EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 23.11.2011
COM(2011) 815 definitief
VOL. 3/5 - BIJLAGE II

BIJLAGE
MACRO-ECONOMISCH VERSLAG BIJ DE MEDEDELING VAN DE COMMISSIE
AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH
EN SOCIAAL COMITE EN HET COMITE VAN DE REGIO'S
Jaarlijkse groeianalyse voor 2012

INLEIDING
De economische groei in de EU stagneert. In de eurozone wordt deze situatie nog verergerd
door de staatsschuldcrisis en de kwetsbare toestand van de banksector. Hierdoor is een
gevaarlijke neerwaartse spiraal ontstaan. Het gebrek aan vertrouwen van de financiële
markten heeft tot volatiliteit geleid en het vertrouwen in de markten in ruimere zin
ondermijnd, en trekt daarmee een zware wissel op de toekomstige economische
vooruitzichten. Na enkele jaren van crisis is er nog bijzonder weinig armslag over voor
macro-economisch beleid om de groei te stimuleren. Met name voor het begrotingsbeleid is in
veel landen weinig ruimte door de hoge kosten – of zelfs het verlies – van toegang tot
marktfinanciering.
In deze context zijn maatregelen om de groei te versterken van cruciaal belang geworden:
groeibevorderende begrotingsconsolidatie is noodzakelijk gezien de druk die van de markt
uitgaat en de beleidsproblemen in verband met de vergrijzing. Een robuuste banksector en
sterkere financiële vangnetten voor de overheid zijn noodzakelijk om financiële turbulentie
tegen te gaan, en daarmee de groei weer op gang te brengen. Structurele hervormingen zijn
onontbeerlijk om de algehele efficiëntie van de economie van de EU te verbeteren en haar
aanpassingsvermogen te versterken. Betere groeivooruitzichten zullen, dankzij een positieve
spiraal, een positief effect hebben op andere doelstellingen doordat het vertrouwen toeneemt
en de werkgelegenheid wordt gestimuleerd, hetgeen bevorderlijk is voor de
begrotingsconsolidatie en de stabiliteit van de banksector, en tevens voor de situatie in
kwetsbare landen.
1.

ECONOMISCHE SITUATIE EN VOORUITZICHTEN: NIEUWE TEGENWIND

Na de wereldwijde financiële en economische crisis begon de economie van de EU zich
weer te herstellen. Deze groei was gematigd, wat gewoonlijk het geval is na financiële crises,
maar de verschillen tussen de lidstaten waren aanzienlijk. Met name lidstaten met grote
gecumuleerde onevenwichtigheden begonnen aan een pijnlijk, maar noodzakelijk
aanpassingsproces, dat de groei remde. Tegelijkertijd profiteerden lidstaten die niet met grote
onevenwichtigheden kampten van het veerkrachtiger externe klimaat en maakten een robuuste
groei door (grafiek 1). Deze verschillen kwamen, soms zelfs versterkt, tot uiting in de
ontwikkeling van de werkloosheid. Over het geheel genomen heeft het herstel slechts tot een
trage toename van de werkgelegenheid geleid. Weliswaar is dit deels een gevolg van
overbezetting gedurende de recessie, maar de toename van de werkgelegenheid is niet
krachtig genoeg geweest om een aanhoudend hoge werkloosheid noemenswaardig terug te
dringen.
Dankzij deze groeiverschillen konden de macro-economische onevenwichtigheden
aanzienlijk worden teruggedrongen, met name de tekorten op de lopende rekening,
maar het totale schuldvolume blijft groot. Vooral dankzij een vermindering van de
binnenlandse consumptie werden de grootste correcties waargenomen in lidstaten waar de
externe onevenwichtigheden voor de crisis het grootst waren (grafiek 2). Sommige structureel
grote overschotten op de lopende rekening lijken echter geleidelijk af te nemen, als gevolg
van een krachtiger binnenlandse vraag en een dynamische invoer. Toch is in sommige
lidstaten een verdere aanpassing noodzakelijk omdat het totale schuldniveau nog steeds hoog
is en de terugkeer naar kost/prijsconcurrentie in sommige lidstaten (met name in de eurozone)

NL

1

NL

traag verloopt.
Grafiek 1. Externe onevenwichtigheden en
economische groei, EU-lidstaten

Grafiek 2. Lopende rekening in 2007 en 2011,
EU-lidstaten (% van het bbp)

10

LV

bbp-groei in 2011 (%)

PL
FI

SK
MT

Saldo op de lopende rekening 2011 (% van het bbp)

6

LT

CY

15

8

EE

BG
CZ FR
RO
IE
SI
ES IT UK

HU BE

AT
NL

4

SE
DE

2

LU

DK

0
-2

PT

-4
EL

-15

Gemiddeld saldo op de lopende rekening in 2009-2010 (% van het bbp)

-10

-5

0

5

-6

10

2007

2011

5
0
-5
-10
-15
-20
-25
-30
SE DK NL LU DE EE AT BE HU BG IE SI FI LV SK LT UK MT FR ES CZ IT RO PL CY PT EL

10

Bron: Diensten van de Commissie

Bron: Diensten van de Commissie

De
begrotingsonevenwichtigheden
bleven
hardnekkig.
In
2011
is
de
begrotingsconsolidatie van start gegaan, zoals in oktober 2009 door de lidstaten was
afgesproken: het totale begrotingstekort van de EU verbeterde met bijna 2 procentpunten van
6,6% in 2010 tot 4,7% van het bbp in 2011. Toch blijft het schuldprobleem zorgwekkend. De
schuldquote in de EU is sinds 2007 met 20 procentpunten gestegen en overschreed in 2011
82% - het hoogste niveau ooit. Verwacht wordt dat dit cijfer nog verder zal stijgen tot bijna
85% van het bbp in 2012 alvorens op dat niveau te stabiliseren.
De financiële spanningen zijn toegenomen. Twijfels over de houdbaarheid van de
overheidsschuld in sommige lidstaten van de eurozone heeft sinds het begin van de zomer het
vertrouwen van beleggers steeds verder aangetast. Dit zorgde voor toegenomen volatiliteit op
de financiële markten en een opnieuw sterke stijging van de spreads van overheidsobligaties
van zwakke lidstaten van de eurozone ten opzichte van de benchmark (grafiek 3). Meer
recentelijk hebben de spanningen zich uitgebreid naar andere lidstaten en begon het
rendement op de overheidsobligaties van een aantal landen met een triple-A-rating te stijgen.
De spanningen breidden zich uit tot de banksector, omdat Europese banken de voornaamste
houders zijn van Europese overheidsobligaties. Tenslotte bracht de onzekerheid als gevolg
van de beleidskeuzes in de eurozone en in de VS in de zomer een scherpe correctie op de
wereldwijde financiële markten teweeg, en de spanning op deze markten is sindsdien zeer
groot gebleven (grafiek 4).

NL

2

NL

Grafiek 3. Rendement op overheidsobligaties,
geselecteerde lidstaten van de eurozone

Grafiek 4. Beursindexen, eurozone

120

%
24

index, Jan. 2007=100
100

20
16

80

12
60
8
40

4
0
07

08
DE

09
IT

ES

10
PT

Bron: Diensten van de Commissie

11
IE

20
07

EL

08
09
EuroSTOXX (financials)

10

11
EuroSTOXX 50

Bron: Diensten van de Commissie

Momenteel is het herstel in de EU tot stilstand gekomen. Onrust op de financiële markten
en het vooruitzicht van een wereldwijde vertraging hebben het vertrouwen in de gehele
economie sterk ondermijnd, ten koste van consumptie en investeringen. De noodzakelijke
begrotingsconsolidatie remt de groei. Weliswaar zouden daadkrachtige beleidsmaatregelen
om de schuldencrisis in de eurozone aan te pakken het vertrouwen weer kunnen aanwakkeren,
maar een snel herstel van de groei valt niet te verwachten. De financieringsvoorwaarden
zullen waarschijnlijk stringent blijven waardoor investeringen worden belemmerd. De
noodzaak om de onevenwichtigheden te corrigeren en de hefboom van zowel de particuliere
als de overheidsschuld af te bouwen, zal de groei gedurende enige tijd afremmen. Verwacht
wordt dat de economische groei van de EU begin 2012 zal stagneren en in het gehele jaar
slechts 0,6% zal bedragen (grafiek 5). Verder wordt verwacht dat de werkgelegenheidsgroei
in 2012 tot stilstand zal komen en in 2013 gering zal blijven. Gezien de zwakke
werkgelegenheidsvooruitzichten is de duur van de werkloosheid toegenomen en bestaat het
gevaar dat de werkloosheid hardnekkig wordt, met nadelige gevolgen voor de bijdrage van
arbeid aan de potentiële groei.
De huidige groeivertraging tast de langdurig zwakke Europese groei nog verder aan.
Hoewel de inkomensniveaus binnen Europa aanmerkelijk naar elkaar toe zijn gegroeid is de
EU in de afgelopen 25 jaar verder achterop geraakt ten opzichte van de VS. Het matige
groeipotentieel van de EU is door de financiële crisis verder verzwakt. Uit ramingen van de
Commissie blijkt dat de EU en met name de eurozone in de komende tien jaar waarschijnlijk
nog meer terrein zullen verliezen ten opzichte van de VS op het gebied van groei en
productiviteit. Verwacht wordt dat de gemiddelde jaarlijkse groei in de EU in de komende
tien jaar 1 procentpunt lager zal zijn dan in het afgelopen decennium en slechts 1 ¼% zal
bedragen (grafiek 6).

NL

3

NL

Grafiek 5. Reëel bbp, EU

Grafiek 6. Potentiële en feitelijke
productiegroei, EU
%
5

4,5

3.2

3,5
2,5
1,5

0.3
2.0

3.3

0.6

1.6

1.5

potentieel

3

110

2
105

-4.2

2.0

feitelijk

1

prognose

0

100

-1

0,5
-0,5

-2

95

-3

-1,5
-2,5

90
05

06

07

08

09

10

11

12

-4

13

-5

bbp-gro ei (lhs )
bbp (o p kwartaalbas is ), index (rhs )

1995
1997
1999
2001
2003
2005
2007
2009
2011
2013
2015
2017
2019
2021
2023

5,5

4

ind ex, 2 0 0 5=10 0

kwart aa l to t kwartaa l %

bbp (jaarlijks ), inde x (rhs )
De cijfe rs b o v en d e ho riz o ntale st reep je s g e ve n d e jaarlijkse g ro ei w eer.

