Monitor
Ondersteuningsaanbod

Ondersteuningsaanbod voor leerlingen en teamleden in het basisonderwijs,
voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs
en speciaal onderwijs, schooljaar 2015/2016

Ed Smeets, Dolf van Veen

2

Monitor
Ondersteuningsaanbod

Ed Smeets
Dolf van Veen
m.m.v. Paolo van der Steenhoven

Ed Smeets, Dolf van Veen, m.m.v. Paolo van der Steenhoven
Monitor Ondersteuningsaanbod. Ondersteuningsaanbod voor leerlingen en teamleden in het basisonderwijs,
voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en speciaal onderwijs, schooljaar 2015/2016
Nijmegen: KBA Nijmegen.
Zwolle: Hogeschool Windesheim / Nederlands Centrum voor Onderwijs en Jeugdzorg (ncoj)
Dit is publicatie nr. 7 in de reeks Evaluatie Passend Onderwijs.

ISBN: 978-90-77202-95-1
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
All rights reserved. No parts of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any
means without prior written permission of the author and the publisher holding the copyrights of the
published articles.

Uitgave en verspreiding:
KBA Nijmegen
Prof. Molkenboerstraat 9, postbus 1422, 6501 BK Nijmegen
Tel. 024 382 32 00
www.kbanijmegen.nl
© Copyright KBA Nijmegen, 2016

Deze publicatie maakt deel uit van het door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek gefinancierde
onderzoeksprogramma Evaluatie Passend Onderwijs (2014-2020).
NRO-projectnummer: 405-15-750

4

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

1.

Achtergrond en onderzoeksopzet

11

1.1
1.2
1.3
1.4

Achtergrond en doel
Onderzoeksvragen
Onderzoeksopzet en deelname
Leeswijzer

11
11
12
14

2.

Ondersteuning voor leerlingen

15

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Speciaal basisonderwijs
Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs

15
15
22
29
34

3.

Ondersteuning voor medewerkers van de school

43

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Inleiding
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Speciaal basisonderwijs
Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs

43
43
47
50
53

4.

Overige externe ondersteuning en samenwerking

59

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Inleiding
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Speciaal basisonderwijs
Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs

59
59
61
64
65

5.

Overige voorzieningen en onderwijsarrangementen

67

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Inleiding
Basisonderwijs
Voortgezet onderwijs
Speciaal basisonderwijs
Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs

67
67
69
72
73

6.

Verschillen tussen schoolsoorten

77

6.1
6.2
6.3
6.4

Inleiding
Ondersteuningsaanbod voor leerlingen
Ondersteuningsaanbod voor medewerkers
Overige voorzieningen

77
77
81
83

7.

Samengestelde variabelen

85

7.1
7.2
7.3

Inleiding
Samengestelde variabelen
Verschillen tussen schoolsoorten

85
85
90

8.

Conclusies

95

8.1
8.2
8.3
8.4
8.5

Inleiding
Ondersteuningsaanbod voor leerlingen
Ondersteuningsaanbod voor leraren en andere teamleden
Overige ondersteuning, samenwerking en voorzieningen
Discussie

95
95
99
102
105

6

Samenvatting
De Monitor Ondersteuningsaanbod is één van de onderdelen van de landelijke evaluatie
passend onderwijs. Het doel van de monitor is zicht krijgen op de ondersteuning waarvan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften gebruik kunnen maken, op de ondersteuning die leraren en andere teamleden op scholen daarbij krijgen en op veranderingen die
zich hierin sinds de start van passend onderwijs hebben voorgedaan. In dit onderzoeksrapport wordt verslag gedaan van de eerste afname van deze monitor, in 2016. Om een
beeld te krijgen van ontwikkelingen in het ondersteuningsaanbod in het kader van passend onderwijs, volgt een tweede afname van de monitor in 2018.
De monitor is afgenomen bij intern begeleiders en zorg- en ondersteuningscoördinatoren
in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs (sbo) en in cluster 3
en 4 van het (voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so). Daarbij is gebruik gemaakt van vier –
grotendeels identieke – internetvragenlijsten. De respons bedraagt 336 vragenlijsten: 115
afkomstig uit het basisonderwijs, 86 uit het voortgezet onderwijs, 45 uit het speciaal basisonderwijs, 51 uit cluster 3 en 39 uit cluster 4 van het (voortgezet) speciaal onderwijs.
Volgens de deelnemers aan het onderzoek kunnen basisscholen doorgaans goed ondersteuning bieden aan leerlingen met achterstanden in taal, lezen en rekenen, dyslexie, faalangst, gebrek aan weerbaarheid, adhd/add en autisme of verwante stoornissen. Voor het
voortgezet onderwijs geldt hetzelfde, maar dit blijft wat achter op het gebied van het ondersteunen van leerlingen met achterstanden in taal, lezen en rekenen. Het speciaal basisonderwijs heeft volgens de respondenten een nog breder ondersteuningsaanbod dan het
regulier onderwijs. Vormen van problematiek waarbij veel scholen niet of slechts beperkt
kunnen ondersteunen, zijn ernstige verstandelijke beperkingen, Downsyndroom en visuele en auditieve handicaps. In het regulier onderwijs zijn bovendien de ondersteuningsmogelijkheden voor leerlingen met agressief gedrag beperkt.
Bijna alle scholen beschikken over een intern begeleider, zorg- of ondersteuningscoördinator. In het basisonderwijs beschikt ruim de helft van de scholen over een of meer onderwijsassistenten, in het speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs beschikken de meeste scholen over onderwijsassistenten. Daarnaast beschikken basisscholen
vaak over een specialist op het gebied van hoogbegaafdheid en over een gedragsspecialist. Scholen voor voortgezet onderwijs beschikken vaak over een dyslexiespecialist en/of
remedial teacher. Veel scholen kunnen een orthopedagoog inzetten.
Externe ondersteuners waarvan de meerderheid van de scholen voor regulier onderwijs
gebruik kan maken, zijn een schoolmaatschappelijk werker (vier vijfde van de basisscholen), orthopedagoog (bijna twee derde) en logopedist (drie vijfde). In het voortgezet onderwijs kunnen negen van de tien scholen beschikken over een (school)maatschappelijk
werker, terwijl zeven van de tien een gedragsspecialist en/of een adhd/ add-specialist kunnen inzetten. Drie kwart beschikt over een autismespecialist en drie vijfde over een dyscalculiespecialist. In het speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs zijn vaak
7

verschillende specialisten beschikbaar, zoals een logopedist, (ortho)pedagoog en gedragsspecialist. Vaak is een schoolmaatschappelijk werker beschikbaar.
Leerlingen kunnen op verschillende manieren worden ondersteund. Veel genoemd worden programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid, op preventie van
gedragsproblemen en op de aanpak van gedragsproblemen, ondersteuningsprogramma’s
voor zeer begaafde leerlingen (vooral in het in het basisonderwijs), een anti-pestprogramma, faalangsttraining (vooral in het voortgezet onderwijs), huiswerkbegeleiding (vooral in
het voortgezet onderwijs), sociale-vaardigheidstraining, logopedie (vooral in het sbo).
Externe ondersteuners in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs zijn vooral (school)
maatschappelijk werkers, medewerkers van het samenwerkingsverband en medewerkers
van de jeugdgezondheidszorg. Ook in het sbo en cluster 3 van het (v)so is (school)maatschappelijk werk doorgaans ruim voorhanden. In het sbo is er daarnaast relatief veel ondersteuning vanuit jeugd-ggz en jeugdgezondheidszorg, in het (v)so vanuit voorzieningen
voor arbeidstoeleiding.
Sinds de start van passend onderwijs lijkt de ondersteuning in het basisonderwijs en
voortgezet onderwijs vanuit het samenwerkingsverband en van schoolmaatschappelijk
werk gelijk te zijn gebleven of te zijn toegenomen, terwijl er een afname is van de ondersteuning vanuit het speciaal basisonderwijs en vanuit het (voortgezet) speciaal onderwijs.
Uit de antwoorden bleek echter niet dat hierbij sprake is van een verschuiving van ondersteuning vanuit de ene voorziening naar de andere. In het sbo en (v)so geeft men aan dat
de ondersteuning van schoolmaatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en overige
jeugdhulp is afgenomen. Ook signaleert men in het sbo een afname van ondersteuning
vanuit cluster 2 en 3 van het speciaal onderwijs, terwijl men in het (v)so aangeeft minder
ondersteuning te krijgen van jeugd-ggz.
In het basisonderwijs oordeelt men vooral positief over de kwaliteit van de ondersteuning
door (school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en het samenwerkingsverband primair onderwijs. In het voortgezet onderwijs is men in het algemeen goed te spreken over de kwaliteit van de ondersteuning. Ook in het speciaal basisonderwijs wordt
doorgaans (redelijk) positief geoordeeld over de kwaliteit van de ondersteuning. Zowel in
het speciaal basisonderwijs als in het (voortgezet) speciaal onderwijs krijgt (school)maatschappelijk werk de hoogste waardering. Over wijkteams, jeugd-ggz en overige jeugdhulp
is men het meest kritisch, zowel in het voortgezet onderwijs als in het speciaal (basis)onderwijs.
In het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs vindt men in het algemeen dat de kwaliteit van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en (school)maatschappelijk
werk (iets) is verbeterd sinds passend onderwijs van start ging. In het speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs ziet men enige achteruitgang van de kwaliteit bij
jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdhulp.

8

Volgens twee derde van de intern begeleiders wordt in het basisonderwijs de in het
schoolondersteuningsplan beschreven basisondersteuning in ruime of zeer ruime mate
gerealiseerd. De extra ondersteuning wordt volgens de intern begeleiders in bijna twee
vijfde van de scholen in ruime of zeer ruime mate gerealiseerd. In een op de zeven scholen
wordt deze niet of in geringe mate gerealiseerd. In het voortgezet onderwijs vindt vier
vijfde dat de basisondersteuning in ruime of zeer ruime mate wordt gerealiseerd. Bij de extra ondersteuning is dit het geval bij drie vijfde. Volgens een op de elf lukt het realiseren
van de extra ondersteuning niet of in geringe mate. In het speciaal basisonderwijs lukt het
volgens de helft van de respondenten in ruime of zeer ruime mate om de ondersteuning te
realiseren die de leerlingen nodig hebben. In het (voortgezet) speciaal onderwijs is bijna
drie kwart van de respondenten van mening dat op hun school de ondersteuning die de
leerlingen nodig hebben in ruime of zeer ruime mate kan worden gerealiseerd.
In de meeste scholen krijgen leraren ondersteuning van een intern begeleider, zorg- of ondersteuningscoördinator. Op de meeste scholen is bovendien een zorgteam of zorgadviesteam beschikbaar. In het basisonderwijs is er in de meeste gevallen ondersteuning van
een zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband primair onderwijs.
Rond de helft van de intern begeleiders op de basisscholen geeft aan dat het samenwerkingsverband primair onderwijs goede diagnostische ondersteuning biedt op het gebied
van leerlingenzorg en dat het waar nodig goede ondersteuning voor leerkrachten biedt bij
het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Een op de drie oordeelt
negatief op deze punten en een op de drie vindt dat het samenwerkingsverband niet voldoende (eigen) bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen heeft. In het voortgezet onderwijs vindt twee vijfde van de respondenten dat het samenwerkingsverband goede diagnostische ondersteuning op het gebied van leerlingenzorg geeft, terwijl eveneens twee
vijfde vindt dat dit niet het geval is. Hetzelfde geldt voor het oordeel over bovenschoolse
voorzieningen voor leerlingen in het samenwerkingsverband. Bij de vraag naar de ondersteuning die het samenwerkingsverband aan docenten biedt bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, is een kwart positief en twee vijfde negatief.
De antwoorden op de vragen naar de samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp laten geen eenduidig beeld zien. De een is positief, de ander negatief. Verder heeft
bijna twee vijfde van de intern begeleiders op de basisscholen behoefte aan (meer) onderwijsarrangementen met het speciaal basisonderwijs en met cluster 4 van het speciaal onderwijs. In het voortgezet onderwijs heeft twee vijfde behoefte aan (meer) arrangementen
met cluster 4 van het voortgezet speciaal onderwijs. In het speciaal basisonderwijs geldt
dat voor de helft. Zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet onderwijs en het speciaal basisonderwijs is er relatief veel behoefte aan voorzieningen voor kortdurende opvang
en observatie en aan (uitbreiding van) een crisisvoorziening of –interventie. Dat laatste is
ook het geval in het (voortgezet) speciaal onderwijs. Ook zouden er in het voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs meer voorzieningen
voor herintegratie van thuiszitters moeten zijn en is er In het (voortgezet) speciaal onderwijs behoefte aan (uitbreiding van) combinatieprogramma’s onderwijs en jeugdzorg.
9

1. Achtergrond en onderzoeksopzet
1.1 Achtergrond en doel
Met de Monitor Ondersteuningsaanbod wordt beoogd zicht te krijgen op de ondersteuning
waarvan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften gebruik kunnen maken, de ondersteuning die leraren en andere teamleden op scholen daarbij krijgen en op veranderingen
die zich hierin sinds de start van passend onderwijs hebben voorgedaan. Daarbij wordt
onder een leerling met extra ondersteuningsbehoeften verstaan: een leerling voor wie een
ontwikkelingsperspectief (OPP) is opgesteld, en/of voor wie een specifieke aanpak of extra
hulp nodig is, en/of die een specifiek probleem of een specifieke beperking heeft.
De Monitor Ondersteuningsaanbod is één van de onderdelen van de landelijke langetermijnevaluatie passend onderwijs.
In dit onderzoeksrapport wordt verslag gedaan van de eerste afname van deze monitor, in
2016. Om een beeld te krijgen van ontwikkelingen in het ondersteuningsaanbod in het kader van passend onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en aan leraren en andere teamleden, zal de monitor in 2018 nogmaals worden afgenomen.

1.2 Onderzoeksvragen
Via de Monitor Ondersteuningsaanbod dienen de volgende onderzoeksvragen te worden
beantwoord:
1) Welke ondersteuning is op school beschikbaar voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en in welke mate is deze beschikbaar?
2) Wat is de kwaliteit van de beschikbare ondersteuning voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften?
3) Welke veranderingen hebben zich sinds de invoering van passend onderwijs voorgedaan in de omvang en kwaliteit van deze ondersteuning?
4) Welke ondersteuning is op school beschikbaar voor leraren en voor andere teamleden
die onderwijs geven aan of te maken hebben met leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en in welke mate is deze beschikbaar?
5) Wat is de kwaliteit van de beschikbare ondersteuning voor leraren en andere teamleden in verband met het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften?
6) Welke veranderingen hebben zich sinds de invoering van passend onderwijs voorgedaan in de omvang en kwaliteit van deze ondersteuning?
De monitor is afgenomen bij intern begeleiders en zorg- en ondersteuningscoördinatoren
in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet)
speciaal onderwijs (de voormalige clusters 3 en 4).

11

1.3 Onderzoeksopzet en deelname
Er is gebruik gemaakt van internetvragenlijsten. Er zijn vier versies van de vragenlijst gemaakt, die grotendeels overlappen: een versie voor basisscholen, een versie voor het
voortgezet onderwijs, een versie voor speciaal basisonderwijs en speciaal onderwijs en
een versie voor voortgezet speciaal onderwijs. De vragen zijn deels gebaseerd op eerdere
vragenlijsten van het Nederlands Centrum Onderwijs en Jeugdzorg (NCOJ).
Voor het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs zijn de monitorvragen opgenomen in
de vragenlijst voor respectievelijk de intern begeleider en de zorg- of ondersteuningscoördinator in het onderzoek ‘school-klas-leerling’ in het kader van de evaluatie van passend
onderwijs. Om een representatief beeld te krijgen, is daarnaast een aanvullende random
steekproef getrokken en benaderd van 500 basisscholen en 150 vestigingen voor voortgezet onderwijs. Bovendien is de Monitor Ondersteuningsaanbod afgenomen in het speciaal
basisonderwijs en in scholen voor speciaal en voortgezet speciaal onderwijs van de (voormalige) clusters 3 en 4. Bij het trekken van de aanvullende steekproeven zijn de scholen
die deelname hebben toegezegd aan het deelonderzoek ‘school-klas-leerling’ en de scholen die aan de Monitor ‘Toewijzing van ondersteuning’ deelnemen – beide maken deel uit
van de evaluatie van passend onderwijs – buiten beschouwing gelaten. Hetzelfde geldt
voor scholen die hebben deelgenomen aan de thematische case study sbo/so in genoemde evaluatie. Bij (v)so cluster 3 omvat de steekproef bijna de gehele populatie.
De intern begeleiders, zorg- en ondersteuningscoördinatoren in de scholen die deelnemen
aan het onderzoek ‘school-klas-leerling’ zijn per e-mail aangeschreven met het verzoek de
enquête in te vullen. Zij ontvingen daarbij een code die toegang gaf tot de vragenlijst. De
scholen in de aanvullende steekproeven zijn per brief benaderd. In het speciaal (basis)onderwijs was de brief gericht aan de intern begeleider, zorg- of ondersteuningscoördinator,
met het verzoek de enquête in te vullen. Zij kregen de toegangscode via deze brief. De vestigingen voor voortgezet onderwijs ontvingen een brief die was gericht aan de directeur of
locatieleider, met twee brieven met toegangscode. In het geval dat er in de locatie twee
zorg- of ondersteuningscoördinatoren werkzaam waren, waarvan één (overwegend) in de
onderbouw en de ander (overwegend) in de bovenbouw, of in het geval dat twee coördinatoren in verschillende afdelingen werkzaam waren, werd de directeur verzocht de brieven aan beide coördinatoren te geven. Vervolgens is gestart met het telefonisch benaderen van de aangeschreven personen, om hen te stimuleren de monitorvragenlijst in te vullen. Bij ‘school-klas-leerling’ is dit onderdeel meegenomen in de telefonische benadering
van de contactpersonen in de scholen.
Tabel 1-1 geeft een overzicht van de steekproeven en van de respons. Over het geheel genomen, is vanuit een kwart van de aangeschreven vestigingen gehoor gegeven aan het
verzoek de enquête in te vullen. In het voortgezet onderwijs ligt de respons het hoogst.
Hier is de vragenlijst ingevuld door 86 zorg- of ondersteuningscoördinatoren, werkzaam
bij 82 vestigingen. Het responspercentage is per vestiging berekend. Bij het basisonderwijs
en vooral bij (voortgezet) speciaal onderwijs cluster 4 ligt de respons laag.

12

De respons is weliswaar laag, maar de gerealiseerde percentages zijn niet ongebruikelijk
voor internetvragenlijsten die bij scholen worden afgenomen. We gaan er daarom niet van
uit dat er sprake is van selectieve uitval.
Tabel 1-1

Steekproeven en respons
in
enquête
SKL

extra
steekproef

totaal

respons

basisonderwijs

38

500

538

115

21%

voortgezet onderwijs

62

150

212

86

39%

speciaal basisonderwijs

175

175

45

26%

(voortgezet) speciaal onderwijs cluster 3

173

173

51

29%

(voortgezet) speciaal onderwijs cluster 4

266

266

39

15%

1264

1364

336

24%

totaal

100

% respons

Toelichting: Het responspercentage is per vestiging berekend. In het voortgezet onderwijs is de respons van 82
vestigingen afkomstig.

Tabel 1-2 toont de verdeling over schoolsoorten waarin de zorg- of ondersteuningscoördinatoren in het voortgezet onderwijs werkzaam zijn. Bijna de helft is werkzaam in vmbo,
havo en vwo; een kwart alleen in het vmbo en een vijfde in havo-vwo. De overgrote meerderheid (88%) is zowel in de onder- als bovenbouw actief, 5% alleen in de onderbouw en
6% alleen in de bovenbouw.
Tabel 1-2

Schoolsoorten voortgezet onderwijs
aantal

%

praktijkonderwijs

4

5%

vmbo

21

24%

havo - vwo

16

19%

vwo

1

1%

praktijkonderwijs – vmbo – havo - vwo

1

1%

vmbo – havo

3

4%

vmbo – havo – vwo

40

47%

Doordat een deel van de scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs zowel een so- als
een vso-afdeling heeft en sommige respondenten in beide afdelingen werkzaam zijn, is
het onderscheid tussen so en vso niet in alle gevallen duidelijk te maken. Bovendien is het
aantal respondenten te klein om afzonderlijk te rapporteren voor so en vso. Daarom zijn
so en vso in het databestand samengevoegd en worden in deze rapportage vijf schoolsoorten onderscheiden: basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs,
(voortgezet) speciaal onderwijs cluster 3 en (voortgezet) speciaal onderwijs cluster 4.
13

Doordat niet alle respondenten de vragenlijst tot het einde hebben ingevuld, neemt het
aantal respondenten in de loop van deze rapportage iets af. het aantal respondenten per
vraag is bij elke tabel vermeld.

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 gaan we in op de directe ondersteuning die beschikbaar is voor leerlingen,
op de kwaliteit daarvan en op eventuele ontwikkelingen daarin sinds de start van passend
onderwijs. In hoofdstuk 3 gebeurt hetzelfde voor de ondersteuning die is gericht op leraren en andere teamleden. Overige vormen van ondersteuning, samenwerking met externe
partijen en de beschikbaarheid van onderwijsarrangementen komen aan bod in hoofdstuk 4 en 5. In genoemde hoofdstukken worden tabellen met frequentieverdelingen gepresenteerd, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs.
In hoofdstuk 6 wordt op een aantal punten een vergelijking gemaakt tussen vijf onderscheiden schoolsoorten. Daarbij worden gemiddelde scores vergeleken, waarbij de antwoorden ‘weet niet’ buiten beschouwing zijn gelaten. Om de vele vragen in te dikken, zijn
samengestelde variabelen gemaakt, voor basisonderwijs en voortgezet onderwijs en voor
speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. In hoofdstuk 7 worden deze
samengestelde variabelen gepresenteerd en worden de resultaten van variantieanalyses
getoond die zijn ingezet om een vergelijking tussen schoolsoorten te maken en op significantie te toetsen.
De belangrijkste conclusies worden gepresenteerd in hoofdstuk 8, gevolgd door een discussieparagraaf waarin kort op de uitkomsten van deze monitor wordt gereflecteerd.

14

2. Ondersteuning voor leerlingen
2.1 Inleiding
Het eerste deel van de Monitor Ondersteuningsaanbod heeft betrekking op de directe ondersteuning die beschikbaar is op school voor leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. In de vragenlijst is aangegeven dat het hierbij gaat om leerlingen voor wie een ontwikkelingsperspectief (OPP) is opgesteld, en/of voor wie een specifieke aanpak of extra hulp
nodig is, en/of die een specifiek probleem of een specifieke beperking hebben.
In de volgende paragrafen beschrijven wij de resultaten voor respectievelijk het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs, het speciaal basisonderwijs en het (voortgezet) speciaal
onderwijs.

2.2 Basisonderwijs
Er is een lijst met 21 soorten problematiek of beperkingen voorgelegd aan de respondenten, met de vraag om aan te geven in welke mate de school ondersteuning kan bieden aan
leerlingen met de daarbij behorende ondersteuningsbehoeften. Deze lijst is een ingekorte
versie van het zogeheten ‘zorgprofiel’, dat is gebruikt in het PRIMA- en COOL-cohortonderzoek en dat ook is ingezet in het deelonderzoek ‘school-klas-leerling’ in de evaluatie passend onderwijs. Tabel 2-1 geeft een overzicht.
Basisscholen kunnen volgens de geënquêteerden vooral goede ondersteuning bieden aan
leerlingen met achterstanden in taal/lezen en/of rekenen en aan leerlingen met dyslexie.
Voor negen op de tien scholen lijkt dit geen probleem te zijn. Hoogbegaafde leerlingen
kunnen naar inschatting van de intern begeleiders op driekwart van de scholen goed tot
zeer goed ondersteund worden, terwijl zes à zeven van de tien scholen goede ondersteuning kunnen bieden bij adhd/add en bij autisme. De grootste problemen zijn er bij het ondersteunen van leerlingen met een ernstige verstandelijke beperking. Ongeveer zes van de
tien scholen kunnen deze leerlingen niet ondersteunen, terwijl drie van de tien slechts in
geringe mate kunnen ondersteunen. Leerlingen met Downsyndroom kunnen op meer dan
de helft van de scholen niet of slechts in geringe mate ondersteund worden. Bovendien is
hier het aandeel respondenten dat ‘weet niet’ invult, het hoogst (een op de zeven). Leerlingen met een visuele handicap kunnen eveneens op relatief veel scholen geen of slechts
geringe ondersteuning krijgen.

15

Tabel 2-1
Mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met problemen
of beperkingen (n=115)
De school kan ondersteuning bieden aan leerlingen met …

niet

in
geringe
mate

in enige in hoge
mate
mate

visuele handicap (blind/slechtziend)

37%

24%

18%

auditieve handicap (doof/slechthorend)

17%

30%

spraak-/taalstoornis

2%

motorische handicap

in zeer
hoge
mate

weet
ik niet

12%

2%

7%

28%

16%

7%

2%

13%

45%

33%

7%

2%

17%

49%

27%

3%

3%

overige fysieke beperking (bijv. chronische
ziekte, epilepsie, astma)

4%

10%

44%

31%

7%

3%

lichte verstandelijke beperking

10%

19%

41%

28%

2%

1%

ernstige verstandelijke beperking

57%

30%

7%

1%

Downsyndroom

24%

38%

17%

4%

1%

adhd/add

3%

26%

51%

20%

autisme of verwante stoornis

4%

32%

44%

18%

2%

6%
15%

opstandig of antisociaal gedrag (odd)

15%

26%

37%

19%

2%

2%

agressief gedrag

20%

33%

35%

10%

1%

1%

achterstand in taal/lezen

2%

6%

51%

41%

achterstand in rekenen

1%

9%

50%

41%

dyslexie

2%

7%

50%

41%

1%

dyscalculie

1%

4%

37%

37%

17%

3%

depressieve klachten

6%

26%

43%

13%

1%

10%

een angststoornis / fobie

8%

27%

38%

17%

2%

9%

faalangst

1%

32%

51%

16%

gebrek aan weerbaarheid

1%

2%

30%

50%

17%

hoogbegaafdheid

1%

3%

23%

47%

26%

1%

Tabel 2-2 toont welke functionarissen op de basisscholen beschikbaar zijn om directe ondersteuning aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften te geven. Scholen beschikken zelf meestal over een intern begeleider (90%). Ruim de helft beschikt over een of
meer onderwijsassistenten (57%) en bijna de helft kan beschikken over een aan de school
verbonden specialist op het gebied van hoogbegaafdheid (49%) en/of een gedragsspecialist (45%). Daarnaast beschikt ruim een kwart over een externe gedragsspecialist (29%) en
bijna een kwart over een externe specialist in hoogbegaafdheid (23%). Externe ondersteuners waarvan de meerderheid van de scholen gebruik kan maken, zijn een schoolmaatschappelijk werker (82%), orthopedagoog (63%) en logopedist (61%).

16

Tabel 2-2
Beschikbaarheid van functionarissen om directe ondersteuning te geven aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op school (n=115)
niet
beschikbaar

ja, eigen
medewerker
school

ja, externe
medewerker

intern begeleider

9%

90%

1%

onderwijsassistent(en)

36%

57%

7%

(ortho)pedagoog

29%

9%

63%

(school)psycholoog

49%

2%

48%

gedragsspecialist

26%

45%

29%

schoolmaatschappelijk werker

15%

3%

82%

speltherapeut

61%

remedial teacher

46%

37%

17%

logopedist

35%

3%

61%

1%

dyslexiespecialist

26%

29%

44%

1%

dyscalculiespecialist

57%

11%

30%

2%

specialist hoogbegaafdheid

27%

49%

23%

2%

ergotherapeut

57%

1%

40%

2%

adhd/add-specialist

47%

11%

41%

1%

autismespecialist

40%

17%

41%

3%

35%

weet ik niet

1%
2%

4%

De intern begeleiders is gevraagd of er nog andere functionarissen op school zijn aangesteld die kunnen worden ingezet om leerlingen met speciale onderwijsbehoeften directe
ondersteuning te geven. Hierbij noemt men vooral een taalcoördinator of taalspecialist (7
maal genoemd) en rekencoördinator of rekenspecialist (3 maal genoemd). Daarnaast
noemt men expertise op het gebied van hoogbegaafdheid, een leerkracht die zelf logopediste is en niet nader aangeduide expertise binnen de school (2 maal genoemd). Verder
wordt verwezen naar tal van externe ondersteuners.
Tabel 2-3 heeft betrekking op vormen van ondersteuning die de school kan inzetten om
leerlingen te ondersteunen, zoals remediale hulp, programma’s en trainingen. Ondersteuning die volgens de intern begeleiders ruim of zeer ruim beschikbaar is, bestaat vooral uit
programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid (in 60% van de scholen
ruim of zeer ruim beschikbaar), (school)maatschappelijk werk (53%), programma’s of methodieken die zich richten op preventie van gedragsproblemen (50%), ondersteuningsprogramma’s voor zeer begaafde leerlingen (48%) en een anti-pestprogramma (45%).
Ondersteuning die in veel gevallen niet of slechts in geringe mate beschikbaar is, omvat
vooral (extra) huiswerkbegeleiding (79% niet of in geringe mate beschikbaar), speltherapie (75%), ergotherapie (73%), fysiotherapie (63%), (extra) ondersteuning bij onderwijs
aan leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke beperkingen (59%), faalangsttraining (58%)
en aangepaste werk- en instructieruimtes (45%).

