Uitwerking bedrijfstypen voor duurzame
landbouw: melkveehouderij en akkerbouw

Roel Jongeneel, Marcel van Asseldonk, Co Daatselaar, Auke Greijdanus, John Helming, Luuk Vissers

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten
en ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &

Rapport 2024-001

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.

ISBN 978-94-6447-169-4

De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Uitwerking bedrijfstypen voor duurzame
landbouw: melkveehouderij en akkerbouw

Roel Jongeneel,1 Marcel van Asseldonk,1 Co Daatselaar,1 Auke Greijdanus,1 John Helming,1 Luuk Vissers1

1 Wageningen Economic Research

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van en gesubsidieerd door het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoeksthema BO-43 Duurzame voedselvoorziening & -productieketens & Natuur
(projectnummer BO-43-115-061).

Wageningen Economic Research
Wageningen, Januari 2024

RAPPORT
2024-001
ISBN 978-94-6447-169-4

Roel Jongeneel, Marcel van Asseldonk, Co Daatselaar, Auke Greijdanus, John Helming, Luuk Vissers, 2024.
Uitwerking bedrijfstypen voor duurzame landbouw: melkveehouderij en akkerbouw. Wageningen,
Wageningen Economic Research, Rapport 2024-001. 138 blz.; 4 fig.; 68 tab.; 27 ref.

In dit onderzoek is een aantal standaard bedrijfstypen voor de melkveehouderij en akkerbouw ontwikkeld.
Op basis van de doelstellingen van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) ten aanzien van
ammoniak, biodiversiteit, water en klimaat zijn maatregelenpakketten bepaald en toegepast op
bedrijfsniveau, die moeten helpen om ambitieuze emissiereducties te bereiken. De emissiereducties en
economische effecten op bedrijfsniveau zijn gesimuleerd met behulp van het FARMDYN-model. Het bleek dat
de gesimuleerde maatregelen een sterk negatief effect zouden hebben op het landbouwinkomen en de
continuïteit van de standaardbedrijven negatief zouden beïnvloeden. Tot slot hebben we onderzocht welke
bestaande of nieuwe beleidsinstrumenten nodig en effectief zijn om een positief economisch perspectief te
creëren. Het bleek dat een combinatie van markt- en beleidsinstrumenten zou kunnen helpen om de
winstgevendheid van landbouwbedrijven te ondersteunen en daarmee de transitie kan faciliteren.
In this research a number of standard farm types for the dairy and arable farming sectors have been
developed. Based on the objectives of the National Rural Area Program (NPLG) with respect to ammonia,
biodiversity, water and climate, packages of measures have been determined and applied at farm level,
which should help to achieve ambitious emission reductions. The environmental, climate impacts and
economic impacts at farm level have been simulated using the FARMDYN model. It turned out that the
simulated measures would have strong negative impacts on farm income and would negatively affect farm
continuity. Finally, we examined which existing or new policy instruments are necessary and effective to
provide a positive economic perspective. It turned out that a combination of market and policy instruments
could help to support farm profitability and by that could facilitate the transition

Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/644812 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2024 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen University &
Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaal-licentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2024
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal van
derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten berusten, mogen
niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker dient bij het werk de door
de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt
dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het gebruik van het werk. De gebruiker mag
het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit
het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2015 gecertificeerd.
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001 | Projectcode BO-43-115-061
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

Woord vooraf

5

Uitgebreide samenvatting

6

1

2

3

4

Inleiding en doelstelling

6

Werkwijze en aanpak

6

Maatregelen, opgaven en ontwikkelpaden

7

Melkveehouderij

7

Akkerbouw

10

Instrumenten voor economisch perspectief

13

Nabeschouwing

15

Inleiding

17

1.1

Huidige en gewenste situatie

17

1.2

Onderzoeksopdracht en fasering

17

1.3

Afbakening onderzoek

18

Aanpak

19

2.1

Algemene aanpak

19

2.2

Model en gegevensbronnen

21

2.3

Kengetallen

23

2.4

Afstemmingsoverleggen

24

Standaardbedrijfstypen (Fase 1a)

25

3.1

Melkvee

25

3.2

Akkerbouw

31

3.3

Synthese

34

Maatregelen (Fase 1b)

36

4.1

Vastgestelde maatregelen

36

4.1.1 Melkvee

36

4.1.2 Verlies derogatie

36

4.1.3 Akkerbouw

37

Individuele maatregelen

38

4.2.1 Melkvee

38

4.2.2 Akkerbouw

40

Maatregelpakketten

41

4.3.1 Melkvee

41

4.3.2 Akkerbouw

44

Synthese

44

4.2

4.3

4.4
5

Resultaten maatregelen (Fase 2a)

46

5.1

Vastgestelde maatregelen

46

5.1.1 Melkvee

46

5.1.2 Verlies derogatie melkveehouderij

47

5.1.3 Verlies derogatie akkerbouw

49

5.1.4 Akkerbouw

50

Individuele maatregelen

53

5.2.1 Melkvee

53

5.2.2 Akkerbouw

56

Synthese

58

5.2

5.3

6

7

Resultaten maatregelpakketten (Fase 2b)

59

6.1

Maatregelpakketten

59

6.1.1 Melkvee

59

6.1.2 Akkerbouw

66

6.2

Overige financiële kengetallen

68

6.3

Add-on modules

70

6.4

Synthese

72

Voorstellen en adviezen voor beleidsinstrumenten (Fase 3)

73

7.1

Inleiding

73

7.2

Doel en werkwijze

73

7.2.1 Doel

73

7.2.2 Werkwijze

75

Relevante beleidsinstrumenten en hun werking

77

7.3.1 Relevante beleidsinstrumenten

77

7.3.2 Werking beleidsinstrumenten

79

Analyse instrumenteninzet

82

7.4.1 Melkvee

83

7.4.2 Akkerbouw

94

7.4.3 Instrumenteninzet en overige financiële kengetallen

96

7.3

7.4

8

Nabeschouwing en conclusies

99

8.1

Belangrijkste inzichten

99

8.2

Onzekerheden

102

8.3

Conclusies en aanbevelingen

103

Bronnen en literatuur

105

Bijlage 1

Toelichting op economische kengetallen

107

Bijlage 2

Overzicht van historisch inkomen voor de geselecteerde bedrijfstypen

109

Bijlage 3

Maatregelpakketten melkvee

110

Bijlage 4

Maatregelpakket akkerbouw

112

Bijlage 5

Aanvullende tabellen doorrekening

114

Bijlage 6

Areaal kruidenrijk grasland

122

Bijlage 7

Standaardafwijking van kengetallen

123

Bijlage 8

Procentuele daling inkomen

125

Bijlage 9

Overige financiële indicatoren melkveehouderij en akkerbouw voor 2030 zonder
beleidsondersteuning

126

Bijlage 10

Het FARMDYN-bedrijfsmodel

132

Bijlage 11

Instrumentenkoffer LNV

134

Bijlage 12

Relatieve bijdragen van maatregelpakketten aan biodiversiteit

136

Woord vooraf

De Nederlandse landbouw staat voor een uitdagende transitie, waarin enerzijds ambitieuze milieu-, klimaaten biodiversiteitsdoelstellingen moeten worden gerealiseerd en anderzijds economisch perspectief nodig is
om een vitale sector te behouden. De doelstelling van het project uitwerking bedrijfstypen voor duurzame
landbouw is om inzicht te bieden in de diverse aspecten en de gevolgen die dit op het bedrijfsniveau heeft.
Inzicht in wat nodig is en wat de financiële gevolgen zijn van de meervoudige opgaven is daarbij essentieel.
Onderdeel daarvan is het ontwikkelen of finetunen van een effectief instrumentarium door marktpartijen en
de overheid waarmee in de bedrijfstypen ‘zwarte cijfers’ kunnen worden gehaald. De uitgewerkte
standaardbedrijfstypen in deze rapportage kunnen dienen als inspiratie voor individuele
ondernemersbeslissingen en ook als input gebruikt worden bij het opstellen en uitwerken van de provinciale
gebiedsprogramma’s.
We bedanken de leden van de kerngroep (LNV, LTO, NAJK, Natuur & Milieu, IPO en Provincie Brabant) voor
de aansturing van het project. Ook bedanken we de leden van de klankbordgroep (Agractie, IPO, LTO, NAV,
NMV, WIJland, ZuivelNL, Rabobank en ABN Amro), de expertgroep (CLM, DLV Advies, Louis Bolk Instituut en
PPP-Agro) en de bedrijfsadviseurs van banken (ABN Amro en Rabobank) voor hun reacties op de
presentaties van de tussentijdse resultaten tijdens de looptijd van het project.
We bedanken Sander Gerritsen en Wim van Dijk van Wageningen Plant Research voor de hulpberekeningen
met de Nutriëntenbalans Akkerbouw en hun waardevolle input.

Ir. O. (Olaf) Hietbrink
Business Unit Manager Wageningen Economic Research
Wageningen University & Research

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

|5

Uitgebreide samenvatting

Inleiding en doelstelling
De focus van deze studie is het toetsen van duurzamere bedrijfsmodellen. De toetsingscriteria zijn enerzijds
de meervoudige milieu- en natuurprestaties: in welke mate kunnen bedrijven als ze een pakket aan
maatregelen nemen bijdragen aan de realisatie van beleidsdoelen voor ammoniak, biodiversiteit, klimaat en
waterkwaliteit? Anderzijds is de toets er ook op gericht om na te gaan of bedrijven, bij alle maatregelen en
mogelijke transitie- of ontwikkelpaden, in staat zijn om voldoende economisch perspectief te behouden. De
korte conclusie van deze studie is dat zonder een adequaat ondersteunend beleid de transitie voor heel veel
bedrijven financieel-economisch gezien geen haalbare kaart zal zijn. De keerzijde is er ook: als het
vakmanschap en de innovatiekracht in de sector wordt gecombineerd met een goede
voorwaardenscheppende en stimulerende beleidsaanpak dan behoort een transitie richting een duurzamer
landbouw, die produceert binnen milieugrenzen, tot de mogelijkheden.
In de provinciale gebiedsprogramma’s is het van belang om blijvende agrarische ondernemers voldoende
zekerheid te bieden voor het verdienvermogen, de bedrijfseconomische continuïteit en de financierbaarheid
van de noodzakelijke investeringen (motie Koekkoek/Boswijk). In de Tweede Kamer brief ‘Toekomst van de
landbouw’ van 25 november 2022 is onder andere aangegeven dat ‘het verdienvermogen van agrarische
ondernemers een cruciale voorwaarde is voor het laten slagen van de transitie’. Boeren die zich inspannen
om de diverse doelen op het gebied van stikstof, biodiversiteit, milieu, water en klimaat te halen en om de
transitie te laten slagen moeten, als ze op bestemming zijn, wel structureel zwarte cijfers kunnen schrijven.
Het uitwerken van bedrijfsmodellen die toekomst hebben, is daarvoor belangrijk. Het ministerie van LNV wil
dat samen met de boeren en de ketens voor elkaar krijgen. In een Landbouwakkoord wilde het ministerie
LNV met deze partijen bezien wat er nodig is om boeren te ondersteunen in de transitie. Dit akkoord is er
niet gekomen, maar de doelstelling is dezelfde gebleven. Het ministerie van LNV, LTO, NAJK, Stichting
Natuur en Milieu en IPO hebben het initiatief genomen en het ministerie van LNV heeft aan Wageningen
Economic Research gevraagd om een onderzoek uit te voeren in de vorm van het project Uitwerking
bedrijfstypen voor duurzame landbouw: melkveehouderij en akkerbouw. Deze partijen wilden, uitgaande van
een aantal mogelijke transitiepaden en daarbij behorende maatregelpakketten, de bedrijfseconomische
mogelijkheden van een aantal ontwikkelpaden doorrekenen om zodoende meer zicht te krijgen op de
ontwikkelrichtingen. Er moeten voldoende kansen zijn voor een duurzame en levensvatbare bedrijfsvoering.
Er is ook inzicht nodig in wat de bijdrage van het beleid kan zijn om de transitie te faciliteren en economisch
perspectief aan bedrijven te bieden.

Werkwijze en aanpak
Door de onderzoekers is in samenwerking met LNV, provincies, kennisinstellingen, sectorpartijen,
sectordeskundigen, en andere stakeholders voor een tweetal landbouwsectoren (melkveehouderij en
akkerbouw) een aantal standaardbedrijfstypen uitgewerkt. De standaardbedrijfstypen zijn gebaseerd op
structuurkenmerken van individuele bedrijven in het Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic
Research. Per standaardbedrijfstype is over de bijbehorende individuele bedrijven in het Informatienet een
gemiddelde berekend wat betreft bedrijfskenmerken en gerapporteerde economische en technische
resultaten. Vervolgens zijn voor deze groep van standaardbedrijfstypen, economische en milieueffecten
doorgerekend van een groot aantal maatregelen, die inspelen op de meervoudige opgaven (kerndoelen) van
het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Daarbij is onderscheid gemaakt tussen vastgestelde
maatregelen, die wettelijk verplicht zijn, en maatregelpakketten. Ten slotte is nagegaan welke bestaande of
nieuwe instrumenten vanuit de markt en de overheid nodig en effectief zijn om een economisch perspectief
te garanderen en in welke mate dit mogelijk is.

6 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

In deze studie zijn de effecten van de al vastgestelde maatregelen en van de hierboven genoemde
meervoudige opgaven van het NPLG (maatregelpakketten) per type van standaardbedrijven vergeleken met
het gemiddelde inkomen uit normale bedrijfsvoering zoals berekend in het Informatienet (boekjaar 2021).
Met nadruk wordt opgemerkt dat het hierbij om voorbeelden van mogelijke standaardbedrijfstypen gaat en
niet om het doorrekenen van bedrijfsplannen van individuele ondernemers. In de akkerbouw hebben veel
scenario’s betrekking op veranderingen in het bouwplan. Een daling van de investeringen en lagere
afschrijving in de toekomst worden wel meegenomen in de inkomensverandering, maar eventuele
vervroegde afschrijving van bestaande gebouwen en machines worden niet meegenomen.

Maatregelen, opgaven en ontwikkelpaden
Voor de standaardbedrijfstypen worden de vastgestelde maatregelen uit het 7e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn, de derogatiebeschikking en het GLB-NSP dat per 1 januari 2023 is ingegaan (alleen directe
betalingen-deel) doorgerekend op economische en milieukengetallen. De verandering in economische (zoals
inkomenseffecten) en milieutechnische kengetallen (zoals ammoniakemissie, stikstofoverschot en
broeikasgasemissie) worden berekend ten opzichte van de uitgangssituatie (huidige economische en
milieutechnische prestaties van deze standaardbedrijfstypen).
Vervolgens zijn maatregelpakketten opgesteld op basis van een groslijst van maatregelen die bijdragen aan
het realiseren van de meervoudige milieu- en natuuropgaven van het NPLG. Voorbeelden van aanvullende
maatregelen die in de pakketten zijn opgenomen zijn: eiwitarm voer, voeradditieven, peilverhoging in
veenweidegebieden, een stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging, dagontmesting en
monomestvergisting, groenblauwe dooradering, kruidenrijk grasland, niet-kerende grondbewerking,
mechanisch wieden, mechanische loofdoding, wingsprayer, rustgewassen). De maatregelpakketten zijn in
overleg met de stakeholders nader ingevuld en aangevuld. Niet alle maatregelpakketten zijn doorgerekend
voor alle standaardbedrijfstypen.
Wat betreft de toedeling van maatregelpakketten aan standaardbedrijfstypen is rekening gehouden met de
grootte van de opgave en ook met plausibele ontwikkelpaden. Bij de melkveehouderij worden de
ontwikkelpaden hightech open en extensivering (met varianten daarin) onderscheiden. Naast deze
doorontwikkelpaden zijn ook omschakelpaden (naar biologisch en sterk natuurinclusief) onderscheiden. Bij
akkerbouw wordt gewerkt met doorontwikkelpaden die variëren met betrekking tot de mate van
extensivering (licht, gemiddeld, zwaar) en het omschakelpad naar biologisch. Er is ook rekening mee
gehouden dat omschakelvarianten ook extra kunnen inzetten op multifunctionele activiteiten (zorglandbouw,
korte ketens, loonwerk voor derden, duurzame energie).
Naast de vastgestelde maatregelen en maatregelpakketten zijn een aantal individuele maatregelen, die een
belangrijke bijdrage leveren aan emissiereductie, separaat doorgerekend op hun economische impact en de
bijdrage aan milieudoelstellingen (zie daarvoor rapport en bijlagen).

Melkveehouderij
Uitgangssituatie
De negen standaardbedrijfstypen zijn op basis van drie bedrijfskenmerken opgesteld, namelijk: grondsoort,
omvang melkveestapel en intensiteit. Wat betreft grondsoort is onderscheid gemaakt tussen veen, klei en
zand. De onderscheiden typen zijn: Geen derogatie, Veen extensief, Veen intensief, Klei extensief, Klei
intensief, Zand extensief klein, Zand extensief groot, Zand intensief klein, Zand intensief groot. Voor het
onderscheid tussen een intensief en extensief bedrijf is een grens van 2,225 GVE/ha gehanteerd. Voor het
onderscheid tussen een groot of klein melkveebedrijf is een grens van 100 melkkoeien gehanteerd. Om het
aantal standaardbedrijven te beperken wordt het onderscheid tussen een groot en klein melkveebedrijf
alleen gemaakt voor de standaardbedrijven op zand. In totaal zijn negen standaardbedrijfstypen
doorgerekend, waarvan acht gebruikmaken van derogatie. Eén standaardbedrijfstype maakt in de

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

|7

uitgangssituatie geen gebruik van derogatie. In Tabel S1 zijn de financiële en milieutechnische prestaties van
de standaardbedrijfstypen in de uitgangssituatie samengevat.
Het bedrijfsinkomen van alle standaardbedrijfstypen bedraagt gemiddeld 77.000 euro per jaar (ongewogen),
maar er zijn grote verschillen tussen de standaardbedrijfstypen. Het hoogste inkomen wordt gehaald op het
standaardbedrijfstype ‘veen intensief’. Het inkomen is het laagst op het standaardbedrijfstype ‘zand intensief
klein’. Gecorrigeerd voor bedrijfsomvang is het inkomen uit normale bedrijfsvoering op een intensief en
extensief melkveebedrijf op zand van dezelfde orde van grootte. Het inkomen van kleine melkveebedrijven is
lager dan van grote melkveebedrijven op zand, wat suggereert dat schaal een belangrijke factor is in de
inkomensvorming op zand. De verwachting is dat dit ook geldt voor grote en kleine melkveebedrijven op klei
en veen.

Tabel S1

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen

melkveehouderij in de uitgangssituatie
Kengetal

Gemiddeld

Laagste

Hoogste

76.707

35.919

120.001

43

35

50

15.862

11.070

21.990

Inkomen uit normale bedrijfsvoering (euro/bedrijf/jaar) a)
Ammoniakemissie (kg NH3/ha/jaar) b)
Broeikasgasemissie (kg CO2 eq./ha/jaar) b)
Bron: a) Bedrijveninformatienet; b) Berekeningen Wageningen Economic Research met Farmdyn.

De gemiddelde ammoniakemissie is 43 kg NH3 per hectare. Het intensieve standaardbedrijf op zand heeft de
hoogste ammoniakemissie per hectare. Verschillen hierin kunnen grotendeels worden verklaard door verschil
in intensiteit (melkkoeien/ha).
De gemiddelde broeikasgasemissie is ongeveer 16.000 kg CO2 eq. per hectare. Dit is exclusief
upstreamemissies, dus alleen de emissies die op de boerderij plaatsvinden. De bedrijfstypen op veengrond
hebben een hogere broeikasgasemissie per hectare in vergelijking met de bedrijven op zand en klei vanwege
de hogere emissies uit landgebruik (veenoxidatie). De broeikasgasemissies per hectare zijn lager op de
extensieve bedrijven vanwege een lagere intensiteit (melkkoeien/ha). De hogere broeikasgasemissie per
hectare van het intensieve bedrijf op veengrond (zowel inclusief als exclusief upstreamemissies) in
vergelijking met het extensieve veenbedrijf wordt ook deels verklaard door de hogere melkproductie per koe
op het intensieve bedrijf.
Vastgestelde maatregelen
De vastgestelde maatregelen leiden gecombineerd tot een inkomensdaling van 16.000 euro (bedrijfstype
extensief klein zand) tot 43.000 euro (bedrijfstype intensief groot zand) per bedrijf per jaar ten opzichte van
de uitgangssituatie (Tabel S2).
Het verlies van derogatie is een belangrijke vastgestelde maatregel. Hogere mestafzetkosten als gevolg de
verlaging van de aanwendingsnorm naar 170kg N uit organische mest/ha leiden tot een inkomensverlies van
gemiddeld 12.000 euro (zie Tabel S3 voor alleen het effect van afschaffen derogatie). Vergeleken met de
uitgangsuitgangssituatie moeten er meer kosten gemaakt worden voor het afvoeren van mest en extra
kosten voor aankoop van kunstmest en voer. In absolute zin is het inkomenseffect van deze maatregel het
grootst op het intensief melkveebedrijf op veengrond en het intensief groot melkveebedrijf op zandgrond.
Deze bedrijven moeten in de huidige bedrijfssituatie en bedrijfsvoering al relatief veel mest afvoeren en
kunstmest en/of voer aankopen; dit neemt toe na afschaffing van de derogatie. Er is gerekend met
gemiddelde mestafzetkosten van 11 euro/kuub en er zijn ook gevoeligheidsanalyses met lagere (5 euro per
kuub) en hogere (18 euro per kuub) mestafzetkosten gedaan. In de berekeningen is rekening gehouden met
de regionale differentiatie in mestafzetkosten.
De invoering van de bufferstroken in het kader van het 7e Actieprogramma met het oog op het behalen van
de doelen van de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijnwater hebben vooral een groot effect op de
standaardbedrijfstypes op veen met de meeste slootranden. Het inkomensverlies op standaardbedrijfstype
‘veen intensief’ bedraagt ruim 18.000 euro. De maatregel ‘20% daling totaal N-gebruiksnorm’ is alleen

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

doorgerekend voor de melkveebedrijven op zand. Het inkomensverlies als gevolg van de 20% daling van de
N-gebruiksnorm bedraagt ruim 6.000 euro op het standaardbedrijfstype ‘zand intensief groot’. Het
inkomensverlies als gevolg van de maatregel ‘verandering GLB-hectarebetaling’ varieert van ruim 8.000 euro
op ‘zand intensief klein’ tot ruim 18.000 euro op ‘zand intensief groot’. De maatregel ‘verandering GLBhectarebetalingen’ betekent dat alleen de directe betaling met de vastgestelde bedragen na de afbouw per
2027 wordt meegenomen. Vergoeding voor deelname aan de eco-regeling wordt niet meegenomen (zie
daarvoor instrumenten voor economisch perspectief).

Tabel S2

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen

melkveehouderij van de vastgestelde maatregelen a) (toekomstige basis) ten opzichte van de uitgangssituatie
Kengetal / inkomensdaling
Inkomen (absolute verandering in euro/bedrijf/jaar)

Gemiddeld

Grootste

Kleinste

-26.996

-43.070

-15.916

Ammoniakemissie (% verandering NH3)

-7%

-11%

-1%

Broeikasgasemissie (% verandering CO2 eq.)

-2%

-4%

0%

a) Geen derogatie, + bufferstroken + 20% daling totaal N-gebruiksnorm + verandering GLB-hectarebetalingen.
Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met Farmdyn.

Tabel S3

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen

melkveehouderij als gevolg van het verlies van derogatie a) (toekomstige basis) ten opzichte van de
uitgangssituatie
Kengetal / inkomensdaling

Gemiddeld

Grootste

Kleinste

-11.615

-21.468

-5.115

Ammoniakemissie (% verandering NH3)

-6%

-12%

-3%

Broeikasgasemissie (% verandering CO2 eq.)

-1%

-2%

-3%

Inkomen (absolute verandering in euro/bedrijf/jaar)

a) Betreft verlaging van de aanwendingsnorm naar 170kg N uit dierlijke mest/ha.
Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met Farmdyn.

Op het standaardbedrijfstype ‘klei extensief’ is de daling van de ammoniakemissie het grootst, namelijk 11%. Dit wordt met name verklaard door de afschaffing van de derogatie waardoor er minder dierlijke mest
aangewend mag worden. Op de melkveebedrijven op zand wordt de verandering in de ammoniakemissie
daarnaast ook sterk bepaald door de maatregel 20% daling van de N-gebruiksnorm. Op deze bedrijfstypen
bedraagt de ammoniakemissiereductie 2 tot 9%.
De vastgestelde maatregelen leiden gecombineerd tot een daling van de broeikasgasemissies op de
bedrijfstypen op klei en veen van -1 tot -2% en op de bedrijfstypen op zand van -2 tot -4%. Geen derogatie
en bufferstroken leiden tot minder aanwending van dierlijke mest. De extra daling van broeikasgasemissies
op de melkveebedrijven op zand komt door de maatregel 20% daling van de N-gebruiksnorm.
Maatregelpakketten
In Tabel S4 staat het gemiddelde effect en spreiding van de maatregelpakketten. Daarbij is het
inkomenseffect steeds weergegeven ten opzichte van de toekomstige basis, of wel het inkomen
corresponderend met de doorvoering van de vastgestelde maatregelen en aanpassing in de GLBhectarebetalingen tot het niveau van 2027.
Alle maatregelpakketten leiden gemiddeld tot een daling van het inkomen en een reductie van ammoniak- en
broeikasgasemissies, al is de variatie tussen de pakketten groot. Ten opzichte van hightech leidt
extensivering over het algemeen tot meer weidegang met bijbehorende emissie. Ook nemen emissies van
aanwending dierlijke mest toe en kunstmestaanwending af bij extensivering door middel van extra grond. In
het ontwikkelpad hightech varieert de gemiddelde inkomensdaling tussen de 25.000 euro en 43.000 euro per
bedrijf, in het ontwikkelpad extensivering bedraagt dit 20.000 tot 33.000 euro per bedrijf. Deze cijfers
hebben betrekking op ontwikkelpaden waarbij extra pachtgrond wordt aangewend (met dus de impliciete
aanname dat extra pachtgrond tegen een redelijke pachtprijs beschikbaar is).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

|9

Tabel S4

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen

melkveehouderij van de maatregelpakketten ten opzichte van de toekomstige basis
Maatregelpakket
Hightech

Hightech

Extensivering

Licht

Zwaar

Licht

Zwaar

-25.325

-42.981

-20.173

-32.933

Verandering NH3-emissies ((% verandering NH3)

-32%

-43%

-20%

-36%

Broeikasgasemissies ((% verandering CO2 eq.)

-16%

-38%

-23%

-24%

Kengetal / inkomensdaling
Inkomen (absolute verandering in euro/bedrijf/jaar)

Extensivering

Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met Farmdyn.

In het rapport zijn de pakketten met extensivering ook doorgerekend met een variant zonder extra
pachtgrond en dus met een krimp van de veestapel op het bedrijf. In dat geval is de inkomensdaling
aanzienlijk groter in vergelijking tot de dezelfde variant met extra pachtgrond. Bijvoorbeeld bij het
ontwikkelpad natuurinclusief met een krimp van de veestapel bedraagt de inkomensdaling 195 tot
204.000 euro. De reductie van ammoniak- en broeikasgasemissies is echter hoger in de variant met een
krimp van de veestapel omdat deze emissies per bedrijf sterk samenhangen met het aantal melkkoeien.

Akkerbouw
Uitgangssituatie
Voor de akkerbouw zijn de vijf bedrijfstypen gebaseerd op de bedrijfskenmerken grondsoort en bouwplan. Er
worden drie akkerbouwbedrijven op klei onderscheiden (voornamelijk graan, voornamelijk pootaardappelen
en een consumptieaardappel bedrijf) en twee akkerbouwbedrijven op zand (een zetmeelaardappelbedrijf en
een overig akkerbouwbedrijf op zand). In Tabel S5 zijn de financiële en milieutechnische prestaties van de
standaardbedrijfstypen in de uitgangssituatie samengevat.
Het bedrijfsinkomen van alle standaardbedrijfstypen bedraagt gemiddeld 97.000 euro per jaar, maar er zijn
grote verschillen tussen de standaardbedrijfstypen, die onder andere afhangen van de bedrijfsgrootte. Het
inkomen uit normale bedrijfsvoering is het hoogst op het pootaardappelbedrijf en het
consumptieaardappelbedrijf (beide op kleigrond) en het laagst op overige bedrijven op zandgrond.

Tabel S5

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen akkerbouw

in de uitgangssituatie
Kengetal

Gemiddeld

Laagste

Hoogste

96.813

40.913

141.080

90

63

116

1.916

1.848

1.996

Inkomen uit normale bedrijfsvoering (euro/bedrijf/jaar) a)
Stikstofoverschot (kg N/ha/jaar) b)
Broeikasgasemissie (kg CO2 eq./ha/jaar) b) c)

Bron: a) Bedrijveninformatienet; b) Berekeningen Wageningen Economic Research met FARMDYN/Nutriëntenbalans Akkerbouw; c) Exclusief
upstreamemissies.

Het stikstofoverschot is modelmatig berekend en is gemiddeld het hoogst op het consumptie- en
pootaardappelbedrijf op klei en het laagst op de akkerbouwbedrijven op zand. De broeikasgasemissie is het
hoogst op het consumptieaardappel en het graanbedrijf op klei en het laagst op de akkerbouwbedrijven op
zand. Door optimalisatie van het kunstmestgebruik is het stikstofoverschot en broeikasgasemissie in de
uitgangssituatie mogelijk lager dan in de uitgangssituatie in de praktijk.
Vastgestelde maatregelen
Tabel S6 laat de inkomens- en milieueffecten van de vastgestelde maatregelen zien voor de standaard
bedrijfstypen. Alle bedrijven krijgen te maken met de maatregelen ‘afschaffing derogatie’ (verlaging van de
organische mestaanwendingsnorm naar 170kg/ha), bufferstroken en verandering GLB-hectarebetalingen. De
maatregelen extra vanggewassen, meer rustgewassen in het bouwplan en 20% korting op de

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

N-gebruiksnorm gelden alleen voor de akkerbouwbedrijven op zand. In vergelijking met de melkveehouderij
zijn de inkomenseffecten van de vastgestelde maatregelen gemiddeld lager.
De afschaffing derogatie leidt tot iets hogere inkomsten uit mestacceptatie (zie Tabel S7 voor alleen het
effect van afschaffen derogatie). De verplichting tot vanggewassen is alleen van toepassing op zand- en
lössbedrijven (in deze studie het zetmeelaardappelbedrijf en het overig akkerbouwbedrijf op zand). De
maatregel leidt tot extra inzaaikosten (van vanggewassen) en daardoor een daling van het inkomen van ruim
1.000 euro per bedrijf.
Het inkomenseffect van de maatregel rustgewassen (minimaal 33%) betreft een daling van ongeveer
4.000 euro op het standaardbedrijf zetmeelaardappelen. Op het overig akkerbouwbedrijf op zand is dat iets
minder. Dit is nog relatief beperkt, omdat de groep bedrijven die in deze studie met de maatregel te maken
krijgt, in de uitgangssituatie gemiddeld al (bijna) voldoet aan de criteria voor rustgewassen. Bufferstroken
leiden tot een inkomensdaling van ruim 7.000 euro op het pootaardappelbedrijf op klei en het
zetmeelaardappelbedrijf op zand. Op het graanbedrijf op klei is de inkomensdaling van de maatregel
bufferstroken het laagst, namelijk ongeveer 1.000 euro per bedrijf.
Het scenario met 20% lagere N-gebruiksnormen geldt voor de aangewezen NV-gebieden (zandgrond en een
aantal overige gebieden). In deze studie is alleen gerekend voor de twee akkerbouwstandaardbedrijven op
zand. Deze maatregel heeft beperkte invloed op het inkomen van deze bedrijven. Hierbij moet worden
opgemerkt dat het stikstofgebruik uit kunstmest en dierlijke mest modelmatig is bepaald, zowel in de basis
als in de scenario’s. Aspecten als invloed van stikstof op de kwaliteit van de gewassen worden hierin niet
meegenomen.
De aanpassing van de GLB-hectarebetalingen tot het niveau in 2027 heeft voor alle bedrijven het grootste
inkomenseffect in vergelijking tot de andere maatregelen. De aanpassing van de GLB-hectarebetaling leidt
tot een inkomensdaling van bijna 20.000 euro op het pootaardappelbedrijf op klei en bijna 16.000 euro op
het zetmeelaardappelbedrijf op zand. Deze veranderingen worden verklaard door de grotere bedrijfsomvang
(in hectare cultuurgrond).

Tabel S6

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen akkerbouw

van de vastgestelde maatregelen a) (toekomstige basis) ten opzichte van de uitgangssituatie
Kengetal / inkomensdaling

Gemiddeld

Grootste

Kleinste

-16.117

-26.071

-8.541

Inkomen uit normale bedrijfsvoering (absolute verandering in
euro/bedrijf/jaar)
Stikstofoverschot (absolute verandering in kg N/ha/jaar)
Broeikasgasemissie (procentuele verandering in kg CO2 eq./ha/jaar)

3

-5

9

5%

0%

7%

a) Afschaffing derogatie + extra vanggewassen + rustgewassen (minimaal 33%) + bufferstroken (zand en klei) + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)
+ verandering GLB-hectarebetalingen.
Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met FARMDYN/Nutriëntenbalans Akkerbouw.

Tabel S7

Financiële en milieutechnische prestaties (ongewogen) van standaardbedrijfstypen akkerbouw

als gevolg van het verlies van derogatie (toekomstige basis) ten opzichte van de uitgangssituatie
Kengetal / inkomensdaling

Gemiddeld

Grootste

Kleinste

1.755

320

3.890

Inkomen uit normale bedrijfsvoering (absolute verandering in
euro/bedrijf/jaar)
Stikstofoverschot (absolute verandering in kg N/ha/jaar)
Broeikasgasemissie (procentuele verandering in kg CO2 eq./ha/jaar)

8

0

11

6%

0%

9%

Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met FARMDYN/Nutriëntenbalans Akkerbouw.

Het stikstofoverschot zal gemiddeld stijgen. Bijvoorbeeld op de akkerbouwbedrijven op klei en op het
zetmeelaardappelbedrijf op zand, neemt de aanvoer van stikstof uit dierlijke mest sterk toe en neemt de
aanvoer van N uit kunstmest af. Deze extra aanvoer van stikstof uit dierlijke mest hangt samen met de

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 11

verandering in de samenstelling van de aangevoerde mest (van voornamelijk varkensmest naar voornamelijk
rundvee mest). De verschillen in N/P-verhouding in varkensmest en rundveemest, leiden tot extra stikstof uit
dierlijke mest als vervanging van kunstmest, binnen de wettelijke gebruiksnormen. Door de verschillen in
werkingspercentages tussen kunstmest en dierlijke mest neemt het totale stikstofoverschot toe. Op het
overig akkerbouwbedrijf op zand wordt verondersteld dat in de uitgangssituatie al voornamelijk rundveemest
wordt aangewend. De afname van het stikstofoverschot wordt verklaard door de 20% korting op de
N-gebruiksnorm.
Broeikasgasemissies nemen toe op de standaardbedrijfstypen op klei en zetmeelaardappel zand. Dit komt
door de extra aanwending van stikstof uit dierlijke mest als gevolg van de afschaffing van de derogatie
(veroorzaakt door de verandering in de samenstelling van de aangevoerde dierlijke mest).
Broeikasgasemissies blijven constant (0%) op het overig akkerbouwbedrijf op zand. Dit heeft ook te maken
met de 20% korting op de N-gebruiksnorm. Het gebruik van stikstofkunstmest neemt af en daarmee nemen
ook directe CO2-emissies (uit aanwending kunstmest) af.
Maatregelpakketten
In Tabel S8 staat het gemiddelde inkomenseffect per maatregelpakket (licht, gemiddeld en zwaar) ten
opzichte van de zogenaamde toekomstige basis, dus inclusief de effecten van de vastgestelde maatregelen.
Een vergoeding voor deelname aan de eco-regeling is daarbij nog niet meegenomen. Niet alle
maatregelpakketten zijn doorgerekend voor alle standaardbedrijfstypen. Het lichte maatregelenpakket is
doorgerekend voor de drie akkerbouwbedrijven op klei. Het gemiddelde maatregelenpakket is doorgerend
voor de drie akkerbouwbedrijven op klei plus het zetmeelaardappelbedrijf op zand. Het zware
maatregelenpakket is doorgerekend voor het zetmeelaardappelbedrijf op zand en het overig
akkerbouwbedrijf op zand.
De economische effecten worden met name bepaald door maatregelen op gebied van gewaskeuze en
bouwplan (met name de verplichting ten aanzien van het areaal rustgewassen) en natuur- en
landschapsbeheer (areaal niet productieve landbouwgrond). Het lichte maatregelenpakket gaat uit 30%
rustgewassen en 10% natuur- en landschapsbeheer. Het zware maatregelenpakket gaat uit van 50%
rustgewassen en 30% natuur- en landschapsbeheer. Op de akkerbouwbedrijven bestaat het natuur- en
landschapsbeheer voor de helft uit akkerranden/landschapselementen. De andere helft bestaat uit
akkervogelland.
Het gemiddelde leidt tot een inkomensdaling van circa 11.500 euro, waarbij de inkomensdalingen variëren
van ruim 8.000 euro op het graankleibedrijf en tot ruim 13.000 euro op het consumptieaardappelbedrijf op
klei. Het maatregelpakket gemiddeld heeft dezelfde type effecten, maar dan versterkt. Het gemiddelde
maatregelpakket leidt tot een inkomensdaling van ruim 19.000 euro op het graanklei bedrijf en van 47.000
euro op het pootaardappelbedrijf op klei. Het maatregelpakket zwaar heeft alleen betrekking op de
standaardbedrijfstypen zand en leidt tot een inkomensdaling van ruim 39.000 euro op het zetmeelaardappel
bedrijf op zand en ruim 25.000 euro voor het overige akkerbouwbedrijf op zand. De oorzaak is met name
wederom de verschuiving naar rustgewassen en het areaal niet-productieve grond.

Tabel S8

Financiële en milieutechnische prestaties van standaardbedrijfstypen akkerbouw van de

maatregelpakketten ten opzichte van toekomstige basis
Maatregelpakket
Kengetal / inkomensdaling
Inkomen uit normale bedrijfsvoering (absolute verandering in

Licht

Gemiddeld

Zwaar

-11.518

-29.428

-32.455

euro/bedrijf/jaar)
Stikstofoverschot (absolute verandering in kg N/ha/jaar)

-10

-21

-23

Broeikasgasemissie (procentuele verandering in kg CO2 eq./ha/jaar) a)

-6%

-12%

-23%

a) exclusief upstreamemissies.
Bron: Berekeningen Wageningen Economic Research met FARMDYN/Nutriëntenbalans Akkerbouw.

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Een gemiddelde daling van 10 kg stikstof per hectare per jaar wordt verwacht voor het lichte
maatregelpakket. Echter er zijn grote verschillen tussen bedrijfstypen. Het stikstofoverschot op het
consumptie-aardappelbedrijf op klei daalt van ongeveer 122 kg stikstof per hectare in de geoptimaliseerde
basis tot ongeveer 90 kg stikstof per hectare in het lichte maatregelpakket. Het stikstofoverschot op het
pootaardappelbedrijf op klei daalt met 10 kg stikstof per hectare tot ongeveer 98 kg stikstof per hectare. In
het gemiddelde maatregelpakket daalt het stikstofoverschot op zowel het consumptieaardappel als het
pootaardappelbedrijf tot iets minder dan 80 kg stikstof per hectare. Over het algemeen zijn de veranderingen
in stikstofoverschot de som van lagere aanvoer van stikstof uit dierlijke mest en kunstmest en biologische
stikstofbinding en lagere afvoer van stikstof met de gewassen. De lichte en gemiddelde maatregelpakketten
leiden juist tot een toename van het stikstofoverschot op het graanbedrijf op klei. Dit komt door de sterke
toename van de biologische stikstofbinding als gevolg van de toename van het areaal vanggewassen in de
maatregelpakketten. Deze toename overtreft de verandering in de aanvoer van stikstof via dierlijke mest en
kunstmest en de verandering in afvoer van stikstof met de gewassen.
Het zware maatregelpakket is alleen doorgerekend voor het zetmeelaardappelbedrijf op zand en het overig
akkerbouwbedrijf op zand. Het stikstofoverschot op het overig akkerbouwbedrijf op zand daalt tot ongeveer
37 kg stikstof per hectare. Het stikstofoverschot op het zetmeelaardappelbedrijf op zand daalt met bijna
22 kg stikstof per ha tot ongeveer 43 kg stikstof per hectare.
De daling van de broeikasgasemissies wordt met name verklaard door maatregelen op gebied van
gewaskeuze en bouwplan (met name de verplichting ten aanzien van het areaal rustgewassen) en natuur- en
landschapsbeheer (areaal niet productieve landbouwgrond). Het extensievere bouwplan leidt tot minder
directe CO2-emissie door minder dieselgebruik. Doordat er minder dierlijke mest en kunstmest wordt
aangewend neemt eveneens de directe N2O-emissie af. Een gemiddelde daling van de broeikasgasemissies
van 6% per bedrijf per jaar wordt verwacht voor het lichte maatregelpakket oplopend tot 12% per bedrijf per
jaar voor het gemiddelde maatregelpakket. Op de akkerbouwbedrijven op zand neemt de broeikasgasemissie
af met gemiddeld 23% in het zware maatregelpakket.