Bron: Diensten van de Commissie

Bron: Diensten van de Commissie

Het zwaartepunt van de wereldeconomie verschuift naar zeer dynamische economieën,
waardoor de wereldwijde concurrentie nog verder zal toenemen. De rol van de
opkomende economieën in de wereldeconomie is snel toegenomen en deze ontwikkeling zal
volgens de prognose doorzetten. Hoewel een aantal van de opkomende open economieën
eveneens ernstig door de crisis zijn getroffen, hebben zij zich snel hersteld (grafiek 7). Hun
ontwikkelingsmodellen leunen zwaar op de exportsectoren, en hoewel een dergelijk model
niet onbeperkt kan worden volgehouden en op lange termijn een geleidelijk herstel van het
evenwicht kan worden verwacht, zal de concurrentie in de wereldeconomie in de
voorzienbare toekomst blijven toenemen. Zo laat met name het gamma van de
exportproducten van de opkomende markten technologisch een stijgende lijn zien, en worden
in sommige gevallen met succes sectoren betreden waar Europa van oudsher een
concurrentievoordeel bezit. Al met al en gezien de verwachte vertraging van de
wereldeconomie, houdt dit in dat de externe omgeving zowel op korte als op lange termijn
een steeds grotere uitdaging zal gaan vormen, tenzij de EU haar concurrentievermogen
verbetert.

NL

4

NL

Grafiek 7. Reële bbp-groei in de EU en
opkomende economieën

Er zijn gevaarlijke neerwaartse spiralen in
de Europese economie ontstaan. Ten eerste
hebben de zorgen van beleggers over de
8
houdbaarheid van de overheidsschuld van de
EU
Opkomende en ontwikkelingseconomieën
7 %
verschillende
lidstaten
tot
de
prognose
staatsschuldcrisis geleid en de spanningen in
6
de banksector, die grote hoeveelheden
5
overheidsschuld in bezit heeft, doen
4
toenemen. Deze spanningen in de banksector
3
leiden op hun beurt tot een toename van het
2
landenrisico omdat beleggers de lidstaten als
1
een uiterste vangnet voor kwetsbare
0
financiële instellingen beschouwen. Ten
2010
2011
2012
2013
tweede hebben deze spanningen en bestaande
Bron: Diensten van de Commissie
onevenwichtigheden in bepaalde lidstaten
zowel de particuliere als de overheidssector
ertoe gebracht de hefboom van hun schuld af te bouwen, wat een remmend effect op de groei
heeft, terwijl lagere groeiprognoses de houdbaarheid van de schuld verder ondermijnen.
Tenslotte stijgen de rentetarieven voor overheidsleningen als gevolg van de spanningen op de
markten, waardoor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën nog verder wordt aangetast.
Alle elementen van de neerwaartse spiraal moeten gelijktijdig worden aangepakt, maar
groei speelt een voorname rol. Op 26 oktober 2011 kwam de Europese Raad een
omvattende hervormingsstrategie overeen om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te
waarborgen en het vertrouwen in de Europese banksector te herstellen. Groei vormt een
cruciaal onderdeel van deze strategie omdat zij alle andere problemen kan verminderen
zonder voor bijkomende kosten te zorgen. Meer economische groei schept betere
voorwaarden voor schuldaflossing in de toekomst. Verwachtingen van krachtiger groei helpen
het vertrouwen en de stabiliteit op de financiële markten herstellen. Met betere vooruitzichten
zullen ondernemingen weer gaan investeren. Ten slotte vormt groei een noodzakelijk
bestanddeel van het Europese sociale model, dat in de "gouden jaren" van Europese groei tot
stand is gekomen. Indien de huidige ontwikkeling van de groei zich voortzet, kan het
bestaande niveau van sociale bescherming niet worden gehandhaafd.
2.

GROEIBEVORDERENDE BEGROTINGSCONSOLIDATIE, OVERHEIDSUITGAVEN EN
INKOMSTEN

-

Overheidsfinanciën hebben een essentiële stabiliserende rol gespeeld tijdens de
wereldwijde crisis, maar de prijs hiervoor was een hogere schuld. Sinds het begin van de
crisis in 2007 is de overheidsschuld in de EU toegenomen van 59% van het bbp in 2007 tot
een geraamde 82,5% van het bbp in 2011. Deze stijging is het gevolg van een aantal factoren.
Ten eerste heeft de vertraging van de economische activiteit gedurende de crisis tot grotere
algemene overheidstekorten geleid omdat de automatische stabilisatoren werden gebruikt om
de gevolgen van de recessie af te zwakken. Bovendien werd, gezien de ongekende hevigheid
van de crisis, een beroep gedaan op het Herstelplan voor de Europese economie – een
gecoördineerd plan van begrotingsmaatregelen om de economie te ondersteunen, dat in
december 2008 door de Europese Commissie werd gelanceerd. Ten slotte waren sommige

NL

5

NL

lidstaten gedwongen gerichte steun te verlenen aan financiële instellingen om de
levensvatbaarheid van het financiële stelsel te waarborgen.
De verwachte toename van de schuld is
niet zonder precedent, noch in het
verleden, noch wat de partners van de EU
betreft. Financiële crises zijn in het verleden
budgettair kostbaar gebleken: zij hebben tot
grote en hardnekkige stijgingen van de
schuldquote geleid. Bovendien heeft de
huidige crisis weliswaar een scherpe stijging
van de overheidsschuld in Europa
veroorzaakt, maar de toename van de schuld
en het schuldniveau is in andere
geavanceerde economieën, zoals de VS en
Japan, zelfs nog hoger geweest dan in de EU
(grafiek 8).

Grafiek 8. Overheidsschuld in de EU, de VS
en Japan (% van het bbp)
230

230
Verenigde Staten

210

210

EU-27 1)
Japan

190

190

170

170

150

150

130

130

110

110

90

90

70

70

50

50
1997

1999

2001

2003

2005

2007

2009

2011

2013

Er zijn echter in de huidige situatie een
aantal negatieve factoren die de
houdbaarheid van de schuld in de EU onder druk zetten.
Bron: Diensten van de Commissie

Ten eerste is het niveau van de schuld momenteel hoger dan in het verleden, en met
name in bepaalde lidstaten (grafiek 9). In 2007 bedroeg de schuld in negen landen meer dan
60% van het bbp, en in het geval van Griekenland en Italië meer dan 100% van het bbp.
Terwijl de verwachte gemiddelde stijging van de schuldquote tussen 2007 en 2013 op circa 25
procentpunten van het bbp wordt geschat, zijn er bovendien grote verschillen tussen de landen
onderling wat de toename van de schuld ten opzichte van het bbp betreft, met stijgingen van
meer dan 96 procentpunten in Ierland, 90 procentpunten in Griekenland en 40 procentpunten
in Spanje, Portugal en het Verenigd Koninkrijk.
Ten tweede zullen de begrotingskosten van de vergrijzing steeds zwaarder op de
overheidsfinanciën drukken. Op basis van het huidige beleid wordt verwacht dat de
leeftijdgebonden overheidsuitgaven in de komende vijftig jaar in de EU gemiddeld met circa
4¾ procentpunten van het BBP zullen stijgen – met name de uitgaven voor pensioenen,
gezondheidszorg en langdurige zorg. Ook in dit geval verschilt de situatie echter aanzienlijk
per lidstaat, zowel ten aanzien van de demografische vooruitzichten, het groeipotentieel, de
opzet van de pensioen- en socialezekerheidsstelsels, maar ook wat de beperkingen betreft in
verband met de begrotingssituatie en het externe concurrentievermogen.

NL

6

NL

Ten derde is de druk van de markt ongekend groot geworden. Gezien de matige
groeivooruitzichten hebben de financiële markten grote twijfels over de houdbaarheid van de
budgettaire positie van sommige lidstaten van de eurozone. Hierdoor is de rente voor
overheidsleningen gestegen en zijn bovendien alle negatieve spill-overeffecten en spiralen
ontstaan die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven.
Er is daarom op dit moment geen enkele andere deugdelijke optie dan de
tenuitvoerlegging van een omvattende en geloofwaardige budgettaire exitstrategie. De
beginselen van een dergelijke strategie zijn door de ECOFIN-Raad overeengekomen en
houden in dat de begrotingsconsolidatie in alle landen van de EU moet worden gecoördineerd,
waarbij rekening wordt gehouden met de specifieke kenmerken van de situatie in de
verschillende landen. Besloten werd dat alle EU-lidstaten uiterlijk in 2011 met de consolidatie
moeten beginnen, terwijl een aantal landen al eerder van start moeten gaan. Even belangrijk
was het besluit dat de EU-lidstaten hun nationale begrotingskaders moeten versterken en
structurele maatregelen nemen die de potentiële productiegroei bevorderen en daardoor de
houdbaarheid van de begroting op lange termijn ondersteunen.
De overeengekomen exitstrategie is succesvol: de consolidatie is gaande. Volgens de
begrotingsplannen die door de lidstaten in hun geactualiseerde stabiliteits- en
convergentieprogramma's voor 2011 zijn gepresenteerd, zal het overheidstekort in de EU in
2013 tot onder 3% van het bbp dalen. De begrotingsplannen worden momenteel ten uitvoer
gelegd. De overheidsfinanciën in de EU lieten in 2010 reeds enige verbetering zien, zowel
dankzij een sterkere economische groei als door de tenuitvoerlegging van de eerste
consolidatiemaatregelen. In 2011 wordt een meer uitgesproken verbetering waargenomen
dankzij een consolidatie-inspanning op brede basis in vrijwel alle lidstaten van de EU. In
2012 wordt verdere vooruitgang verwacht evenals – bij ongewijzigd beleid – in 2013, zij het
in een iets trager tempo. Achter de algemene ontwikkelingen gaan echter aanzienlijke
verschillen tussen de landen schuil. Momenteel is de buitensporigtekortprocedure (BTP) van
toepassing in 23 lidstaten; van deze landen maken er vijf gebruik van het programma voor
financiële bijstand. Sommige lidstaten maken goede voortgang met een vroegtijdige en
duurzame ombuiging van hun buitensporig tekort, terwijl de aanpassing in andere landen te
wensen overlaat; deze landen moeten zich meer inspannen om de begrotingsdoelstellingen te
halen (grafiek 9, tabel 1).

