Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 240

Veiligheid op school

Nr. 91

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 maart 2019
Hierbij bieden wij u op verzoek van uw Kamer een rapportage aan over de
veiligheid van het onderwijspersoneel in het po, vo en mbo en wat er aan
gedaan wordt.1
Een veilige werkomgeving is cruciaal. In het algemeen zijn de cijfers over
het veiligheidsgevoel van onderwijspersoneel positief maar incidenten
kunnen op persoonlijk niveau grote gevolgen hebben. Natuurlijk komen
ruzies of geweldsuitingen voor, scholen staan midden in de maatschappij
en opgroeiende kinderen en jonge mensen zullen zo nu en dan grenzen
opzoeken en deze overschrijden. De incidenten die de pers bereiken laten
dit ook zien. Wij vinden veiligheid van het onderwijspersoneel net zo
belangrijk als een veilige leeromgeving voor leerlingen en studenten.
Docenten hebben recht op een veilige werkomgeving. Veilig werken en
veilig leren gaan hand in hand en dragen bij aan de kwaliteit van
onderwijs. De randvoorwaarden voor een veilig schoolklimaat zijn
aanwezig, het is aan scholen om dit uit te voeren.
In deze brief schetsen wij de wettelijke kaders en het beleid gericht op de
veiligheid van onderwijspersoneel. Daarna gaan we in op de beschikbare
cijfers over de feitelijke en ervaren veiligheid van het personeel. Tot slot
geven we een overzicht van de beleidsinspanning op het vlak van een
veilig werkklimaat voor onderwijspersoneel.
De gevraagde rapportage over de omvang put voor het overgrote deel uit
de Veiligheidsmonitor po/vo 2018 en de Monitor Sociale Veiligheid in de

1

kst-29240-91
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Handelingen II 2018/19, nr. 47, item 7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

1

mbo-sector 2017–2018.2 De monitoren gaan in op vergelijkbare thema’s
maar de vraagstelling is niet altijd hetzelfde en dus de gegenereerde
gegevens en uitkomsten niet goed vergelijkbaar.3 Een andere bron voor
gegevens is het medewerkerstevredenheidsonderzoek (hierna: MTO) dat
wordt uitgevoerd in de mbo-sector.
Wettelijke kaders en beleid
Voor de sociale veiligheid van onderwijspersoneel in het onderwijs staan
er in de Arbowetgeving en het Arbeidsomstandighedenbesluit de nodige
vereisten. Zaken die raken aan de sociale veiligheid worden daarbij
aangeduid als componenten van de psychosociale (arbeids)belasting. De
werkgever is verantwoordelijk voor de arbeidsomstandigheden van de
werknemers. Daarbij dient regelmatig getoetst te worden of het arbeidsomstandighedenbeleid toereikend is of dat de ervaringen die daarmee zijn
opgedaan aanleiding geven het beleid aan te passen. De Arbowet is in
feite een raam- of kaderwet waarin de uitgangspunten zijn omschreven
die vervolgens per sector nader kunnen worden uitgewerkt in een
Arbo-catalogus, en die aangevuld kunnen worden in de sectorspecifieke
cao. In de Arbo-catalogus staan bijvoorbeeld uitwerkingen voor:
werkstress, schoolveiligheidsbeleid, incidentenregistratie, instructie/
training, voorlichting en informatie aan leerlingen en ouders/voogden,
toezicht, nazorg en een klachtenregeling.
De Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (hierna Inspectie SZW)
controleert of werkgevers zich houden aan deze regels. Zij doen dat via
onderzoeken, maar zij kunnen jaarlijks slechts een klein aantal scholen of
instellingen bezoeken. Daarnaast voert de Inspectie SZW themaonderzoeken uit en geeft zij voorlichting. De Inspectie SZW heeft in haar toezicht
de afgelopen jaren specifiek aandacht besteed aan psychosociale
(arbeids)belasting (PSA). PSA veroorzaakt één derde van het langdurig
verzuim op de arbeidsmarkt, bij jonge werknemers zelfs meer dan de
helft. Een goede risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E) en incidentenanalyse gevolgd door voorlichting en training helpt bij de preventie
hiervan. Met een zelfinspectietool van de Inspectie SZW kan een organisatie nagaan of er binnen de organisatie voldoende wordt gedaan om
werkstress bij medewerkers te voorkomen. De inspecties binnen het
onderwijs laten zien dat onderwijsinstellingen met een professioneel
HR-beleid de arbeidsomstandigheden ook op het vlak van de PSA beter
op orde hebben. Maar naar aanleiding van de inspecties wordt ook
geconstateerd dat er scholen (vooral in het po en vo) zijn die nog te
weinig maatregelen nemen om werkstress door werkdruk, agressie en
ongewenst gedrag bij werknemers te voorkomen.
Onderwijspersoneel voelt zich veilig
Het grootste deel van het onderwijspersoneel voelt zich veilig op school.
In de Veiligheidsmonitor po/vo uit 2018 (Kamerstuk 29 240, nr. 88) staat
dat in het po 94 procent van het onderwijspersoneel zich veilig voelt op
school en in het vo 90 procent. In de monitor onder personeel in het mbo
voelt 96 procent zich veilig in de les- en de eigen ruimten (2017/2018). Ook
in het MTO van de MBO Raad wordt gevraagd of medewerkers zich veilig
voelen op school. Uit de meting in 2014/2015 blijkt dat medewerkers zich
gemiddeld genomen veilig voelen op de mbo-instelling en ze beoordelen
2