17

Tabel 2-3
Mate waarin de school gebruik kan maken van mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen (n=114)
niet

in
geringe
mate

in
enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

vormen van remediale hulp

18%

22%

32%

21%

7%

ondersteuningsprogramma’s voor zeer begaafde leerlingen

9%

15%

28%

36%

12%

ondersteuningsprogramma’s voor moeilijk lerende leerlingen

10%

16%

36%

32%

6%

aangepaste werk- en instructieruimtes

19%

26%

31%

19%

4%

(extra) ondersteuning bij onderwijs aan leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke beperkingen

33%

26%

26%

8%

6%

programma’s of methodieken die zich richten op
sociale veiligheid

3%

11%

25%

43%

17%

programma’s of methodieken die zich richten op
de preventie van gedragsproblemen

5%

14%

31%

38%

12%

programma’s of methodieken die zich richten op
de aanpak van gedragsproblemen

8%

14%

38%

32%

9%

faalangsttraining

37%

21%

22%

18%

2%

1%

sociale-vaardigheidstraining

25%

21%

22%

23%

9%

1%

(extra) huiswerkbegeleiding

68%

11%

11%

4%

4%

3%

anti-pestprogramma

11%

18%

25%

33%

12%

1%

logopedie

39%

11%

15%

25%

10%

ergotherapie

61%

12%

9%

14%

4%

1%

fysiotherapie

57%

6%

13%

16%

6%

2%

speltherapie

62%

13%

14%

8%

2%

1%

(school)maatschappelijk werk

18%

6%

23%

42%

11%

opvoedingshulp voor ouders / gezinnen

23%

11%

24%

33%

9%

overige lichte en preventieve jeugdhulp

20%

11%

35%

27%

5%

weet
ik niet

1%

1%

Ook bij deze vraag is een open antwoordmogelijkheid geboden. Hierin konden de intern
begeleiders aangeven welke andere vormen van hulp of (extra) ondersteuning op school
kunnen worden ingezet voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften. De meest gehoorde reactie is dat extra ondersteuning extern moet worden ingekocht (10 maal genoemd), waarbij het dan vaak om ondersteuning gaat die door ouders zelf moet worden
aangevraagd en door ouders of zorgverzekering wordt betaald (5 maal genoemd). Vijf intern begeleiders geven aan dat zij een beroep kunnen doen op het Centrum Jeugd en Gezin (CJG), in één van deze gevallen tegenwoordig ‘Sociaal Wijkteam’ genaamd. Ook verwijzen vijf respondenten naar ondersteuning die bij of via het samenwerkingsverband kan
worden aangevraagd.

18

De volgende vraag betreft de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
(zie tabel 2-4). Er blijkt vooral in ruime of zeer ruime mate te kunnen worden beschikt over
(school)maatschappelijk werkers (52% ruim of zeer ruim beschikbaar), over medewerkers
van het samenwerkingsverband primair onderwijs (51%) en over medewerkers van de
jeugdgezondheidszorg (37%). Medewerkers van andere voorzieningen, zoals het speciaal
(basis)onderwijs zijn in een derde of minder van de scholen ruim of zeer ruim beschikbaar.
Volgens de respondenten is bij cluster 1 van het speciaal onderwijs de beschikbaarheid
van ondersteuners het laagst (48% niet of gering, terwijl 31% het niet weet).
Tabel 2-4
Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe
ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=114)
niet beschikbaar

gering

enigszins

ruim

zeer
ruim

weet ik
niet

so cluster 4

14%

16%

34%

25%

4%

7%

so cluster 3

18%

22%

26%

18%

3%

12%

so cluster 2

12%

19%

29%

24%

5%

11%

so cluster 1

35%

13%

11%

9%

1%

31%

speciaal basisonderwijs

16%

20%

32%

22%

4%

5%

samenwerkingsverband po

4%

18%

25%

40%

11%

2%

(school)maatschappelijk werk

8%

9%

29%

39%

13%

2%

jeugdgezondheidszorg

5%

13%

35%

37%

6%

4%

jeugd-ggz

5%

21%

35%

30%

3%

6%

overige jeugdhulp

10%

19%

35%

20%

2%

14%

wijkteam

22%

19%

26%

18%

3%

12%

Aansluitend is de intern begeleiders gevraagd of er sinds de invoering van passend onderwijs veranderingen zijn opgetreden in de omvang van de beschikbaarheid van de genoemde medewerkers. Tabel 2-5 laat zien dat men in het algemeen vindt dat de beschikbaarheid van medewerkers van het samenwerkingsverband primair onderwijs en van
(school)maatschappelijk werkers gelijk is gebleven of is toegenomen. Ruim een kwart
(29%) is van mening dat de beschikbaarheid van medewerkers van het samenwerkingsverband is toegenomen, terwijl een vijfde (20%) vindt dat deze is afgenomen. Bijna de
helft (45%) geeft aan dat hierin geen verandering is gekomen. Schoolmaatschappelijk
werk is volgens ongeveer een kwart (26%) toegenomen en volgens een op de zeven (15%)
afgenomen. De beschikbaarheid van ondersteuning uit het speciaal onderwijs en het speciaal basisonderwijs is volgens relatief veel intern begeleiders verminderd. Dat betreft
vooral de (voormalige) clusters 3 en 4. Hier vindt respectievelijk 35 en 38 procent dat de
beschikbaarheid is verminderd, terwijl weinigen een toename hebben gezien. Bij de jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdhulp is het aandeel dat een afname signaleert ongeveer even groot als het aandeel dat een toename signaleert.
19

Om na te gaan of er verschuivingen hebben plaatsgevonden in de ondersteuning, bijvoorbeeld van ondersteuning die vóór passend onderwijs werd gegeven vanuit het speciaal
basisonderwijs of speciaal onderwijs naar ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband, zijn de correlaties tussen de variabelen die zijn gepresenteerd in tabel 2-4 berekend.
Eventuele verschuivingen zouden moeten leiden tot negatieve correlaties. Alle correlatiecoëfficiënten bleken echter positief. Dat houdt in dat respondenten die aangeven dat een
bepaalde vorm van ondersteuning is toegenomen, doorgaans ook bij andere vormen van
ondersteuning aangeven dat deze zijn toegenomen. Omgekeerd geldt ook dat afname op
een bepaald punt samen gaat met afname op andere punten.
Tabel 2-5
Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften,
sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=112)
sterk vermin- gelijk geverminderd
bleven
derd

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

11%

27%

40%

6%

16%

so cluster 3

12%

23%

38%

5%

21%

so cluster 2

9%

20%

39%

6%

so cluster 1

7%

13%

28%

1%

speciaal basisonderwijs

5%

18%

57%

6%

1%

13%

samenwerkingsverband po

3%

17%

45%

21%

8%

6%

(school)maatschappelijk werk

8%

7%

48%

22%

4%

10%

jeugdgezondheidszorg

4%

9%

62%

12%

2%

12%

jeugd-ggz

3%

11%

59%

12%

2%

14%

overige jeugdhulp

3%

9%

51%

12%

2%

24%

wijkteam

5%

5%

35%

15%

4%

36%

1%

25%
52%

Naast de mate van beschikbaarheid is uiteraard ook de kwaliteit van de ondersteuning
van belang. Daarom is de intern begeleiders gevraagd naar hun oordeel daarover, voor zover men daar ervaring mee heeft (zie tabel 2-6). Er wordt vooral gunstig geoordeeld over
de kwaliteit van de ondersteuning door (school) maatschappelijke werk (58% goed of zeer
goed), jeugdgezondheidszorg (53% goed of zeer goed) en het samenwerkingsverband primair onderwijs (49% goed of zeer goed). Degenen die ervaring hebben met ondersteuning
vanuit het speciaal (basis)onderwijs, vinden die ondersteuning in het algemeen redelijk of
goed. Dat geldt ook voor de ondersteuning vanuit jeugdhulp en ondersteuning door het
wijkteam.

20

Tabel 2-6
Kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen (n=111)
matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

15%

18%

30%

7%

30%

so cluster 3

11%

14%

27%

2%

46%

so cluster 2

11%

19%

26%

9%

35%

so cluster 1

5%

7%

6%

2%

80%

slecht

speciaal basisonderwijs

2%

11%

22%

31%

4%

31%

samenwerkingsverband po

2%

9%

29%

45%

4%

11%

(school)maatschappelijk werk

2%

7%

18%

49%

9%

15%

jeugdgezondheidszorg

1%

5%

24%

50%

3%

17%

jeugd-ggz

1%

8%

29%

35%

2%

25%

overige jeugdhulp

5%

10%

24%

28%

wijkteam

6%

6%

21%

15%

33%
4%

48%

Uit de antwoorden op de vraag naar veranderingen in de kwaliteit van het externe ondersteuningsaanbod sinds de start van passend onderwijs, blijkt dat de kwaliteit van de ondersteuning vanuit het speciaal onderwijs en het speciaal basisonderwijs volgens de intern begeleiders eerder is afgenomen dan toegenomen (zie tabel 2-7).
Tabel 2-7
Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=109)
vermin- gelijk gesterk
verminderd
bleven
derd

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

8%

17%

45%

4%

27%

so cluster 3

6%

12%

39%

5%

39%

so cluster 2

5%

13%

39%

6%

so cluster 1

3%

6%

16%

2%

73%

speciaal basisonderwijs

1%

15%

47%

5%

33%

samenwerkingsverband po

2%

17%

42%

24%

1%

15%

(school)maatschappelijk werk

3%

6%

50%

22%

2%

18%

jeugdgezondheidszorg

1%

7%

58%

15%

19%

jeugd-ggz

1%

10%

51%

9%

28%

overige jeugdhulp

1%

10%

44%

7%

38%

wijkteam

3%

5%

24%

14%

2%

1%

36%

54%

21

Een kwart vindt dat de kwaliteit van de ondersteuning vanuit (het voormalige) cluster 4 is
verminderd of sterk is verminder, tegen 4 procent die een toename constateert. Bij cluster
3 gaat het om respectievelijk 18 en 5 procent, bij cluster 2 om 18 en 6 procent en bij het
speciaal basisonderwijs om 16 en 5 procent. Over de ontwikkeling in de kwaliteit van de
ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband primair onderwijs oordeelt men positiever: een kwart vindt deze verbeterd, terwijl 19 procent vindt dat deze is verslechterd. Het
(school)maatschappelijk werk krijgt de gunstigste beoordeling: 24 procent vindt dat de
kwaliteit daarvan is verbeterd, terwijl 9 procent vindt dat deze achteruit is gegaan. Ook bij
de jeugdgezondheidszorg en het wijkteam slaat de balans door naar de positieve kant,
terwijl bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp de positieve en negatieve oordelen elkaar min of
meer in evenwicht houden. Tot besluit van het onderdeel over de ondersteuning van de
leerling is gevraagd in hoeverre de school de in het schoolondersteuningsplan beschreven
basisondersteuning en extra ondersteuning weet te realiseren. Uit tabel 2-8 blijkt dat de
intern begeleiders zich in het algemeen positief uitlaten over de mate waarin de basisondersteuning wordt gerealiseerd. Volgens twee derde (68 procent) wordt deze in ruime of
zeer ruime mate gerealiseerd. Bij de extra ondersteuning ligt dat moeilijker. Deze wordt
volgens de intern begeleiders in bijna twee vijfde van de scholen (38%) in ruime of zeer
ruime mate gerealiseerd. In een op de zeven scholen (15%) wordt deze echter niet of in geringe mate gerealiseerd.
Tabel 2-8
Mate waarin de in het schoolondersteuningsplan beschreven basisondersteuning
en extra ondersteuning op school worden gerealiseerd (n=103)
niet

basisondersteuning
extra ondersteuning

1%

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

2%

30%

59%

9%

14%

48%

35%

3%

Bij de open vraag wat nodig is om de in het ondersteuningsplan beschreven basis- en/of
extra ondersteuning te realiseren, indien dit niet voldoende lukt, antwoordt men vooral
dat er behoefte is aan meer handen in de klas, meer ondersteuning, meer middelen en
meer professionalisering.

2.3 Voortgezet onderwijs
Ook aan de zorg- en ondersteuningscoördinatoren in het voortgezet onderwijs is de lijst
met 21 soorten problematiek of beperkingen voorgelegd, met de vraag om aan te geven in
welke mate de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met de daarbij behorende
ondersteuningsbehoeften. Tabel 2-9 geeft een overzicht.
Volgens de zorg- en ondersteuningscoördinatoren kunnen de scholen voor voortgezet onderwijs vooral goede ondersteuning bieden aan leerlingen met dyslexie (87% kan deze
leerlingen in hoge of zeer hoge mate ondersteuning bieden), adhd/add (81%), faalangst
(79%), autisme of een verwante stoornis (78%), gebrek aan weerbaarheid (69%) en fysieke
22

beperkingen zoals chronische ziekten (67%). Opmerkelijk is dat de mate waarin de school
ondersteuning kan bieden aan leerlingen met een achterstand in taal/lezen of rekenen lager wordt ingeschat dan bij de hiervoor genoemde beperkingen: 59% geeft aan dat er in
hoge of zeer hoge mate ondersteuning kan worden geboden bij een achterstand in taal/lezen. Bij rekenen geldt dat voor 58%.
Leerlingen waaraan het voortgezet onderwijs volgens de geënquêteerde coördinatoren
niet of nauwelijks ondersteuning kan bieden, zijn leerlingen met een ernstige verstandelijke beperking en leerlingen met Downsyndroom. Geen school kan meer dan geringe ondersteuning bieden aan leerlingen met een verstandelijke beperking. Leerlingen met
Downsyndroom kunnen minimaal in enige mate worden ondersteund in 6% van de scholen. Leerlingen met een lichte verstandelijke beperking kunnen op drie kwart van de scholen voor voortgezet onderwijs niet of nauwelijks ondersteund worden.
Tabel 2-9
Mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met problemen
of beperkingen (n=86)
De school kan ondersteuning bieden aan leerlingen met …

niet

in
geringe
mate

in zeer
hoge
mate

weet
ik niet

visuele handicap (blind/slechtziend)

8%

24%

42%

19%

3%

3%

auditieve handicap (doof/slechthorend)

2%

17%

30%

36%

9%

5%

spraak-/taalstoornis

7%

11%

39%

31%

8%

3%

motorische handicap

8%

37%

42%

10%

2%

overige fysieke beperking (bijv. chronische
ziekte, epilepsie, astma)

6%

26%

48%

19%

2%

13%

7%

5%

2%

lichte verstandelijke beperking

55%

19%

ernstige verstandelijke beperking

90%

9%

Downsyndroom

81%

8%

in enige in hoge
mate
mate

1%
5%

1%

adhd/add

19%

51%

30%

autisme of verwante stoornis

22%

51%

27%
5%

opstandig of antisociaal gedrag (odd)

7%

24%

42%

22%

agressief gedrag

16%

36%

36%

10%

achterstand in taal/lezen

1%

15%

24%

43%

16%

achterstand in rekenen

1%

14%

27%

45%

13%

dyslexie

3%

9%

50%

37%

dyscalculie

9%

37%

38%

13%

1%

depressieve klachten

2%

13%

53%

28%

3%

een angststoornis / fobie

3%

17%

51%

22%

3%

faalangst

5%

16%

60%

19%

gebrek aan weerbaarheid

6%

24%

52%

17%

13%

27%

28%

9%

hoogbegaafdheid

19%

5%

2%

2%

5%

23

Tabel 2-10 heeft betrekking op de functionarissen die op de scholen beschikbaar zijn om
directe ondersteuning aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften te geven. De
meeste scholen beschikken over een eigen zorg- of ondersteuningscoördinator (89%), dyslexiespecialist (82%) en/of remedial teacher (63%). Veel scholen hebben de beschikking
over een eigen orthopedagoog (61%), terwijl bijna een kwart (22%) een externe orthopedagoog kan inzetten. De meeste scholen kunnen beschikken over een (school)maatschappelijk werker (19% eigen medewerker en 72% externe medewerker), gedragsspecialist
(35% eigen medewerker en 34% extern), een adhd/add-specialist (40% eigen medewerker
en 29% extern), een autismespecialist (46% eigen medewerker en 31% extern) en een
dyscalculiespecialist (55% eigen medewerker en 5% extern). Disciplines die nauwelijks beschikbaar zijn, zijn ergotherapie, speltherapie en logopedie.
In aanvulling hierop is gevraagd of nog andere functionarissen zijn aangesteld op school
die kunnen worden ingezet om leerlingen met speciale onderwijsbehoeften directe ondersteuning te geven. Hier worden tal van functionarissen genoemd, waaronder intern begeleiders, trainers in sociale vaardigheden, weerbaarheid en/of faalangstreductie, leerlingbegeleiders, counselors, voormalige ambulante begeleiders die uit het speciaal onderwijs
zijn overgenomen en mentoren.
Tabel 2-10 Beschikbaarheid van functionarissen om directe ondersteuning te geven aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op school (n=85)
niet beschikbaar

ja, eigen
medewerker
school

ja, externe
medewerker

zorg- of ondersteuningscoördinator

8%

89%

2%

(ortho)pedagoog

17%

61%

22%

(school)psycholoog

52%

21%

27%

gedragsspecialist

31%

35%

34%

schoolmaatschappelijk werker

9%

19%

72%

speltherapeut

91%

1%

5%

remedial teacher

32%

63%

5%

logopedist

82%

8%

8%

1%

dyslexiespecialist

11%

82%

6%

1%

dyscalculiespecialist

34%

55%

5%

6%

specialist hoogbegaafdheid

53%

34%

8%

5%

ergotherapeut

93%

1%

5%

1%

adhd/add-specialist

29%

40%

29%

1%

autismespecialist

22%

46%

31%

1%

weet ik niet

3%

In tabel 2-11 komen de op school beschikbare mogelijkheden voor directe ondersteuning
van leerlingen aan bod. De meest genoemde voorzieningen zijn (school)maatschappelijk
werk (in 72% van de scholen in ruime of zeer ruime mate beschikbaar), sociale-vaardigheidstraining (62%), faalangsttraining (61%) en (extra) huiswerkbegeleiding (61%). Wat in
24

(bijna) alle scholen ontbreekt, is fysiotherapie, ergotherapie en speltherapie. Logopedie is
in weinig scholen (16%) beschikbaar.
Tabel 2-11 Mate waarin de school gebruik kan maken van mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen (n=85)
niet

in
geringe
mate

in
enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

weet
ik
niet

vormen van remediale hulp

8%

15%

31%

34%

11%

1%

ondersteuningsprogramma’s voor zeer begaafde leerlingen

34%

16%

28%

13%

4%

5%

ondersteuningsprogramma’s voor moeilijk lerende leerlingen

31%

33%

18%

13%

6%

aangepaste werk- en instructieruimtes

28%

22%

25%

15%

9%

(extra) ondersteuning bij onderwijs aan leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke beperkingen

16%

27%

38%

15%

4%

programma’s of methodieken die zich richten
op sociale veiligheid

6%

14%

44%

24%

9%

4%

programma’s of methodieken die zich richten
op de preventie van gedragsproblemen

19%

20%

40%

18%

1%

2%

programma’s of methodieken die zich richten
op de aanpak van gedragsproblemen

15%

26%

39%

15%

2%

2%

faalangsttraining

4%

7%

28%

45%

16%

sociale-vaardigheidstraining

9%

8%

20%

48%

14%

(extra) huiswerkbegeleiding

5%

12%

22%

40%

21%

anti-pestprogramma

6%

11%

35%

38%

9%

1%

logopedie

84%

5%

6%

4%

1%

1%

ergotherapie

98%

fysiotherapie

98%

speltherapie

99%

(school)maatschappelijk werk

11%

2%

15%

41%

31%

opvoedingshulp voor ouders / gezinnen

26%

19%

32%

19%

5%

overige lichte en preventieve jeugdhulp

24%

19%

31%

21%

6%

1%

1%

1%

1%
1%

In antwoord op de open vraag naar andere vormen van hulp of (extra) ondersteuning
waarvan de school gebruik kan maken voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften,
wordt ondersteuning door het samenwerkingsverband genoemd, ambulante begeleiders
uit het speciaal onderwijs, schoolarts/ggd, specifieke trainingen en specialistische vormen
van ondersteuning.
In tabel 2-12 geven de geënquêteerden hun mening over de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor directe ondersteuning van leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften. Er is vooral vanuit (school)maatschappelijk werk (66% ruim of
zeer ruim) en vanuit het samenwerkingsverband voortgezet onderwijs (59% ruim of zeer
25

ruim) ruime ondersteuning. Men ziet verhoudingsgewijs weinig ondersteuning vanuit
jeugd-ggz (36% gering of niet beschikbaar) en vanuit wijkteams (42% gering of niet beschikbaar). Bij de ondersteuning vanuit het voortgezet speciaal onderwijs scoort (het
voormalige) cluster 4 wisselend: 48% vindt de ondersteuning ruim of zeer ruim, terwijl
26% de ondersteuning gering vindt of aangeeft dat deze niet beschikbaar is. Bij cluster 3
en cluster 2 is er een vergelijkbaar, maar minder uitgesproken, antwoordpatroon. Vanuit
cluster 3 is er 39% ruime of zeer ruime ondersteuning, terwijl 25% vindt dat de ondersteuning afwezig of gering is. Bij cluster 2 zijn deze percentages respectievelijk 28 en 26.
Tabel 2-12 Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe
ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=84)
niet beschikbaar

gering

enigszins

ruim

zeer
ruim

weet ik
niet

vso cluster 4

21%

5%

25%

38%

10%

1%

vso cluster 3

15%

10%

33%

37%

2%

2%

vso cluster 2

18%

8%

39%

26%

2%

6%

vso cluster 1

39%

17%

20%

11%

1%

12%

samenwerkingsverband vo

5%

6%

29%

39%

20%

1%

(school)maatschappelijk werk

10%

4%

19%

46%

20%

1%

11%

36%

36%

15%

2%

jeugdgezondheidszorg
jeugd-ggz

12%

24%

33%

20%

8%

2%

overige jeugdhulp

8%

27%

33%

23%

2%

6%

wijkteam

18%

24%

26%

26%

5%

1%

Tabel 2-13 Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften,
sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=83)
sterk
vermin- gelijk geverminderd
bleven
derd

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

vso cluster 4

16%

25%

34%

13%

4%

8%

vso cluster 3

10%

19%

46%

10%

4%

12%

vso cluster 2

5%

15%

54%

10%

17%

vso cluster 1

5%

11%

43%

2%

39%

samenwerkingsverband vo

1%

10%

29%

45%

10%

6%

(school)maatschappelijk werk

7%

7%

45%

33%

4%

5%

jeugdgezondheidszorg

1%

8%

63%

16%

4%

8%

jeugd-ggz

8%

16%

51%

8%

2%

14%

overige jeugdhulp

10%

19%

40%

11%

4%

17%

wijkteam

5%

5%

24%

30%

8%

28%

26

De eventuele veranderingen die men sinds de start van passend onderwijs heeft ervaren in
de beschikbaarheid van ondersteuning, worden in tabel 2-13 getoond. Evenals op de basisscholen ziet men vooral een toename van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband (55% toegenomen) en vanuit (school)maatschappelijk werk (37% toegenomen).
Ook de ondersteuning vanuit jeugdgezondheidszorg is volgens meer respondenten toedan afgenomen. Bij de ondersteuning vanuit het voortgezet speciaal onderwijs ziet men
vaker een afname dan een toename: de ondersteuning vanuit (het voormalige) cluster 4 is
volgens 41% afgenomen; bij cluster 3 is dat het geval bij 29%, bij cluster 2 bij 20% en bij
cluster 1 bij 16%. Evenals bij het basisonderwijs zijn ook hier correlaties berekend om na
te gaan of er structurele verschuivingen hebben plaatsgevonden in de herkomst van de
ondersteuning. Evenals bij het basisonderwijs bleek dat niet het geval.
Over de kwaliteit van de ondersteuning is men in het algemeen goed te spreken (zie tabel
2-14). Ongeveer de helft vindt de ondersteuning vanuit (het voormalige) cluster 3 en 4
goed of zeer goed. Twee vijfde vindt dit het geval bij cluster 2. Het laagst scoren het wijkteam (24% slecht of matig), de jeugd-ggz (21% slecht of matig) en de overige jeugdhulp
(19% slecht of matig).
Tabel 2-14 Kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen (n=83)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

vso cluster 4

1%

5%

20%

35%

14%

24%

vso cluster 3

1%

6%

18%

45%

7%

23%

vso cluster 2

1%

7%

25%

35%

6%

25%

vso cluster 1

2%

6%

8%

22%

1%

60%

samenwerkingsverband vo

7%

25%

49%

14%

4%

(school)maatschappelijk werk

5%

13%

54%

20%

7%

jeugdgezondheidszorg

2%

7%

24%

54%

8%

4%

jeugd-ggz

4%

17%

30%

29%

5%

16%

overige jeugdhulp

1%

18%

31%

23%

2%

24%

wijkteam

6%

18%

16%

25%

5%

30%

In vergelijking met de ondersteuning vóór de start van passend onderwijs, vindt men de
kwaliteit van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband in het algemeen verbeterd (44% toegenomen of sterk toegenomen), terwijl ditzelfde in iets mindere mate geldt
voor de ondersteuning vanuit (school)maatschappelijk werk (30% toegenomen of sterk
toegenomen). Bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp vinden meer respondenten dat de kwaliteit is afgenomen (respectievelijk 23 en 29%) dan er respondenten zijn die vinden dat de
kwaliteit is toegenomen (respectievelijk 6 en 7%). Bij het voortgezet speciaal onderwijshouden de groep die een kwaliteitsverbetering ziet en de groep die een verslechtering van
kwaliteit ziet elkaar in evenwicht.
27

Tabel 2-15 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=83)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

1%

17%

35%

22%

1%

24%

vso cluster 3

12%

52%

14%

22%

vso cluster 2

7%

59%

10%

24%

vso cluster 1

4%

41%

2%

53%

samenwerkingsverband vo

7%

37%

40%

4%

12%

8%

47%

28%

2%

11%

12%

66%

13%

8%

vso cluster 4

(school)maatschappelijk werk

4%

jeugdgezondheidszorg
jeugd-ggz

4%

19%

49%

6%

22%

overige jeugdhulp

5%

24%

42%

7%

22%

wijkteam

5%

14%

18%

23%

40%

Tot besluit van dit onderdeel is gevraagd naar de mate waarin de in het schoolondersteuningsplan beschreven basisondersteuning en extra ondersteuning worden gerealiseerd
(tabel 2-16). De overgrote meerderheid (81%) vindt dat de basisondersteuning in ruime of
zeer ruime mate wordt gerealiseerd. Bij de extra ondersteuning is dit het geval bij 61%.
Volgens 9% lukt het realiseren van de extra ondersteuning niet of in geringe mate.
Tabel 2-16 Mate waarin de in het schoolondersteuningsplan beschreven basisondersteuning
en extra ondersteuning op school worden gerealiseerd (n=80)
niet

basisondersteuning
extra ondersteuning

1%

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

1%

18%

75%

6%

8%

31%

58%

3%

Indien het niet voldoende lukt om de in het ondersteuningsplan beschreven basis- en/of
extra ondersteuning te realiseren, heeft dat volgens de geënquêteerden vooral te maken
met onvoldoende financiële middelen. Een aantal wijst daarbij expliciet op de gevolgen
van een negatieve vereveningsopdracht.