NL

7

NL

Grafiek 9. Overheidstekort en overheidsschuld in 2011, EU-lidstaten (% van het bbp)

Begrotingssituatie 2011 (% van het BBP)

Overheidsschuld 2011 (% van het BBP)
EL
IT
IE
PT
BE
FR
UK
DE
HU
AT
MT
ES
CY
NL
PL
FI
SI
LV
SK
DK
CZ
LT
SE
R
LU
B
EE

-12

-9

-6

-3

0

EL
IT
IE
PT
BE
FR
UK
DE
HU
AT
MT
ES
CY
NL
PL
FI
SI
LV
SK
DK
CZ
LT
SE
R
LU
B
EE
0

3

20

40

60

80

100

120

140

160

180

Bron: Diensten van de Commissie
Houdbaarheid is thans van doorslaggevend belang voor economische stabiliteit. Tot
medio 2011 werd de budgettaire exitstrategie uitgevoerd in een klimaat van herstel van de
economische activiteit. Verwacht wordt evenwel dat de groei volgend jaar zal stagneren.
Gezien de grote onrust op de markt voor overheidsobligaties kunnen de meeste lidstaten zich
echter geen hogere tekorten veroorloven omdat de houdbaarheid van de begroting een
prioriteit is geworden. Dit geldt met name voor lidstaten die door de markt nauwlettend in de
gaten worden gehouden en voor lidstaten die met grote budgettaire en macro-economische
onevenwichtigheden kampen (grafiek 10). Onvoldoende consolidatie dreigt tot hogere
risicopremies te leiden, wat op zijn beurt zeer schadelijk zou zijn voor de economische
vooruitzichten.

NL

8

NL

Tabel 1. Vorderingenoverschot van de overheid (%
van het bbp) volgens de najaarsprognoses 2011 van
de Commissie, uiterste termijnen van de
buitensporigtekortprocedure
2011

2012

2013

Uiterste
termijn voor
correctie

België
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Italië
Cyprus

-3,6
-1,3
0,8
-10,3
-8,9
-6,6
-5,8
-4,0
-6,7

-4,6
-1,0
-1,8
-8,6
-7,0
-5,9
-5,3
-2,3
-4,9

-4,5
-0,7
-0,8
-7,8
-6,8
-5,3
-5,1
-1,2
-4,7

2012
2013
Geen BTP
2015
2014
2013
2013
2012
2012

Luxemburg
Malta
Nederland
Oostenrijk
Portugal
Slovenië
Slowakije
Finland
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Letland
Litouwen
Hongarije
Polen
Roemenië
Zweden
Verenigd
Koninkrijk
EU
Euro-zone

-0,6
-3,0
-4,3
-3,4
-5,8
-5,7
-5,8
-1,0
-2,5
-4,1
-4,0
-4,2
-5,0
3,6
-5,6
-4,9
0,9

-1,1
-3,5
-3,1
-3,1
-4,5
-5,3
-4,9
-0,7
-1,7
-3,8
-4,5
-3,3
-3,0
-2,8
-4,0
-3,7
0,7

-0,9
-3,6
-2,7
-2,9
-3,2
-5,7
-5,0
-0,7
-1,3
-4,0
-2,1
-3,2
-3,4
-3,7
-3,1
-2,9
0,9

Geen BTP
2011
2013
2013
2013
2013
2013
Geen BTP
2011
2013
2013
2012
2012
2011
2012
2012
Geen BTP

Daarom moet consolidatie worden
gedifferentieerd naargelang van het
land. De ECOFIN-Raad heeft deze
uiteenlopende situatie van de lidstaten
erkend en op 4 oktober 2011 nogmaals
verklaard dat het tempo van de
begrotingsaanpassing dient te worden
afgestemd op de landenspecifieke
budgettaire en macrofinanciële risico's,
Met name:
moeten lidstaten die gebruik maken van
financiële bijstandsprogramma's en
lidstaten die onder scherp markttoezicht
staan, zich blijven houden aan de
overeengekomen
begrotingsdoelstellingen,
ondanks
mogelijk
veranderende
macroeconomische omstandigheden;
moeten
lidstaten
waarvan
de
begrotingsaanpassing
onder
de
buitensporigtekortprocedure
ontoereikend is of die met een groot
tekort kampen, hun consolidatieinspanningen
opvoeren.
Eventuele
beperkte neerwaartse bijstellingen van
het voornaamste macro-economische
scenario mogen de correctie van
buitensporige tekorten niet vertragen;

kan, in lidstaten die geen buitensporig
tekort hebben en die over een adequaat
-9,4
-7,8
-5,8
2014/15
aanpassingstraject
beschikken
met
-4,7
-3,9
-3,2
betrekking
tot
hun
-4,1
-3,4
-3,0
middellangetermijndoelstellingen, het
begrotingsbeleid zijn anti-cyclische en
Bron: Diensten van de Commissie
stabiliserende rol volledig vervullen,
zolang de houdbaarheid van de begroting op middellange termijn niet in gevaar wordt
gebracht.
Het is in de huidige economische context van het grootste belang ervoor te zorgen dat de
consolidatieplannen, zowel wat de uitgaven als wat de inkomsten betreft, zodanig zijn
ontworpen dat de negatieve gevolgen voor de groei op korte termijn worden beperkt.

NL

9

NL

Gebleken is dat consolidatie aan de uitgavenzijde meer kans op succes heeft, maar de
samenstelling en de kwaliteit van de
Grafiek 10. Budgettaire en externe
uitgaven zijn belangrijk:
onevenwichtigheden, EU-lidstaten
bij besnoeiingen op de productieve uitgaven,
met name kapitaalinvesteringen, dient
prioriteit te worden verleend aan projecten
met het hoogste rendement om de gevolgen
voor het groeipotentieel zo veel mogelijk te
beperken;

8

Saldo op de lopende rekening als % van het
bbp

EL

LT

6

FI

4
BE BG

2

FR

-12

PL
UK
CY

HU
PT

LU
CZ

NL
IT

DK

SE

ES
EE
SL

DE

AT

0

RO

-2

IE
SK
LV -4MT

-6
-8

de efficiëntie van de overheidsbestedingen
in een bepaalde categorie uitgaven loopt
tussen de lidstaten, maar ook binnen één en
hetzelfde land sterk uiteen. Hier bestaat
ruimte voor verbetering: indien ervoor wordt
gezorgd dat de minst efficiënte eenheden
aan hogere normen voldoen, zouden
belangrijke besparingen kunnen worden
bereikt voor eenzelfde hoeveelheid openbare

-10
-12

-9
-6
-3
0
3
Begrotingssituatie van de overheid als % van het bbp

6

Bron: Diensten van de Commissie

diensten;
de noodzaak om uitgaven aan prioriteiten te onderwerpen en de efficiëntie van de bestedingen
op alle overheidsniveaus te verhogen vereist dat geschikte ondersteunende institutionele
instrumenten in de begroting worden opgenomen, zoals bestedingsverslagen,
programmabudgettering of prestatiebudgettering. Rechtvaardigheidsoverwegingen moeten
een rol spelen om ervoor te zorgen dat de lasten van de begrotingsaanpassing eerlijk worden
verdeeld.
Tegelijkertijd dienen de belastingen op zodanige wijze te worden ingericht en
gestructureerd dat de groei sterker wordt aangemoedigd. Belastinghervormingen kunnen
twee doelen beogen: ten eerste kunnen zij de consolidatie van de overheidsfinanciën
ondersteunen in lidstaten waar ruimte is voor een potentiële verhoging van de
belastinginkomsten en als aanvulling op de uitgavencontrole; ten tweede kunnen zij de groei
ondersteunen via wijzigingen in de belastingstructuur of via beter ontworpen individuele
belastingen, die bijvoorbeeld de prikkels om te werken, te produceren, te investeren of om een
efficiënt gebruik van hulpmiddelen te maken, versterken. Wat de structuur van de belastingen
betreft:
dienen lidstaten die arbeid zwaar belasten, met name voor kwetsbare groepen zoals
laaggeschoolde werknemers en tweede verdieners, hun belastingheffing te verschuiven naar
belastingen die minder schadelijk zijn voor de groei, zoals verbruiksbelasting, onroerendgoedof milieubelasting. Verder zou een herprofilering van de belasting op arbeid over de
verschillende inkomensniveaus kunnen worden overwogen;
moeten lidstaten met een hoge vennootschapsbelasting een verdere verhoging van de
belastingtarieven vermijden, met name in tijden zoals de huidige, waarin de
investeringsresultaten pover zijn;
om de arbeidsmobiliteit en een efficiënte verdeling van het woningbestand te bevorderen kan