Veiligheidsmonitor po/vo Kamerstuk 29 240, nr. 88. Monitor Sociale Veiligheid in de mbo-sector
2017–2018 Deel 1 Studenten, Deel 2: Medewerkers en Deel 3: Beleid, Kamerstukken 29 240 en
31 524, nr. 85. Antwoorden op Kamervragen: Kamerstukken 29 240 en 31 524, nr. 89.
3
De antwoordcategorieën of tijdblokken in de vragen zijn vaak anders, bijvoorbeeld één keer per
maand of het afgelopen semester/jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

2

dit met een rapportcijfer 7,8 dit is stabiel ten opzichte van de meting in
2012/2013.
In het vo geeft 69 procent van de leidinggevenden aan dat er een expliciet
veiligheidsbeleid en een incidentenregistratie is. In het po is het voeren
van een incidentenregistratie geen verplichting, ondanks dat heeft
volgens 71 procent van de leidinggevenden de school een veiligheidsbeleid en een incidentenregistratie. Leidinggevenden in het po en vo
geven aan (po: 68 procent vo: 79 procent) dat de aanpak van agressie en
geweld regelmatig wordt geëvalueerd. De Inspectie SZW signaleert dat po
en vo nog stappen moeten zetten om te komen tot een professioneel
personeelsbeleid gericht op PSA. Ook geeft iets meer de helft van de
leidinggevenden in het vo aan dat het personeel trainingen en opleidingen krijgt over pesten, omgaan met agressie en geweld, bevordering
van sociale veiligheid op de locatie en het stimuleren van een positief
schoolklimaat.
Uit de Monitor Sociale Veiligheid in de mbo sector (deel 3: beleid)(Kamerstukken 29 240 en 31 524, nr. 85) blijkt dat de meeste instellingen een
schoolveiligheidsbeleid kennen dat volgens de beleidsmedewerkers is
ingebed in de organisatie en met enige regelmaat wordt geëvalueerd. In
2017 beschikt 56 procent van de deelnemende instellingen over een goed
uitgewerkt schoolveiligheidsplan en een derde van de instellingen is
hiermee bezig. Volgens acht op de tien beleidsmedewerkers worden op
hun instelling op minimaal één locatie trainingen aangeboden aan
onderwijspersoneel in het omgaan met ongewenst gedrag. Het merendeel
van de docenten, 80 procent, vindt dat zij een discussie die uit de hand
loopt in goede banen kan leiden en voelt zich bij twijfel gesteund door
collega’s en teamleiders. Ongeveer de helft van de docenten vindt dat er
ook vanuit de school voldoende ondersteuning beschikbaar is om
gevoelige onderwerpen in de klas te kunnen bespreken.
Incidenten komen voor
Helaas krijgt bijna elke school een keer te maken met een ernstiger
incident. Het spreekt voor zich dat we er met elkaar alles aan moeten doen
om incidenten en vooral ernstige incidenten te voorkomen. De basis
daarvoor is een expliciet veiligheidsbeleid, waarbij alle stakeholders rond
de school betrokken kunnen worden. Zo zijn er goede voorbeelden
waarbij onderwijsinstellingen de samenwerking zoeken met de lokale
politie, of waar op gemeentelijk niveau convenanten worden afgesloten
(tussen politie, openbaar ministerie, gemeenten, jongerenwerk en
buurtteams), om in gezamenlijkheid te werken aan de veiligheid op en
rondom scholen.
Op basis van de uitwerking in de Arbo-catalogi zijn scholen en
mbo-instellingen verplicht een incidentenregistratie bij te houden. Een
ruime meerderheid van de po en vo scholen geeft in de monitor aan een
incidentenregistratie te hebben (zie vorige blokje: po 71 en vo 69 procent).
De incidentregistratie op het po, vo en mbo is tevens ingebed in de
integrale visie op sociale veiligheid van de sector. Een incidentenregistratie bijhouden werkt als een school of instelling er opvolging aan geeft,
anders verdwijnt de meldingsbereidheid. En het werkt als leiding en
personeel de patronen analyseren en delen, en zo van de ervaring leren
en er preventief beleid op richten.
Als er een incident plaatsvindt, is het belangrijk dat de school of instelling
daarop voorbereid is en een incident goed afhandelt. Cruciaal is dat het
personeel zich daarbij gesteund voelt door collega’s en leidinggevenden.
Juist het ontbreken van die steun bij een incident kan volgens de Inspectie
SZW uiteindelijk leiden tot uitval van het onderwijspersoneel. In het po

