn,
faalt uiteindelijk ieder toezicht.» Mevrouw Kellermann noemt nadrukkelijk
een aantal elementen die door Sweder van Wijnbergen pervers worden
genoemd, zoals het kunnen rekenen met een verwacht rendement.
Iedereen zegt dat dit niet kan en DNB zegt dit nu ook. Hoe moet die
nieuwe rekenrente er dan uitzien? DNB is steeds betrokken geweest bij het
overleg over het pensioenakkoord ten aanzien van uitvoeringstechnische
aspecten. Ik neem aan dat dit daarin naar voren is gebracht en dat
degenen die het akkoord hebben gesloten, daar kennelijk niet naar
hebben geluisterd. Zie ik dat goed?
Mevrouw Kellermann haalt het pensioenakkoord ook een beetje onderuit
door te zeggen dat er een verplichte egalisatiereserve moet zijn, terwijl de
sociale partners daar niet zo voor pleiten in het akkoord. Hoe moet dat
worden uitgewerkt? Moeten wij dat regelen? Of zegt DNB tegen de sociale
partners dat ze er nog eens naar moeten kijken en het in de uitwerking
moeten regelen?
Mevrouw Kellermann: Ik begin met de eerste vraag over de discontovoet. Wij zijn er inderdaad niet voor om te rekenen met verwacht
rendement. Eerlijk gezegd heb ik er de laatste tijd niet veel voorstanders
meer van gehoord.
De heer Ulenbelt (SP): Het staat wel in het pensioenakkoord.
Mevrouw Kellermann: Het staat inderdaad in het pensioenakkoord. Ik
meen echter dat de sociale partners later hebben toegelicht dat ze dat als
een soort uiterste hebben bedoeld. Misschien is dat niet zo relevant. Om
heel eerlijk te zijn, zijn wij er nog niet helemaal over uitgedacht. Al eerder
vanmiddag kwam dat ook aan de orde. In drie commissies die zijn
ingesteld door de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid wordt
een aantal belangrijke vraagstukken nader uitgewerkt. Dat gebeurt niet
voor niets. Het planbureau is bezig met berekeningen. Eerder kwam aan
de orde dat de sociale partners een aantal dingen hebben laten doorrekenen. Wij hebben nog geen berekeningen gezien en nog geen berekeningen gemaakt. Kortom, er staat best nog een aantal vraagstukken open.
Dat betekent dat DNB nog niet definitief zijn «mind heeft opgemaakt». Wij
vinden ook dat dit nog niet kan. Dat moeten we doen op basis zo veel
mogelijk gegevens.
Er zijn verschillende methoden, om te gaan met die discontering. Die
methoden leiden economisch gezien tot hetzelfde resultaat, zolang die
teller en die noemer maar consistent zijn. Er zitten wel voor- en nadelen
aan die verschillende methoden. Er zijn grote verschillen in communiceerbaarheid. Het gaat om een trade-off, tussen enerzijds iets wat wellicht
gemakkelijker communiceerbaar is en anderzijds uniformiteit, die weer
gemakkelijker vergelijkbaar is en op een andere manier gemakkelijker
communiceerbaar. Kortom, dit is een buitengewoon ingewikkeld
vraagstuk, waarbij veel voors en tegens zijn. Ik vraag me af of we al die
voors en tegens goed genoeg op een rijtje hebben.
U vraagt vervolgens naar de betrokkenheid van DNB bij de totstandkoming van het pensioenakkoord. Wij zijn daar niet bij betrokken geweest.
Wij zijn daar ook niet over geraadpleegd. Dat is ook logisch, want het
pensioenakkoord is van de sociale partners en zij hebben dat gemaakt. Wij
zijn wel betrokken bij de onderzoeken die ik noemde, die de minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid inmiddels in gang heeft gezet. Wij
leveren daarvoor onze input en onze technische kennis.
Ten slotte zei u dat wij ook een andere keuze maken op het gebied van de
egalisatiereserve. Dat klopt. Het verwachte rendement, zoals dat voorkomt
in het pensioenakkoord, vinden wij geen goed idee. Wij zeggen nu
– nogmaals, die sommetjes over het effect van uitsmeren hebben we nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