NL

10

NL

het gerechtvaardigd zijn de belastingheffing in deze sector te verschuiven van
transactiebelasting naar periodieke belastingen;
zullen de besnoeiingen op belastinguitgaven op het gebied van inkomstenbelasting en
vennootschapsbelasting, en de beperking van BTW-vrijstellingen en van verlaagde tarieven in
het kader van de BTW-richtlijn de belastinggrondslag verbreden, met hogere inkomsten en/of
lagere belastingtarieven met een positief groeieffect als gevolg;
dienen de prikkels die in veel lidstaten bestaan om particuliere schuld aan te gaan te worden
beperkt via de vennootschapsbelasting en de wijze waarop het woningbezit in de
inkomstenbelasting wordt behandeld;
kan de belastingheffing in de meeste lidstaten milieuvriendelijker worden gemaakt door
verborgen belastingsubsidies geleidelijk af te schaffen;
dienen lidstaten waar de naleving van de belastingwetgeving te wensen overlaat, de efficiëntie
van hun belastingadministratie te verbeteren en belastingontwijking beter tegen te gaan;
kan een vermindering van de formaliteiten met het oog op de naleving van de
belastingvoorschriften het ondernemingsklimaat verbeteren. Dit betreft een grotere
transparantie, minder ingewikkelde belastingwetgeving en nalevingsregels, en een
vereenvoudiging van de betalingsprocedures;
worden de lidstaten aangemoedigd ten volle gebruik te maken van de instrumenten die
samenwerking tussen de belastingdiensten vergemakkelijken, zodat de beste praktijken in de
EU in kaart worden gebracht en verspreid, de inning van belastinggelden wordt verbeterd en
de nalevingskosten worden teruggedrongen.
Hervormingen zijn dringend noodzakelijk om de impact van een verouderende
bevolking op de overheidsfinanciën het hoofd te bieden. Er is in de afgelopen tien jaar
aanzienlijke vooruitgang geboekt met de hervorming van de sociale zekerheid (pensioenen,
maar ook gezondheidszorg), doch er moet veel meer worden gedaan. In de laatste jaarlijkse
groeianalyse werd de hervorming van de pensioenen aangeduid als een van de gebieden
waarop onmiddellijke beleidsactie geboden was. Voor een aantal landen, waar het
pensioenhervormingsproces nog niet van start is gegaan en waar een grote stijging van de
pensioenuitgaven wordt verwacht, dient de "pensioenbelofte" in overeenstemming te worden
gebracht met wat de overige economie vermoedelijk zal kunnen dragen. Verder is het nodig
de stelsels voor gezondheidszorg efficiënter, duurzamer en meer preventiegericht te maken
om verwachte kostenstijgingen als gevolg van de vergrijzing terug te dringen.
De verhoging van de pensioenleeftijd ten einde deze aan de levensverwachting te
koppelen is van bijzonder belang. Het optrekken van de pensioenleeftijd zou de eerdere
toename van de levensverwachting die in de pensioenstelsels nog niet is verdisconteerd, ten
dele kunnen compenseren. De koppeling van de pensioenleeftijd aan de levensverwachting
zal het evenwicht tussen arbeidsjaren en pensioenjaren helpen stabiliseren. Om mensen in
staat te stellen en aan te moedigen langer door te werken moeten de hervormingen in de
pensioenstelsels worden geschraagd door beleidsmaatregelen die ervoor zorgen dat oudere
werknemers daadwerkelijk in de arbeidsmarkt worden opgenomen en die actief en gezond
ouder worden stimuleren, en moeten zij worden aangevuld met beleidsmaatregelen op het
gebied van belastingen en sociale uitkeringen die langer doorwerken bevorderen.

NL

11

NL

Landenspecifieke aanbevelingen om de houdbaarheid van de begroting op lange termijn
te verbeteren worden momenteel ten uitvoer gelegd, zij het met uiteenlopende snelheid
en vastberadenheid. Van de 17 lidstaten die aanbevelingen terzake hebben ontvangen
hebben 12 lidstaten enige actie ondernomen, zoals hervormingen van het pensioenstelsel en
het geven van prikkels voor oudere werknemers om de arbeidsmarkt niet te verlaten. De
verhoging van de wettelijke pensioenleeftijd en het koppelen daarvan aan de
levensverwachting op basis van een overeenkomst tussen de sociale partners en de regering
vormt een belangrijke stap in de goede richting, hoewel dergelijke overeenkomsten - die in
een aantal landen op de agenda staan - tot dusverre slechts in zeer weinig lidstaten zijn
afgerond. Er zijn nog weinig maatregelen genomen om de toegang tot
invaliditeitspensioenregelingen te controleren en langdurige zorgverzekering te hervormen.
Geloofwaardige begrotingskaders en doeltreffende toezichtmechanismen zullen de
houdbaarheid van de begroting op lange termijn verbeteren. De huidige tegenstelling
tussen de noodzaak om de overheidsfinanciën op korte termijn te stabiliseren en de
onzekerheid van beleggers over de houdbaarheid van de schuld in sommige lidstaten, zou
kunnen worden verminderd indien er geloofwaardige verbintenissen worden aangegaan met
het oog op de houdbaarheid van de begrotingspositie. Indien de verwachtingen van de markt
stevig zijn verankerd in een geloofwaardig traject op middellange termijn, zullen
investeerders minder gevoelig zijn voor de schommelingen van budgettaire aggregaten
waardoor meer ruimte ontstaat voor stabiliseringsbeleid. De nationale begrotingskaders en het
begrotingstoezicht van de EU zijn van cruciaal belang om de verwachtingen van een stevige
basis te voorzien.
De doeltreffendheid van het begrotingstoezicht zal worden verbeterd door vergaande
wijzigingen van het Stabiliteits- en Groeipact. Ter verbetering van het economisch toezicht
zal tegen het eind van het jaar een pakket van zes wetgevingsvoorstellen op het gebied van
economische governance, door de Commissie in september 2010 gepresenteerd, in werking
treden waardoor de EU vanaf 2012 over een versterkt wettelijk kader voor economisch
toezicht alsook over een coördinatiekader beschikt. De wetgeving betekent een grote
verandering in de wijze waarop economisch toezicht in de EU plaatsvindt. Een snelle en
rigoureuze tenuitvoerlegging van het pakket is noodzakelijk om de marktverwachtingen te
verankeren, budgettaire en macro-economische onevenwichtigheden te verminderen en de
basis te leggen voor duurzame economische groei (Box 1).
Een nieuwe richtlijn inzake de minimumvereisten voor nationale begrotingskaders kan
de begrotingsprocedures op nationaal niveau verbeteren. De kwaliteit van de
institutionele en procedurele regelingen die van toepassing zijn op het door de lidstaten
gevoerde begrotingsbeleid, zoals nationale begrotingsregels, meerjarenbegrotingskaders en
onafhankelijke instellingen, kan de begrotingsresultaten aanzienlijk verbeteren. In dit verband
kunnen de door de richtlijn aangemoedigde hervormingen het voeren van begrotingsbeleid op
nationaal niveau verbeteren terwijl daarnaast de inachtneming van de SGP-bepalingen wordt
bevorderd. De lidstaten dienen haast te maken met de tenuitvoerlegging ervan door passende
hervormingen goed te keuren op de door deze richtlijn bestreken gebieden. Met name de
lidstaten van de eurozone hebben een bijzonder belang bij een versnelde omzetting van de
richtlijn in nationaal recht, en de tijdens de topbijeenkomst van de eurozone van oktober
gesloten overeenkomst (de "oktoberovereenkomst") om verder te gaan dan deze
minimumvereisten, wordt toegejuicht. Overigens gaan de nationale begrotingsregels die
recentelijk in de grondwet van bepaalde lidstaten van de eurozone zijn vastgelegd verder dan
de in de richtlijn opgenomen bepalingen (zoals Spanje).

NL

12

NL

De tenuitvoerlegging van landenspecifieke aanbevelingen om de begrotingskaders te
verbeteren is tot dusverre wisselend. Elf lidstaten hebben op dit gebied een
landenspecifieke aanbeveling ontvangen. De aanbevelingen bestreken een groot aantal
vraagstukken, zoals de doeltreffendheid van de belastingdiensten en de belastinginning, de
invoering van meerjarenbegrotingsregels en uitgavenplafonds, het operationeel maken van
schuldremmen, de rol van onafhankelijke begrotingsraden evenals vraagstukken met
betrekking tot de begrotingsgegevens en transparantie in ruimere zin. Op dit moment hebben
slechts vijf van de tien lidstaten duidelijk vooruitgang geboekt. De vastgestelde maatregelen
betreffen de invoering van regels met grondwettelijke status inzake een evenwichtige
begroting of schuldremmen, de versterking van de bevoegdheden van de centrale
begrotingsautoriteiten om de voorspelbaarheid van de begrotingsplanning te verbeteren,
evenals de oprichting of versterking van onafhankelijke begrotingsraden. Voor zover met de
tenuitvoerlegging een aanvang is gemaakt is deze pas in het beginstadium van het
wetgevingsproces, doch zij gaat zij in de goede richting.
De coördinatie van het economisch beleid dient verder te worden versterkt, met name in de
eurozone. Het Europees Semester en het economische-governancepakket vormen al een sterk
governancekader. Toch moet en kan dit kader nog verder worden verbeterd, zoals de
communautaire dimensie ervan. Er dient een sterkere eurozonedimensie aanwezig te zijn bij
de voorbereiding, de tenuitvoerlegging en de evaluatie achteraf van beleidsmaatregelen van
de lidstaten om een grotere mate van coördinatie van het economisch beleid te waarborgen, op
basis van toezichtprocedures die steeds strenger worden (d.w.z. die een grotere druk
uitoefenen op de nationale begrotingen en het economisch beleid) wanneer een lidstaat
afwijkt van de overeengekomen prudentiële beleidskoers. In dit verband heeft de Commissie
de rol van de commissaris die verantwoordelijk is voor economische en monetaire zaken
versterkt; deze is vice-voorzitter geworden van de commissie voor economische en monetaire
zaken en de euro. Het is noodzakelijk om te beschikken over één enkel samenhangend kader
voor een betere economische governance op basis van de communautaire methode.
Box 1. Het economische-governancepakket ("six-pack"): wetgeving om de economische
governance in de EU te verbeteren
De economische en financiële crisis heeft aanzienlijke zwakheden in de economische governance van de EU aan
het licht gebracht.
In het kader van een omvattend antwoord op de crisis heeft de Commissie, op 29 september 2010, zes
wetgevingsvoorstellen ingediend om de economische governance te versterken, het zogenaamde "six-pack": drie
verordeningen ter versterking van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP), twee verordeningen waarbij een nieuwe
procedure wordt ingevoerd om buitensporige macro-economische onevenwichtigheden te voorkomen en te
corrigeren, en een richtlijn van de Raad waarin minimumvereisten voor nationale begrotingskaders worden
voorgeschreven.
Het "six-pack" brengt een aantal belangrijke veranderingen aan in de wijze waarop economisch toezicht wordt
uitgevoerd. Voortaan kan bijvoorbeeld een buitensporigtekortprocedure (BTP) worden ingeleid, niet alleen naar
aanleiding van een overheidstekort maar ook naar aanleiding van ontwikkelingen op het gebied van de
overheidsschuld in lidstaten met een schuld die hoger is dan 60% van het BBP; deze landen moeten hun schuld
in overeenstemming brengen met een cijfermatige graadmeter. Met het nieuwe mechanisme inzake toezicht op
macro-economische onevenwichtigheden (procedure bij buitensporige onevenwichtigheden) wordt beoogd
macro-economische onevenwichtigheden te voorkomen en te corrigeren, op basis van een alarmsysteem dat
onder meer gebruik maakt van een scorebord van indicatoren en van grondige studies van landen die als
risicolanden worden beschouwd. De handhaving van het SGP en de nieuwe procedure bij buitensporige
onevenwichtigheden wordt niet alleen versterkt door de invoering van progressieve financiële sancties voor
lidstaten van de eurozone die de regels niet naleven, maar ook door een ruimere toepassing van stemming "bij