Instrumenten voor economisch perspectief
In deze studie is ook nagegaan hoe via het beleid de verduurzamingstransitie kan worden ondersteund.
Daarbij is naar een heel scala van instrumenten gekeken (onder andere gebaseerd op de instrumentenkoffer
van LNV), die zijn geclusterd in vijf categorieën:
• marktinstrumenten (bijvoorbeeld meerprijs voor producten)
• subsidie-instrumenten (bijvoorbeeld subsidies voor niet-productieve investeringen)
• betalingen voor ecosysteemdiensten (bijvoorbeeld eco-schema en ANLb-betalingen vanuit GLB)
• het afwaarderingsinstrument (bijvoorbeeld afwaardering van land)
• overige instrumenten (bijvoorbeeld Borgestellingsfonds).
De vraag was om te kijken in welke mate zij de transitie zouden kunnen ondersteunen door het
inkomensverlies dat ontstaat vanwege de vastgestelde maatregelen en de maatregelpakketten (zie
Figuur S1) te reduceren of op te heffen, waardoor er, ondanks de ingrijpende kosten van de maatregelen
voor economisch perspectief kan worden gezorgd.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 13

Figuur S1

Het inkomensverlies veroorzaakt door aanpassing GLB-hectarebetalingen, vastgestelde

maatregelen en aanvullende maatregelpakketten

De resultaten van deze verkennende analyse zijn samengevat in Tabel S9. Marktinstrumenten zijn in principe
van belang voor alle bedrijven, maar kunnen waarschijnlijk gemakkelijker worden gerealiseerd voor
onderscheiden extensieve productiewijzen (labeling). Ook rentekorting door banken en betalingen van
verwerkers voor producten met een lage CO2 footprint vallen onder de marktcategorie. Als op
boerderijniveau de melkprijs met circa 20%, of de akkerbouwprijzen met circa 7% omhoog zouden gaan,
kan het gemiddeld inkomensverlies worden opgeheven. De rol van rentekorting door banken is vooral van
belang bij ontwikkelpaden waarin er veel moet worden geïnvesteerd. De verwachte bijdrage aan verkleining
van het inkomensverlies is echter beperkt, ook al omdat regelingen tijdelijk zullen zijn.
Betalingen voor ecosysteemdiensten zijn vooral van belang voor bedrijven die extensiveren (melkvee) of
voor de zware maatregelpakketten (akkerbouw). Subsidie voor niet-productieve investeringen kan tot 65%
van deze investeringen compenseren en is van belang bij investeringen in emissiearme stallen. Dit speelt
nog extra bij ontwikkelpaden die investeringsintensief zijn zoals die bij hightech in de melkveehouderij en het
middelzware en zware pakket in de akkerbouw. Zowel voor de betalingen voor ecosysteemdiensten als
subsidies voor niet-productieve investeringen wordt geschat dat dit een gemiddelde bijdrage zou kunnen
leveren aan de reductie van het inkomensverlies in de orde van grootte van 20%.
Het afwaarderingsinstrument is vooral van belang voor bedrijven die extensiveren. De bedragen die nodig
zijn hangen af van het productiviteitsverlies veroorzaakt door de maatregelen. Bij een reductie van de
veebezetting met 1 gve/ha in de melkveehouderij is bijvoorbeeld sprake van een waardeverlies van circa
35.000 euro. Bij korting op de N-gebruiksnormen met 50% of verhoging van het aandeel rustgewassen tot
60% in de akkerbouw kan het waardeverlies oplopen tot circa 10.000 euro.

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel S9

Beleidsinstrumenten melkveehouderij en akkerbouw per ontwikkelpad

Sectoren \ instrumenten

Ontwikkelpaden

markt

meerprijs

rente-

betalingen

subsidie

Afwaardering

Overige

ecosysteem

niet-prod

grond

maatregelen

diensten

investeringen

eco-

ANLb

subsidie

eenmalig

pacht

korting regeling
Melkvee
Gericht op doorontwikkeling
Hightech licht

+

+

0

0

+++

0

0

++

Hightech zwaar

+

+

0

0

+++

0

0

++

Extensivering licht

++

0

++

++

+

++

++

++

Extensivering zwaar

++

0

++

++

+

+++

+++

++

Licht

+

0

+

+

+

0

0

++

Gemiddeld

++

0

+

+

++

+

+

++

Zwaar

+++

+

++

++

+++

++

++

++

Akkerbouw
Gericht op doorontwikkeling

In de studie is ook naar omschakel-ontwikkelpaden gekeken. In dat geval is uit de categorie overige
maatregelen bijvoorbeeld het omschakelfonds van belang.

Nabeschouwing
Deze studie laat zien dat een adequaat en helder faciliterend beleid vanuit overheid en private partijen
essentieel is om de transitie naar een duurzamer landbouw te faciliteren. De geanalyseerde
maatregelpakketten zijn effectief om substantiële emissiereducties te realiseren, maar hebben ook zeer
negatieve financiële gevolgen. Voor de geanalyseerde bedrijfstypen melkveehouderij variëren, bij de gekozen
maatregelpakketten, de berekende verwachte inkomensverliezen gemeten ten opzichte van het inkomen in
de huidige situatie van 28% tot 201% en voor de bedrijfstypen akkerbouw van 10% tot 63%. Deze zijn
zodanig dat in een heel aantal gevallen, met name bij de melkveehouderij, de bedrijfscontinuïteit ernstig
wordt bedreigd als de doorgerekende pakketten zo zouden worden ingevoerd zonder dat er toereikend
flankerend beleid komt.
Er zijn verschillende instrumenten om de transitie met een economisch perspectief te faciliteren. Daarbij zijn
5 hoofdgroepen van instrumenten van belang (de markt, subsidiering van niet-productieve investeringen,
betalingen voor ecosysteemdiensten, afwaardering van grond en overige instrumenten). Uit de verkenning
die in deze studie is gemaakt naar de potentie van de instrumenten, en de omvang waarmee ze kunnen
worden ingezet, komt naar voren dat een combinatie van deze instrumenten mogelijkheden biedt om een
economisch perspectief te creëren. Daarbij zijn er ook vrijheidsgraden om met de instrumentenmix te
variëren en gericht ontwikkelpaden te ondersteunen. Het in deze studie gebruikte (totale) inkomensverlies
bestaat uit verschillende onderdelen en het is een politieke afweging welk deel van het inkomensverlies men
in welke mate wil compenseren. Die keuzes zullen ook implicaties hebben voor het overheidsbudget, maar
deze zijn in deze studie niet meegenomen. De scope van dit onderzoek is een beperkte en het is geen
beleidsverkenning naar welke mix van instrumenten ingezet moet worden om de beleidsdoelen te realiseren.
De waarde van deze studie is dat er voor het eerst zaken als de heterogeniteit in bedrijven (klein, groot,
intensief, extensief, grondsoort), de grootte van de meervoudige (milieu/stikstof, klimaat, water,
biodiversiteit) opgaven (uitgedrukt in diverse meer of minder ambitieuze maatregelpakketten), en mogelijke
bedrijfsontwikkelpaden (bijvoorbeeld high tech open, extensivering, omschakelen) in samenhang zijn
geanalyseerd. Daarbij is niet alleen naar doelbereik in termen van emissiereductie en milieubelasting
gekeken, maar ook naar de economische impact. In verband daarmee zijn bovendien opties en potenties
verkend, om via gerichte beleidsinterventies en marktinstrumenten, het inkomensverlies dat met de transitie
naar een duurzame landbouw gepaard gaat te mitigeren. De veelheid van combinaties van bedrijven,
opgaven, ontwikkelrichtingen, maatregelpakketten en beleidsinstrumenten laat zien dat ‘oplossingen’ niet

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 15

triviaal en eenvoudig zijn en ook dat er nog concretisering wordt gevraagd in diverse keuzes aleer meer
gerichte en uitgewerkte antwoorden kunnen worden geven. De primaire bijdrage van deze studie ligt daarom
vooral in het verschaffen van inzicht en het expliciteren van de keuzemomenten en de afruilen die daarmee
gepaard gaan. Bovendien worden zaken die ook in eerdere studies al werden voorzien nu verder
gekwantificeerd.
In deze studie is zo goed als mogelijk met diverse onzekerheden omgegaan in de verschillende fasen van het
onderzoek. De uitkomsten die zijn gepresenteerd zijn afhankelijk van keuzes en aannames die met
betrekking tot die onzekerheden zijn gemaakt. Gezien de reikwijdte en de tijdspanne waarin dit onderzoek is
uitgevoerd, zijn slechts een beperkt aantal gevoeligheidsanalyses gedaan om de potentiële effecten van de
onzekerheden beter in beeld te brengen (een voorbeeld is de gevoeligheidsanalyse rond de mestmarkt bij de
analyse van de gevolgen van het verlies aan derogatie).
De onzekerheden hebben onder andere betrekking op:
• beperkt beschikbare technische (bijvoorbeeld RAV-codes) en economische kengetallen van bepaalde
maatregelen, met name innovatieve technieken/additieven en de onzekerheden daarin.
• ontwikkeling van markten en beleid: er is uitgegaan van een normale en stabiele prijsontwikkeling en er is
geen rekening gehouden met incidenten (Oekraïne crisis) en aanpassingen van het toekomstig beleid,
anders dan het huidige GLB 2023-2027.
• aannames ten aanzien van de deelname van boeren in vrijwillige regelingen, zoals de eco-regeling en het
ANLb. In werkelijkheid kan het gedrag van boeren daarvan afwijken en hebben boeren niet overal de
toegang zoals die nu in sommige pakketten wordt verondersteld.
• het opknippen van het onderzoek in fasen (eerst focussen op de maatregelpakketten) en in een latere fase
op flankerend beleid is analytisch goed mogelijk, maar voor de gedragsresponse van boeren moeten
beiden samen worden bezien.
• de doorrekening van maatregelen en maatregelpakketten, die is gedaan met het Farmdyn bedrijfsmodel,
waarin ondernemers reageren op beperkingen en gebruikmaken van mogelijkheden en de bedrijfssituatie
steeds wordt geoptimaliseerd. Dit kan ertoe leiden dat de hier berekende cijfers in werkelijkheid wat
afwijken van de praktijk waarin boeren ander optimaliseren of zich mede door andere factoren laten leiden
dan die waarmee het model rekening hield.
• de structuurontwikkeling (snelheid en aard): in het verleden was dit een belangrijke factor om het
verdienmodel ‘op peil’ te houden (schaalvergroting) maar dat is nu maar beperkt meegenomen. Het vergt
nader onderzoek of dat onder het toekomstige duurzaamheidsregime anders zal gaan dan in het verleden.
Naast de bovengenoemde onzekerheden zijn er ook assumpties en methodische zaken die van invloed zijn
op de uitkomsten:
• Zowel wat betreft de beschikbaarheid van bedrijfsgegevens, als wat betreft de representatie in het
Farmdyn model zijn er beperkingen waardoor biologische bedrijven niet goed konden worden
geanalyseerd. Wel zijn enkele omschakelpaden richting biologisch (en/of natuurinclusief) doorgerekend,
maar dan zijn veronderstellingen gemaakt om de biologische bedrijfssituatie zo goed mogelijk te
benaderen. Zo’n benadering heeft altijd beperkingen.
• Bij de bepaling van de potentie van beleidsinstrumenten om het inkomensverlies te verkleinen zijn
inschattingen gemaakt op basis van soms maar beperkt beschikbare informatiebronnen (bijvoorbeeld de
gevolgen van een nieuwe Nederlandse duurzaamheidsstandaard op de prijzen voor landbouwproducten).
• Bij de potentie van beleidsinstrumenten om de negatieve inkomenseffecten te mitigeren is, in overleg met
de opdrachtgever, geen aandacht besteed aan de eventuele budgettaire consequenties of de
beschikbaarheid van grond. Bijvoorbeeld bij hoge deelnamepercentages voor ANLb is er vanuit gegaan dat
er voldoende budget beschikbaar wordt gemaakt om alle boeren die daar gebruik van willen maken te
bedienen.
• De berekeningen betreffen alleen een gemiddeld bedrijf binnen een groep, maar verschillen tussen
bedrijven zijn groot, ook binnen een groep. Dat is van belang bij het interpreteren van getallen en
resultaten.

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

1

Inleiding

1.1

Huidige en gewenste situatie

De Nederlandse landbouw staat voor grote en complexe opgaven. Het succes uit het verleden biedt geen
garantie voor de toekomst: er is een omslag naar een meer duurzame productiewijze nodig, met lagere
emissies naar de bodem, het water en de lucht. Het gaat hierbij om de uitstoot van ammoniak met effecten
op biodiversiteit en om uit- en afspoeling van nitraat, fosfaat en bestrijdingsmiddelen met effecten op de
kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. Daarnaast speelt ook de ambitie om de uitstoot van
broeikasgassen te verlagen, met name van CO2 uit dalende veengronden, van methaan uit (melk)
veehouderij, en van lachgas uit dierlijke mest en kunstmest. Er is Europese en nationale wetgeving,
waaronder de Vogel- en habitatrichtlijn, de Nitraatrichtlijn, de Kaderrichtlijn Water (KRW) en het
Klimaatakkoord die Nederland en de Nederlandse landbouw dwingt om een transitieslag te maken. Daarbij
gaat het om een aangepast landbouwsysteem waarbij boeren de kwaliteit van de leefomgeving verbeteren,
als duurzame voedselproducent en beheerder van (agrarische) natuur, en waarbij voor hen ook
bestaanszekerheid kan worden geboden, zowel de op korte als de langere termijn.
Nederland wil via zowel gebiedsgerichte als generieke maatregelen stappen maken om de gevraagde
transitie vorm te geven. Dat vraagt niet alleen om concretisering van de opgaven op gebiedsniveau, maar
ook om een vertaling naar het niveau van bedrijven (Ros et al., 2023). Vervolgens is inzicht nodig met welke
maatregelpakketten doelen kunnen worden bereikt en wat daarbij passend en faciliterend overheidsbeleid is,
dat bijdraagt aan een goed economisch perspectief voor de bedrijven van de toekomst. In de provinciale
gebiedsprogramma’s is het bijvoorbeeld van belang genoemd om blijvende agrarische ondernemers
voldoende zekerheid te bieden voor het verdienvermogen, de bedrijfseconomische continuïteit en de
financierbaarheid van de noodzakelijke investeringen (motie Koekkoek/Boswijk). In de Tweede Kamerbrief
‘Toekomst van de landbouw’ van 25 november 2022 is onder andere aangegeven dat ‘het verdienvermogen
van agrarische ondernemers een cruciale voorwaarde is voor het laten slagen van de transitie’. Boeren die
zich inspannen om de doelen met betrekking tot milieu, klimaat en biodiversiteit te halen en om de transitie
naar een duurzame landbouw te laten slagen moeten, als ze op bestemming zijn, wel structureel zwarte
cijfers kunnen schrijven.
In dit verband is het uitwerken van bedrijfsmodellen die toekomst hebben, daarvoor belangrijk. Het
ministerie van LNV wil daar, in overleg met de boeren en de ketens, inzicht in krijgen. In een
Landbouwakkoord wilde het ministerie LNV met deze partijen bezien wat er nodig is om boeren te
ondersteunen in de transitie. Dit akkoord is er niet gekomen, maar de doelstelling is dezelfde gebleven. Het
ministerie van LNV, LTO, NAJK, Stichting Natuur en Milieu en IPO hebben het initiatief genomen en het
ministerie van LNV heeft opdracht gegeven aan Wageningen Economic Research voor dit project. Deze
partijen wilden, uitgaande van een aantal mogelijke transitiepaden en daarbij behorende
maatregelpakketten, de bedrijfseconomische mogelijkheden van een aantal ontwikkelpaden doorrekenen. Er
moeten voldoende kansen zijn voor een duurzame en levensvatbare bedrijfsvoering. Er is ook inzicht nodig in
wat de bijdrage van het beleid kan zijn om de transitie te faciliteren en economisch perspectief aan bedrijven
te bieden.

1.2

Onderzoeksopdracht en fasering

In het kader van het project Toets Duurzame Bedrijfsmodellen en de voorbereiding van de Tweede
Kamerbrief ‘Toekomst van de landbouw’ heeft Wageningen Economic Research in samenwerking met
sectorpartijen, kennisinstellingen, sectordeskundigen, provincies, LNV en andere stakeholders voor de
verschillende landbouwsectoren een aantal standaard bedrijfstypen uitgewerkt, die inspelen op de
meervoudige opgaven (kerndoelen) van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) op het terrein

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 17

van klimaat, natuur, ammoniak, waterkwaliteit. Vervolgens zijn deze bedrijfstypen doorgerekend op een
aantal economische en milieukengetallen. Daarna is gekeken naar maatregelpakketten die kunnen bijdragen
aan reductie van emissies en wat de impact daarvan op financiële en niet-financiële kengetallen van
bedrijven is. Daarbij ligt de focus met name op inzicht in en behoud van economisch perspectief. Ten slotte
is met het oog daarop nagegaan welke bestaande of nieuwe instrumenten vanuit de markt en de overheid
nodig en effectief zijn om zo’n economisch perspectief te garanderen en in welke mate dit mogelijk is.
In dit onderzoek is een gefaseerde aanpak gevolgd ingedeeld in 3 hoofdfasen en een aantal deelfasen:
• Fase 1: uitgangssituatie en maatregelen:
o Fase 1a: uitwerken van standaardbedrijfstypen en vaststellen economische- en milieuprestaties in de
uitgangssituatie
o Fase 1b: Selecteren van maatregelen en vaststellen van integrale maatregelpakketten.
• Fase 2: doorrekenen maatregelen:
o Fase 2a: doorrekenen vastgestelde maatregelen op economische en milieukengetallen
o Fase 2b: doorrekenen individuele maatregelen en integrale maatregelpakketten op economische en
milieu kengetallen.
• Fase 3: opstellen van voorstellen en adviezen voor beleidsinstrumenten.

1.3

Afbakening onderzoek

In deze studie worden gemiddeld per groep van standaardbedrijven de economische effecten van de al
vastgestelde maatregelen ten behoeve van de genoemde meervoudige opgaven van het NPLG vergeleken
met het gemiddelde inkomen in 2021. Het gaat hierbij met nadruk om voorbeelden van mogelijke
standaardbedrijfstypen en niet om het doorrekenen van bedrijfsplannen van individuele ondernemers.
Niet-voorzienbare en beïnvloedbare effecten, zoals ontwikkelingen op de wereldmarkt, EU-beleid en
veranderende geopolitieke en klimaatomstandigheden zijn niet meegenomen. Het betreft in deze studie de
melkveesector en de akkerbouwsector. In een parallelproject zijn de volgende bedrijfstypen onderzocht:
varkens-, pluimvee-, vleeskalver-, vleesvee- en melkgeitenhouderij; bollen-, vollegrondsgroente- en
fruitteelt.

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

2

Aanpak

2.1

Algemene aanpak

De aanpak vraagt een aantal bepalende keuzes. Zo moet nader worden ingevuld met welke
‘voorbeeldbedrijven’ (standaardbedrijfstypen) er zal worden gewerkt. Daarnaast zijn er keuzes nodig met
betrekking tot de maatregelen en maatregelpakketten die zullen worden geanalyseerd. Bij die keuze spelen
enerzijds de opgaven (welke bijdrage aan de doelen is nodig?) een rol. Anderzijds is het ook van belang
rekening te houden met de aard (wat is de huidige productiestructuur) en locatie (wat is de grondsoort) van
de standaardbedrijven. Naast de uitgangssituatie was er de wil ook ruimte te geven aan de keuzevrijheid van
bedrijven om zelf te bepalen welke ontwikkelrichting (bijvoorbeeld hightech of extensivering) men voor de
toekomst wil kiezen. Voor die ontwikkelrichtingen, die in principe legio zijn, wordt aangesloten bij de
ontwikkelrichtingen zoals die eerder door LNV zijn benoemd (Kamerstuk 30252-77). Dit moet dan
terugkomen in de koppeling van standaardbedrijfstypen-ontwikkelrichting-maatregelpakketten.
Wat betreft de te nemen maatregelen is er een onderscheid gemaakt tussen maatregelen die al zijn
voorgenomen, in het vervolg aangeduid als de vastgestelde maatregelen. Dit betreft maatregelen waartoe al
is besloten in het kader van het 7e Actieprogramma (ingevolge de EU Nitraatrichtlijn), waarbij het verlies van
derogatie een belangrijk punt is. Naast deze voorgenomen of vastgestelde maatregelen zijn er aanvullende
maatregelen geselecteerd om extra doelbereik te realiseren (in vervolg aangeduid als maatregelpakketten).
Omdat in dit project een sterke focus op de economische impact en de voorwaarden voor een economisch
perspectief ligt, was de wens om de verandering in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de EU die
per 1 januari 2023 van kracht werd, waaronder de aanpassing in de hectarebetalingen (inkomenssupport),
maar ook de mogelijkheid om betalingen te ontvangen voor ecosysteemdiensten (eco-schema, ANLb) op een
goede manier zou worden meegenomen.
In dit onderzoek is een gefaseerde aanpak gevolgd, ingedeeld in 3 hoofdfasen en een aantal deelfasen.
Fase 1: Vaststellen uitgangssituatie en maatregelen
Fase 1a: uitwerken standaardbedrijfstypen en vaststellen economische- en milieuprestaties in de
uitgangssituatie
Dit betreft het uitwerken van een aantal standaardbedrijfstypen en het vaststellen van de economische en
milieutechnische prestaties van deze bedrijfstypen in de uitgangssituatie. Hiervoor wordt gebruik gemaakt
van verschillende gegevensbronnen zoals het Bedrijveninformatienet (zie paragraaf 2.2 voor verdere
toelichting). Voor de uitgangssituatie is het jaar 2021 gehanteerd.
Fase 1b: Selecteren van maatregelen en vaststellen maatregelpakketten
In deze fase worden verschillende maatregelpakketten opgesteld op basis van een groslijst van maatregelen
die bijdragen aan het realiseren van de meervoudige milieu- en natuuropgaven van het NPLG (Fase 1b). De
groslijst wordt samengesteld op basis van input van LNV, stakeholders en een review van relevante
bestaande studies. De maatregelpakketten zijn in overleg met de opdrachtgever en met inspraak van
stakeholders nader ingevuld en aangevuld.
Fase 2: doorrekenen maatregelen
Fase 2a: doorrekenen vastgestelde maatregelen op economische en milieukengetallen
Voor de standaardbedrijfstypen worden de vastgestelde maatregelen uit het 7e Actieprogramma
Nitraatrichtlijn, de derogatiebeschikking en het GLB-NSP dat per 1 januari 2023 is ingegaan (alleen directe
betalingen-deel) doorgerekend op economische en milieukengetallen. De verandering in economische (zoals
inkomenseffecten) en milieutechnische kengetallen (zoals ammoniak- en broeikasgas- (BKG-)emissies en

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 19

nutriëntenoverschotten) worden berekend met het Farmdyn-model op basis van de uitgangssituatie (zie
Figuur 2.1). De kengetallen worden verder toegelicht in paragraaf 2.3.
Naast de vastgestelde maatregelen worden als onderdeel van Fase 2a ook nog een aantal individuele
maatregelen, die een belangrijke bijdrage leveren aan emissiereductie, separaat doorgerekend op hun
economische impact en de bijdrage aan milieudoelstellingen. Specifiek zullen de inkomens- en milieueffecten
van het vervallen van de derogatie en andere maatregelen uit de derogatiebeschikking uit 2022 separaat
worden geanalyseerd en besproken. De maatregelen die in Fase 2a afzonderlijk worden doorgerekend,
komen in Fase 2b weer terug, maar dan als onderdeel van de verschillende maatregelpakketten.
Fase 2b: doorrekenen maatregelpakketten op economische en milieu kengetallen
In Fase 2b wordt voortgeborduurd op de maatregelpakketten zoals die zijn ontwikkeld in Fase 1b. Het betreft
hier combinaties van maatregelen op het terrein van ammoniak, klimaat, waterkwaliteit, natuur in een
pakketvorm, die boven op de al vastgestelde maatregelen komen (zie Fase 2a), met als doel bepaalde NPLGdoelstellingen te realiseren. Wat betreft de toedeling van maatregelpakketten aan standaardbedrijfstypen is
rekening gehouden met de grootte van de opgave en ook met plausibele ontwikkelpaden. Bij een aantal
ontwikkelpaden (omschakeling) speelt de opname van multifunctionele landbouwactiviteiten. Omdat deze
vaak facultatief door bedrijven kunnen worden toegepast en er soms sprake is van regionale beperkingen, is
de keuze gemaakt om deze activiteiten als add-ons te behandelen en separaat te analyseren en te
rapporteren.
Voor de standaardbedrijfstypen wordt het effect doorgerekend van de relevante maatregelpakketten in het
kader van het NPLG op ammoniak- en broeikasgasreductie, effecten op bodemoverschotten (waterkwaliteit)
en op de economische kengetallen. Voor zover mogelijk wordt van de door te rekenen standaardbedrijfmaatregelpakketcombinaties een inschatting gemaakt (kwalitatief) van de effecten op de biodiversiteit en op
uit- en afspoeling (waterkwaliteit).
De economische kengetallen worden vervolgens vergeleken met de (genormaliseerde) economische
kengetallen van de standaardbedrijven in de uitgangssituatie en de situatie waarin de vastgestelde
maatregelen zijn doorgerekend. Het verschil in de resultaten van de economische kengetallen tussen deze
situaties geeft een indicatie van de behoefte aan aanvullend instrumentarium.
Voor de doorrekening zijn twee vergelijkingen gemaakt (zie Figuur 2.1):
1.

Verandering van waarden van economische en milieukengetallen ten opzichte van de huidige basis
(uitgangssituatie). In de huidige basis zijn geen maatregelen doorgerekend.

2.

Verandering van waarden van economische en milieukengetallen ten opzichte van de toekomstige basis.
De toekomstige basis is de situatie waarin de vastgestelde maatregelen zijn doorgerekend.

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Variabele
(inkomen, emissie)

A
B

Verschil ten opzichte van huidige
basis
Verschil ten opzichte van
toekomstige basis

C

tijd
Uitgangssituatie (2021)

Figuur 2.1

Toekomstige situatie

Grafische weergave van de vergelijkingen die zijn geanalyseerd in deze studie

A = Economische en milieuprestaties van standaardbedrijfstypen waarin geen maatregelen zijn doorgerekend
(huidige basis)
B = Economische en milieuprestaties van standaardbedrijfstypen waarin vastgestelde maatregelen zijn
doorgerekend (toekomstige basis)
C = Economische en milieuprestaties van standaardbedrijfstypen waarin vastgestelde en aanvullende
integrale maatregelpakketten zijn doorgerekend

Het verschil tussen A (de huidige basis) en B (de toekomstige basis) wordt in het vervolg ook wel aangeduid
als inkomensverlies 1 (zie Hoofdstuk 7). Het verschil tussen B en C is dan inkomensverlies 2, namelijk het
deel dat exclusief is gerelateerd aan de extra of aanvullende maatregelpakketten die worden genomen in het
kader van de verduurzamingstransitie.
Fase 3: opstellen van voorstellen en adviezen voor beleidsinstrumenten
In deze fase worden voorstellen en adviezen ontwikkeld voor effectieve en realistische instrumenten en
wordt de globale hoogte berekend van de benodigde financiële ondersteuning, die vanuit de markt, de
agrarisch ondernemer en de overheid kan worden ingezet om het bedrijfseconomisch rendement van de
standaardbedrijfstypen tenminste op het (genormaliseerde) niveau van 2021 te krijgen (‘het inkomensverlies
verkleinen/dichten’). Voorbeelden van instrumenten zijn een prijspremie, rentekorting, subsidie of betalingen
voor ecosysteemdiensten. Bij het ontwikkelen van ‘nieuwe’ instrumenten wordt globaal getoetst wat het
effect is op koplopers die zelf de transitie hebben gefinancierd en overbrugd. Ook wordt een link gelegd
tussen instrumenten en hun gebruik ter ondersteuning van verschillende transitiepaden.

2.2

Model en gegevensbronnen

Voor het vaststellen van de standaardbedrijfstypen en het bepalen van de bedrijfskarakteristieken is gebruik
gemaakt van het Bedrijveninformatienet en rekening gehouden met de wensen van de opdrachtgever
(zorgen voor zekere aansluiting bij eerdere studies, waaronder Reijs et al., 2021), van stakeholders (oog
hebben voor heterogeniteit tussen bedrijven) en de scope van het onderzoek (er kunnen maar een beperkt
aantal standaardbedrijven worden doorgerekend). 1 Binnen het Informatienet verzamelt Wageningen
0F

Economic Research bedrijfsgegevens over individuele land-, tuin- en bosbouwbedrijven en visserijbedrijven.
Het Informatienet levert financieel-economische, technische en milieudata van individuele
landbouwbedrijven, onder andere voor inkomensmonitoring ten behoeve van het EU gemeenschappelijk

1

Dit project liep gelijktijdig met de onderhandelingen over het Landbouwakkoord en in die context heeft LNV actief stakeholders in
het proces betrokken en ruimte gegeven voor hun inbreng, suggesties en commentaar.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 21

landbouwbeleid (GLB). De individuele bedrijven in het Informatienet zijn een representatieve steekproef van
alle landbouwbedrijven in Nederland gebaseerd op de bedrijven in de landbouwtelling (LBT). De ondergrens
wat betreft economische omvang van bedrijven in de LBT is 3.000 euro Standaardopbrengst (SO). In het
Informatienet is de ondergrens 25.000 euro SO, er is geen bovengrens. Ongeveer 84% van alle bedrijven in
de LBT worden gerepresenteerd in het Bedrijveninformatienet. Deze hebben 99,5% van de totale productie
in handen gemeten in Standaard Output (SO).
De uitgangssituatie van de standaardbedrijfstypen en de effecten van maatregelen zijn doorgerekend met
het model FARMDYN. FARMDYN modelleert bestaande melkveehouderij- en akkerbouwbedrijven in het
Informatienet met een gedetailleerde weergave van de bedrijfsvoering (keuze uit activiteiten, technieken en
managementopties). FARMDYN is een bio-economisch optimalisatiemodel op het niveau van individuele
bedrijven (of gemiddelden van groepen bedrijven zoals toegepast bij de analyse van standaardbedrijven)
(zie ook Bijlage 10 voor meer details en referenties).
Het model optimaliseert het inkomen per individueel bedrijf en houdt daarbij rekening met aanpassingen in
het gedrag van de boer, die hij/zij zal doen om zo goed mogelijk om te gaan met de gestelde beperkingen.
Het is realistisch om rekening te houden met dergelijke aanpassingen, zeker bij grondgebonden bedrijven
(melkvee en akkerbouw) waar de ondernemer een geschakeerde variatie aan operationele, tactische en
strategische keuze opties heeft, bijvoorbeeld om het effect van vastgestelde maatregelen op zijn inkomen zo
klein mogelijk te laten zijn. Voor het melkveebedrijf kunnen verschillende aanpassingen tegen elkaar worden
afgewogen wat betreft het effect op het inkomen, zoals bijvoorbeeld aanpassingen in voederrantsoen,
omvang en samenstelling veestapel, bemesting, grondgebruik (intensief, extensief, kruidenrijk), uren
beweiding, mestafzet buiten het eigen bedrijf en mestbewerking op het bedrijf. Voor de akkerbouw gaat het
met name om mogelijke aanpassingen in het bouwplan, omvang en type bemesting, verdeling meststoffen
over de gewassen, investeringen in machines en gebruik van overige input zoals
gewasbeschermingsmiddelen.
Afhankelijk van de complexiteit en beschikbare data kunnen andere maatregelen en eventueel bijbehorende
investeringen aan het bedrijfsmodel worden toegevoegd, zoals bijvoorbeeld stalaanpassingen in de
melkveehouderij.
Het huidige mestbeleid en restricties op totaal gebruik meststoffen en dierlijke mest worden in de
optimalisatie meegenomen. Voor het melkveebedrijf worden emissies berekend met FARMDYN van
ammoniak (conform het National Emission Model for Agriculture-model, ofwel de NEMA-methodiek; zie ook
Zee et al., 2021) en broeikasgassen (conform dezelfde rekenwijze gehanteerd in de KringloopWijzer). Voor
de akkerbouw zijn de stikstof- en fosfaatoverschotten, broeikasgasemissies en effectieve organische
stofaanvoer doorgerekend met de Nutriëntenbalans Akkerbouw. De Nutriëntenbalans Akkerbouw is op
hoofdlijnen beschreven in Schröder en Rutgers (2018). De gebruikte systematiek en bijbehorende
kengetallen en emissiefactoren zijn gelijk aan die gebruikt in de Kringloopwijzer Melkveehouderij (Van Dijk
et al., 2022).
Wat betreft BKG-emissies onderscheidt de Nutriëntenbalans Akkerbouw de volgende factoren:
• CO2 direct: dieselverbruik in het veld. Forfaits per gewas (diesel per ha). Per ton dierlijke mest wordt ook
dieselgebruik ingerekend.
• CO2 indirect: emissie die vrijkomt bij productie van kunstmest (upstream).
• N2O direct: aanvoer van stikstof met meststoffen (dierlijke mest en kunstmest) en stikstof in gewasresten,
inclusief stikstof in groenbemesters en vanggewassen. De N20-emissiefactoren zijn afgeleid van IPPC
waarden; 1,3% van de totale stikstof in dierlijke mest en 0,8% per kg zuivere stikstofkunstmest. Voor
gewasresten geldt 1%.
• N2O indirect: N2O-emissie die optreedt elders door emissie van ammoniak en nitraat.
In het rapport worden alleen CO2 direct en N2O direct meegenomen.

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

2.3

Kengetallen

In overleg met de projectleden en stakeholders zijn economische en milieukengetallen geselecteerd die een
goede karakterisering van het economisch perspectief geven. De volgende economische kengetallen zijn
geselecteerd:
• inkomen uit bedrijf
• inkomen uit bedrijf per onbetaald arbeidsjaareenheid (oaje)
• nettokasstroom
• solvabiliteit
• opbrengsten/kosten (verhouding)
• saldo
• reserveringscapaciteit.
Het inkomen uit bedrijf is een sleutelkengetal met betrekking tot rentabiliteit en de beloning van
productiefactoren. Het uitdrukken van inkomen per bedrijf per oaje geeft een indicatie van de beloning van
de eigen arbeid en biedt mogelijkheden om dit te vergelijken met verdiensten gemiddeld in de landbouw of
van vergelijkbare arbeid buiten de landbouw. De netto kasstroom geeft aan of het bedrijf aan kortlopende
financiële verplichtingen kan voldoen. Dit kengetal is van belang in verband met de financiering van
bedrijven bij omvangrijke investeringen. De solvabiliteit geeft aan of het bedrijf ook op de langere termijn
aan financiële verplichtingen kan voldoen. Ook dit kengetal is van belang in verband met de financiering. De
opbrengsten/kosten verhouding geeft het totaal van de opbrengsten dat per 100 euro kosten wordt
gerealiseerd. De kosten zijn daarbij de totale kosten, dus inclusief berekende kosten voor de inzet van
onbetaalde arbeid en vermogen. Het saldo is een indicator voor de rentabiliteit van een gewas of bedrijf. De
reserveringscapaciteit laat zien wat een bedrijf kan reserveren voor rente, aflossing en eventuele nieuwe
investeringen. Een uitgebreide beschrijving van de kengetallen staat weergegeven in Bijlage 1.
In overleg met de projectleden en stakeholders zijn milieukengetallen geselecteerd afhankelijk van de sector
die een goede indicatie geven van de milieuprestaties. Voor de melkveehouderij zijn twee typen
milieukengetallen opgenomen, namelijk ammoniak- en broeikasgasemissies.
Voor akkerbouw zijn drie typen opgenomen, namelijk broeikasgasemissies, stikstof- en fosfaatoverschot en
hoeveelheid werkzame stof in gewasbeschermingsmiddelen. 2 Voor ieder type zijn milieukengetallen
1F

gerapporteerd in de hoofdrapportage of Bijlage 5.
Milieukengetallen melkvee:
• Hoofdrapportage:
o Kg NH3/bedrijf/jaar
o Kg CO2 eq./bedrijf/jaar - exclusief upstreamemissies.
• Bijlage:
o Kg NH3/hectare/jaar
o Kg NH3/koe/jaar
o Kg CO2 eq./kg FPCM 3 - inclusief upstreamemissies
2F

o Kg CO2 eq./kg FPCM - exclusief upstreamemissies
o Kg CO2 eq./bedrijf/jaar - inclusief upstreamemissies
o Kg CO2 eq./hectare - exclusief upstreamemissies.

2

3

Naast kg werkzame stof zou een alternatieve en misschien betere indicator die van de milieubelastingspunten zijn. Daarvoor
miste is echter op dit moment nog teveel informatie onzeker.
FPCM: Fat and Protein-Corrected Milk (melk gecorrigeerd voor vet en eiwitgehalte).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 23

Milieukengetallen akkerbouw:
• Hoofdrapportage:
o Kg CO2/bedrijf/jaar (exclusief upstreamemissies)
o Kg N-overschot/ha/bedrijf 4
3F

o Kg werkzame stof gwb per ha/bedrijf.
• Bijlage:
o Kg P2O5/ha/jaar;
o Kg CO2/bedrijf/jaar (inclusief upstreamemissies).
Voor de melkveehouderij omvatten ammoniakemissies (NH3) emissies uit stallen, mestopslag, begrazing,
toediening dierlijke mest en kunstmest. In de hoofdrapportage zijn de broeikasgasemissies uitgedrukt
exclusief upstreamemissies, dus alleen emissies die op de boerderij worden uitgestoten. Voor de
melkveehouderij gaat het hierbij om broeikasgasemissies uit stallen en mestopslag, toediening kunstmest en
dierlijke mest en begrazing. Voor akkerbouw betreft dit directe CO2- en directe N2O-emissies (zie
paragraaf 2.2 voor toelichting). Broeikasgassen die eerder in de keten worden uitgestoten, worden dus
beschouwing gelaten. Voorbeelden zijn emissies die vrijkomen bij productie van kunstmest en emissies uit
aangekocht voer (bijvoorbeeld vrijgekomen door landgebruik en landverandering).

2.4

Afstemmingsoverleggen

Het kernteam met projectleden van LNV, LTO, NAJK, SNM en IPO zorgde voor de dagelijkse aansturing van
het project en de besluitvorming over de door te rekenen economische en milieukengetallen, individuele
maatregelen en de maatregelpakketten. Het kernteam kwam ongeveer tweewekelijks bij elkaar in een
bijeenkomst waarin onderzoeksstappen en/of onderzoeksresultaten werden gepresenteerd en bediscussieerd.
Naast het kernteam is er gebruikgemaakt van aanvullende afstemmingsoverleggen (zie hieronder).
In het project zijn verschillende aanvullende groepen van deskundigen geraadpleegd: expertgroep,
klankbordgroep en bedrijfsadviseurs banken. Rol van deze teams is het meedenken in het onderzoeksproces,
feedback geven en aanleveren van praktijkinformatie. De expertgroep kwam ongeveer een keer per maand
bij elkaar, de klankbordgroep en bedrijfsadviseurs meerdere keren gedurende de looptijd van het project.
Naast de groepsbijeenkomst is er, wanneer daartoe aanleiding was, ook individueel met experts gesproken
om specifieke zaken verder uit te diepen of te toetsen.
De standaardbedrijfstypen en de groslijst van maatregelen zijn opgesteld in samenwerking met deze
deskundigen. De groslijst vormde de basis voor het opstellen van maatregelpakketten. De
maatregelpakketten zijn opgesteld onder leiding van LNV. Er is samenwerking met sectordeskundigen van
Wageningen University & Research geweest en er is teruggekoppeld naar de verschillende groepen van
deskundigen in het project, alsook met de kernteamleden.
Wageningen Economic Research heeft dankbaar gebruik gemaakt van de informatie uit de
afstemmingsoverleggen. Wageningen Economic Research is eindverantwoordelijk voor hoe die informatie
uiteindelijk is gebruikt en in de studie is meegenomen. Waar nodig of mogelijk zijn WUR-experts
geraadpleegd om de aangedragen informatie te valideren.