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

3

geeft 87 procent van het personeel aan dat de opvang in een dergelijk
geval goed geregeld is en 85 procent geeft aan dat de aanpak van daders
goed geregeld is. Ook in het vo zijn die percentages hoog met respectievelijk 89 procent en 84 procent. Uit de mbo-monitor blijkt dat bij melding
van diefstal en vandalisme er bij minder dan de helft van de medewerkers
een vervolgactie vanuit de instelling volgt en bij meldingen van
psychisch-fysiek geweld 61 procent van de meldingen leidt tot een
vervolgactie. Het opvolging geven aan meldingen kan dus beter. Een
verklaring is mogelijk dat een reactie ook niet verwacht wordt omdat het
hier vooral gaat om het delen van de ervaring. Meldingen van psychischfysiek geweld van medewerkers aan leidinggevende en het meldpunt
blijken in respectievelijk 69 procent en 83 procent opgevolgd te worden
met een reactie vanuit de school.
Uw Kamer vraagt onze reactie op geruchten dat er te weinig gemeld
wordt. Het klopt dat uit de mbo-monitor blijkt dat medewerkers die het
slachtoffer zijn van diefstal, vernieling of van psychisch-fysiek geweld dit
niet altijd melden. In iets meer dan 50 procent van de gevallen worden
deze incidenten wél gemeld. De komende periode is meer aandacht nodig
voor de bekendheid van de meldpunten en vertrouwenspersonen bij
instellingen en het vergroten van de toegankelijkheid hiervan. De
Veiligheidsmonitor po/vo verzamelt informatie over de aard van
incidenten die te maken hebben met leerlingen maar niet over de
meldingsbereidheid van docenten. Signalen daarover zijn ons dus niet
bekend. Er kunnen verschillende redenen zijn waarom incidenten toch niet
gemeld worden bij de schoolleiding. Scholen en instellingen moeten hun
incidentenregistratie en hun veiligheidsbeleid op orde hebben. Daarbij is
het belangrijk dat er een cultuur is van veiligheid en openheid zodat er wel
gemeld wordt.
Onderwijs vergeleken met andere sectoren.
De Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO (2017) biedt de
mogelijkheid om het onderwijs te vergelijken met andere sectoren als het
gaat om het voorkomen van intimidatie, geweld of pesten. In de categorie
pesten door «klanten», hier leerlingen, scoort het onderwijspersoneel met
negen procent relatief hoog (horeca: 8,0 procent). Verder wordt gevraagd
naar intimidatie door leerlingen. Ook op dit onderdeel scoort het
onderwijspersoneel hoog met 21 procent. Slechts een klein aantal andere
sectoren scoort vergelijkbaar (horeca) of hoger (zorg en welzijn of
overheidsdiensten). Ten aanzien van lichamelijk geweld veroorzaakt door
leerlingen, heeft zeven procent van het onderwijspersoneel daarmee te
maken gehad. De sector zorg en welzijn overtreft dat percentage
ruimschoots met 21 procent.4
Deze cijfers bevestigen het beeld dat scholen en instellingen last kunnen
hebben van leerlingen en studenten die de grenzen van respectvol gedrag
overschrijden. Dit maakt duidelijk dat scholen zich hierop moeten
voorbereiden: Scholen moeten met hun personeel praten over gedragsregels, optreden, handhaven en melden.
Inzet voor de veiligheid van onderwijspersoneel
In de brief aan uw Kamer over de Veiligheidsmonitor po/vo 2018
(Kamerstuk 29 240, nr. 88) was al benadrukt dat de veiligheid van
personeel blijvend aandacht verdient. Die specifieke aandacht gold hier
vooral het vo. De Veiligheidsmonitor po/vo 2018 liet een licht herstel van
4