NL

13

NL

omgekeerde gekwalificeerde meerderheid". Volgens dit stelsel wordt een aanbeveling van de Commissie of een
voorstel voor de Raad als aangenomen beschouwd tenzij een gekwalificeerde meerderheid van lidstaten tegen
stemt. De nieuwe richtlijn betreffende de minimumvereisten voor binnenlandse begrotingskaders zorgt ervoor
dat de nationale begrotingskaders voldoen aan een reeks essentiële vereisten, waardoor de lidstaten beter in staat
zijn te voldoen aan de budgettaire verplichtingen die voortvloeien uit het Stabiliteits- en Groeipact.
Na intensieve onderhandelingen hebben de Raad en het Europees Parlement overeenstemming bereikt over de
wetgeving. Verwacht wordt dat deze circa half december 2011 in werking zal treden.

Beleidsprioriteiten
Om de hierboven geschetste problemen aan te pakken zijn in 2012-2013 maatregelen nodig,
met name op de volgende gebieden.
De begrotingsconsolidatie dient te worden voortgezet waarbij het tempo van de
begrotingsaanpassing wordt gedifferentieerd.
Het groeibevorderend karakter van de begrotingsaanpassing dient een doorslaggevende factor
te zijn. Hoewel over het algemeen de voorkeur moet worden gegeven aan aanpassingen op het
gebied van de uitgaven dient prioriteit te worden verleend aan groeibevorderende uitgaven. Er
moet worden gestreefd naar een algehele verbetering van de kwaliteit van de uitgaven.
Er moet rekening worden gehouden met het effect van belastingstructuren op de groei.
Er moet een begin worden gemaakt met pensioenhervormingen, of zij moeten volledig ten
uitvoer worden gelegd indien zij reeds van start zijn gegaan. De verhoging van de
pensioenleeftijd kan een veelbelovende prioriteit op korte termijn zijn.
De aangenomen economische-governancewetgeving dient snel en rigoureus ten uitvoer
worden gelegd, evenals de vereisten van de richtlijn inzake de begrotingskaders. Lidstaten
van de eurozone moeten zich hierop onverwijld toeleggen en de overeenkomst om verder te
gaan dan de vereisten van de richtlijn, in de praktijk brengen. De voorstellen van de
Commissie over een verdere verbetering van de governance van de eurozone moeten vlot ten
uitvoer worden gelegd.
3,

FINANCIËLE SECTOR: DE VICIEUZE CIRKEL DOORBREKEN

De negatieve spiraal die is ontstaan door de wisselwerking tussen de banksector en de
overheid is in de huidige crisis de belangrijkste spanningsverhogende factor geweest.
Zoals in hoofdstuk 1 is uiteengezet heeft de negatieve spiraal als gevolg van de wisselwerking
tussen de banksector en de markten voor overheidsschuld bij de beleggers twijfel doen
ontstaan over het vermogen van overheden en banken om hun schulden af te lossen. Dit
leidde vervolgens tot hogere kosten voor het leenvermogen, zowel voor overheden als voor
financiële instellingen, die onhoudbaar zijn indien zij langer van toepassing blijven dan de
korte termijn (grafiek 11). In combinatie met de in het vorige hoofdstuk besproken
maatregelen is het, om deze vicieuze cirkel te doorbreken, noodzakelijk dat gelijktijdig de
banksector wordt versterkt en voor banken en overheden een geloofwaardig en krachtig
vangnet in het leven wordt geroepen.

NL

14

NL

Een gezond financieel stelsel en een
krachtige banksector zijn van cruciaal
Grafiek 11. iTraxx – wanbetalingsrisico,
financials en totaalcijfer
belang om het herstel te ondersteunen en
de groei op lange termijn te financieren.
Financials met hoge rating
Financials met lage rating
bps.
De financiële excessen die tot de
Europa totaal
Europa ondernemingen met lage rating
wereldwijde crisis hebben geleid, hebben de
900
geloofwaardigheid van de financiële sector
800
en zijn rol in de economie aangetast. De
700
600
financiële sector werd gedurende de crisis
500
zwaar getroffen, en werd slechts voor
400
300
ineenstorting behoed dankzij overheidssteun.
200
De financiële sector speelt evenwel een
100
cruciale rol in de markteconomie; hij stemt
0
janv-11
avr-11
juil-11
oct-11
de behoeften van spaarders en leners in de
tijd en in de ruimte op elkaar af en
Opmerking: de indicator vormt een beknopte weergave van de
vergemakkelijkt de financiering van de reële
ontwikkeling van de spread van de meest liquide "investment grade"
credit default swaps (CDS)-contracten in de eurokredietmarkt en
economie, In Europa speelt de banksector in
geeft de benchmark weer voor de prijs die beleggers moeten betalen
dit opzicht een sleutelrol doordat hij krediet
om hun obligaties tegen wanbetaling te beschermen, Uit de stijging
blijkt dat beleggers meer aandacht zijn gaan besteden aan de banken
verstrekt
aan
ondernemingen
en
die hun nationale overheidsschuld financieren of die in hoge mate
huishoudens. Het is daarom van wezenlijk
zijn blootgesteld aan programmalanden en gebieden die blootstaan
aan besmetting,
belang de lopende herstelling van de
financiële sector en de herstructurering van
Bron: Diensten van de Commissie
de banksector te voltooien om de
voorwaarden voor een duurzaam herstel te beschermen.
Er zijn talrijke maatregelen genomen door de overheid en de particuliere sector om de
levensvatbaarheid van de financiële sector in de EU te herstellen. De overheidssteun die,
volledig in overeenstemming met het staatssteunkader van de EU, is verleend had meestal de
vorm van kapitaalinjecties om verliezen uit het verleden te dekken en de veerkracht van de
banken bij negatieve omstandigheden te verbeteren. Verder werden garanties verleend om het
vertrouwen in de gehele sector te herstellen en de markt voor de wholesale-financiering van
banken nieuw leven in te blazen. De beschikbaarheid van de noodzakelijke overheidssteun,
onder voorwaarden die verenigbaar waren met de interne markt, werd bevorderd door de
speciale crisisregels voor staatssteun aan financiële instellingen die de Commissie in 20082009 invoerde. Hoewel als gevolg van deze beleidsmaatregelen enige vooruitgang werd
waargenomen, bleef de situatie fragiel en werd het vertrouwen niet meer volledig hersteld.
Drie achtereenvolgende stresstests die sinds 2009 in de gehele EU werden uitgevoerd hebben
beleggers niet kunnen overtuigen van de kwaliteit van de balansen van de EU-banken, hoewel
de banken anticiperend of in reactie op deze tests het volume en de kwaliteit van hun
vermogen aanzienlijk hebben verbeterd. Gezien de aanhoudende kwetsbaarheid van de
banksector is de Commissie voornemens de toepasbaarheid van de crisisregels op het gebied
van staatssteun tot na 2011 te verlengen.
De financiële regelgeving en het financieel toezicht zijn versterkt en moeten een
belangrijke rol spelen bij het herstel van het vertrouwen in de financiële sector. Sinds
begin 2011 zijn drie nieuwe Europese toezichthoudende instanties opgericht om de
convergentie op het gebied van het toezicht op banken, marken, verzekeringen en pensioenen
te bevorderen. Deze autoriteiten werken nauw samen met het nieuwe Europees comité voor
systeemrisico's dat belast is met macroprudentieel toezicht. Bovendien heeft de Commissie op
20 juli 2011 een wetgevingspakket aangenomen om de regulering van de banksector te

