Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2575
Vragen van de leden Ellemeet en Westerveld (allebei GroenLinks) aan de
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over de rechtszaak van
stichting Farma ter Verantwoording tegen farmaceut AbbVie (ingezonden
23 februari 2023).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 12 mei 2023).
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Aanklacht tegen farmaceut van het lucratiefste
medicijn: «De hoge prijs schendt de mensenrechten»»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Deelt u de zorgen van de stichting Farma ter Verantwoording dat overmatige
winsten bij gepatenteerde geneesmiddelen andere zorg kan verdringen?
Antwoord 2
Ik maak mij zorgen over de alsmaar stijgende uitgaven aan geneesmiddelen.
Die worden mede veroorzaakt door hoge prijzen en leggen een grote druk op
onze solidariteit.
Deze geneesmiddelen gaan steeds vaker gepaard met onzekerheid over de
effectiviteit en de juiste plaats in de behandeling. Daarom is in het coalitieakkoord afgesproken om het bestaande beleid voor dure geneesmiddelen aan
te scherpen en ervoor te zorgen dat ze tegen een eerlijke prijs op de markt
komen.
Vraag 3
Deelt u de mening dat de excessieve winsten in de farmaceutische industrie
uiteindelijk ten koste gaan van de betaalbaarheid van de zorg?

1

ah-tk-20222023-2575
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/aanklacht-tegen-farmaceut-van-het-lucratiefstemedicijn-de-hoge-prijs-schendt-de-mensenrechten~b6932e7e/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Hoge prijzen van geneesmiddelen gaan ten koste van de betaalbaarheid van
zorg. Het is niet aan mij om een waardering te geven aan de winsten die
bedrijven maken. Maar ik vind wel dat bedrijven een morele plicht hebben
om de balans te houden tussen publieke inspanningen om geneesmiddelen
te ontwikkelen en bij de patiënt te krijgen, en prijzen die bedrijven voor
geneesmiddelen vragen.
Vorig jaar heb ik een onderzoek met de Tweede Kamer gedeeld naar het
ecosysteem rond de financiering van geneesmiddelenonderzoek2. Daaruit
blijkt dat er een relatie is tussen enerzijds het investeringsgedrag van
financiers en anderzijds de verwachtingen die zij hebben over de bereidheid
van overheden en verzekeraars om te betalen voor een nieuw geneesmiddel,
nu en in de toekomst. Door uitgekiende investeringsstrategieën is de
geneesmiddelensector nog altijd één van de meest lucratieve sectoren ter
wereld. Het is echter ook in het belang van bedrijven om bij te dragen aan de
houdbaarheid van zorgsystemen. Dat gebeurt mijns inziens nu onvoldoende.
Vraag 4 en 5
Deelt u de inzichten die Farma ter Verantwoording verstrekt over de
excessieve winsten voor de periode 2004–2018 voor het middel Adalimumab
(Humira) van AbbVie in Nederland?
Bent u van mening dat het ministerie genoeg instrumenten tot zijn beschikking heeft om excessieve winsten te voorkomen? Zo ja, welke instrumenten
zijn dat dan en wat is er dan niet goed gegaan bij de prijsbepaling van
Humira van Abbvie? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 4 en 5
Op de individuele zaak van AbbVie en het medicijn Humira ga ik niet in
omdat de zaak onder de rechter is. Ik ken de levensloop van Humira wel en
wacht de uitspraak van de rechter met interesse af.
De prijs van een geneesmiddel bepaalt de firma zelf. Behalve het bepalen van
een Nederlandse maximumprijs op basis van de prijzen in de ons omringende landen, heb ik daar geen invloed op. Evenmin is het aan mij om
winsten van bedrijven al dan niet te beperken. Ik kan ook niet sturen op de
winst van bedrijven, eens te meer omdat het geneesmiddelen op een
mondiale markt met internationale bedrijven betreft.
Nationaal richt ik mij op het beheersen van de uitgaven aan geneesmiddelen.
Daarbij is de kosteneffectiviteit van een geneesmiddel bepalend. Instrumenten om kosten voor nieuwe geneesmiddelen te beheersen, liggen deels
besloten in Europese wet- en regelgeving en in nationaal vergoedingsbeleid.
Voor dure, nieuwe geneesmiddelen met een hoog kostenbeslag staat de
geneesmiddelensluis tot mijn beschikking. De voorwaarden voor de sluis heb
ik recent aangescherpt, waardoor naar verwachting meer prijsonderhandelingen (en daarmee beheersing van uitgaven) gaan plaatsvinden.
Het is teleurstellend dat bedrijven de in Europa vastgestelde beschermingsmogelijkheden die bedoeld zijn om innovatieve middelen op de markt te
kunnen brengen, nu gebruiken voor het maximaliseren van hun winsten.
Bijvoorbeeld door voor geneesmiddelen waarvan alle beschermingsperioden
al verlopen zijn, toch onverminderd hoge prijzen te blijven vragen omdat er
geen concurrentie komt in de vorm van een generiek of biosimilar.
Een ander voorbeeld is met beperkte onderzoekskosten kleine wijzigingen aan
te brengen in al bestaande middelen, waarmee een nieuwe periode van
bescherming wordt gestart, bijvoorbeeld voor weesgeneesmiddelen. Dat
maakt het mogelijk om prijzen hoog te houden. Dit doet men bijvoorbeeld
door voor het aflopen van de beschermingsperiode een nieuwe indicatie voor
een bestaand middel te registreren, of door een andere toedieningsvorm van
het medicament te introduceren.
Ik roep firma’s op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen om
na afloop van alle beschermingsperiodes de prijs te verlagen.