4

N-overschot (kg N/ha) =N-aanvoer totaal (kg N/ha) – N-afvoer (kg N/ha). N-aanvoer totaal (kg N/ha) = organische mest (kg
N/ha) + kunstmest (kg N/ha) + depositie (kg N/ha) + biologische N-binding (kg N/ha) +Overig (kg N/ha). Het P-overschot wordt
berekend als: P-overschot (kg P2O5/ha) =P-aanvoer totaal (kg P2O5/ha) – P-afvoer (kg P2O5/ha). P-aanvoer totaal (kg P2O5/ha) =
organische mest (kg P2O5/ha) + kunstmest (kg P2O5/ha) +Overig (kg P2O5/ha).

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

3

Standaardbedrijfstypen (Fase 1a)

3.1

Melkvee

Tabel 3.1 geeft een overzicht van de standaardbedrijfstypen die zijn opgesteld voor de melkveehouderij.
Hiervan zijn acht bedrijfstypen ingevuld op basis van drie bedrijfskenmerken: grondsoort, omvang
melkveestapel en intensiteit. Daarnaast zijn gangbare melkveebedrijven zonder derogatie en biologisch
gecertificeerde melkveebedrijven opgenomen als standaardbedrijfstypen. Wat betreft grondsoort is
onderscheid gemaakt tussen veen, klei en zand. Voor het onderscheid tussen een intensief en extensief
bedrijf is een grens van 2,225 GVE/ha 5 gehanteerd. Deze grens is een empirisch-gebaseerde keuze, namelijk
4F

de keuze die ertoe leidt dat er min of meer gelijke aantallen bedrijven (ongewogen) werden verkregen in de
diverse groepen. Voor het onderscheid tussen een groot of klein melkveebedrijf is een grens van
100 melkkoeien gehanteerd. Deze grens is ongeveer gelijk aan het gemiddelde aantal melkkoeien per
melkveebedrijf in 2021 (Agrimatie, 2022).

Tabel 3.1

Overzicht van de criteria gehanteerd voor de standaardbedrijfstypen in de melkveehouderij

Standaard
bedrijfstype

Criterium
Productiemethode

Derogatie

Grondsoort (% van

Omvang melkveestapel

Intensiteit

ha cultuurgrond)

(# koeien)

(GVE/ha)

Geen derogatie

Gangbaar

Nee

Geen criterium

Geen criterium

Geen criterium

Veen extensief

Gangbaar

Ja

≥75% veen

Geen criterium

<2,225

Veen intensief

Gangbaar

Ja

≥75% veen

Geen criterium

≥2,225

Klei extensief

Gangbaar

Ja

≥75% klei

Geen criterium

<2,225

Klei intensief

Gangbaar

Ja

≥75% klei

Geen criterium

≥2,225

Zand extensief

Gangbaar

Ja

≥75% zand

<100 melkkoeien

<2,225

Gangbaar

Ja

≥75% zand

≥100 melkkoeien

<2,225

Gangbaar

Ja

≥75% zand

<100 melkkoeien

≤2,225

Gangbaar

Ja

≥75% zand

≥100 melkkoeien

≥2,225

Biologisch

Ja

Geen criterium

Geen criterium

Geen criterium

klein
Zand extensief
groot
Zand intensief
klein
Zand intensief
groot
Biologisch

gecertificeerd

Voor iedere bedrijfstype zijn de bedrijfskarakteristieken vastgesteld op basis van informatie uit het
Bedrijveninformatienet. Tabel 3.2 geeft een overzicht van de bedrijfskarakteristieken in de uitgangssituatie.
Deze gegevens zijn gebaseerd op het gemiddelde van het betreffende type in het Informatienet voor het jaar
2021. In Bijlage 7 staat een overzicht van de variatie in de bedrijfsopzet en intensiteit weergegeven.
Tabel 3.2 laat zien dat de gemiddelde melkproductie per koe varieert van ongeveer 8.500 kg melk per koe
op een extensief melkveebedrijf op veen tot ongeveer 9.400 kg melk per koe op een intensief groot
melkveebedrijf op zand. De omvang van de melkveestapel varieert tussen de 75 (extensief klein op
zandgrond) en 164 melkkoeien (intensief groot op zandgrond). Laatstgenoemde bedrijfstype heeft eveneens
de grootste veedichtheid (3,0 GVE/ha) in vergelijking met de andere bedrijfstypen. Het ‘geen derogatie’
bedrijfstype heeft een even hoge intensiteit (2,6 GVE/ha) als het ‘zand intensief klein’ type waarbij
eerstgenoemde meer mest dient af te voeren aangezien het geen derogatie heeft.

5

GVE: Grootvee eenheden.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 25

Tabel 3.2

Bedrijfsopzet

Productiviteit

Bedrijfskarakteristieken van geselecteerde bedrijfstypen in de uitgangssituatie (2021)
Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

Zand

der.

ext.

int.

ext.

int.

ext. -

ext. -

int. -

int. -

Biol.

klein

groot

klein

groot

Aantal melkkoeien a)

107

95

140

113

137

75

129

77

164

90

Hectare grasland a)

31

56

58

63

61

43

63

30

56

82

Hectare bouwland a) d)

21

1

7

9

7

8

16

6

11

5

% van areaal bouwland a)

40

2

11

13

10

16

20

17

16

6

Melkproductie

86

80

85

88

88

86

91

83

94

68

6,4

5,1

4,8

6,0

5,9

6,0

5,9

5,5

6,0

6,2

(100 kg/koe) a)
Jongvee/10 melkkoeien a)
Intensiteit

GVE per ha (aantal) a)

2,6

2,0

2,5

1,9

2,5

1,8

2,0

2,6

3,0

1,3

Bemesting

Dierlijke mest op bedrijf

170

245

232

234

236

217

223

223

226

147

165

156

157

219

224

143

136

138

139

0

(kg N/ha/jr) b)
Kunstmest op bedrijf
(kg N/ha/jr) b)
Weidegang

Weide-uren melkkoeien a)

778

2065

1015

1216

955

1499

1139

1033

720

2595

Rantsoen

Ruw eiwitgehalte

155

165

165

160

160

155

160

155

160

152

n.b.

60

60

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

(g/kg ds) b)
Grondwater-

Aantal cm onder maaiveld

peil

c)

Bron: a) Bedrijveninformatienet; b) FARMDYN, voor biologische bedrijven alles uit het Bedrijveninformatienet; c) aanname; n.b.= niet beschikbaar;
d) bouwland is bouwland inclusief snijmais.

Tabel 3.3 geeft de financiële en milieutechnische prestaties weer van de standaardbedrijfstypen in de
uitgangssituatie. De financiële gegevens zijn gebaseerd op het gemiddelde van het betreffende type in het
BedrijvenInformatienet voor het jaar 2021, de milieutechnische kengetallen zijn (behalve voor biologisch
melkvee) FARMDYN-modeluitkomsten. Het hoogste inkomen uit normale bedrijfsvoering wordt gehaald door
standaardbedrijfstype ‘veen intensief’. Het inkomen is het laagst op standaardbedrijfstype ‘zand intensief
klein’ 6. Gecorrigeerd voor bedrijfsomvang is het inkomen uit normale bedrijfsvoering op een intensief en
5F

extensief melkveebedrijf op zand, van dezelfde orde van grootte. Het inkomen van kleine melkveebedrijven
is lager dan van grote melkveebedrijven op zand, wat suggereert dat schaal een belangrijke factor is in de
inkomensvorming op zand. De verwachting is dat dit ook geld voor grote en kleine melkveebedrijven op klei
en veen. In absolute zin zijn de opbrengsten uit GLB-pijler 1 vergelijkbaar tussen de bedrijfstypen (met
uitzondering van zand intensief klein), terwijl de verschillen in opbrengsten tussen de bedrijfstypen voor
GLB-pijler 2 een veel grotere variatie over de standaardbedrijven laten zien. In Bijlage 2 staat het inkomen
per oaje weergegeven in de periode 2017-2021 voor de geselecteerde bedrijfstypen (inclusief een vijfjarig
gemiddelde). Voor melkvee lijkt 2021 een redelijk gemiddeld jaar, al wijken de beide bedrijfstypen op
veengrond wat af.
De BKG-emissies in Tabel 3.3 zijn uitkomsten van FARMDYN. BKG-emissies op de boerderij die worden
meegenomen zijn methaanemissies en lachgasemissies. CO2-emissies door energie uit fossiele brandstoffen
(zoals diesel en aardgas) worden niet meegenomen in FARMDYN. Het aandeel van laatstgenoemde emissies
in de totale BKG-emissie op het bedrijf is relatief klein. Upstream BKG-emissies betreffen de emissies van
aangekochte veevoer en kunstmest, dus BKG-emissies die niet op de boerderij plaatsvinden. De BKGemissies per kilogram melk (inclusief upstreamemissies) zijn vergelijkbaar tussen de intensieve en
extensieve bedrijven, met uitzondering van de bedrijven op veengrond. De hogere BKG-emissies van het
extensieve bedrijf op veengrond in vergelijking met het intensieve veenbedrijf wordt deels verklaard door de
hogere melkproductie per koe op het intensieve bedrijf. De bedrijfstypen op veengrond hebben hogere BKGemissies per kg melk in vergelijking met de bedrijven op zand en klei vanwege de hogere emissies uit
landgebruik (veenoxidatie). De BKG-emissies per hectare, exclusief upstreamemissies, zijn lager op de
extensieve bedrijven omdat er minder dieren per ha worden gehouden. De BKG-emissie per kg FPCM per

6

Zie Bijlage 7 over meer informatie over de variatie in economisch prestaties tussen bedrijven die groot is. Dat betekent dat er zich
in werkelijkheid een grote variatie voordoet wat betreft het inkomen (of andere financiële indicatoren) voor bedrijven die uiterlijk
veel op de hier gegeven standaardbedrijven lijken. Het is goed dat te ook blijven bedenken bij de interpretatie van de
inkomenseffecten die in het vervolg van deze studie zullen worden gegeven.

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

standaardbedrijf zoals berekend door het optimalisatie model FARMDYN zijn in orde van grootte vergelijkbaar
met Hoogeveen et al. (2023). Mogelijke verschillen met andere statistieken worden bijvoorbeeld verklaard
doordat in FARMDYN in de uitgangssituatie een relatief hoog aandeel bijproducten wordt opgenomen in het
voederrantsoen. Aan bijproducten hangen relatief lage emissiefactoren doordat de emissie vooral toegekend
wordt aan het hoofdproduct. Ook ontbreken de emissies van energieverbruik waardoor de gemiddelde BKGemissie lager uitpakt.
De berekening van de ammoniakemissies is gebaseerd op emissiecoëfficiënten zoals die in NEMA worden
gebruikt (zie ook vorig hoofdstuk). FARMDYN berekent relatief lage ammoniakemissies voor de
uitgangssituatie (huidige basis). Dit heeft meerdere redenen: FARMDYN houdt een geoptimaliseerd (zo
gering mogelijk) aandeel jongvee aan, in de praktijk is dit ruimer waardoor in de modelberekeningen de
mestproductie en bijbehorende ammoniakemissies iets onderschat worden. Verder rekent FARMDYN met
100% drijfmest, in de praktijk wordt er (deels) ook vaste mest aangewend wat leidt tot hogere emissies. Ten
slotte wordt een BEX-factor toegepast, waardoor de N-excretie van de veestapel lager uitkomt ten opzichte
van forfatair, wat ook tot wat lagere emissies leidt. De ammoniakemissies uit stal en opslag (in kg NH3 per
GVE per jaar) en veldemissies (kg NH3 per hectare per jaar) zijn redelijk vergelijkbaar tussen de intensieve
en extensieve bedrijven.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 27

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 3.3

Financiële en milieutechnische prestaties van de bedrijven in de uitgangssituatie
Kengetal

Financieel1

Totale opbrengsten uit normale

Geen der.

Veen ext.

Veen int.

Klei ext.

Klei int.

Zand ext. -

Zand ext. -

Zand int. -

Zand int. -

klein

groot

klein

groot

Bio.

503.858

376.555

611.502

490.545

581.550

330.185

570.070

312.988

705.069

428.258

Waarvan uit pijler 1 (euro) a)

19.385

21.635

23.929

26.648

24.749

18.425

28.894

13.789

24.255

32.183

Waarvan uit pijler 2 (euro) a)

653

3.846

5.034

5.194

1.871

1.705

411

440

770

8.434

427.431

308.072

491.502

413.148

508.406

289.273

469.437

277.069

607.624

356.601

bedrijfsvoering (euro) a)

Totale kosten (euro) a)
Opbrengsten/kosten verhouding
Inkomen uit normale bedrijfsvoering

1,18

1,22

1,24

1,19

1,14

1,14

1,21

1,13

1,16

1,20

76.427

68.483

120.001

77.397

73.143

40.912

100.633

35.919

97.445

71.658

48.711

34.588

74.767

43.190

45.544

27.220

50.671

25.101

51.531

43.298

1,19

1,60

1,45

1,13

1,17

1,15

1,16

1,20

1,14

1,49

(euro) a)
Inkomen uit normale
bedrijfsvoering/oaje (euro) a)
Milieu-

Kg CO2 eq./kg FPCM b) c) e)

technisch

Kg CO2 eq./kg FPCM b) d) e)

0,88

1,40

1,20

0,91

0,92

0,93

0,91

0,93

0,84

1,25

Kg CO2 eq./ha/jr b) d)

16.266

18.641

21.990

12.880

16.310

12.078

13.471

16.575

19.340

11.070

Kg NH3/GVE/jaar b)

15,8

19,2

18,4

21,1

20,0

19,2

19,7

16,3

16,9

27,8

Stal en opslagemissie (kg

9,4

8,0

9,4

9,3

9,5

8,6

9,2

8,8

10,0

13,0

Kg NH3/ha/jaar b)

42,1

37,9

46,7

41,4

49,2

35,4

39,2

42,0

50,5

38,2

Stal en opslagemissie (kg

26,9

16,2

25,0

19,9

25,1

17,3

19,7

23,1

31,0

20,2

NH3/GVE/jaar)

NH3/ha/jaar) b)
Veldemissie (kg NH3/ha/jaar) b)

15,2

21,8

21,6

21,4

24,1

18,1

19,5

18,9

19,5

18,0

Stikstofoverschot (kg N/ha/jaar) b)

77,6

166,6

111,5

120,7

174,5

111,9

124,4

110,2

85,7

44,8

Fosfaatoverschot (kg P2O5/ha/jaar) b)

-34,1

-21,3

-40,0

-19,7

-37,5

-19,1

-20,7

-35,9

-51,2

1,5

Bron: a) Bedrijveninformatienet; b) FARMDYN, behalve voor biologische bedrijven. Voor milieukengetallen zijn uitkomsten voor het biologisch bedrijf afkomstig uit het Informatienet en daardoor niet vergelijkbaar met de overige melkvee
standaardbedrijfstypen; c) inclusief upstreamemissies; d) exclusief upstreamemissies; e) FPCM = melk gecorrigeerd voor vet- en eiwitgehalte.

Tabel 3.4

Financiële kengetallen van de bedrijven in de uitgangssituatie

Kengetal

Geen der.

Veen ext.

Veen int.

Klei ext.

Klei int.

Zand ext. -

Zand ext. -

Zand int. -

Zand int. -

klein

groot

klein

groot

Bio.

Inkomen uit normale bedrijfsvoering (euro)

48.711

34.588

74.767

43.190

45.544

27.220

50.671

25.101

51.531

43.298

Netto-uitgaven per huishouding

24.822

38.810

99.136

41.705

35.214

33.650

50.992

36.220

32.528

67.715

1,12

1,57

1,15

1,18

1,08

1,07

1,30

1,10

1,28

1,16

48.627

7.639

6.057

28.339

35.199

4.920

34.230

-3.891

55.686

-6.644

Afschrijvingen

77.604

54.574

97.028

79.763

84.951

43.606

91.137

43.181

99.275

60.846

Reserveringscapaciteit

126.231

62.213

103.084

108.102

120.150

48.526

125.366

39.291

154.961

54.202

Aflossingen

74.188

34.012

79.351

78.023

94.290

28.595

111.834

36.609

104.161

61.574

Netto kasstroom

52.044

28.201

23.734

30.079

25.860

19.931

13.533

2.682

50.800

-7.371

Vervangingsinvesteringen

97.997

146.222

136.142

65.810

128.470

94.448

111.953

92.201

73.270

67.526

Aflossingscapaciteit

28.235

-84.010

-33.057

42.291

-8.319

-45.922

13.414

-52.911

81.691

-13.323

Vrije liquide middelen

-74.897

Aantal huishoudens
Besparingen

-45.953

-118.021

-112.408

-35.732

-102.609

-74.517

-98.420

-89.520

-22.470

Betalingscapaciteit i.r.t. obligo’s

11,1

16,1

8,7

9,7

9,2

11,3

8,1

7,9

9,9

7,5

Vreemd vermogen per kg melk

1,31

0,64

1,31

1,43

1,33

0,90

1,61

1,15

1,24

2,14

Vreemd vermogen per ha cultuurgrond

25.191

8.281

23.706

19.177

26.151

11.318

22.524

19.613

27.063

12.819

Solvabiliteit in %

74,3

88,7

74,2

74,2

70,9

81,6

68,5

79,1

70,8

74,1

Moderniteit in %

31,6

29,5

31,7

35,5

31,4

30,0

34,4

28,1

34,4

33,0

Vreemd vermogen in % van zekerheden

45,5

20,4

45,2

45,6

51,5

34,5

54,8

38,6

54,2

43,0

Bron: Bedrijveninformatienet.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 29

Voor de bedrijfstypen bij melkvee en akkerbouw zijn de financiële indicatoren in de uitgangssituatie, het jaar
2021, berekend (Bijlage 1 geeft een omschrijving van deze indicatoren). Het betreft gemiddelden per
bedrijfstype: net zoals bij andere indicatoren is er een aanzienlijke spreiding tussen individuele bedrijven in
de waarden van de financiële indicatoren.
Tabel 3.4 geeft deze indicatoren weer voor de melkveehouderij-bedrijfstypen (zie informatie over
akkerbouw-bedrijfstypen de volgende paragraaf). Gemiddeld per bedrijfstype zijn de besparingen nog
positief, behalve voor de kleine intensieve melkveebedrijven op zandgrond en de biologische
melkveebedrijven. De som van het inkomen uit normale bedrijfsvoering en het inkomen buiten bedrijf is
gemiddeld meestal voldoende om de persoonlijke belastingen en andere privé-uitgaven te kunnen betalen.
Vooral op de intensieve melkveebedrijven op veengrond zijn de netto-uitgaven per huishouding (persoonlijke
belastingen plus andere privé-uitgaven minus inkomen buiten bedrijf, gedeeld door het aantal huishoudingen
per bedrijf) hoog, maar ook bij de biologische melkveebedrijven zijn de netto-uitgaven aanzienlijk.
Toevoegen van de afschrijvingen aan de besparingen levert de reserveringscapaciteit op waaruit eerst de
aflossingen en de vervangingsinvesteringen betaald moeten worden. De aflossingen zijn gesteld op 6% van
de langlopende leningen. Weliswaar zijn de aflossingen bekend in het Bedrijveninformatienet, maar niet te
bepalen is of er bijvoorbeeld een lening overgesloten is of dat er vervroegd is afgelost dan wel juist minder
afgelost door ‘voorstand’ of uitstel van aflossing. Verminderen van de reserveringscapaciteit met de
aflossingen levert de netto kasstroom op die alleen voor de biologische melkveebedrijven licht negatief is.
Aflossen betekent dat er dan later minder rente betaald hoeft te worden waardoor het inkomen dan stijgt.
Vervangingsinvesteringen bij gebouwen worden noodzakelijk geacht als de boekwaarde van alle gebouwen
samen onder een kwart van de nieuwwaarde komt. Er moet dan 20% van de nieuwwaarde aan
vervangingsinvestering gedaan worden: meestal worden niet alle gebouwen tegelijk vervangen en het gaat
ook nogal eens om renovatie waardoor een gebouw weer min of meer ‘up to date’ geraakt. Bij machines en
installaties wordt vervanging noodzakelijk geacht als de boekwaarde van alle machines en installaties samen
onder een derde van de nieuwwaarde komt. Er moet dan 10% van de nieuwwaarde vervangen worden: bij
machines en installaties is de leeftijd nog diverser dan bij gebouwen. Globaal zouden afschrijvingen en
vervangingsinvesteringen gelijk moeten zijn, maar bij de meeste bedrijfstypen zijn de
vervangingsinvesteringen hoger dan de afschrijvingen. Bij een moderniteit 7 van meer dan 33,3%
6F

(bedrijfstypen klei-extensief, zand-extensief-groot, zand-intensief-groot) zijn bij de bedrijfstypen kleiextensief en zand-intensief-groot de afschrijvingen hoger dan de vervangingsinvesteringen maar bij
bedrijfstype zand-extensief-groot zijn ondanks de moderniteit van 34,4% de vervangingsinvesteringen toch
hoger dan de afschrijvingen. Bij alle bedrijfstypen met een moderniteit beneden 33,3% zijn de
vervangingsinvesteringen hoger dan de afschrijvingen.
De aflossingscapaciteit, zijnde de reserveringscapaciteit minus de vervangingsinvesteringen, is bij vier
bedrijfstypen positief en bij zes bedrijfstypen negatief. De vrije liquide middelen zijn bij alle bedrijfstypen
negatief. Om dat op te heffen kan er extra geleend worden (maar dan bij voorkeur zodanig dat de rente- en
aflossingsverplichtingen niet hoger worden dan ze waren). Andere mogelijkheden zijn minder vervangen
(maar dat leidt tot meer veroudering) of het beperken van de privé-uitgaven.
Bij de extensieve bedrijven op veengrond is het vreemd vermogen zowel per kg melk als per ha het laagst.
Ook de kleine bedrijven op zandgrond zitten vrij laag, al geldt dat - enigszins logisch - niet voor het vreemd
vermogen per ha bij zand-intensief-klein. De biologische melkveebedrijven hebben het hoogste vreemd
vermogen per kg melk, maar door de lage melkproductie per ha is het vreemd vermogen per ha lager dan bij
de meeste andere bedrijfstypen.
De solvabiliteit varieert van 68,5% tot 88,7%. Dit zijn hoge waarden waarbij wel aangetekend moet worden
dat in het Bedrijveninformatienet andere waarderingen worden gebruikt dan bijvoorbeeld in fiscale
boekhoudingen. In het Bedrijveninformatienet worden bijvoorbeeld ook om niet verkregen fosfaatrechten
gewaardeerd tegen de actuele marktwaarde in het betreffende jaar (en er wordt niet op afgeschreven). Over
het algemeen zal de solvabiliteit meestal niet de beperkende factor zijn voor nieuwe leningen, wat ook geldt
7

De moderniteit is een indicator voor de leeftijd van de gebouwen en wordt berekend door de boekwaarde van alle gebouwen uit te
drukken in procenten van de nieuwwaarde.

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

voor de zekerheden: het totale vreemd vermogen is bij geen enkel melkveehouderij-bedrijfstype hoger dan
55% van de zekerheden. Alleen voor bedrijven met relatief veel pachtgrond kunnen de solvabiliteit en/of de
zekerheden mede beperkend zijn in het verkrijgen van nieuwe leningen; in andere gevallen is uiteindelijk het
inkomen uit bedrijf de bepalende factor in het verkrijgen van financiering.
Samenvattend betekent dit dat in de uitgangssituatie de meeste bedrijfstypen enigszins verouderd zijn. De
vervangingsinvesteringen om dit op te heffen kunnen niet uit alleen eigen middelen gefinancierd worden: de
vrije liquide middelen zijn bij alle bedrijfstypen negatief. Er moet dan dus bijgeleend worden maar het is de
vraag of daardoor de aflossings- en renteverplichtingen niet omhoog gaan. Gebeurt dat wel, dan wordt het
ene gat met het andere gevuld. De melkveebedrijven hebben daarmee in de uitgangssituatie heel weinig
ruimte om extra inkomensdalingen op te vangen.

3.2

Akkerbouw

Voor de akkerbouw zijn de vijf bedrijfstypen gebaseerd op de bedrijfskenmerken grondsoort en bouwplan.
Voor beide kenmerken zijn criteria opgesteld per bedrijfstype. Het doel daarvan was om typische
akkerbouwbedrijven te krijgen die ‘gangbare’ gespecialiseerde akkerbouwbedrijven zouden kunnen afdekken.
Bepaalde akkerbouwbedrijven, met vollegrondsgroenten en/of bollen zijn niet in deze selectie meegenomen,
maar zullen in een ander onderzoek worden geadresseerd. 8 Een overzicht van de geselecteerde bedrijfstypen
7F

is weergegeven in Tabel 3.5.

Tabel 3.5

Overzicht van de bedrijfstypen geselecteerd voor de akkerbouw

Standaardbedrijfstype

Criterium
Productiemethode

Grondsoort

Bouwplan

Graanbedrijf op kleigrond

Gangbaar

≥75% klei

≥50% granen

Pootaardappelbedrijf op kleigrond

Gangbaar

≥75% klei

≥33,3% pootaardappelen

Consumptieaardappelbedrijf op kleigrond

Gangbaar

≥75% klei

≥25% consumptieaardappelen

Zetmeelaardappelbedrijf op zandgrond

Gangbaar

≥75% zand

≥35% zetmeelaardappelen

Overige akkerbouwbedrijf op zandgrond

Gangbaar

≥75% zand

Geen zetmeelaardappelen en
geen groente

In Tabel 3.6 zijn de bedrijfskenmerken weergegeven voor de vijf bedrijfstypen in de uitgangssituatie. Deze
gegevens zijn gebaseerd op het gemiddelde van het betreffende standaardbedrijfstype in FARMDYN voor het
jaar 2021. Wat betreft het bedrijfsareaal zijn er redelijk grote verschillen tussen de bedrijfstypen. Het
overige bedrijf op zandgrond heeft 42 ha cultuurgrond, terwijl het pootaardappelbedrijf op kleigrond
102 hectare cultuurgrond heeft. Voor alle bedrijfstypen zit het areaal rustgewassen 9 boven de 25%, waarbij
8F

het graanbedrijf op kleigrond een relatief hoog aandeel rustgewassen heeft (73%) ten opzichte van de
andere bedrijfstypen. 10
9F

8

Er is geen biologisch akkerbouwbedrijf meegenomen. Uit achtergrondsanalyse bleek dat biologische akkerbouwbedrijven best
divers zijn. Als deze zouden worden meegenomen zou je eigenlijk meerdere typen moeten onderscheiden. Bovendien, bleek dat
dan ook al snel tegen het probleem van te weinig bedrijfsdata zou worden aangelopen (er zijn voor elk bedrijf dat op basis van
Informatienet-data wordt gepresenteerd tenminste 9 bedrijven nodig om aan de privacynormen te voldoen). Ook vanwege de
beperkingen in de scope van het onderzoek (tijd, budget) is daarom besloten geen biologisch standaardakkerbouwbedrijf te
onderscheiden. Wel wordt er in de vervolganalyse rekening mee gehouden dat de hier geselecteerde standaardbedrijven als
ontwikkelpad voor omschakeling naar biologisch zouden kunnen kiezen.
9
Rustgewassen omvatten naast granen nog allerlei andere gewassen zoals bonen, oliezaden, en groenbemesters. Zie voor een
complete lijst RVO (2023) Gewascodelijst N norm 2023 rustgewassen (rvo.nl).
10
NB: de informatie over landgebruik vanuit de gecombineerde opgave geeft sec geen landbouwkundige informatie (bijvoorbeeld
over de werkelijke bouwplannen en vruchtwisseling), maar primair economische/administratieve info (wat zijn de teelten die een
onderneming uitvoert). Daardoor zie je bijvoorbeeld niet dat een bedrijf met pootaardappelen mogelijk een groot deel op grond
van derdenteelt, al dan niet in ruil met een ander gewas (wat op naam van het andere bedrijf blijft staan). Met samenwerking
tussen bedrijven wordt hier verder geen rekening gehouden, maar onderkend wordt dat dit wel van belang is. Immers, het is
vooral de landbouwkundige situatie die de duurzaamheidsprestaties bepaalt, niet de administratieve situatie.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 31

Tabel 3.6

Bedrijfskenmerken van de akkerbouwbedrijven in de uitgangssituatie
Graan -

Poot-

Consumptie-

Zetmeel-

Overige

kleigrond

aardappelen -

aardappel -

aardappel -

bedrijven -

kleigrond

kleigrond

zandgrond

zandgrond

Bedrijfsopzet Hectare cultuurgrond

59

102

57

85

42

Bouwplan

Suikerbieten

16

14

14

19

23

(%)

Uien

3

10

16

3

5

Granen

66

28

24

20

20

Aardappelen

8

43

39

50

42

Overige gewassen

6

5

7

8

10

Aandeel rustgewassen (%)

73

31

27

27

26

Bron: FARMDYN.

Tabel 3.7 geeft de financiële en milieutechnische prestaties van deze bedrijfstypen weer in de
uitgangssituatie (2021). In Bijlage 2 staat het (genormaliseerde) inkomen per oaje weergegeven voor de
geselecteerde standaardbedrijfstypen (gebaseerd op waarnemingen uit de periode 2017-2021). Bij de
akkerbouw is het inkomen in 2021 afwijkend van het inkomen van de periode 2017-2021, behalve bij het
standaardbedrijfstype pootaardappel op klei. De graan- en aardappelprijzen zijn in de afzonderlijke jaren
nogal bepalend.
Effecten op het inkomen uit normale bedrijfsvoering spelen een belangrijke rol in dit onderzoek. In de
verschilanalyse wordt ingegaan op veranderingen in het inkomen als gevolg van maatregelen die de
bedrijven moeten nemen. Deze veranderingen in het inkomen zijn afkomstig uit het hier gebruikte
optimalisatiemodel FARMDYN. Om te abstraheren van de prijsvolatiliteit die de prijzen van jaar op jaar fors
kan laten verschillen is ervoor gekozen om bij de inkomensberekeningen in FARMDYN met genormaliseerde
prijzen te werken (er wordt uitgegaan van een vijf jarig gemiddelde gebaseerd op de periode 2017-2021).
Voor de gewasopbrengsten is eenzelfde methodiek gevolgd (ter normalisering van eventuele weerseffecten
op gewasopbrengsten). Door deze aanpassingen wordt er voor gezorgd een realistisch gemiddeld
bedrijfsbeeld neer te zetten wat betreft veranderingen in inkomen en de invloed van incidentele zaken rond
prijzen en opbrengsten te neutraliseren.

Tabel 3.7

Financiële en milieutechnische prestaties van de standaardbedrijfstypen in de uitgangssituatie

(2021)
Kengetal

Graan -

Poot-

Consumptie-

Zetmeel-

Overige

kleigrond

aardappelen -

aardappel -

aardappel -

bedrijven -

kleigrond

kleigrond

zandgrond

zandgrond

278.309

811.768

520.543

385.642

220.329

Waarvan uit pijler 1 (euro) a)

20.852

36.427

21.676

29.687

17.483

Waarvan uit pijler 2 (euro) a)

4.204

778

292

9806

699

Inkomen uit normale

85.285

141.080

133.154

83.633

40.913

83.449

73.326

98.852

64.532

54.334

1.872

1.848

1.977

1.886

1.996

-5

5

5

7

-1

100

104

116

63

66

4,5

15,9

8,8

10,2

8,1

Financiee

Opbrengsten uit normale

l

bedrijfsvoering (euro) a)

bedrijfsvoering (euro) a)
Inkomen uit normale
bedrijfsvoering per oaje
(euro) a)
Milieu-

Kg CO2 eq./ha b) c)

technisch

Fosfaatoverschot
(kg P2O5/ha/jaar) b)
Stikstofoverschot
(kg N/ha/jaar) b)
Werkzame stof (kg/ha) a)

Bron: a) Bedrijveninformatienet; b) FARMDYN/Nutriëntenbalans Akkerbouw; c) exclusief upstreamemissies.

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 3.7 laat zien dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen (in kg werkzame stof per hectare)
relatief hoog is op het pootaardappelbedrijf op kleigrond (en in mindere mate op het zetmeelaardappelbedrijf
op zandgrond). De broeikasgasemissies per hectare zijn het hoogst op het consumptieaardappelbedrijf op
kleigrond en het laagst op de overige bedrijven op zandgrond. 11 Met uitzondering van het graanbedrijf op
10F

kleigrond is er een fosfaatoverschot op alle bedrijfstypen. Op alle bedrijfstypen is er een stikstofoverschot.
In FARMDYN wordt uitgegaan van de totaal beschikbare stikstofgebruiksruimte op een bedrijf. Deze wordt
bepaald door de stikstofgebruiksruimte per ha per gewas en het bouwplan. Groenbemesters hebben een
stikstofgebruiksnorm van 60 kg N per ha op akkerbouwbedrijven op klei en 50 kg N per ha op
akkerbouwbedrijven op zand en dragen zo bij aan de beschikbare stikstofgebruiksruimte op het bedrijf. In
FARMDYN is de gewasopbrengst per ha gerelateerd aan de hoeveelheid stikstof die wordt aangewend. De
veronderstelling is dat in de uitgangssituatie de gegeven gewasopbrengst wordt bereikt bij de toegestane
gewas specifieke stikstofgebruiksnorm: 100% van de gegeven gewasopbrengst (ton/ha) wordt bereikt bij
aanwending van werkzame stikstof van 100% van de stikstofgebruiksnorm (kg N/ha). Vervolgens neemt de
gewasopbrengst af naarmate er minder stikstof wordt aangewend. Bijvoorbeeld in het geval van wintertarwe
wordt 99% van de gegeven gewasopbrengst al bereikt bij 80% van de toegestane stikstofgebruiksnorm.
Voor consumptieaardappelen is dat 97%. De percentages zijn vrijwel gelijk voor akkerbouwbedrijven op klei
en zand en ze reflecteren de wet van de afnemende meeropbrengst van kunstmest. De hierboven genoemde
relaties tussen aanwending van stikstof en zijn afkomstig van Van Dijk et al. (2007). De aanzienlijke daling
van de stikstofgebruiksnormen sinds 2006 is meegenomen in de berekeningen in dit rapport, maar nog
steeds zijn er afnemende meeropbrengsten van stikstof. Als gevolg daarvan dragen de laatste kilogrammen
stikstof relatief weinig bij aan de totale gewasopbrengst (oftewel aan de marge is er sprake van een relatief
vlakke N-response curve). Afhankelijk van het bedrijf blijkt het daardoor in het hier gebruikte model soms
economisch niet optimaal om de volledige stikstof gebruiksruimte op bedrijfsniveau vol te maken. Vooral
wintertarwe en andere graansoorten worden in de uitgangssituatie niet tot de maximaal toegestane
stikstofgebruiksnorm (kg N/ha) bemest in het model; de extra opbrengst per ha is lager dan de kosten van
stikstofkunstmest en het aanwenden van stikstofkunstmest waardoor er op bedrijfsniveau
stikstofgebruiksruimte overblijft.
Omdat FARMDYN uitgaat van optimale aanwending van stikstof, waardoor de totale stikstofgebruiksruimte op
bedrijfsniveau niet altijd volledig wordt benut, kan het werkelijke gebruik van stikstof uit kunstmest en
daarmee het stikstofoverschot in de praktijk op de groepen akkerbouwbedrijven hoger zijn dan berekend
door het model en gepresenteerd in Tabel 3.7. Dit kan bijvoorbeeld doordat a) in de praktijk een andere
verdeling van de beschikbare stikstofgebruiksruimte over de gewassen wordt gehanteerd dan verondersteld
in FARMDYN (bijvoorbeeld >100% van de toegestane stikstofgebruiksruimte op intensieve en hoog
salderende gewassen en <100% op de overige gewassen)); en b) in de praktijk de stikstof uit kunstmest en
andere bronnen, bijvoorbeeld uit stikstof-nalevering van de groenbemesters en vanggewassen, minder
efficiënt wordt benut dan verondersteld in FARMDYN. Andere factoren die meespelen, maar die juist niet in
het model worden meegenomen, hebben te maken met het risicogedrag van ondernemers en effecten van
stikstofaanwending op de kwaliteit van de afgevoerde gewassen.
Door de aangescherpte stikstofgebruiksnormen en andere maatregelen in Fase2a en 2b van het onderzoek is
er minder ruimte voor optimalisatie van aanwending van stikstof uit kunstmest. Bij de interpretatie van de
verschil-analyses van stikstofoverschotten en gerapporteerde emissies in hoofdstuk 5 en 6 van het
onderzoek, is het dus vooral belangrijk om te kijken naar het uiteindelijk stikstofoverschot in de verschillende
scenario’s.
Tabel 3.8 geeft de financiële indicatoren weer voor de akkerbouw-bedrijfstypen. Gemiddeld per bedrijfstype
zijn de besparingen positief, behalve voor de akkerbouwbedrijven op zand. Bij de graanbedrijven en de
zetmeelaardappelbedrijven zijn de netto-uitgaven per huishouding laag vergeleken met de andere
akkerbouw-bedrijfstypen. De nettokasstroom is bij alle akkerbouwbedrijfstypen positief.

11

De emissie van broeikasgas (kg CO2 eq/ha), het stikstofoverschot (kg N/ha) en het fosfaatoverschot (kg P 2O5/ha) per groep van
akkerbouwbedrijven in zoals gerapporteerd in tabel 7 zijn afkomstig van de combinatie Farmdyn en de Nutriëntenbalans
Akkerbouw. Farmdyn levert daarbij de (geoptimaliseerde) input zoals opbrengst van hoofd- en bijproduct per gewas (ton per ha),
kunstmestaanwending (kg N/ha, kg P2O5/ha) en aanwending van dierlijke mest (kg N/ha, kg P2O5/ha) en de Nutriëntenbalans
Akkerbouw berekent de daarbij behorende emissies en overschotten.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 33

Tabel 3.8

Financiële indicatoren van de bedrijven in de uitgangssituatie

Kengetal

Inkomen uit normale

Graan -

Poot-

Consumptie-

Zetmeel-

Overige

kleigrond

aardappelen -

aardappel -

aardappel -

bedrijven -

kleigrond

kleigrond

zandgrond

zandgrond

85.285

141.080

133.154

83.633

40.913

26.239

63.588

57.106

16.595

49.678

bedrijfsvoering (euro)
Netto uitgaven per
huishouding
Aantal huishoudens

1,10

1,31

1,11

1,07

1,08

56.322

57.517

69.573

65.847

-12.787

Afschrijvingen

53.663

159.693

102.275

77.470

49.213

Reserveringscapaciteit

109.985

217.210

171.849

143.317

36.426

Aflossingen

20.438

130.331

77.486

60.858

27.698

Nettokasstroom

89.547

86.879

94.363

82.459

8.728

Vervangingsinvesteringen

132.891

209.131

110.077

150.395

142.543

Aflossingscapaciteit

-22.906

8.080

61.772

-7.079

-106.117

Vrije liquide middelen

-43.344

-122.251

-15.714

-67.936

-133.815

33,0

11,0

15,1

16,4

9,3

5.973

22.474

22.310

11.450

12.574

Solvabiliteit in %

92,7

68,3

75,4

82,9

85,2

Moderniteit in %

26,9

30,4

34,3

28,0

23,9

Vreemd vermogen in % van

9,6

47,0

36,7

23,4

22,1

Besparingen

Betalingscapaciteit in relatie
tot obligo’s
Vreemd vermogen per ha
cultuurgrond

zekerheden
Bron: Bedrijveninformatienet.

De moderniteit is gemiddeld genomen laag bij de akkerbouwbedrijven, behalve bij de
consumptieaardappelbedrijven op kleigrond. De vervangingsinvesteringen zijn dan ook bij de andere
akkerbouw-bedrijfstypen aanzienlijk hoger dan de afschrijvingen.
De aflossingscapaciteit, zijnde de reserveringscapaciteit minus de vervangingsinvesteringen, is bij twee
bedrijfstypen positief en bij drie bedrijfstypen negatief. De vrije liquide middelen zijn bij alle bedrijfstype
negatief. Om dat op te heffen kan er extra geleend worden (maar dan bij voorkeur niet meer dan het bedrag
van de aflossingen om de rente- en aflossingsverplichtingen niet hoger te laten worden dan ze waren).
Andere mogelijkheden zijn minder vervangen (maar dat leidt tot meer veroudering) of het beperken van de
privé-uitgaven.
De aardappelbedrijven op kleigrond hebben de laagste solvabiliteit en ook het hoogste vreemd vermogen per
hectare van de vijf akkerbouwbedrijfstypen. Maar ook de aardappelbedrijven op kleigrond hebben een
solvabiliteit boven 65% en het totale vreemd vermogen is er ook lager dan 50%. Solvabiliteit en zekerheden
zullen dus niet beperkende factoren zijn bij het verkrijgen van nieuwe financiering met mogelijk een
uitzondering voor bedrijven met relatief veel pachtgrond.