Gevraagd is: Hebt u dit persoonlijk meegemaakt afgelopen 12 maanden, het genoemde
percentage is alles bij elkaar van «ja vaak» tot en met «een enkele keer».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

4

het veiligheidsgevoel van onderwijspersoneel in het vo zien, nadat er een
aantal jaren sprake was van een daling. In 2018 ligt dit weer op 90
procent.
Voor het vo werken de sociale partners, verenigd in het Arbeidsmarkt en
Opleidingsfonds Voortgezet Onderwijs (hierna VOION) samen in de
programmalijn Veilig, gezond & vitaal werken. VOION is naar aanleiding
van de lagere cijfers over het veiligheidsgevoel van onderwijspersoneel in
2016 (88 procent), aan de slag gegaan om een instrument te maken dat
aansluit bij de methoden die bewezen effectief zijn en dat scholen kunnen
gebruiken voor hun onderwijspersoneel. VOION biedt verder veel
informatie en instrumenten aan via hun website die scholen kunnen
gebruiken om te werken aan een veilige school. Zo kunnen vo scholen
gebruik maken van het Incidentenvenster-VO, een gratis registratiesysteem om incidenten en ongevallen in te registreren en beter inzicht te
krijgen in de eigen veiligheidssituatie. In het po adviseert en ondersteunt
het Vervangingsfonds schoolbesturen om te komen tot een gezonde,
prettige en veilige werkomgeving op school. Ook in het mbo is de
Stichting Onderwijsarbeidsmarktfonds MBO (hierna: SOM) actief voor de
instellingen.
Naast de informatie die scholen en instellingen kunnen halen uit de Arbo
catalogi bieden ook het Ministerie van SZW en de Inspectie SZW
campagnes en materiaal aan.
In het mbo geven instellingen in aanvulling op de hierboven genoemde
wettelijke eisen hun veiligheidsbeleid voor studenten en alle onderwijspersoneel integraal vorm. De MBO Raad faciliteert de scholen hierbij en
geeft ondersteuning en advies. Dit jaar laat de MBO Raad een servicedocument sociale veiligheid samen met de instellingen opstellen ter
ondersteuning van de instellingen. Dit document is definitief in 2020.
Verder vindt periodiek een landelijk MTO plaats in opdracht van de MBO
Raad en met betrokkenheid van de Algemene Onderwijsbond. Het
eerstvolgende MTO vindt plaats in het tweede kwartaal van 2019.
De Stichting School & Veiligheid (hierna SSV) door OCW gefinancierd,
ondersteunt scholen in het po, vo en mbo bij het werken aan een sociaal
veilig klimaat op school. SSV biedt trainingen aan waarmee een school
aan het werk gaat om acceptabel en niet-acceptabel gedrag te expliciteren, in teamverband en met leerlingen en ouders. En daarnaast bieden
ze een training die docenten helpt om vervelend gedrag helder te
begrenzen en ruimte te houden om in gesprek te blijven. Deze training
versterkt hun pedagogische competentie ook bij confrontaties met ouders
en/of leerlingen. Op de website van SSV zijn verder goede voorbeelden en
praktische tips te vinden over hoe sociale veiligheid in de klas aan de orde
gesteld kan worden. Tot slot hebben SSV en Kennisnet samen een
brochure ontwikkeld over het voorkomen en omgaan met incidenten op
de sociale media.
Onderwijs geven aan jongeren en jongvolwassenen is een prachtig vak.
Dat moet wel zo veilig mogelijk gebeuren. De meeste docenten weten dat
het best eens kan ontsporen, zij kunnen daar goed mee omgaan. Scholen
moeten voorbereid zijn op incidenten en zorgen voor een veilige
werkomgeving voor hun onderwijspersoneel. Er is voldoende voor
handen om dat ook te doen, het is bovendien als verplichting vastgelegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

5

vooral in de Arbo wet. Wij rekenen erop dat scholen hier de komende
jaren waar nodig meer werk van maken en zullen daarover het gesprek
blijven voeren met alle betrokken partijen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 240, nr. 91

6