45

niet gezien – dat het niet onverstandig zou zijn na te denken over een
bindende egalisatiereserve in enige vorm.
De heer Van den Besselaar (PVV): Voorzitter. Mevrouw Kellermann is
ongetwijfeld op de hoogte van het uitwerkingsmemorandum van het
pensioenakkoord. Daarin staat een vergelijking tussen het ftk-1 en het
ftk-2. Ik heb deze vraag overigens ook een keer aan de minister gesteld,
maar toen was die meer retorisch. Van mevrouw Kellermann verwacht ik
wel een antwoord. Hoe zou de pensioensector er nu hebben voorgestaan
als we in de afgelopen jaren het ftk-2 als het geldende toetsingskader
hadden gehanteerd?
Mevrouw Kellermann: Dat is een heel moeilijke vraag. Het lastige is dat
het ftk-2 er nog niet is. Ik wil er niet flauw over doen, maar in dit geval zit
«the devil in the details». Het maakt dus ontzettend veel uit hoe je
disconteert, hoe je berekent, welke kaders je hebt geschapen et cetera. Je
kunt zeggen dat er in het pensioenakkoord meer risico’s liggen bij de
deelnemers. Het is natuurlijk wel een feit dat de risico’s aan de negatieve
kant zich de laatste jaren meer hebben gemanifesteerd dan de risico’s aan
de positieve kant. Dan zouden die risico’s wellicht al eerder bij deelnemers
zijn terechtgekomen. Ik zou echter zeker niet durven ingaan tegen alle
hooggeleerden die zeggen dat het nauwelijks te berekenen is, zonder dat
je heel belangrijke aannamen maakt.
De heer Klaver (GroenLinks): Voorzitter. Ik heb een vraag voor mevrouw
Kellermann over de mogelijkheden tot toezicht. In het pensioenakkoord
worden veel zaken gedecentraliseerd. Is DNB straks nog in staat om op
verschillende rendementen en uitsmeerperioden per fonds toezicht te
houden? De pensioenonderhandelingen worden namelijk volledig
gedecentraliseerd. Kijkt DNB dan ook naar de daadwerkelijke generatieneutraliteit van de pensioenafspraken en gaat die daarover rapporteren?
Mevrouw Kellermann: Ik zou bijna willen zeggen dat dit in belangrijke
mate ook aan de Kamer ligt. Het is waar dat de contracten decentraal tot
stand zullen komen. Het is ook ontzettend belangrijk dat de pensioenfondsbesturen een moment zullen hebben voor de pensioencontracten
worden uitgevoerd. Dat moment lijkt nu nog wel eens te ontbreken. Als
dat contract zaken bevat die eenvoudigweg niet haalbaar zijn voor het
pensioenfondsbestuur, zal het bestuur dat moeten zeggen. Dat zou een
moment kunnen zijn waarbij wij – wat mij betreft achteraf – kunnen
meekijken. Dan zit je al weer snel bij de haalbaarheidstoets.
Voor het overige geldt dat het wettelijke kader – waarop is toezicht van
kracht en waarop niet? – er nog niet is. Dat kan in belangrijke mate nog
worden vormgegeven. Daarom is het goed dat wij daar nu over spreken.
Ik meen dat de heer Van den Besselaar begon met een citaat over
perverse prikkels. Je kunt niet allerlei perverse prikkels inbouwen in een
kader en er vervolgens een toezichthouder op zetten, die het moet
regelen. Dat is ons pleidooi. Als u veel vrijheid geeft, maak dan ook een
helder kader, zodat we allemaal duidelijk weten waar we wel toezicht op
houden en waar we geen toezicht op houden, wat wel mag en wat niet
mag.
De heer Klaver (GroenLinks): U hebt in ieder geval aangegeven dat de
disconteringsvoet daarin een belangrijke factor is. Zijn er nog andere
elementen die volgens u heel strak geregeld moeten worden? Ziet u
daarin ook een taak voor ons als wetgever?
Mevrouw Kellermann: Ik heb net een paar elementen genoemd. Een
belangrijk element in dit kader is naar mijn idee ook dat er meer inhoud
moet worden gegeven aan wat er wordt verstaan onder prudent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