NL

15

NL

verbeteren. Met dit voorstel wordt de Basel III-overeenkomst, de internationale standaard
betreffende bancair vermogen die op het niveau van de G20 is goedgekeurd, in EU-wetgeving
omgezet. Het voorstel schrijft banken voor meer en beter kapitaal aan te houden om
toekomstige schokken te kunnen opvangen. Het voorstel omvat tevens één enkel "rule book"
voor bankentoezicht, waarmee zowel de transparantie als de handhaving van prudentiële
regels zal worden verbeterd. In de toekomst zal een adequaat kader voor crisisbeheer voor
financiële instellingen van de gehele EU tot stand moeten worden gebracht om de veerkracht
van banken te verbeteren en faillissementen te voorkomen.
De Europese Raad heeft onlangs zijn goedkeuring gehecht aan een "bankenpakket" van
maatregelen om de banksector verder te versterken. Het pakket is samengesteld op
voorstel van de Europese bankautoriteit en vormt een integraal onderdeel van een omvattend
plan om het vertrouwen in de markten te herstellen en de staatsschuldcrisis in de eurozone aan
te pakken. Het overeengekomen pakket bestaat uit twee delen: (i) een door de EU
gecoördineerde garantieregeling op het gebied van termijnfinanciering om de toegang van
banken tot termijnfinanciering te ondersteunen; en (ii) maatregelen om de vermogenspositie
van banken te versterken ten einde het bankwezen in de EU van een betere kapitaalbuffer te
voorzien. Nationale toezichthouders werden verzocht met banken samen te werken en
kapitalisatiestrategieën te ontwerpen die de kredietgroei in de economie niet in gevaar
brengen. Er dient nieuw kapitaal te worden gezocht, in de eerste plaats uit particuliere
bronnen, en indien die niet beschikbaar zijn moeten overheidsmiddelen worden verschaft –
allereerst uit nationale bronnen en indien deze niet beschikbaar zijn in laatste instantie door
een beroep op de EFSF. Het is van het grootste belang dat het pakket binnen de
overeengekomen termijn ten uitvoer wordt gelegd. Het plan kan slechts functioneren indien
toezichthouders en regeringen op EU-niveau nauw samenwerken.
De versterkte EFSF zal besmetting in de overheids- en financiële sector beperken. In de
afgelopen jaren is duidelijk gebleken dat zuiver nationale maatregelen om de crisis aan te
pakken niet effectief zijn en niet verenigbaar zijn met de sterke financiële en economische
integratie in de EU, en met name in de eurozone. Daarom zijn, hoewel de versterking van de
financiële positie van overheden en banken de eerste verdedigingslinie vormt, instrumenten
op EU-niveau noodzakelijk om financiële instellingen en overheden van een vangnet te
voorzien. Tegen deze achtergrond hebben de staatshoofden en regeringsleiders op 21 juli
2011 besloten de doeltreffendheid van de EFSF, en vervolgens van het ESM, te verbeteren
door deze uit te rusten met nieuwe instrumenten zodat zij: (i) kunnen handelen op basis van
een proactief programma, (ii) de herkapitalisatie van financiële instellingen kunnen
financieren door middel van leningen aan regeringen, inclusief aan landen zonder programma,
en (iii) kunnen interveniëren op primaire en secundaire markten voor staatsobligaties. Verder
heeft de Europese Raad op 26 oktober 2011 besloten de capaciteit van de EFSF uit te breiden
door haar middelen als hefboom te gebruiken, waarbij hij twee opties aangaf die elkaar niet
uitsluiten: (i) het verlenen van kredietverbetering aan nieuwe overheidsschuld en (ii) de
combinatie van middelen van particuliere en openbare financiële instellingen en beleggers.
Een snelle tenuitvoerlegging en goede samenwerking tussen autoriteiten is van cruciaal
belang voor het welslagen van deze strategie. De maatregelen waartoe is besloten met
betrekking tot de EFSF en het ESM zijn doortastend, maar het gaat er nu om deze onverwijld
ten uitvoer te leggen opdat de nieuwe instrumenten onmiddellijk operationeel zijn,
Tegelijkertijd moet worden getracht overeenstemming te bereiken over een zo snel mogelijke
invoering van het ESM, omdat de krachtiger, op kapitaal gebaseerde structuur bepaalde
tekortkomingen van de EFSF zou compenseren. Daarnaast zou een grotere mate van

NL

16

NL

samenwerking tussen de lidstaten en een goede samenwerking tussen de
begrotingsautoriteiten en de monetaire autoriteit inzake het uitstippelen van strategieën om de
huidige crisis aan te pakken, het vertrouwen in het vermogen van de EU om de stabiliteit te
herstellen versterken. Een samenhangende communicatie is in dit verband onontbeerlijk.
Er wordt aanzienlijke vooruitgang geboekt met de tenuitvoerlegging van
landenspecifieke aanbevelingen inzake de financiële sector, maar dit geldt niet voor alle
landen. Acht lidstaten hebben landenspecifieke aanbevelingen op dit gebied ontvangen. In
verscheidene landen worden maatregelen genomen om het kader voor prudentieel toezicht
verder te versterken, vooruitgang te boeken met de lopende herstructurering van de banken,
de mededinging in de sector te verbeteren, en de toegang tot risicokapitaalfinanciering te
bevorderen. In enkele gevallen is de ambitie van de aangekondigde beleidsplannen
onvoldoende en is er sprake van een gedeeltelijke tenuitvoerlegging. Gezien de
bovengeschetste risico's en onzekerheden lijkt een grotere vastbeslotenheid gerechtvaardigd,
met name wanneer aanzienlijke spillover-effecten te verwachten zijn.
Beleidsprioriteiten
Het voornaamste strategische doel van elk financieel beleidsinitiatief is om de
staatsschuldcrisis los te koppelen van de financiële sector.
De capaciteit van de EFSF en van het ESM dient te worden gemaximaliseerd door een
passend hefboommechanisme in het leven te roepen, met inachtneming van de
Verdragsbepalingen.
Aangezien sommige lidstaten niet over de budgettaire ruimte beschikken om hun financiële
sector te ondersteunen, dienen mechanismen te worden opgezet om de lidstaten te steunen en
de coördinatie van deze interventies op EU-niveau te verbeteren.
De wetgeving op het gebied van kapitaalvereisten moet snel worden aangenomen en ten
uitvoer gelegd, terwijl daarnaast een EU-kader voor crisisbeheer voor financiële instellingen
wordt ontwikkeld. Er dient op te worden toegezien dat de negatieve gevolgen van de
hervorming van de banksector voor de kredietverlening aan de reële economie worden
tegengegaan.

NL

17

NL

4,
STRUCTURELE HERVORMINGEN OM GROEI TE STEUNEN EN ONEVENWICHTIGHEDEN
TE CORRIGEREN
Groeibevorderende
structurele
hervormingen moeten bovenaan de agenda
worden geplaatst. Het groeipotentieel op
lange termijn van Europa blijft achter bij dat
3,0
van zijn partners en is door de financiële
Arbeid
Potentiële productiegroei
Kapitaal
TFP
2,5
crisis verder verzwakt (grafiek 12). Ook de
groeivooruitzichten op korte termijn zijn
2,0
gematigd, maar de macro-economische
1,5
instrumenten om de groei te ondersteunen,
1,0
zoals met name het begrotingsbeleid, zijn
uitgewerkt en moeten thans gericht worden
0,5
op het waarborgen van de stabiliteit, zoals in
0,0
de voorgaande hoofdstukken is uiteengezet.
-0,5
Een ambitieus programma van doortastende
structurele
hervormingen
kan
deze
vooruitzichten een gunstiger wending geven
Bron: Diensten van de Commissie
door het groeipotentieel te verbeteren, de
verschillen in concurrentievermogen aan te pakken en aanpassing te bevorderen. De lidstaten
moeten structurele hervormingen doorvoeren, en hetzelfde geldt voor de EU als geheel
(nadere informatie over dit laatste is opgenomen in bijlage 1 over de in het kader van
Europa2020 gemaakte vorderingen).
2023

2021

2019

2017

2015

2013

2011

2009

2007

2005

2003

2001

1999

1997

1995

Grafiek 12. Bijdragen tot potentiële productie,
EU

Structurele hervormingen kunnen het groeipotentieel verbeteren en macro-economisch
onevenwichtigheden aanpakken. Structurele hervormingen verbeteren de efficiëntie van de
economie, waaronder een efficiënt gebruik van hulpbronnen, waardoor het productieniveau
dat de economie met volledige werkgelegenheid zou kunnen bereiken wordt verhoogd en het
groeitempo van de economie wordt versneld. Hervormingen kunnen tevens het
aanpassingsvermogen van economieën bevorderen omdat zij de noodzakelijke herverdeling
van arbeid en kapitaal over de verschillende sectoren vergemakkelijken. Structurele
hervormingen spelen een sleutelrol bij het aanpakken van macro-economische
onevenwichtigheden. Ondanks de waargenomen afname van de onevenwichtigheden zijn in
sommige lidstaten nog aanzienlijke aanpassingen noodzakelijk. Structurele problemen zoals
problemen op het gebied van het concurrentievermogen of de houdbaarheid van de vraag
hebben vóór de crisis reeds tot onevenwichtigheden geleid. Structurele hervormingen om deze
onderliggende problemen aan te pakken zijn noodzakelijk om een ordelijke aanpassing te
bewerkstelligen, te voorkomen dat de onevenwichtigheden in de toekomst weer verder
toenemen en om een herstel van de groei mogelijk te maken.

NL

18

NL

Hervormingen die een gestage toename
van de werkgelegenheid bevorderen zijn
(groei in %)
noodzakelijk in het licht van de bestaande
demografische prognoses in de EU, Het
aandeel van de beroepsbevolking in de EU is
dalende en deze daling zal zich waarschijnlijk
voortzetten (grafiek 13), De Europa2020strategie wil het werkgelegenheidscijfer van
69% nu, in 2020 op 75% brengen om deze
trend deels te compenseren, Bovendien heeft
de crisis tot een sterke toename van de
werkloosheid geleid, die onuitroeibaar dreigt
te worden, Tegen deze achtergrond moeten
hervormingen die de schepping van
werkgelegenheid, de aanpak van de
werkloosheid en de handhaving van de
Bron: Diensten van de Commissie
participatie bevorderen, hoog op de
beleidsagenda te staan, Hierbij kan lering worden getrokken uit de succesvolle
arbeidsmarkthervormingen in sommige lidstaten en kunnen goede praktijken worden
uitgewisseld die voor de crisis tot een toename van de werkgelegenheid en een daling van de
werkloosheid hebben geleid,
Grafiek 13. Beroepsbevolking EU

Er dient voorrang te worden gegeven aan productiviteitsgroei gezien de gunstige
gevolgen hiervan voor productie, groei en aanpassing. De huidige demografische
ontwikkelingen houden in dat productiviteitsgroei in de komende decennia de belangrijkste
bron van groei per capita zal zijn. Tegelijkertijd lijkt een vergelijking van de
productiviteitsontwikkelingen in de verschillende lidstaten erop te wijzen dat er in een aantal
landen veel ruimte voor verbetering is (grafiek 14). Opgemerkt zij dat, van de mogelijke
bronnen van groei, diepteinvesteringen of de schepping van banen slechts een tijdelijke effect
op de productie hebben. Productiviteitsverbeteringen daarentegen kunnen duurzaam zijn
indien zij het gevolg zijn van innovatie en technologische verbeteringen. ICT's zijn een
belangrijke groeimotor die verantwoordelijk zijn voor de helft van de productiviteitsgroei in
moderne economieën. In deze gevallen kan productiviteitsgroei gepaard gaan met een
toename van de werkgelegenheid.
Productiviteitsgroei kan betalingsbalansonevenwichtigheden op duurzame wijze helpen
verminderen. Vooral productiviteitsverbeteringen in de sector van de niet-verhandelbare
goederen en diensten, waartoe de meeste diensten behoren, verminderen de druk op de
binnenlandse prijzen, evenals de druk op de binnenlandse input in exportproducten, en
verbeteren daarmee het concurrentievermogen. Bovendien biedt een verhoogde productiviteit
op het gebied van diensten ruimte voor een overdracht van middelen naar de exportsector,
hetgeen noodzakelijk is voor een duurzame aanpassing. Deze aanpassingsmogelijkheden zijn
met name belangrijk voor landen met externe tekorten, Tegelijkertijd stimuleert een grotere
productiviteit de binnenlandse vraag in zoverre deze beperkt wordt door falende markten en
beleidsmaatregelen, Dit geldt met name voor overschotlanden met een zwakke binnenlandse
vraag.