2

Kamerstuk 29 477, nr. 765

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Vraag 6
Deelt u de mening dat een rechtszaak als deze voorkomen kan worden als de
overheid meer regie neemt en grenzen stelt aan wat de maximum winstpercentages mogen zijn?
Antwoord 6
Het is niet aan mij om te oordelen over winstpercentages. Wel is het van
belang om duidelijk aan te geven aan welke geneesmiddelen de maatschappij
behoefte heeft en wat we bereid zijn om daarvoor te bepalen: meer van een
aanbod gestuurde naar een vraag gestuurde situatie.
Dat vraagt om twee belangrijke en complexe stappen: allereerst moet
bepaald worden wat onze «unmet medical needs», onze grootste onvervulde
medische behoeften, zijn. Ten tweede moet een breed gedragen maatschappelijk kader ontwikkeld worden voor het bepalen van de hoogte van
geneesmiddelenprijzen en -uitgaven3. Daarmee kan vastgesteld worden wat
we voor geneesmiddelen aanvaardbare uitgaven vinden. Beide vragen om
een bredere maatschappelijke discussie.
Zoals ik in de voornoemde brief rond het ecosysteemonderzoek heb
aangegeven, voorzie ik met deze twee instrumenten in de hand, twee routes.
Enerzijds is het van belang om een duidelijker signaal af te geven aan
onderzoekers en investeerders aan welke geneesmiddelen maatschappelijk
gezien behoefte is. Mogelijk ook met een afgebakende financiële beloning in
het vooruitzicht. Anderzijds zou de overheid, al dan niet in samenwerking met
private of Europese fondsen, meer invloed kunnen uitoefenen op geneesmiddelenontwikkeling door de gerichte inzet van onderzoeksgelden. Zo kan de
overheid zowel aan de voorkant als aan de achterkant meer regie nemen op
geneesmiddelenontwikkeling.
Vraag 7
Vindt u dat het publieke belang van gezondheid altijd voorrang moet krijgen
op commerciële belangen van farmaceutische bedrijven?
Antwoord 7
Als Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) ligt mijn verantwoordelijkheid altijd bij patiënten. Daarbij zoek ik een verantwoorde balans
tussen toegang tot geneesmiddelen enerzijds en houdbaarheid van zorg op
langere termijn anderzijds. Dat is in het publieke belang: zonder winstoogmerk of lage vergoedingen worden nauwelijks geneesmiddelen ontwikkeld,
terwijl hoge winsten de toegang tot die geneesmiddelen bedreigen.
Bij een kapitaalintensieve sector met aanzienlijke bedrijfsrisico’s als deze
spelen onvermijdelijk commerciële belangen en winstoogmerk een rol. Dat
mag echter nooit de houdbaarheid van ons zorgsysteem ondermijnen.
Vraag 8
Vindt u het de taak van de overheid om het publieke belang van gezondheid
te beschermen en te zorgen voor eerlijke prijzen van medicijnen?
Antwoord 8
Het is de taak van de overheid om te komen tot verantwoorde uitgaven aan
geneesmiddelen, zodat zorg ook op langere termijn toegankelijk en betaalbaar blijft.
Vraag 9
Kunt u een inschatting geven wat het gemiddelde financiële aandeel is van
publiek gefinancierd wetenschappelijk onderzoek in de totaalkosten van het
research & development-traject van een hedendaags, gepatenteerd, geneesmiddel?
Antwoord 9
Het onderzoek4 dat ik heb laten uitvoeren door SiRM, L.E.K. en Rand
Corporation naar het financiële ecosysteem van geneesmiddelenonderzoek
geeft aan dat er wereldwijd jaarlijks 300 miljard dollar aan R&D wordt