3.3

Synthese

In dit hoofdstuk is informatie gegeven over de geselecteerde standaardbedrijfstypen. Vanwege de variatie in
bedrijven bestaat ‘het gemiddelde bedrijf’ niet. Daarom is er voor gekozen op een aantal veel voorkomende
typen te focussen om zo de diversiteit te laten zien en een beetje gevoel te krijgen voor wat de
maatregelpakketten betekenen. ‘Typische bedrijven’ zijn geen gemiddelde bedrijven en ook niet geselecteerd
op representativiteit met betrekking tot de algehele bedrijfspopulatie. De invalshoek is geweest om te
focussen op een aantal typen standaardbedrijven, die samen een goede indruk geven van de heterogeniteit
in de populatie van bedrijven en waarbij de karakteristieken (grondsoort, bouwplan, productie-intensiteit)
gecontroleerd konden worden gekozen.

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

De informatie voor de standaardbedrijven is gebaseerd op het Bedrijveninformatienet. Het voordeel daarvan
is dat veel informatie beschikbaar is, waardoor ook een beeld kan worden gevormd van de financieeleconomische structuur van de bedrijven en inzicht kan worden gegeven in een veelvoud van financiële
kengetallen. Dat laatste is van belang om een inschatting te kunnen maken van de gevolgen van de
maatregelpakketten, en zo beter inzicht ontstaat in onder meer de consequenties voor de financierbaarheid
van bedrijfstransities voor de standaardbedrijven.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 35

4

Maatregelen (Fase 1b)

De maatregelen zijn onderverdeeld in twee categorieën:
• vastgestelde maatregelen: deze maatregelen zijn afkomstig uit het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn, de
derogatiebeschikking en het GLB-NSP (directe betalingen)
• individuele maatregelen: aanvullende maatregelen die kunnen worden genomen om te voldoen aan de
doelen van het NPLG. Deze maatregelen zijn bepaald in overleg met stakeholders.
In dit hoofdstuk worden deze maatregelen en de maatregelpakketten verder toegelicht.

4.1

Vastgestelde maatregelen

4.1.1

Melkvee

Voor de melkveehouderij zijn de volgende vastgestelde maatregelen doorgerekend:
• Maatregelen uit het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn en de derogatiebeschikking:

o Bufferstroken (3 meter; maximaal 4% van bedrijfsareaal)
o Gebruiksnorm dierlijke mest 170 kg N/ha
o 20% korting op de totale gebruiksnormgebruiksruimte stikstof per 2025 in de nutriënt-verontreinigde
gebieden.
• Lagere GLB-hectarebetalingen (bedragen op het niveau van 2027).
Voor bufferstroken is uitgegaan van een breedte van 3 meter en maximaal 4% van het areaal. Er is
aangenomen dat op de bufferstroken geen gebruik wordt gemaakt van gewasbeschermingsmiddelen en
bemesting, er wordt geweid en gemaaid maar er worden geen gewassen geoogst. Er is verder verondersteld
dat het perceel in één keer wordt gemaaid (inclusief bufferstrook) en dat de opbrengst van de bufferstrook
mee gaat met het reguliere gras.
Voor de lagere stikstofgebruiksnorm in de nutriënt verontreinigde gebieden (op droge zandgronden en in een
aantal klei/veengebieden) 12 is uitgegaan van 20% reductie van de stikstofgebruiksnorm op de
1F

standaardbedrijfstypen op zand.
De verandering van GLB-betalingen wordt meegenomen om rekening te houden met het nieuwe GLB dat per
1 januari 2023 is ingegaan. Een van de aanpassingen daarin is dat de directe hectarebetalingen stapsgewijs
tot 2027 naar beneden worden aangepast. Deze betalingen zijn het belangrijkste instrument om de
inkomens in de landbouw te ondersteunen (circa 70% van het GLB-budget wordt traditioneel aan deze vorm
van inkomensondersteuning besteed). Omdat deze betalingen in principe ontkoppeld zijn van de productie is
verondersteld dat de directe betaling geen directe invloed heeft op de managementbeslissingen met
betrekking tot inputs (zoals aankoop voer) en outputs (met name melkproductie) en dus geen effect op de
BKG- en ammoniakemissies.

4.1.2

Verlies derogatie

De economische en milieugevolgen van afbouw derogatie worden in een aparte sectie weergegeven om
invulling te geven aan de toezegging aan de Tweede Kamer om hierover te rapporteren. Voor de

12

Op dit moment lijkt het erop dat circa 40% van het Nederlands landbouwareaal is aangewezen als verontreinigd gebied. Voor
boeren in deze gebieden gaat het ‘lagere derogatieregime’ gelden, aangevuld met maatregelen voor vanggewasverplichting na
maïsteelt en voorwaarden voor scheuren van grasland. Hierdoor moet de belasting van het water met nitraat versneld afnemen.
De definitieve gebiedsaanwijzing volgt in januari 2024.

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

melkveehouderij is uitgegaan van een verlaging van de gebruiksnorm dierlijke mest naar 170 kg N/ha. 13 In
12F

Tabel 3.2 staat per standaardbedrijfstype weergeven hoeveel dierlijke mest er wordt toegediend in de
uitgangssituatie. Tabel 4.1 geeft de mestprijzen weer die zijn gehanteerd om het inkomenseffect van verlies
derogatie te bepalen. In de huidige basis (situatie in 2021) is de mestprijs van ieder bedrijfstype bepaald op
basis van het gewogen gemiddelde van de onderliggende bedrijven in het Informatienet (gemiddeld
6,36 euro per ton). De mestprijs (de prijs die de boer moet betalen voor de afzet van zijn mest naar buiten
zijn bedrijf) in het scenario ‘geen derogatie’ is afgeleid van een studie van De Koeijer et al. (2022) en is
gemiddeld 10,79 euro per ton. Er zijn ook twee gevoeligheidsanalyses met betrekking tot de prijzen in de
mestmarkt gedaan (lage en hoge prijs scenario). In het scenario met een hoge mestprijs is aangenomen dat
de mestprijs gemiddeld 18 euro per ton bedraagt 14. In het scenario met een lage mestprijs is aangenomen
13F

dat de mestprijs 80% van de mestprijs in de huidige basis bedraagt. Het doel van de gevoeligheidsanalyses
is om enig inzicht te geven in de potentiële impact van verandering van de mestprijs, juist ook vanwege de
grote onzekerheden die er op dit moment ten aanzien van de toekomstige ontwikkeling van die markt
bestaan.

Tabel 4.1

Mestprijzen in de huidige basis, situatie zonder derogatie en in de scenario’s met hoge en lage

mestprijs (euro/ton)
Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

Zand

Biolo-

Gemid-

der.

ext.

int.

ext.

int.

ext. -

ext. -

int. -

int. -

gisch

deld

klein

groot

klein

groot

Huidige basis

7,71

4,36

5,87

5,51

5,09

6,64

7,20

7,50

7,84

5,87

6,36

Geen derogatie

12,02

7,63

10,33

9,58

8,70

11,54

12,38

12,92

12,85

9,96

10,79

Hoge mestprijs

17,88

16,84

18,03

17,64

17,17

18,47

18,75

18,98

18,58

17,66

18,00

Lage mestprijs

6,17

3,48

4,70

4,41

4,08

5,31

5,76

6,00

6,27

4,69

5,09

Na afschaffing derogatie wordt varkensmest van de binnenlandse mestmarkt verdrongen door rundveemest,
die niet langer op het eigen bedrijf afgezet kan worden. In die situatie wordt varkensmest na verwerking in
het buitenland afgezet (De Koeijer et al., 2022). Voor akkerbouwbedrijven op zandgrond en kleigrond
worden de veranderingen in extra inkomsten uit mestacceptatie (of lagere kosten van mestaanvoer) met
name bepaald door deze verandering in de samenstelling van aangevoerde mest van varkensmest naar
rundveemest (De Koeijer et al., 2022). Op akkerbouwbedrijven op klei en op het zetmeelaardappelbedrijf
wordt in het scenario zonder derogatie voornamelijk rundveemest aangevoerd. Dit komt in de plaats van
voornamelijk varkensmest in de huidige basis. Op laatstgenoemde groep akkerbouwbedrijven dalen de extra
inkomsten uit mestacceptatie met 2 euro per m3. Door de aanzienlijk lagere gehaltes van fosfaat in
rundveemest, kan er echter binnen de fosfaatnorm veel meer mest worden aangevoerd. Op het overige
akkerbouwbedrijf op zand wordt nu al voornamelijk rundveemest aangewend en dit verandert niet na
afschaffing derogatie. De totale hoeveelheid mest die wordt aangewend blijft dus hetzelfde, maar door de
toegenomen vraag naar mestafzetruimte van rundveemest buiten het eigen bedrijf nemen de inkomsten uit
mestacceptatie toe met 3 euro per m3.

4.1.3

Akkerbouw

Voor de akkerbouw zijn de volgende vastgestelde maatregelen doorgerekend:
• vanggewassen
• vruchtwisselingseis rustgewassen
• bufferstroken
• korting op totale stikstofgebruiksnorm op droge zandgronden
• verandering GLB-hectarebetalingen.

13

Voor de uiteindelijke impact van het verlies van derogatie op de opbrengst van gewassen is het ook van belang te kijken de
verandering in het kunstmestgebruik. Boeren mogen namelijk organische mest en kunstmest substitueren en in onze analyse
(met het Farmdyn-model) wordt dat aspect ook meegenomen.
14
Hierbij wordt ervan uitgegaan dat er op middellange termijn voldoende mestverwerkingscapaciteit voor (varkens)mestexport zal
zijn tegen een verwerkingskosten van circa 20 euro per m 3 (vergelijk De Koeijer et al., 2016).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 37

Voor de maatregel vanggewassen is uitgegaan van vanggewassen na de teelt van pootaardappelen, uien en
peulvruchten. Deze maatregel is alleen van toepassing op de akkerbouwbedrijven op zandgrond (dat wil
zeggen het zetmeelaardappel bedrijf en het overig akkerbouwbedrijf op zand). In FARMDYN wordt
onderscheid gemaakt tussen groenbemesters en vanggewassen. Groenbemesters hebben een eigen
stikstofgebruiksnorm en dragen daarmee bij aan de totale stikstofgebruiksruimte op het bedrijf. Er geldt
geen stikstofgebruiksnorm voor vanggewassen. Zowel vanggewassen als groenbemesters hebben stikstof
naleverend vermogen, maar in verschillende mate. Voor groenbemesters wordt uitgegaan van een
nalevering van 45 kg N per ha en 35 kg N per ha voor respectievelijk zand en klei. Voor vanggewassen wordt
uitgegaan van 30 kg N per ha voor zowel zand als klei. Wat betreft de vruchtwisselingseis rustgewassen is
uitgegaan van een areaal rustgewassen van 33% voor akkerbouwbedrijven op zand. Ook deze maatregel is
alleen opgelegd aan het zetmeelaardappelbedrijf en het overig akkerbouwbedrijf op zand.
Voor bufferstroken zijn de volgende aannames en uitgangspunten verondersteld. De oppervlakte van de
bufferstrook wordt gelijk verondersteld aan 2% van het areaal op zandbedrijven en 3% van het areaal op
kleibedrijven.
Voor de korting op de totale stikstofgebruiksnorm droge zandgronden is gerekend met een daling van 20%
van de stikstofgebruiksnormen voor bovengenoemde akkerbouwbedrijven op zandgrond (Tabel 4.2). Omdat
de stikstofgebruiksruimte wordt berekend op bedrijfsniveau, betekent dit niet noodzakelijk dat op alle
gewassen de stikstofaanwending met 20% naar beneden gaat. Boeren behouden vrijheid om binnen hun
‘bedrijfsnorm’ zelf de aanwending over individuele gewassen te bepalen.
Voor de aangepaste GLB-hectarebetalingen zie ook wat eerder is opgemerkt bij de melkveehouderij. De
aanpassing in de directe hectarebetalingen is namelijk voor beide sectoren hetzelfde.

Tabel 4.2

Toelichting van de uitgangspunten gehanteerd voor de doorrekening van de vastgestelde

maatregelen in de akkerbouw
Maatregel

Uitgangspunten

Vanggewassen

Akkerbouwbedrijven op zand: vanggewassen vanaf 1 oktober na pootaardappelen,
uien, bonen en erwten, geen vanggewassen na consumptieaardappelen, korting van
stikstofgebruiksnorm met 20 kg N per ha bij consumptieaardappelen

Rustgewassen (min. 33%)

Minimaal 33% rustgewassen op akkerbouwbedrijven op zand

Bufferstroken (zand en klei)

2% daling van het areaal akkerbouw op akkerbouwbedrijven op zand, 3% daling
van het areaal akkerbouw op akkerbouwbedrijven op klei

Korting op totale N-gebruiksnorm droge

Daling 20% van stikstofgebruiksnormen op alle gewassen op akkerbouwbedrijven

zandgronden

op zand (vanwege NVG-gebieden maatregel)

Verandering GLB-hectarebetalingen

GLB-basispremie op alle akkerbouwbedrijven (vergoeding voor deelname aan ecoregeling dus niet meegenomen)

4.2

Individuele maatregelen

De analyse van individuele maatregelen is gedaan om tegemoet te komen aan verzoeken van stakeholders
om inzicht te krijgen in de impact van een aantal individuele maatregelen, die later eventueel in de
pakketten zouden worden opgenomen. Procesmatig ging deze analyse dan ook vooraf aan de bepaling van
de pakketten. De keuze van de individuele maatregelen was de uitkomst van gezamenlijk overleg van de
opdrachtgever met stakeholderpartijen.

4.2.1

Melkvee

Voor de melkveehouderij zijn de volgende individuele maatregelen opgenomen:
• meer weidegang
• verlaagd ruw eiwitgehalte in het rantsoen
• stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging

38 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

• methaanremmend voeradditief
• dagontmesting + mestvergisting + ammoniakstrippen
• verhoging grondwaterpeil
• struviet
• teelt eiwitgewassen.
Voor meer weidegang is gerekend met een toename naar 1.500 uur per jaar weidegang voor intensieve
bedrijven en een toename naar 2.500 uur voor extensieve bedrijven (zie Tabel 3.2 voor aantal weide-uren in
uitgangssituatie). De toename in weidegang is doorgerekende voor de standaard bedrijven, in de praktijk zal
deze toename vanwege bijvoorbeeld de verkaveling niet voor elk bedrijf haalbaar zijn. Extra arbeidskosten
en (mogelijk) lagere diergezondheidskosten door meer weidegang zijn niet meegenomen in de doorrekening.
Wat betreft verlaging van het ruw eiwitgehalte in het rantsoen zijn twee varianten doorgerekend: ‘normaal’
en ‘laag’. Op basis van het Informatienet is een gemiddeld ruw eiwitgehalte per kg droge stof per
bedrijfstype berekend ter referentie (zie Tabel 3.2), waarna op basis van een expertinschatting is bepaald in
hoeverre een teruggang mogelijk is. In de variant ‘normaal’ is voor de bedrijfstypes op veen het ruweiwitgehalte verlaagd met 10 g/kg droge stof, voor de bedrijfstypes op klei en zand groot is dit 5 g/kg. In de
variant ‘laag’ is er gerekend met een verlaging van 15 g/kg droge stof ruw eiwitgehalte op de bedrijfstypes
op veen, 10 g/kg op klei en zand groot en een teruggang van 5 g/kg op ‘geen derogatie’ en zand klein (zie
Tabel 3.2). FARMDYN houdt rekening met een lagere N-gehalte in de mest als gevolg van een lager
eiwitgehalte in het rantsoen.
Voor het stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging is gerekend met de definitieve emissiefactor
van dit systeem zoals gerapporteerd in de regeling ammoniak en veehouderij (RAV-code A1.39). Er is
aangenomen dat de mest en urine met een sleepslangsysteem kan worden uitgereden en het concentraat
wordt hetzelfde behandeld als spuiwater. Effecten van gescheiden meststromen op aanwending van mest op
eigen bedrijf en mestafzet en kosten van dit systeem worden meegenomen in het model. Er is hierbij
aangenomen dat het mineralenconcentraat voor de mestwetgeving (in de toekomst) mee mag tellen als
kunstmest in plaats van dierlijke mest.
Voor het methaanremmend voeradditief is uitgegaan van een dosering 12 gram per kilogram droge stof
(persoonlijke communicatie fabrikant, 2023). Voor de maatregelen dagontmesting + mestvergisting +
ammoniakstrippen zijn nieuwe mestsoorten ook meegenomen. De modeltechnische implementatie is
vergelijkbaar met die van het stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging. Ook nu wordt
verondersteld dat het stikstofrijke concentraat als kunstmest mag worden aangewend. Veel uitgangspunten
met betrekking tot het stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging en dagontmesting +
mestvergisting + ammoniakstrippen zijn ontleend aan Gollenbeek et al. (2022).
Voor de verhoging van het grondwaterpeil is uitgegaan van verhoging van 60 cm naar 40 cm onder het
maaiveld (zonder drukdrainage) voor de veenbedrijven. De verhoging van waterpeil is afhankelijk van het
waterpeil in de uitgangssituatie (zie Tabel 3.2).
Voor de berekening van broeikasgassen bij veen is aangenomen dat op veengrond alleen het grasland staat
(bouwland niet) en dat dus alleen bij het grasland het waterpeil omhoog gaat. De oppervlakte bouwland
heeft daardoor geen invloed op CO2-reductie bij peilverhoging).
Toevoeging van magnesiumchloride aan de mest leidt tot verminderde ammoniakemissie door de vorming
van struviet (Boxmeer et al., 2023). Er is verondersteld dat hiermee 30% ammoniakreductie vanuit de stal
behaald kan worden à 39 euro per koe.
Voor de teelt van eiwitgewassen is ervan uitgegaan dat voor elk standaardbedrijf 1 hectare bouwland wordt
vervangen door 1 hectare eiwitgewas (zomerveldbonen). De gewasopbrengst is ten behoeve van de verkoop
en wordt niet vervoederd. De opbrengst (in termen van gewicht) bedraagt maximaal 6,9 ton/ha en is
afhankelijk van het bemestingsniveau. Er is een opbrengstprijs van 250 euro/ton gehanteerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 39

4.2.2

Akkerbouw

Ook voor de akkerbouw was er bij stakeholders en de opdrachtgever de behoefte om een aantal individuele
maatregelen door te rekenen om meer inzicht te krijgen voordat men maatregelpakketten (van combinaties
van individuele maatregelen) zou gaan ontwerpen.
Voor de akkerbouw zijn de volgende geselecteerde individuele maatregelen doorgerekend:
• wingssprayer
• mechanische onkruidbestrijding
• mechanisch onderwerken van groenbemesters
• mechanische loofdoding
• precisielandbouw (gericht op zowel bemesting als bestrijdingsmiddelen)
• teelt eiwitgewassen.
Voor de maatregelen zijn de volgende besparingen op gewasbescherming gehanteerd. De wingssprayer met
99% driftreductie leidt tot een besparing van 20% op fungiciden en herbiciden (Van der Boom, 2013). Wat
betreft mechanische onkruidbestrijding wordt een besparing van 100% op herbiciden op suikerbieten
verondersteld. Mechanische onkruidbestrijding op ander gewassen dan suikerbieten is niet meegenomen,
vanwege het effect op de plantdichtheid. Wat betreft mechanisch onderwerken van groenbemesters en
vanggewassen wordt 100% besparing op glyfosaat verondersteld. Voor mechanische loofdoding is een
besparing van 100% op herbicide-loofdoding op aardappelen gehanteerd. Voor precisielandbouw is een
besparing doorgerekend van 22% fungicide op alle gewassen, 27% herbicide bodem op alle gewassen en
38% herbicide-loofdoding aardappelen (Van Evert et al., 2017).
Er is een besparing van 15% op het (kunst)mestgebruik gehanteerd voor precisielandbouw bij dezelfde
gewasopbrengst voor alle gewassen. Volgens sommige experts is het doel van precisiebemesting niet zozeer
om de hoeveelheid kunstmest te verminderen, maar eerder het bereiken van een hogere efficiëntie, hogere
opbrengst en lagere verliezen. Afhankelijk van het succes, zijn nettokosten (opbrengst minus kosten) van
precisielandbouw daarom mogelijk hoger dan hier verondersteld en het effect op de stikstofbalans mogelijk
kleiner. Wat betreft prijzen van bestrijdingsmiddelen is uitgegaan van de volgende bedragen: 21 euro per kg
werkbare stof (ws) voor herbicide bodem, 85 euro per kg ws voor herbicide loofdoding, 100 euro per kg ws
voor fungicide en 28 euro per kg ws voor glyfosaat voor groenbemesters en vanggewassen.
Voor het berekenen van de kosten van mechanische onkruidbestrijding, mechanisch onderwerken van
groenbemesters en mechanische loofdoding is uitgegaan van meerkosten ten opzichte van het huidige
alternatief. Er wordt uitgegaan van de nieuwprijs van machines; eventuele vervroegde afschrijving is niet
meegenomen in de kosten. Voor het berekenen van de kosten van de machines is uitgegaan van eigen
arbeid en eigen machines. Voor de machinekosten per uur is rekening gehouden met de aanschafprijs,
benutting, afschrijving, rente, onderhoud. Voor arbeid is gerekend met een loon van 30 euro per uur. Voor
diesel is een uniform bedrag van 20 euro per uur gehanteerd, ongeacht de bewerking. De kosten per ha zijn
de kosten per uur per ha per operatie (bijvoorbeeld ploegen, loofverwijderen, spuiten) vermenigvuldigd met
het aantal operaties per ha. Volgens experts kost in de praktijk, mechanisch onderwerken meer brandstof in
vergelijking tot chemisch onderwerken en mogelijk worden de energiekosten daardoor in onze analyse wat
onderschat, ook al houden we rekening met het tijdsaspect van de bewerking.
Voor precisielandbouw technologie wordt uitgegaan van jaarlijkse kosten van 88 euro per ha voor een bedrijf
met 100 ha (Van Evert et al., 2017). Daarnaast wordt rekening gehouden met een investering van 25.000 euro
in een sensor. Laatstgenoemde investering wordt in vijf jaar afgeschreven en wordt gefinancierd met vreemd
vermogen. Hiervoor is gerekend met een rentevoet van 1,9% (KWIN). De totale jaarlijkse kosten van
precisielandbouw technologie worden gecorrigeerd voor de omvang van het bedrijf. Er is aangenomen dat er
geen toepassingen zijn buiten het eigen bedrijf. De investering van 25.000 euro in een sensor wordt door
experts als een ondergrens beschouwt omdat bijvoorbeeld biomassakaarten andere sensoren vragen dan
onkruidherkenning. De kosten van de Wingsprayer zijn gebaseerd op een aanschafprijs van 26.400 euro
(expertinformatie leverancier), een rentepercentage van 1,9% en een afschrijvingspercentage van 7,5%.
Onderhoudskosten zijn niet meegerekend. Vanwege de schaalvoordelen en het aantal toepassingen, zijn de
investeringen in precisielandbouw, mechanisering om het bestrijdingsmiddelengebruik te verminderen en in de
Wingsprayer het meest rendabel op de grote bedrijven met een intensief bouwplan.

40 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

De teelt van eiwitgewassen houdt in dat het bouwplan minimaal 7,5% eiwitgewassen bevat
(zomerveldbonen). Het saldo inclusief afschrijvingen en loonwerk bedraagt 410 euro per hectare voor
zomerveldbonen. Dit is aanzienlijk lager dan concurrerende gewassen.

4.3

Maatregelpakketten

4.3.1

Melkvee

Op basis van de vastgestelde en individuele maatregelen zijn 22 maatregelpakketten opgesteld. Deze
maatregelpakketten zijn gebaseerd op de ontwikkelpaden uit de Tweede Kamer-brief ‘Toekomst landbouw’
van 25 november 2022 (LNV, 2022) Voor het opstellen van deze pakketten is onderscheid gemaakt in de
volgende categorieën (zie Figuur 4.1): 1) ontwikkelpad; 2) mate van extensivering; 3) wijze waarop de
extensivering is ingevuld; 4) omvang melkveestapel; en 5) mate waarin overige maatregelen invulling geven
aan NLPG-doelen.
Ontwikkelpad
Bij het biologisch ontwikkelpad is geen kunstmestgebruik meegenomen, evenals een hogere biologische
melkprijs, een hogere krachtvoerprijs (biologische oorsprong), een lagere melkgift per koe, 100% grasland,
weidegang van 2.600 uur en geen ruwvoeraankoop (dus ook geen snijmais). Bij natuurinclusief is
verondersteld dat 60% van het areaal onder ANLb is of natuurland.
Er is onderscheid gemaakt tussen een licht pakket en een zwaar pakket, dat invulling geeft aan de mate
waarin doelen van het NPLG behaald worden/de beoogde emissiereductie. In de variant licht is het jaarrond
spoelen van roosters opgenomen, in de variant zwaar de het stalsysteem met semi-dichte vloer met
onderafzuiging. Daarnaast is een variant genaamd ‘anders’ opgenomen met dagontmesting +
monovergisting + ammoniakstrippen in plaats van roosters spoelen of het stalsysteem met semi-dichte vloer
met onderafzuiging.
In Bijlage 3 staat een gedetailleerde beschrijving van de maatregelen die zijn opgenomen in het lichte en het
zware pakket.

Ontwikkelpad

Mate van extensivering

Invulling van extensivering

Hightech open

(GVE/ha)

Krimp dieren

Extensivering

2,5

Pachten grond

Biologisch

1,5

Natuurinclusief

1,0

Uitbreiding melkveestapel

Mate waarin overige maatregelen

Nee

invulling geven aan NPLG-doelen

+20% ten opzichte van

Licht

uitgangssituatie

Licht anders
Zwaar
Zwaar anders

Figuur 4.1

Overzicht van de onderdelen die zijn opgenomen in de maatregelpakketten voor de

melkveehouderij

In de maatregelpakketten is een lagere GVE-norm opgenomen ter versterking van de grondgebondenheid.
Hiervoor zijn twee varianten doorgerekend: 1) uitbreiding aantal hectare grasland en gelijkblijvend aantal
dieren; 2) krimp aantal dieren en gelijkblijvend aantal hectare grasland. Tabel 4.3 geeft een overzicht van de

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 41

benodigde aantal hectares/dieren per bedrijfstype in de huidige situatie om aan de GVE-norm te voldoen.
Voor de variant uitbreiding hectare grond is aangenomen dat de grond gepacht wordt en dat dit alleen
grasland betreft. Het maisareaal neemt dus niet toe. Voor de bedrijfstypen veen is verondersteld dat de
extra hectares grasland die worden verworven bij de extensiveringsscenario’s ook veengrond zijn en er dus
ook BKG-emissie plaatsvindt door veenoxidatie. Voor de norm van 1,5 GVE per hectare is uitgegaan van een
pachtprijs van 750 euro per hectare en voor de norm van 2,5 GVE per hectare een pachtprijs van 1.500 euro
per hectare. 15 Voor 1 GVE per hectare is gerekend met een pachtprijs van 0 euro per hectare. Deze prijzen
14F

gelden voor de gehele oppervlakte die gepacht wordt (elke extra hectare wordt geworven voor dezelfde
prijs). Voor de extra verworven grond ontvangen de melkveehouders ook GLB-premies.

Tabel 4.3

Benodigde hectares/krimp aantal melkkoeien per bedrijf om aan GVE-norm te voldoen

Variant

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot
+14

Extra hectare grasland
2,5 GVE/ha

+2

0

+1

0

0

0

0

+2

1,5 GVE/ha

+37

+19

+45

+21

+44

+11

+26

+26

+67

1,0 GVE/ha

+81

+56

+100

+67

+100

+41

+79

+57

+134

1,5 GVE/ha

-45

-24

-58

-25

-54

-13

-32

-33

-82

1,0 GVE/ha

-66

-48

-85

-55

-82

-34

-65

-48

-110

Krimp aantal melkkoeien a) b)

a) De variant ‘2,5 GVE/ha - krimp aantal melkkoeien’ is niet doorgerekend (zie Tabel 4.4) en daarom niet opgenomen in deze tabel; b) Berekening op
basis van originele verhouding jongvee/melkkoeien, kan in praktijk wijzigen bij verandering melkveestapel.

Tabel 4.4 geeft een overzicht van de 22 doorgerekende maatregelpakketten per bedrijfstype. Het
ontwikkelpad hightech open is gecombineerd met een norm van 2,5 GVE per hectare, in het ontwikkelpad
extensivering en biologisch bedraagt dit 1,5 GVE per hectare. De omschakeling naar biologisch geldt alleen
voor extensieve bedrijven op zand en klei. In het ontwikkelpad natuurinclusief is een norm van 1,0 GVE per
hectare gehanteerd. Hierbij is aangehouden dat het voer zoveel mogelijk afkomstig is van eigen land; er zijn
geen krachtvoer- of ruwvoeraankopen. Wel is verondersteld dat er bijproducten zoals bietenpulp kunnen
worden aangekocht.

15

De pachtprijs bij 1,5 GVE/ha is naar beneden aangepast vanwege de gebruiksrestrictie (zie ook de discussie over afwaardering in
hoofdstuk 7 voor meer toelichting). Bij 1 gve/ha is aangenomen dat het om ‘natuurgrond’ gaat waarvoor een heel lage vergoeding
van toepassing zal zijn (zie ook studie van Gies et al., 2023). Hier gaat het erom inzicht te krijgen in wat dit met het
verdienmodel van de boer doet. Voor meer informatie over wat een redelijke vergoeding voor zulke grond kan zijn zie in
hoofdstuk 7 het deel over afwaardering van grond voor melkveehouderij. Merk op dat deze simulatie niets zegt over het al dan
niet in voldoende mate beschikbaar zijn van dergelijke gronden voor elk bedrijf dat dat zou willen gebruiken.

42 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 4.4

Maatregelpakketten die per bedrijfstype voor de melkveehouderij zijn geselecteerd om te worden doorgerekend
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext.

Uitbreiding

Standaardbedrijfstype
Invulling ext.

(GVE/ha)

Invulling

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

overige maatr.

dero

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

X

X

X

X

X

Licht anders

X

X

X

X

X

Zwaar

X

X

X

X

X

Zwaar anders

X

X

X

X

X

Licht

X

X

Licht anders

X

X

Zwaar

X

Zwaar anders

X

X

Licht

X

X

X

X

X

Licht anders

X

X

X

X

X

X

Zwaar

X

X

X

X

X

Zwaar anders

X

X

X

X

X

Licht

X

X

Licht anders

X

X

Zwaar

X

X

X

X

X

Zwaar anders

X

X

X

X

X

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

X

X

X

Zwaar

X

X

X

Licht

X

X

X

Licht anders

X

Licht

X

X

X

X

X

Licht anders

X

X

X

X

X

| 43

In het ontwikkelpad hightech open zijn maatregelpakketten opgenomen met een gelijkblijvende
melkveestapel en, waar mogelijk, een uitbreiding van de melkveestapel met maximaal 20% tot 2,5 GVE per
hectare. De extensivering wordt ingevuld door het pachten van grond. In de ontwikkelpaden (met
uitzondering van natuurinclusief) is een licht en een zwaar pakket opgenomen. Het lichte pakket is gezien de
verwachte opgaven meer waarschijnlijk op klei van toepassing, het zware pakket ligt meer voor de hand op
zand (extensief groot, intensief groot) en het bedrijf zonder derogatie.

4.3.2

Akkerbouw

Voor de akkerbouw zijn vier maatregelpakketten doorgerekend, die met name worden gekarakteriseerd door
de mate van extensivering en/of omschakeling:
1.

technische innovatie en managementmaatregelen in combinatie met lichte extensivering (licht)

2.

technische innovatie en managementmaatregelen in combinatie met gemiddelde extensivering (middelzwaar)

3.

technische innovatie en managementmaatregelen in combinatie met zware extensivering (zwaar)

4.

natuurinclusieve akkerbouw/biologische akkerbouw.

Extensivering staat voor het verplichte areaal rustgewassen en natuur en landschapsbeheer (Bijlage 4). In
Tabel 4.5 staat een overzicht van de maatregelpakketten per bedrijfstype. De combinaties zijn gebaseerd op
de milieuopgaven, van toepassing voor de desbetreffende bedrijfstypen. Op kleigrond gelden lichte tot
middelzware opgaven en op zandgrond zware opgaven. Het zetmeelaardappelbedrijf op zandgrond is
gekoppeld aan pakketten die stroken met middelzware en zware opgaven. Op kleibedrijven en het overige
akkerbouwbedrijf op zandgrond is omschakelen naar biologisch ook een optie. In tegenstelling tot de andere
maatregelpakketten is het maatregelpakket omschakeling naar biologisch alleen bij benadering
geanalyseerd. De reden hiervoor is dat in de simulatietool FARMDYN een representatief biologisch
akkerbouwbedrijf ontbreekt en binnen het bestek van deze studie ook niet alsnog was in te vullen. 16 In
15F

Bijlage 4 worden de maatregelpakketten in detail weergegeven en staat aangegeven welke maatregelen zijn
doorgerekend met FARMDYN en de Nutriëntenbalans Akkerbouw.

Tabel 4.5

Maatregelpakketten per bedrijfstypen voor de akkerbouw

Pakket

Graanklei

PootaKlei

ConsaKlei

X

X

X

X

X

X

ZetmaZand

OvakkZand

Doorontwikkeling
1. Technische innovatie en managementmaatregelen in
combinatie met lichte extensivering
2. Technische innovatie en managementmaatregelen in

X

combinatie met gemiddelde extensivering
3. Technische innovatie en managementmaatregelen in

X

X

combinatie met zware extensivering
Omschakeling
4. Natuurinclusieve/biologische akkerbouw

X

= deze combinatie is kwalitatief geanalyseerd
X

4.4

= deze combinatie is kwantitatief geanalyseerd

Synthese

In dit hoofdstuk zijn de maatregelpakketten geïntroduceerd en ook toegedeeld aan verschillende
standaardbedrijfstypen. Daarbij is gevarieerd in de hoogte van de opgaven (lichtere en zwaardere
pakketten), maar ook in ontwikkelpaden (bijvoorbeeld hightech, extensivering, biologisch, natuur-inclusieve
landbouw). Bij de pakketsamenstelling hebben overwegingen van doelrealisatie een leidende rol gespeeld. Er
is daarbij gebruik gemaakt van informatie die over maatregelen bekend was. Op basis daarvan zijn meer en
16

Zie ook toelichting in hoofdstuk 3, paragraaf 3.2.

44 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

minder ambitieuze pakketten gedefinieerd. Bij de maatregelpakketten zijn indicatieve inschattingen gemaakt
van hun bijdrage aan emissiereductie en broeikasgasvermindering. Of dit ook werkelijk zo zal uitpakken
moet de vervolganalyse laten zien (zie hoofdstuk 5). Daarin zullen de maatregelpakketten worden
doorgerekend met het bedrijfsmodel FARMDYN. Met behulp van dit model kunnen in principe ook de effecten
van gecombineerde maatregelen, zoals vormgegeven in de diverse maatregelpakketten, worden bepaald
waarbij ook rekening wordt gehouden met de rol van interactie-effecten.
Om meer inzicht te krijgen zijn naast de maatregelpakketten zijn, op verzoek van de opdrachtgever en de bij
deze studie betrokken stakeholders, ook een aantal individuele maatregelen geselecteerd om separaat door
te rekenen. Over die individuele maatregelen is vaak al informatie beschikbaar uit andere studies, maar het
is nog niet bekend wat de effecten ervan zijn voor de standaardbedrijfstypen zoals die in deze studie worden
gebruikt. Omdat die individuele maatregelen ook onderdeel van de maatregelpakketten zijn, geeft dit de
mogelijkheid om een beeld te vormen van deel-geheel-relaties.
De selectie van de maatregelpakketten en de individuele maatregelen is de uitkomst van keuzes die door de
opdrachtgever LNV zijn gemaakt en die in diverse afstemmingsoverleggen met de kerngroep, de
klankbordgroep verder zijn besproken en eventueel aangepast. Ook zijn er, om zo goed mogelijk gebruik te
maken van de al beschikbare informatie, sessies geweest met deskundigen over specifieke onderdelen van
maatregelpakketten.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 45

5

Resultaten maatregelen (Fase 2a)

5.1

Vastgestelde maatregelen

5.1.1

Melkvee

Tabel 5.1 geeft een overzicht van de inkomenseffecten van de vastgestelde maatregelen voor de
geselecteerde bedrijfstypen. De maatregel geen derogatie leidt tot een daling van het bedrijfsinkomen omdat
de melkveehouderijbedrijven als gevolg hiervan meer organische mest moeten afvoeren van hun bedrijf en
daar afvoerkosten mee gemoeid zijn. De maatregel bufferstroken in combinatie met geen derogatie werkt
negatief uit op het inkomen van alle bedrijfstypen, aangezien deze maatregel leidt tot een vermindering van
de bemestbare oppervlakte en daardoor lagere voeropbrengsten en een iets lagere mestgebruiksruimte 17. In
16F

absolute zin is het inkomenseffect van bufferstroken het grootst op het intensieve bedrijf op kleigrond,
gevolgd door het intensieve bedrijf op zand- en veengrond. Bufferstroken hebben een relatief groot
inkomenseffect, gegeven het belang van graslandopbrengsten.

Tabel 5.1

Effect van de vastgestelde maatregelen op het inkomen (in euro/bedrijf/jaar) ten opzichte van

de huidige basis
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-6.458

-15.930

-8.720

-11.784

-5.115

-13.982

-9.464

-21.468

-9.564

-20.176

-10.957

-15.469

-6.441

-16.926

-11.022

-24.744

-7.067

-19.849

-13.224

-30.955

-15.916

-34.413

-19.168

-43.070

Geen derogatie
Geen derogatie

-8.277

Zand int.

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ 20% daling totaal
N-gebruiksnorm
Geen derogatie

-17.331

-19.637

-31.883

-24.092

-27.787

+ bufferstroken + 20%
daling totaaltotaal
N-gebruiksnorm +
+ verandering GLBhectarebetalingen

De korting van 20% op de totale stikstofgebruiksruimte bovenop de maatregelen geen derogatie en
bufferstroken geldt enkel op de bedrijven op zandgrond. Deze maatregel leidt tot een inkomensdaling, vanwege
de afname van de graslandopbrengsten en de daardoor benodigde extra voeraankopen. De inkomensdaling
varieert van ruim 6.000 euro per ha voor standaardbedrijfstype zand intensief groot tot ongeveer 600 euro per
bedrijf voor standaardbedrijfstype zand extensief klein. De aanpassing van GLB-hectarebetalingen boven op de
maatregelen geen derogatie, bufferstroken en 20% daling totaal N-gebruiksnorm (leidt tot lagere inkomens
voor alle bedrijfstypen vanwege de vermindering van de directe betalingen. De vastgestelde maatregelen leiden
gecombineerd tot een inkomensdaling van 17.000 euro (bedrijfstype geen derogatie) tot 43.000 euro
(bedrijfstype intensief groot zand) per bedrijf per jaar ten opzichte van de uitgangssituatie 2021 (‘huidige
basis’).

17

Voor het effect van extra maatregel, die wordt toegevoegd aan de combinatie kan ook op eenvoudige wijze naar het additionele
inkomenseffect dat deze ‘toegevoegde maatregel’ teweegbrengt worden gekeken. Dit kan eenvoudig worden afgeleid door van de
betreffende rij in de tabel de voorgaande rij af te trekken. Elke rij geeft namelijk het cumulatieve effect van de aangegeven
maatregelen aan.

46 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

In Tabel 5.2 staat het effect van de maatregelen op de BKG- en ammoniakemissies. Geen derogatie leidt tot
meer toediening van kunstmest en minder toediening van dierlijke mest om de grasproductie op peil te
houden. Alternatieve grassoorten als klavers zijn hier niet in meegenomen. De effecten hiervan op de
broeikasgasemissies variëren van 0% (zand intensief groot) tot -2% (veen intensief en zand extensief klein).
De maatregel bufferstroken heeft een beperkt effect (0 tot +1%) op de BKG- en ammoniakemissies (-1% tot
+1%). Een 20% verlaging van de totale stikstofgebruiksruimte leidt tot een daling van de BKG-emissies
(-1% tot -3%) en ammoniakemissies (-1% tot -3%) op zandbedrijven. Aangezien de verandering in GLBbetalingen betrekking heeft op de (van productie-ontkoppelde) directe betalingen (zie 4.1.1) leidt deze
maatregel niet tot veranderingen in de BKG-en ammoniakemissies. De vastgestelde maatregelen leiden
gecombineerd tot een afname van de BKG-emissie (-1%) op de bedrijfstypen op kleigrond en op de
bedrijfstypen op veen- en zandgrond (-2% tot -4%). Met uitzondering van het bedrijfstype geen derogatie,
leiden de vastgestelde maatregelen gecombineerd tot een daling van de ammoniakemissies van 2% tot 11%.
Voor het bedrijfstype geen derogatie hebben de maatregelen geen effect op de BKG- emissies en een
beperkt effect op de ammoniakemissies (-1%).