46

beleggen. We hebben vandaag ook gehoord dat de sociale partners grote
vrijheid eisen op dat gebied. Tegelijkertijd weten we ook dat de deelnemer
wil weten waarop hij kan rekenen en waar hij van op aan kan. Tussen die
twee uitersten zullen we toch iets moeten vinden. Je kunt niet vrijheid
geven en vervolgens tegen de toezichthouder zeggen: ga maar een beetje
rondkijken. Dat werkt niet. We zullen toch met elkaar tot kaders moeten
komen. Ik kan me voorstellen dat je daarin verschillende gradaties
aanbrengt. Je kunt best werken met verschillende bandbreedtes. Dat
gebeurt op dit moment ook in het gedragstoezicht. De vraag is welke
risicobereidheid iemand heeft. Wil iemand zeer risicovol of zeer defensief
of iets daartussenin? Daarover kun je nadenken.
Mevrouw Lodders (VVD): Voorzitter. We hebben veel gesproken over
vertrouwen. Ligt het voor de hand dat pensioenfondsen nu een lagere
verwachting voorspellen? Zo ja, wat is nodig om dat te voorkomen?
Mevrouw Kellermann: Ik denk dat de druk in de pensioenwereld om
optimistisch te zijn en te kijken naar rendement tot een aantal jaren
geleden nogal hoog was. Voor de herstelplannen liggen er maximale
parameters, die zijn vastgesteld door die beroemde commissie die
vanmiddag al een paar keer is genoemd. Een van de dingen die ons is
opgevallen bij het beoordelen van de herstelplannen is dat 14% van de
fondsen te hoge parameters had gebruikt, in strijd met het wettelijke
kader. 45% van de fondsen was onder de motorkap nog te optimistisch
geweest in de herstelplannen. Dat is heel begrijpelijk, maar het illustreert
wel dat de drang om dat te doen blijkbaar groot is. Dat betekent dat
daarover buitengewoon heldere afspraken moeten worden gemaakt.
De heer Koolmees (D66): Voorzitter. Hoe los je die verwachtingenkloof
op? Er wordt gepraat over communicatie en heldere verwachtingen. Naar
mijn idee gaat het verder dan dat. Het afgelopen jaar hebben we veel
gedaan, met mijnpensioenoverzicht.nl, financiële educatie en begrip voor
pensioenen. Toch is er ook een beweging dat de sociale partners niet veel
prikkels hebben om de verwachtingenkloof in de pensioenen naar buiten
te brengen. Hoe los je die kloof echt op en wat kunnen wij daaraan doen?
De heer Korte: De wetgever kan activerende communicatie, als die niet
vanzelf tot stand komt door de sector, verplicht stellen. Bij één component
denk ik dat het bijna onvermijdelijk is dat er een zwaardere rol van de
wetgever nodig is. Ik sprak over het introduceren van het pensioendashboard. Ik wil graag uitleggen waarom ik denk dat dit een vitale rol moet
spelen. Het Pensioenregister is de enige plek waar alle aanspraken uit
hoofde van de AOW en de tweede pijler momenteel bij elkaar komen. Het
is ook de enige instantie die de mogelijkheden heeft om op deze manier
de informatie door te geven. Het lijkt mij dan ook logisch, onontkoombaar
en uiterst noodzakelijk dat we juist die ingang naar het totaaloverzicht
uitbouwen en benutten om op een goede manier het totaaloverzicht te
bieden over alles wat van belang is voor het pensioeninkomen.
We zullen een manier moeten vinden om daar activerend mee om te
gaan. Nu zie je bijvoorbeeld in het register al die blokjes naast elkaar. Het
moet toch mogelijk zijn een andere benadering te kiezen, waarbij je als
gebruiker een pensioenwens intikt en waarbij het antwoord is: bij deze
pensioenwens kunt u naar verwachting met pensioen op de leeftijd van
66 jaar. Als het erg tegenzit, wordt het 69 jaar. Als het erg meezit, wordt
het 64 jaar. Dat is activerend omdat mensen er zelf over moeten
nadenken. Het is een doorvertaling van risico naar een begrijpelijk gevolg
van het risico. Omgekeerd kun je het je ook voorstellen. Mensen tikken in:
ik zou wel met pensioen willen op de leeftijd van 66. Wat komt er dan
terug uit dat activerende dashboard? «Naar verwachting kunt u op die
leeftijd dit resultaat tegemoetzien, maar als het tegenzit, wordt het zoveel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