28

2.4 Speciaal basisonderwijs
De antwoorden op de vraag naar de ondersteuning die het speciaal basisonderwijs kan
bieden aan leerlingen met problemen of beperkingen, laten zien dat de scholen volgens
de intern begeleiders bij een breed scala aan problemen goede ondersteuning kunnen
bieden (zie tabel 2-17). Dat geldt bij ondersteuningsbehoeften die te maken hebben met
leerproblemen, zoals achterstand in taal/lezen of rekenen, dyslexie en lichte verstandelijke beperkingen, maar ook bij adhd/add en autisme, evenals bij sociaal-emotionele problematiek, zoals faalangst en gebrek aan weerbaarheid. Leerlingen met een visuele of auditieve handicap kunnen echter op verhoudingsgewijs weinig scholen voldoende ondersteuning krijgen.
Tabel 2-17 Mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met problemen
of beperkingen (n=45)
in enige in hoge
mate
mate

in zeer
hoge
mate

De school kan ondersteuning bieden aan leerlingen met …

niet

in geringe
mate

visuele handicap (blind/slechtziend)

38%

29%

31%

auditieve handicap (doof/slechthorend)

22%

33%

36%

7%

49%

40%

4%

spraak-/taalstoornis

2%
9%

motorische handicap

4%

18%

47%

29%

2%

overige fysieke beperking (bijv. chronische
ziekte, epilepsie, astma)

2%

18%

38%

36%

7%

11%

9%

22%

58%

lichte verstandelijke beperking
ernstige verstandelijke beperking

31%

40%

16%

13%

Downsyndroom

31%

24%

31%

2%

4%

29%

67%

2%

7%

42%

49%

adhd/add
autisme of verwante stoornis

11%

opstandig of antisociaal gedrag (odd)

7%

11%

40%

29%

13%

agressief gedrag

9%

18%

38%

29%

7%

29%

71%

2%

27%

71%

achterstand in taal/lezen
achterstand in rekenen
dyslexie

weet
ik niet

4%

38%

58%

24%

31%

42%

18%

31%

47%

2%

2%

9%

38%

36%

13%

2%

faalangst

7%

47%

47%

gebrek aan weerbaarheid

9%

40%

51%

33%

18%

4%

dyscalculie

2%

depressieve klachten
een angststoornis / fobie

hoogbegaafdheid

2%

20%

22%

2%

Tabel 2-18 toont welke functionarissen beschikbaar zijn om directe ondersteuning aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften te geven. Bijna alle scholen beschikken
over een intern begeleider of zorgcoördinator; vier vijfde beschikt over onderwijsassistenten. Bijna alle scholen beschikken over een logopedist en over een (ortho)pedagoog.
Meestal is deze functionaris een eigen medewerker van de school. Ook beschikken veel
29

scholen over een gedragsspecialist. Daarnaast zijn vaak nog tal van andere specialisten
beschikbaar, vaak eigen medewerkers die gespecialiseerd zijn in adhd/add, autisme, of
dyslexie. ook ergotherapie is in de meerderheid van de scholen beschikbaar. Ongeveer de
helft van de scholen beschikt over een remedial teacher. Op de meeste scholen is (school)
maatschappelijk werk beschikbaar, ofwel vast aan de school verbonden, ofwel in de persoon van een externe medewerker. Bij de vraag naar overige functionarissen noemt men
onder meer ambulante begeleiders, trainers in sociale vaardigheden, weerbaarheid of
faalangstreductie en motorisch therapeuten.
Tabel 2-18 Beschikbaarheid van functionarissen om directe ondersteuning te geven aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op school (n=45)
niet
beschikbaar

ja, eigen
medewerker
school

ja, externe
medewerker

weet ik niet

intern begeleider / zorgcoördinator

4%

96%

onderwijsassistent(en)

18%

80%

2%

(ortho)pedagoog

9%

71%

20%

(school)psycholoog

31%

38%

31%

gedragsspecialist

16%

67%

16%

schoolmaatschappelijk werker

11%

44%

44%

speltherapeut

44%

11%

42%

2%

remedial teacher

44%

49%

4%

2%

logopedist

2%

80%

18%

dyslexiespecialist

11%

60%

27%

2%

dyscalculiespecialist

38%

33%

24%

4%

ergotherapeut

38%

58%

adhd/add-specialist

24%

58%

16%

autismespecialist

27%

56%

18%

2%

4%
2%

Tabel 2-19 laat zien welke mogelijkheden er zijn voor directe ondersteuning van leerlingen. Daaruit blijkt dat er veel ondersteuning voorhanden is. Het meest genoemd, worden programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid, op de preventie
van gedragsproblemen of op de aanpak van gedragsproblemen. Ergotherapie en speltherapie komen het minst voor van de mogelijkheden die aan de geënquêteerden zijn voorgelegd. In antwoord op de open vraag of er nog andere vormen van hulp of (extra) ondersteuning zijn waarvan de school gebruik kan maken voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften, noemt men onder meer ambulante begeleiding, inzet van andere externe
instanties, afhankelijk van de hulpvraag (psychiatrische zorg, Pluryn, onderschoolse dagbehandeling) en trainingen.

30

Tabel 2-19 Mate waarin de school gebruik kan maken van mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen (n=45)
niet

in
geringe
mate

in enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

vormen van remediale hulp

11%

18%

44%

20%

7%

ondersteuningsprogramma’s voor moeilijk lerende leerlingen

13%

20%

29%

20%

18%

aangepaste werk- en instructieruimtes

13%

16%

33%

22%

16%

(extra) ondersteuning bij onderwijs aan leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke beperkingen

31%

27%

24%

13%

2%

programma’s of methodieken die zich richten
op sociale veiligheid

2%

2%

11%

49%

36%

programma’s of methodieken die zich richten
op de preventie van gedragsproblemen

2%

2%

11%

44%

40%

programma’s of methodieken die zich richten
op de aanpak van gedragsproblemen

4%

2%

20%

38%

36%

faalangsttraining

16%

16%

33%

31%

4%

sociale-vaardigheidstraining

9%

11%

31%

29%

20%

anti-pestprogramma

2%

16%

27%

36%

20%

logopedie

2%

2%

20%

38%

38%

ergotherapie

49%

18%

7%

7%

13%

7%

fysiotherapie

22%

9%

11%

33%

22%

2%

speltherapie

42%

18%

20%

13%

4%

2%

(school)maatschappelijk werk

4%

9%

31%

38%

18%

opvoedingshulp voor ouders / gezinnen

11%

22%

31%

27%

9%

overige lichte en preventieve jeugdhulp

13%

24%

31%

20%

11%

weet
ik niet

2%

Tabel 2-20 laat zien dat het speciaal onderwijs een beroep kan doen op tal van medewerkers van externe instellingen. De ruimste ondersteuning krijgt men van (school)maatschappelijk werk, gevolgd door jeugd-ggz en jeugdgezondheidszorg.
In 40 tot 60 procent van de gevallen is de beschikbaarheid van externe ondersteuners gelijk gebleven. Sommige vormen van ondersteuning zijn volgens de een verminderd en volgens de ander juist toegenomen. Onder de streep lijkt de ondersteuning vanuit cluster 2
en 3, (school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp te zijn
afgenomen. De ondersteuning vanuit wijkteams is toegenomen (zie tabel 2-21).

31

Tabel 2-20 Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe
ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=45)
niet
beschikbaar

gering

enigszins

ruim

zeer
ruim

weet ik
niet

so cluster 4

18%

18%

38%

18%

4%

4%

so cluster 3

16%

20%

31%

20%

9%

4%

so cluster 2

16%

18%

42%

11%

2%

11%

so cluster 1

42%

16%

11%

11%

(school)maatschappelijk werk

7%

9%

36%

36%

13%

jeugdgezondheidszorg

7%

18%

38%

31%

4%

2%

jeugd-ggz

9%

11%

40%

24%

11%

4%

overige jeugdhulp

7%

16%

36%

24%

7%

11%

wijkteam

7%

9%

44%

31%

2%

7%

Tabel 2-21

20%

Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzie-

ningen voor de directe ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften,
sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=45)
sterk verminderd

verminderd

gelijk |
gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

4%

22%

40%

20%

2%

11%

so cluster 3

4%

22%

44%

13%

2%

13%

so cluster 2

7%

16%

51%

13%

13%

so cluster 1

4%

7%

47%

4%

38%

(school)maatschappelijk
werk

7%

16%

64%

11%

2%

jeugdgezondheidszorg

4%

13%

64%

11%

7%

18%

56%

16%

18%

51%

11%

11%

40%

31%

jeugd-ggz
overige jeugdhulp
wijkteam

4%

2%

9%
16%

2%

16%

Over de kwaliteit van de ondersteuning zijn de intern begeleiders in het algemeen redelijk
positief tot positief. De hoogste waardering krijgt de ondersteuning door (school)maatschappelijk werk (60% goed of zeer goed), gevolgd door cluster 3 van het speciaal onderwijs. Over de jeugd-ggz (19% slecht of matig) en overige jeugdhulp (17% slecht of matig) is
men het minst te spreken (zie tabel 2-22).

32

Tabel 2-22 Kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen (n=45)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

2%

9%

20%

42%

2%

24%

so cluster 3

4%

22%

38%

7%

29%

so cluster 2

7%

22%

40%

9%

11%

2%

76%

so cluster 4

so cluster 1

2%

31%

(school)maatschappelijk werk

4%

22%

44%

18%

11%

jeugdgezondheidszorg

11%

29%

40%

2%

18%

7%

20%

jeugd-ggz

2%

18%

29%

24%

overige jeugdhulp

2%

16%

31%

22%

wijkteam

4%

4%

40%

16%

29%
2%

33%

De kwaliteit van de ondersteuning lijkt sinds de invoering van passend onderwijs weinig te
zijn veranderd (zie tabel 2-23). Bij jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdhulp
signaleert men over het geheel genomen wel enige kwaliteitsvermindering. Bij het wijkteam is er daarentegen juist een toename van de kwaliteit.
Tabel 2-23 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=44)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk ge- toege-nosterk
bleven
men
toege-nomen

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

18%

50%

14%

18%

so cluster 3

14%

52%

9%

25%

so cluster 2

9%

52%

9%

30%

so cluster 1

30%

70%

(school)maatschappelijk werk

2%

9%

66%

11%

jeugdgezondheidszorg

2%

14%

59%

7%

18%

55%

7%

jeugd-ggz

2%

9%
18%

2%

18%

overige jeugdhulp

5%

14%

48%

7%

27%

wijkteam

2%

5%

41%

21%

32%

Tot besluit van dit onderdeel is gevraagd in welke mate de school de ondersteuning kan
realiseren die de leerlingen nodig hebben. Volgens de helft van de respondenten is dat in
ruime of zeer ruime mate mogelijk (zie tabel 2-24); 44% kan dat in enige mate en 5% kan
dit slechts in geringe mate.

33

Tabel 2-24 Mate waarin op school de ondersteuning kan worden gerealiseerd die de leerlingen nodig hebben (n=41)
niet

ondersteuning

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

5%

44%

46%

5%

Indien het niet voldoende lukt om de ondersteuning te realiseren die de leerlingen nodig
hebben, dan is daar volgens een aantal respondenten vooral iets aan te doen door meer
menskracht (handen in de groep, ondersteuning) in te zetten.

2.5 Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
Met het oog op de relatief kleine aantallen respondenten en doordat een splitsing tussen
speciaal en voortgezet speciaal onderwijs wordt bemoeilijkt doordat sommige respondenten in beide typen werkzaam zijn, worden de resultaten voor speciaal en voortgezet speciaal onderwijs samen gerapporteerd. Daarbij wordt wel onderscheid gemaakt tussen cluster 3 en cluster 4.
Ook aan de intern begeleiders, zorg- en ondersteuningscoördinatoren in het speciaal en
voortgezet speciaal onderwijs is de lijst met 21 soorten problematiek en beperkingen
voorgelegd, met de vraag om aan te geven in welke mate de school leerlingen met dergelijke problematiek ondersteuning kan bieden. Tabel 2-25 geeft een overzicht.
Verschillen tussen cluster 3 en 4 zijn vooral te zien op het gebied van ernstige verstandelijke beperkingen en Downsyndroom. In cluster 4 kan de overgrote meerderheid hier geen
ondersteuning bieden, terwijl in cluster 3 een ruime meerderheid volgens de respondenten in zeer hoge mate kan ondersteunen. Cluster 4 kan volgens de intern begeleiders of
zorgcoördinatoren vooral goed ondersteuning bieden bij autisme, adhd/add, opstandig of
antisociaal gedrag en agressief gedrag. Bij achterstanden in taal/lezen en rekenen schatten de intern begeleiders in cluster 3 de ondersteuningsmogelijkheden hoger in dan hun
collega’s in cluster 4. Dat geldt ook voor de ondersteuning bij visuele of auditieve handicaps.

34

Tabel 2-25 Mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met problemen
of beperkingen (n=90)
De school kan ondersteuning bieden
aan leerlingen met …

niet

in geringe
mate

in
enige
mate

in hoge in zeer
mate
hoge
mate

weet
ik niet

visuele handicap (blind/slechtziend)

cl. 3
cl. 4

10%
64%

22%
28%

51%
3%

14%
3%

2%

auditieve handicap (doof/slechthorend)

cl. 3
cl. 4

10%
54%

22%
41%

49%
3%

16%
3%

4%

spraak-/taalstoornis

cl. 3
cl. 4

4%
18%

6%
41%

33%
39%

49%
3%

8%

motorische handicap

cl. 3
cl. 4

6%
36%

8%
36%

33%
26%

28%
3%

26%

overige fysieke beperking
(bijv. chronische ziekte, epilepsie, astma)

cl. 3
cl. 4

4%
26%

8%
28%

20%
31%

31%
13%

37%
3%

lichte verstandelijke beperking

cl. 3
cl. 4

2%
10%

2%
23%

4%
31%

12%
26%

80%
10%

ernstige verstandelijke beperking

cl. 3
cl. 4

10%
87%

2%
3%

8%
5%

10%
5%

71%

Downsyndroom

cl. 3
cl. 4

10%
77%

2%
8%

4%
3%

14%
3%

71%
3%

adhd/add

cl. 3
cl. 4

2%
5%

43%
23%

55%
72%

autisme of verwante stoornis

cl. 3
cl. 4

4%
3%

41%
18%

55%
80%

opstandig of antisociaal gedrag (odd)

cl. 3
cl. 4

10%

16%
2%

41%
8%

18%
23%

16%
67%

agressief gedrag

cl. 3
cl. 4

12%

18%
5%

43%
10%

18%
26%

10%
59%

achterstand in taal/lezen

cl. 3
cl. 4

2%
5%

23%

35%
46%

63%
26%

cl. 3
cl. 4

2%
5%

2%
23%

37%
46%

59%
26%

dyslexie

cl. 3
cl. 4

18%

18%
10%

16%
49%

31%
23%

16%
18%

2%

dyscalculie

cl. 3
cl. 4

18%
3%

16%
10%

18%
56%

31%
15%

16%
15%

2%

depressieve klachten

cl. 3
cl. 4

6%
3%

12%
3%

49%
28%

24%
41%

10%
26%

een angststoornis / fobie

cl. 3
cl. 4

4%

10%
5%

41%
26%

31%
41%

14%
28%

faalangst

cl. 3
cl. 4

2%
3%

18%
21%

47%
41%

33%
36%

gebrek aan weerbaarheid

cl. 3
cl. 4

2%
3%

12%
13%

31%
49%

55%
36%

hoogbegaafdheid

cl. 3
cl. 4

10%
13%

18%
36%

15%

3%

achterstand in rekenen

71%
33%

2%
3%

8%

2%

35

Tabel 2-26 toont welke functionarissen op de scholen beschikbaar zijn om directe ondersteuning aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften te geven. De meeste scholen
beschikken over een intern begeleider of zorgcoördinator en over onderwijsassistenten.
De meerderheid beschikt over een (eigen of extern ingehuurde) gedragsspecialist, (ortho)
pedagoog, (school)maatschappelijk werker, autismespecialist, logopedist en (school)psycholoog. Op enkele punten treden duidelijke verschillen op tussen cluster 3 en 4. In cluster
3 beschikken bijna alle scholen over onderwijsassistenten; in cluster 4 is dat het geval bij
minder dan driekwart. Ook maakt cluster 3 vaker melding van de beschikbaarheid van een
schoolmaatschappelijk werker dan cluster 4 (respectievelijk 94% en 60%) en van een
(school)psycholoog (respectievelijk 79% en 49%). Ook speltherapie, logopedie en ergotherapie zijn in cluster 3 in meer scholen beschikbaar dan in cluster 4. Een ruime meerderheid
van de scholen (rond 70%) beschikt niet over een remedial teacher. Verder noemt men onder meer psychomotorisch therapeuten, zorgassistenten, leraarondersteuners, fysiotherapeuten, weerbaarheidsspecialisten of -trainers, vakdocenten (beweging, gym, muziek) en
arbeidstoeleiders.

Tabel 2-26 Beschikbaarheid van functionarissen om directe ondersteuning te geven aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op school (n=90)
niet
beschikbaar

ja, eigen
medewerker
school

ja, externe
medewerker

intern begeleider / zorg- of ondersteu- cl. 3
ningscoördinator
cl. 4

12%
8%

86%
92%

2%

onderwijsassistent(en)

cl. 3
cl. 4

2%
28%

98%
69%

(ortho)pedagoog

cl. 3
cl. 4

20%
5%

71%
95%

8%

2%

(school)psycholoog

cl. 3
cl. 4

22%
49%

67%
36%

12%
13%

3%

gedragsspecialist

cl. 3
cl. 4

12%
10%

63%
74%

20%
10%

2%
5%

schoolmaatschappelijk werker

cl. 3
cl. 4

6%
41%

43%
39%

51%
21%

speltherapeut

cl. 3
cl. 4

31%
62%

16%
5%

53%
31%

remedial teacher

cl. 3
cl. 4

73%
67%

22%
31%

6%

logopedist

cl. 3
cl. 4

21%
46%

80%
23%

18%
28%

3%

dyslexiespecialist

cl. 3
cl. 4

59%
51%

28%
31%

10%
15%

4%
3%

dyscalculiespecialist

cl. 3
cl. 4

75%
80%

10%
8%

12%
10%

4%
3%

ergotherapeut

cl. 3
cl. 4

20%
80%

16%
3%

65%
18%

adhd/add-specialist

cl. 3
cl. 4

37%
33%

47%
46%

16%
18%

autismespecialist

cl. 3
cl. 4

16%
26%

61%
56%

20%
18%

36

weet ik
niet

3%

3%
3%

3%
4%

Tabel 2-27 toont de vormen van ondersteuning die kunnen worden ingezet.
Tabel 2-27 Mate waarin de school gebruik kan maken van mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen (n=88)
niet

in
geringe
mate

in
enige
mate

in
in zeer weet
ruime ruime ik niet
mate mate

vormen van remediale hulp

cl. 3
cl. 4

12%
18%

12%
32%

20%
21%

40%
24%

12%
5%

4%

ondersteuningsprogramma’s voor
moeilijk lerende leerlingen

cl. 3
cl. 4

4%
37%

2%
21%

14%
21%

20%
13%

58%
8%

2%

aangepaste werk- en instructieruimtes

cl. 3
cl. 4

16%

10%
18%

24%
26%

34%
24%

32%
16%

(extra) ondersteuning bij onderwijs aan
leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke
beperkingen

cl. 3
cl. 4

6%
55%

6%
42%

36%
3%

20%

32%

programma’s of methodieken die zich
richten op sociale veiligheid

cl. 3
cl. 4

3%

8%
13%

18%
13%

44%
42%

30%
29%

programma’s of methodieken die zich
richten op de preventie van gedragsproblemen

cl. 3
cl. 4

3%

18%
11%

20%
8%

38%
37%

24%
42%

programma’s of methodieken die zich
richten op de aanpak van gedragsproblemen

cl. 3
cl. 4

16%
13%

26%
8%

40%
34%

18%
45%

faalangsttraining

cl. 3
cl. 4

18%
21%

14%
37%

32%
13%

22%
18%

10%
11%

sociale-vaardigheidstraining

cl. 3
cl. 4

4%
13%

6%
8%

18%
13%

44%
26%

28%
40%

anti-pestprogramma

cl. 3
cl. 4

8%
5%

20%
13%

32%
34%

30%
26%

10%
21%

logopedie

cl. 3
cl. 4

2%
53%

2%
8%

10%
11%

24%
18%

62%
11%

ergotherapie

cl. 3
cl. 4

18%
90%

8%

10%
5%

24%

40%
5%

fysiotherapie

cl. 3
cl. 4

12%
82%

4%

14%
8%

26%

44%
11%

speltherapie

cl. 3
cl. 4

26%
68%

12%
11%

18%
11%

24%
8%

20%
3%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

6%
42%

4%
8%

20%
16%

36%
13%

34%
21%

opvoedingshulp voor ouders / gezinnen

cl. 3
cl. 4

16%
32%

10%
16%

36%
24%

22%
11%

16%
18%

overige lichte en preventieve jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

18%
16%

18%
18%

22%
16%

30%
24%

12%
24%

3%

begeleide werkomgeving (alleen vso)

cl. 3
cl. 4

29%

18%
3%

20%
16%

12%
19%

54%

20%
8%

4%

37

Programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid worden het meest genoemd (volgens meer dan 70% ruim of zeer ruim beschikbaar), gevolgd door programma’s
of methodieken die zich richten op preventie van gedragsproblemen (vooral cluster 4), sociale-vaardigheidstraining (69%) en programma’s of methodieken die zich richten op de
aanpak van gedragsproblemen (vooral cluster 4). Ergotherapie, fysiotherapie en speltherapie worden het minst genoemd. In aanvulling op wat in de enquête is gevraagd, noemt
men onder meer trainingen (agressieregulatie, weerbaarheid), psychomotorische therapie
of training en muziektherapie.
Een ruime beschikbaarheid wat medewerkers uit externe voorzieningen betreft, is er
vooral van (school)maatschappelijk werk (met name in cluster 3) en van medewerkers van
voorzieningen voor arbeidstoeleiding (in het vso). Ondersteuning vanuit (andere voorzieningen voor) speciaal onderwijs is minder ruim beschikbaar (zie tabel 2-28).
Tabel 2-28 Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe
ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=86)
niet beschikbaar

gering

enigszins

ruim

zeer weet ik
ruim
niet

29%

18%

20%

12%

20%

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

46%

3%

11%

5%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

31%
43%

20%
11%

18%
8%

8%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

31%
51%

16%

16%
3%

8%

2%

27%
46%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

6%
27%

2%
16%

25%
22%

41%
8%

20%
19%

6%
8%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

4%
3%

16%
24%

31%
24%

35%
38%

10%
3%

4%
8%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

6%
14%

14%
16%

37%
27%

33%
32%

2%
8%

8%
3%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

6%
5%

16%
16%

43%
32%

20%
30%

4%
5%

10%
11%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

14%
8%

12%
22%

41%
41%

14%
19%

4%
5%

14%
5%

voorzieningen voor arbeidstoeleiding (alleen vso)

cl. 3
cl. 4

4%

7%
19%

31%
19%

28%
48%

31%
7%

3%
4%

3%

32%
22%
38%

Toelichting: Bij het eerste item zijn respondenten uit cluster 4 buiten beschouwing gelaten, bij het tweede item
respondenten uit cluster 3.

38

Uit de antwoorden op de vraag over veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers voor directe ondersteuning van leerlingen sinds de start van passend onderwijs, kan
worden opgemaakt dat in ongeveer een vijfde van de scholen de beschikbaarheid van
(school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdzorg is
afgenomen (zie tabel 2-29). Er zijn nauwelijks respondenten die hier een toename melden.
Wat wijkteams en arbeidstoeleiding betreft, zijn er zowel berichten over toename als over
afname.
Tabel 2-29 Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften,
sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=83)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

2%

6%

50%

8%

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

3%

3%

37%

3%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

3%

4%
6%

58%
34%

3%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

3%

4%
3%

60%
31%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

4%
9%

13%
14%

65%
49%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

4%
6%

17%
17%

63%
60%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

9%

13%
26%

63%
46%

2%
9%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

6%

15%
29%

58%
43%

3%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

6%
9%

4%
23%

40%
20%

voorzieningen voor arbeidstoeleiding (alleen vso)

cl. 3
cl. 4

3%
4%

10%
22%

55%
37%

sterk weet ik
toegeniet /
nomen n.v.t.
2%

31%

54%
2%

35%
54%
35%
63%

6%
3%

2%

10%
26%

2%

15%
17%
23%
11%

2%
3%

25%
17%

19%
29%

2%

29%
20%

10%
19%

3%
4%

17%
15%

Toelichting: Bij het eerste item zijn respondenten uit cluster 4 buiten beschouwing gelaten, bij het tweede item
respondenten uit cluster 3.

39

Wat de kwaliteit van de ondersteuning vanuit externe voorzieningen betreft, is men het
meest te spreken over (school)maatschappelijk werk. De helft vindt dat kwalitatief goed of
zeer goed (zie tabel 2-30). Over wijkteams en overige jeugdhulp is men het meest kritisch.
Een kwart vindt de ondersteuning daarvan slecht of matig van kwaliteit.
Tabel 2-30 Kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen (n=81)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

4%

7%

17%

13%

59%

3%

11%

80%

7%
3%

11%
6%

20%
3%

63%
83%

4%

11%
3%

20%

2%

63%
91%

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

6%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

6%

cl. 3
cl. 4

6%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

2%
6%

4%
6%

15%
20%

44%
23%

17%
9%

17%
37%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

2%
6%

7%
11%

33%
37%

39%
20%

2%
3%

17%
23%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

4%
6%

13%
20%

26%
31%

24%
20%

2%
6%

30% 17%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

4%
3%

15%
26%

37%
23%

13%
20%

3%

30%
26%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

11%
3%

13%
23%

26%
31%

17%
14%

6%

33%
23%

voorzieningen voor arbeidstoeleiding (alleen vso)

cl. 3
cl. 4

4%
7%

7%
11%

32% 15%

39%
30%

7%
11%

11%
26%

(v)so cluster 1

Toelichting: Bij het eerste item zijn respondenten uit cluster 4 buiten beschouwing gelaten, bij het tweede item
respondenten uit cluster 3.

Men ziet vooral een afname van de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen vanuit
jeugd-ggz, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp (tabel 2-31). Ook bij (school)maatschappelijk werk wordt vaker een afname dan een toename van de kwaliteit van de ondersteuning gemeld (respectievelijk 16 en 8%). In mindere mate geldt dat ook voor de ondersteuning vanuit wijkteams (18% afname, 12% toename).

40

Tabel 2-31 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=79)
vermin- gelijk gesterk
verminderd
bleven
derd
(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

sterk weet ik
toegeniet /
nomen n.v.t.

9%

23%

cl. 3
cl. 4

6%

20%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

5%
3%

30%
17%

5%
3%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

2%
3%

32%
14%

2%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

5%
6%

11%
11%

50%
46%

11%
3%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

5%
3%

11%
17%

59%
60%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

5%
3%

9%
29%

55%
46%

3%

32%
20%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

5%
3%

11%
26%

48%
37%

2%
11%

34%
23%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

7%
3%

9%
17%

30%
37%

11%
11%

3%

43%
29%

cl. 3
cl. 4

4%
4%

11%
19%

52%
37%

15%
15%

4%

19%
22%

voorzieningen voor arbeidstoeleiding (alleen vso)

5%

toegenomen
9%

55%

74%
61%
77%
2%

61%
83%
23%
34%
25%
20%

Toelichting: Bij het eerste item zijn respondenten uit cluster 4 buiten beschouwing gelaten, bij het tweede item
respondenten uit cluster 3.

In cluster 3 zijn vier van de vijf respondenten van mening dat op hun school de ondersteuning die de leerlingen nodig hebben in ruime (67%) of zeer ruime mate (13%) kan worden
gerealiseerd. Een op de vijf vindt dat dit in enige mate lukt. In cluster 4 is men iets minder
positief. Hier vindt drie vijfde dat het in ruime (56%) of zeer ruime mate (6%) lukt om de
benodigde ondersteuning te leveren. Een kwart vindt dat dit in enige mate lukt en een op
de zeven geeft aan dat hun school daartoe slechts in geringe mate in staat is (zie tabel 232).
Respondenten die vinden dat het niet voldoende lukt om de ondersteuning te realiseren
die de leerlingen nodig hebben, zien mogelijkheden voor verbetering als er meer financiele middelen in het algemeen, meer budget voor externe hulpverleners, een-op-een begeleiding, meer samenwerking met en snellere inzet van externe ondersteuners en (meer)
dagbehandelingsplekken zouden komen.

41

Tabel 2-32 Mate waarin op school de ondersteuning kan worden gerealiseerd die de leerlingen nodig hebben (n=71)
niet

ondersteuning cluster 3
ondersteuning cluster 4

42

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

13%

21%
25%

67%
56%

13%
6%

3. Ondersteuning voor medewerkers van de
school
3.1 Inleiding
Het tweede deel van de Monitor Ondersteuningsaanbod heeft betrekking op de ondersteuning die beschikbaar is voor medewerkers en andere teamleden op school in verband
met het onderwijs aan en/of de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Ook hier beschrijven we achtereenvolgens de resultaten in het basisonderwijs,
voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs.

3.2 Basisonderwijs
Tabel 3-1 geeft een overzicht van de manieren waarop leerkrachten in het basisonderwijs
kunnen worden ondersteund bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
In alle scholen kunnen de leerkrachten gebruik maken van ondersteuning door een intern
begeleider en in alle scholen vinden leerlingenbesprekingen plaats met de intern begeleider. Op vier vijfde van de scholen is er een zorgteam, terwijl eveneens vier vijfde kan worden ondersteund vanuit een zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband primair onderwijs. Meer dan de helft van de scholen kan ondersteuning krijgen van een maatschappelijk werker (67%), een consulent, specialist of begeleider van het
samenwerkingsverband (63%), een (ortho)pedagoog (57%) of gedragsspecialist (54%). In
ruim de helft van de scholen kan een ervaren leerkracht worden ingezet voor begeleiding
(63%) en is co-teaching (van een leerkracht met een andere leerkracht of intern begeleider) mogelijk (52%). Inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur (in 19% van de scholen)
en ondersteuning door een (school)psycholoog (28%) komen relatief weinig voor.
Tabel 3-2 geeft een overzicht van de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal
voorzieningen voor de ondersteuning van leerkrachten en andere teamleden van de basisscholen. Daaruit blijkt dat er vooral ondersteuning is van het samenwerkingsverband primair onderwijs en van (school)maatschappelijk werk (36% in ruime of zeer ruime mate). Er
is relatief weinig ondersteuning voor medewerkers van de school vanuit het wijkteam
(51% niet of in geringe mate), overige jeugdhulp (45%) en jeugd-ggz (38%). Ook vanuit het
speciaal (basis)onderwijs is er in relatief weinig basisscholen ondersteuning voor leerkrachten en andere teamleden. In 47% van de scholen is er geen of geringe ondersteuning
vanuit het speciaal basisonderwijs, in 44% geldt dat voor (het voormalige) cluster 3 en in
38% voor (het voormalige) cluster 4.