Tabel 5.2

Procentuele verandering broeikasgasemissies (exclusief upstreamemissies) en

ammoniakemissies ten opzichte van de huidige basis
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-1%

-2%

-1%

-1%

-2%

-1%

-1%

0%

-2%

-2%

-1%

-1%

-1%

-1%

-1%

-1%

-2%

-3%

-4%

-3%

-4%

-3%

Broeikasgasmissies
Geen derogatie
Geen derogatie

0%

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ daling Ngebruiksnorm
Geen derogatie

0%

-2%

-2%

-1%

-1%

-2%

-3%

-7%

-5%

-12%

-8%

-5%

-5%

0%

-3%

-7%

-6%

-11%

-9%

-5%

-6%

-1%

-4%

-6%

-9%

-2%

-5%

-6%

-9%

-2%

-5%

+ daling Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLBhectarebetalingen
Ammoniakemissies
Geen derogatie
Geen derogatie

-1%

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ daling Ngebruiksnorm
Geen derogatie

-1%

-7%

-6%

-11%

-9%

+ daling Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLBhectarebetalingen

5.1.2

Verlies derogatie melkveehouderij

In deze paragraaf wordt ingegaan op het effect van (alleen) het verlies van derogatie (verlaging van de
stikstofgebruiksnorm dierlijke mest tot 170 kg N/ha), waarbij een gevoeligheidsanalyse wordt uitgevoerd van
het effect op de mestafzetkosten. Dat laatste gebeurt om rekening te houden met de onzekerheden met
betrekking tot de mestmarkt (zoals aanpassing omvang veestapel, doorwerking verlaging

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 47

aanwendingsstandaarden en eventuele erkenning van RENURE, etc.) (zie ook paragraaf 4.1.2 voor verdere
details over de aannames en uitgangspunten).
In Tabel 5.3 staan de inkomens- en milieueffecten van het verlies van derogatie weergegeven per
standaardbedrijfstype in de melkveehouderij en per mestprijsscenario. Vergeleken met de
uitgangsuitgangssituatie leidt deze maatregel tot een inkomensdaling, er worden meer kosten gemaakt voor
het afvoeren van mest en de extra aankoop van kunstmest en voer. In absolute zin is het inkomenseffect
van deze maatregel het grootst op het intensief melkveebedrijf op veengrond en het intensief groot
melkveebedrijf op zandgrond. Deze bedrijven moeten in de huidige bedrijfssituatie en bedrijfsvoering al
relatief veel mest afvoeren en kunstmest en/of voer aankopen, dit neemt toe na afschaffing van de
derogatie.

Tabel 5.3

Effect van verlies derogatie op inkomen, ammoniak- en broeikasgasemissies (excl.

upstreamemissies; op bedrijfsniveau) ten opzichte van de huidige basis (2021)
Kengetal

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

derog.

ext.

int.

ext.

int.

ext.

ext.

int.

Zand
int.

klein

groot

klein

groot
-21.468

Standaard
Verandering inkomen (euro)

-6.458

-15.930

-8.720

-11.784

-5.115

-13.982

-9.464

% verandering BKG-emissies

-1%

% verandering NH3-emissies

-7%

-2%

-1%

-1%

-2%

-1%

-1%

0%

-5%

-12%

-8%

-5%

-5%

0%

-3%
-4.317

Lage mestprijs*
Verandering inkomen (euro)

+2.095

-3.408

-5.378

-4.231

-3.973

-2.714

-7.124

-3.055

% verandering BKG-emissies*

0%

-1%

-2%

-1%

-1%

-2%

-1%

-1%

0%

% verandering NH3-emissies

0%

-10%

-6%

-12%

-8%

-5%

-5%

-1%

-3%

-13.849

-13.183

-30.318

-15.718

-26.078

-7.782

-20.565

-15.052

-36.369

% verandering BKG-emissies*

0%

-2%

-2%

-1%

-1%

-2%

-1%

-1%

0%

% verandering NH3-emissies

0%

-5%

-5%

-12%

-7%

-5%

-5%

0%

-4%

Hoge mestprijs*
Verandering inkomen (euro)

* Vanwege de verandering in mestprijs veranderen ook de mestafzetkosten die niet onder de derogatienorm vallen.

In het scenario lage dierlijke mestprijs (lage mest afzetkosten) neemt het inkomen toe voor het bedrijfstype
geen derogatie ten opzichte van de huidige basis vanwege lagere mestafzetkosten. Voor de andere
standaardbedrijfstypen neemt het inkomen af ten opzichte van de huidige basis omdat de lagere mestprijs
niet opweegt tegen de extra kosten voor het afvoeren van mest (hogere volume) en de extra aankoop van
kunstmest en voer. De inkomensdaling is echter relatief beperkt ten opzichte van de uitgangssituatie. Met
name op standaardbedrijfstype zand intensief groot is het effect van een hogere of lagere mestprijs op het
inkomensverlies groot, omdat er op deze bedrijven in de uitgangssituatie met derogatie al relatief veel mest
wordt afgevoerd. In het scenario hoge dierlijke mestprijs nemen de kosten toe ten opzichte van de
uitgangssituatie vanwege de hogere mestafzetkosten. Ook in dit scenario is het effect in absolute zin het
meest omvangrijk op de bedrijfstypen groot.
Het effect van de maatregel geen derogatie op de BKG-emissies is vrij beperkt (0% tot -2%). Enerzijds
nemen de emissies uit aanwending van kunstmest toe, anderzijds nemen de emissies uit aanwending van
dierlijke mest af. Voor het bedrijfstype op zand intensief klein is het effect op de ammoniakemissies beperkt
(0 tot -1%) omdat de afname in emissies uit dierlijke mest toediening min of meer opweegt tegen de
toename in emissies uit kunstmest 18. Voor de andere bedrijfstypen nemen de ammoniakemissies met 5% tot
17F

12% af. Deze daling komt met name door de afname van ammoniakemissies uit aanwending van dierlijke
mest. De emissie van kunstmestaanwending neemt maar beperkt toe. Voor het bedrijfstype veen extensief is
de ammoniakreductie kleiner in het scenario ‘hoge mestprijs’ (-5%) in vergelijking tot het scenario met ‘lage
mestprijs’ (-10%). Het bedrijf wendt net zoveel stikstof aan, tot aan de gebruiksnormen, die blijft

18

Bij de berekening van de ammoniakemissies worden diverse effecten meegenomen die elkaar deels of volledig kunnen opheffen.
Er wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met veranderingen in emissies uit stallen en mestopslag, emissies uit begrazing,
dierlijke mest toediening en kunstmest. In de tabel wordt alleen het netto-effect weergegeven.

48 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

onveranderd. Deze uitkomst voor het bedrijfstype veen extensief laat zien dat bij hoge mestprijs bedrijven
meer gaan sturen op gehaltes in voer en in de mest, met als doel zo laag mogelijke mestafzet in m3.
Hierdoor kan het zijn dat milieueffecten zoals ammoniakemissie niet exact gelijk aan elkaar zijn in het lage
en hoge mestprijsscenario.

5.1.3 Verlies derogatie akkerbouw
In Tabel 5.4 staat het inkomens- en milieueffect van verlies derogatie (verlaging van stikstofgebruiksnorm
voor dierlijke mest op melkveebedrijven met derogatie tot 170 kg N/ha) weergegeven voor de bedrijfstypen
in de akkerbouw. Als rundveemest niet meer op het eigen bedrijf afgezet kan worden, wordt varkensmest
van de binnenlandse mestmarkt verdrongen. Verwerking van varkensmest en afzet buiten de Nederlandse
landbouw neemt toe. Op akkerbouwbedrijven is de fosfaatnorm beperkend. Rundveemest heeft een veel
lager fosfaatgehalte waardoor er binnen de toegestane norm meer rundveemest kan worden afgezet dan
varkensmest. Dit meer dan compenseert de lagere prijs voor mestacceptatie van rundveemest (zie
paragraaf 4.1.2). Geen derogatie werkt positief uit op het inkomen van de akkerbouwbedrijven. Op
akkerbouwbedrijven op klei en op het zetmeelaardappelbedrijf komt dit met name vanwege de omschakeling
van voornamelijk varkensmest naar voornamelijk rundveemest. Hierdoor kan er binnen de mestnormen een
grotere hoeveelheid mest aangevoerd worden. Op het overige akkerbouwbedrijf zand blijft het type mest en
de aangevoerde hoeveelheid mest gelijk, maar neemt de vergoeding voor mestacceptatie toe. De maatregel
(geen derogatie) leidt tot een toename van de BKG-emissies (6% tot 9%) voor de bedrijven op kleigrond en
het zetmeelaardappelbedrijf. De toename van de BKG-emissies komt door het extra dieselgebruik vanwege
de aanwending van meer volumemest en door toename van lachgasemissies (N20) vanwege de relatief hoge
lachgasemissiefactoren van dierlijke mest in vergelijking tot kunstmest. Op akkerbouwbedrijven op klei en
het zetmeelaardappelbedrijf zijn deze effecten groter dan de daling van de BKG-emissies door besparingen
op kunstmest. Voor het overige akkerbouwbedrijf op zandgrond is er geen effect op de BKG-emissies. In de
uitgangssituatie werd al voornamelijk rundveemest aangevoerd en dat veranderd niet.

Tabel 5.4

Effect van verlies derogatie op inkomen (absolute verandering) en broeikasgasemissies

(procentuele verandering, exclusief upstreamemissies) voor bedrijfstypen akkerbouw ten opzichte van
huidige basis
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Verandering inkomen

+886

+320

+900

+2.777

+3.890

% verandering BKG-emissies

+9%

+6%

+7%

+8%

0%

Variabele

Tabel 5.5 geeft het effect van de maatregel op het fosfaat- en stikstofoverschot weer. Afschaffing van derogatie
leidt op de akkerbouwbedrijven op klei en op het zetmeelaardappelbedrijf tot een toename van het
stikstofoverschot omdat de extra aanvoer van stikstof via dierlijke mest de besparing op aanvoer van
stikstofkunstmest overtreft. Op laatstgenoemde groep bedrijven neemt het fosfaatoverschot iets af. Dit komt
door de daling van de aangevoerde hoeveelheid fosfaat met dierlijke mest, terwijl het gebruik van
fosfaatkunstmest gelijk blijft. De aangevoerde hoeveelheid fosfaat met dierlijke mest neemt af door de
verschillen in stikstof/fosfaat verhouding tussen varkensmest en rundveemest. Op het overig akkerbouwbedrijf
blijft de totale aanwending van kunstmest en dierlijke mest gelijk, maar kan de verdeling van meststoffen over
de gewassen iets veranderen. De berekende effecten van geen derogatie op BKG-emissies (Tabel 5.4) en het
N- en P-overschot (Tabel 5.5) op overige akkerbouwbedrijven op zand zijn beperkt.

Tabel 5.5

Nutriëntenoverschotten in huidige basis en effect van verlies derogatie op de

nutriëntenoverschotten voor bedrijfstypen akkerbouw ten opzichte van huidige basis
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

-5

5

5

7

-1

Verandering P-overschot

+0,3

+0,3

0

-1,1

+0,1

N-overschot in huidige basis (kg N/ha/jaar)

100

104

116

63

66

+11,3

+6,5

+10,9

+10,0

-0,4

Variabele
P-overschot in huidige basis (kg P205/ha/jaar)

Verandering N-overschot

OvAkkZand

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 49

5.1.4

Akkerbouw

Tabel 5.6 laat de inkomenseffecten van de vastgestelde maatregelen zien voor de geselecteerde
bedrijfstypen. In vergelijking met de melkveehouderij zijn de inkomenseffecten redelijk beperkt. De
verplichting tot vanggewassen is alleen van toepassing op zand en löss-bedrijven (in deze studie het
zetmeelaardappelbedrijf en het overig akkerbouwbedrijf op zand). De maatregel leidt tot extra inzaaikosten
(van vanggewassen) en daardoor een daling van het inkomen van ruim duizend euro per bedrijf. De extra
bewerkingskosten worden niet gecompenseerd door de nalevering van stikstof en de besparingen op
stikstofkunstmest. De resultaten laten zien dat maatregelen als vanggewassen na een geselecteerde groep
van gewassen (in deze studie toegepast na pootaardappelen, uien, bonen en erwten) in principe tot indirecte
effecten kunnen leiden zoals veranderingen in het bouwplan. In de simulatie gaat het om een beperkte
verschuiving naar meer koolzaad in het bouwplan op het overig akkerbouwbedrijf op zand 19. Het model en de
18F

economische optimalisatie geeft een indicatie, maar de werkelijke aanpassingen zijn per bedrijf verschillend
en afhankelijk van het gedrag en onder andere prijzen van gewassen, bewerkingskosten en de specifieke
situatie van het bedrijf. Door de toename van het areaal vanggewassen, neemt de aanvoer van effectieve
organische stof toe. Het effect hiervan op opbrengsten en kosten kon niet wordt meegenomen. Het
(additionele) inkomenseffect van de rustgewassen (max. vierduizend euro inkomensderving) is beperkt
aangezien de groep bedrijven die in deze studie met de maatregel te maken krijgt in de uitgangssituatie
(2021) gemiddeld al (bijna) voldoet aan de criteria voor rustgewassen (zie ook Tabel 3.6).

Tabel 5.6

Absolute verandering inkomen (in euro/bedrijf/jaar) ten opzichte van de huidige basis
GraanKlei PootaKlei

Nr. Maatregel(en)

+886

+2.777

+3.890

2.

Maatregel 1. + vanggewassen

+1.523

+2.293

3.

Maatregelen 2. + rustgewassen (min. 33%)

-2.515

+55

4.

Maatregelen 3. + bufferstroken (zand en klei)

-4.907

-1.351

5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)

-4.907

-1.529

6.

Maatregelen 5. + Verandering GLB-hectarebetalingen

-20.696

-8.541

-11.631

-6.812
-26.071

+900

ZetmaZand OvAkkZand

Geen derogatie

-1.150

+320

ConsaKlei

1.

-3.573
-13.646

Wat betreft bufferstroken wordt verondersteld dat het areaal akkerbouw op akkerbouwbedrijven op zand met
2% afneemt. Voor de akkerbouwbedrijven op klei wordt uitgegaan van 3% daling van het areaal akkerbouw
als gevolg van de bufferstroken. Effecten op het inkomen variëren van meer dan 7.000 euro inkomensverlies
op het pootaardappelbedrijf op klei tot ruim 1.000 euro op het graanbedrijf op klei en het overig
akkerbouwbedrijf op zand. Het scenario met 20% lagere stikstofgebruiksnormen geldt ook weer alleen voor
de zandbedrijven (zie 4.1.3) 20. Deze maatregel heeft geen tot nauwelijks invloed op het inkomen van deze
19F

bedrijven, omdat in de uitgangssituatie de totale stikstofgebruiksruimte niet volledig wordt benut in het
economisch optimalisatiemodel FARMDYN. Als in de praktijk de stikstofgebruisruimte in de uitgangssituatie
wel volledig wordt benut, dan is het effect van de 20% lagere stikstofgebruiksruimte per bedrijf bij de
optimale bedrijfsaanpassing groter dan hier berekend. Voor het zetmeelaardappelbedrijf op zand en het
overig akkerbouwbedrijf op zand zoals hier geformuleerd, wordt een relatief beperkte inkomensderving van
de maatregel berekend door FARMDYN. Dit komt met name door de vrij vlakke N-response curve van de
verschillende gewassen en doordat de 20% lagere gebruiksnorm per gewas verdeeld kan worden over alle
gewassen op het bedrijf, zolang de totale stikstofgebruiksruimte op het bedrijf niet wordt overschreden 21.
20F

Een verdere reductie van de stikstofgebruiksnorm (>20%) zal wel leiden tot lagere gewasopbrengsten en

19

In het scenario is verondersteld dat er na koolzaad een groenbemester geteeld wordt. Groenbemesters hebben een
stikstofgebruiksnorm en verhogen de stikstofgebruiksnorm per bedrijf, vanggewassen niet. Het gaat om een zodanig klein areaal
koolzaad dat er geen effect op het areaal gewas wordt verondersteld die absoluut niet na koolzaad geteeld kunnen worden, zoals
suikerbieten.
20
In het kader van deze studie is dit alleen voor de zandbedrijven doorgerekend, maar deze maatregel geldt in principe voor alle
bedrijven in Nutriënt Verontreinigde (NV) gebieden. Inmiddels zijn deze NV-gebieden voorlopig aangewezen en omvatten ze naast
zand- en loss ook drie aangewezen klei/veengebieden. De effecten worden daarmee breder dan bij de uitvoering van deze studie
bekend was. Deze analyse heeft bezien in die bredere context dus een beperkte scope.
21
Zoals eerder al is gemeld wordt het eventuele effect van stikstof op de kwaliteit van aardappelen, granen en diverse
groentegewassen in het Farmdyn-model niet meegenomen, maar focussen de N-response curves op de kilogram-opbrengsten
(volume). In werkelijkheid kan er naast een kwantiteitseffect ook sprake zijn van een kwaliteitseffect bij aanpassing van de
stikstof toediening.

50 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

daarmee samenhangende inkomensderving 22. Inkomenseffecten van de maatregelen, exclusief de maatregel
21F

lagere GLB-hectarebetalingen worden enerzijds enigszins gedempt door minder gebruik machines; anderzijds
door besparingen op variabele kosten als aankoop pootgoed en bestrijdingsmiddelen als grond wordt
omgezet van bijvoorbeeld aardappelen naar graan. Vervroegde afschrijving als gevolg van minder gebruik
van machines worden niet meegenomen 23.
2F

De aanpassing van de GLB-hectarebetalingen tot het niveau in 2027 leidt tot een daling van het inkomen
voor alle bedrijfstypen. Dit effect is het grootst op het pootaardappelbedrijf klei (min 19.000 euro) en het
zetmeelaardappelbedrijf zand (min 16.000 euro), wat verklaard kan worden door de grotere bedrijfsomvang
(in hectare cultuurgrond).
Tabel 5.7 geeft een overzicht van het effect van de maatregelen op de BKG-emissies. Het extra areaal
vanggewassen leidt tot een toename van de BKG-emissies als gevolg van een toename in directe CO2emissies (meer dieselgebruik voor teelt van extra vanggewassen) en directe N2O emissies (meer emissies uit
vanggewassen). Rustgewassen leiden tot een afname van de broeikasgasemissies omdat de directe CO2- en
de directe N2O emissies afnemen.

Tabel 5.7

Procentuele verandering broeikasgasemissies (op bedrijfsniveau; exclusief upstreamemissies)

ten opzichte van de huidige basis
Nr. Maatregel(en)
1.

Geen derogatie

2.
3.
4.

Maatregelen 3. + bufferstroken (zand en klei)

5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)

6.

Maatregelen 5. + Verandering GLB-hectarebetalingen a)

GraanKlei
+9%

PootaKlei ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand
+8%

0%

Maatregel 1. + vanggewassen

+10%

+5%

Maatregelen 2. + rustgewassen (min. 33%)

+9%

+4%

+7%

+2%

+7%

0%

+7%

0%

+7%
+7%

+6%

+7%
+7%

+7%

+6%
+6%

a) Er is verondersteld dat de wijziging in GLB-betalingen niet leidt tot een verandering in bouwplan en dus geen invloed op heeft op BKG-emissies.

Behalve op het pootaardappel bedrijf op klei, leiden de bufferstroken tot een daling van de BKG-emissies op
de verschillende akkerbouwbedrijven. Zowel directe CO2-emissies als directe N2O-emissies dragen hieraan
bij. Op het pootaardappel bedrijf op klei, treden kleine verschuivingen in bemestings- en bouwplan op die het
verschil kunnen maken. Dit markeert dan ook weer mogelijke verschillen in gedrag tussen bedrijven.
20% korting op de totaal stikstofgebruiksnorm heeft volgens de modelberekeningen geen effect op de BKGemissies op het zetmeelaardappel bedrijf op zand omdat de economisch optimale stikstofaanwending al 20%
onder de wettelijk vastgestelde stikstofgebruiksnorm ligt. Op het overig akkerbouwbedrijf op zand leidt de
maatregel tot een daling van de directe N2O-emissies. Voor uitleg van berekening van de BKG-emissies in de
Nutriëntenbalans Akkerbouw, zie paragraaf 2.2 model en gegevensbronnen.
Tabel 5.8 toont het stikstofoverschot in de huidige basis en de verandering per maatregel. Op de
akkerbouwbedrijven op klei en op het zetmeelaardappelbedrijf op zand, neemt de aanvoer van stikstof uit
dierlijke mest sterk toe en neemt de aanvoer van N uit kunstmest af. Door de verschillen in
werkingspercentages tussen kunstmest en dierlijke mest neemt het totale stikstofoverschot daardoor toe.
Vanggewassen leiden tot een afname van het stikstofoverschot op het zetmeelaardappelbedrijf omdat het
vanggewas leidt tot een besparing op aanwending van stikstofkunstmest. Op het overig akkerbouwbedrijf op
zand neemt het stikstofoverschot juist toe. Zoals eerder aangegeven is dit een indirect effect van de
maatregel vanggewassen. In het vanggewas-scenario wordt op het gemiddelde overige akkerbouwbedrijf op
zand, naast de teelt van extra vanggewassen, veldboon vervangen door koolzaad. Met de opbrengsten en de
N-gehalten in de oogstproducten levert dat, ondanks het relatief geringe areaal, toch een behoorlijke daling
op van de N-afvoer (8-9 kg N per ha) op bouwplanniveau. Verder vindt er, ondanks de teelt van extra

22

Verlaging van de gebruiksnorm kan potentieel gevolgen hebben voor de ziektedruk en het gebruik aan
gewasbeschermingsmiddelen. Dit is niet meegenomen vanwege gebrek aan goede informatie hierover.
23
In de praktijk kan de beschikbaarheid van bepaalde machines, althans tijdelijk, een factor zijn om bepaalde gewassen te blijven
telen. Hier is geen rekening mee gehouden.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 51

vanggewassen, op bedrijfsniveau geen daling plaats van de stikstof kunstmest aanvoer. Dit komt omdat bij
koolzaad meer stikstof kunstmest nodig is dan bij veldbonen. De maatregel rustgewassen leidt tot een daling
van het stikstofoverschot vanwege de lagere mestgift. Bufferstroken leiden eveneens tot een verlaging van
het stikstofoverschot aangezien bemesting niet is toegestaan op deze stroken.

Tabel 5.8

N-overschot in huidige basis en verandering N-overschot (kg N/ha/jaar) ten opzichte van de

huidige basis (situatie 2021)
Nr. Maatregel(en)

GraanKlei PootaKlei

ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand

Huidige basis

100

104

116

63

1.

Geen derogatie

+11,3

+6,5

+10,9

+10,0

-0,4

2.

Maatregel 1. + Vanggewassen

+6,0

+8,0

3.

Maatregelen 2. + rustgewassen (min. 33%)

+2,7

+2,5

4.

Maatregelen 3. + bufferstroken (zand en klei)

+1,6

+1,3

5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)

+1,6

-4,5

6.

Maatregelen 5. + Verandering GLB-hectarebetalingen a)

+1,6

-4,5

+8,6
+8,6

+4,1

+6,4

+4,1

+6,4

66

a) Er is verondersteld dat de wijziging in GLB betalingen niet leidt tot een verandering in bouwplan en dus geen invloed op heeft op het N-overschot.

Een 20% verlaging van de totaal stikstofgebruiksnorm leidt tot een lager inkomen en tot verdere afname van
het stikstofoverschot op het overig akkerbouwbedrijf op zand. Op het zetmeelaardappel bedrijf op zand is in
de basis meer dan 20% van de stikstofgebruiksruimte over, uitgaande van economisch optimale stikstofaanwending in FARMDYN. Hierdoor heeft de korting van 20% ten opzichte van de stikstofgebruiksruimte in
de basis geen effect op het inkomen en ook niet op het stikstofoverschot. Dit zijn uitkomsten van het
optimalisatiemodel, op basis van uitgangspunten zoals uiteengezet in paragraaf 3.2. Zoals aangegeven in
paragraaf 3.2 kan het stikstofoverschot in de huidige basis in de praktijk hoger zijn dan hier weergegeven in
Tabel 5.8. In dat geval is de totale stikstofgebruiksruimte voor de groep akkerbouwbedrijven ook meer
beperkend dan verondersteld in FARMDYN. Zowel de verandering in het inkomen als de verandering in het
stikstofoverschot van de maatregel ‘20% korting op N-gebruiksnorm’ op akkerbouwbedrijven op zand kan
hierdoor groter zijn dan weergegeven in Tabel 5.8. Effecten van stikstof aanwending op kwaliteit van de
gewassen wordt niet meegenomen in FARMDYN.
In Tabel 5.9 staat een overzicht van de effecten van de (combinatie van) maatregelen op het gebruik van
gwb-middelen. Vanggewassen leiden tot een lichte stijging van het gwb-middelengebruik vanwege het extra
gebruik van glyfosaat om het extra areaal vanggewas onder te kunnen werken 24. De maatregel 33%
23F

rustgewassen leidt tot een daling van het gwb-middelen gebruik van 44 tot 8 procentpunt op respectievelijk
het zetmeelaardappelbedrijf op zand en het overig akkerbouwbedrijf op zand. Dit komt omdat rustgewassen
minder input van gwb-middelen vragen. De maatregel bufferstroken leidt tot een daling van het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen, het gebruik neemt af met 2% bij de bedrijfstypen op zandgrond en 3% bij de
bedrijfstypen op kleigrond. Dit komt omdat gwb-middelen niet zijn toegestaan op bufferstroken.
Gecombineerd leiden de maatregelen tot een daling van het gwb-middelen gebruik van 3% tot 9% ten
opzichte van de huidige basis.

24

In vanggewassen onder GLB mag geen gewasbescherming worden toegepast. Daarnaast mag glyfosaat per 2025 niet meer
gebruikt worden in vanggewassen. Dat is hier nog niet meegenomen.

52 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 5.9

Totaal gebruik gewasbeschermingsmiddelen (in kg werkzame stof per bedrijf) in huidige basis

en verandering ten opzichte van de huidige basis
GraanKlei

PootaKlei

Huidige basis

268

1626

513

868

1.

Geen derogatie

268

1626

513

868

342

2.

Maatregel 1. + vanggewassen

+7

+12

3.

Maatregelen 2. + rustgewassen (min. 33%)

4.

Maatregelen 3. + bufferstroken op akkerbouwbedrijven

Nr.

Maatregel(en)

ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand

-8

-49

-15

-8

-49

-15

342

-63

-4

-79

-11

-79

-11

-79

-11

op zand en klei
5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)

6.

Maatregelen 5. + Verandering GLB hectarebetalingen a)

a) Er is verondersteld dat de wijziging in GLB-betalingen niet leidt tot een verandering in bouwplan en dus geen invloed heeft op het gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen.

5.2

Individuele maatregelen

5.2.1

Melkvee

Tabel 5.10 geeft een overzicht van het effect van de individuele maatregelen op het inkomen. Weidegang
leidt voor alle bedrijfstypen tot een toename van het inkomen vanwege een besparing op voerkosten (minder
kosten voor voederwinning) en lagere mestaanwendingskosten. De toename van het inkomen loopt op tot
circa 9.500 euro. 25
24F

Tabel 5.10 Effect van de individuele maatregelen op het inkomen (in euro/bedrijf/jaar) ten opzichte van de
toekomstige basis
Maatregel
Toename weide-uren

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

+3.304

+1.794

+3.258

+8.499

+3.785

+4.217

+9.419

+2.310

+8.587

-3.113

-7.946

-3.357

-1.849

-5.292

-5.201

-14.583

-5.913

-3.296

-1.731

-2.579

-2.266

-10.970

-6.315

-5.451

-8.097

-6.898

-8.341

-4.441

-7.917

-4.481

-10.225

-5.511

-11.444

-7.809

-10.728

-10.392

-8.679

-9.654

-5.608

-12.738

-20.261

-16.787

-26.493

-19.059

-24.469

-12.348

-21.990

-14.829

-33.740

-14.599

-14.467

Verlaagd N in voer

+728

-7.443

(normaal scenario)
Verlaag N in voer (laag
scenario)
Methaanremmend
voeradditief
Dagontmesting +
mestvergisting +
ammoniakstrippen
Semi-dichte vloer met
onderafzuiging
Verhoging
grondwaterpeil
Struviet

-4.562

-3.930

-5.854

-4.823

-5.703

-3.282

-5.627

-3.311

-6.929

Eiwitgewas

+1.085

-1.648

-2.293

-1.141

-371

-745

-2.422

-2.684

-2.884

Het inkomenseffect van een verlaging van het ruw eiwitgehalte is afhankelijk van de mate waarin het
eiwitgehalte verlaagd wordt (zie 4.2.1). In het normaal scenario (veen -10 gram, klei en zand groot -5)
neemt het inkomen af. Voor het bedrijfstype zand extensief groot neemt het inkomen met bijna 6.700 euro
toe. Dit wordt verklaard door besparingen op mestafzetkosten en kosten van stikstof kunstmest. Het eigen
grasland wordt meer extensief aangewend en de krachtvoerkosten nemen toe. Op bedrijfstype zand
extensief groot, blijken kostenbesparingen groter dan de extra kosten in dit scenario. Voor de overige
bedrijfstypen neemt het inkomen juist af, tot ruim 7.000 euro (zand intensief groot), omdat de extra kosten
25

Er is hierbij geen rekening gehouden met mogelijke extra kosten voor arbeid en infrastructuur (huiskavel).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 53

van aangekocht krachtvoer daar juist niet opwegen tegen bovengenoemde besparingen op mestafzetkosten.
Verschillende bedrijfstypen, zoals zand extensief klein, voldoen al aan deze eiwitgehalte-eis waardoor er
geen inkomenseffect optreedt. In het scenario laag (veen -15 gram, klei en zand groot -10, overige -5) vindt
een aanvullende inkomensdaling (ten opzichte van het scenario normaal) plaats voor alle bedrijfstype, dat
oploopt tot ongeveer 14.500 euro voor het bedrijfstype veen intensief. Voor dit bedrijfstype is de verlaging
van het eiwitgehalte het grootst, waardoor het inkomenseffect van deze maatregel het grootst is.
Het gebruik van het methaanremmende voeradditief in het mengvoer voor melkvee, heeft een reducerende
werking op de methaanuitstoot en leidt tot een inkomensdaling van 4 tot 10.000 euro vanwege extra kosten
voor het aankopen van dit additief.
De inkomenseffecten van de maatregel semi-dichte vloer met onderafzuiging en de maatregel mestvergisting
en dagontmesting en ammoniakstrippen zijn relatief groot (tot 34.000 euro) ten opzichte van de andere
vastgestelde maatregelen. Dit komt onder andere door de relatief hoge investeringen. De kosten van deze
maatregelen zijn met name afhankelijk van de omvang van de melkveestapel, waardoor (in absolute zin) de
grootste inkomensdaling plaatsvindt op het bedrijven met het bedrijfskenmerk ‘groot’. In werkelijkheid
zouden er schaalvoordelen kunnen zijn, maar het was niet mogelijk daar op dit moment een goed beeld van
te krijgen (is daarom niet meegenomen). Een peilverhoging in het veenweidegebied leidt tot een
inkomensdaling van 14.000 euro vanwege meer ruwvoeraankopen. Hierbij is gerekend met een
peilverandering van 60 cm (basis) naar 40 cm (zonder drukdrainage).
Het inkomenseffect van gebruik van struviet is redelijk beperkt in vergelijking met de andere individuele
maatregelen; afhankelijk van het bedrijfstype daalt het inkomen met 3.000 tot 7.000 euro. Er is daarbij geen
rekening gehouden met eventuele lange termijn effecten op bodemvruchtbaarheid en diergezondheid.
De teelt van het eiwitgewas (veldbonen) geeft een inkomensstijging van circa 1.000 euro voor het
bedrijfstype geen derogatie en een vrij beperkte inkomensdaling voor de andere bedrijfstypen (tot ongeveer
3.000 euro). Het betreft echter steeds maar 1 ha eiwitgewas extra, zodat behalve voor zand extensief groot,
zand intensief klein en zand intensief groot, het inkomensverlies per ha eiwitgewas lager is dan de ecoactiviteit waarde per ha eiwitgewas, namelijk ongeveer 2.000 euro of 2.300 euro afhankelijk van de regio.
Tabel 5.11 geeft een overzicht van de effecten van de individuele maatregelen op de BKG-emissies. Het gaat
om de individuele bijdragen per maatregel. Let op: de bijdragen van gecombineerde maatregelen kunnen
niet op basis van deze tabel worden vastgesteld omdat er potentiële interactie-effecten zijn (geldt ook voor
Tabel 23).

Tabel 5.11 Effect van de individuele maatregelen op de BKG-emissies (excl. upstreamemissies; op
bedrijfsniveau) ten opzichte van de toekomstige basis
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-1%

1%

1%

0%

0%

-1%

-1%

-1%

-1%

-6%

-5%

-2%

-2%

-5%

-7%

-7%

-3%

-4%

-1%

-2%

-5%

-8%

Methaanremmend voeradditief

-20%

-14%

-15%

-20%

-20%

-20%

-20%

-20%

-21%

Dagontmesting +

-20%

-17%

-21%

-18%

-19%

-18%

-18%

-19%

-19%

0%

-2%

-2%

-1%

-1%

-1%

-1%

-1%

-1%

Toename weide-uren
Verlaagd N in voer (normaal

0%

-5%

scenario)
Verlaag N in voer (laag
scenario)

mestvergisting +
ammoniakstrippen
Semi-dichte vloer met
onderafzuiging
Verhoging grondwaterpeil

-31%

-41%

Struviet

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Eiwitgewas

0%

-1%

0%

+1%

0%

0%

0%

0%

0%

54 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Het effect van meer weide-uren op broeikasgasemissies is vrij beperkt, variërend van -1% tot +1%. Een
lager ruw eiwitgehalte in voer leidt tot een daling van de broeikasgasemissies voor alle bedrijfstypen, waarbij
in het extreme scenario de hoogste reductiepercentages worden behaald (door een reducerend effect op
methaanemissie bij de pensfermentatie en in de mestopslag). Het methaanremmende voeradditief
vermindert de methaanuitstoot bij melkkoeien, waardoor de BKG-emissies afnemen met 14% (veen
extensief) tot 21% (zand intensief groot).
Dagontmesting, bewaring in afgesloten mestopslag en mestvergisting in combinatie met ammoniakstrippen
leidt eveneens tot een daling van de broeikasgasemissies voor alle bedrijfstypen, doordat de
methaanverliezen worden beperkt bij frequente afvoer en vergisting van de mest. Het stalsysteem met semidichte vloer met onderafzuiging leidt (vooralsnog) tot een beperkte daling van de BKG-emissies voor alle
bedrijfstypen (-1% tot -2%). Hier moet wel de kanttekening worden gemaakt dat er een aantal zaken
vanwege gebrek aan informatie niet konden worden meegenomen (bijvoorbeeld het stroomverbruik van de
installatie door het continue afzuigen van de mestkelders; ook zijn er geen aparte BKG-emissie coëfficiënten
voor het stalsysteem meegenomen).
Een verhoging van het waterpeil leidt tot een relatief hoge daling (31 tot 41%) van de broeikasgasemissies
op de bedrijfstypen veen, doordat bij een hoger waterpeil de oxidatie van veen wordt beperkt. Het gebruik
van Struviet heeft geen effect op de BKG-emissies. Het effect van teelt eiwitgewassen op de BKG-emissies is
vrij beperkt (-1% tot +1%).
In Tabel 5.12 staat het effect van de maatregelen op de ammoniakemissies weergegeven. De toename van de
weide-uren draagt tot 14% (zand extensief groot) bij aan de bedrijfsreductie van de ammoniakemissies.
Weidegang leidt tot een afname van ammoniakemissies doordat er geen vermenging van urine en feces
plaatsvindt in de weide, en daardoor breekt het ureum in de urine minder snel af tot ammoniak. Dit speelt ook
bij peilverhoging voor het bedrijfstype veen extensief (-5% ammoniakemissies) omdat er wat meer weidegang
wordt toegepast als gevolg van het hogere waterpeil. Een verlaging van het stikstofgehalte in het voer levert
tot 14% reductie in ammoniakemissies in het normaal scenario en tot 19% in het verdergaande scenario.
Dagontmesting en mestvergisting i.c.m. ammoniakstrippen leidt tot een daling van de ammoniakemissies
van 35% tot 46% vanwege frequente afvoer van de mest. Het stalsysteem met semi-dichte vloer met
onderafzuiging vangt de ammoniakemissies af, wat de emissies van ammoniak eveneens beperkt. De
ammoniakreductie van deze maatregel op bedrijfsniveau bedraagt 34% (veen extensief) tot 42% (geen
derogatie). Struviet leidt tot een bedrijfsreductie van ammoniakemissies tussen de 16% (zand extensief klein
en veen extensief) en 20% (zand intensief groot).

Tabel 5.12 Effect van de individuele maatregelen op NH3 emissies (op bedrijfsniveau) ten opzichte van de
toekomstige basis
Maatregel
Toename weideuren

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-6%

-7%

-5%

-11%

-6%

-11%

-14%

-7%

-10%

-14%

-12%

-8%

-6%

-5%

-19%

-17%

-10%

-9%

-10%

-11%

-7%

-9%

0%

1%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

-38%

-35%

-36%

-39%

-35%

-42%

-43%

-45%

-46%

-47%

-34%

-42%

-39%

-39%

-37%

-42%

-43%

-45%

-5%

0%

-18%

-15%

-18%

-16%

-16%

-15%

-16%

-18%

-20%

0%

0%

0%

1%

0%

0%

0%

-1%

0%

Verlaagd N in voer (normaal

-4%

-6%

scenario)
Verlaagd N in voer (laag
scenario)
Methaanremmend
voeradditief
Dagontmesting +
mestvergisting +
ammoniakstrippen
Semi-dichte vloer met
onderafzuiging
Verhoging grondwaterpeil
Struviet
Eiwitgewas

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 55

5.2.2

Akkerbouw

In paragraaf 4.2.2 is voor de individuele maatregelen het effect op kosten en de besparingen op
bestrijdingsmiddelen en meststoffen beschreven. In Tabel 5.13 staan de inkomenseffecten van de individuele
maatregelen ten opzichte van de toekomstige basis weergegeven. Mechanische onkruidbestrijding,
mechanische loofdoding en mechanisch onderwerken van groenbemester leidt tot een daling van het
inkomen voor alle bedrijfstypen, met uitzondering van mechanische loofdoding op het bedrijfstype zetmeel
aardappel zand. Het inkomensverlies komt met name doordat de extra kosten voor machines, arbeid en
diesel niet opwegen tegen de besparing op gewasbeschermingsmiddelen. Mechanische loofdoding levert een
inkomensstijging op voor het bedrijfstype zetmeel aardappel zand. Dit heeft te maken met de
bedrijfsgrootte, relatief intensief gebruik van de machines en daardoor relatief lage extra kosten per ha.
Daarnaast zijn de besparingen op bestrijdingsmiddelen relatief groot, vanwege het intensieve bouwplan.