3
4

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2023/02/23/werkagenda-nza-zinl-acm
The financial ecosystem of pharmaceutical RD | Rapport | Rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

besteed. Hiervan komt circa 195 miljard van biofarma bedrijven, waarvan
meer dan de helft van de tien grootste bedrijven wereldwijd. Circa 65 miljard
dollar komt van de publieke sector en circa 10 miljard dollar van non-profits.
Circa 30 miljard dollar komt van durfinvesteerders. Dus het publiek gefinancierde deel is iets meer dan 20% (65/300). Dit betreft bedragen die daadwerkelijk zijn uitgegeven («out of pocket costs»), zonder dat rekening is gehouden met de kosten van het benodigde kapitaal («cost of capital»).
Hetzelfde onderzoek (par 2.3.2, p. 17) geeft aan dat het ontwikkelen van een
geneesmiddel het systeem tussen de 1,2 en 1,7 miljard dollar kost. Publiek
geld wordt met name ingezet voor fundamenteel onderzoek. Daardoor is de
directe relatie met de relatieve bijdrage aan een ontwikkeld geneesmiddel
niet makkelijk aan te geven.
Vraag 10
Denkt u dat u betere onderhandelingen had kunnen voeren als farmaceuten
verplicht worden om een redelijke prijsberekening op te nemen in het
vergoedingsdossier dat zij aanbieden aan het Zorginstituut?
Antwoord 10
Voor mij is het advies van het Zorginstituut leidend. Daarin wordt een oordeel
geveld over de kosteneffectiviteit van een geneesmiddel. Indien een
geneesmiddel als niet kosteneffectief wordt beoordeeld, volgt een advies over
de benodigde prijsverlaging. Omdat mijn doel is om te komen tot een
kosteneffectieve en daarmee maatschappelijk aanvaardbare vergoeding, is de
vraagprijs van de firma niet mijn uitgangspunt bij onderhandelingen.
Vraag 11
Deelt u de mening dat het Zorginstituut Nederland een beter advies kan
geven over de opname in het basispakket als het, naast de huidige informatie
die het ontvangt van farmaceutische bedrijven, ook informatie ontvangt over
de R&D en productie- en marketing kosten van het individuele geneesmiddel?
Antwoord 11
Hoewel ik voorstander ben voor het vergroten van inzicht in de prijsopbouw
van geneesmiddelen, staat bij het Zorginstituut de kosteneffectiviteit van een
geneesmiddel centraal. Dat staat los van de daadwerkelijke prijs of prijsopbouw. De genoemde kosten zijn daarbij niet relevant.
Vraag 12
Hoe gaat u op nationaal niveau wettelijke uitvoering geven aan WHOresolutie 72.8 «Improving the transparency of markets for medicines,
vaccines, and other health products», waarin WHO-lidstaten nadrukkelijk
wordt verzocht om de netto prijzen van farmaceutische producten publiek te
maken?5 En wanneer kan de Kamer hiervan concrete resultaten zien?
Antwoord 12
Ik heb u in het Commissiedebat over geneesmiddelenbeleid van 22 maart
jongstleden toegezegd hierop nader in te gaan.
Transparantie is geen doel op zich. Het is een middel om meer inzicht te
krijgen in de mechanismen van de kosten van de ontwikkeling van geneesmiddelen en de prijs waarvoor het geneesmiddel uiteindelijk op de markt
wordt gebracht. Het maakt het mogelijk om waar mogelijk, gericht beleid in
te zetten.
Bij mijn onderhandelingen voor een financieel arrangement streef ik steeds
weer naar een transparante uitkomst en publicatie van nettoprijzen. Helaas
weigeren firma’s dit categorisch. Het bedrijf zal uiteindelijk mee moeten gaan
in de wens om meer transparantie.
De WHO resolutie heeft mijns inziens dan ook tot doel om meer inzicht in de
sector te krijgen en landen te ondersteunen keuzes te maken voor de
geneesmiddelen die ze nodig hebben en de prijzen vast te stellen die zij
bereid zijn daarvoor te betalen.
Juist op dit punt heb ik mij de afgelopen tijd ingezet. Voorbeelden van mijn
inspanningen zijn onder meer:
5

https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA72/A72_R8-en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