43

Tabel 3-1
Mate waarin verschillende vormen van ondersteuning kunnen worden ingezet
voor leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=109)
De school beschikt over specifieke hulp of ondersteuning voor leraren in de vorm van …

niet

in geringe
mate

in
enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

7%

56%

37%

3%

22%

53%

22%

vaste leerlingenbespreking met intern begeleider
ondersteuning / coaching door intern begeleider

weet
ik niet

zorgteam op school

13%

6%

17%

40%

22%

2%

zorg(advies)team / ondersteuningsteam van het
samenwerkingsverband po

10%

9%

20%

47%

12%

2%

ondersteuning door (ortho)pedagoog van de
school

39%

4%

16%

29%

12%

ondersteuning door (school)psycholoog van de
school

65%

2%

9%

17%

2%

6%

ondersteuning door gedragsspecialist van de
school

28%

16%

23%

26%

5%

3%

ondersteuning door maatschappelijk werker
van de school

23%

7%

24%

36%

7%

3%

inzet van ervaren leraar voor begeleiding

21%

15%

31%

23%

9%

1%

co-teaching (leraar met andere leraar of intern
begeleider)

24%

23%

28%

18%

6%

1%

co-teaching (leraar met externe begeleider)

34%

27%

20%

11%

6%

3%

inzet van consulent / specialist / begeleider van
het samenwerkingsverband po

13%

22%

28%

27%

8%

2%

inzet van consulent / specialist / begeleider vanuit het schoolbestuur

44%

17%

15%

12%

6%

7%

begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst

25%

23%

18%

23%

6%

5%

inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur

57%

17%

9%

8%

2%

7%

Volgens de intern begeleiders is de omvang van de ondersteuning vanuit het speciaal (basis)onderwijs afgenomen sinds de invoering van passend onderwijs. Dat geldt vooral voor
de ondersteuning van (het voormalige) cluster 4 (volgens 29% verminderd of sterk verminderd), gevolgd door cluster 3 (23%) en het speciaal basisonderwijs (20%). De ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband primair onderwijs is eerder toe- dan afgenomen
(26% toename, 18% afname). De toename in de ondersteuning is het duidelijkst bij
(school)maatschappelijk werk (volgens 28% toegenomen en volgens 9% afgenomen). Bij
de overige vormen van ondersteuning kan er niet worden gesproken over een duidelijke
toe- of afname (tabel 3-3).

44

Tabel 3-2
Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=108)
De school beschikt over specifieke
hulp of ondersteuning voor leraren/
teamleden vanuit …

niet

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

weet ik
niet

so cluster 4

24%

14%

26%

24%

2%

10%

so cluster 3

31%

13%

24%

19%

so cluster 2

21%

9%

27%

25%

4%

14%

so cluster 1

43%

7%

7%

7%

1%

35%

speciaal basisonderwijs

33%

14%

21%

21%

1%

9%

samenwerkingsverband po

12%

15%

32%

33%

3%

5%

(school)maatschappelijk werk

19%

10%

30%

31%

5%

6%

jeugdgezondheidszorg

13%

18%

31%

29%

10%

jeugd-ggz

19%

19%

28%

19%

16%

overige jeugdhulp

28%

17%

21%

13%

21%

wijkteam

36%

15%

11%

9%

13%

1%

28%

Tabel 3-3
Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, sinds de invoering
van passend onderwijs (in 2014) (n=106)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

so cluster 4

10%

19%

47%

4%

20%

so cluster 3

12%

11%

45%

4%

27%

so cluster 2

6%

13%

43%

7%

so cluster 1

4%

6%

27%

1%

62%

speciaal basisonderwijs

3%

17%

48%

7%

25%

samenwerkingsverband po

3%

15%

41%

26%

15%

(school)maatschappelijk werk

3%

6%

43%

27%

jeugdgezondheidszorg

1%

7%

57%

14%

22%

jeugd-ggz

3%

8%

53%

8%

27%

overige jeugdhulp

4%

8%

47%

7%

34%

wijkteam

5%

6%

24%

10%

1%

1%

1%

weet ik
niet /
n.v.t.

30%

20%

54%

Het oordeel over de kwaliteit van de ondersteuning is in het algemeen tamelijk positief.
Ook hier scoort (school)maatschappelijk werk het hoogst. Dit vindt 55% kwalitatief goed
of zeer goed, terwijl 47% vindt dat het samenwerkingsverband goede of zeer goede ondersteuning biedt. Bij het speciaal (basis)onderwijs varieert het percentage dat de kwaliteit
goed of zeer goed vindt, van 30 (cluster 3) tot 40 (cluster 4), waarbij moet worden aangetekend dat eveneens 30 tot 40% geen oordeel geeft. Rond een op de tien vindt deze onder45

steuning matig of slecht (tabel 3-4). De vraag naar veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning (tabel 3-5) laat weer een positief oordeel zien op het gebied van (school)
maatschappelijk werk (22% toename en 9% afname) en het samenwerkingsverband (26%
toename en 15% afname). De kwaliteit van de ondersteuning vanuit het speciaal (basis)onderwijs vindt men eerder afgenomen dan toegenomen. Hetzelfde geldt voor de ondersteuning vanuit de overige jeugdhulp.
Tabel 3-4
Kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen (n=104)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

12%

20%

35%

5%

29%

so cluster 3

11%

19%

26%

4%

40%

10%

16%

36%

7%

31%

6%

6%

9%

2%

78%

so cluster 2

1%

so cluster 1
speciaal basisonderwijs

3%

9%

16%

29%

4%

39%

samenwerkingsverband po

2%

9%

28%

40%

7%

14%

(school)maatschappelijk werk

1%

9%

16%

44%

11%

19%

jeugdgezondheidszorg

1%

5%

32%

37%

4%

22%

jeugd-ggz

3%

8%

33%

25%

1%

31%

overige jeugdhulp

4%

8%

30%

19%

wijkteam

7%

5%

14%

13%

Tabel 3-5

39%
1%

60%

Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere team-

leden op school, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs
(in 2014) (n=104)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

so cluster 4

7%

13%

51%

8%

22%

so cluster 3

6%

10%

42%

7%

36%

so cluster 2

4%

14%

38%

8%

so cluster 1

1%

4%

18%

3%

74%

speciaal basisonderwijs

2%

13%

47%

7%

31%

samenwerkingsverband po

2%

13%

42%

23%

3%

17%

(school)maatschappelijk werk

2%

7%

50%

20%

2%

19%

jeugdgezondheidszorg

2%

7%

62%

8%

1%

21%

9%

60%

5%

1%

26%

jeugd-ggz

sterk
toegenomen

2%

weet ik
niet /
n.v.t.

34%

overige jeugdhulp

1%

12%

46%

4%

1%

37%

wijkteam

3%

7%

27%

9%

1%

54%

46

3.3 Voortgezet onderwijs
Ook de zorg- en ondersteuningscoördinatoren in het voortgezet onderwijs is gevraagd
naar de vormen van ondersteuning die op school kunnen worden ingezet voor de ondersteuning van leraren. Tabel 3-6 toont de resultaten.
Tabel 3-6
Mate waarin verschillende vormen van ondersteuning kunnen worden ingezet
voor leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=82)
De school beschikt over specifieke hulp of
ondersteuning voor leraren in de vorm van
…

niet

in geringe
mate

in enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

vaste leerlingenbespreking met ondersteuner(s) van de school

10%

7%

33%

30%

20%

ondersteuning / coaching door ondersteuners
van de school

2%

5%

30%

49%

13%

zorg(advies)team / ondersteuningsteam van op
school

1%

1%

16%

48%

34%

ondersteuning door (ortho)pedagoog van de
school

20%

5%

18%

35%

22%

ondersteuning door (school)psycholoog van de
school

57%

9%

7%

20%

7%

ondersteuning door gedragsspecialist van de
school

30%

11%

9%

39%

10%

ondersteuning door maatschappelijk werker
van de school

16%

10%

18%

41%

15%

inzet van ervaren docent voor begeleiding

5%

12%

39%

32%

11%

1%

co-teaching (docent met andere docent of zorgof ondersteuningscoördinator)

27%

17%

24%

17%

9%

6%

co-teaching (docent met externe begeleider)

38%

27%

17%

5%

5%

9%

inzet van consulent / specialist / begeleider van
het samenwerkingsverband

26%

20%

30%

18%

2%

4%

inzet van consulent / specialist / begeleider
vanuit het schoolbestuur

68%

7%

10%

5%

1%

9%

begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst

55%

21%

12%

5%

1%

6%

inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur

65%

13%

10%

6%

6%

weet
ik niet

1%

In bijna alle scholen leveren ondersteuners van de school ondersteuning aan leraren; in
negen van de tien scholen zijn er vaste leerlingenbesprekingen. Bijna overal is er een
zorg(advies)team of ondersteuningsteam op school. In meer dan vier vijfde van de scholen
is (school)maatschappelijk werk beschikbaar (84%); in vier vijfde is er ondersteuning door
een (ortho)pedagoog en zeven op de tien kunnen beschikken over ondersteuning door
een gedragsspecialist. Bijna overal kunnen ervaren docenten ter ondersteuning worden
ingezet. In drie kwart van de scholen kan een consulent, specialist of begeleider van het

47

samenwerkingsverband worden ingezet. Co-teaching van een docent met een andere docent of zorg- of ondersteuningscoördinator komt eveneens in drie kwart van de scholen
voor.
Tabel 3-7 geeft een beeld van de beschikbaarheid van medewerkers ter ondersteuning van
het voortgezet onderwijs. Scholen kunnen volgens bijna de helft van de respondenten in
ruime of zeer ruime mate beschikken over ondersteuning in de vorm van (school)maatschappelijk werk (47%). Ondersteuning vanuit (het voormalige) cluster 4 van het voortgezet speciaal onderwijs is in ruime of zeer ruime mate beschikbaar in 42% van de scholen,
terwijl datzelfde in 35% van de scholen geldt voor ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband voortgezet onderwijs. Relatief weinig ondersteuning is er van het praktijkonderwijs (75% niet of gering), de jeugd-ggz (54% niet of gering), overige jeugdhulp (eveneens 54% niet of gering) en het wijkteam (41% niet en 11% gering).
Tabel 3-7
Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=82)
De school beschikt over specifieke
hulp of ondersteuning voor leraren
/ teamleden vanuit …

niet

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

weet ik
niet

vso cluster 4

24%

11%

17%

32%

10%

6%

vso cluster 3

17%

22%

23%

28%

2%

7%

vso cluster 2

20%

23%

30%

15%

4%

9%

vso cluster 1

44%

12%

21%

5%

het praktijkonderwijs

66%

9%

10%

4%

4%

9%

samenwerkingsverband vo

23%

23%

16%

33%

2%

2%

(school)maatschappelijk werk

17%

11%

24%

41%

6%

jeugdgezondheidszorg

13%

18%

34%

30%

1%

2%

jeugd-ggz

30%

24%

26%

15%

1%

4%

overige jeugdhulp

27%

27%

21%

10%

1%

15%

wijkteam

41%

11%

13%

21%

1%

12%

18%

Tabel 3-8 laat zien dat de ondersteuning vanuit het voortgezet speciaal onderwijs volgens
meer respondenten is afgenomen dan toegenomen: 32% afname in de ondersteuning vanuit cluster 4, tegenover 19% toename en 27% afname vanuit cluster 3, tegenover 16% toename. Ook bij de jeugd-ggz en vooral bij de overige jeugdhulp ziet men een afname van de
ondersteuning. De ondersteuning door wijkteams is daarentegen toegenomen. Er is ook
een toename in de ondersteuning door het samenwerkingsverband (34% toename, tegenover 15% afname) en (school)maatschappelijk werk (28% toename en 13% afname).

48

Tabel 3-8
Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, sinds de invoering
van passend onderwijs (in 2014) (n=81)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

vso cluster 4

5%

27%

33%

15%

4%

16%

vso cluster 3

2%

25%

43%

15%

1%

14%

vso cluster 2

17%

62%

21%

vso cluster 1

12%

40%

48%

het praktijkonderwijs

2%

5%

28%

2%

62%

samenwerkingsverband vo

1%

14%

33%

33%

1%

17%

(school)maatschappelijk werk

4%

9%

52%

26%

2%

7%

jeugdgezondheidszorg

1%

12%

60%

16%

1%

9%

jeugd-ggz

5%

15%

48%

11%

2%

19%

overige jeugdhulp

5%

21%

42%

6%

wijkteam

7%

9%

19%

27%

26%
1%

37%

Twee derde van de geënquêteerden vindt de kwaliteit van de ondersteuning vanuit
(school)maatschappelijk werk goed of zeer goed. De helft vindt datzelfde van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband voortgezet onderwijs en van de ondersteuning vanuit jeugdgezondheidszorg. Over de ondersteuning vanuit jeugd-ggz en overige
jeugdhulp is een kwart tot een derde niet te spreken. Over de ondersteuning vanuit het
voortgezet speciaal onderwijs is men in het algemeen redelijk positief of positief (zie tabel
3-9).
Tabel 3-9
Kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen (n=81)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

vso cluster 4

4%

7%

21%

35%

10%

23%

vso cluster 3

2%

9%

17%

37%

9%

26%

vso cluster 2

2%

12%

20%

32%

5%

28%

vso cluster 1

4%

5%

12%

17%

het praktijkonderwijs

5%

1%

9%

9%

2%

74%

samenwerkingsverband vo

2%

9%

22%

43%

6%

17%

(school)maatschappelijk werk

1%

7%

14%

54%

12%

11%

jeugdgezondheidszorg

4%

9%

28%

46%

6%

7%

jeugd-ggz

11%

19%

26%

17%

4%

23%

overige jeugdhulp

10%

15%

31%

11%

1%

32%

wijkteam

11%

10%

17%

20%

1%

41%

62%

49

Ook bij de vraag naar veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning scoren het van
(school)maatschappelijk werk (29% toename en 5% afname) en het samenwerkingsverband (42% toename en 8% afname) gunstig (zie tabel 3-10). Ook bij de jeugdgezondheidszorg en het wijkteam ziet men eerder een verbetering dan een afname van de kwaliteit. Bij
de jeugd-ggz en de overige jeugdhulp is het omgekeerde het geval. Bij de ondersteuning
vanuit het voortgezet speciaal onderwijs is er over het geheel genomen geen duidelijke
toe- of afname in de kwaliteit geconstateerd.
Tabel 3-10 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs
(in 2014) (n=80)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

vso cluster 4

5%

15%

34%

23%

1%

23%

vso cluster 3

1%

11%

45%

21%

21%

vso cluster 2

1%

10%

55%

8%

26%

vso cluster 1

1%

4%

36%

1%

58%

het praktijkonderwijs

4%

24%

3%

70%

8%

38%

41%

1%

13%

1%

13%

samenwerkingsverband vo
(school)maatschappelijk werk

1%

4%

54%

28%

jeugdgezondheidszorg

1%

5%

69%

16%

9%

jeugd-ggz

5%

14%

48%

10%

24%

overige jeugdhulp

5%

15%

45%

5%

30%

wijkteam

4%

9%

24%

20%

1%

43%

3.4 Speciaal basisonderwijs
In de meeste scholen voor speciaal basisonderwijs kunnen leerkrachten ruimschoots beschikken over ondersteuning van en coaching door de intern begeleider. Ook is er meestal
ondersteuning van een zorgteam op school. De beschikbaarheid van ondersteuning vanuit
een zorgteam, zorgadviesteam of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband is
wisselend. Dat geldt ook voor ondersteuning door een (ortho)pedagoog, (school) psycholoog, gedragsspecialist en maatschappelijk werker. In een aantal scholen kunnen ervaren
leraren worden ingezet voor begeleiding van leerkrachten. Of co-teaching wordt ingezet,
varieert van school tot school. Begeleiding van een zelfstandig adviseur komt het minst
voor. Ook begeleiders vanuit een schoolbegeleidingsdienst of vanuit het schoolbestuur
worden verhoudingsgewijs weinig ingezet (zie tabel 3-11).

50

Tabel 3-11 Mate waarin verschillende vormen van ondersteuning kunnen worden ingezet
voor leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=43)
De school beschikt over specifieke hulp of
ondersteuning voor leraren in de vorm van
…

niet

in geringe
mate

vaste leerlingenbespreking met intern begeleider / zorgcoördinator
ondersteuning / coaching door intern begeleider / zorgcoördinator

5%

in enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

2%

58%

40%

19%

56%

21%

7%

58%

33%

weet
ik niet

zorgteam op school

2%

zorg(advies)team / ondersteuningsteam van samenwerkingsverband po

9%

14%

23%

37%

16%

ondersteuning door (ortho)pedagoog van de
school

16%

5%

23%

42%

14%

ondersteuning door (school)psycholoog van de
school

40%

7%

16%

28%

9%

ondersteuning door gedragsspecialist van de
school

21%

5%

28%

30%

14%

ondersteuning door maatschappelijk werker
van de school

14%

14%

33%

28%

12%

inzet van ervaren leraar voor begeleiding

7%

21%

37%

21%

14%

co-teaching (leraar met andere leraar of intern
begeleider / zorgcoördinator)

21%

23%

33%

19%

5%

co-teaching (leraar met externe begeleider)

35%

23%

23%

16%

2%

inzet van consulent / specialist / begeleider
vanuit het schoolbestuur

47%

16%

21%

12%

2%

2%

begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst

40%

26%

19%

12%

2%

2%

inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur

65%

21%

5%

5%

5%

2%

Uit de antwoorden op de vraag naar beschikbaarheid van medewerkers van een aantal
voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, blijkt dat maatschappelijk werkers het
meest beschikbaar zijn (zie tabel 3-12).
De beschikbaarheid van ondersteuning uit cluster 2, 3 en 4 van het speciaal onderwijs is
volgens bijna een kwart van de respondenten afgenomen (zie tabel 3-13). Ook bij (school)
maatschappelijk werk en jeugdgezondheidszorg ziet men vaker een afname dan een toename. Bij twee derde is dit gelijk gebleven. De beschikbaarheid van medewerkers van overige jeugdhulp is eveneens afgenomen, terwijl ondersteuning uit wijkteams is toegenomen.

51

Tabel 3-12 Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=43)
De school beschikt over specifieke
hulp of ondersteuning voor leraren
/ teamleden vanuit …

niet

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

in zeer
ruime
mate

weet ik
niet

so cluster 4

14%

26%

35%

14%

5%

7%

so cluster 3

14%

23%

37%

9%

5%

12%

so cluster 2

9%

16%

44%

9%

2%

19%

so cluster 1

35%

7%

19%

5%

(school)maatschappelijk werk

9%

16%

28%

30%

jeugdgezondheidszorg

14%

23%

28%

21%

jeugd-ggz

16%

26%

26%

14%

overige jeugdhulp

14%

26%

21%

16%

wijkteam

16%

23%

33%

7%

Tabel 3-13

35%
12%

5%
14%

2%

16%
23%

2%

19%

Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzie-

ningen voor de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, sinds de invoering
van passend onderwijs (in 2014) (n=43)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

so cluster 4

7%

16%

51%

16%

9%

so cluster 3

2%

21%

54%

9%

14%

so cluster 2

2%

21%

56%

5%

16%

so cluster 1

sterk
toegenomen

40%

weet ik
niet /
n.v.t.

60%

(school)maatschappelijk werk

7%

16%

60%

2%

2%

jeugdgezondheidszorg

2%

12%

65%

5%

16%

jeugd-ggz

2%

14%

49%

12%

23%

overige jeugdhulp

5%

12%

47%

5%

wijkteam

2%

5%

37%

19%

2%

12%

30%
37%

Over de kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs
aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften die wordt geleverd door medewerkers
van een aantal (externe) voorzieningen, is men doorgaans tamelijk positief tot positief.
Het meest kritisch is men over jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp (zie tabel 314). In het algemeen vindt men dat de kwaliteit gelijk is gebleven sinds de start van passend onderwijs. Het aandeel dat een afname van kwaliteit ziet, is relatief groot bij jeugdggz en overige jeugdhulp (zie tabel 3-15).

52

Tabel 3-14 Kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen (n=43)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

so cluster 4

5%

28%

37%

5%

26%

so cluster 3

2%

30%

30%

7%

30%

so cluster 2

2%

35%

23%

7%

33%

so cluster 1

2%

7%

9%

2%

79%

(school)maatschappelijk werk

5%

26%

49%

12%

9%

12%

35%

33%

12%

42%

21%

jeugdgezondheidszorg

2%

jeugd-ggz
overige jeugdhulp

2%

16%

28%

16%

wijkteam

2%

5%

42%

12%

19%
2%

23%
37%

2%

37%

Tabel 3-15 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs
(in 2014) (n=42)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

2%

10%

64%

10%

14%

so cluster 3

10%

57%

7%

26%

so cluster 2

7%

60%

7%

26%

so cluster 4

so cluster 1

2%

5%

29%

(school)maatschappelijk werk

2%

10%

71%

jeugdgezondheidszorg

10%

69%

jeugd-ggz

17%

48%

7%

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

64%
2%

2%

12%
21%

overige jeugdhulp

2%

12%

38%

7%

wijkteam

2%

7%

31%

21%

29%
2%

38%
38%

3.5 Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
Ook in het (voortgezet) speciaal onderwijs is er (volgens de zorg- en ondersteuningscoördinatoren) relatief veel ondersteuning beschikbaar van de zorg- of ondersteuningscoördinator, evenals ondersteuning door een zorg(advies)team of ondersteuningsteam op
school (zie tabel 3-16). Vaak is er ook ondersteuning van een (ortho)pedagoog en/of gedragsspecialist. De ondersteuning door een zorg(advies)team of ondersteuningsteam van
het samenwerkingsverband varieert, net als ondersteuning door een (school)psycholoog
en door een maatschappelijk werker en de inzet van een medewerker van een voorziening
voor arbeidstoeleiding. Meestal kan een ervaren leraar worden ingezet voor de begeleiding. Het werken met co-teaching varieert van school tot school. Begeleiders vanuit een
schoolbegeleidingsdienst of vanuit het schoolbestuur en zelfstandig onderwijsadviseurs
53

worden relatief weinig ingezet. Cluster 3 heeft vaker de beschikking over een maatschappelijk werker, (school)psycholoog, begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst of door een zelfstandig onderwijsadviseur. Cluster 4 beschikt vaker over een
(ortho)pedagoog.
Tabel 3-16 Mate waarin verschillende vormen van ondersteuning kunnen worden ingezet
voor leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=76)
De school beschikt over specifieke hulp
of ondersteuning voor leraren in de
vorm van …

niet

in geringe
mate

in
enige
mate

in
ruime
mate

in zeer
ruime
mate

weet
ik niet

vaste leerlingenbespreking met zorg- of
ondersteuningscoördinator

cl. 3
cl. 4

2%
3%

2%
6%

51%
39%

44%
52%

ondersteuning / coaching door zorg- of
ondersteuningscoördinator

cl. 3
cl. 4

7%

14%
15%

56%
46%

23%
39%

zorg(advies)team / ondersteuningsteam
op school

cl. 3
cl. 4

5%
3%

2%
3%

2%
9%

49%
33%

42%
52%

zorg(advies)team / ondersteuningsteam
van samenwerkingsverband po (alleen so)

cl. 3
cl. 4

6%

24%
38%

35%

6%
25%

12%
25%

17%
13%

ondersteuning door (ortho)pedagoog van
de school

cl. 3
cl. 4

21%
6%

7%
3%

2%
3%

40%
49%

26%
39%

5%

ondersteuning door (school)psycholoog
van de school

cl. 3
cl. 4

21%
49%

5%
3%

9%
3%

35%
36%

28%
6%

2%
3%

ondersteuning door gedragsspecialist van
de school

cl. 3
cl. 4

14%
6%

12%
12%

21%
9%

28%
36%

26%
30%

6%

ondersteuning door maatschappelijk werker van de school

cl. 3
cl. 4

14%
49%

12%
12%

30%
6%

33%
18%

12%
12%

3%

inzet van ervaren leraar voor begeleiding

cl. 3
cl. 4

2%

14%
15%

33%
24%

37%
39%

14%
21%

co-teaching (leraar met andere leraar of
intern begeleider / zorg- of ondersteuningscoördinator)

cl. 3
cl. 4

19%
15%

21%
24%

30%
30%

16%
15%

12%
15%

2%

co-teaching (leraar met externe begeleider)

cl. 3
cl. 4

35%
30%

21%
30%

28%
33%

12%
3%

2%
3%

2%

inzet van consulent / specialist / begeleider vanuit het schoolbestuur

cl. 3
cl. 4

47%
49%

21%
33%

19%
6%

7%
6%

5%

2%
6%

begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst

cl. 3
cl. 4

28%
55%

30%
24%

28%
6%

12%
6%

2%
3%

inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur

cl. 3
cl. 4

27%
54%

14%
21%

28%
6%

12%

inzet van een medewerker van een voorziening voor arbeidstoeleiding (alleen vso)

cl. 3
cl. 4

19%
32%

39%
12%

4%
20%

23%
12%

6%

2%

9%
6%

8%
16%

8%
8%

Een kwart van de scholen voor (v)so kan voor de ondersteuning van leraren en andere
teamleden in ruime of zeer ruime mate beschikken over medewerkers van (school)maatschappelijk werk. De overige voorzieningen worden minder vaak genoemd. Er is relatief
weinig ondersteuning beschikbaar vanuit andere scholen voor (v)so (zie tabel 3-17).

54

Tabel 3-17 Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (n=75)
De school beschikt over specifieke
hulp of ondersteuning voor leraren / teamleden vanuit …

niet

in geringe
mate

in enige
mate

in ruime
mate

33%

14%

21%

2%

30%

13%

59%

in zeer
ruime
mate

weet ik
niet

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

16%

13%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

30%
16%

16%
13%

19%
6%

5%

30%
66%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

33%
25%

19%
3%

9%
3%

7%

33%
69%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

12%
28%

16%
9%

28%
13%

28%
16%

12%
13%

5%
22%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

9%
25%

19%

42%
34%

14%
9%

5%
6%

12%
25%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

19%
19%

16%
22%

28%
28%

12%
6%

9%

26%
16%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

16%
19%

19%
19%

33%
38%

9%
3%

6%

23%
16%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

28%
19%

12%
16%

30%
34%

9%

6%

21%
25%

Tabel 3-18 Veranderingen in de beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, sinds de invoering
van passend onderwijs (in 2014) (n=74)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

5%

5%

41%

7%

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

43%

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

3%

3%

22%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

2%
3%

5%

45%
19%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

2%
3%

7%

48%
19%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

10%
16%

7%
9%

62%
41%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

10%
9%

10%
13%

60%
56%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

7%
6%

7%
31%

52%
44%

2%
3%

31%
16%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

7%
13%

25%

52%
47%

5%

36%
16%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

12%
6%

19%

36%
25%

14%
22%

38%
28%

72%
2%
3%

45%
75%
43%
78%

5%
3%

17%
31%
21%
22%

55

Over veranderingen in de beschikbaarheid van die ondersteuning kan de meerderheid dan
ook geen oordeel geven (zie tabel 3-18). Bij (school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp ziet een vijfde van de respondenten een achteruitgang in
beschikbaarheid; bij jeugd-ggz is dat een kwart.
Vooral de kwaliteit van (school)maatschappelijk werk krijgt een goede beoordeling: de
helft vindt dit goed of zeer goed (zie tabel 3-19). Bijna een derde vindt de kwaliteit van de
ondersteuning door jeugdgezondheidszorg goed of zeer goed; daar staat tegenover dat
rond een zesde deze slecht of matig vindt. Kritisch is men vooral over jeugd-ggz, overige
jeugdhulp en wijkteams: een vijfde vindt dat deze slecht of matig ondersteunen. Over de
ondersteuning vanuit het (v)so heeft de meerderheid geen oordeel.
Tabel 3-19 Kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen (n=73)
slecht

matig

redelijk

goed

zeer
goed

weet ik
niet /
n.v.t.

7%

7%

17%

15

54%

3%

13%

81%
61%
84%

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

3%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

2%
3%

2%

12%
9%

22%
3%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

2%
3%

2%
3%

12%

17%

2%

63%
94%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

2%
3%

7%
3%

15%
9%

49%
34%

12%

15%
50%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

5%
6%

7%
16%

37%
25%

27%
28%

5%

20%
25%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

5%
3%

12%
22%

34%
22%

22%
31%

27%
22%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

7%
3%

7%
22%

37%
25%

15%
25%

34%
25%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

17%
3%

2%
19%

37%
28%

10%
22%

34%
28%

Vooral bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp ziet een niet onaanzienlijke groep dat de kwaliteit van de ondersteuning achteruit is gegaan. Dat is vooral het geval in cluster 4 (zie tabel
3-20).