Tabel 5.13 Verandering inkomen (in euro/bedrijf/jaar) ten opzichte van de toekomstige basis
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Mechanische onkruidbestrijding

-1.226

-1.060

-1.670

-691

-798

-1.089

Mechanische loofdoding

-1.531

-139

-537

+494

-803

-503

Mechanisch onderwerken

-447

-228

-345

-326

-670

-403

Maatregel

Ongewogen
gemiddelde

groenbemester
Wingssprayer
Precisielandbouw
Teelt eiwitgewassen

-716

+4.800

+2.258

+6.420

+277

+2.608

-10.601

-3.528

-7.117

-1.853

-9.795

-6.579

-872

-2.063

-2.159

-1.824

-56

-1.395

De wingssprayer levert een inkomensstijging op omdat de besparing aan gewasbeschermingsmiddelen groter
is dan de jaarkosten van de investering. Gegeven de methodiek is het positieve inkomenseffect groter
naarmate het bedrijf meer hectares heeft en een intensiever bouwplan. Het inkomensverlies van de
precisielandbouw technologie varieert van ruim 1.800 euro per bedrijf op het zetmeelaardappel bedrijf op
zand tot 10.600 euro op het graanbedrijf op klei. Dit wordt verklaard door de hoge kosten van de
precisielandbouw technologie, de beperkte gemiddelde bedrijfsomvang en de veronderstelling dat de
technologie alleen kan worden aangewend op het eigen bedrijf. Deze extra kosten wegen niet op tegen de
veronderstelde besparingen op bestrijdingsmiddelen en kunstmest.
De teelt van eiwitgewassen heeft een negatief inkomenseffect omdat het saldo van het eiwitgewas lager is
dan die van het concurrerende gewas in de uitgangssituatie. Het extra areaal eiwitgewas komt in de plaats
van graan. De inkomensdaling varieert van ongeveer 100 euro per ha eiwitgewas extra inkomensdaling op
het overig akkerbouwbedrijf op zand tot ongeveer 500 euro per ha per ha eiwitgewas extra op het
zetmeelaardappelbedrijf op zand. Het inkomensverlies per ha eiwitgewas is daarmee gemiddeld lager dan de
eco-activiteit waarde per ha eiwitgewas, namelijk ongeveer 2.000 euro of 2.300 euro afhankelijk van de
regio.
Tabel 5.14 toont het effect van de individuele maatregelen op de BKG-emissies. Precisielandbouw leidt tot
een daling van de BKG-emissies van 4 à 5% op de kleibedrijven en 1 à 3% op de bedrijven op zandgrond.
Deze daling komt met name doordat hier verondersteld wordt dat precisielandbouw leidt tot een besparing
op stikstof kunstmest en daarmee tot een daling van de directe N2O emissies 26. De teelt van eiwitgewassen
25F

leidt tot een daling van de BKG-emissies van 1 tot 5% door lagere aanwending van kunstmest en dierlijke
mest. Eventuele veranderingen van Wingssprayer, mechanische onkruidbestrijding, mechanisch onderwerken
van groenbemesters en mechanische loofdoding op BKG-emissies en nutriënten zijn niet meegenomen in de
doorrekening met de Nutriëntenbalans Akkerbouw. De reden is dat Nutriëntenbalans Akkerbouw werkt met
forfaits, waarin geen rekening gehouden wordt met specifieke technieken. Daarnaast wordt in FARMDYN
26

Over deze aanname kan worden getwist. Sommige deskundigen verwachten geen of beperkte besparing op stikstofkunstmest
omdat de bemestingsnormen gelijk blijven. Precisielandbouw zorgt in hun ogen alleen voor een andere verdeling. De
stikstofbinding door eiwitgewassen zorgt ook voor lagere bemestingsnorm op deze gewassen. De nawerking in de volgende teelt
is een ‘bonus’ voor de teler, waardoor hij/zij, deze opvatting volgend, een eventuele kunstmestbesparing in kan zetten in
gewassen waar dit (in ieder geval naar zijn idee) nodig is.

56 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

verondersteld dat verschillende vormen van mechanische onkruidbestrijding en de Wingssprayer geen direct
effect hebben op het bemestingsplan en het bouwplan. Dat zijn in deze studie precies de belangrijke
invoervariabelen voor de Nutriëntenbalans Akkerbouw.

Tabel 5.14 Verandering BKG-emissies ten opzichte van de toekomstige basis (procentuele veranderingen,
exclusief upstreamemissies)
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Precisielandbouw

-4%

-4%

-5%

-1%

-3%

Teelt eiwitgewassen

-2%

-4%

-5%

-1%

-2%

Maatregel

In Tabel 5.15 staat het stikstofoverschot in de toekomstige basis en het effect van precisielandbouw en teelt
van eiwitgewassen op dit overschot. Precisielandbouw leidt, onder de veronderstellingen in deze studie, tot
een afname van het stikstofoverschot vanwege efficiëntere toediening van meststoffen. Uitgangspunten van
precisielandbouw zijn omschreven in sectie 4.2.2. Meer eiwitgewassen in het bouwplan leidt tot daling van
gebruik stikstof uit kunstmest, maar vooral ook tot hogere afvoer van N met de gewassen.

Tabel 5.15 N-overschot in toekomstige basis en verandering N-overschot per maatregelpakket ten opzichte
van toekomstige basis (kg N/ha/jaar)
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

Toekomstige basis

109

108

122

65

61

Precisielandbouw

-19,0

-17,7

-20,7

-4,9

-10,1

Teelt eiwitgewassen

-18,4

-26,1

-26,1

-19,6

-20,6

Maatregel

OvAkkZand

In Tabel 5.16 staat het effect van de maatregelen op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
weergegeven. Daarnaast staat het inkomensverlies weergegeven per percentage reductie van gwb-middelen
(indicator voor kostenefficiëntie van de maatregelen) De procentuele reductie in gwb-middelen varieert
tussen de 2% (mechanische loofdoding) en 15% (precisielandbouw). Het inkomenseffect per percentage
gwb-reductie inkomensverlies is het gunstigst voor de Wingssprayer omdat deze maatregel een positief
inkomenseffect heeft. Ook mechanische onkruidbestrijding en mechanisch onderwerken groenbemester
scoren relatief goed. De veranderingen in het bestrijdingsmiddelengebruik wordt vooral bepaald door het
initieel bouwplan.

Tabel 5.16 Totaal werkzame stof in toekomstige basis en verandering per maatregel (in kg werkzame stof
per bedrijf) ten opzichte van de toekomstige basis
Maatregel

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand

Gem. Inkomensverlies
effect (%)

(euro per %
reductie gwb)

Toekomstige basis

260

1577

497

788

331

Mechanische

-42

-60

-29

-74

-59

-11%

103

Mechanische loofdoding

-1

-18

-13

-23

-7

-2%

277

Mechanisch

-29

-28

-12

-31

-23

-5%

77

Wingssprayer

-31

-105

-68

-121

-43

-12%

-215

Precisie landbouw

-40

-133

-87

-153

-55

-15%

425

Teelt eiwitgewassen

-16

-29

-21

-6

-6

-3%

481

onkruidbestrijding

onderwerken
groenbemester

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 57

5.3

Synthese

De vastgestelde maatregelen en de aanpassing in GLB-hectarebetalingen leveren forse negatieve
inkomenseffecten op. Dit geldt met name voor de melkveehouderij.
De effecten van vastgestelde maatrelen en van de aanpassing van de GLB-hectarebetalingen staan formeel
los van de transitieopgave, hoewel er zeker ook raakvlakken zijn (vgl. 7e Actieplan voor de Nitraatrichtlijn en
de daarin vervatte maatregelen). Zo dragen de vastgestelde mestmaatregelen bij aan verbetering van
waterkwaliteit, een van de doelen van de NPLG opgaven (naast natuur, ammoniak, klimaat).
De vastgestelde maatregelen dragen bij aan de milieu- en klimaatopgaven, maar dit werd door de
opdrachtgever onvoldoende geacht om de toekomstige opgaven en ambities mee te realiseren. Voor de
standaardbedrijven melkvee worden emissiereducties die variëren van 1 tot 11% voor ammoniak, 0 tot 4%
voor BKG behaald. Voor de standaardbedrijven akkerbouw variëren de emissiereducties van 7% tot 9%
toename van N-overschot per hectare, 0 tot 7% broeikasgassen en van 3 tot 9% werkzame stof
gewasbeschermingsmiddelen.
Wat betreft de doorgerekende individuele maatregelen bleek dat het merendeel naar verwachting een
negatief inkomenseffect heeft, maar potentieel een aanzienlijke bijdrage aan emissiedoelen kan leveren.
Belangrijk om te noteren is dat de effecten van individuele maatregelen op dit gebied niet bij elkaar mogen
worden opgeteld vanwege potentiële interactie-effecten tussen de beschouwde individuele maatregelen.
Aangezien de meeste maatregelen leiden tot een inkomensverlies is een zoektocht naar hoe dit
inkomensverlies te compenseren gerechtvaardigd (zie ook hoofdstuk 7). Omdat duurzaamheidsopgaven door
de vastgestelde maatregelen nog niet, of maar beperkt (klimaat) worden gerealiseerd wordt er naar extra
maatregelpakketten gekeken, rekening houdend met de variatie in bedrijven (zie de verschillende
standaardbedrijven), in opgaven (zwaarte van maatregelpakketten) en in bedrijfsontwikkelpaden (zie
volgende hoofdstuk).

58 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

6

Resultaten maatregelpakketten (Fase 2b)

6.1

Maatregelpakketten

6.1.1

Melkvee

In Tabel 6.1 staat het gemiddelde effect van de maatregelpakketten (zie paragraaf 4.3.1 voor een globale
weergave van de pakketten en Bijlage 3 voor een meer gedetailleerde weergave) op het inkomen en BKGen ammoniakemissies weergegeven. Daarbij is het inkomenseffect steeds weergegeven ten opzichte van de
toekomstige basis, of wel het inkomen corresponderend met de doorvoering van de vastgestelde
maatregelen en aanpassing in de GLB-hectarebetalingen tot het niveau van 2027 (zie paragraaf 2.1).
Alle maatregelpakketten leiden gemiddeld tot een daling van het inkomen en een reductie van ammoniak en
BKG-emissies, al is de variatie tussen de pakketten groot. In het ontwikkelpad hightech varieert de
gemiddelde inkomensdaling tussen de 25.000 euro en 43.000 euro per bedrijf, in het ontwikkelpad
extensivering bedraagt dit 20.000 tot 101.000 euro per bedrijf. In het ontwikkelpad biologisch is het
negatieve inkomenseffect beperkt van 12.000 tot 28.000 euro. Deze relatief kleine inkomensdaling bij
biologisch kan verklaard worden door de hogere prijs die wordt ontvangen voor biologische melk. De
inkomensdaling bedraagt tot 204.000 euro in het ontwikkelpad natuurinclusief. Bij de scenario’s met krimp
melkkoeien in de ontwikkelpaden extensivering en natuurinclusief, moet worden bedacht dat in het model bij
deze scenario’s uitgegaan wordt van neerwaartse aanpassing van de stalcapaciteit 27. De jaarkosten van
26F

gebouwen passen zich daarmee ook aan en dalen. In werkelijkheid zal mogelijk onderbenutting van
bestaande stallen plaatsvinden, met doorlopende (hogere) afschrijvingskosten. Stalaanpassing voordat de
levensduur van de stal verstreken is, zou een vervroegde afschrijving met zich meebrengen (dat soort
aspecten zijn niet meegenomen in de ontwikkelingspaden met krimp).
In alle ontwikkelpaden is een variant licht, zwaar, licht anders en zwaar anders opgenomen. In de variant
licht is het spoelen van roosters opgenomen, in de variant zwaar het stalsysteem met semi-dichte vloer met
onderafzuiging. De variant zwaar leidt tot een aanvullende inkomensdaling van ongeveer 16.000 euro ten
opzichte van de variant licht, wat verklaard kan worden door de hogere jaarkosten van het stalsysteem met
semi-dichte vloer met onderafzuiging in vergelijking met roosters spoelen (zie ook Tabel 7.10). In de variant
zwaar wordt echter een hogere emissiereductie behaald in vergelijking met de variant licht. Het verschil loopt
op tot 13 procentpunt (ammoniak) en 28 procentpunt (BKG; excl. emissies uit aankoop voer). Gemiddeld
genomen leidt de variant ‘anders’ (dagontmesting en monovergisting met ammoniakstrippen) tot een grotere
inkomensdaling dan de variant ‘licht’ of ‘zwaar’ doordat dagontmesting hogere jaarkosten heeft dan het
stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging of jaarrond spoelen. Bij dagontmesting en vergisting
worden methaanverliezen verminderd, wat leidt tot een reductie van BKG-emissies. Voor het stalsysteem
met semi-dichte vloer met onderafzuiging zijn de emissiecoëfficiënten voor broeikasgasemissies niet
aangepast (zie 4.3.1), waardoor de BKG-emissiereductie voor deze variant lager uitvalt dan voor
dagontmesting en jaarrond spoelen. De ammoniakemissiereductie van de variant ‘anders’ (dagontmesting) is
vergelijkbaar met die van de variant ‘zwaar’ (semi-dichte vloer met onderafzuiging).

27

Dit is een fictieve hulpaanname die in het model gebruikt wordt om een goed beeld van de jaarkosten van investeringen te krijgen
dat correspondeert met een nieuw lange termijn evenwichtssituatie van bedrijven.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 59

60 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 6.1

Gemiddelde effecten van de maatregelpakketten (ongewogen gemiddelden en relatief ten opzichte van toekomstige basis)
Maatregelpakket

Ontwikkelpad Ext. (GVE/ha)

Uitbreiding Invulling ext.

Gemiddelde impact (op basis van ongewogen gemiddelde)
Overige. maatr.

Inkomensverandering

Verandering NH3

Verandering BKG-

(euro/bedr./jr)

emissies (%)

emissies excl.

Verandering BKGemissies incl.

upstreamemissies (%)

upstreamemissies (%)

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-25.325

-32

-16

-12

Licht anders

-20.542

-42

-41

-36

Zwaar

-42.981

-43

-38

-30

Zwaar anders

-26.935

-41

-55

-46

Licht

-28.714

-34

-14

-10

Licht anders

-23.448

-41

-40

-34

Zwaar

-26.462

-44

-32

-24

Zwaar anders

-18.255

-43

-47

-38

Licht

-20.173

-20

-23

-19

Licht anders

-28.482

-44

-43

-38

Zwaar

-32.933

-36

-24

-20

Zwaar anders

-33.036

-41

-38

-33

Licht

-83.547

-46

-49

-44

Licht anders

-89.466

-61

-63

-58

Zwaar

-101.084

-61

-78

-72

Zwaar anders

-99.346

-63

-87

-79

Licht

-12.821

-33

-26

-31

Zwaar

-28.300

-56

-42

-44

Licht

+5.027

-28

-24

-41

Licht anders

-14.434

-55

-41

-53

Licht

-195.403

-69

-256

-229

Licht anders

-204.313

-79

-261

-234

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee
Nee
Nee

Pacht grond
Pacht grond
Krimp dieren

In de ontwikkelpaden extensivering en natuurinclusief is inkomensdaling sterk afhankelijk van de invulling
die wordt gegeven aan de extensivering (pacht grond of krimp dieren). De variant krimp dieren leidt tot een
grotere inkomensdaling in vergelijking met de variant pacht grond doordat de veestapel fors moet krimpen
om de norm van 1,5 (extensivering) of 1,0 (natuurinclusief) GVE per hectare te behalen. In het ontwikkelpad
natuurinclusief neemt de veestapel af van 95 naar 47 melkkoeien voor het bedrijfstype veen extensief. Voor
het bedrijfstype veen intensief krimpt de veestapel van 140 naar 55 melkkoeien. Hierdoor nemen de
melkopbrengsten sterk af ten opzichte van de referentiesituatie (toekomstige basis). Bij het ontwikkelpad
natuurinclusief - krimp dieren bedraagt de inkomensdaling 195.000 tot 204.000 euro. De inkomensdaling is
aanzienlijk lager bij de variant pacht grond (+5.000 tot -14.000 euro) met name omdat de grond tegen een
fictieve pachtprijs van 0 euro per hectare wordt verworven in dit scenario 28. De BKG- en
27F

ammoniakemissiereductie is echter hoger in de variant met ‘krimp dieren’ ten opzichte van de variant ‘pacht
grond’ omdat deze emissies sterk samenhangen met het aantal melkkoeien. Zo nemen de
ammoniakemissies af met gemiddeld 79% bij de variant ‘natuurinclusief - krimp dieren - licht anders’ en in
de variant ‘natuurinclusief - pacht grond - licht anders’ bedraagt dit 55%. In het ontwikkelpad natuurinclusief
nemen de BKG-emissies met circa 250% af in de variant ‘krimp dieren’ vanwege de peilverhoging en de
forse krimp van de veestapel en daardoor de afname van emissies uit onder andere voer, mest en
pensfermentatie.
Tabel 6.2 geeft een overzicht van de inkomenseffecten per maatregelpakket en per standaardbedrijfstype
ten opzichte van de toekomstige basis. In het ontwikkelpad hightech zijn de varianten ‘uitbreiding van de
melkveestapel met 20%’ en ‘geen uitbreiding’ doorgerekend. In de variant ‘uitbreiding van de veestapel met
20% - licht’ is de inkomensdaling circa 1.000 euro (klei intensief en klei extensief) lager ten opzichte van
dezelfde variant zonder uitbreiding van de veestapel. Dit kan verklaard worden doordat de inkomensdaling
wordt gedempt door hogere melkopbrengsten. Bij ‘uitbreiding van de veestapel met 20% - zwaar/zwaar
anders’ is deze inkomensdaling nog kleiner. De opbrengsten minus kosten voor de extra koeien zijn hier
hoger wat vooral komt doordat er bespaard wordt op kunstmestkosten.
Voor het ontwikkelpad extensivering en de variant ‘pacht grond’ is de inkomensdaling het grootst voor het
bedrijfstype klei intensief. Dit kan verklaard worden doordat dit bedrijfstype meer grond moet pachten om
aan de norm van 1,5 GVE per hectare te voldoen in vergelijking met de andere bedrijfstypen. In het
ontwikkelpad extensivering en de variant ‘krimp dieren’ is inkomensdaling het grootst voor het bedrijfstype
veen intensief omdat dit bedrijfstype de meeste melkkoeien moet afstoten om aan de norm van 1,5 GVE per
hectare te voldoen. In het ontwikkelpad extensivering vindt de grootste inkomensdaling plaats bij de variant
‘krimp dieren - zwaar anders’. De inkomensdaling bedraagt circa 80.000 (bedrijfstype geen derogatie) tot
140.000 euro voor het bedrijfstype veen intensief. Bij het intensieve bedrijfstype op veen vindt een hogere
inkomensdaling plaats dan op hetzelfde bedrijfstype op zangrond vanwege de lagere graslandopbrengsten
door peilverhoging, waardoor meer ruwvoeraankopen benodigd zijn.
Het ontwikkelpad biologisch leidt tot een daling van het inkomen, al is het effect relatief beperkt voor het
standaardbedrijfstype zand intensief klein ten opzichte van klei extensief en zand extensief klein. De
verklaring hiervoor is dat intensieve bedrijven relatief veel mest afvoeren en krachtvoer aanvoeren. Deze
kostenposten vallen bij extensivering deels weg. Zo heeft veen extensief bijvoorbeeld 5.700 euro
mestafzetkosten in toekomstige basis, voor het bedrijfstype zand intensief groot bedraagt dit 33.000 euro. In
het ontwikkelpad natuurinclusief leiden de meeste varianten tot een daling van het inkomen ten opzichte van
de toekomstige basis. Voor het bedrijfstype zand intensief klein leidt de variant ‘pacht grond - licht’ tot een
(beperkte) inkomensstijging ten opzichte van de toekomstige basis, wat een resultante lijkt te zijn van
meerdere posten: enerzijds een besparing op ruwvoerkosten (geen aankoop ruwvoer), geen mestafzetkosten
en hogere inkomsten uit melk, en anderzijds meer investeringskosten en aankoop van bijproducten.

28

Dit is een fictieve hulpaanname. De rol van afwaardering van grond en, in het verlengde daarvan, de benadering van pacht met
restrictieve landgebruikscondities komt verder aan de orde in Hoofdstuk 7.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 61

62 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 6.2

Verandering inkomen per maatregelpakket (ten opzichte van toekomstige basis; x euro/bedrijf/jaar)
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext. (GVE/ha)

Standaardbedrijfstype

Uitbreiding Invulling

Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

ext.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht grond

Licht

-20.270

-26.482

-33.112

-16.561

-30.203

Licht anders

-20.560

-23.643

-24.371

-14.565

-19.571

Zwaar

-37.859

-55.195

-34.915

-43.953

-33.268

-37.621

-21.830

-21.812

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Zwaar anders
+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

-20.144

Licht

-25.450

-31.978

Licht anders

-23.905

-22.991

Zwaar

-30.553

-18.073

-30.760

Zwaar anders

-24.306

-13.897

-16.562

Licht

-14.665

-22.482

-29.364

-13.017

-21.336

Licht anders

-24.222

-32.184

-38.814

-18.939

-28.251

Zwaar

-21.238

-54.224

-60.400

-21.109

-7.695

Zwaar anders

-19.368

-56.185

-59.890

-20.217

-9.520

Licht

-59.310

-107.783

Licht anders

-65.349

-113.583

Zwaar

-79.575

-76.957

-140.468

-83.437

-124.983

Zwaar anders

-78.617

-78.483

-140.721

-78.964

-119.944

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-27.424

-15.298

+4.260

Zwaar

-47.230

-28.440

-9.231

Licht

+5.027

Licht anders

-13.726

-20.806

Licht

-138.347

-252.460

Licht anders

-146.564

-262.061

-59.782

+16.056

+6.086

Tabel 6.3 geeft een overzicht van de effecten van de maatregelpakketten op de ammoniakemissies. In
Tabel 6.4 staan deze effecten weergegeven voor BKG-emissies. De maatregelen die zijn opgenomen in ‘licht’,
‘zwaar’ en ‘anders’ (o.a. het stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuigin en dagontmesting +
monovergisting + ammoniakstrippen) hebben voornamelijk betrekking op emissies in de stal. Steeds is het
referentiepunt weer de toekomstige basis. Over het algemeen geldt dat maatregelen die de emissies
reduceren in de stal meer effect hebben als de koeien op stal staan. Deze maatregelen hebben daarom een
groter effect op de bedrijfstypen intensief en geen derogatie omdat hier minder uren weidegang wordt
toegepast in vergelijking met de bedrijfstypen extensief (zie paragraaf 4.2.1). Zo bedraagt in het
ontwikkelpad hightech open en de variant ‘zwaar - pacht grond’ de ammoniak emissiereductie 43% voor het
bedrijfstype veen intensief, terwijl dit voor het bedrijfstype veen extensief 36% bedraagt.
Bij alle bedrijfstypen wordt een hogere emissiereductie behaald in de variant ‘krimp dieren’ in vergelijking
met de variant ‘pacht grond’. De voornaamste reden hiervoor is dat in de variant ‘krimp dieren’ de
stalemissie daalt omdat dit sterk samenhangt met de mestproductie (aantal dieren). Daarnaast kan deze
uitkomst verklaard worden doordat bij het pachten van grond de gebruiksruimte toeneemt waardoor er meer
mest kan worden geplaatst op eigen grond. Dit leidt op bedrijfsniveau tot hogere emissies uit de aanwending
van mest. Hierbij moet worden opgemerkt dat de emissies per hectare mogelijk lager zijn als gevolg van de
extensivering door middel van het pachten van grond. De gebruiksruimte dierlijke mest wordt in deze
scenario’s op alle bedrijfstypen nog volledig benut, behalve bij de scenario’s met het stalsysteem met semidichte vloer met onderafzuiging en dagontmesting + vergisting + ammoniakstrippen waar een gedeelte van
de stikstof in dierlijke mest meetelt als kunstmest (vooruitlopend op de wetgeving). Uit de resultaten komt
naar voren dat in de varianten met ‘pacht grond’ de emissiereductie lager is bij intensieve bedrijfstypen dan
de extensieve bedrijfstypen. Zo bedraagt de ammoniakemissiereductie van het bedrijfstype ‘zand intensief
klein’ 27% en van het bedrijfstype ‘zand extensief klein’ 35% in de variant ‘biologisch - pacht grond - licht’.
Bij intensievere bedrijven is een grotere uitbreiding van het areaal nodig om aan de GVE-norm te voldoen,
waardoor er ten opzichte van de uitgangssituatie meer mest aangewend kan worden. Mest die eerst werd
afgevoerd (en waarvan dus geen aanwendemissie was) wordt nu wel aangewend inclusief de emissie
hiervan. In het ontwikkelpad extensivering en de varianten ‘pacht grond - zwaar’ en ‘pacht grond - zwaar
anders’ nemen de BKG-emissies toe voor het bedrijfstype veen intensief ten opzichte van de toekomstige
basis. Dit kan ook verklaard worden door extra hectares die bij dit extensiveringsscenario zijn opgenomen.
De BKG-emissies per hectare zijn lager (o.a. door van waterpeilverhoging) maar de BKG-emissies op
bedrijfsniveau nemen toe vanwege de uitbreiding van het areaal.
In het ontwikkelpad ‘extensivering’ en het ontwikkelpad ‘natuurinclusief’ leidt de variant met ‘krimp dieren’
tot een daling van de BKG-emissies van 99% of meer voor de standaardbedrijfstypen op veengrond. Zo
bedraagt de daling van de BKG-emissies 243 tot 274% voor deze bedrijfstypen in het ontwikkelpad
natuurinclusief. Dit kan verklaard worden doordat het aantal koeien fors afneemt (zie Tabel 4.3) en er
gelijktijdig peilverhoging optreedt. De reductie in emissies van waterpeilverhoging en inkrimping van de
veestapel zijn in dat geval groter dan de emissies van het bedrijf in de toekomstige situatie, waardoor het
totaal negatief wordt. Het landgebruikseffect wordt hier dus niet apart onderscheiden van het ‘landbouw’ of
bedrijfsvoerings-effect. Merk op dat er bij extensivering, zwaar anders bij veen intensief een toename van de
BKG emissies plaatsvindt. Dit komt door de toename van NOx emissies die gepaard gaat met de extra
hectares.
De maatregelpakketten hebben ook een effect op de biodiversiteit. Daarvan is een eenvoudige relatieve
inschatting gemaakt (zie voor details Bijlage 12). De score van een maatregelpakket op biodiversiteit wordt
gunstiger als er sprake is van meer groenblauwe dooradering, een groter areaal waarop ANLb-maatregelen
van toepassing zijn, adoptie van zwaardere eco-regeling-maatregelen en meer extensivering.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 63

64 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 6.3

Procentuele verandering ammoniakemissies per maatregelpakket (ten opzichte van toekomstige basis; op bedrijfsniveau)
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext. (GVE/ha)

Uitbreiding Invulling ext.

Standaardbedrijfstype
Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-33

-34

-33

-32

-29

Licht anders

-39

-46

-40

-41

-42

Zwaar

-48

-36

-43

-45

-44

Zwaar anders

-41

-37

-40

-45

-43

Licht

-34

-33

Licht anders

-42

-40

Zwaar

-41

-44

-46

Zwaar anders

-39

-44

-45

Licht

-19

-20

-20

-22

-20

Licht anders

-43

-48

-43

-44

-43

Zwaar

-37

-35

-25

-46

-36

Zwaar anders

-42

-41

-36

-46

-38

Licht

-40

-52

Licht anders

-56

-66

Zwaar

-66

-52

-59

-61

-66

Zwaar anders

-66

-56

-64

-60

-70

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-38

-35

-27

Zwaar

-59

-58

-52

Licht

-28

Licht anders

-53

-58

Licht

-65

-72

Licht anders

-76

-81

-58

-52

-53

Tabel 6.4

Procentuele verandering BKG-emissies per maatregelpakket (ten opzichte van toekomstige basis; exclusief upstreamemissies; op bedrijfsniveau)
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext. (GVE/ha)

Uitbreiding

Invulling ext.

Standaardbedrijfstype
Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-16

-16

-16

-15

-14

Licht anders

-39

-41

-43

-41

-40

Zwaar

-25

-52

-61

-26

-26

Zwaar anders

-43

-67

-79

-43

-43

Licht

-13

-15

Licht anders

-38

-43

Zwaar

-50

-24

-22

Zwaar anders

-63

-38

-39

Licht

-17

-25

-26

-24

-24

Licht anders

-37

-45

-47

-45

-43

Zwaar

-27

-38

+5

-33

-27

Zwaar anders

-42

-48

-8

-47

-43

Licht

-42

-55

Licht anders

-57

-68

Zwaar

-58

-106

-118

-48

-62

Zwaar anders

-66

-114

-124

-59

-71

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-27

-27

-24

Zwaar

-43

-43

-41

Licht

-24

Licht anders

-40

-43

Licht

-269

-243

Licht anders

-274

-248

-43%

-39

-40

| 65

6.1.2

Akkerbouw

In Bijlage 4 worden de pakketten in detail weergegeven en staat aangegeven welke maatregelen zijn
doorgerekend met FARMDYN en de Nutriëntenbalans Akkerbouw. Het lichte maatregelenpakket gaat uit 30%
rustgewassen en 10% natuur- en landschapsbeheer. Het zware maatregelenpakket gaat uit van 50%
rustgewassen en 30% natuur- en landschapsbeheer. Het natuur- en landschapsbeheer bestaat voor de helft
uit akkerranden/landschapselementen en worden in de berekening hetzelfde behandeld als de
bemestingsvrije zones/bufferstroken in de vastgestelde maatregelen. Er staat geen vergoeding als
compensatie voor inkomensverlies tegenover 29. Overige maatregelen betreffen verplichte teelt van
28F

vanggewassen, daling van de stikstofgebruiksnorm op uitspoelingsgevoelige gewassen (snijmais,
zetmeelaardappelen, consumptieaardappelen, suikerbieten, koolzaad en akkerbouwmatige groentegewassen)
en investeringen in mechanische onkruidbestrijding. Op basis van bovenstaande maatregelen, wordt
ingeschat dat alle maatregelpakketten in aanmerking zullen komen voor de maximale eco-regeling
vergoeding van 200 euro per ha. Precisielandbouw landbouw en verplichte teelt van eiwitgewassen zijn geen
onderdeel van de verschillende maatregelpakketten 30. Deze maatregelen zijn individueel doorgerekend (zie
29F

paragraaf 5.2.2). Investeringen in precisielandbouw blijken voor de verschillende standaardbedrijfstypen een
dure maatregel. Eiwitgewassen zouden een onderdeel kunnen zijn van eco-regeling, maar hier is gekozen
voor natuur- en landschapsbeheer en rustgewassen.
In Tabel 6.5 staat het inkomenseffect per maatregelpakket en standaardbedrijfstype weergeven. Het
inkomenseffect is weergegeven ten opzichte van de zogenaamde toekomstige basis, dus inclusief de effecten
van de vastgestelde maatregelen zoals beschreven in paragraaf 5.2.3. De economische effecten worden met
name bepaald door maatregelen op gebied van gewaskeuze/bouwplan (met name de verplichting ten
aanzien van het areaal rustgewassen) en natuur- en landschapsbeheer (areaal niet productieve
landbouwgrond).

Tabel 6.5

Verandering inkomen per maatregelpakket (ten opzichte van toekomstige basis;

x euro/bedrijf/jaar)
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

Licht

-8.401

-12.869

-13.285

Gemiddeld

-19.422

-46.983

-29.379

Zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-21.929
-39.382

Biologisch (incl. meerprijs bio)

-25.528
+16.115

Het lichte maatregelenpakket leidt op het consumptieaardappel bedrijf tot relatief grote veranderingen in het
bouwplan in de richting van meer granen en rustgewassen en minder aardappelen. Dit wordt mede
veroorzaakt door het relatief lage percentage rustgewassen in het bouwplan in de uitgangssituatie. Het
consumptieaardappel bedrijf wordt daarnaast relatief zwaar getroffen door de overige maatregelen zoals
verplichte areaal vanggewassen, daling van de stikstofgebruiksnorm op uitspoelingsgevoelige gewassen
(snijmais, zetmeelaardappelen, consumptieaardappelen, suikerbieten, koolzaad en akkerbouwmatige
groentegewassen) en investeringen in mechanische onkruidbestrijding. Het maatregelpakket gemiddeld heeft
dezelfde type effecten, maar dan versterkt. Het inkomenseffect is het grootst op het pootaardappel bedrijf en
consumptieaardappelbedrijf op klei.
Het maatregelpakket zwaar heeft alleen betrekking op de standaardbedrijfstypen zand en leidt tot een
inkomensdaling van ruim 39.000 euro op het zetmeelaardappel bedrijf op zand en ruim 25.000 euro voor het
overige akkerbouwbedrijf op zand. De oorzaak is met name de verschuiving naar rustgewassen en het areaal
niet-productieve grond. Door het verschil in schaalgrootte is het economische effect van mechanische
onkruidbestrijding op overige akkerbouwbedrijven op zand groter dan op het zetmeelaardappel bedrijf op
zand. De 35% verlaging N bij uitspoelingsgevoelige gewassen komt in de plaats van de generieke korting

29

Het andere deel betreft akkervogelland in het kader van het ANLb. Hiervoor is een premie verondersteld van 2.000 euro per ha en
550 euro kosten voor onder andere zaaizaad en bewerkingskosten.
30
Zie voor de rol van precisielandbouw en hoe dit verder zou kunnen bijdragen aan het bereik van doelstellingen de in het vorige
hoofdstuk doorgerekende relevante individuele maatregelen.

66 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

van 20% van de stikstofgebruiksnorm bij de vastgestelde maatregelen. Het effect is ongeveer hetzelfde.
Afhankelijk van de zwaarte van het pakket, hebben de pakketten grote gevolgen voor het areaal intensieve
gewassen zoals suikerbieten, aardappelen, uien en vollegrondsgroentegewassen.
Het maatregelpakket biologisch staat in detail weergegeven in Bijlage 4, inclusief de maatregelen die
daadwerkelijk zijn doorgerekend met FARMDYN. Maatregelen hebben betrekking op het areaal rustgewassen
(60%), het areaal natuur en landschapsbeheer (40%) en afschaffing gebruik van bestrijdingsmiddelen en
kunstmest. Het maatregelpakket biologisch is alleen toegepast op het overig akkerbouwbedrijf op zand.
Daarbij is het bestaande bouwplan als uitgangspunt genomen. Zetmeelaardappelen en suikerbieten
verdwijnen uit het bouwplan vanwege beperkte afzetmogelijkheden van biologische zetmeelaardappelen en
suikerbieten. Het maatregelpakket biologisch (inclusief meerprijs biologisch) leidt tot een inkomensstijging
van circa 16.000 euro ten opzichte van de toekomstige basis. Vanwege het extensievere bouwplan nemen de
kosten van aangekochte inputs met bijna 29.000 euro af. Het positieve effect van de hogere prijzen voor
biologische producten op het inkomen en de lagere kosten wordt voor een groot deel teniet gedaan door de
lagere opbrengst per hectare en de sterke toename van het areaal niet-productieve grond (40%). Zonder de
premie op de prijs van biologische producten neemt het inkomen met ongeveer 55.000 euro af. Dit
onderstreept het belang van de rol van de meerprijs voor biologische producten voor het verdienmodel van
dit omschakelpad.
Een eventuele vergoeding voor akkerranden/landschapselementen kunnen de inkomenseffecten van de
maatregelpakketten dempen (zie ook Hoofdstuk 7). In het maatregelpakket licht gaat het bijvoorbeeld om
ongeveer 3 ha op het graanbedrijf op klei en het consumptie-aardappelbedrijf op klei en 5 ha op het
pootaardappelbedrijf op klei. In het maatregelpakket gemiddeld gaat het om ongeveer 6 ha op het
graanbedrijf op klei en het consumptie-aardappelbedrijf op klei, 10 ha op het pootaardappelbedrijf op klei en
8,5 ha op het zetmeelaardappelbedrijf op zand. In het maatregelpakket zwaar gaat het bijvoorbeeld om
ongeveer 13 ha op het zetmeelaardappelbedrijf op zand en 6 ha op het overig akkerbouwbedrijf op zand. In
maatregelpakket biologisch gaat het om ruim 8 ha op het overig akkerbouwbedrijf op zand.
In Tabel 6.6 staat het effect van de maatregelpakketten op de BKG-emissies weergegeven. Omdat niet
precies gedefinieerd is welke maatregel binnen een maatregelpakket samenhangt met de vergoeding voor
deelname aan de eco-regeling, is het verder niet mogelijk aan te geven welk deel van de BKG-emissie
effecten afhankelijk zijn van de deelname aan de eco-regeling. Hetzelfde geldt voor het N- en P-overschot.
De daling van de BKG-emissies wordt met name verklaard door maatregelen op gebied van
gewaskeuze/bouwplan (met name de verplichting ten aanzien van het areaal rustgewassen) en natuur- en
landschapsbeheer (areaal niet productieve landbouwgrond). Het extensievere bouwplan leidt tot minder
directe CO2-emissie door minder dieselgebruik. Doordat er minder dierlijke mest en kunstmest wordt
aangewend neemt eveneens de directe N2O emissie af.

Tabel 6.6

Verandering BKG-emissies per maatregelpakket ten opzichte van toekomstige basis (exclusief

upstreamemissies; procentuele veranderingen)
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

toekomstige basis maatregelpakket licht

-3

-5

-11

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

-10

-8

-16

Maatregelpakket

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-14
-23

-23

In Tabel 6.7 staat het N-overschot in de toekomstige basis en de verandering per maatregelpakket. Over het
algemeen zijn de veranderingen in stikstofoverschot de som van lagere aanvoer van N uit dierlijke mest en
kunstmest en lagere afvoer van N met de gewassen. De toename van het stikstofoverschot op graanklei
bedrijf in scenario’s met lichte en gemiddelde maatregelpakketten komt vooral door de toename van de
biologische stikstofbinding door de sterke toename van het areaal vanggewassen. Deze toename overtreft de
veranderingen in stikstofaanvoer via kunstmest en dierlijke mest en afvoer van stikstof via gewassen. Op het
consumptie-aardappel bedrijf op klei (Consaklei) daalt het stikstofoverschot in maatregelpakket licht tot
(122-31.7=) 90.3 kilogram N per ha. In maatregelpakket gemiddeld is dat 78.4 kg N per ha. Op het
gemiddelde zetmeelaardappel bedrijf en het gemiddelde overig akkerbouwbedrijf op zand daalt het

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 67

stikstofoverschot in maatregelpakket zwaar tot respectievelijk ongeveer 43 en 37 kg N per ha per bedrijf.
Deze daling komt door de daling van de N gebruiksnorm met 35% bij uitspoelingsgevoelige gewassen, maar
vooral ook door de toename van het areaal akkerranden/landschapselementen en areaal akkervogelland met
in totaal 30% (zie Bijlage 4 voor omschrijving van de maatregelpakketten).

Tabel 6.7

N-overschot in toekomstige basis en verandering N-overschot per maatregelpakket ten opzichte

van toekomstige basis (kg N/ha/jaar)
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Toekomstige basis

109

108

122

65

61

Maatregelpakket licht

+11,4

-10,1

-31,7

Maatregelpakket gemiddeld

+3,3

-30,6

-43,6

-14,5

Maatregelpakket zwaar

-21,9

-24,1

Tabel 6.8 geeft het overzicht van het effect van de maatregelen op het gebruik van de
gewasbeschermingsmiddelen. Het maatregelpakket licht leidt tot een daling vanwege het hogere aandeel
rustgewassen en niet-productieve grond in het bouwplan en het gebruik van mechanische technieken
waardoor minder gwb-middelen benodigd zijn. In absolute zin is de daling in gwb-middelen gebruik het
grootst op het pootaardappelbedrijf. Dit komt door de bedrijfsomvang en door het relatief hoge gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen per ha (kg ws/ha) Het maatregelpakket gemiddeld en zwaar leiden tot een
grotere afname van het gebruik van gwb-middelen; een voortzetting van de trend in maatregelpakket licht
door groter areaal rustgewassen en meer areaal niet-productieve grond.

Tabel 6.8

Verandering gebruik gewasbeschermingsmiddelen (in kg werkzame stof per bedrijf) ten

opzichte van de toekomstige basis
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Toekomstige basis

260

1577

497

788

331

Maatregelpakket licht

-78

-153

-92

Maatregelpakket gemiddeld

-89

-231

-121

Maatregelpakket zwaar

-233
-329

-142

De maatregelpakketten hebben ook een effect op de biodiversiteit. Daarvan is een eenvoudige relatieve
inschatting gemaakt (zie voor details Bijlage 12). Naarmate de zwaarte van een pakket toeneemt scoort het
beter op de bijdrage aan biodiversiteit.