47

lager en als het meezit, wordt het zoveel hoger.» Als we er creatief over
nadenken, kunnen we bij de verdere ontwikkeling van mijnpensioenoverzicht.nl een belangrijke stap vooruitzetten. Ik ben ervan overtuigd dat de
huidige beheerders van het register daarin positieve stappen kunnen
zetten. Tegelijkertijd denk ik ook dat de inzet van de wetgever hierbij
noodzakelijk is.
Mevrouw Kellermann: Er is ook op de korte termijn iets heel concreets
wat de Kamer kan doen. Het valt niet uit te sluiten dat in het voorjaar van
volgend jaar een groot aantal pensioenfondsen voorwaardelijke kortingen
zal moeten aankondigen. Op dit moment zijn zij niet verplicht om
daarover mededelingen te doen aan hun deelnemers. Misschien kunt u
zich herinneren dat de desbetreffende fondsen daar vorig jaar niet om
stonden te springen. Ditmaal is het anders. Een aantal grote fondsen heeft
al initiatieven genomen om te communiceren. Dat juichen we uiteraard
van harte toe. Er is echter nog steeds geen verplichting voor fondsen om
daarover te communiceren met hun deelnemers. Dat hoeft pas een
maand voor de daadwerkelijke korting. Dat draagt ook niet bij aan het
inzicht.
De heer Koolmees (D66): Op zich lijkt zo’n activeringsdashboard me
inzichtelijk, ook gegeven de parameters die er zijn. Het moet duidelijk
worden dat er meer risico in het pensioencontract zit en dat er potentieel
meer flexibiliteit wordt gevraagd van de deelnemer. Hoe moet je daarmee
omgaan?
De heer Korte: U refereerde al aan lopende projecten en initiatieven,
zoals het platform Wijzer in geldzaken. Die zijn absoluut noodzakelijk. We
moeten daarmee doorgaan. Ik kan me heel goed voorstellen dat er nog
drastischere maatregelen nodig zijn voor het activeren van mensen. Ik
denk bijvoorbeeld aan het aangeven op het dashboard dat iemand,
vergeleken met mensen van dezelfde leeftijd en hetzelfde inkomen,
behoort tot de groep van 10% met de slechtste vooruitzichten. Ik noem
maar even wat. Dat is zeer activerend. Dat kan ook aan de positieve kant,
bijvoorbeeld met een groen lichtje: u behoort tot de groep van 10% met
de beste vooruitzichten. Voor de mensen die het groene lichtje krijgen, is
het fijn. De mensen die het rode lichtje krijgen, zullen zich misschien
afvragen wat ze eraan kunnen doen en of ze er advies over moeten
vragen. Moeten ze erop anticiperen in hun levensstijl? Moeten ze bij hun
hypotheek hiermee rekening houden?
De heer Van den Besselaar (PVV): U hebt het over een dashboard met
een bandbreedte. Als mensen horen dat ze tot hun 69ste moeten werken
als het een beetje tegenzit, springen ze acuut uit het raam. Zij denken: wat
gebeurt me? Dat kunt u toch niet menen? Hoe groter de bandbreedte is,
hoe moeilijker het voor mensen is om er iets aan te doen. Die
bandbreedte zal dus behoorlijk klein moeten zijn. Daarop zult u moeten
toezien.
De heer Korte: Het interessante is dat die bandbreedte wordt veroorzaakt
door de inhoud van het contract. Als de sociale partners met elkaar een
bepaalde risicobereidheid zijn overeengekomen, zie je in het dashboard
een vertaling van de in de regeling gekozen risicobereidheid. De vraag is
hoe je moet zorgen dat die bandbreedte kleiner is. Dat betekent dat je
opnieuw moet kijken naar dat contract. Je moet dan kennelijk iets
afspreken met een geringere risico appetite. Dat betekent dan wel, zoals
de heer Van Rijn heel nadrukkelijk naar voren heeft gebracht, dat de
verwachte waarde ook anders wordt. De prijs van zekerheid moet nu
eenmaal ook worden betaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