56

Tabel 3-20 Veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen, sinds de invoering van passend onderwijs
(in 2014) (n=73)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

2%

7%

32%

5%

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

54%

(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

22%

(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

42%
19%

(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

3%

(school)maatschappelijk werk

cl. 3
cl. 4

2%
3%

10%
6%

56%
50%

jeugdgezondheidszorg

cl. 3
cl. 4

5%
3%

5%
13%

66%
59%

jeugd-ggz

cl. 3
cl. 4

5%
3%

7%
25%

54%
43%

2%
3%

32%
25%

overige jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

5%
3%

28%

56%
41%

2%
3%

37%
25%

wijkteam

cl. 3
cl. 4

10%
3%

19%

39%
38%

10%
13%

42%
28%

78%
2%

44%
19%

56%
81%
56%
78%

7%
3%

24%
38%
24%
25%

57

4. Overige externe ondersteuning en
samenwerking
4.1 Inleiding
In dit onderdeel wordt verslag gedaan van de antwoorden op de vragen over overige ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband en vragen over samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp. Deze vragen zijn

4.2 Basisonderwijs
Bijna de helft van de intern begeleiders geeft aan dat het samenwerkingsverband primair
onderwijs goede diagnostische ondersteuning biedt op het gebied van leerlingenzorg (zie
tabel 4-1). Daar staat tegenover dat een op de drie vindt dat dit niet het geval is. Rond de
helft vindt dat het samenwerkingsverband waar nodig goede ondersteuning voor leerkrachten biedt bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Ook
hier oordeelt een derde negatief. Ook vindt een derde dat het samenwerkingsverband niet
voldoende (eigen) bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen heeft. Een even grote
groep vindt dat dit wel het geval is.
Tabel 4-1
(n=104)

Overige ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband
zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet eens/
niet
oneens

mee
eens

zeer mee
eens

weet ik
niet

Het samenwerkingsverband po biedt
onze school goede diagnostische ondersteuning op het gebied van leerlingenzorg

10%

25%

15%

38%

8%

4%

Het samenwerkingsverband po biedt
onze school waar nodig goede ondersteuning voor leerkrachten bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften

7%

26%

17%

42%

6%

2%

Het samenwerkingsverband po heeft
waar nodig voldoende (eigen) bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen op mijn school

14%

20%

25%

28%

4%

9%

Uit tabel 4-2 blijkt dat de hierboven beschreven voorzieningen sinds de invoering van passend onderwijs volgens meer respondenten zijn verminderd dan dat er een toename is geweest. Diagnostische ondersteuning is volgens 28% verminderd en volgens 15% toegenomen. Ondersteuning voor leerkrachten is volgens 34% verminderd en volgens 19% toegenomen en er zijn volgens 30% minder bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen, terwijl dergelijke voorzieningen volgens 12% zijn toegenomen.
59

Tabel 4-2
Veranderingen in ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=104)
sterk verminderd

verminderd

gelijk
toege-nomen
gebleven

sterk
toegenomen

Diagnostische ondersteuning vanuit
het samenwerkingsverband po op het
gebied van leerlingenzorg

9%

19%

43%

15%

13%

Ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband po voor leerkrachten
bij het onderwijs aan leerlingen met
extra ondersteuningsbehoeften

7%

27%

35%

19%

13%

Bovenschoolse voorzieningen voor
leerlingen

8%

22%

38%

11%

1%

weet ik
niet /
n.v.t.

20%

De antwoorden op de vragen naar de samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp laten geen eenduidig beeld zien (tabel 4-3). Terwijl een kwart vindt dat (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen goed op elkaar afgestemd zijn, vindt
een derde dat dit niet zo is. Bijna een derde is van mening dat het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband goed samenwerkt met jeugdhulp, terwijl een vijfde vindt dat dit niet het geval is. Een kwart geeft aan dat aanvullende hulp
door externe jeugdhulppartners snel wordt ingezet. Daar staat tegenover dat ruim een
derde aangeeft dat dit niet het geval is. Bijna een derde geeft aan dat waar nodig goede
diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp beschikbaar is, terwijl dat volgens ruim een
kwart niet het geval is.
Tabel 4-3

Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp (n=104)
zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet eens /
niet oneens

mee
eens

zeer mee
eens

weet ik
niet /
n.v.t.

(Speciale) onderwijszorg op onze
school en jeugdhulp voor leerlingen
zijn goed op elkaar afgestemd

4%

29%

36%

22%

3%

7%

Het zorgteam van de school werkt
goed samen met de jeugdhulp

2%

11%

29%

40%

9%

10%

Het zorg(advies)team / ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband po werkt goed samen met
jeugdhulp

2%

17%

24%

26%

4%

27%

Aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners wordt snel ingezet

9%

28%

21%

24%

2%

16%

Er is waar nodig goede diagnostische
expertise beschikbaar vanuit de
jeugdhulp

7%

20%

24%

30%

1%

18%

De antwoorden op de vraag of het zorgteam van de school goed samenwerkt met de
jeugdhulp, zijn wel overwegend positief: de helft vindt dat dit het geval is, tegenover een
op de zeven die negatief oordeelt.
60

Tabel 4-4, tot besluit van dit onderdeel, heeft betrekking op veranderingen die de respondenten hebben gezien in de hierboven beschreven samenwerking met en ondersteuning
vanuit jeugdhulp. Op het gebied van afstemming tussen zorg op school en jeugdhulp en
tussen het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband en
jeugdhulp lijkt er per saldo niet veel te zijn veranderd. In de samenwerking tussen het
zorgteam van de school en jeugdhulp lijkt enige verbetering te zijn opgetreden: een op de
vijf vindt dat deze is toegenomen, terwijl een op de acht vindt dat deze is verminderd. Minder positief is men over de snelheid van de inzet van aanvullende hulp door externe jeugdpartners (volgens 29% verminderd) en over de beschikbaarheid van goede diagnostische
expertise vanuit jeugdhulp (volgens 24% verminderd).
Tabel 4-4
Veranderingen in samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp, sinds
de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=104)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk
gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

Afstemming van (speciale) onderwijszorg op onze school en jeugdhulp
voor leerlingen

1%

16%

45%

16%

Samenwerking tussen het zorgteam
van de school en jeugdhulp

2%

10%

45%

18%

Samenwerking tussen het zorg(advies) team / ondersteuningsteam van
het samenwerkingsverband po en
jeugdhulp

2%

12%

38%

14%

34%

Snelheid van inzet van aanvullende
hulp door externe jeugdhulppartners

7%

22%

37%

13%

22%

Beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp

5%

19%

41%

8%

27%

21%

2%

23%

4.3 Voortgezet onderwijs
Over de overige ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband voor
voortgezet onderwijs zijn de meningen verdeeld, zoals uit tabel 4-5 blijkt. Twee vijfde van
de respondenten is van mening dat het samenwerkingsverband goede diagnostische ondersteuning op het gebied van leerlingenzorg geeft, terwijl eveneens twee vijfde vindt dat
dit niet het geval is. Hetzelfde geldt voor het oordeel over bovenschoolse voorzieningen
voor leerlingen in het samenwerkingsverband. Bij de vraag naar de ondersteuning die het
samenwerkingsverband aan docenten biedt bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, is een kwart positief en twee vijfde negatief. Hier overwegen dus
de negatieve oordelen.

61

Tabel 4-5
(n=80)

Overige ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband
zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet eens
/ niet oneens

mee
eens

zeer mee
eens

weet ik
niet

Het samenwerkingsverband vo biedt
onze school goede diagnostische ondersteuning op het gebied van leerlingenzorg

10%

30%

18%

34%

5%

4%

Het samenwerkingsverband vo biedt
onze school waar nodig goede ondersteuning voor docenten bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften

14%

28%

30%

25%

1%

3%

Het samenwerkingsverband vo heeft
waar nodig voldoende (eigen) bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen op mijn school

8%

34%

15%

36%

5%

3%

Ook bij de vragen naar veranderingen in de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband sinds de start van passend onderwijs houden de positieve en negatieve antwoorden
elkaar in evenwicht. Dit met uitzondering van de bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen: die zijn volgens ruim een derde verminderd en volgens een op de zeven toegenomen (zie tabel 4-6).
Tabel 4-6
Veranderingen in ondersteuning door en voorzieningen in het samenwerkingsverband, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=80)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

Diagnostische ondersteuning vanuit
het samenwerkingsverband vo op
het gebied van leerlingenzorg

8%

14%

36%

21%

Ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband vo voor docenten bij
het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften

8%

10%

48%

18%

Bovenschoolse voorzieningen voor
leerlingen

13%

23%

36%

14%

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.
21%

1%

16%

15%

Twee vijfde van de zorg- of ondersteuningscoördinatoren is van mening dat (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp goed op elkaar zijn afgestemd. Een bijna even grote
groep is daar echter minder positief over (tabel 4-7). Ook bij de vraag of er, waar nodig,
goede diagnostische expertise beschikbaar is vanuit de jeugdhulp, houden positieve en
negatieve meningen elkaar in evenwicht. Over de vraag of het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van de school goed samenwerkt met de jeugdhulp, is de meerderheid positief: twee derde vindt dat dit het geval is. De negatieve stemming overheerst echter als
wordt gevraagd naar de snelheid van inzet van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners.
62

Tabel 4-7

Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp (n=80)

(Speciale) onderwijszorg op onze
school en jeugdhulp voor leerlingen
zijn goed op elkaar afgestemd

zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet eens
/ niet oneens

mee
eens

zeer mee
eens

8%

29%

24%

39%

1%

16%

20%

55%

9%

Het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van de school werkt goed
samen met de jeugdhulp
Aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners wordt snel ingezet

14%

31%

29%

21%

5%

Er is waar nodig goede diagnostische
expertise beschikbaar vanuit de
jeugdhulp

10%

25%

25%

36%

1%

weet ik
niet /
n.v.t.

3%

Twee vijfde van de respondenten vindt dat de snelheid van inzet van aanvullende hulp
door externe jeugdhulppartners is verminderd sinds de start van passend onderwijs (tabel
4-8). Een kwart vindt dat er sindsdien minder diagnostische expertise vanuit jeugdhulp beschikbaar is. Op de beide overige punten is geen duidelijke conclusie mogelijk. Hier ziet de
een een verbetering, de ander een verslechtering en rond de helft geen verandering.
Tabel 4-8
Veranderingen in samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp, sinds
de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=80)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

Afstemming van (speciale) onderwijszorg op onze school en jeugdhulp
voor leerlingen

9%

16%

43%

25%

8%

Samenwerking tussen het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van
de school en jeugdhulp

4%

15%

50%

25%

6%

Snelheid van inzet van aanvullende
hulp door externe jeugdhulppartners

11%

30%

34%

18%

8%

Beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp

6%

20%

54%

6%

14%

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

63

4.4 Speciaal basisonderwijs
De meerderheid van de respondenten vindt dat het zorgteam op school goed samenwerkt
met de jeugdhulp (zie tabel 4-9). Over de vraag of het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband goed samenwerkt met jeugdhulp, zijn de meningen
verdeeld. Dat geldt ook voor de vraag of (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp
voor leerlingen goed op elkaar afgestemd zijn en voor de vraag of er waar nodig goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp beschikbaar is. Over de snelheid waarmee aanvullende hulp door jeugdhulppartners wordt ingezet, is men kritisch. De helft vindt dat dit
niet het geval is, terwijl een vijfde vindt dat de hulp wel snel wordt ingezet.
Tabel 4-9

Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp (n=42)

(Speciale) onderwijszorg op onze
school en jeugdhulp voor leerlingen
zijn goed op elkaar afgestemd

zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet eens
/ niet oneens

mee
eens

zeer
mee eens

weet ik
niet /
n.v.t.

5%

33%

29%

26%

5%

2%

21%

14%

50%

14%
2%

Het zorgteam op school werkt goed
samen met de jeugdhulp
Het zorg(advies)team / ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband po werkt goed samen met
jeugdhulp

5%

14%

17%

24%

38%

Aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners wordt snel ingezet

14%

36%

24%

19%

7%

Er is waar nodig goede diagnostische
expertise beschikbaar vanuit de
jeugdhulp

7%

26%

31%

26%

10%

Tabel 4-10 Veranderingen in samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp, sinds
de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=41)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk
gebleven

toegenomen

Afstemming van (speciale) onderwijszorg op onze school en jeugdhulp
voor leerlingen

7%

15%

56%

20%

2%

Samenwerking tussen het zorgteam
op school en jeugdhulp

2%

17%

54%

24%

2%

Samenwerking tussen het zorg(advies)team / ondersteuningsteam van
het samenwerkingsverband po en
jeugdhulp

5%

12%

39%

10%

Snelheid van inzet van aanvullende
hulp door externe jeugdhulppartners

7%

32%

34%

15%

12%

Beschikbaarheid van goede
diagnostische expertise vanuit de
jeugdhulp

7%

24%

46%

5%

17%

64

sterk
toegenomen

2%

weet ik
niet /
n.v.t.

32%

De snelheid van inzet van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners is volgens
twee vijfde van de respondenten verminderd sinds de invoering van passend onderwijs
(zie tabel 4-10). De beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp is volgens een derde verminderd.

4.5 Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
Ook in het (v)so is de meerderheid van de respondenten van mening dat het zorgteam op
school goed samenwerkt met de jeugdhulp (zie tabel 4-11). Ook hier zijn de meningen verdeeld over de vraag of (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen
goed op elkaar afgestemd zijn. In cluster 4 oordeelt men daar gunstiger over dan in cluster
3. Dit geldt ook voor het oordeel over de snelheid waarmee aanvullende hulp door jeugdhulppartners wordt ingezet: ruim een derde vindt deze inzet niet snel, terwijl ruim een
kwart dat juist wel vindt en cluster 4 is hierover wat positiever dan cluster 3. Over de beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp is men positiever:
twee vijfde vindt dit het geval, terwijl een vijfde dat niet vindt. Ook hierover is men in cluster 4 positiever dan in cluster 3.
Tabel 4-11

Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp (n=71)
zeer
mee
oneens

mee
oneens

niet
eens /
niet
oneens

mee
eens

zeer
mee
eens

weet ik
niet /
n.v.t.

3%
3%

23%
25%

36%
13%

21%
47%

10%
13%

8%

(Speciale) onderwijszorg op onze
school en jeugdhulp voor leerlingen zijn goed op elkaar afgestemd

cl. 3
cl. 4

Het zorgteam op school werkt
goed samen met de jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

10%
13%

26%
16%

49%
47%

10%
25%

5%

Het zorgadviesteam / ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband po werkt goed samen met jeugdhulp (alleen so)

cl. 3
cl. 4

7%
25%

14%

7%
38%

7%

64%
38%

Aanvullende hulp door externe
jeugdhulppartners wordt snel ingezet

cl. 3
cl. 4

3%
3%

33%
34%

36%
22%

15%
25%

5%
9%

8%
6%

Er is waar nodig goede diagnostische expertise beschikbaar vanuit de jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

3%

21%
16%

28%
31%

28%
31%

5%
13%

15%
9%

Sinds de start van passend onderwijs vinden relatief veel betrokkenen dat de snelheid van
inzet van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners is afgenomen (een derde), dat
er minder afstemming van (speciale) onderwijszorg op hun school en jeugdhulp voor leerlingen is (een kwart) en dat de beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit
de jeugdhulp is afgenomen (een kwart). Daar staat tegenover dat er iets meer samenwerking wordt gemeld tussen het zorgadviesteam of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband primair onderwijs en jeugdhulp (zie tabel 4-12). In cluster 4 is het oordeel
65

gemiddeld negatiever dan in cluster 3 over de ontwikkeling in de afstemming van (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen, over samenwerking tussen het
zorgteam op school en jeugdhulp, over de snelheid van inzet van aanvullende hulp door
externe jeugdhulppartners en over de beschikbaarheid van diagnostische expertise vanuit
jeugdhulp.
Tabel 4-12 Veranderingen in samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp, sinds
de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=71)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk
gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

3%

18%
3%

Afstemming van (speciale) onderwijszorg op onze school en
jeugdhulp voor leerlingen

cl. 3
cl. 4

3%
3%

5%
38%

59%
44%

15%
9%

Samenwerking tussen het zorgteam op school en jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

3%

3%
28%

69%
53%

10%
13%

18%
3%

Samenwerking tussen het
zorgadviesteam / ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband po en jeugdhulp
(alleen so)

cl. 3
cl. 4

13%

29%
25%

14%
13%

57%
50%

Snelheid van inzet van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners

cl. 3
cl. 4

5%
6%

13%
44%

56%
34%

5%
6%

Beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de
jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

5%
3%

8%
34%

64%
53%

5%
3%

66

3%

18%
9%
18%
6%

5. Overige voorzieningen en onderwijsarrangementen
5.1 Inleiding
Tot besluit van de enquête zijn vragen gesteld over een aantal andere voorzieningen in de
school, bovenschoolse voorzieningen en onderwijsarrangementen in samenwerking met
het speciaal basisonderwijs of het speciaal onderwijs. Daarbij is zowel gevraagd naar de
beschikbaarheid, als naar de behoefte aan deze voorzieningen en arrangementen. Bovendien is gevraagd naar veranderingen die zich in de beschikbaarheid hebben voorgedaan
sinds de invoering van passend onderwijs.

5.2 Basisonderwijs
De intern begeleiders is verzocht van een aantal voorzieningen en onderwijsarrangementen voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften aan te geven of deze nodig en (voldoende) beschikbaar zijn (zie tabel 5-1).
Onderwijsarrangementen met cluster 2, 3 en 4 van het speciaal onderwijs en het speciaal
basisonderwijs zijn volgens een kwart tot een derde in voldoende mate beschikbaar. Een
kwart tot bijna twee vijfde heeft wel behoefte aan dergelijke arrangementen, maar geeft
aan dat deze er niet of in onvoldoende mate zijn. Dat geldt vooral voor arrangementen
met het speciaal basisonderwijs (38%) en met cluster 4 van het speciaal onderwijs (37%).
De meerderheid vindt speciale klassen niet nodig: 57% vindt een speciale klas in de school
(zoals een structuur- of trajectklas) niet nodig en 65% vindt een autismeklas niet nodig.
Bijna een kwart heeft wel behoefte aan een speciale klas in de school of een autismeklas
met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp, terwijl deze er nu niet is. Daarnaast geeft een klein percentage aan dat een dergelijke klas er wel is, maar dat de capaciteit onvoldoende is (respectievelijk 6 en 4%).
Er is relatief veel behoefte aan voorzieningen voor kortdurende opvang en observatie die
er nu niet of niet in voldoende mate zijn: in de school (38%), in het samenwerkingsverband
primair onderwijs (36%) of in de vorm van een andere bovenschoolse voorziening voor
kortdurende opvang en ondersteuning (35%). Ook is er bij bijna een derde van de intern
begeleiders behoefte aan (uitbreiding van) een crisisvoorziening of -interventie (30%).

67

Tabel 5-1
Beschikbaarheid van voorzieningen en onderwijsarrangementen voor leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften (n=104)
niet
beschikbaar en niet
nodig

niet
beschikbaar, wel
nodig

beschikbaar, maar
onvoldoende

voldoende
beschikbaar

Speciale klas in de school (bijv.
structuur- of trajectklas)

57%

23%

6%

8%

7%

Autismeklas, met ondersteuning
vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

65%

22%

4%

2%

7%

Onderwijsarrangement met so
cluster 4

22%

24%

13%

30%

11%

Onderwijsarrangement met so
cluster 3

34%

12%

12%

26%

17%

Onderwijsarrangement met so
cluster 2

25%

9%

17%

27%

22%

Onderwijsarrangement met so
cluster 1

34%

2%

7%

14%

43%

Onderwijsarrangement met sbo

18%

20%

18%

32%

12%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in de school

35%

26%

12%

11%

17%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in het samenwerkingsverband po

22%

22%

14%

20%

21%

Andere bovenschoolse voorziening(en) voor kortdurende opvang
en ondersteuning

24%

30%

5%

13%

29%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters

35%

11%

5%

9%

41%

Crisisvoorziening of -interventie

23%

16%

14%

12%

35%

weet ik
niet

Bij de vragen naar veranderingen in de beschikbaarheid van voorzieningen of onderwijsarrangementen sinds de komst van passend onderwijs (tabel 5-2), wordt veel gebruik gemaakt van de antwoordmogelijkheid ‘weet niet / niet van toepassing’ (twee vijfde tot drie
kwart). Uit de overige antwoorden blijkt dat er weinig is toegenomen en dat er vooral een
afname is in onderwijsarrangementen met cluster 4 (22%), cluster 2 (22%), cluster 3 (20%)
en het speciaal basisonderwijs.

68

Tabel 5-2
Veranderingen in de beschikbaarheid van voorzieningen of onderwijsarrangementen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=103)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

1%

8%

26%

1%

1%

63%

9%

28%

Speciale klas in de school (bijv.
structuur- of trajectklas)
Autismeklas, met ondersteuning
vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

63%

Onderwijsarrangement met so
cluster 4

5%

17%

35%

4%

39%

Onderwijsarrangement met so
cluster 3

4%

16%

30%

3%

1%

47%

Onderwijsarrangement met so
cluster 2

4%

18%

29%

2%

1%

46%

Onderwijsarrangement met so
cluster 1

1%

8%

24%

1%

1%

65%

Onderwijsarrangement met sbo

3%

17%

38%

4%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in de school

1%

10%

28%

4%

1%

56%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in het samenwerkingsverband po

2%

10%

28%

6%

2%

52%

Andere bovenschoolse voorziening(en) voor kortdurende opvang
en ondersteuning

3%

9%

28%

6%

54%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters

6%

17%

5%

72%

Crisisvoorziening of -interventie

7%

18%

9%

66%

39%

5.3 Voortgezet onderwijs
Ook aan de zorg- en ondersteuningscoördinatoren in het voortgezet onderwijs zijn de vragen voorgelegd naar de behoefte aan en beschikbaarheid van een aantal voorzieningen
en onderwijsarrangementen voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften (zie tabel 53).
Onderwijsarrangementen met cluster 2, 3 en 4 van het voortgezet speciaal onderwijs zijn
volgens een ongeveer een derde van de respondenten in voldoende mate beschikbaar.
Twee vijfde geeft aan dat arrangementen met cluster 4 niet beschikbaar en wel nodig
(21%) of onvoldoende beschikbaar zijn (20%). Ruim een kwart vindt dat er (meer) arrangementen met cluster 3 moeten zijn (volgens 13% niet beschikbaar en wel nodig, volgens
15% onvoldoende beschikbaar). Twee derde vindt autismeklassen niet nodig. Er is wel
enige behoefte aan een speciale klas in de school: een derde vindt dat deze er zou moeten
komen of dat de capaciteit zou moeten worden uitgebreid. Nog meer dan in het basisonderwijs is er behoefte aan voorzieningen voor kortdurende opvang en observatie die er nu
69

niet of niet in voldoende mate zijn: in de school (44%), in het samenwerkingsverband
(opdc nieuwe stijl) (49%) of in de vorm van een andere bovenschoolse voorziening voor
kortdurende opvang en ondersteuning (voorheen Rebound, Op de rails, Herstart) (55%).
Voorzieningen voor kortdurende opvang en ondersteuning zijn volgens ongeveer een
derde van de respondenten voldoende beschikbaar. Ook is er veel behoefte aan (meer) arrangementen voor herintegratie van thuiszitters (64%) en aan een crisisvoorziening of -interventie (56%). Dergelijke arrangementen voor herintegratie zijn slechts in 16% van de
gevallen voldoende beschikbaar, terwijl een crisisvoorziening of -interventie in 15% van de
gevallen voldoende beschikbaar is.
Tabel 5-3
Beschikbaarheid van voorzieningen en onderwijsarrangementen voor leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften (n=80)
niet
beschikbaar
en niet
nodig

niet
beschikbaar, wel
nodig

beschikbaar, maar
onvoldoende

voldoende
beschikbaar

weet ik
niet

Speciale klas in de school (bijv.
structuur- of trajectklas)

33%

23%

10%

34%

3%

Autismeklas, met ondersteuning
vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

65%

20%

6%

3%

6%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 4

18%

21%

20%

35%

6%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 3

28%

13%

15%

31%

14%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 2

33%

5%

10%

33%

20%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 1

43%

5%

5%

19%

29%

Onderwijsarrangement met praktijkonderwijs

40%

8%

4%

23%

26%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in de school

15%

29%

15%

33%

9%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in het samenwerkingsverband (opdc nieuwe
stijl)

14%

24%

25%

29%

9%

Andere bovenschoolse voorziening(en) (voorheen Rebound, Op
de rails, Herstart)

8%

26%

29%

30%

8%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters

9%

36%

28%

16%

11%

Crisisvoorziening of -interventie

16%

28%

28%

15%

14%

Uit de antwoorden op de vragen naar veranderingen in het aanbod sinds de invoering van
passend onderwijs (zie tabel 5-4) blijkt dat er een toename is in het aantal scholen met
een speciale klas in de school, zoals een structuur- of trajectklas (bij 26% toegenomen).
Wat autismeklassen en onderwijsarrangementen met cluster 3 en 4 betreft, lijken er geen
70

grote veranderingen te zijn opgetreden. Er is wel een afname in de onderwijsarrangementen met cluster 2 (16% afname, tegenover 6% toename). Het aantal voorzieningen voor
kortdurende opvang en observatie in de school is iets toegenomen, maar daar staat een
duidelijke terugloop in bovenschoolse voorzieningen tegenover: 31% meldt een vermindering van voorzieningen voor kortdurende opvang en observatie in het samenwerkingsverband en 42% meldt een vermindering van andere bovenschoolse voorzieningen (voorheen
Rebound, Op de rails of Herstart). ook bij de arrangementen voor herintegratie van thuiszitters en in de crisisvoorzieningen of -interventies is er eerder een afname dan een toename te melden.
Tabel 5-4
Veranderingen in de beschikbaarheid van voorzieningen of onderwijsarrangementen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=80)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

Speciale klas in de school (bijv. structuur- of trajectklas)

1%

9%

24%

21%

5%

40%

Autismeklas, met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

1%

5%

24%

5%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 4

8%

10%

33%

15%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 3

6%

9%

35%

13%

38%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 2

5%

11%

34%

6%

44%

Onderwijsarrangement met vso
cluster 1

1%

8%

29%

3%

60%

1%

26%

5%

68%

Onderwijsarrangement met praktijkonderwijs

65%
4%

4%

31%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in de school

3%

11%

24%

20%

39%

Voorziening voor kortdurende opvang en observatie in het samenwerkingsverband (opdc nieuwe stijl)

8%

23%

28%

9%

34%

Andere bovenschoolse voorziening(en) (voorheen Rebound, Op de
rails, Herstart)

18%

24%

29%

9%

21%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters

10%

14%

29%

15%

33%

Crisisvoorziening of -interventie

9%

13%

29%

4%

46%

71

5.4 Speciaal basisonderwijs
In het speciaal basisonderwijs vindt de meerderheid van de intern begeleiders het niet nodig dat er op hun school een speciale klas, zoals een structuurklas, of een autismeklas is
(zie tabel 5-5). Dat er onderwijsarrangementen met het speciaal onderwijs zijn – en dan
vooral met cluster 3 en 4 – vindt men belangrijker. Dergelijke arrangementen met cluster 4
zijn niet beschikbaar en wel nodig of onvoldoende beschikbaar volgens 44% van de respondenten. Bij cluster 3 is dat het geval volgens 31%. Ook aan arrangementen voor herintegratie van thuiszitters bestaat meer behoefte (37%). Dat geldt nog sterker voor een crisisvoorziening of -interventie: volgens 37% is deze niet beschikbaar en wel nodig en volgens 24% is deze er wel, maar onvoldoende. Zes van de tien intern begeleiders hebben
dus behoefte aan een crisisvoorziening of -interventie die nu ontbreekt of aan uitbreiding
van de voorziening die er momenteel is.
Tabel 5-5
Beschikbaarheid van voorzieningen en onderwijsarrangementen voor leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften (n=41)
niet
beschikbaar
en niet
nodig

niet
beschikbaar, wel
nodig

beschikbaar, maar
onvoldoende

voldoende
beschikbaar

weet ik
niet

Speciale klas in de school

54%

15%

2%

17%

12%

Autismeklas, met ondersteuning
vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

61%

20%

2%

17%

Onderwijsarrangement met so
cluster 4

20%

32%

12%

27%

10%

Onderwijsarrangement met so
cluster 3

24%

24%

7%

27%

17%

Onderwijsarrangement met so
cluster 2

34%

12%

5%

32%

17%

Onderwijsarrangement met so
cluster 1

37%

7%

2%

12%

41%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters

29%

32%

5%

17%

17%

Crisisvoorziening of -interventie

17%

37%

24%

17%

5%

Sinds de start van passend onderwijs zien relatief veel intern begeleiders in het speciaal
basisonderwijs een afname in de beschikbaarheid van onderwijsarrangementen met cluster 4 (25%), 3 (22%) en 2 (17%), terwijl daar slechts een beperkte groep tegenover staat die
een toename ziet (respectievelijk 10, 10 en 7%). Ook bij de arrangementen voor herintegratie van thuiszitters en de crisisvoorziening of -interventie zijn er meer intern begeleiders die een afname zien dan intern begeleiders die een toename zien (zie tabel 5-6).