6.2

Overige financiële kengetallen

De bedrijfstypen zijn doorgerekend tot en met 2030 ten aanzien van de financiële indicatoren. Hierbij is nog
geen rekening gehouden met de bijdrage vanuit beleidsondersteuning (zie ook hoofdstuk 7). Omdat
beleidsondersteuning wel is voorzien, maar nog niet is geconcretiseerd kon het effect daarvan niet in de
berekening van de financiële kengetallen worden meegenomen. De berekende financiële indicatoren geven
daarom een incompleet beeld (het slechtste scenario).
Om de bedrijven (dynamisch) in de tijd wat hun financiële positie betreft te kunnen doorrekenen moesten
een aantal uitgangspunten worden verondersteld die onder andere betrekking hadden op het tempo
waarmee de pakketten op de bedrijven zouden worden geïmplementeerd (zie details in Bijlage 9). Verder is
de beginsituatie zoals die eerder in hoofdstuk 2 al is gepresenteerd als vertrekpunt genomen. Merk op dat in
die beginsituatie, ook bij dezelfde soort bedrijven, in de praktijk een enorme variatie zit, onder andere als
gevolg van de bedrijfshistorie, de leeftijd en het vakmanschap van de ondernemer. Verder is het jaarlijkse
inkomen uit bedrijf voor alle jaren in de doorgerekende periode gelijk gehouden per scenario op de te
betalen rente na en de hiervoor genoemde effecten van de vastgestelde maatregelen en de

68 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

maatregelpakketten. In werkelijkheid fluctueren de inkomens door marktontwikkelingen,
weersomstandigheden en soms ook als gevolg van ziekten en/of ziektedruk.
Als bedrijfstypen geheel of gedeeltelijk aan hun aflossingsverplichtingen voldoen, dan daalt hun vreemd
vermogen en daarmee de te betalen rente. Bij bedrijfstypen die aflossen, neemt het inkomen uit het bedrijf
dus toe in de loop van de tijd. Aangenomen is dat de netto-uitgaven jaarlijks stijgen met de inflatie (in 2022
6%, daarna aflopend tot 2% in 2025 en in de jaren 2026-2030 2%) zodat de kasstroom, beschikbaar voor
aflossingen en vervangingsinvesteringen jaarlijks daalt, al kan dit (soms meer dan) gecompenseerd worden
door lagere rentelasten. Ook wat betreft kosten als kunstmest, gewasbescherming, loonwerk, onderhoud e.d.
is rekening gehouden met inflatie.
Als de kasstroom (het verschil tussen inkomen uit bedrijf en de netto-uitgaven met daarbij geteld de
afschrijvingen) geen ruimte biedt om aan de verplichtingen van aflossing te voldoen, dan kunnen privéuitgaven dalen en aflossingen tot een bepaald niveau worden uitgesteld. Er is geen groei toegekend aan
continuerende bedrijfstypen hoewel er ruimte vrij komt door stoppende bedrijven. In het verleden is groei of
schaalvergroting vaak een factor geweest om het verdienmodel op peil te houden.
Vanwege de genoemde aannames en beperkingen moeten de berekende financiële kengetallen als indicatief
worden gezien. Er worden daarom geen absolute aantallen of uitkomsten gepresenteerd ten aanzien van de
continuïteitsperspectieven maar er wordt verschilanalyse toegepast: de diverse scenario’s worden afgezet
tegen de huidige basis. Er zijn vijf classificaties qua continuïteitstypering gebruikt: goed, goed zonder
opvolger, matig, slecht, en gedwongen tot stoppen (zie details in Bijlage 9, bijvoorbeeld aangenomen is dat
als de daling van de privé-uitgaven en uitstellen van afschrijvingen geen soelaas biedt dat het bedrijf
noodgedwongen stopt).
De tabellen 6.9 en 6.10 geven voor de melkvee- en de akkerbouwbedrijven het aantal keer dat een bepaalde
classificatie werd gescoord, terwijl de onderste rij van de tabel het totaal aantal doorgerekende combinaties
dat te scoren viel per standaardbedrijfstype weergeeft. Voor de standaardtypen melkvee valt op dat al met
de verwerking van de vastgestelde maatregelen (inclusief de GLB-hectarebetalingskorting) de situatie van de
bedrijven overwegend slecht is. Als de aanvullende pakketten worden opgelegd verslechtert de financiële
positie van de bedrijven nog verder en geldt in 80% van de geanalyseerde gevallen dat de bedrijven, als er
geen bijdrage vanuit de markt en/of ondersteunend beleid komt, genoodzaakt zijn te stoppen. Voor de
standaardtypen akkerbouw geldt dat hun situatie met de vastgestelde maatregelen (inclusief de GLBhectarebetalingskorting) vaak goed is, met uitzondering van het standaardtype overige akkerbouw op zand.
De aanvullende maatregelpakketten brengen een lastenverzwaring voor de bedrijven met zich mee, maar
desondanks blijft de classificatie van de financiële positie van de bedrijven in alle gevallen ongewijzigd.

Tabel 6.9

Scores op bedrijfssituatie op basis van berekende financiële kengetallen standaardbedrijven

melkveehouderij a)
Melkvee-bedrijfstype

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

derog

ext.

int.

ext.

int.

ext.

ext.

int.

int.

klein

groot

klein

groot

slecht

slecht gedwongen

slecht

.
Vastgestelde

matig

matig gedwongen

maatregelen

slecht

slecht

stop

Zand

stop

Aanvullende

classificatie

maatregelpakketten
Goed
Goed, geen opvolger
Matig
Slecht

5

1

2

3

Gedwongen tot stoppen

2

13

8

8

5

11

9

5

4

7

14

8

10

8

11

11

5

5

Totaal

2

1

a) Betreft de situatie met de vastgestelde maatregelen en de aanvullende maatregelpakketten. De score is gebaseerd op berekende financiële kengetallen
standaardbedrijven melkveehouderij zonder dat er sprake is van ondersteunende instrumenten vanuit markt en overheid.
Legenda/leeswijzer: De focus in de tabel ligt op frequenties. Er zijn voor het standaardbedrijfstype ‘Geen derogatie’ bijvoorbeeld 7 maatregelpakketten
doorgerekend. In 5 gevallen werd daaraan wat betreft financiële positie de score ‘Slecht’ toegekend en in 2 gevallen de score ‘Gedwongen tot stoppen’.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 69

Tabel 6.10 Scores op bedrijfssituatie op basis van berekende financiële kengetallen standaardbedrijven
akkerbouw a)
Bedrijfstype
Vastgestelde maatregelen

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Goed geen

Matig

Goed

Goed

Gedwongen

opvolger

stop

Aanvullende maatregelpakketten

classificatie

Goed
Goed, geen opvolger

4

4

4

4

4

Matig

4

Slecht
Gedwongen tot stoppen
Totaal

2
4

4

2

a) Betreft de situatie met de vastgestelde maatregelen en de aanvullende maatregelpakketten. De score is gebaseerd op berekende financiële kengetallen
standaardbedrijven akkerbouw zonder dat er sprake is van ondersteunende instrumenten vanuit markt en overheid.
Legenda/leeswijzer: zie Tabel 6.9

Zonder ondersteuning uit de markt (hogere opbrengstprijzen, opbrengsten van groene energie of
koolstofcertificaten en andere diensten), en het beleid (betalingen voor ecosysteemdiensten, subsidies voor
niet-productieve investeringen, afwaardering van grond, overige beleidsmaatregelen) zal een groot deel van
de melkveehouderijsector al bij de vastgestelde maatregelen in financiële problemen komen omdat niet aan
de aflossingsverplichtingen kan worden voldaan, laat staan dat er voldoende vervangen kan worden. Worden
de aanvullende maatregelpakketten daar nog aan toegevoegd, dan verslechtert de financiële positie nog
verder. Het is, gegeven de ‘uitgangssituatie’ (toekomstige basis) zeer onwaarschijnlijk dat de bedrijven de
financiering kunnen krijgen die nodig is voor de implementatie van de maatregelpakketten. Voor bedrijven in
de akkerbouw komt alleen het standaardbedrijfstype overige akkerbouw op zand in financiële problemen, al
moet ook hier bedacht worden dat de spreiding binnen bedrijfstypen groot is en een deel van de
akkerbouwbedrijven binnen een bedrijfstype het wel moeilijk gaat krijgen zonder ondersteuning.

6.3

Add-on modules

Omschakelen naar een meer multifunctionele landbouw is inpasbaar voor meerdere ontwikkelpaden en zijn
los van de ontwikkelpaden geanalyseerd in termen van mogelijk inkomensbijdrage en de belangrijkste
randvoorwaarden (met name extra arbeidsinzet en noodzakelijke investeringen). Het gaat om de volgende
verbredingsactiviteiten:
• zorgboerderij
• boerderijzuivelbereiding
• loonwerktak
• groene energieproductie.
In 2020 waren er ruim 22.000 agrarische bedrijven met één of meer verbredingsactiviteiten; 42% van het
totale aantal bedrijven (Tabel 6.11). Meer dan een derde van de bedrijven was actief in meer dan één
verbredingsactiviteit. Met een aandeel van 48% zijn de melkveebedrijven relatief het meest actief met
verbredingsactiviteiten. Landelijk gezien is op 3.800 bedrijven (17%) het aandeel van de omzet uit
verbredingsactiviteiten meer dan 50% van de totale omzet. Bij 56% van de bedrijven met verbreding is de
bijdrage uit verbreding aan de omzet op het bedrijf minder dan 10% (Berkhout et al., 2022).

70 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 6.11 Aantal landbouwbedrijven met verbredingsactiviteit
Verbredingsactiviteit

2020

Totaal aantal bedrijven met verbreding a)

22.053

Zorgboerderij

701

Verkoop landbouwproducten aan huis (inclusief boerderijzuivelbereiding)

5.437

Loonwerk voor derden

7.234

Opwekking duurzame energie voor levering aan derden

3.508

a) Het totaal aantal bedrijven met verbredingsactiviteiten is niet de som van de aantallen per activiteit. Meerdere bedrijven hebben meer dan één activiteit
per bedrijf.
Bron: CBS Landbouwtelling.

Op basis van beschikbare gegevens in de CBS Landbouwtelling naar de uitvraag over verbreding is een
kwantitatieve analyse uitgevoerd door Van der Meulen et al., 2022 (Tabel 6.12). Van belang is met name de
eventuele extra fiscale winst en inzet extra aantal ojae per verbredingsactiviteit. Opgemerkt dient te worden
dat alle verbredingsactiviteiten verweven zijn in het primaire agrarische bedrijf via de winst- en
verliesrekening (of zijn ondergebracht in een aparte bedrijfsvorm en dan is daar vanuit de winst en
verliesrekening van het agrarische bedrijf geen inzage in). De resultaten geven in globaal inzicht in het effect
van verbreding, maar op basis van deze analyse kan niet bepaald worden of een hogere fiscale winst op de
bedrijven met verbreding alleen uit de verbredingsactiviteit komt, of dat deze bedrijven met hun agrarische
tak beter hebben gepresteerd.

Tabel 6.12 Effect van verbreding op jaarlijkse aanvullende fiscale winst per bedrijf en inzet onbetaalde aje,
gemiddelde 2013-2019
Verbredingsactiviteit

Extra fiscale winst

Extra aantal oaje

Zorgboerderij (alle bedrijven)

30.000

0,35

Verkoop landbouwproducten aan huis (inclusief boerderijzuivelbereiding)

32.000

0,40

Loonwerk voor derden (alle bedrijven)

18.000

0,15

Opwekking duurzame energie voor levering aan derden (alle bedrijven)

100.000

0,35

(melkveebedrijven)

Bron: Van der Meulen et al. (2022).

De fiscale winst bij bedrijven met zorglandbouw is hoger maar daarbij is een grotere inzet van onbetaalde
aje (gezins/familieleden) nodig. De zorglandbouwmonitor geeft meer inzicht in alle (normatieve) kosten en
opbrengsten van een zorgboerderij (ABAB, 2023). Op de ABAB-referentiebedrijven is in 2022 gemiddeld
1,5 fte werkzaam in de zorglandbouwtak. De gebruikelijke fictieve vergoeding die voor het gewaardeerd
ondernemersloon in de zorglandbouw gehanteerd wordt, bedraagt 65.000 euro per fte. Dit zijn bij
benadering de minimale kosten voor het aannemen van een personeelslid. Bij de ABAB-referentiebedrijven is
er sprake van een gemiddeld verlies van 5.000 euro in 2022 na aftrek van dit gewaardeerd
ondernemersloon. Als het gewaardeerd loon buiten beschouwing wordt gelaten, is er wel sprake van een
bedrijfswinst. Deze behaalde bedrijfswinsten zijn nodig voor het betalen van belastingen, privé-uitgaven
(welke op een gemiddeld niveau liggen) en (vervangings)investeringen om de kwaliteit van de geleverde
zorg op niveau te houden (ABAB, 2023).
In de analyse van Van der Meulen et al., (2022) is het niet mogelijk om de bijdrage van zelfzuivelen
afzonderlijk te bepalen, dit valt onder de categorie van bedrijven met huisverkoop. De fiscale winst is hoger
bij melkveebedrijven met huisverkoop, maar er is een grotere inzet van onbetaalde aje (gezins/familieleden)
nodig. Boerderijzuivelbereiding vereist aanzienlijk investering voor het gebouw en de installaties (Schrijver
et al., 2022).
De fiscale winst is hoger bij bedrijven met loonwerk voor derden maar er is een grotere inzet van onbetaalde
aje (gezins/familieleden) nodig. De omvang van noodzakelijke investeringen in machines is sterk afhankelijk
van de situatie.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 71

Opwekking van duurzame energie voor levering aan derden resulteert ook in een hogere fiscale winst, maar
op deze bedrijven is er een hogere inzet van onbetaalde aje (gezins/familieleden). Wellicht is de oorzaak te
herleiden in zelfselectie: het zijn met name grotere bedrijven (zowel in hectare als in SO) die investeren in
zonnepanelen. In de landbouw zijn steeds meer bedrijven die zonnepanelen op het dak laten installeren.
KWIN (2022) geeft verschillende rekenvoorbeelden voor kleinverbruikers (minder dan 3*80 A) en
grootverbruikers (meer dan 3*80 A). De investering in zonnepanelen bedraagt gemiddeld 155.000 euro in
het voorbeeld van een grootgebruiker (opbrengst zonnepanelen 250.000 kWh per jaar). De terugverdientijd
is gemiddeld 7,3 jaar (maar sterk afhankelijk van prijs elektriciteit en omvang SDE-subsidie).
Samenvattend kan geconcludeerd worden dat de verbredingsactiviteiten zorgboerderij, verkoop
landbouwproducten aan huis en loonwerk voor derden inpasbaar zijn voor die ontwikkelpaden waarbij relatief
veel onbetaalde arbeid vrijkomt (bijvoorbeeld bij krimp van landbouwactiviteiten op het bedrijf). Groene
zonne-energieproductie als verbredingsactiviteit is inpasbaar voor alle ontwikkelpaden waarbij met name
staldaken beschikbaar zijn en verlaagt ook broeikasgasemissies. Overigens is het van belang op te merken
dat verbredingsactiviteiten ook om ‘voldoende vraag’ vragen. Of die markt er altijd is wordt hier niet
beantwoord, maar dat is wel een belangrijke randvoorwaarde.

6.4

Synthese

De analyse in dit hoofdstuk levert twee belangrijke inzichten. laat Ten eerste, met extra maatregelpakketten
kunnen forse extra emissiereducties worden bereikt. Hoewel de opgaven op bedrijfsniveau tot nu toe nog
niet duidelijk zijn, kan op basis van een ruwe inschatting worden gesteld dat de emissiereducties van de
maatregelpakketten zodanig zijn dat ze, wanneer opgeteld bij de reducties die al via de vastgestelde
maatregelen (zie hoofdstuk 5) worden gerealiseerd, zeker in de buurt komen (of zelfs verder gaan) van wat
aan opgaven wordt genoemd.
Ten tweede, in theorie zijn er weliswaar forse emissiereducties mogelijk, maar deze trekken een zware wissel
op de inkomens en de rentabiliteit van de melkvee- en ook de akkerbouwbedrijven. Voor de melkveehouderij
variëren de gevonden inkomensverliezen (gemeten ten opzichte van het inkomen in de huidige situatie) van
28 tot 201% en voor de akkerbouw van 10 tot 63%). Deze zijn zodanig dat in een heel aantal gevallen, met
name bij de melkveehouderij, de bedrijfscontinuïteit ernstig wordt bedreigd als er geen toereikend
flankerend beleid komt. Daarmee wordt niet alleen helder dat er, bij de maatregelpakketten waar aan wordt
gedacht, een sterke afruil tussen milieu/biodiversiteit en economie is, maar ook dat er een stevig prijskaartje
aan de verduurzaming van de landbouw hangt. De volgende stap is daarom om verder te onderzoeken welke
instrumenten er zijn en of zij bij elkaar voldoende potentie hebben om voor de melkveehouderij en de
akkerbouw in financieel-economische zin voldoende perspectief te creëren (zie hoofdstuk 7).

72 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

7

Voorstellen en adviezen voor
beleidsinstrumenten (Fase 3)

7.1

Inleiding

In de voorgaande hoofdstukken zijn aan de standaardbedrijfstypen (vastgestelde en aanvullende)
maatregelen en maatregelpakketten opgelegd die passen bij een ontwikkelrichting/transitiepad. Het doel
daarvan was tweeërlei: enerzijds inzicht te krijgen in de bijdragen die de maatregelen leveren aan de
milieudoelen (verduurzaming) en anderzijds inzicht in wat dit betekent voor de bedrijven in economische zin.
De analyse heeft duidelijk gemaakt komt dat de maatregelen (afzonderlijk en pakketten) soms een kleine,
maar vaak ook een ingrijpende impact op het inkomen (absoluut en procentueel) en daarmee het
economisch perspectief hebben.
De analyse van maatregelen en maatregelpakketten en de gevolgen voor milieu en economie zijn maar een
deel van het verhaal. Het doel van dit hoofdstuk is na te gaan hoe via het beleid de verduurzamingstransitie
kan worden ondersteund. Vragen die daarbij aan bod komen zijn:
• Welke instrumenten (markt en overheid) kunnen worden ingezet om de transitie -waar de eerder
geformuleerde maatregelpakketten aan moeten bijdragen en noodzakelijk voor zijn - te faciliteren en
economisch ook haalbaar te maken?
• Welke indicatie valt er te geven de intensiteit of de mate waarin de geanalyseerde instrumenten kunnen of
moeten worden ingezet?
• En welke potentiële bijdrage kunnen instrumenten leveren on inkomensverliezen te verkleinen of op te

heffen?
Met de beantwoording van deze vragen ontstaat meer inzicht in het economisch perspectief van bedrijven in
de nieuwe situatie, of in wat er nodig is om een economisch perspectief te garanderen en in welke mate dit
mogelijk is.
Het behoeft geen betoog dat bij meerdere instrumenten een veelheid aan combinaties van instrumenten kan
ontstaan, die kunnen worden ingezet om het inkomensverlies te verkleinen. Ze kunnen elkaar aanvullen en
bij goede beleidskeuzes elkaar versterken (vgl optimal policy-theorie van Tinbergen). Het doel van dit
hoofdstuk is niet om daarover uit te weiden: het heeft een veel beperktere reikwijdte. Het gaat hier om een
analyse op hoofdlijnen, die inzicht geeft in mogelijkheden, potenties en effecten. De uiteindelijke invulling
van de instrumenten inzet is een zaak van het beleid en marktpartijen.
Dit hoofdstuk is als volgt ingedeeld. Paragraaf 2) gaat als eerste verder ingegaan op het doel van de analyse
en op de gevolgde aanpak met betrekking tot het inkomensverlies en hoofdtypen van beleidsinstrumenten.
Daarbij zal gebruik worden gemaakt van een aantal principes of rekenregels. Daarna behandelt paragraaf 3
de instrumenten die de overheid en marktpartijen kunnen inzetten. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van
een algemene typologie, waarbinnen dan steeds een aantal specifieke voorbeelden zullen worden uitgewerkt.
Paragraaf 4 werkt de analyse verder uit en past deze toe op de standaard bedrijfsmaatregelpakketten die in
de voorafgaande hoofdstukken zijn geanalyseerd.

7.2

Doel en werkwijze

7.2.1

Doel

Het doel van de analyse is om meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden om het inkomensverlies waar
bedrijven mee zullen worden geconfronteerd als ze allerlei maatregelen moeten nemen, te verkleinen en/of
eventueel op te heffen. Het gaat daarbij in essentie om het toekomstig economisch perspectief van bedrijven
ofwel hun verdienmodel (Jongeneel, 2022). Daarbij wordt rekening gehouden met nieuwe randvoorwaarden

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 73

waaronder moet worden geproduceerd (de verschillen in opgaven tot uiting komend in verschillende
maatregelpakketten) en ook de verschillende ontwikkelpaden die bedrijven kunnen volgen.
Meer specifiek is het doel van dit hoofdstuk om inzicht te geven in de mogelijkheden tot verkleining van het
inkomensverlies als het gaat om:
• de benodigde meerprijs voor producten
• de impact van ondersteunende subsidies
• de bijdrage van betalingen voor ecosysteemdiensten
• de rol van afwaardering van land.
De oorzaken van het ontstaan van een inkomensverlies en daarmee van een verslechtering van het
verdienmodel van de boer, zoals die resulteerde uit de analyse van de eerdere hoofdstukken, hebben te
maken met:
• Verandering van de opbrengsten en daarmee de inkomsten als gevolg van
o krimp (minder dieren, minder effectief te gebruiken hectares) en/of,
o lagere producties per dier of hectare (bijvoorbeeld vanwege beperkingen op input-gebruik vanwege
lagere aanwendingsnormen van mest en kunstmest en ook vanwege beperkingen met betrekking tot de
inzet van gewasbeschermingsmiddelen) en/of,
o het realiseren van een andere prijs voor producten (bijvoorbeeld vanwege omschakeling naar biologisch)
en/of
• een aanpassing in directe hectarebetalingen vanuit het GLB;
• Verandering van de kosten als gevolg van
o aanpassingen in inputgebruik (bijvoorbeeld door minder kunstmestgebruik,
o hogere mestafvoerkosten),
o het nemen van specifieke managementmaatregelen (bijvoorbeeld meer beweiden) en
• het doen van investeringen (bijvoorbeeld in emissiearme stallen).
• Aanpassing in de bedrijfsstructuur (bijvoorbeeld door aanpassing van de schaal door aankoop van land of
juist door het omschakelen naar een ander ontwikkelpad).
Naast een algemene karakterisering kan ook nader worden gekeken naar de achtergrond van het
inkomensverlies. Zoals eerder is besproken, wordt voor de toekomstige uitgangssituatie rekening gehouden
met een aantal te nemen vastgestelde maatregelen. Deze zijn nodig om te voldoen aan bestaande wetgeving
en omvatten alle maatregelen in het kader van het 7e Actieprogramma voor de EU Nitraatrichtlijn en het
vervallen van de derogatieregeling. Die maatregelen interacteren wel met de ‘overige maatregelen’ die daar
bovenop nog via de pakketten worden genomen, maar zijn vanwege hun aard daarvan ook apart te
onderscheiden (zie ook Figuur 7.1). De vraag is welk inkomensverlies de instrumenten moeten helpen te
‘repareren’: het totale inkomensverlies, of moet de focus liggen op het deel dat samenhangt met de
maatregelen (de pakketten) die specifiek worden genomen in het kader van de landbouwtransitie (zie in
Figuur 7.1 inkomensverlies 2)? Aanpassingen in hectarebetalingen vanuit het GLB (gericht op
inkomensondersteuning) voortvloeiend uit GLB-hervormingen zijn bijvoorbeeld ook in het verleden geen
aanleiding geweest om daar apart via nationale middelen voor te compenseren. Dit is zelfs niet eens
toegestaan in het kader van de EU-staatssteunregels 31. Het zal duidelijk zijn dat of en hoe inkomensverliezen
30F

worden gecompenseerd uiteindelijk een politieke keuze is en dus ook om politieke keuzes vraagt.
Voor deze studie wordt gefocust op het totale inkomensverlies (dus zowel inkomensverlies 1 als
inkomensverlies 2, zie Figuur 7.1). In de praktijk is het onderscheid tussen beide vaak niet scherp te maken.
Wat betreft het verlies aan derogatie (onderdeel van inkomensverlies 1) is bijvoorbeeld door de regering al
toegezegd om boeren te ondersteunen. Voor de aanpassing in de GLB-hectarebetalingen geldt dat ‘de
oorzaak’ daarvan weliswaar buiten de transitieopgaven van het NPLG ligt, maar de verlaging van de directe
hectarebetalingen heeft voor een deel te maken met het creëren van financiële ruimte om meer ecobetalingen te kunnen realiseren (is dus een vergroting van inkomensverlies 1 om later inkomensverlies 2
mee te kunnen verkleinen). Andere maatregelen in het kader van het 7e Actieprogramma, zoals de
bufferstroken, moeten bijdragen aan verbetering van de waterkwaliteit, maar dat is ook een opgave/doel

31

Wanneer wetgeving wordt aangescherpt (bijvoorbeeld in de richting van meer duurzaamheid) mag de overheid, zolang die
wetgeving nog niet van kracht is, wel steun geven om aan die wetgeving te gaan voldoen. Dat is bijvoorbeeld de basis geweest
voor veel subsidieregelingen voor investeringen.

74 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

die/dat past in de integrale aanpak van het NPLG. Ook hier is er dus samenhang en interactie met de
maatregelen die verder nog in de pakketten zullen of moeten worden genomen.

Figuur 7.1

Het inkomensverlies veroorzaakt door aanpassing GLB-hectarebetalingen, vastgestelde

maatregelen en aanvullende maatregelpakketten

Een ander punt relevant voor het inkomensverlies is de discussie in welke mate de overheid, de ondernemer
zelf en/of marktpartijen verantwoordelijkheid voor ‘reparatie’ moet nemen. Ondernemers hebben in de
praktijk ook in het verleden altijd ook zelf geïnvesteerd in het behoud van een goed verdienmodel
(Jongeneel, 2022) en het is voorstelbaar om ook voor de toekomst uit te gaan van een gedeelde inspanning
tussen overheid en boer. Nog een ander punt is of, als het gaat om een goed economisch perspectief, het
kiezen van het (genormaliseerde) inkomen in de uitgangssituatie als referentiepunt voor de
ondersteuningsinspanning wel het juiste is waar je naar zou moeten streven. Daarvoor zou je eigenlijk het
inkomen (en andere financiële kengetallen) in de uitgangssituatie eerst moeten beoordelen op de mate van
perspectief die dit biedt.
Er zijn verschillende instrumenten denkbaar, die aansluiten bij de specifieke oorzaken die het
inkomensverlies doen ontstaan. In het vervolg wordt nader op het koppelen van instrumenten aan oorzaken
ingegaan.

7.2.2

Werkwijze

In de analyse wordt de volgende werkwijze gekozen. Er wordt gewerkt met vier hoofdtypen of klassen van
instrumenten (en overige instrumenten):
• Meerprijs voor producten (bijdragen vanuit de markt);
• Subsidies voor niet-productieve investeringen (of het niet-productieve deel van investeringen);
• Betalingen voor ecosysteemdiensten en/of (nieuwe) groene producten;
• Afwaardering van grond;
• Overige instrumenten.
Binnen deze hoofdtypen van instrumenten worden specifieke instrumenten onderscheiden (zie voor
uitwerking paragraaf 7.3). Daarbij wordt aangesloten bij de al bestaande instrumenten (bijvoorbeeld
bestaande subsidieregelingen zoals de SDE en de eco-betalingen in het kader van het GLB), maar wordt ook
gekeken naar eventuele nieuwe instrumenten (zoals bijvoorbeeld het instrument van een nieuwe
duurzaamheidsstandaard). Bij de instrumenten wordt ook aangegeven hoe ze werken (het mechanisme) en
aspecten die de (mate van) inzetbaarheid beïnvloeden.
Om inzicht te geven in de potentiële bijdrage van instrumenten worden een aantal principes of ‘rekenregels’
gehanteerd. Deze zijn zodanig gekozen dat ze als het ware bepaalde scenario’s per instrument laten zien.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 75

Het doel ervan is dus inzicht te geven in keuzes en soms ook in de begrenzing daarvan, niet om de
werkelijke inzet van instrumenten voor te schrijven. De rekenregels die zullen worden gehanteerd zijn:
1.

De terugrekenregel of het compensatieprincipe;

2.

De dekkingsregel voor niet-productieve milieuinvesteringen;

3.

De vergoedingsregel voor eco-betalingen; en

4.

De productiviteitsregel voor grond.

Ad 1) De terugrekenregel of het compensatieprincipe neemt als uitgangspunt dat het instrument zodanig
wordt ingezet dat het inkomensverlies wordt geneutraliseerd. Er wordt dan teruggerekend: bijvoorbeeld
welke meerprijs voor de melk er nodig is zodat het inkomen van de boer op hetzelfde peil zou blijven als in
de situatie zonder de maatregelen.
Ad 2) Bij de dekkingsregel voor niet-productieve investeringen (met name milieu), wordt gekeken welke
subsidie de boer nodig heeft voor de investeringen die puur voor het milieu (of dierenwelzijn) zijn gedaan
(en waar dus geen extra inkomsten tegenover staan in de vorm van een betere productiviteit of kwaliteit van
producten). Deze investeringen worden, in navolging van de terminologie uit het GLB, niet-productieve
investeringen genoemd. In de praktijk zullen investeringen (bijvoorbeeld de investering in een nieuwe
emissiearme stal) zowel een niet-productief deel (het deel van de investering dat gemoeid is met de
emissieverlaging) als een productief deel (betere stalcondities voor het vee, betere melkstal) hebben. Bij de
dekkingsregel wordt als uitgangspunt genomen dat de overheid milieukosten mag vergoeden, maar geen
subsidie hoeft te geven met betrekking tot het productieve deel. Dat deel draagt een rendement dat de boer
immers zelf al incasseert en hoeft niet nogmaals vergoed te worden. Vaak mag dat laatste ook niet vanwege
de in de EU geldende staatssteunregels.
Ad 3) De vergoedingsregel is van toepassing op de betaling voor groene producten en diensten, ook wel
aangeduid als eco-betalingen of betalingen voor ecosysteemdiensten. Dit soort betalingen vinden ook onder
het bestaande beleid al plaats. Voor de betalingen voor ecosysteemdiensten gelden dan bepaalde
vergoedingsregels, waarbij uitgegaan wordt van een voor een gemiddeld bedrijf in principe kostendekkende
vergoeding (cost incurred) en/of compensatie van het inkomensverlies (income foregone) dat optreedt door
het eco-goed of de eco-dienst aan te bieden. Omdat het logisch-noodzakelijk lijkt om bij betalingen voor
andere/nieuwe eco-diensten bij dit bestaande beleid aan te sluiten (of dat uit te breiden) geeft het inzicht om
deze regel voor zulke betalingen toe te passen en te zien waar dat toe leidt.
Ad 4) De productiviteitsregel wordt gehanteerd als regel om te compenseren voor het productiviteitsverlies als
gevolg van de te nemen maatregelpakketten. Dit speelt in het bijzonder met betrekking tot de productiefactor
grond en maatregelen die met de extensivering van de productie en dus het landgebruik hebben te maken. De
achterliggende gedachte is dat de waarde van land, in een agrarische context, wordt bepaald door de productie
die met het land kan worden voortgebracht en de netto inkomsten die daardoor worden gegenereerd. De
waarde van een hectare land is in theorie gelijk aan de netto contante waarde van de financiële bate die er nu
en in de toekomst mee kan worden gegenereerd. Op het moment dat de productiviteit van het land wordt
verlaagd, bijvoorbeeld door milieubeperkingen of extensiveringsbepalingen, dan dalen de jaarlijkse netto
opbrengsten die met zo’n hectare land kunnen worden behaald en dus ook de waarde ervan. De verlaging van
de productiviteit die daardoor optreedt kan worden vertaald naar een waardedaling van het land. Via
afwaardering van de grond zou deze waardedaling eenmalig kunnen worden ‘afgekocht’. De hoogte van het
afwaarderingsbedrag dat daarvoor nodig is hangt af van de mate van productiviteitsverlies.
Belangrijk om te vermelden is dat de instrument-analyse in dit hoofdstuk een ex-post karakter heeft. Dat wil
zeggen dat eventuele gedragsbeïnvloeding door de hoogte en manier van financiële compensatie niet worden
meegenomen. In werkelijkheid kunnen die er wel zijn. Zo kan een markup op de melkprijs bijvoorbeeld door
de boer als een hogere melkprijs worden gepercipieerd en hem aanzetten tot gedrag om meer dan eerder is
berekend zijn melkproductie op peil te houden of te vergroten. Dat geldt zeker in de praktijk waar boeren
veel flexibeler kunnen reageren dan in de hier gestileerde ontwikkelpaden. In de praktijk kan een hogere
melkprijs de boer bijvoorbeeld doen besluiten om eerder extra land aan te kopen in plaats van zijn veestapel
te verkleinen.

76 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

7.3

Relevante beleidsinstrumenten en hun werking

7.3.1

Relevante beleidsinstrumenten

In de voorgaande paragraaf is de hoofdindeling om tot een typologie van instrumenten te komen al
gepresenteerd. Onderscheiden worden de meerprijs via de markt, subsidie voor niet-productieve activiteiten,
betalingen voor ecosysteemdiensten, afwaardering van productiemiddelen en overige instrumenten. Binnen
elk van deze klassen zijn weer verschillende voorbeelden denkbaar. Op basis van de ‘instrumentenkoffer’ van
LNV (zie Bijlage 11), die een overzicht geeft van instrumenten waarvan serieus wordt overwogen om deze in
te zetten, is een selectie gemaakt (zie Tabel 7.1). De werking van deze instrumenten wordt in het vervolg
verder bekeken.

Tabel 7.1

Instrument type en voorbeeldinstrumenten

Instrumenttype

Instrumenten
• Meerprijs (mark-up) door nieuwe Nederlandse duurzaamheidsstandaard.

Meerprijs (via
markt)

• Structurele bijdrage uit de markt via onderscheidende en gecertificeerde ketenconcepten met een
bovenwettelijke standaard.
• Kredietverstrekking onder gunstige voorwaarden (rentekorting, aflossingsvrije perioden) door banken.
• Regeling groenprojecten voor lagere rentes bij leningen.
• Normeren en beprijzen (introduceert markt voor milieugebruiksrechten).

Subsidie voor niet-

• Regelingen voor sociaaleconomische begeleiding van bedrijven.

productieve

• Regeling/interventie in het kader van GLB voor subsidiëring van vestigingssteun voor bedrijfsovername of -

investeringen

start door jonge landbouwers. In de GLB-periode 2023-2027 is 45.000 euro beschikbaar voor jonge
landbouwers beschikbaar die een landbouwbedrijf overnemen of starten.
• Investeringssubsidies voor nieuwe emissiearme en dierwaardige stallen, mestverwerking en technische
apparatuur via o.a. de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming en managementmaatregelen (Sbv),
Subsidieregeling hoogwaardige mestverwerking en investeringsregelingen in het NSP van het GLB (BBT
Investeringshulp nieuwe technieken).
• Subsidieregeling transitie naar duurzaam veevoer.
• Vergoedingen voor gebiedspecifieke nadelen vanwege natuurlijke beperkingen of verplichte eisen.
• Subsidieregeling voor non-productieve investeringen en deels productieve investeringen (mechanische
apparatuur, bodembewerking etc.) die meerjarig opengesteld is.

Betalingen voor

• Vergoeding voor ecosysteemdiensten via de ecoregeling van het GLB.

ecosysteemdiensten • Vergoeding voor ecosysteemdiensten via de ANLb regeling van het GLB.
• Stimuleringspremie voor telers voor extra vezelgewassen (biobased bouwmaterialen) en 0.5 Mton CO2
vastlegging.
• Vergoedingen voor ecosysteemdiensten zoals koolstofcertificaten, de ecoregelingen en het Agrarisch Natuuren Landschapsbeheer van het GLB-NSP en uitbreiding van het aantal natuurbeheerpakketten voor agrariërs.
• Vergoedingen voor extensiveringsmaatregelen in veenweidegebieden met een vernattingsopgave en in de
overgangsgebieden van stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden zoals de maatregel ‘Gebiedsgerichte
samenwerking ter versterking van de aanpak Veenweide en Natuurherstel stikstof’ in het GLB-NSP.
Afwaardering

• Afwaardering van grond (grondgebondenheid / extensivering / beperkingen mbt landgebruik / peilverhoging).
• Verlaagde pacht vanwege gebruiksbeperkingen.

Overige

• Borgstelling MKB-landbouwkredieten (BL).

instrumenten

• Regelingen voor kennisontwikkeling, kennisverspreiding, onafhankelijke advisering, opstellen van
bedrijfsplannen, cursussen, pilots, fieldlabs, praktijkontwikkeling en -landing via demonstratiebedrijven,
samenwerking zoals de SABE en regelingen in het Nationaal Strategisch Programma (NSP) van het GLB.
• Fiscale regelingen zoals Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige afschrijving milieu investeringen
(Vamil).
• Financiële bijdrage aan digitalisering en voor versnelling meetinstrumenten voor doelsturing.
• Regelingen voor sociaaleconomische begeleiding van bedrijven.
• Het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw met een Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL), een
werkkapitaalregeling en een subsidieregeling voor bedrijfsplannen en demonstratiebedrijven.
• De (nationale) grondbank, die vrijkomende landbouwgrond kan opkopen en uitgeven aan ondernemers voor
extensiveren, verplaatsen of omvormen van het bedrijf.
• Voor de omschakeling naar natuurinclusieve landbouw en naar biologische landbouw wordt als uitwerking van
het Actieplan biologische landbouw gewerkt aan een omschakelprogramma.

Bron: auteurs. Selectie van instrumenten is gebaseerd op de Instrumentenkoffer van LNV, aangevuld met maatregelen op basis van andere documenten
(waaronder concept Landbouwakkoord).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 77

In Tabel 7.2 zijn de instrumenten van de bovenstaande tabel geclusterd in een aantal hoofdcategorieën,
waarbij bij elk van de categorieën een korte omschrijving is gegeven van hun belangrijkste
werkingsmechanisme.

Tabel 7.2

Hoofdtypen, instrumenten categorieën en werkingsmechanisme

Hoofdtype

Instrumentcategorie

Werkingsmechanisme

Meerprijs via markt

Outputprijzen

Doordat producten onder labels worden verkocht ontvangen ze een positieve

(standaarden)

prijspremie

Inputprijzen (vb.

Vanwege duurzame productie ontvangt boer korting op de prijs van inputs

rentekorting)
Normeren en beprijzen

Bij normeren en beprijzen wordt er de facto een nieuwe markt voor emissies of
productierechten geïntroduceerd. Dit kan doordat de totale
milieugebruiksruimte wordt vastgelegd en opgedeeld in rechten. Vaak zijn de
rechten verhandelbaar en krijgen ze dus een prijs. De waarde van de rechten
beïnvloedt de vermogenspositie van bedrijven. Wil een bedrijf uitbreiden dan
moeten rechten worden gekocht op de markt en moet het aankopende bedrijf
dus (extra) kosten maken. Het kan ook doordat er vanuit de keten wordt
betaald voor productie die emissiearm (bijvoorbeeld met een verlaagde CO 2
footprint) wordt geproduceerd.

Subsidie voor niet-

Subsidie op investeringen

De subsidies verlagen de investeringskosten. Voor dit soort subsidies geldt de

productieve

EU staatssteun regeling die een maximale investeringssubsidie 65% van de

investeringen

investering toestaat. In geval van jonge boeren (<40 jaar) en wanneer de
milieu investeringen niet leiden tot bedrijfsuitbreiding kan tot maximaal 80%
worden gesubsidieerd.
Overige subsidies (vb.

De subsidies verlagen kosten en kunnen leiden tot meer gebruik van advies en

voucher voor advisering,

daardoor andere/beter overwogen keuzes (effect is vaak meer indirect)

vestigingssteun)
Betalingen voor eco-

ANLb

systeemdiensten

Betaling voor groene diensten en beheersactiviteiten in het kader van het GLB,
plattelandsbeleid-pijler

Eco-regeling

Betaling voor groene diensten en beheersactiviteiten in het kader van het GLB,
eerste-pijler

Betaling voor

Betalingen voor bepaalde managementpraktijken / productiewijze

managementpraktijken

(bijvoorbeeld in drinkwaterwingebied; Vittel PES). Dit kan gekoppeld zijn aan
bepaalde vormen van certificering en/of productielabels/ standaarden.

Betaling overige diensten

Betaling voor diensten (bijv biodiversiteit, CO2 opslag in bodem) die zowel via
overheid als private partijen kunnen komen. Voorbeelden zijn Brabantse
Biodiversiteitsmonitor melkveehouderij, en Duurzame melkveehouderij
Drenthe

Afwaardering

Afwaardering

Eenmalige betaling (afkoop) van de waardevermindering van landbouwgrond

landbouwgrond

vanwege productiviteitsverlies als gevolg van duurzaamheids/milieumaatregelen

Aangepaste pachtprijs en

Idem, maar dan uitgedrukt in een (jaarlijkse) lagere pachtprijs

restricties op landgebruik
Overige

Omschakelsteun

instrumenten32

Subsidie voor het omschakelen naar een andere productiestructuur/richting
(bijvoorbeeld van conventioneel naar biologisch of natuur-inclusief). Kan
vanuit GLB regeling maar ook via andere bronnen

Borgstelling

Garantstelling van de overheid om bedrijf bij te staan mocht het onverhoopt
leningen/ schulden niet kunnen aflossen (Borgstellingskrediet voor de
Landbouw, BL). Kan bedrijf helpen om de benodigde financiering te krijgen en
dat ook nog tegen een redelijke prijs (vanwege het afgenomen risico).
Regeling kent ook een module waarin omschakelkapitaal beschikbaar wordt
gesteld van maximaal 1,2 miljoen euro per bedrijf. Deze regeling is bedoeld
om een financieringsknelpunt bij de omschakeling weg te nemen.