NL

19

NL

Grafiek 14. Groeivooruitzichten productiviteit
(TFP) 2010-2020
EU-lidstaten, jaargemiddelde

De
omvang
van
het
productiviteitsvraagstuk loopt uiteen in de
verschillende landen (grafiek 14). Terwijl de
productiviteit in de gehele EU moet worden
verbeterd is de situatie voor sommige
lidstaten bijzonder spoedeisend. Dit geldt
voornamelijk voor lidstaten met grote externe
onevenwichtigheden. Voor deze landen heeft
een stijging van de productiviteit een
toegevoegde waarde in die zin dat het herstel
van het evenwicht wordt bevorderd, zoals in
het bovenstaande is uiteengezet, maar zij
lijken ook een achterstand te hebben op de
overige lidstaten.

Bron: Diensten van de Commissie, Comité voor
economische politiek

Een efficiënte aanpassing van de
arbeidskosten
is
onontbeerlijk
om
onevenwichtigheden tegen te gaan en de
sterke stijging van de werkloosheid aan te pakken. Dit geldt met name voor de eurozone
omdat de aanpassing van kosten en prijzen de enige manier is om in een monetaire unie tot
nominale aanpassing te komen. Deze aanpassing is reeds van start gegaan, maar zij moet
worden voortgezet om de interne onevenwichtigheden (hoge en hardnekkige werkloosheid,
structurele belemmeringen voor de binnenlandse particuliere vraag) evenals externe
onevenwichtigheden (geleidelijke verslechtering van het concurrentievermogen die tot de
betalingsbalansonevenwichtigheden
heeft
geleid)
terug
te
dringen.
Loonvormingsmechanismen dienen met deze doelstellingen rekening te houden.
In de huidige macro-economische context dient een zorgvuldige en selectieve benadering
te worden gevolgd op het gebied van structurele maatregelen. Door de afnemende groei
en de financiële spanningen moet prioriteit worden verleend aan hervormingen die reeds op
korte termijn een positieve uitwerking op de groei kunnen hebben en die de minste
begrotingskosten met zich brengen. Hervormingen op het gebied van de regelgeving en de
liberalisering van beschermde sectoren voldoen ruimschoots aan deze voorwaarden.
Rechtvaardigheidsoverwegingen
moeten
eveneens
een
rol
spelen
in
hervormingsplannen. Na jaren van matige groei en moeizame aanpassing in sommige
landen zet het afnemend herstel onvermijdelijk de werkgelegenheid en het sociaal weefsel van
Europa onder druk. Sommige bevolkingsgroepen – zoals jongeren en laaggeschoolden –
worden
het
zwaarst
getroffen.
Daarom
moeten
bij
hervormingen
ook
rechtvaardigheidsoverwegingen een rol spelen. Er moet in dit verband worden gezorgd voor
adequate financiering en een doeltreffende opzet van sociale vangnetten, met name in landen
waar sociale uitsluiting een ernstig probleem aan het worden is.
Een verbetering van de kwaliteit van overheidsinstellingen zal belangrijke voordelen
met zich brengen. In veel lidstaten bestaat ruimte voor een grotere mate van efficiëntie bij de
verrichting van openbare diensten evenals op het gebied van de transparantie en kwaliteit van
de overheidsadministratie, bijvoorbeeld door middel van de versterking van de elektronische
overheid (e-overheid). Wanneer de bestaande problemen worden aangepakt kunnen de
doelstellingen inzake begrotingsconsolidatie en de verbetering van het concurrentievermogen

NL

20

NL

en de groeivooruitzichten met elkaar in overeenstemming worden gebracht. Met name de
stelsels op het gebied van de belastinginning vormen in sommige lidstaten een obstakel voor
begrotingsaanpassing, maar een verbetering van de efficiëntie van de belastinginning zou ook
in andere lidstaten bijdragen tot een eerlijker verdeling van de lasten die een gevolg zijn van
de consolidatie. Verder is het voor de schepping van een gunstig ondernemingsklimaat dat tot
een verbetering van het concurrentievermogen van de economie leidt, noodzakelijk dat de
mededingingsautoriteiten, de markttoezichthouders en de gerechtelijke autoriteiten efficiënt
functioneren.
Gezien de omvang van de economische uitdagingen die zich aandienen is een
daadwerkelijk structurele omvorming van de EU-economie onontbeerlijk. Om dit te
bereiken moet er een verschuiving van middelen plaatsvinden van traaggroeiende
ondernemingen en sectoren naar dynamische bedrijven en sectoren, zowel binnen lidstaten als
grensoverschrijdend. Een herverdeling van middelen is met name belangrijk voor landen met
grote onevenwichtigheden, waar middelen moeten worden verschoven van sectoren voor nietverhandelbare goederen en diensten naar verhandelbare sectoren. Dit houdt in dat bepaalde
activiteiten in sommige landen geleidelijk moeten worden afgebouwd om plaats te maken
voor nieuwe ondernemingen met een grotere productiviteit. In dit verband dient bijzondere
aandacht te worden besteed aan arbeidsmobiliteit tussen ondernemingen en sectoren, maar
ook tussen regio's en landen. Adequate prijssignalen zouden de mobiliteit vergemakkelijken
en daarom moeten loonvormingsmechanismen ervoor zorgen dat loonstijgingen een correcte
afspiegeling vormen van plaatselijke en sectorale productiviteitsontwikkelingen. Daarnaast
dienen de stelsels voor onderwijs en beroepsopleiding in staat te zijn de noodzakelijke her- en
omscholing te bieden om de mobiliteit te bevorderen.
De tenuitvoerlegging van landenspecifieke aanbevelingen om de mededinging in de
dienstenmarkten en netwerkindustrieën te versterken laat tot dusverre over het geheel
genomen te wensen over. Dit is teleurstellend, zowel gezien het belang van de mededinging
voor het stimuleren van productiviteit, concurrentievermogen en groei als met het oog op de
grote voordelen die kunnen worden verwacht van krachtige hervormingen op deze gebieden.
Van de 12 lidstaten die aanbevelingen hebben ontvangen met betrekking tot
mededingingsvraagstukken hebben zeven lidstaten enige actie ondernomen. Deze actie is
echter in grote lijnen onvolledig gebleven en is tot dusverre duidelijk onvoldoende om de
doelstellingen te bereiken. De aanbevelingen van juni 2011 riepen onder meer op om de
mededinging in retaildiensten te versterken, ongerechtvaardigde toegangsbelemmeringen in
bepaalde gereglementeerde beroepen en ambachten op te heffen, regelgevingskaders te
hervormen, de mededinging in netwerkindustrieën te verbeteren, en de bestuurlijke capaciteit
van de mededingingsautoriteit uit te breiden. Tot de maatregelen die door een aantal lidstaten
zijn genomen behoren het verlenen van aanvullende bevoegdheden aan agentschappen die de
prijsontwikkeling van energienetwerken controleren, verslagen die door de betrokken
agentschappen worden uitgebracht en politieke overeenkomsten die de basis kunnen vormen
voor toekomstige wetgevingsmaatregelen.
Hervormingsmaatregelen om ervoor te zorgen dat de stijging van lonen een betere
afspiegeling vormt van de ontwikkelingen inzake arbeidsproductiviteit moeten worden
voortgezet. Tot de maatregelen die in sommige lidstaten zijn genomen behoren
overeenkomsten tussen de sociale partners over nieuwe loononderhandelingskaders om het
gebruik en de flexibiliteit van overeenkomsten en wetgeving op bedrijfsniveau te
vergemakkelijken ten einde de loonsom van de overheidssector te beperken, mede door de
invoering van pensioenbijdragen van overheidsambtenaren. Tot dusverre is er weinig