72

Tabel 5-6
Veranderingen in de beschikbaarheid van voorzieningen of onderwijsarrangementen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=41)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

Speciale klas in de school

5%

49%

7%

39%

Autismeklas, met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

5%

37%

5%

54%

Onderwijsarrangement met so
cluster 4

5%

20%

54%

10%

12%

Onderwijsarrangement met so
cluster 3

5%

17%

44%

10%

24%

Onderwijsarrangement met so
cluster 2

2%

15%

46%

7%

29%

Onderwijsarrangement met so
cluster 1

2%

5%

29%

2%

61%

12%

32%

5%

51%

17%

37%

7%

37%

Arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters
Crisisvoorziening of -interventie

2%

5.5 Speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
Tabel 5-7 toont de resultaten van de vragen naar de beschikbaarheid van voorzieningen
en onderwijsarrangementen voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften in scholen
voor speciaal en voortgezet speciaal onderwijs, cluster 3 en 4.
Uit de antwoorden blijkt dat er vooral behoefte is aan combinatieprogramma’s onderwijs
en jeugdzorg die er nog niet zijn of aan uitbreiding van bestaande programma’s (60% in
vso cluster 3 en 50% in vso cluster 4). Ook is er behoefte aan (meer) arrangementen voor
herintegratie van thuiszitters (41% in cluster 3 en 47% in cluster 4) en aan een (uitbreiding
van een) crisisvoorziening of -interventie (eveneens 41% in cluster 3 en 47% in cluster 4).
Bij de vragen naar onderwijsarrangementen met (andere scholen voor) (voortgezet) speciaal onderwijs hebben veel respondenten aangegeven dat ze daarover geen mening hebben. Op dit punt kunnen dus geen conclusies worden getrokken. Op het gebied van de behoefte aan (meer) speciale klassen is het beeld wisselend. In cluster 3 vindt ruim een kwart
dat speciale klassen wel nodig zijn, maar niet of onvoldoende beschikbaar zijn. Ruim een
derde vindt dat deze wel in voldoende mate beschikbaar zijn. In cluster 4 vindt bijna de
helft dat er voldoende voorzien is in speciale klassen, terwijl een op de vijf vindt dat deze
voorziening niet beschikbaar is maar wel nodig, of onvoldoende beschikbaar is.

73

Tabel 5-7
Beschikbaarheid van voorzieningen en onderwijsarrangementen voor leerlingen
met speciale onderwijsbehoeften (n=71)
niet
beschikbaar
en niet
nodig

niet
beschikbaar,
wel nodig

beschikbaar,
maar onvoldoende

voldoende
beschikbaar

weet ik
niet

Speciale klas in de school

cl. 3
cl. 4

18%
16%

18%
6%

10%
13%

36%
47%

18%
19%

Autismeklas, met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

36%
34%

18%
6%

5%
9%

18%
31%

23%
19%

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

15%

18%

10%

8%

49%

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

19%

9%

3%

69%

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

23%
19%

5%
6%

10%
3%

62%
72%

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

21%
25%

3%

15%

62%
75%

Arrangementen voor herintegratie van thuiszitters

cl. 3
cl. 4

10%
6%

15%
31%

26%
16%

15%
34%

33%
13%

Crisisvoorziening of
-interventie

cl. 3
cl. 4

5%
3%

26%
16%

15%
31%

26%
38%

28%
13%

Combinatieprogramma’s onderwijs en jeugdzorg (vso)

cl. 3
cl. 4

32%
21%

28%
29%

12%
46%

28%
4%

Programma’s gericht op arbeidstoeleiding (vso)

cl. 3
cl. 4

12%
8%

24%
33%

44%
50%

20%
8%

Tabel 5-8 is het resultaat van de vraag naar ontwikkelingen in de beschikbaarheid van
voorzieningen en arrangementen sinds passend onderwijs van start is gegaan. Veel respondenten hebben hier gebruik gemaakt van de antwoordmogelijkheid ‘weet niet / niet
van toepassing’. Dat bemoeilijkt het trekken van conclusies. Dat is met name het geval bij
de vragen naar onderwijsarrangementen met het (voortgezet) speciaal onderwijs.
Waar men wel een antwoord op de vraag heeft gegeven, lijkt de beschikbaarheid doorgaans gelijk te zijn gebleven, of houden vermindering en toename elkaar in evenwicht.
Een toename wordt vooral gemeld bij de beschikbaarheid van arrangementen voor herintegratie van thuiszitters in cluster 4, die volgens bijna een derde van de respondenten in
dat cluster 4 is toegenomen, en bij programma’s gericht op arbeidstoeleiding in het voortgezet onderwijs cluster 3, waar een vijfde een toename meldt. Ook wordt enige toename
gemeld van de beschikbaarheid van speciale klassen in de school en van de autismeklas
met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere jeugdhulp. In cluster 4 wordt vaker een toename van speciale klassen in de school gemeld dan in cluster 3.

74

Tabel 5-8
Veranderingen in de beschikbaarheid van voorzieningen of onderwijsarrangementen, sinds de invoering van passend onderwijs (in 2014) (n=71)
sterk
verminderd

verminderd

gelijk gebleven

toegenomen

sterk
toegenomen

weet ik
niet /
n.v.t.

3%
6%

44%
41%

8%
19%

3%

44%
34%

3%
3%

39%
44%

18%
13%

3%

39%
38%

3%

28%

13%

3%

54%

3%

9%

3%

84%

3%
6%

64%
88%

Speciale klas in de school

cl. 3
cl. 4

Autismeklas, met ondersteuning vanuit jeugd-ggz of andere
jeugdhulp

cl. 3
cl. 4

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 4

cl. 3
cl. 4

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 3

cl. 3
cl. 4

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 2

cl. 3
cl. 4

33%
6%

Onderwijsarrangement met
(v)so cluster 1

cl. 3
cl. 4

31%
6%

Arrangementen voor herintegratie van thuiszitters

cl. 3
cl. 4

3%

3%
13%

31%
31%

13%
31%

Crisisvoorziening of -interventie

cl. 3
cl. 4

3%

3%
19%

49%
38%

8%
19%

3%

41%
19%

Combinatieprogramma’s onderwijs en jeugdzorg (vso)

cl. 3
cl. 4

4%
4%

8%
13%

36%
50%

12%
17%

4%

40%
13%

Programma’s gericht op arbeidstoeleiding (vso)

cl. 3
cl. 4

4%
21%

48%
42%

20%
25%

3%

69%
94%
3%

51%
22%

28%
13%

75

6. Verschillen tussen schoolsoorten
6.1 Inleiding
In dit hoofdstuk maken we op een aantal punten een vergelijking tussen antwoorden van
de respondenten uit de vier onderscheiden schoolsoorten. Daarbij gaat het om antwoorden op vragen waarbij antwoordschalen zijn gebruikt. Per item is de gemiddelde score berekend, op een schaal van 1 tot 5. De scores ‘weet ik niet / niet van toepassing’ zijn bij het
berekenen van de gemiddelden buiten beschouwing gelaten.

6.2 Ondersteuningsaanbod voor leerlingen
Tabel 6-1 geeft een overzicht van de ondersteuning die scholen volgens de intern begeleider, zorg- of ondersteuningscoördinator kunnen bieden aan leerlingen met problemen of
beperkingen. Welke ondersteuning zij kunnen bieden is in hoofdstuk 2 beschreven. Hier
richten we ons vooral op de overeenkomsten en verschillen tussen schoolsoorten. Zoals
eerder aangegeven, is de lijst met problemen en beperkingen gebaseerd op het ‘zorgprofiel’, dat in verschillende metingen van het PRIMA- en COOL-cohortonderzoek is gebruikt
en dat tevens wordt ingezet in het deelonderzoek ‘school-klas-leerling’ van de evaluatie
passend onderwijs.
In tabel 6-1 valt in positieve zin op dat men over de gehele linie goede steun zegt te kunnen bieden aan leerlingen met adhd/add en aan leerlingen met autisme en verwante
stoornissen.
Ook leerlingen met achterstanden in taal/lezen en/of rekenen kunnen doorgaans goed ondersteund worden, al blijft het voortgezet onderwijs daarin achter bij het basisonderwijs,
het sbo en het (v)so. Ook met dyslexie en dyscalculie kunnen scholen volgens de respondenten in het algemeen goed overweg, al blijft het (voortgezet) speciaal onderwijs daarin
iets achter. Faalangst en gebrek aan weerbaarheid vormen, afgaand op de mening van de
intern begeleiders en de zorg- of ondersteuningscoördinatoren, eveneens geen grote problemen voor scholen. Visuele en auditieve handicaps doen dat vaak wel, waarbij opvalt
dat het voortgezet onderwijs daar beter op lijkt te zijn ingesteld dan de andere schoolsoorten. Alleen cluster 3 scoort bij visuele beperkingen even hoog als het voortgezet onderwijs. Cluster 4 scoort opvallend laag bij beide typen beperkingen.
Ernstige verstandelijke beperkingen en Downsyndroom stuiten op grote moeilijkheden in
het regulier onderwijs, het speciaal basisonderwijs en cluster 4 van het (v)so, terwijl het
regulier onderwijs ook moeite heeft met leerlingen met agressief gedrag.
Bij elk item zijn de verschillen tussen schoolsoorten significant (p<.001). De proportie verklaarde variantie per item (E2) varieert van .07 (faalangst) tot .65 (ernstige verstandelijke
beperking).

77

Tabel 6-1
Mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met problemen
of beperkingen; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
De school kan ondersteuning bieden
aan leerlingen met …

bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

totaal

visuele handicap (blind/slechtziend)

2.1

2.8

1.9

2.8

1.4

2.3

auditieve handicap (doof/slechthorend)

2.6

3.3

2.3

2.8

1.5

2.7

spraak-/taalstoornis

3.3

3.2

3.4

3.5

2.3

3.2

motorische handicap

3.1

3.6

3.1

3.6

2.0

3.2

overige fysieke beperking (bijv. chronische ziekte, epilepsie, astma)

3.3

3.8

3.3

3.9

2.4

3.4

lichte verstandelijke beperking

2.9

1.9

4.3

4.7

3.0

3.1

ernstige verstandelijke beperking

1.5

1.1

2.1

4.3

1.3

1.9

Downsyndroom

2.1

1.2

2.1

4.3

1.3

2.1

adhd/add

3.9

4.1

4.6

4.5

4.7

4.2

autisme of verwante stoornis

3.8

4.1

4.4

4.5

4.8

4.2

opstandig of antisociaal gedrag (odd)

2.7

2.9

3.3

3.1

4.5

3.1

agressief gedrag

2.4

2.4

3.1

3.0

4.4

2.8

achterstand in taal/lezen

4.3

3.6

4.7

4.6

3.9

4.2

achterstand in rekenen

4.3

3.6

4.7

4.5

3.9

4.2

dyslexie

4.3

4.2

4.5

3.1

3.5

4.0

dyscalculie

3.7

3.6

4.1

3.1

3.3

3.6

depressieve klachten

2.7

3.2

3.3

3.2

3.9

3.1

een angststoornis / fobie

2.8

3.1

3.5

3.4

3.9

3.2

faalangst

3.8

3.9

4.4

4.1

4.1

4.0

gebrek aan weerbaarheid

3.8

3.8

4.4

4.4

4.2

4.0

hoogbegaafdheid

4.0

3.0

2.6

1.5

2.4

3.0

Toelichting: 1=niet, 2=in geringe mate, 3=in enige mate, 4=in hoge mate, 5=in zeer hoge mate

De vragen naar de beschikbare voorzieningen laten een beeld zien dat in grote lijnen tussen de schoolsoorten overeenstemt (zie tabel 6-2). Programma’s of methodieken die zich
richten op sociale veiligheid en op preventie van gedragsproblemen worden relatief veel
ingezet en in het speciaal basisonderwijs en cluster 4 is er bovendien veel aandacht voor
de aanpak van gedragsproblemen. Anti-pestprogramma’s worden verhoudingsgewijs veel
genoemd en ook schoolmaatschappelijk werk is tamelijk ruim beschikbaar, met uitzondering van de beschikbaarheid in cluster 4. Het voortgezet onderwijs scoort verhoudingsgewijs laag op preventie en aanpak van gedragsproblemen en hoger op faalangsttraining en
huiswerkbegeleiding. Het (v)so cluster 3 heeft meer aanbod aan logopedie en therapieën
en programma’s voor leerlingen die moeilijk leren of lichamelijke of zintuiglijke beperkingen hebben, en heeft vaker aangepaste werk- en instructieruimtes. In het basisonderwijs
is er verhoudingsgewijs veel aan ondersteuning voor zeer begaafde leerlingen beschikbaar.
78

Tabel 6-2
Mate waarin de school gebruik kan maken van mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

vormen van remediale hulp

2.8

3.2

2.9

3.3

2.7

ondersteuningsprogramma’s voor zeer begaafde leerlingen

3.3

2.3

---

---

---

ondersteuningsprogramma’s voor moeilijk lerende leerlingen

3.1

2.3

3.1

4.3

2.3

aangepaste werk- en instructieruimtes

2.6

2.6

3.1

3.9

3.1

(extra) ondersteuning bij onderwijs aan leerlingen met lichamelijke / zintuiglijke beperkingen

2.1

2.6

2.3

3.7

1.5

programma’s of methodieken die zich richten
op sociale veiligheid

3.6

3.2

4.1

4.0

3.8

programma’s of methodieken die zich richten
op de preventie van gedragsproblemen

3.4

2.6

4.2

3.7

4.1

programma’s of methodieken die zich richten
op de aanpak van gedragsproblemen

3.2

2.6

4.0

3.6

4.1

faalangsttraining

2.3

3.6

2.9

2.9

2.6

sociale-vaardigheidstraining

2.7

3.5

3.4

3.9

3.7

(extra) huiswerkbegeleiding

1.6

3.6

---

---

---

anti-pestprogramma

3.2

3.4

3.6

3.1

3.5

logopedie

2.6

1.3

4.1

4.4

2.3

ergotherapie

1.9

1.0

2.1

3.6

1.3

fysiotherapie

2.1

1.0

3.3

3.9

1.6

speltherapie

1.7

1.0

2.2

3.0

1.7

(school)maatschappelijk werk

3.2

3.8

3.6

3.9

2.6

opvoedingshulp voor ouders / gezinnen

2.9

2.6

3.0

3.1

2.7

overige lichte en preventieve jeugdhulp

2.9

2.7

2.9

3.0

3.2

Toelichting: 1=niet, 2=in geringe mate, 3=in enige mate, 4=in ruime mate, 5=in zeer ruime mate

Tabel 6-3 geeft een indruk van de beschikbaarheid van (externe) ondersteuning voor leerlingen. Er is enige ondersteuning vanuit cluster 2, 3 en 4 van het (voortgezet) speciaal onderwijs beschikbaar voor het regulier onderwijs en het speciaal basisonderwijs. Daarnaast
is redelijk ruim voorzien in (school)maatschappelijk werk en – voor het basisonderwijs en
voortgezet onderwijs – ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband. Ook is jeugdgezondheidszorg redelijk ruimschoots voorhanden, met name in het voortgezet onderwijs.
Grote verschillen tussen schoolsoorten komen niet naar voren uit de tabel, behalve het gegeven dat het (v)so weinig ondersteuning vanuit andere clusters krijgt.

79

Tabel 6-3
Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen voor de directe
ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften; gemiddelde scores (schaal
van 1-5)
bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

(v)so cluster 4

2.9

3.1

2.7

2.2

---

(v)so cluster 3

2.6

3.0

2.9

---

1.8

(v)so cluster 2

2.9

2.9

2.6

2.1

1.4

(v)so cluster 1

2.0

2.1

1.9

2.1

1.1

speciaal basisonderwijs

2.8

---

---

---

---

samenwerkingsverband po / vo

3.4

3.7

---

---

---

(school)maatschappelijk werk

3.4

3.7

3.4

3.7

2.7

jeugdgezondheidszorg

3.3

3.6

3.1

3.3

3.2

jeugd-ggz

3.0

2.9

3.2

3.1

3.1

overige jeugdhulp

2.8

2.8

3.1

3.0

3.2

wijkteam

2.5

2.8

3.1

2.8

2.9

voorzieningen voor arbeidstoeleiding

---

---

---

3.9

3.4

Toelichting: 1=niet beschikbaar, 2=gering, 3=enigszins, 4=ruim, 5=zeer ruim

Tabel 6-4
Kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, vanuit een aantal voorzieningen; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

(v)so cluster 4

3.4

3.8

3.4

3.0

---

(v)so cluster 3

3.4

3.7

3.7

---

3.0

(v)so cluster 2

3.5

3.5

3.5

3.4

2.3

(v)so cluster 1

3.3

3.3

3.5

3.5

1.7

speciaal basisonderwijs

3.3

---

---

---

---

samenwerkingsverband po / vo

3.5

3.7

---

---

---

(school)maatschappelijk werk

3.7

4.0

3.9

3.8

3.4

jeugdgezondheidszorg

3.6

3.6

3.4

3.4

3.0

jeugd-ggz

3.4

3.2

3.2

3.1

3.0

overige jeugdhulp

3.1

3.1

3.0

2.8

2.9

wijkteam

3.1

3.1

3.1

2.7

3.0

voorzieningen voor arbeidstoeleiding

---

---

---

3.4

3.4

Toelichting: 1=slecht, 2=matig, 3=redelijk, 4=goed, 5=zeer goed

Tabel 6-4 geeft de gemiddelden bij de beoordeling van de kwaliteit van de ondersteuning
van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. De ondersteuning vanuit het (voortgezet) speciaal onderwijs, het speciaal basisonderwijs en het samenwerkingsverband wordt
gemiddeld genomen als redelijk tot goed beoordeeld. Het (school)maatschappelijk werk
krijgt de hoogste waardering en ook de jeugdgezondheidszorg scoort tamelijk positief. De
jeugd-ggz, overige jeugdhulp en wijkteams scoren rond het midden van de schaal.
80

6.3 Ondersteuningsaanbod voor medewerkers
Tabel 6-5 heeft betrekking op de ondersteuning van leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
Tabel 6-5
Mate waarin verschillende vormen van ondersteuning kunnen worden ingezet
voor leraren bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
De school beschikt over specifieke hulp of
ondersteuning voor leraren in de vorm
van …

bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

vaste leerlingenbespreking met intern begeleider / zorg- of ondersteuningscoördinator

4.3

3.4

4.4

4.4

4.4

ondersteuning / coaching door intern begeleider / zorg- of ondersteuningscoördinator

3.9

3.7

3.9

4.0

4.2

zorgteam op school (bao) / zorg(advies)team / ondersteuningsteam op school

3.5

4.1

4.2

4.2

4.3

zorg(advies)team / ondersteuningsteam van
het samenwerkingsverband

3.4

---

3.4

2.9

3.4

ondersteuning door (ortho)pedagoog van
de school

2.7

3.4

3.3

3.4

4.1

ondersteuning door (school)psycholoog van
de school

1.8

2.1

2.6

3.5

2.5

ondersteuning door gedragsspecialist van
de school

2.6

2.9

3.1

3.4

3.8

ondersteuning door maatschappelijk werker van de school

3.0

3.3

3.1

3.2

2.3

inzet van ervaren leraar voor begeleiding

2.8

3.3

3.1

3.5

3.7

co-teaching (leraar met andere leraar of intern begeleider / zorg- of ondersteuningscoördinator)

2.6

2.6

2.6

2.8

2.9

co-teaching (leraar met externe begeleider)

2.3

2.0

2.3

2.2

2.2

inzet van consulent / specialist / begeleider
van het samenwerkingsverband po / vo

3.0

2.5

---

---

---

inzet van consulent / specialist / begeleider
vanuit het schoolbestuur

2.1

1.5

2.1

2.0

1.7

begeleiding vanuit een school- of onderwijsbegeleidingsdienst

2.6

1.7

2.1

2.3

1.7

inzet van een zelfstandig onderwijsadviseur

1.7

1.6

1.6

1.9

1.7

inzet van een medewerker van een voorziening voor arbeidstoeleiding (vso)

---

---

---

2.6

2.7

Toelichting: 1=niet, 2=in geringe mate, 3=in enige mate, 4=in ruime mate, 5=in zeer ruime mate

Leraren kunnen vooral ondersteuning krijgen van intern begeleiders, zorg- of ondersteuningscoördinatoren, waarbij het voortgezet onderwijs gemiddeld iets lager scoort dan de
overige schoolsoorten, en van het zorgteam of zorgadviesteam op school. Dat laatste is
minder het geval in het basisonderwijs. Ook is er in het basisonderwijs minder inzet van
81

een (ortho)pedagoog van de school. In het (voortgezet) speciaal onderwijs is er meer ondersteuning van een gedragsspecialist en/of (school)psycholoog van de school en worden
vaker ervaren leraren ingezet voor begeleiding. Co-teaching is niet wijdverbreid en schoolbegeleiders vanuit schoolbestuur of onderwijsbegeleidingsdienst of zelfstandig onderwijsadviseurs worden relatief weinig ingezet, met name in het voortgezet onderwijs (zie tabel
6-5).
Tabel 6-6 bevestigt wat al eerder is beschreven. Er zijn geen grote verschillen tussen de
schoolsoorten op het gebied van de door de respondenten aangegeven beschikbaarheid
van ondersteuners vanuit een aantal externe voorzieningen. Dit met uitzondering van de
geringere beschikbaarheid in het (v)so vanuit andere clusters.
Tabel 6-6
Beschikbaarheid van medewerkers van een aantal voorzieningen ter ondersteuning van leraren en andere teamleden bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
De school beschikt over specifieke
hulp of ondersteuning voor leraren /
teamleden vanuit …

bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

(v)so cluster 4

2.6

2.9

2.7

1.9

---

(v)so cluster 3

2.4

2.8

2.6

---

2.2

(v)so cluster 2

2.8

2.6

2.7

2.0

1.7

(v)so cluster 1

1.7

1.8

1.9

1.9

1.3

speciaal basisonderwijs /praktijkonderwijs

2.4

1.6

---

---

---

samenwerkingsverband po / vo

3.0

2.7

---

---

---

(school)maatschappelijk werk

2.9

3.1

3.2

3.1

2.7

jeugdgezondheidszorg

2.8

2.9

2.7

2.8

2.6

jeugd-ggz

2.5

2.3

2.5

2.4

2.6

overige jeugdhulp

2.3

2.2

2.5

2.5

2.5

wijkteam

2.0

2.2

2.5

2.3

2.5

Toelichting: 1=niet, 2=in geringe mate, 3=in enige mate, 4=in ruime mate, 5=in zeer ruime mate

De kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school vanuit externe voorzieningen wordt in het algemeen als redelijk tot goed bestempeld (zie tabel 6-7).
Dat geldt voor ondersteuning uit het (v)so, speciaal basisonderwijs, praktijkonderwijs, het
samenwerkingsverband, (school)maatschappelijk werk en jeugdgezondheidszorg. Jeugdggz, overige jeugdhulp en wijkteams worden kwalitatief als redelijk gewaardeerd. Verschillen in oordelen tussen schoolsoorten zijn klein.

82

Tabel 6-7
Kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden op school, vanuit een aantal voorzieningen; gemiddelde scores (schaal van 1-5)
bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

(v)so cluster 4

3.5

3.5

3.6

2.8

---

(v)so cluster 3

3.4

3.6

3.6

---

3.3

(v)so cluster 2

3.5

3.3

3.5

3.4

2.8

(v)so cluster 1

3.3

3.1

3.6

3.4

1.5

speciaal basisonderwijs /praktijkonderwijs

3.4

3.1

---

---

---

samenwerkingsverband po / vo

3.5

3.5

---

---

---

(school)maatschappelijk werk

3.7

3.8

3.7

3.7

3.5

jeugdgezondheidszorg

3.5

3.5

3.2

3.2

3.0

jeugd-ggz

3.2

2.8

3.2

3.0

3.0

overige jeugdhulp

3.1

2.7

2.9

2.9

3.0

wijkteam

2.9

2.8

3.1

2.6

3.0

Toelichting: 1=slecht, 2=matig, 3=redelijk, 4=goed, 5=zeer goed

6.4 Overige voorzieningen
Ook bij de waardering van de samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp treden geen grote verschillen tussen schoolsoorten op (zie tabel 6-8). De gemiddelde scores
liggen rond het midden van de schaal. Het zorgteam of zorgadviesteam van de school
wordt gemiddeld iets positiever gewaardeerd, terwijl de snelheid waarmee aanvullende
hulp door externe jeugdhulppartners wordt ingezet, iets lager scoort. Op het gebied van
de beschikbaarheid van diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp scoort het (v)so iets
positiever dan de overige schoolsoorten, waarbij het speciaal basisonderwijs de laagste
waardering geeft.
Tabel 6-8
Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp; gemiddelde scores
(schaal van 1-5)
bao

vo

sbo

(v)so-3

(v)so-4

(Speciale) onderwijszorg op onze school en
jeugdhulp voor leerlingen zijn goed op elkaar afgestemd

2.9

3.0

2.9

3.1

3.4

Het zorgteam (bao) / zorg(advies)team of
ondersteuningsteam van de school werkt
goed samen met de jeugdhulp

3.5

3.6

3.6

3.6

3.8

Het zorg(advies)team / ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband po
werkt goed samen met jeugdhulp

3.2

---

3.1

3.4

3.2

Aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners wordt snel ingezet

2.8

2.7

2.5

2.9

3.0

Er is waar nodig goede diagnostische expertise beschikbaar vanuit de jeugdhulp

3.0

2.9

2.8

3.2

3.5

Toelichting: 1=zeer mee oneens, 2=mee oneens, 3=niet eens / niet oneens, 4=mee eens, 5=zeer mee eens

83

7. Samengestelde variabelen
7.1 Inleiding
Tot besluit van de analyses is nagegaan in hoeverre afzonderlijke items in vragenblokken
konden worden geclusterd in samengestelde variabelen. In paragraaf 7.2 wordt een overzicht gegeven van de samengestelde variabelen en in paragraaf 7.3 worden verschillen in
gemiddelde scores tussen schoolsoorten gepresenteerd.

7.2 Samengestelde variabelen
Voor vragenblokken waarbij gebruik is gemaakt van antwoordschalen (hier met scores
van 1 tot 5), is nagegaan of er onderliggende schalen konden worden onderscheiden.
Daarbij is gebruik gemaakt van principale componentenanalyse met Varimax-rotatie, gevolgd door betrouwbaarheidsanalyse, waarbij Cronbachs alpha-coëfficiënt is berekend.
Vervolgens is per samengestelde variabele de gemiddelde score berekend. Bij het berekenen van die gemiddelden zijn de antwoorden ‘weet ik niet / niet van toepassing’ buiten beschouwing gelaten, aangezien deze buiten de antwoordschaal vallen. Gezien afwijkingen
tussen de vragenlijsten voor verschillende schoolsoorten, is niet gestreefd naar samengestelde variabelen die voor alle schoolsoorten in het onderzoek gelijk zijn. De analyses zijn
voor het merendeel afzonderlijk uitgevoerd, waarbij respectievelijk het regulier onderwijs
(bao en vo) en het speciaal onderwijs (sbo, so en vso) zijn samengenomen. De vraag in
hoeverre de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met verschillende typen extra ondersteuningsbehoeften, vormt hierop een uitzondering. Hierop is een analyse uitgevoerd waarbij de data van de verschillende schoolsoorten zijn samengevoegd.
Ondersteuning aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
De eerste inhoudelijke vraag in de enquête betreft de mate waarin de school ondersteuning kan bieden aan leerlingen met bepaalde typen problemen en beperkingen. De respondenten is een lijst met 21 problemen, handicaps en beperkingen voorgelegd, met de
vraag op een schaal van 1 tot 5 aan te geven in welke mate de school een leerling met dergelijke problematiek ondersteuning kan geven. Factoranalyse op een samengevoegd bestand met de data van basisonderwijs, speciaal basisonderwijs, (voortgezet) speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs leidde na verwijdering van het item ‘hoogbegaafdheid’ tot
vijf factoren met een hoge betrouwbaarheid: lichamelijke beperking, verstandelijke beperking, gedragsproblemen, leerproblemen, sociaalemotionele problemen (tabel 7-1). De betrouwbaarheidscoëfficiënten (Cronbachs α) zijn hoog, met waarden die variëren van .80
tot .87.