48

De heer Ulenbelt (SP): Op het dashboard van mijn vliegtuig kan ik direct
ingrijpen, als er wat gebeurt. Hoe moet ik ingrijpen op uw dashboard? Ik
kan niks. Komt er ook bij te staan: word lid van een vakbond en bemoei je
ermee, want je contract deugt niet? Of staat erbij: ga naar een verzekeraar
en sluit een polis af? Wat kan een mens op het moment dat hij dat ziet? Ik
ben het met de heer Van den Besselaar eens: dat wordt uit het raam
springen als er 70 jaar staat.
De heer Korte: We moeten op dit gebied leren dat de feiten de feiten zijn.
We zien bijvoorbeeld de volgende houding: het pensioen is iets voor later;
daar hoef ik niet naar te kijken, want voor mij is het goed geregeld. We
moeten leren dat het goed geregeld kan zijn, maar dat dit altijd nog
betekent dat je ernaar moet blijven kijken. Het is ook niet zo dat hetgeen je
het ene jaar op het dashboard ziet, er volgend jaar nog staat. Dat kan best
door een wijziging in de omstandigheden anders zijn geworden. We
moeten leren rekening te houden met de onzekerheden die onontkoombaar aan het pensioen vastzitten, als we uitgaan van de benadering
die we nu met elkaar kiezen, met een collectieve discussie over de mate
van risicobereidheid.
De voorzitter: Dat geeft mij meteen de kans om mijn vraag te stellen. De
heer Korte is duidelijk geweest over wat hij wil en hij heeft de drie punten
van de motie die hier is aangenomen al behandeld. Daarom sluit ik me
aan bij zijn laatste opmerking. Er is heel veel gebeurd sinds het pensioenakkoord. We zien dagelijks wat er gebeurt in Europa en op de financiële
markten. Zou dat nog gevolgen moeten hebben voor de pensioenen op
dit moment en voor het nieuwe pensioencontract? Of is dat gewoon iets
wat gebeurt en het zij maar zo? Moeten wij er op dit moment lessen uit
trekken voor zowel beleid als voor toezicht?
Mevrouw Kellermann: Ik denk dat het nogmaals helaas illustreert dat de
volatiliteit op de financiële markten enorm is toegenomen. Ik denk dat het
ook illustreert dat wij ons moeten afvragen of de modellen uit het
verleden nog passen. We praten al de hele middag over verwacht
rendement, maar welk rendement kun je eigenlijk verwachten? Moeten
we ook die beleggingsparadigma’s ter discussie stellen of niet? Er is ook
nog iets anders, namelijk de periode van het nu. Ik meen dat we nu twee
jaar praten over het nieuwe pensioenakkoord. Op zijn vroegst zullen we
een nieuw kader hebben per 1 januari 2014. Ik heb vandaag ook een
pleidooi gehoord voor 2015. Op zichzelf is dat allemaal heel begrijpelijk. Er
moet nog ontzettend veel gebeuren voordat we zover zijn. Dat mag echter
niet betekenen dat we ondertussen maar niks doen. Dat is een van de
zorgen die DNB heeft, als toezichthouder op de sector. Wij proberen in alle
fora – ik doe dat vandaag ook hier – duidelijk te maken dat pensioenfondsen iets zullen moeten doen aan hun financiële opzet, of er een
pensioenakkoord is of niet. Er is op dit moment een probleem. Dat is
natuurlijk treurig en het is geen plezierige boodschap. Het is echter niet de
bedoeling dat de volgende stemming zal ontstaan: straks hebben we een
nieuw akkoord, dus doen we maar even niks. Dat zou ik buitengewoon
risicovol vinden.
De heer Korte: Ik ondersteun dit punt van harte. We moeten met alle
deskundigen uitdragen dat het pensioenakkoord ons niet rijker maakt.
Belangrijk daarnaast is dat de huidige situatie een heel goede illustratie is
van het feit dat het verstandig is om de contracten expliciet te maken over
de vraag hoe je omgaat met de tegenslagen die er ongetwijfeld ook later
nog zullen zijn.
De heer Klaver (GroenLinks): Ik hoorde het mevrouw Kellermann zojuist
zeggen en ook de heer Don refereerde er eerder vandaag aan dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