NL

21

NL

vooruitgang geboekt met de hervorming van loonindexeringsregelingen en ten aanzien van
minimumlonen. Met betrekking tot contractuele regelingen en wetgeving inzake
werkgelegenheidsbescherming zijn maatregelen genomen, maar het is nog te vroeg om te
kunnen beoordelen of hiermee de beoogde doelstellingen inzake de afschaffing van de
segmentatie van de arbeidsmarkt kunnen worden bereikt.
Beleidsprioriteiten
Om de hierboven geschetste problemen aan te pakken zijn in 2012-2013 maatregelen nodig,
met name op de volgende gebieden.
De prioriteit van structurele hervormingen moet worden vastgesteld naargelang van het
vermogen daarvan om de groei op korte termijn te bevorderen zonder hoge kosten voor de
begroting.
Er dient prioriteit te worden verleend aan hervormingen die, door het positieve effect ervan op
de productiegroei en het aanpassingsvermogen en de inaanmerkingneming van het afnemende
arbeidspotentieel, de productiviteitsgroei stimuleren. Deze hervormingen zijn met name van
belang voor lidstaten die met macro-economische onevenwichtigheden kampen.
Hervormingen ten aanzien van de arbeidsmarkt en met name ten aanzien van
loonvormingsmechanismen moeten een doeltreffende aanpassing van de arbeidskosten
waarborgen zodat macro-economische onevenwichtigheden gemakkelijker kunnen worden
opgevangen en de werkloosheid kan worden teruggedrongen. Verder dient prioriteit te
worden verleend aan hervormingen van de belasting- en sociale zekerheidsstelsels en aan
beleidsmaatregelen die starheden van de wetgeving op het gebied van de arbeidsbescherming
aanpakken, ten einde de schepping van banen te bevorderen, segmentatie te verminderen en
tegelijkertijd aanpassingen te ondersteunen.
De verbetering van de efficiëntie van overheidsinstellingen, met name op het gebied van
belastingen en marktregulering alsmede op juridisch gebied, kan een eenvoudige manier zijn
om begrotingsconsolidatie te ondersteunen en tegelijkertijd het concurrentievermogen te
versterken.
Er moeten beleidsmaatregelen ten uitvoer worden gelegd die de herverdeling van middelen
tussen ondernemingen, sectoren, regio's en landen vergemakkelijken om tot een structurele
verschuiving in de richting van dynamische sectoren en activiteiten met een grotere
productiviteit te komen. Op nationaal niveau zijn maatregelen ten gunste van de
arbeidsmobiliteit en de vorming van menselijk kapitaal van belang, terwijl een strenge
tenuitvoerlegging van het mededingingsbeleid, zowel op het niveau van de EU als op
nationaal niveau, een positieve bijdrage ter zake zou leveren.

NL

22

NL

Bijlage. Geselecteerde macro-economische indicatoren [inclusief Euro Plus-pactindicatoren]
Groei en werkgelegenheid

bbp per
capita in
KKS

Groeiprognose
bbp

Concurrentievermogen

JeugdWerkArbeidsmarktLangdurige
werkloosheid participatiegelegenheidswerkloosheid*
(<25)*
cijfer
graad*

Niveau ten Jaarlijkse
Leeftijdsgroep 15opzichte van verandering
64
EU27=100
in %

Nominale arbeidskosten per eenheid*

Nominale vergoeding
per werknemer*

Gehele
economie

Diensten

Be- en
Openbare Particuliere
verwerkende
sector
sector
industrie

Overheidsfinanciën

MarktLopende
rekening aandeel van
de export
op de
betalings- (goederen +
balans* diensten)*

Financiële stabiliteit

Overheidsschuld*

Overheidstekort (-) /
overschot(+) *

Totale
belastingdruk
(inclusief
sociale
zekerheidbijdragen)

Gemiddelde
LevensHoudbaarheidsuittredings- verwachting
indicator (S2)*
leeftijd*
*

Particuliere
schuld*

Op 60 jaar

% van het bbp

%

Procentpunten

%

2010

2010

Juni 2010

September
2011

Juni 2010

% van de
beroepsbevolking

% van de
beroepsbevolking

%

Jaarlijkse
verandering

Jaarlijkse
verandering

Jaarlijkse
verandering

Jaarlijkse
verandering

Jaarlijkse
verandering

% van het
bbp

%
verandering

% van het bbp

% van het bbp

Totale
belastingen als
% van het bbp

Hoog niveau
betekent zwakke
houdbaarheid

2009 of laatst
beschikbaar
jaar

Spreads
Rendement
Nietlangepresterende termijn- op het eigen
leningen
rente t.o.v. vermogen
Duitsland

2010

2012

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

2010

BE
DE
IE
EL
ES
EE
FR
IT
CY
LU
MT
NL
AT
PT
SI
SK
FI
BG
CZ
DK
LV
LT
HU
PL
RO
SE
UK

119
117
127
88
100
64
107
100
97
274
83
133
126
81
86
74
116
44
82
125
52
58
63
62
45
123
114

0,9
0,8
1,1
-2,8
0,7
3,2
0,6
0,1
0
1
1,3
0,5
0,9
-3
1
1,1
1,4
2,3
0,7
1,4
2,5
3,4
0,5
2,5
2,1
1,4
0,6

62.0
71.1
60.0
59.6
58.6
61.0
63.8
56.9
69.7
65.2
56.1
74,7
71.7
65.6
66.2
58.8
68.1
59.7
65.0
73.4
59.3
57.8
55.4
59.3
58.8
72.7
69.5

4,1
3,2
6,7
5,7
7,3
7,7
3,9
4,1
1,3
1,3
3,2
1,2
1,1
6,3
3,2
9,2
2,0
4,8
3,0
1,4
8,4
7,4
5,5
3,0
2,5
1,5
2,5

22,4
9,9
27,8
32,9
41,6
32,9
23,3
27,8
17,8
16,1
12,9
8,7
8,8
22,4
14,7
33,6
21,4
23,2
18,3
13,8
34,5
35,1
26,6
23,7
22,1
25,2
19,6

67,7
76,6
69,5
68,2
73,4
73,8
70,5
62,2
74,4
68,2
60,3
78,2
75,1
74,0
71,5
68,7
74,5
66,5
70,2
79,5
73,2
70,5
62,4
65,6
63,6
79,5
75,5

0,0
-1,1
-6,9
-1,6
-2,6
-5,6
0,7
-0,3
1,4
1,7
-0,8
-0,8
-0,3
-1,2
0,3
-1,3
-1,5
0,8
-0,7
-1,1
-10,2
-7,3
-3,2
2,2
1,7
-1,7
1,7

0,2
0,7
2,1
-2,6
-0,5
-5,7
:
0,4
:
:
:
-0,8
1,0
:
0,8
-3,6
1,2
-0,4
-0,7
-0,5
-10,5
-7,8
-0,3
:
2,5
1,0
:

:
-7,9
:
11,4
:
-18,5
:
-4,8
:
:
:
:
-5,4
:
-5,9
-3,5
-7,8
7,5
-6,7
:
-12,3
-6,8
-8,4
8,6
:
-12,8
:

0,6
1,9
-1,2
-6,3
0,5
-2,2
:
1,3
:
:
0,6
1,1
1,4
:
2,0
3,8
2,1
3,6
1,8
2,8
-7,0
-5,6
-1,6
:
-1,5
3,1
:

:
2,3
-1,9
-1,6
:
-1,0
:
:
:
:
:
:
:
:
3,3
2,9
11,2
5,8
1,7
:
-5,2
0,2
0,5
:
:
2,3
:

1,5
5,7
0,5
-10,1
-4,6
3,6
-1,7
-3,5
-7,8
7,7
-3,9
6,6
3,0
-10,0
-0,8
-3,5
1,8
-1,3
-3,1
5,6
3,0
1,5
1,1
-4,7
-4,0
6,7
-2,5

-3,8
-3,1
-9,4
-10,8
-5,9
0,0
-6,4
-4,4
:
-2,1
0,0
-1,5
-6,7
-7,0
-5,6
0,0
-5,3
0,0
1,3
-6,5
0,0
7,7
-1,6
1,9
0,0
2,4
-0,3

96,2
83,2
94,9
144,9
61,0
6,7
82,3
118,4
61,5
19,1
69,0
62,9
71,8
93,3
38,8
41,0
48,3
16,3
37,6
43,7
44,7
38,0
81,3
54,9
31,0
39,7
79,9

-4,1
-4,3
-31,3
-10,6
-9,3
0,2
-7,1
-4,6
-5,3
-1,1
-3,6
-5,1
-4,4
-9,8
-5,8
-7,7
-2,5
-3,1
-4,8
-2,6
-8,3
-7,0
-4,2
-7,8
-6,9
0,2
-10,3

45,4
39,8
30,3
32,8
32,9
33,9
44,0
42,6
36,3
36,3
33,8
39,0
43,9
34,7
37,6
28,4
42,1
27,2
34,7
34,7
27,6
27,7
37,1
31,8
28,1
46,3
37,2

5,7
4,0
13,0
13,3
10,6
3,4
3,9
2,0
11,4
8,7
7,9
6,9
4,8
9,8
9,9
9,4
3,0
3,5
6,6
2,3
6,1
6,9
3,3
2,7
8,6
1,0
9,9

61,6
62,2
64,1
61,5
62,3
62,6
60,0
60,1
62,8
59,4
60,3
63,5
60,9
62,6
59,8
58,8
61,7
64,1
60,5
62,3
62,7
59,9
59,3
59,3
64,3
64,3
63,0

:
23,5
23,5
23,9
25,0
20,9
:
:
:
23,8
24,1
23,6
23,8
:
23,1
19,9
23,7
19,0
21,2
22,4
19,6
19,8
19,8
21,2
:
:
:

234
127
341
123
225
:
:
:
:
254
:
223
274
248
127
:
178
169
:
245
141
81
155
74
:
230
215

4,0
2,5
14,7
6,1
3,8
10,0
4,6
7,2
4,3
:
5,6
0,2
3,0
2,8
:
3,8
1,0
14,9
7,5
3,6
16,1
16,1
8,2
6,4
7,2
:
2,0

2,1
:
6,7
16,0
3,4
:
0,8
3,9
5,2
0,4
2,3
0,5
0,8
9,5
3,0
2,4
0,5
3,5
1,2
0,2
3,8
3,2
5,8
3,9
5,6
0,0
0,6

9,9
2,2
-41,2
-4,7
11,0
-11,8
9,2
4,0
10,0
8,7
8,8
6,8
4,9
7,7
2,3
9,6
6,8
7,4
17,2
2,2
-34,3
-16,7
8,7
9,4
6,8
8,7
6,8

EA

108
100

0,5
0,6

64,1
64,1

4,3
3,9

20,9
21,1

71,4
71,0

-0,8
-0,4

:
:

:
:

:
:

:
:

0,1
-0,2

:
:

80,2
85,4

-6,2
-6,6

40,1
39,5

5,5
6,0

61,2
61,4

:
:

:
:

:
:

2,3
2,1

:
:

EU

* Variabelen genoemd in de tekst over het Euro Plus-pact in de conclusies van de Europese Raad van maart 2011
Bronnen: diensten van de Commissie, Eurostat, ECB

NL

23

NL