85

Tabel 7-1
Mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen – samengestelde variabelen (bao, sbo, so, vso, vo)
Lichamelijke
beperking

Verstandelijke beperking

Gedragsproblemen

Leerproblemen

Sociaalemotionele
problemen

• visuele handicap
• auditieve
handicap
• spraak-/taalstoornis
• motorische
handicap
• overige fysieke
beperking

• lichte verstandelijke beperking
• ernstige verstandelijke beperking
• Downsyndroom

• adhd/add
• autisme of verwante stoornis
• opstandig of
antisociaal
gedrag (odd)
• agressief gedrag

• achterstand in
taal/lezen
• achterstand in
rekenen
• dyslexie
• dyscalculie

• depressieve
klachten
• een angststoornis
/ fobie
• faalangst
• gebrek aan
weerbaarheid

Cronbachs α=.85

Cronbachs α=.87

Cronbachs α=.84

Cronbachs α=.80

Cronbachs α=.85

Basisonderwijs en voortgezet onderwijs
De mogelijkheden die er op school zijn voor directe ondersteuning van leerlingen, kunnen
op grond van een factoranalyse op de samengevoegde data van het basisonderwijs en het
voortgezet onderwijs worden ingedeeld in vier factoren. Tabel 7-2 toont deze en de items
die daaraan zijn toebedeeld. Ook toont de tabel de bijbehorende betrouwbaarheidscoëfficiënten (Cronbachs α). Voor drie factoren zijn deze goed (van .83 tot .89). De vierde factor
heeft een wat achterblijvende, maar nog wel acceptabele alpha (.68). De samengestelde
variabelen hebben achtereenvolgens betrekking op fysieke en programma’s en methodieken gericht op gedrag, ondersteuning bij leerproblemen, faalangsttraining en training in
sociale vaardigheden, en hulp voor ouders en jeugdhulp.
Tabel 7-2
Mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen – samengestelde variabelen (bao en vo)
Programma’s en
methodieken gericht op
gedrag

Ondersteuning bij
leerproblemen

Faalangst- en sova-training

Hulp voor ouders en
jeugdhulp

• progr. / meth. gericht
op sociale veiligheid
• progr. / meth. gericht
op preventie van
gedragsproblemen
• progr. / meth. gericht
op aanpak van
gedragsproblemen
• anti-pestprogramma

• remedial teaching
• ondersteuningsprogr.
voor moeilijk lerende
leerlingen
• aangepaste werk- en
instructieruimtes

• faalangsttraining
• training in sociale
vaardigheden

• opvoedingshulp ouders
/ gezinnen
• overige lichte en
preventieve jeugdhulp

Cronbachs α=.87

Cronbachs α=.68

Cronbachs α=.83

Cronbachs α=.89

86

Tabel 7-3 geeft een overzicht van vier samengestelde variabelen die betrekking hebben op
de beschikbaarheid en kwaliteit van directe ondersteuning van leerlingen door medewerkers vanuit externe voorzieningen. De alpha-waarden zijn goed (.81 tot .88), afgezien van
de waarde voor het voortgezet onderwijs bij de eerste samengestelde variabele, die iets
achterblijft (.69). De vier samengestelde variabelen die betrekking hebben op de directe
ondersteuning aan leraren en andere teamleden (tabel 7-4), lijken qua samenstelling op
de variabelen die bij de ondersteuning van leerlingen zijn onderscheiden (tabel 7-3), maar
er zijn enkele afwijkingen, met name bij de beschikbaarheid. Hier liggen drie van de vier
alpha-waarden boven .80, terwijl de waarde bij de eerste variabele iets achterblijft, maar
ruim voldoende is.
Tabel 7-3
Beschikbaarheid en kwaliteit van directe ondersteuning aan leerlingen vanuit
externe voorzieningen – samengestelde variabelen (bao en vo)
Beschikbaarheid directe Beschikbaarheid overige
ondersteuning leerlingen externe ondersteuning
vanuit sbo en so/vso
voor leerlingen

Kwaliteit ondersteuning Kwaliteit overige externe
leerlingen vanuit (v)so en ondersteuning van leersamenwerkingsverband lingen

• cluster 4
• cluster 3
• cluster 2
• cluster 1
• sbo (alleen bao)

• samenwerkingsverband
• schoolmaatschappelijk
werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

• cluster 4
• cluster 3
• cluster 2
• cluster 1
• samenwerkingsverband

• schoolmaatschappelijk
werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

Cronbachs α=.81 (bao)
Cronbachs α=.69 (vo)

Cronbachs α=.83

Cronbachs α=.88

Cronbachs α=.84

Tabel 7-4
Beschikbaarheid en kwaliteit van directe ondersteuning aan leraren en andere
teamleden vanuit externe voorzieningen – samengestelde variabelen (bao en vo)
Beschikbaarheid
ondersteuning
teamleden vanuit (v)so

Beschikbaarheid overige
externe ondersteuning
voor teamleden

Kwaliteit ondersteuning
teamleden vanuit (v)so
en samenwerkingsverband

Kwaliteit overige externe
ondersteuning van teamleden

• cluster 4
• cluster 3
• cluster 2
• cluster 1

• sbo / praktijkonderwijs
• samenwerkingsverband
• schoolmaatschappelijk
werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

• cluster 4
• cluster 3
• cluster 2
• samenwerkingsverband

• schoolmaatschappelijk
werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

Cronbachs α=.73

Cronbachs α=.84

Cronbachs α=.84

Cronbachs α=.86

87

Tabel 7-5 toont twee samengestelde variabelen waarin respectievelijk items zijn geclusterd die betrekking hebben op ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en items
die betrekking hebben op samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp.
Tabel 7-5
Ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp – samengestelde variabelen (bao en vo)
Ondersteuning vanuit samenwerkingsverband

Samenwerking met en ondersteuning vanuit
jeugdhulp

• goede diagnostische ondersteuning op gebied
leerlingenzorg
• goede ondersteuning voor leraren
• voldoende bovenschoolse voorzieningen

• onderwijszorg op school en jeugdhulp zijn goed
op elkaar afgestemd
• zorgteam school werkt goed samen met jeugdhulp
• zorg(advies)team swv po werkt goed samen met
jeugdhulp (alleen bao)
• aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners
wordt snel ingezet
• er is waar nodig goede diagnostische expertise
beschikbaar vanuit jeugdhulp

Cronbachs α=.75

Cronbachs α=.92 (bao);
Cronbachs α=.81 (vo)

Speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal Onderwijs
De factoranalyse op de items die betrekking hebben op directe ondersteuning van leerlingen, leidden tot drie betrouwbare factoren (zie tabel 7-6). Deze oplossing wijkt af van de
oplossing met vier factoren die bij het basisonderwijs en voortgezet onderwijs is gevonden. In de in tabel 7-6 gepresenteerde oplossing is er een meer expliciete clustering van de
ondersteuning gericht op leerlingen zonder focus op gedragsproblemen en is de externe
ondersteuning in de vorm van opvoedingshulp en overige lichte en preventieve jeugdhulp
daarvan onderscheiden en in een andere factor ondergebracht.
Bij de samengestelde variabelen die betrekking hebben op de directe ondersteuning van
leerlingen en de directe ondersteuning van leraren en andere teamleden (tabel 7-7 en 7-8)
ontbreekt, in vergelijking met basisonderwijs en voortgezet onderwijs, de ondersteuning
vanuit het samenwerkingsverband (niet in de vragenlijst opgenomen) en het speciaal onderwijs (dat hier een minder expliciete rol heeft dan bij de ondersteuning van het regulier
onderwijs). In de samengestelde variabele die betrekking heeft op de directe ondersteuning van leerlingen is ook schoolmaatschappelijk werk opgenomen. Bij de ondersteuning
aan leraren en andere teamleden ontbreekt dit. De alpha-waarden zijn goed tot zeer goed
(.83 tot .91).

88

Tabel 7-6
Mogelijkheden voor directe ondersteuning van leerlingen – samengestelde variabelen (sbo en so/vso)
Ondersteuning bij leerproblemen,
fysieke en psychische problemen

Programma’s en methodieken gericht op gedrag

Hulp voor ouders en lichte
jeugdhulp

• ondersteuningsprogramma’s
voor (zeer) moeilijk lerende
leerlingen
• aangepaste werk- en instructieruimtes
• (extra) ondersteuning bij
lichamelijke / zintuiglijke
beperkingen
• logopedie
• ergotherapie
• fysiotherapie
• speltherapie

• programma’s / methodieken
gericht op sociale veiligheid
• programma’s / methodieken
gericht op preventie van
gedragsproblemen
• programma’s / methodieken
gericht op aanpak van
gedragsproblemen
• training in sociale vaardigheden
• anti-pestprogramma

• opvoedingshulp voor ouders
/ gezinnen
• overige lichte en
preventieve jeugdhulp

Cronbachs α=.88

Cronbachs α=.86

Cronbachs α=.84

Tabel 7-7
Beschikbaarheid en kwaliteit van directe ondersteuning aan leerlingen vanuit
externe voorzieningen – samengestelde variabelen (sbo en so/vso)
Beschikbaarheid van directe ondersteuning voor
leerlingen uit externe voorzieningen

Kwaliteit van directe ondersteuning voor leerlingen
uit externe voorzieningen

• schoolmaatschappelijk werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

• schoolmaatschappelijk werk
• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

Cronbachs α=.83

Cronbachs α=.86

Tabel 7-8
Beschikbaarheid en kwaliteit van ondersteuning aan leraren en andere teamleden vanuit externe voorzieningen – samengestelde variabelen (sbo en so/vso)
Beschikbaarheid van ondersteuning voor leraren en
andere teamleden uit externe voorzieningen

Kwaliteit van ondersteuning voor leraren en andere
teamleden uit externe voorzieningen

• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

• jeugdgezondheidszorg
• jeugd-ggz
• overige jeugdhulp
• wijkteams

Cronbachs α=.91

Cronbachs α=.90

89

7.3 Verschillen tussen schoolsoorten
Ondersteuningsmogelijkheden bij beperkingen – alle schoolsoorten
Tabel 7-9 geeft een beeld van de ondersteuningsmogelijkheden in de verschillende
schoolsoorten in geval van leerlingen met specifieke problemen of beperkingen. Het basisonderwijs scoort volgens de intern begeleiders vooral hoog op het punt van leerproblemen: gemiddeld 4.2 op een schaal van 1 tot 5. Bij lichamelijke beperkingen, gedragsproblemen en sociaalemotionele problemen liggen de gemiddelde scores rond het midden
van de schaal. De ondersteuningsmogelijkheden bij verstandelijke beperkingen worden
het laagst ingeschat van de vijf factoren: een gemiddelde van 2.2. In het voortgezet onderwijs ligt deze score nog lager: een 1.4 laat zien dat men hier niet of nauwelijks met verstandelijke beperkingen overweg kan. Bij de overige vier typen problemen en beperkingen liggen de gemiddelden tussen 3.4 en 3.7, dus op die punten is er redelijk veel vertrouwen dat
de school ondersteuning kan bieden. Het speciaal basisonderwijs scoort hoog op het gebied van leerproblemen (gemiddeld 4.5). Ook bij gedragsproblemen en sociaalemotionele
problemen (gemiddeld 3.8 en 3.9) kan het speciaal basisonderwijs volgens de intern begeleiders goed ondersteunen. Leerlingen met een lichamelijke of verstandelijke beperking
kunnen op enige ondersteuning rekenen. Bij het (voortgezet) speciaal onderwijs cluster 3
liggen alle gemiddelde scores boven het midden van de schaal, waarbij de ondersteuning
bij verstandelijke beperkingen het hoogst wordt ingeschat (gemiddeld 4.4). Cluster 4 van
het (voortgezet) speciaal onderwijs scoort conform verwachting goed bij gedragsproblemen en sociaalemotionele problemen (respectievelijk 4.6 en 4.0 gemiddeld), terwijl men
ook relatief goed met leerproblemen om kan gaan. De ondersteuning bij lichamelijke en
verstandelijke beperkingen wordt verhoudingsgewijs laag ingeschat (gemiddeld 1.9). De
standaarddeviaties zijn relatief laag, dus er is in het algemeen geen grote spreiding van
scores. Alleen bij de ondersteuningsmogelijkheden bij verstandelijke beperkingen in cluster 3 is er een tamelijk grote spreiding in de antwoorden.
Tabel 7-9
Samengestelde variabelen ondersteuningsmogelijkheden school – gemiddelden
per schoolsoort
BAO

• Lichamelijke
beperking
• Verstandelijke
beperking
• Gedragsproblemen
• Leerproblemen
• Sociaalemotionele
problemen

VO

SBO

(V)SO 3

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

2.9

.72

3.4

.67

2.8

.61

3.3

.82

1.9

.64

2.2

.76

1.4

.57

2.9

.79

4.4

1.04

1.9

.65

3.2
4.2
3.3

.72
.63
.68

3.4
3.7
3.5

.64
.68
.63

3.8
4.5
3.9

.66
.51
.60

3.8
3.8
3.8

.67
.86
.72

4.6
3.7
4.0

.56
.76
.76

Toelichting: 1=niet, 2=in geringe mate, 3=in enige mate, 4=in hoge mate, 5=in zeer hoge mate

90

(V)SO 4

Variantieanalyse laat zien dat de verschillen bij de vijf samengestelde variabelen significant zijn (tabel 7-10). Het verschil is het grootst bij de ondersteuningsmogelijkheden voor
leerlingen met een verstandelijke beperking. Hier verklaart schoolsoort 63 procent van de
variantie in de antwoorden, zoals blijkt uit de E2 in tabel 7-10.
Tabel 7-10 Samengestelde variabelen ondersteuningsmogelijkheden school – resultaten van
variantieanalyse

• Lichamelijke beperking
• Verstandelijke beperking
• Gedragsproblemen
• Leerproblemen
• Sociaalemotionele problemen

N

F

p

E2

336
334
336
336
336

32.64
137.88
37.24
14.30
12.56

<.001
<.001
<.001
<.001
<.001

.28
.63
.31
.15
.13

Figuur 7-1 vormt een grafische weergave van de gemiddelde scores in de vijf onderscheiden schoolsoorten. Daarin is duidelijk te zien dat men buiten cluster 3 weinig mogelijkheden ziet om leerlingen met een verstandelijke beperking ondersteuning te bieden en dat
ook de ondersteuning bij lichamelijke beperkingen in de meeste schoolsoorten achterblijft
bij de ondersteuning van leerlingen met leerproblemen, gedragsproblemen of sociaalemotionele problemen.
Figuur 7-1

Ondersteuningsmogelijkheden van de school

91

Vergelijking tussen basisonderwijs en voortgezet onderwijs
Tabel 7-11 toont de gemiddelde scores en standaarddeviaties bij de samengestelde variabelen in het databestand van basisonderwijs en voortgezet onderwijs. Er is slechts op
twee punten een significant verschil tussen basisonderwijs en voortgezet onderwijs. In het
basisonderwijs wordt significant meer gebruik gemaakt van programma’s en methodieken die gericht zijn op (het voorkomen van) gedragsproblematiek (p<.005; E2=.05). In het
voortgezet onderwijs wordt significant meer gebruik gemaakt van faalangsttraining en
training in sociale vaardigheden (p<.001; E2=.20). Verder valt op dat de beschikbaarheid
van ondersteuning voor leraren en andere teamleden gemiddeld onder het midden van de
schaal scoort. Hetzelfde geldt voor de directe ondersteuning van leerlingen vanuit het speciaal (basis)onderwijs. De beschikbaarheid van overige van buiten de school afkomstige
directe ondersteuning van leerlingen scoort rond het midden van de schaal. Datzelfde
geldt voor de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en de samenwerking met
en ondersteuning vanuit jeugdhulp. De kwaliteit van de ondersteuning wordt positiever
beoordeeld dan de beschikbaarheid. Hier varieert de gemiddelde beoordeling van 3.3 tot
3.7.
Tabel 7-11
analyse

Samengestelde variabelen bao en vo – gemiddelden en resultaten van variantieBAO

VO

Var. analyse

Gem.

std.
dev.

Gem.

std.
dev.

F

p

• Programma’s / methodieken gericht op gedrag
• Ondersteuning bij leerproblemen
• Faalangst- en sova-training
• Hulp voor ouders en lichte jeugdhulp

3.3
2.8
2.5
2.9

.91
.90
1.13
1.20

2.9
2.7
3.6
2.6

.85
.95
.97
1.13

9.60
1.15
50.34
2.79

<.005
n.s.
<.001
n.s.

• Beschikbaarheid directe ondersteuning leerlingen
vanuit sbo en so/vso
• Beschikbaarheid overige externe ondersteuning voor
leerlingen
• Kwaliteit ondersteuning leerlingen vanuit (v)so en
samenwerkingsverband
• Kwaliteit overige externe ondersteuning van leerlingen

2.7

.90

2.8

.87

0.20

n.s.

3.1

.78

3.2

.73

1.26

n.s.

3.5

.70

3.7

.63

2.86

n.s.

3.4

.67

3.5

.70

0.33

n.s.

• Beschikbaarheid ondersteuning teamleden vanuit (v)so
• Beschikbaarheid overige externe ondersteuning voor
teamleden
• Kwaliteit ondersteuning teamleden vanuit (v)so en
samenwerkingsverband
• Kwaliteit overige externe ondersteuning van teamleden

2.6
2.6

1.02
.85

2.6
2.5

.93
.80

0.02
2.09

n.s.
n.s.

3.5

.72

3.5

.75

0.22

n.s.

3.4

.70

3.3

.81

0.59

n.s.

• Ondersteuning vanuit samenwerkingsverband
• Samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp

3.1
3.0

.97
.83

2.9
3.0

.87
.81

1.41
0.00

n.s.
n.s.

Toelichting: scores kunnen variëren van 1 (‘niet’ of ‘slecht’) tot 5 (‘in zeer ruime mate’ of ‘zeer goed’)

92

Vergelijking tussen speciaal basisonderwijs, speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
Tabel 7-12 toont de gemiddelde scores en standaarddeviaties bij de zeven samengestelde
variabelen die zijn gemaakt op basis van de antwoorden van intern begeleiders, zorg- en
ondersteuningscoördinatoren in het speciaal basisonderwijs en cluster 3 en 4 van het
(voortgezet) speciaal onderwijs. Bij één van deze variabelen is er een significant verschil:
de ondersteuning bij leerproblemen, fysieke en psychische problemen scoort hoog in cluster 3 en laag in cluster 4 (p<.001; E2=.45). Scholen zetten daarnaast relatief vaak programma’s en methodieken in die zijn gericht op gedrag en er is in mindere mate hulp voor
ouders en lichte en preventieve jeugdhulp beschikbaar. Op dit punt is er binnen schoolsoorten tamelijk veel spreiding in de antwoorden.
Zowel de beschikbaarheid als de kwaliteit van uit externe voorzieningen afkomstige directe ondersteuning van leerlingen scoort gemiddeld op of iets boven het midden van de
schaal. De beschikbaarheid van ondersteuning voor leraren en andere teamleden vanuit
externe voorzieningen wordt lager ingeschat (met een gemiddelde van 2.5 of 2.6), terwijl
de beoordeling van de kwaliteit in het midden van de schaal uitkomt.
Tabel 7-12 Samengestelde variabelen sbo, so en vso – gemiddelden en resultaten van variantieanalyse
SBO

(V)SO 3

(V)SO 4

Var.analyse

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

gem.

std.
dev.

F

p

• Ondersteuning bij leerproblemen,
fysieke en psychische problemen
• Programma’s / methodieken gericht
op gedrag
• Hulp voor ouders en lichte jeugdhulp

2.9

.86

3.8

.86

2.0

.78

53.88

<.001

3.8

.80

3.6

.77

3.8

1.02

.78

n.s.

3.0

1.13

3.1

1.18

2.9

1.37

.14

n.s.

• Beschikbaarheid van directe ondersteuning voor leerlingen uit externe
voorzieningen
• Kwaliteit van directe onder steuning
voor leerlingen uit externe
voorzieningen

3.2

.83

3.2

.74

3.0

.85

.61

n.s.

3.4

.70

3.3

.73

3.1

.78

1.36

n.s.

• Beschikbaarheid van ondersteuning
voor leraren en andere teamleden uit
externe voorzieningen
• Kwaliteit van ondersteuning voor
leraren en andere teamleden uit
externe voorzieningen

2.5

.93

2.5

.89

2.6

1.14

.03

n.s.

3.1

.62

3.0

.86

3.0

.84

.40

n.s.

Toelichting: scores kunnen variëren van 1 (‘niet’ of ‘slecht’) tot 5 (‘in zeer ruime mate’ of ‘zeer goed’)

93

8. Conclusies
8.1 Inleiding
De in dit onderzoekrapport beschreven Monitor Ondersteuningsaanbod dient zicht te geven op de ondersteuning waarvan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften in het
kader van passend onderwijs gebruik kunnen maken, op de ondersteuning die leraren en
andere teamleden op scholen daarbij krijgen en op veranderingen die zich hierin sinds de
start van passend onderwijs hebben voorgedaan. Het onderzoek is uitgevoerd bij intern
begeleiders, zorg- en ondersteuningscoördinatoren in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs, speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste conclusies samengevat en wordt daarop gereflecteerd in een discussieparagraaf.
In de monitor is onderscheid gemaakt tussen ondersteuning die direct voor leerlingen beschikbaar is en ondersteuning voor leraren en andere teamleden. Deze vormen van ondersteuning worden echter deels door dezelfde personen verzorgd, waardoor enige overlap
in de uitkomsten niet te vermijden is.

8.2 Ondersteuningsaanbod voor leerlingen
Problemen en beperkingen
Basisscholen kunnen volgens de geënquêteerde intern begeleiders in het algemeen goede
ondersteuning bieden aan leerlingen met achterstanden in taal/lezen en rekenen en aan
leerlingen met dyslexie. Ook hoogbegaafde leerlingen, leerlingen met adhd/add, leerlingen met autisme of verwante stoornissen en leerlingen met dyscalculie kunnen op veel
basisscholen op goede ondersteuning rekenen, evenals leerlingen met faalangst of gebrek
aan weerbaarheid. Dat ligt anders bij leerlingen met een ernstige verstandelijke beperking, Downsyndroom of een visuele handicap, terwijl ook de mogelijkheden van de school
bij agressieve leerlingen beperkt zijn.
Volgens de zorg- en ondersteuningscoördinatoren kunnen de scholen voor voortgezet onderwijs vooral goede ondersteuning bieden aan leerlingen met dyslexie, adhd/add, autisme of een verwante stoornis, faalangst en gebrek aan weerbaarheid. De mogelijkheden
om ondersteuning te bieden bij een achterstand in taal/lezen of rekenen worden iets lager
ingeschat. Leerlingen waaraan het voortgezet onderwijs doorgaans geen ondersteuning
kan bieden, zijn leerlingen met een ernstige verstandelijke beperking en leerlingen met
Downsyndroom.
De scholen voor speciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs kunnen volgens de respondenten ondersteuning bieden bij een breed scala aan problemen of beperkingen. Dat geldt vooral voor achterstanden in taal/lezen of rekenen, adhd/add en au-

95

tisme, lichte verstandelijke beperkingen, faalangst en gebrek aan weerbaarheid. Het speciaal basisonderwijs biedt daarnaast ook goede ondersteuning bij dyslexie en dyscalculie.
Leerlingen met visuele of auditieve handicaps kunnen noch in het speciaal basisonderwijs,
noch in cluster 3 of 4 van het (voortgezet) speciaal onderwijs op goede ondersteuning rekenen. Het (voortgezet) speciaal onderwijs kan echter wel tamelijk veel ondersteuning geven bij opstandig of antisociaal gedrag en agressief gedrag.
Functionarissen die leerlingen kunnen ondersteunen
Bijna alle scholen beschikken over een intern begeleider, zorg- of ondersteuningscoördinator. In het basisonderwijs beschikt ruim de helft van de scholen over een of meer onderwijsassistenten, in het speciaal basisonderwijs is dat vier vijfde en in het (voortgezet) speciaal onderwijs bijna negen op de tien scholen. Bijna drie kwart van de basisscholen beschikt over een (interne of externe) specialist op het gebied van hoogbegaafdheid en twee
derde over een gedragsspecialist. Scholen voor voortgezet onderwijs beschikken vaak
over een dyslexiespecialist (vier van de vijf) en/of remedial teacher (twee derde). Ruim vier
vijfde van de scholen heeft de beschikking over een eigen orthopedagoog of kan een externe orthopedagoog inzetten.
Externe ondersteuners waarvan de meerderheid van de scholen voor regulier onderwijs
gebruik kan maken, zijn een schoolmaatschappelijk werker (vier vijfde van de basisscholen), orthopedagoog (bijna twee derde) en logopedist (drie vijfde). In het voortgezet onderwijs kunnen negen van de tien scholen beschikken over een (school)maatschappelijk
werker, terwijl zeven van de tien een gedragsspecialist en/of een adhd/ add-specialist kunnen inzetten. Drie kwart beschikt over een autismespecialist en drie vijfde over een dyscalculiespecialist.
In het speciaal basisonderwijs beschikken bijna alle scholen over een logopedist en over
een (ortho)pedagoog. Meestal is deze functionaris een eigen medewerker van de school.
Ook beschikken veel scholen over een gedragsspecialist. Daarnaast zijn vaak nog tal van
andere specialisten beschikbaar, vaak eigen medewerkers die gespecialiseerd zijn in
adhd/add, autisme, of dyslexie. ook ergotherapie is in de meerderheid van de scholen beschikbaar. Op de meeste scholen is (school)maatschappelijk werk beschikbaar, ofwel vast
aan de school verbonden, ofwel in de persoon van een externe medewerker. In het (voortgezet) speciaal onderwijs beschikken de meeste scholen over een eigen of extern ingehuurde gedragsspecialist, (ortho)pedagoog, (school)maatschappelijk werker, autismespecialist, logopedist en (school)psycholoog.
Vormen van ondersteuning
Vormen van ondersteuning zijn remediale hulp, programma’s en trainingen. Ondersteuning die volgens de intern begeleiders ruim of zeer ruim beschikbaar is op de basisscholen, bestaat vooral uit programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid
(in zes van de tien basisscholen ruim of zeer ruim beschikbaar), (school)maatschappelijk
werk (de helft), programma’s of methodieken die zich richten op preventie van gedragsproblemen (de helft), ondersteuningsprogramma’s voor zeer begaafde leerlingen (de
96

helft) en een anti-pestprogramma (iets minder dan de helft). In het voortgezet onderwijs
zet men vooral in op faalangsttraining, huiswerkbegeleiding en sociale-vaardigheidstraining (in zes van de tien scholen ruim of zeer ruim beschikbaar). Ook is (school)maatschappelijk werk op veel scholen (zeven van de tien) ruim of zeer ruim beschikbaar.
In de scholen voor speciaal basisonderwijs is veel ondersteuning voorhanden. Het meest
genoemd, worden programma’s of methodieken die zich richten op sociale veiligheid, op
de preventie van gedragsproblemen of op de aanpak van gedragsproblemen. Dergelijke
methodieken zijn in drie kwart tot 85 procent van de scholen ruim of zeer ruim beschikbaar. Ook logopedie is in de meeste sbo-scholen op ruime schaal beschikbaar. In het
(voortgezet) speciaal onderwijs worden programma’s of methodieken die zich richten op
sociale veiligheid het meest genoemd (volgens drie kwart ruim of zeer ruim beschikbaar),
gevolgd door programma’s of methodieken die zich richten op preventie van gedragsproblemen (zeven van de tien), sociale-vaardigheidstraining (idem) en programma’s of methodieken die zich richten op de aanpak van gedragsproblemen (ruim twee derde).
Beschikbaarheid van ondersteuning van leerlingen vanuit externe instellingen
In de basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs kan men vooral beschikken over
(school)maatschappelijk werkers (respectievelijk in de helft en twee derde van de scholen
ruim of zeer ruim beschikbaar), medewerkers van het samenwerkingsverband (respectievelijk de helft en drie vijfde) en medewerkers van de jeugdgezondheidszorg (respectievelijk ruim een derde en de helft). Medewerkers van andere voorzieningen, zoals het speciaal
(basis)onderwijs zijn in een derde of minder van de basisscholen ruim of zeer ruim beschikbaar. In het voortgezet onderwijs beschikt een kwart tot twee vijfde over ruime of
zeer ruime ondersteuning vanuit cluster 2, 3 of 4 van het voortgezet speciaal onderwijs.
In het speciaal basisonderwijs krijgt men de ruimste ondersteuning van (school)maatschappelijk werk, gevolgd door jeugd-ggz en jeugdgezondheidszorg. Ook in het (voortgezet) speciaal onderwijs is er vooral een ruime beschikbaarheid van (school)maatschappelijk werk. In het vso is er daarnaast relatief veel ondersteuning van medewerkers van voorzieningen voor arbeidstoeleiding.
In het algemeen vindt men in het basisonderwijs dat de beschikbaarheid van medewerkers van het samenwerkingsverband primair onderwijs en van (school)maatschappelijk
werkers gelijk is gebleven of is toegenomen. De beschikbaarheid van ondersteuning uit
het speciaal onderwijs en het speciaal basisonderwijs is volgens relatief veel intern begeleiders verminderd. Dat betreft vooral de (voormalige) clusters 3 en 4. Ook in het voortgezet onderwijs ziet men vooral een toename van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en vanuit (school)maatschappelijk werk. Ook de ondersteuning vanuit
jeugdgezondheidszorg is eerder toe- dan afgenomen. Bij de ondersteuning vanuit het
voortgezet speciaal onderwijs ziet men vaker een afname dan een toename, met name
vanuit (het voormalige) cluster 4 en in iets mindere mate vanuit cluster 3 en 2.
In het speciaal basisonderwijs is het beeld over ontwikkelingen in de beschikbaarheid van
externe ondersteuners wisselend. Per saldo lijkt de ondersteuning vanuit cluster 2 en 3
97