49

parameters waarmee op dit moment wordt gerekend, misschien al niet
meer actueel zijn. Zegt mevrouw Kellermann dat we in ieder geval naar
die parameters moeten kijken, tot het moment dat er een nieuw pensioenakkoord is?
Mevrouw Kellermann: Ik denk dat we dat moeten doen, maar ik heb
geen antwoord op uw vraag. Ik weet het gewoon niet. Ik ben op dit punt
absoluut geen deskundige. De ontwikkelingen van de laatste tijd laten wel
zien dat allerlei voorheen als wetten geldende principes in de financiële
wereld op hun kop zijn gezet. We moeten erg uitkijken dat we niet het
gevoel krijgen dat we in stilstaand water zitten en dus in anticipatie op
iets, alvast allerlei veranderingen aanbrengen. Ik denk dat we daarmee erg
moeten uitkijken en bovendien moeten wij ervoor zorgen dat we onze
ogen op de bal houden. We moeten gewoon doen wat ons onder het
huidige kader te doen staat.
De heer Van den Besselaar (PVV): Ziet u niet het gevaar dat de verplichtstelling echt onder druk komt te staan door het nieuwe stelsel?
De heer Korte: Ik denk dat we moeten blijven uitdragen dat collectief
zorgen voor pensioen een efficiënte oplossing is en dat het zeer de moeite
waard is dit vast te houden. De ervaringen in het buitenland illustreren
wat er gebeurt als je dit niet doet. We moeten onszelf als individu
beschermen, juist omdat we er niet zo veel zin in hebben om het al te
regelen als we jong zijn, met het idee dat het nog zo ver weg is. We weten
dat het toch verstandig is om ons collectief te binden aan het opzijzetten
van een stukje van ons loon en het sparen voor later. Dat soort noties
moeten we uitdragen, ook in de wetenschap dat het resultaat niet precies
een bedrag is dat je van tevoren kunt noemen, maar het is zeker wel wat
en het kan ook heel goed zijn.
De voorzitter: Ik dank u beiden hartelijk. Ik dank de griffier hartelijk voor
het uitgebreid voorbereiden van deze hoorzitting. Ik dank de gasten van
gisteren en vandaag voor hun komst en voor hun bereidheid om
afspraken meerdere keren te verzetten. Dat waarderen wij zeer. Wij zullen
ongetwijfeld de komende weken en maanden verder spreken over
pensioenen in het parlement. Voor volgende week staat al weer het
volgende plenaire debat over pensioenen geagendeerd.
Sluiting: 18.19 uur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 043, nr. 75

50