-

-

-

Het mede opzetten van het International Horizon Scanning Initiative (IHSI)
waarin in een vroeg stadium wordt gesignaleerd welke middelen op de
markt komen. Daarmee kan veel beter worden voorbereid op de waarde
en de uitgaven van deze middelen;
Het uitvoeren van een onderzoek naar het financiële ecosysteem van
onderzoek en ontwikkeling van geneesmiddelen en de daaruit voortvloeiende vervolgonderzoeken;
Uitwisseling met andere landen over de mogelijkheden rond het
vaststellen van onvervulde medische behoeften en van «willingness to
pay», de maatschappelijke bereidheid tot het betalen van een bepaalde
prijs;
Mede naar aanleiding van de Motie den Haan6 werken het Zorginstituut,
de Nederlandse Zorgautoriteit en de Autoriteit Consument en Markt op
mijn verzoek aan een gezamenlijke werkagenda opgesteld met als titel
«op weg naar maatschappelijk aanvaardbare prijzen»7, dat moet leiden tot
een beleidsadvies. Dit verwacht ik over circa één jaar.

Vraag 13
Bent u ervan op de hoogte dat de bestuursvoorzitter van Intravacc, de heer
Groen, denkt van Intravacc een groot «commercieel succes» te kunnen maken
na de privatisering vanwege veelbelovende OMV-technologie? Bent u ervan
op de hoogte dat Intravacc het overgrote deel van de patenten voor deze
nieuwe technologie in handen heeft? Bent u ervan op de hoogte dat de
ontwikkeling van deze technologie bekostigd is met overheidsgeld en na
verkoop in handen komt van een, naar het zich laat aanzien, grote farmaceut
die vervolgens voor de afname van deze techniek commerciële prijzen vraagt
bekostigd door diezelfde belastingbetalers die voor de ontwikkeling al hebben
betaald? Hoe voorkomt u, nu u besluit Intravacc te verkopen, dat deze
technologie niet tot woekerprijzen gaat leiden?
Antwoord 13
Ik heb kennisgenomen van de uitspraken van de heer Groen in het Financieel
Dagblad d.d. 20 februari 2023. Mijn voorganger heeft uw Kamer eerder
geïnformeerd dat bij de verkoop van Intravacc B.V. contractueel zal worden
vastgelegd, dat zodra Intravacc een vaccin, dat (mede) tot stand is gekomen
door inzet van publieke middelen, overdraagt aan een producent, Intravacc
met de producent afspraken zal maken over de prijs die de producent aan de
Staat zal rekenen.
Vraag 14
Stel het corona neussprayvaccin Avacc10 wordt een doorslaand succes voor
Intravacc – en zij delen het patent daarvan niet meer vrijuit met C-TAP/WHO
omdat zij dan in handen zijn van een groot commercieel farmaceutisch bedrijf
– hoe voorkomt u dat de nieuwe eigenaar van Intravacc woekerprijzen kan
vragen voor het Avacc10 vaccin?
Antwoord 14
Dit kandidaat product is momenteel nog in ontwikkeling en in het najaar van
2022 is de fase van het pre-klinische onderzoek ingegaan. Mijn voorganger
heeft uw Kamer eerder geïnformeerd dat bij de verkoop van Intravacc B.V.
contractueel zal worden vastgelegd, dat zodra Intravacc een vaccin, dat
(mede) tot stand is gekomen door inzet van publieke middelen, overdraagt
aan een producent, Intravacc met de producent afspraken zal maken over de
prijs die de producent aan de Staat zal rekenen.
Vraag 15
Vindt u dat het verdienmodel van de farmaceutische industrie nog houdbaar
en uitlegbaar is? Ook nu uw ministerie zelf heeft geconstateerd dat niet de
publieke gezondheid maar de winstgevendheid van een geneesmiddel
leidend is in deze industrie?

6
7

Kamerstuk 29 477 nr. 722
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2023/02/23/werkagenda-nza-zinl-acm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5

Antwoord 15
Zie mijn antwoord op vraag 7.
Vraag 16
Acht u het wenselijk dat er voor farmaceuten een wettelijk afdwingbare
zorgplicht komt, zoals Farma ter Verantwoording betoogt?8
Antwoord 16
Vooralsnog zie ik geen meerwaarde in het opleggen van een zorgplicht. Het
opleggen van een zorgplicht aan geneesmiddelenfabrikanten is een vergaande maatregel die enige gelijkenis heeft met het instrument van dwanglicentie. Het is de vraag in hoeverre het ook echt afdwingbaar is en een
langetermijn oplossing biedt voor toegang.
Vraag 17
Kunt u bovenstaande vragen één voor één beantwoorden?
Antwoord 17
Voor zover dat geen doublures veroorzaakte, heb ik dat gedaan.

8

https://www.pharmaceuticalaccountability.org/2023/02/06/new-policy-brief-time-to-legislaterealising-access-to-medicines-through-states-obligation-to-protect-the-human-right-to-health/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

6