van het speciaal onderwijs, (school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp te zijn afgenomen, terwijl de ondersteuning vanuit wijkteams is toegenomen. In het (voortgezet) speciaal onderwijs is de indruk bij relatief veel zorgcoördinatoren
eveneens dat de beschikbaarheid van (school)maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdzorg is afgenomen.
Kwaliteit van ondersteuning van leerlingen vanuit externe instellingen
In het basisonderwijs wordt vooral gunstig geoordeeld over de kwaliteit van de ondersteuning door (school)maatschappelijk werk (zes van de tien goed of zeer goed), jeugdgezondheidszorg (ruim de helft) en het samenwerkingsverband primair onderwijs (de helft). Degenen die ervaring hebben met ondersteuning vanuit het speciaal (basis)onderwijs, vinden die ondersteuning in het algemeen redelijk of goed. Dat geldt ook voor de jeugdhulp
en het wijkteam. In het voortgezet onderwijs is men in het algemeen goed te spreken over
de kwaliteit van de ondersteuning. Ongeveer de helft vindt de ondersteuning vanuit (het
voormalige) cluster 3 en 4 van het vso goed of zeer goed. Het laagst scoren het wijkteam
(een kwart slecht of matig), de jeugd-ggz en de overige jeugdhulp (een vijfde slecht of matig).
Ook het speciaal basisonderwijs is in het algemeen redelijk positief tot positief over de
kwaliteit van de ondersteuning. Ook hier scoort (school)maatschappelijk werk het hoogst
(drie vijfde goed of zeer goed), gevolgd door cluster 3 van het speciaal onderwijs. Over de
jeugd-ggz (een op de vijf slecht of matig) en overige jeugdhulp (een op de zes slecht of matig) is men het minst te spreken. Ook in het (voortgezet) speciaal onderwijs gaat de hoogste waardering naar het (school)maatschappelijk werk. De helft vindt dat goed of zeer
goed. Over wijkteams en overige jeugdhulp is men het meest kritisch. Een kwart vindt de
ondersteuning daarvan slecht of matig van kwaliteit.
In de basisscholen vindt men dat de kwaliteit van de externe ondersteuning vanuit het
speciaal onderwijs en het speciaal basisonderwijs eerder is afgenomen dan toegenomen.
Dat geldt het sterkst voor cluster 4. De kwaliteit van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband primair onderwijs lijkt iets verbeterd. Het (school)maatschappelijk werk
krijgt de gunstigste beoordeling. Ook bij de jeugdgezondheidszorg en het wijkteam slaat
de balans door naar de positieve kant, terwijl bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp de positieve en negatieve oordelen elkaar min of meer in evenwicht houden. Ook in het voortgezet onderwijs vindt men dat de kwaliteit van de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband in het algemeen is verbeterd, terwijl dat in iets mindere mate geldt voor de ondersteuning vanuit (school)maatschappelijk werk. Bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp melden meer respondenten dat de kwaliteit is afgenomen dan dat een verbetering wordt gemeld. Bij de ondersteuning door het voortgezet speciaal onderwijs kan niet worden geconcludeerd dat er een duidelijke kwaliteitsverbetering of verslechtering is opgetreden.
Voor het speciaal basisonderwijs lijkt de kwaliteit van de ondersteuning sinds de invoering
van passend onderwijs weinig te zijn veranderd. Wel ziet men enige achteruitgang bij
jeugdgezondheidszorg, jeugd-ggz en overige jeugdhulp, terwijl er bij het wijkteam een ver98

betering is. In het (voortgezet) speciaal onderwijs ziet men vooral een afname van de kwaliteit van de ondersteuning van leerlingen vanuit jeugd-ggz, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp. Ook bij (school)maatschappelijk werk wordt vaker een afname dan een
toename van de kwaliteit van de ondersteuning gemeld. In mindere mate geldt dat ook
voor de ondersteuning vanuit wijkteams.
Realiseren van de benodigde ondersteuning
Volgens twee derde van de intern begeleiders wordt in het basisonderwijs de in het
schoolondersteuningsplan beschreven basisondersteuning in ruime of zeer ruime mate
gerealiseerd. Bij de extra ondersteuning ligt dat moeilijker. Deze wordt volgens de intern
begeleiders in bijna twee vijfde van de scholen in ruime of zeer ruime mate gerealiseerd. In
een op de zeven scholen wordt deze echter niet of in geringe mate gerealiseerd. In het
voortgezet onderwijs vindt vier vijfde dat de basisondersteuning in ruime of zeer ruime
mate wordt gerealiseerd. Bij de extra ondersteuning is dit het geval bij drie vijfde. Volgens
een op de elf lukt het realiseren van de extra ondersteuning niet of in geringe mate.
In het speciaal basisonderwijs lukt het volgens de helft van de respondenten in ruime of
zeer ruime mate om de ondersteuning te realiseren die de leerlingen nodig hebben. Volgens ruim twee vijfde lukt dat in enige mate. In het (voortgezet) speciaal onderwijs is bijna
drie kwart van de respondenten van mening dat op hun school de ondersteuning die de
leerlingen nodig hebben in ruime of zeer ruime mate kan worden gerealiseerd. Bijna een
kwart vindt dat dit in enige mate lukt.

8.3 Ondersteuningsaanbod voor leraren en andere teamleden
Vormen van ondersteuning
In alle basisscholen kunnen de leerkrachten gebruik maken van ondersteuning door een
intern begeleider en in alle scholen vinden leerlingenbesprekingen plaats met de intern
begeleider. Op vier vijfde van de scholen is er een zorgteam en vier vijfde kan worden ondersteund vanuit een zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband primair onderwijs. In de helft tot twee derde van de scholen is ondersteuning beschikbaar van een maatschappelijk werker, een consulent, specialist of begeleider van het
samenwerkingsverband, een (ortho)pedagoog of een gedragsspecialist. In ruim de helft
van de scholen kan een ervaren leerkracht worden ingezet voor begeleiding en is co-teaching (van een leerkracht met een andere leerkracht of intern begeleider) mogelijk. In het
voortgezet onderwijs is er meestal een zorgcoördinator of ondersteuningscoördinator beschikbaar. Ook is er bijna overal een zorg(advies)team of ondersteuningsteam op school.
In meer dan vier vijfde van de scholen is (school)maatschappelijk werk beschikbaar. Hetzelfde geldt voor ondersteuning door een (ortho)pedagoog. Zeven van de tien scholen
kunnen beschikken over ondersteuning door een gedragsspecialist. Bijna overal kunnen
ervaren docenten ter ondersteuning worden ingezet. In drie kwart van de scholen kan een
consulent, specialist of begeleider van het samenwerkingsverband worden ingezet. Coteaching van een docent met een andere docent of zorg- of ondersteuningscoördinator
99

komt eveneens in drie kwart van de scholen voor. Externe ondersteuning op de basisscholen en de scholen voor voortgezet onderwijs komt vooral van het samenwerkingsverband
en van (school)maatschappelijk werk. Er is in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs relatief weinig ondersteuning voor medewerkers van de school vanuit het wijkteam,
jeugd-ggz en overige jeugdhulp. Ook vanuit het speciaal (basis)onderwijs is er in relatief
weinig basisscholen ondersteuning voor leerkrachten en andere teamleden. Datzelfde
geldt in het voortgezet onderwijs voor ondersteuning vanuit het praktijkonderwijs. Wel is
er in het voortgezet onderwijs relatief veel ondersteuning vanuit cluster 4 van het voortgezet speciaal onderwijs.
In de meeste scholen voor speciaal basisonderwijs kunnen leerkrachten eveneens ruimschoots beschikken over ondersteuning van en coaching door de intern begeleider. Ook is
er meestal ondersteuning van een zorgteam op school. De beschikbaarheid van ondersteuning vanuit een zorgteam, zorgadviesteam of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband is wisselend. Dat geldt ook voor ondersteuning door een (ortho)pedagoog,
(school)psycholoog, gedragsspecialist en maatschappelijk werker. In een aantal scholen
kunnen ervaren leraren worden ingezet voor begeleiding van leerkrachten. Of co-teaching
wordt ingezet, varieert van school tot school. Ook in het (voortgezet) speciaal onderwijs is
er relatief veel ondersteuning beschikbaar van de zorg- of ondersteuningscoördinator,
evenals ondersteuning door een zorg(advies)team of ondersteuningsteam op school. Vaak
is er ook ondersteuning van een (ortho)pedagoog en/of gedragsspecialist. De ondersteuning door een zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband
varieert, net als ondersteuning door een (school)psycholoog en door een maatschappelijk
werker en de inzet van een medewerker van een voorziening voor arbeidstoeleiding.
Meestal kan een ervaren leraar worden ingezet voor de begeleiding. Het werken met coteaching varieert van school tot school.
Veranderingen in omvang van de ondersteuning
Volgens de intern begeleiders in de basisscholen is de omvang van de ondersteuning vanuit het speciaal (basis)onderwijs afgenomen sinds de invoering van passend onderwijs.
Dat geldt vooral voor de ondersteuning van (het voormalige) cluster 4 (volgens ruim een
kwart verminderd of sterk verminderd), gevolgd door cluster 3 (bijna een kwart) en het
speciaal basisonderwijs (een vijfde). De ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband
primair onderwijs is eerder toe- dan afgenomen en er is een duidelijke toename in de ondersteuning vanuit (school)maatschappelijk werk. Ook in het voortgezet onderwijs is de
ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en (school)maatschappelijk werk toegenomen. Net als in het basisonderwijs is ook hier de ondersteuning vanuit het voortgezet
speciaal onderwijs volgens meer respondenten afgenomen dan toegenomen. De afname
is het duidelijkst in cluster 4, gevolgd door cluster 3. Ook bij de jeugd-ggz en vooral bij de
overige jeugdhulp ziet men een afname van de ondersteuning. De ondersteuning door
wijkteams is daarentegen toegenomen.
In het speciaal basisonderwijs is de beschikbaarheid van ondersteuning uit cluster 2, 3 en
4 van het speciaal onderwijs volgens bijna een kwart van de respondenten afgenomen.
100

Ook bij (school)maatschappelijk werk en jeugdgezondheidszorg ziet men vaker een afname dan een toename. De beschikbaarheid van medewerkers van overige jeugdhulp is
eveneens afgenomen, terwijl ondersteuning uit wijkteams is toegenomen. In het (voortgezet) speciaal onderwijs ziet een vijfde een achteruitgang in beschikbaarheid bij (school)
maatschappelijk werk, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp; bij jeugd-ggz is dat
een kwart.
Kwaliteit van de ondersteuning
In het basisonderwijs is het oordeel over de kwaliteit van de ondersteuning in het algemeen tamelijk positief. Hier scoort (school)maatschappelijk werk het hoogst, gevolgd
door het samenwerkingsverband. Bij het speciaal (basis)onderwijs variëren de oordelen.
In het voortgezet onderwijs wordt de kwaliteit van de ondersteuning vanuit (school)maatschappelijk werk ook het hoogst gewaardeerd, gevolgd door de ondersteuning vanuit het
samenwerkingsverband voortgezet onderwijs en vanuit jeugdgezondheidszorg. Over de
ondersteuning vanuit jeugd-ggz en overige jeugdhulp is een kwart tot een derde niet te
spreken. Over de ondersteuning vanuit het voortgezet speciaal onderwijs is men in het algemeen redelijk positief of positief.
Ook in het speciaal basisonderwijs is men doorgaans tamelijk positief tot positief over de
kwaliteit van de ondersteuning van leraren en andere teamleden die wordt geleverd door
medewerkers van externe voorzieningen. Het meest kritisch is men over jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp. In het (voortgezet) speciaal onderwijs krijgt (school)maatschappelijk werk eveneens de meest positieve beoordeling. Kritisch is men vooral over
jeugd-ggz, overige jeugdhulp en wijkteams.
Ook de vraag naar veranderingen in de kwaliteit van de ondersteuning laat in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs een positief oordeel zien op het gebied van (school)maatschappelijk werk en het samenwerkingsverband. In het basisonderwijs vindt men de kwaliteit van de ondersteuning vanuit het speciaal (basis)onderwijs eerder afgenomen dan
toegenomen. Hetzelfde geldt voor de ondersteuning vanuit de overige jeugdhulp. In het
voortgezet onderwijs ziet men bij de jeugdgezondheidszorg en het wijkteam eerder een
verbetering dan een afname van de kwaliteit. Bij de jeugd-ggz en de overige jeugdhulp is
het omgekeerde het geval. Bij de ondersteuning vanuit het voortgezet speciaal onderwijs
is er over het geheel genomen geen duidelijke toe- of afname in de kwaliteit geconstateerd.
In het speciaal basisonderwijs vindt men in het algemeen dat de kwaliteit van de externe
ondersteuning gelijk is gebleven sinds de start van passend onderwijs. Het aandeel dat
een afname van kwaliteit ziet, is relatief groot bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp. Ook in
het (voortgezet) speciaal onderwijs merkt men vooral bij jeugd-ggz en overige jeugdhulp
op dat de kwaliteit van de ondersteuning achteruit is gegaan.

101

8.4 Overige ondersteuning, samenwerking en voorzieningen
Ondersteuning door het samenwerkingsverband
Rond de helft van de intern begeleiders op de basisscholen geeft aan dat het samenwerkingsverband primair onderwijs goede diagnostische ondersteuning biedt op het gebied
van leerlingenzorg en dat het waar nodig goede ondersteuning voor leerkrachten biedt bij
het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Een op de drie oordeelt
negatief op deze punten. Bovendien vindt een op de drie dat het samenwerkingsverband
niet voldoende (eigen) bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen heeft. Sinds de start
van passend onderwijs is er volgens meer respondenten een afname in diagnostische ondersteuning, ondersteuning voor leerkrachten en bovenschoolse voorzieningen geweest
dan een toename.
In het voortgezet onderwijs vindt twee vijfde van de zorg- en ondersteuningscoördinatoren dat het samenwerkingsverband goede diagnostische ondersteuning op het gebied van
leerlingenzorg geeft, terwijl eveneens twee vijfde vindt dat dit niet het geval is. Hetzelfde
geldt voor het oordeel over bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen in het samenwerkingsverband. Bij de vraag naar de ondersteuning die het samenwerkingsverband aan
docenten biedt bij het onderwijs aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, is
een kwart positief en twee vijfde negatief. Hier overwegen dus de negatieve oordelen. De
meningen zijn verdeeld over de vraag of de ondersteuning is afgenomen. Op het punt van
de bovenschoolse voorzieningen voor leerlingen zijn de opvattingen duidelijker: die zijn
volgens ruim een derde verminderd, terwijl slechts weinigen melden dat deze zijn toegenomen.
Samenwerking met jeugdhulp
Ook de antwoorden op de vragen naar de samenwerking met en ondersteuning vanuit
jeugdhulp laten geen eenduidig beeld zien. In het basisonderwijs vindt een kwart dat (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen goed op elkaar afgestemd
zijn; een derde vindt dat dit niet zo is. Bijna een derde is van mening dat het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband goed samenwerkt met
jeugdhulp; een vijfde vindt van niet. Een kwart vindt dat aanvullende hulp door externe
jeugdhulppartners snel wordt ingezet; ruim een derde is het daar niet mee eens. Bijna een
derde kan waar nodig over goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp beschikken; ruim een kwart zegt dat dit niet zo is. Men is wel overwegend positief over de samenwerking tussen het zorgteam van de school en de jeugdhulp. In de samenwerking tussen
het zorgteam van de school en jeugdhulp lijkt enige verbetering te zijn opgetreden sinds
passend onderwijs van start ging. De snelheid van de inzet van aanvullende hulp door externe jeugdpartners is echter volgens ruim een kwart verminderd en de beschikbaarheid
van goede diagnostische expertise vanuit jeugdhulp is volgens een kwart verminderd.
In het voortgezet onderwijs zijn de meningen verdeeld over de vraag of (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp goed op elkaar zijn afgestemd en over de vraag of er,
102

waar nodig, goede diagnostische expertise beschikbaar is vanuit de jeugdhulp. Wel is de
meerderheid positief over de samenwerking van het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van de school met de jeugdhulp. De negatieve stemming overheerst als wordt gevraagd naar de snelheid van inzet van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners.
Twee vijfde van de respondenten vindt dat deze snelheid is verminderd sinds de start van
passend onderwijs. Een kwart vindt dat er sindsdien minder diagnostische expertise vanuit jeugdhulp beschikbaar is.
De meerderheid van de respondenten in het speciaal basisonderwijs vindt dat het zorgteam op school goed samenwerkt met de jeugdhulp. De meningen zijn verdeeld over de
samenwerking tussen het zorg(advies)team of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband en de jeugdhulp, over de afstemming van (speciale) onderwijszorg op
school en jeugdhulp voor leerlingen en over de vraag of er waar nodig goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp beschikbaar is. Over de snelheid waarmee aanvullende
hulp door jeugdhulppartners wordt ingezet, is men kritisch. Deze is bovendien volgens
twee vijfde van de respondenten verminderd sinds de invoering van passend onderwijs.
De beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit de jeugdhulp is volgens een
derde verminderd.
Ook in het (voortgezet) speciaal onderwijs vindt de meerderheid dat het zorgteam op
school goed samenwerkt met de jeugdhulp. Ook hier zijn de meningen verdeeld over de
vraag of (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen goed op elkaar
afgestemd zijn. Dit geldt ook voor het oordeel over de snelheid waarmee aanvullende hulp
door jeugdhulppartners wordt ingezet. Over de beschikbaarheid van goede diagnostische
expertise vanuit de jeugdhulp is men positiever: twee vijfde vindt dit het geval, terwijl een
vijfde dat niet vindt. Ook hier vinden relatief veel respondenten dat de snelheid van inzet
van aanvullende hulp door externe jeugdhulppartners is afgenomen sinds de start van
passend onderwijs en dat de beschikbaarheid van goede diagnostische expertise vanuit
de jeugdhulp is afgenomen. Ook vindt men dat er minder afstemming van (speciale) onderwijszorg op school en jeugdhulp voor leerlingen is. De samenwerking tussen het zorgadviesteam of ondersteuningsteam van het samenwerkingsverband primair onderwijs en
jeugdhulp lijkt iets te zijn verbeterd.
Overige voorzieningen en onderwijsarrangementen
Bijna twee vijfde van de intern begeleiders op de basisscholen heeft behoefte aan (meer)
onderwijsarrangementen met het speciaal basisonderwijs en met cluster 4 van het speciaal onderwijs. De meerderheid vindt speciale klassen op de eigen school niet nodig. Er is
relatief veel behoefte aan voorzieningen voor kortdurende opvang en observatie die er nu
niet of niet in voldoende mate zijn: in de school (bijna twee vijfde), in het samenwerkingsverband primair onderwijs (ruim een derde) of in de vorm van een andere bovenschoolse
voorziening voor kortdurende opvang en ondersteuning (ruim een derde). Ook is er bij
bijna een derde van de intern begeleiders behoefte aan (uitbreiding van) een crisisvoorziening of -interventie. Sinds de start van passend onderwijs is er volgens tal van intern begeleiders een afname geweest in onderwijsarrangementen met cluster 2, 3 en 4 van het speciaal onderwijs en met het speciaal basisonderwijs.
103

In het voortgezet onderwijs heeft twee vijfde behoefte aan (meer) arrangementen met
cluster 4 van het voortgezet speciaal onderwijs. Ruim een kwart vindt dat er (meer) arrangementen met cluster 3 moeten zijn. Ook is er enige behoefte aan een speciale klas in de
school: een derde vindt dat deze er zou moeten komen of dat de capaciteit zou moeten
worden uitgebreid. Nog meer dan in het basisonderwijs is er behoefte aan voorzieningen
voor kortdurende opvang en observatie die er nu niet of niet in voldoende mate zijn: in de
school (ruim twee vijfde), in het samenwerkingsverband (de helft) of in de vorm van een
andere bovenschoolse voorziening voor kortdurende opvang en ondersteuning, zoals de
voormalige Rebound, Op de rails, Herstart (ruim de helft). Voorzieningen voor kortdurende opvang en ondersteuning zijn volgens ongeveer een derde van de respondenten
voldoende beschikbaar. Ook is er veel behoefte aan (meer) arrangementen voor herintegratie van thuiszitters (twee derde) en aan een crisisvoorziening of -interventie (ruim de
helft). Slechts een kleine groep vindt dat er voldoende arrangementen voor herintegratie
van thuiszitters zijn en dat er voldoende crisisvoorziening of -interventie is. Sinds de invoering van passend onderwijs is er een duidelijke terugloop in bovenschoolse voorzieningen
voor opvang en/of observatie. Ook in de crisisvoorzieningen of -interventies is er eerder
een afname dan een toename te melden.
In het speciaal basisonderwijs heeft bijna de helft behoefte aan (meer) onderwijsarrangementen met cluster 4 van het speciaal onderwijs en bijna een derde met cluster 3. Ook aan
arrangementen voor herintegratie van thuiszitters bestaat meer behoefte. Dat geldt nog
sterker voor een crisisvoorziening of -interventie: drie vijfde vindt dat deze er moet komen
of moet worden uitgebreid. Sinds de start van passend onderwijs zien relatief veel intern
begeleiders in het speciaal basisonderwijs een afname in de beschikbaarheid van onderwijsarrangementen met het speciaal onderwijs, terwijl daar slechts een beperkte groep
tegenover staat die een toename ziet. Ook bij de arrangementen voor herintegratie van
thuiszitters en de crisisvoorziening of -interventie zijn er meer intern begeleiders die een
afname zien dan intern begeleiders die een toename zien.
In het (voortgezet) speciaal onderwijs is er vooral behoefte aan combinatieprogramma’s
onderwijs en jeugdzorg die er nog niet zijn of aan uitbreiding van bestaande programma’s.
Ook is er behoefte aan (meer) arrangementen voor herintegratie van thuiszitters en aan
een (uitbreiding van een) crisisvoorziening of -interventie (beide door ruim twee vijfde genoemd). De beschikbaarheid van arrangementen voor herintegratie van thuiszitters lijkt
wel te zijn toegenomen sinds de start van passend onderwijs.

104

8.5 Discussie
Welk beeld ontstaat op basis van deze monitor? Als we kijken naar de ondersteuning die
scholen volgens de intern begeleiders, zorg- en ondersteuningscoördinatoren kunnen geven aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, dan is dat beeld vrij positief. Scholen, ook in het regulier onderwijs, kunnen naar inschatting van de respondenten doorgaans goed overweg met achterstanden in taal, lezen en rekenen, dyslexie, faalangst, gebrek aan weerbaarheid, adhd/add en autisme of verwante stoornissen. Het speciaal basisonderwijs heeft volgens de respondenten een breed ondersteuningsaanbod. Er zijn echter
ook vormen van problematiek waarbij veel scholen niet of slechts beperkt kunnen ondersteunen en waarbij leerlingen zijn aangewezen op speciaal onderwijs. Voorbeelden zijn
ernstige verstandelijke beperkingen, Downsyndroom en visuele en auditieve handicaps.
Dit positieve beeld moet echter meteen worden genuanceerd. De vraag naar de mate
waarin de in het schoolondersteuningsplan beschreven ondersteuning kan worden gerealiseerd, leidt vooral in het basisonderwijs tot tegenvallende resultaten. Twee derde van de
intern begeleiders geeft aan dat de basisondersteuning in ruime of zeer ruime mate kan
worden gerealiseerd, terwijl twee vijfde vindt dat dit (ook) bij de extra ondersteuning het
geval is. We kunnen dus concluderen dat in een van de drie basisscholen de basisondersteuning te wensen overlaat en dat in drie van de vijf basisscholen de extra ondersteuning
tekortschiet. In het voortgezet onderwijs is de inschatting positiever. Hier vindt vier vijfde
dat de beloofde basisondersteuning in ruime of zeer ruime mate wordt gerealiseerd, terwijl dit volgens drie vijfde (ook) geldt voor de extra ondersteuning. Ook hier is er dus
ruimte voor verbetering. Ook in het speciaal basisonderwijs zijn er twijfels over de vraag of
op school de ondersteuning kan worden gerealiseerd die de leerlingen nodig hebben. Hier
vindt de helft dat dit in ruime of zeer ruime mate gebeurt. In het (voortgezet) speciaal onderwijs zijn de antwoorden positiever: in cluster 4 vindt drie vijfde dat de benodigde ondersteuning in ruime of zeer ruime mate voorhanden is en in cluster 3 geldt dat voor vier
vijfde. Het lijkt er dus op dat vooral het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs in
een tamelijk breed scala aan ondersteuningsbehoeften kan voorzien, maar dat er tegelijkertijd twijfels zijn over de vraag of men in staat is juist die ondersteuning te geven die de
leerling nodig heeft.
In de enquête is een groot aantal ondersteuningsvormen opgenomen. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen de directe ondersteuning door (externe) functionarissen die is gericht op leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en de ondersteuning die is gericht
op leraren die lesgeven aan leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften en op andere
teamleden die daarbij betrokken zijn. De resultaten wijzen in dezelfde richting, dus we
kunnen concluderen dat het onderscheid tussen deze beide typen ondersteuning in de
praktijk niet altijd even duidelijk is.
Na het clusteren van items in samengestelde variabelen, blijkt dat in het regulier onderwijs zowel de beschikbaarheid van directe ondersteuning voor leerlingen vanuit externe
voorzieningen als de beschikbaarheid van ondersteuning voor leraren en andere teamleden gemiddeld rond het midden van de schaal of lager wordt beoordeeld. Men vindt dus
105

dat er geringe tot enige beschikbaarheid van ondersteuning is. In het sbo en (v)so is men
iets positiever over de beschikbaarheid van ondersteuning voor leerlingen, maar scoort de
ondersteuning voor leraren lager qua beschikbaarheid. De kwaliteit van de ondersteuning
wordt in het regulier onderwijs beter beoordeeld dan de beschikbaarheid. Gemiddeld
scoort deze tussen redelijk en goed. In het sbo en (v)so geldt hetzelfde voor de ondersteuning van leerlingen, maar is men kritischer over de ondersteuning van leraren en andere
teamleden.
Ook de overige ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband (in het regulier onderwijs) en de samenwerking met en ondersteuning vanuit jeugdhulp scoren rond het midden van de schaal. Vooral de beschikbaarheid van ondersteuning lijkt dus voor verbetering vatbaar; de kwaliteit lijkt voldoende. Men is in het algemeen vooral positief over de
kwaliteit van de ondersteuning vanuit schoolmaatschappelijk werk en het samenwerkingsverband. In het speciaal basisonderwijs is men het meest te spreken over de kwaliteit
van de ondersteuning vanuit schoolmaatschappelijk werk. Ook het (voortgezet) speciaal
onderwijs is daarover overwegend positief. Het sbo en (v)so zijn daarentegen kritisch over
wijkteams en overige jeugdhulp, het sbo ook over de jeugd-ggz.
Sinds de start van passend onderwijs lijkt de ondersteuning vanuit het samenwerkingsverband en van schoolmaatschappelijk werk gelijk te zijn gebleven of te zijn toegenomen, terwijl er een afname is van de ondersteuning vanuit het speciaal basisonderwijs en vanuit
het (voortgezet) speciaal onderwijs. Er kon niet worden aangetoond dat hierbij sprake is
van een verschuiving van ondersteuning vanuit sbo en (v)so naar het samenwerkingsverband. In het sbo en (v)so geeft men aan dat de ondersteuning van schoolmaatschappelijk
werk, jeugdgezondheidszorg en overige jeugdhulp is afgenomen. Ook signaleert men in
het sbo een afname van ondersteuning vanuit cluster 2 en 3 van het speciaal onderwijs,
terwijl men in het (v)so aangeeft minder ondersteuning te krijgen van jeugd-ggz. Blijkbaar
heerst in het speciaal (basis)onderwijs sterker dan in het regulier onderwijs het gevoel dat
de ondersteuning van buiten de school is verminderd.
Naast de kritische opmerkingen over de beschikbaarheid van externe ondersteuning, zijn
er ook wensen genoteerd die betrekking hebben op voorzieningen die ontbreken of tekortschieten. Zo is er behoefte aan (meer) onderwijsarrangementen met het speciaal basisonderwijs en het (voortgezet) speciaal onderwijs, en dan vooral met cluster 4, voorzieningen voor kortdurende opvang en observatie, crisisvoorzieningen, arrangementen voor
herintegratie van thuiszitters en combinatieprogramma’s onderwijs en jeugdzorg in het
(voortgezet) speciaal onderwijs.
Samenvattend kunnen we concluderen dat scholen in het algemeen open staan voor leerlingen met een breed scala aan ondersteuningsbehoeften, maar dat er vooral in het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs twijfels zijn over de vraag of men al deze leerlingen voldoende kan ondersteunen, dat de externe ondersteuning wat kwaliteit betreft
doorgaans voldoet, maar dat ondersteuning en bepaalde noodzakelijk geachte voorzieningen niet overal voldoende beschikbaar zijn.

106