Fiscale regelingen

Fiscale regelingen zoals de MIA/VAMIL bevorderen investeringen in

(vb MIA, Vamil)

respectievelijk energie efficiënte bedrijfsmiddelen en nieuwe milieutechnieken
(aangegeven op een speciale lijst). Winstgevende agrarische ondernemingen
hoeven, als ze gebruik maken van de regeling, minder belasting te betalen.
Voorbeelden zijn de investeringen via de Maatlat Duurzame Stallen en Groen
Label Kassen.

32

Informatie over omschakeling is gebaseerd op Bergevoet et al. (2023), niet gepubliceerd.

78 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Meerprijs markt
Bij de meerprijs via de markt is als eerste een onderscheid gemaakt in instrumenten die leiden tot een
meerprijs voor producten of tot lagere kosten voor inputs. Verder wordt een aparte groep gemaakt voor
instrumenten die te maken hebben met normeren en beprijzen. Bij normeren en beprijzen gaat het in feite
om het creëren van een nieuwe markt, namelijk een markt voor milieugebruiks- of emissierechten. Het gaat
hier dus om een marktinstrument. Een ander aspect van dit type instrumenten is dat er een normering is,
bijvoorbeeld door middel van definiëring van een (eindige) milieugebruiksruimte, die al dan niet wordt
opgedeeld in verhandelbare rechten. Naast (verhandelbare) rechten zijn ook andere vormen van normeren
en beprijzen denkbaar, zoals bijvoorbeeld betalingen door het bedrijfsleven voor producten die met een
verlaagde CO2-footprint worden geproduceerd. 33 Die laatste vormen worden in deze studie wel meegenomen,
32F

de verhandelbare rechten niet.
Subsidies niet-productieve investeringen
Bij de subsidies voor niet-productieve investeringen is een onderscheid gemaakt in subsidies op milieugerelateerde (niet productieve) investeringen en overige subsidies, die op een meer indirecte manier
bijdragen aan de verduurzaming van bedrijven zoals gesubsidieerde bedrijfsadvisering en voorlichting.
Betalingen voor ecosysteemdiensten
De betalingen voor ecosysteemdiensten zijn opgedeeld in vier categorieën. De eerste twee betreffen al
bestaande regelingen in het GLB, namelijk de regeling Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb) en de
in januari 2023 van kracht geworden eco-regeling. Voor deze regelingen is daarom sprake van een in hoge
mate ‘voorspelbare’ inkomensbijdrage, uitgaande van de invulling van deze regelingen in het nationale NSP.
Voor maatregelen die nieuw zijn en/of buiten het huidige GLB vallen is dit minder het geval. Hiervan ligt de
invulling (en ook de financiering) nog veel meer open, reden om deze als aparte categorie te zien. De
overige twee categorieën die worden onderscheiden zijn betalingen voor managementpraktijken die een
duurzame productiewijze bevorderen en betalingen voor overige diensten. Het onderscheid tussen het type
maatregelen dat onder de categorieën vallen vertoont vaak overlap. De reden om de vier categorieën toch te
onderscheiden is met name dat hun financiering verschillend is: de eerste twee betreffen publieke
financiering, de overige zijn privaat, of eventueel publiek-privaat van karakter. Niet alleen de financiering is
verschillend, ook de werking kan verschillen, evenals de regels die gelden voor de toegestane vergoedingen
of de berekenwijze daarvan.
Afwaardering grond
Bij de afwaardering van grond is een tweedeling gemaakt, waarbij afwaardering in de vorm van eenmalige
afkoop van productiviteitsverlies van grond wordt onderscheiden van ‘jaarlijkse afwaardering’ via
zogenaamde restrictieve pacht (de verhuur van land waaraan bepaalde gebruiks- of duurzaamheidsrestricties
worden opgelegd en waarvoor dan een lagere pachtprijs wordt berekend dan in de reguliere pacht).
Overige instrumenten
Hoofdtype overige instrumenten is opgedeeld in vier categorieën, waarbij een groep betrekking heeft op
omschakelsteun, en waar verder ook een aantal verzekeringen en fiscale maatregelen zijn ondergebracht.

7.3.2

Werking beleidsinstrumenten

Voor het vervolg van de analyse wordt gefocust op de instrumenten categorieën in plaats van op individuele
instrumenten. In Tabel 7.3 is per categorie een inschatting gemaakt van de mate waarin zo’n categorie bij
kan dragen aan verkleining van het inkomensverlies. Daarbij is vooral gekeken naar de criteria voor het
bepalen van de vergoeding. Soms zijn die duidelijk omdat ze bijvoorbeeld in de wet zijn vastgelegd. In
andere gevallen is geprobeerd op basis van de literatuur en expertkennis een inschatting te maken van de
potentiële bandbreedte aan vergoedingen. De omschrijving in de meest rechtse kolom van Tabel 7.3 geeft de
redenering en overwegingen die zijn gebruikt om tot de inschatting te komen. Bij het maken van de
schatting is overigens wel gekeken naar individuele maatregelen en hoe die zouden kunnen ‘aggregeren’ tot
de bijdragepotentie van een instrument categorie.

33

Het werken met een aangepast beprijzingssysteem door bedrijven kan soms betekenen dat een extra betaling voor
milieuprestaties ten koste gaat van de reguliere betaling voor het product (normale marktprijs). In dat geval is er sprake van
substitutie tussen beloningen (zie Silvis et al, 2022).

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 79

Tabel 7.3 helpt om op hoofdlijnen (instrumenten categorieën) inzicht te krijgen in de potentie van transitieondersteunende instrumenten. Dit geeft nog niet direct inzicht in de mate waarin het inkomensverlies is te
verkleinen. Daarvoor is het nodig om de bedrijfskarakteristieken (bijvoorbeeld aantal hectares of dieren) en
de karakteristieken van de maatregelpakketten (bijvoorbeeld de hoogte van niet-productieve investeringen,
deelname aan ANLB, deelname aan eco-regeling) in beeld te hebben. Zijn deze bekend, dan kan in
combinatie met de vergoedingscriteria uit Tabel 7.3 worden berekend wat een bedrijf potentieel aan
financiële ondersteuning kan krijgen. Bij de mate van inzet is, op verzoek van de opdrachtgever, niet nader
gekeken naar eventuele beperkingen vanuit het beschikbare budget. Een reden hiervoor is dat er een fors
bedrag beschikbaar is via het Transitiefonds, over de inzet waarvan nog nadere besluitvorming nodig is.

Tabel 7.3

Hoofdtypen, instrumenten categorieën en bepaling van hun maximale inzetbaarheid

Thema

Instrumentcategorie

Inschatting/assumpties over inzetbaarheid

Meerprijs via markt

Outputprijzen

Op basis van willingness-to-pay onderzoek lijken consumenten wel circa 10%

(standaarden)

meer te willen betalen voor duurzamere producten. In geval van een nieuwe
Nederlandse duurzaamheidsstandaard en exclusief gebruik van dit label door
retail zouden Nederlandse consumenten mogelijk worden ‘gedwongen’ om
meer te betalen, eventueel tot 20%. De premie op af-boerderij prijsniveau kan
hoger zijn dan op consumentenniveau, uitgaande van een faire beloning voor
duurzaamheid door primaire sector verricht (vgl bij volledige doorsluizing
10/0.4 is 25% op boerderijniveau; waarbij de generieke veronderstelling is
gemaakt dat de waarde van de landbouwinput op circa 40% ligt van de
eindwaarde van producten op retailniveau).

Inputprijzen (vb.

Kortingen liggen waarschijnlijk tot maximaal 0,15% (expertschatting).

rentekorting)
Normeren en beprijzen

Er zijn al voorbeelden waar beprijzing van emissiereductie door het
bedrijfsleven plaatsvindt. Voorbeelden in de melkveehouderij zijn On the way
to planet proof van RFC en het puntensysteem van Arla. Melkveehouders
ontvangen betalingen tot circa 1,5 cent (ca 3,5% - 4,0% van melkprijs) per kg
melk met een verlaagde CO2 footprint (CO2 uitstoot onder de 775 gram CO2equivalenten per kg melk).

Subsidie voor niet-

Subsidie op investeringen

productieve

De subsidie mag maximaal 65% van de niet-productieve investering bedragen.
In geval van jonge boeren (<40 jaar) en wanneer investeringen niet leiden tot

investeringen

bedrijfsuitbreiding mag maximaal 80% worden gesubsidieerd.
Overige subsidies (vb.

Voucher kan gaan tot 100% subsidiering van voorlichting/advies. Er komt een

voucher voor advisering,

vestigingssteunregeling (als onderdeel van het GLB) waarbij jonge

vestigingssteun)

landbouwers, die een bedrijf (deels) hebben overgenomen, in aanmerking
komen voor de vestigingssteun. Het gaat om een vast bedrag dat afhankelijk
van de criteria waaraan wordt voldaan minimaal 25.000 euro en maximaal
100.000 euro per bedrijf.

Betalingen voor eco-

ANLb

systeemdiensten

De vergoeding voor ANLb-activiteiten is gebaseerd op het opportunity-cost
beginsel en wordt bepaald via de principes cost incurred) de gemaakte kosten)
en/of income foregone (de gederfde opbrengsten of inkomsten) plus een
vergoeding voor transactiekosten (“normale winstopslag”) van 20%

Eco-regeling

Idem als ANLB, maar er is enige ruimte voor het betalen van hogere
vergoedingen

Betaling overige diensten

Overheden zijn gebonden aan zelfde regels als die gelden voor de GLBregelingen (anders conflict met staatssteuntoets). Private partijen zijn (in
theorie) helemaal vrij in het kiezen van vergoedingen.

Afwaardering

Betaling voor

Voor overheden idem als bij ANLb. Voor private actoren zijn betalingen vrij (en

managementpraktijken

stapelen van betalingen mag ook)

Afwaardering

Voor de omzetting naar natuurgrond is de afwaardering 70%. Voor

landbouwgrond

landbouwgrond zal deze logische gezien lager moeten zijn. Er circuleren
getallen die suggereren dat 50% afwaardering in theorie mogelijk is. Dat is
hier als het maximale afwaarderingspercentage gekozen.

Overige instrumenten

Aangepaste pachtprijs en

De bovenstaande regel voor afwaardering volgend is het equivalent dat de

restricties op landgebruik

pachtprijs voor gerestricteerde pacht ook maximaal zal halveren

Omschakel-steun

Het ‘Omschakelprogramma duurzame landbouw’ omvat subsidie voor
investeringen (IDL), een subsidieregeling voor ondersteuning bij het maken
van een bedrijfsplan voor omschakeling, en een borgstellingsregeling voor
werkkapitaal.

80 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Thema

Instrumentcategorie

Inschatting/assumpties over inzetbaarheid

Borgstelling

Het totale budget in 2023 omvat 66,5 miljoen voor de verschillende
borgstellingskredieten. De landbouwondernemers betalen 1 tot 3% provisie
voor dekking van de kosten van de borgstelling. Er is dus sprake van een
risico-opslag.

Fiscale regelingen (vb

Bij de MIA-regeling kan maximaal 45% van de kosten van een

MIA, Vamil)

milieuvriendelijke investering extra worden afgetrokken van de fiscale winst,
naast reguliere afschrijvingen. Bij de Vamil-regeling kan maximaal 75% van de
investeringskosten willekeurig worden afgeschreven van de fiscale winst.

In het kader van deze indicatieve analyse worden de criteria of de bandbreedte uit Tabel 7.3
gegeneraliseerd. Voor de potentiële bijdrage vanuit een nieuwe duurzaamheidsstandaard is geschat dat dit
tot een opslag tot 20-25% op de prijs van in Nederland afgezette producten zou kunnen leiden. Verder werd
bijvoorbeeld bij normeren en beprijzen genoemd dat er in de melkveehouderij een premie van circa 3,5 tot
4% van de melkprijs wordt bepaald voor melk met een verlaagde footprint. Wat betreft de rentekorting is op
basis van deskundigeninformatie de bijdrage op 0,2 procentpunt geschat. 34 Voor het vervolg passen we die
3F

percentages ook toe op de akkerbouwsector, waarbij dan de aanname is dat er uiteindelijk een soortgelijke
betaling (met daarbij geformuleerde emissiereductiecriteria) valt te realiseren.
Voor andere betalingen genoemd in Tabel 7.3 maken we een onderscheid naar hoe generiek ze zijn. Bij ANLb
en eco-regeling activiteiten en betalingen gaan we er vanuit dat deze een generiek karakter hebben en dat
dus elke melkveehouder of akkerbouwer van een dergelijke regeling gebruik kan maken. De hoofdcategorie
‘betalingen voor ecosysteemdiensten’ kent ook betalingen die meer van toepassing lijken op producten die
worden vermarkt onder specifieke standaarden. Daarbij gaat het dan vaak om producten die een bepaalde
niche bedienen en een extra bonus realiseren doordat ‘betrokken consumenten’ (concerned consumers) die
daardoor worden aangesproken de gevraagde meerprijs betalen. Het ligt niet in de aard van dergelijke
nichemarkt-gerelateerde extra betalingen dat deze zijn uit te breiden naar alle consumenten. In de
indicatieve kwantificering van verkleining van het inkomensverlies zullen deze daarom niet apart worden
meegenomen, maar is deze optie voorbehouden aan een specifieke groep van bedrijven.
Instrumenten categorieën en daaronder nog weer individuele maatregelen kunnen interacteren en dat doet
de vraag rijzen hoe het met eventuele interactie-effecten en stapel-mogelijkheden zit. Dat is lastig
uitputtend aan te geven. Een eerste karakterisering en illustratie van dergelijke effecten, en dan op het
niveau van hoofdtype van instrumenten, is weergegeven in matrix Tabel 7.4. Zoals de tabel laat zien zijn er
verschillende interactie effecten denkbaar, waarbij er sprake kan zijn van synergie, maar ook van competitie.
• Voorwaardelijke interactie-effecten
Er is samenhang tussen de instrumenten die elkaar kunnen versterken (voorbeelden: betalingen en
subsidies die de rentabiliteit verbeteren en tot winst op bedrijfsniveau leiden zullen het gemakkelijker
maken om als bedrijf te kunnen profiteren van fiscale maatregelen);
• Uit bestuurlijke regels voortvloeiende interactie-effecten
Er gelden bestuurlijke regels met betrekking tot vergoedingen; zo mag er alleen worden betaald voor
bovenwettelijke prestaties en voor eenzelfde dienst of prestatie mag maar één keer mag worden betaald
(voorbeeld: voor productiviteitsverlies kan worden betaald via afwaardering van grond, maar ook door
extra te belonen voor ecosysteemdiensten gerelateerd aan extensivering, maar dit mag niet dubbelop);
• Indirecte interactie-effecten
Er is geen/beperkt direct effect, maar er kan indirecte interactie zijn (voorbeeld: een voucher voor
bedrijfsadvisering kan leiden tot extra kennis van de ondernemer en een actiever gebruik van andere
‘inkomens’-regelingen).
De eventuele interactie-effecten zijn niet verder uitgewerkt omdat ze buiten de directe scope van de
opdracht lagen. De tabel is vooral bedoeld om de potentiële rol ervan te benoemen en er aandacht voor te
vragen dat bij een verdere invulling van het beleid het goed is hier aandacht voor te hebben.

34

Recent lijkt er beweging te zijn bij banken om het rentekortingsinstrument krachtiger in te gaan zetten. Tijdens de uitvoering van
dit onderzoek was daar nog geen informatie over beschikbaar die aanleiding gaf om van deze rentekortingsschatting af te wijken.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 81

Tabel 7.4

Matrix met illustratie van interactie-effecten en stapel-mogelijkheden voor de hoofdtypen van

instrumenten
Meerprijs via markt

Meerprijs via markt

Subsidie voor niet-

Betalingen voor

productieve

eco-

investeringen

systeemdiensten

-

Subsidie voor niet-

Maatregelen kunnen

productieve

gelijktijdig worden

investeringen

toegepast en meerprijs

Afwaardering

Overige
instrumenten

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Betalingen voor eco-

-

-

-

uit de markt zal vaak
ook alleen te realiseren
zijn als er bepaalde
duurzaamheidsprestaties
worden geleverd,
waarvoor
milieuinvesteringen dan
weer noodzakelijk zijn
Betalingen voor

Meerprijs via markt

Niet productieve

eco-

komt via de private

investeringen kunnen

systeemdiensten

sector en interfereert

bijdragen aan het

niet direct met

leveren van

betalingen vanuit de

ecosysteemdiensten,

overheid. In plaats ven

die dan weer tot de

een betaling per product

ontvangst van

kan ook vanuit de markt

betalingen kunnen

gericht voor bepaalde

leiden (potentieel

ecosysteemdiensten

positieve interactie)

worden betaald
Afwaardering

Er is geen directe

Afwaardering heeft

interactie tussen beide

betrekking op grond en systeemdiensten

maatregelen. Wel kan

milieuinvesteringen

kunnen het

de realisatie van een

slaan vaak neer in

productieverlies

meerprijs via de markt

stallen/gebouwen en

reduceren en een

het af te waarderen

machines. Er is geen

reden zijn om dat te

productiviteitsverlies van directe interactie

verrekenen in een

grond beperken

aangepast (lager)
afwaarderingsbedrag

Overige

Meerprijs via de markt

Afwaardering van

Betalingen voor

Afwaardering van

instrumenten

leidt eerder tot winst en

grond kan de

ecosysteemdiensten

grond draagt bij

fiscale maatregelen

rentabiliteit van

dragen bij aan een

aan een positieve

dragen vaak pas bij als

toekomstige

positieve rentabiliteit rentabiliteit en dat

er winst wordt gemaakt

bedrijfsvoering gunstig

en dat kan helpen

kan helpen om

(positieve interactie)

beïnvloeden en

om eerder/meer van

eerder/meer van

daarmee kan beter

fiscale maatregelen

fiscale maatregelen

worden geprofiteerd

gebruik te kunnen

gebruik te kunnen

van fiscale

maken (positieve

maken (positieve

maatregelen

interactie)

interactie)

7.4

Analyse instrumenteninzet

Inleiding
In deze paragraaf wordt een nadere analyse gemaakt van de inzet van instrumenten met het oog op het
verkleinen van het inkomensverlies. Daarvoor wordt een aantal aannames gemaakt. Per instrument type is
op basis van een ‘aggregatie’ van de beschikbare instrumenten een inschatting gemaakt van de bijdrage
bandbreedte. Voor de meerprijs vanuit de markt is bijvoorbeeld een inschatting gemaakt van de bijdrage van
een nieuwe duurzaamheidsstandaard en ketenbijdragen voor producten met een lage CO2 footprint. In deze
paragraaf wordt op basis van de eerder bepaalde bandbreedte een inkomensbijdrage berekend, waarbij

82 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

steeds rekening is gehouden met de specifieke karakteristieken van de standaardbedrijven (zoals
bijvoorbeeld het totale aantal liters melk dat in de toekomstige eindsituatie zal worden geproduceerd).
Informatiebasis
Voor de analyse van de instrumenten inzet is het nodig de informatie over de inkomenseffecten (het
inkomensverlies) uit de eerdere hoofdstukken, waar relevant, om te rekenen in termen van:
• het inkomensverlies samenhangend met de verplichte maatregelen (en het GLB) (inkomensverlies 1) en
dat samenhangend met de overige maatregelen (maatregelpakketten) (inkomensverlies 2)
• het inkomensverlies uitgedrukt per eenheid product (bijvoorbeeld per kg melk of eventueel per dier)
• het inkomensverlies uitgedrukt per hectare cultuurareaal (bouwland of grasland)
• de jaarkosten van de investeringen per bedrijf (bij voorkeur met uitsplitsing naar het niet-productieve
deel)
• de verlaging van de grondproductiviteit (in termen van het verlies aan saldo per hectare).
Opbouw hoofdstuk
Na de weergave van het inkomensverlies en de onderdelen daarvan (7.4.1), wordt verder ingegaan op de
potentie van de instrumenten (per instrumentcategorie) om bij te dragen aan inkomensverliesvermindering
van het inkomensverlies (7.4.2). Hierbij wordt gebruikgemaakt van de in de vorige paragraaf weergegeven
rekenregels. In paragraaf 7.4.3 wordt een synthese gegeven van de verworven inzichten, met aandacht voor
het combineren van instrumenten uit diverse instrumenten categorieën.

7.4.1

Melkvee

7.4.1.1

Het inkomensverlies en de onderdelen daarvan

Zoals al eerder is aangegeven kan het inkomensverlies op verschillende manieren worden gedefinieerd (zie
ook methodologie-Figuur 2.1 in hoofdstuk 2). Allereerst is er de beweging van de huidige situatie naar de
toekomstige basissituatie. Dat vertegenwoordigt het inkomensverlies als gevolg van vastgestelde
maatregelen (voortvloeiend uit het 7e actieprogramma van de Nitraatrichtlijn en het verlies aan derogatie) en
de aanpassing in de hectarebetalingen van het GLB (inkomensverlies 1). Het effect van de
maatregelpakketten die daar bovenop worden genomen zijn in de voorgaande hoofdstukken weergegeven
als veranderingen in inkomen ten opzichte van de toekomstige basis (inkomensverlies 2). In deze paragraaf
zijn de inkomenseffecten allen uitgedrukt ten opzichte van de huidige situatie 35. Dat geeft een overzicht van
34F

het totale inkomensverlies per standaardbedrijf ten opzichte van de situatie per eind 2022 (Tabel 7.5). Dit
inkomensverlies bedraagt gemiddeld voor de doorgerekende standaardbedrijven ruim 70.000 euro.
Vervolgens is aangegeven (zie Tabel 7.6) welk deel van het totale inkomensverlies gerelateerd is aan de
extra maatregelpakketten die zijn doorgerekend om aan de transitieopgaven te voldoen. Gemiddeld is circa
60% van het berekende totale inkomensverlies gerelateerd aan de extra maatregelenpakketten. Dit laat ook
zien dat het inkomensverlies dat ontstaat door de vastgestelde maatregelen en de aanpassing van de GLBhectarebetalingen (inkomensverlies 1) ook al substantieel is, namelijk gemiddeld 40% van het totale
inkomensverlies. Merk op dat er veel variatie is rond dit gemiddelde.

35

Merk op dat er bij de berekening van het inkomensverlies (zie eerdere hoofdstukken) vanuit is gegaan om dit vast te stellen
zonder ondersteunende beleidsinstrumenten. Dit betekent dat er bijvoorbeeld er grosso modo geen rekening is gehouden met
vergoedingen die boeren ontvangen in het kader van de nieuwe eco-regeling of het al bestaande ANLb. Deze wat kunstmatige
scheiding is gemaakt om de rol van financiële instrumenten bij het verminderen van het inkomensverlies separaat te kunnen
vaststellen.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 83

84 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 7.5

Het totale inkomensverlies voor melkveehouderij dat ontstaat ten opzichte van de huidige situatie (2021) als gevolg van de al vastgestelde maatregelen,

aanpassing in de hectarebetalingen van het GLB en de doorgerekende maatregelpakketten (in euro’s per bedrijf)
Maatregelpakket
Ontwikkelpad

Ext. (GVE/ha)

Uitbreiding

Standaardbedrijfstype
Invulling

Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

ext.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht grond

Licht

-40.925

-49.677

-59.803

-31.496

-63.515

Licht anders

-47.510

-56.899

-66.771

-36.710

-70.379

Zwaar

-56.704

-88.367

-68.736

-90.297

-59.754

-87.949

-73.032

-88.698

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Zwaar anders
+20%

Pacht grond

-53.481

Licht
Licht anders

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Krimp dieren

-60.038

-65.832

Zwaar

-51.649

-35.117

-70.011

Zwaar anders

-52.536

-38.428

-73.064

Licht

-37.614

-48.405

-63.601

-29.735

-59.133

Licht anders

-49.550

-62.449

-80.519

-39.133

-75.234

Zwaar

-43.145

-76.888

-98.473

-36.946

-29.342

Zwaar anders

-47.903

-81.765

-106.734

-40.321

-32.242

Licht

-82.265

-136.548

Licht anders

-93.197

-146.792

Zwaar

-97.814

-96.818

-172.026

-115.995

-168.400

Zwaar anders

-100.631

-100.481

-177.413

-120.067

-172.032

Gericht op omschakeling
Biologisch

1,5

Nee

Pacht grond

Licht

-69.601

-42.454

-29.035

Zwaar
Natuurinclusief

1,0

Nee
Nee

Pacht grond
Krimp dieren

Licht

-28.262

Licht anders

-41.696

-40.631

Licht
Licht anders

-167.648

-103.071

-9.932

-53.664

Tabel 7.6

Het aandeel (percentage) van het totale inkomensverlies voor melkveehouderij dat direct gerelateerd is aan de extra maatregelen die worden genomen

(maatregelpakketten) om doelstellingen te halen
Maatregelpakket
Ontwikkelpad

Ext. (GVE/ha)

Uitbreiding

Standaardbedrijfstype
Invulling

Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

ext.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht grond

Licht

52

54

55

52

47

Licht anders

59

60

60

59

52

Zwaar

66

65

51

53

67

65

54

52

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Zwaar anders
+20%

Pacht grond

68

Licht
Licht anders

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Krimp dieren

62

59

Zwaar

62

57

52

Zwaar anders

63

61

54

Licht

48

53

58

49

43

Licht anders

61

63

67

62

55

Zwaar

61

75

68

59

36

Zwaar anders

64

76

71

63

42

Licht

72

80

Licht anders

75

82

Zwaar

83

80

82

71

75

Zwaar anders

83

81

82

72

76

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee
Nee
Nee

Pacht grond
Pacht grond
Krimp dieren

Licht

59

54

3

Zwaar

67

65

35

Licht

40

Licht anders

59

63

Licht
Licht anders

88

a) Dit maatregelpakket heeft voor zand intensief klein een positief inkomenseffect t.o.v. de toekomstige basis (+16.000 euro, zie Tabel 6.2) waardoor het totale inkomensverlies negatief is (inkomensstijging).

67

a)

21

| 85

7.4.1.2

Potentie van de instrumenten om aan inkomensverlies verkleining bij te dragen

De rol van de markt
Voor de bijdrage vanuit de markt die nodig is om het totale inkomensverlies bij de melkveehouderij te
dichten is via de terugrekenregel bepaald hoeveel extra de melk zou moeten opbrengen om dit te realiseren.
Tabel 7.7 geeft een overzicht van de berekende opslag op de melkprijs. Gemiddeld over alle geanalyseerde
standaardbedrijven-maatregelpakket combinaties bedraagt dit circa 7,0 eurocent per liter (de mediaan is
5,6 cent per liter). Uitgaande van een melkprijs van bijvoorbeeld 40 cent per liter betekent dit dat via een
verhoging van de melkprijs met 18% het totale inkomensverlies gemiddeld gedicht zou kunnen worden.
Zoals Tabel 7.7 laat zien is er veel variatie: in het ongunstigste geval is 22 cent/liter extra nodig en in het
gunstigste geval 1,5 cent per liter.

86 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 7.7

Het inkomensverlies per melkveehouderij standaard bedrijf-maatregelpakket combinatie, uitgedrukt in euro per kg melk
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext.

Uitbreiding

(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype
Invulling

Overige

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

ext.

maatr.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht grond

Licht

-0,052

-0,050

-0,050

-0,049

-0,054

Licht anders

-0,053

-0,047

-0,042

-0,047

-0,045

Zwaar

-0,076

-0,072

-0,058

-0,056

-0,069

-0,058

-0,047

-0,041

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Zwaar anders
+20%

Pacht grond

-0,040

Licht
Licht anders

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Krimp dieren

-0,047

-0,041

Zwaar

-0,066

-0,051

-0,055

Zwaar anders

-0,058

-0,045

-0,043

Licht

-0,045

-0,046

-0,046

-0,044

-0,047

Licht anders

-0,058

-0,055

-0,054

-0,053

-0,053

Zwaar

-0,042

-0,097

-0,077

-0,056

-0,041

Zwaar anders

-0,040

-0,100

-0,089

-0,055

-0,044

Licht

-0,083

-0,112

Licht anders

-0,089

-0,116

Zwaar

-0,105

-0,127

-0,144

-0,100

-0,108

Zwaar anders

-0,104

-0,132

-0,144

-0,096

-0,105

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee
Nee
Nee

Pacht grond
Pacht grond
Krimp dieren

Licht

-0,051

-0,047

-0,023

Zwaar

-0,070

-0,067

-0,044

Licht

-0,013

Licht anders

-0,004

-0,056

Licht
Licht anders

-0,219

-0,080

-0,004

-0,023

| 87

De uitkomsten van Tabel 7.7 kunnen worden vergeleken met de inschatting van de potentiële bijdrage vanuit
de markt (zie Tabel 7.3). Daar werd opgemerkt dat er onderzoek is dat aangeeft dat consumenten mogelijk
bereid zijn om 10% extra te betalen voor duurzaam geproduceerde producten. Een stijging van circa 20%
van de melkprijs af-boerderij niveau zou bij een aandeel van het primaire product van circa 40% in de
waarde van zuivelproducten betekenen dat de prijs in de winkel met circa 7% zou moeten stijgen. Dit ligt
binnen de bandbreedte van de ingeschatte potentiële betalingsbereidheid van consumenten. Mocht een
nieuwe algemene duurzaamheidsstandaard een prijsverhoging in de orde van grootte van 10% kunnen
realiseren dan zou het inkomensverlies voor de doorgerekende standaard bedrijf – maatregelpakketcombinaties gemiddeld kunnen worden overbrugd. Omdat veel zuivelproducten in het buitenland, met name
Noordwest Europa worden afgezet, zou een dergelijke standaard en potentiële betalingsbereidheid dan ook in
de afzetgebieden buiten Nederland gerealiseerd moeten worden. Of dat laatste een reële mogelijkheid is
staat te bezien. Het is goed te bedenken dat de markt maar een van de kanalen is om de inkomensverliezen
mee af te dekken. Ook andere instrumenten kunnen daarbij helpen (zie vervolg). Uiteindelijk zullen de
bedrijven waarschijnlijk van een combinatie van instrumenten gebruik proberen te maken om de negatieve
inkomenseffecten van de maatregelen te mitigeren.
Uit Tabel 3.2 bleek dat de gemiddelde financieringsbehoefte van de standaardbedrijven melkveehouderij in
de huidige situatie ongeveer 1,2 miljoen euro is. Een rentekorting van 0,15% zou een bedrijf dan op
jaarbasis circa 1.900 euro kunnen schelen. Echter het ligt voor de hand dat de rentekorting alleen zal worden
toegepast op nieuwe leningen (‘fresh’ money-benadering) en dan nog wel die leningen die een duidelijk
duurzaamheidskarakter hebben (dat past ook in de taxonomie-aanpak van de EU met betrekking tot de
financiële sector) 36. In dat geval zal het rentevoordeel waarschijnlijk maar een fractie van het eerder
35F

genoemde bedrag zijn (niet meer dan enkele honderden euro’s). Banken zien rentekorting als een
instrument in de context van de landbouwtransitie (eventueel te koppelen aan een breder scala van
duurzaamheidsindicatoren of kpi’s) maar dus ook als een tijdelijke ondersteuning (bijvoorbeeld voor een
periode van 5 jaar).
Betalingen voor ecosysteemdiensten
Bij de betalingen voor eco-systeemdiensten zijn er twee regelingen die hier als generieke regelingen worden
aangemerkt: de eco-regeling en het ANLb. De impliciete assumptie daarbij is dat boeren overal in de
gelegenheid worden gesteld om aan het ANLb te kunnen deelnemen. Op dit moment is dat (nog) niet zo.
Daarnaast zijn er nieuwe ecosysteem betalingen denkbaar (zie ook Tabel 7.8 hiervoor), maar daarover
bestaat op dit moment weinig informatie. Mogelijk zullen zulke extra betalingen worden gekoppeld aan
deelname aan bepaalde standaarden of keurmerken en dan meer een niche-karakter hebben dan een
generiek karakter. Met betrekking tot die laatste worden geen concrete berekeningen gemaakt, maar worden
een aantal algemene opmerkingen gemaakt.
De eco-regeling en het ANLb keren uit per hectare, daarom wordt het inkomensverlies eerst uitgedrukt als
bedrag per hectare (zie Tabel 7.8). De tabel laat zien dat het inkomensverlies voor de geanalyseerde
melkveehouderijbedrijven varieert tussen de 231 euro/ha en 2.914 euro per ha. Het gemiddelde
inkomensverlies per hectare voor alle geanalyseerde standaardbedrijf - maatregelpakketcombinaties is circa
1.100 euro per hectare.

36

De Rabobank heeft een koploper-regeling, waarbij vernieuwende bedrijven een 0,2 procentpunt rentekorting krijgen op het hele
obligolening, maar dit is meer een ‘niche-benadering’ die je niet zomaar kunt generaliseren en die daarom hier ook niet is
gevolgd.

88 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 7.8

Het totale inkomensverlies voor de standaardbedrijven melkveehouderij, uitgedrukt in euro per hectare
Maatregelpakket

Ontwikkelpad

Ext.

Uitbreiding Invulling ext.

Standaardbedrijfstype
Overige maatr.

(GVE/ha)

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Pacht grond

Licht

-698

-690

-879

-620

-808

Licht anders

-703

-646

-751

-601

-673

Zwaar
Zwaar anders
+20%

Pacht grond

-715

-1.007

-1.327

-868

-1.285

-926

-1.057

-702

-955

Licht
Licht anders

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Krimp dieren

-649

-731

Zwaar

-879

-650

-815

Zwaar anders

-769

-568

-635

Licht

-600

-629

-824

-551

-696

Licht anders

-768

-764

-963

-667

-783

Zwaar

-736

-1.249

-1.407

-709

-734

Zwaar anders

-700

-1.328

-1.399

-692

-785

Licht

-1.141

-1.978

Licht anders

-1.225

-2.063

Zwaar

-1.858

-1.693

-2.639

-1.482

-2.494

Zwaar anders

-1.839

-1.719

-2.643

-1.425

-2.419

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-698

-595

-402

Zwaar

-973

-853

-777

Licht

-231

Licht anders

-64

-703

Licht
Licht anders

-2.914

-1.182

-75

-538

| 89

Om een indruk te krijgen van de potentiële bijdragen vanuit de beide GLB regelingen is, gebruikmakend van
de standaard vergoedingsregel, berekend wat de potentiële hectarebetaling zou kunnen zijn. Daarbij zijn de
volgende uitgangspunten gehanteerd. Voor de eco-regeling is gewerkt met de vergoedingen (brons
60 eur/ha; zilver 100 euro/ha en goud 200 euro/ha). De hoogte van de vergoedingen is gebaseerd op de
aannames die voor de pakketten zijn gemaakt. De eco-regeling betaling geldt in principe voor alle
aangemelde hectares. De aanname is dan ook dat bedrijven die meedoen aan de eco-regeling daarvoor al
hun land op de een of andere manier inzetten. De totale vergoeding vanuit de eco-regeling voor een bedrijf
is dan gelijk aan de hectarevergoeding vermenigvuldigd met het aantal hectares dat het bedrijf heeft.
Voor wat betreft het ANLB is wat hectarebetalingen betreft uitgegaan van een lage en hoge vergoeding per
hectare, afhankelijk van de pakketkeuze. Voor hoog productief kruidenrijk grasland wordt met een
vergoeding van 200 euro/ha gerekend, terwijl voor bloemrijk (laag-productief) grasland met een vergoeding
van 1.700 euro per hectare is gerekend. Bij de ANLb-vergoeding moet er wel rekening mee worden
gehouden dat dit geen generieke vergoeding per hectare betreft, maar alleen een vergoeding voor de
hectares waarop specifieke ANLb-maatregelen worden uitgevoerd. Vaak is dit maar een beperkt deel van het
totale aantal hectares dat een bedrijf beschikbaar heeft. Er is vanuit gegaan dat melkveehouderij bedrijven
gemiddeld 10% van hun land onder de ANLb-regeling hebben, maar dat bij specifieke
ontwikkelrichtingen/maatregelpakketten dit percentage kan oplopen tot 30% (voor de helft hoog-productief,
voor de helft laag-productief grasland) en 60% (alleen laagproductief grasland). De bijdrage per gemiddelde
hectare van een bedrijf is dus meestal lager dan de bovengenoemde hectarebetalingen.
Tabel 7.9 geeft de deelname en score (brons, zilver, goud) voor de eco-regeling en het percentage van het
land dat wordt ingebracht onder het ANLB (voornamelijk voor hoogproductief en bloemrijk kruidenrijk
grasland). Vervolgens wordt voor zowel de eco-regelingskeuze als de ANLb-keuze de bijdrage per hectare
berekend en ook opgeteld. De totale bijdrage vanuit het GLB (via eco-regeling en ANLB) wordt vervolgens
vergeleken met het gemiddelde inkomensverlies (over alle standaardbedrijven) per maatregelpakket. De
procentuele bijdrage van beide GLB ecosysteembetalingen wordt aangegeven in de meest rechtse kolom van
Tabel 7.9. Deze bijdrage is gemiddeld iets kleiner dan 20%: eco-regelings- en ANLB-betalingen kunnen
samen dus gemiddeld ongeveer een vijfde van het inkomensverlies dekken. Merk op dat het hier weer om
een gemiddelde gaat en dat er veel variatie is. Voor bedrijven waar het inkomensverlies groot is, is de
bijdrage van de beide GLB betalingen slechts 7%, terwijl bij een klein inkomensverlies de bijdrage meer dan
100% kan zijn (vooral bij extensieve bedrijven die zwaar participeren in de beide regelingen).

90 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 7.9

De rol van ecosysteembetalingen in het GLB (eco-regeling, ANLb) en hun bijdrage aan het verkleinen van het inkomensverlies per hectare voor

standaardbedrijven melkveehouderij bij diverse maatregelpakketten
Maatregelpakket
Ontwikkelpad

Ext.

Uitbreiding Invulling

(GVE/ha)

Indicatoren (score, ha)
ANLb

betaling per ha
eco-

ANLb

max ha

gemiddeld

% bijdrage GLB

vergoeding

inkomensverlies

vergoedingen

Overige

eco-

ext.

maatr.

regeling

Pacht grond

Licht

1

10

60

200

80

742

Licht anders

1

10

60

200

80

843

9,5

Zwaar

2

10

100

200

120

1143

10,5

Zwaar anders

2

10

100

200

120

1136

10,6

Licht

1

10

60

200

80

0

Licht anders

1

10

60

200

80

901

8,9

Zwaar

2

10

100

200

120

827

14,5

Zwaar anders

2

10

100

200

120

827

14,5

Licht

2

10

100

200

120

720

16,7

Licht anders

2

10

100

200

120

928

12,9

Zwaar

3

10

200

200

220

1.047

21,0

Zwaar anders

3

10

200

200

220

1.137

19,4

Licht

2

10

100

200

120

1.575

7,6

Licht anders

2

10

100

200

120

1.727

7,0

Zwaar

3

10

200

200

220

2.042

10,8

Zwaar anders

3

10

200

200

220

2.103

10,5

Licht

3

30

200

900

470

652

72,1

Zwaar

3

30

200

900

470

869

54,1

Licht

3

60

200

1.700

1.220

544

224,5

Licht anders

3

60

200

1.700

1.220

796

153,3

Licht

3

60

200

1.700

1.220

0

Licht anders

3

60

200

1.700

1.220

2.941

inkomensverlies/ha

regeling

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

10,8

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee
Nee
Nee

Pacht grond
Pacht grond
Krimp dieren

Legenda: eco-regeling: 1=brons; 2=zilver; 3=goud; ANLB: kolom geeft percentage van areaal onder de ANLb-regeling.

41,5

| 91

Overige instrumenten om voor ecosysteemdiensten te betalen zijn ook denkbaar. Daarbij kan de financiering
vanuit een andere bron dan de overheid komen. In dat laatste geval is er meer flexibiliteit in het bepalen van
de vergoedingsregel.
Subsidies voor investeringen
Bedrijven maken kosten in verband met de in het kader van de maatregelpakketten te nemen acties op hun
bedrijf. Deze kosten bestaan deels uit investeringskosten en uit operationele kosten. Het overzicht in
Tabel 7.10 laat zien dat voor de meeste maatregelen de operationele kosten het hoofdbestanddeel vormen.
Voor de melkvee standaardbedrijven zijn de investeringen in dagontmesting + mono-mestvergisting +
ammoniakstrippen, en het stalsysteem met semi-dichte vloer met onderafzuiging het belangrijkst. Voor
veenweidebedrijven komt daar als derde grote investering nog drukdrainage bij.
Het gemiddelde inkomensverlies per koe (over alle standaardbedrijven - maatregelpakketten combinaties) is
620 euro per koe. Investeringssubsidie voor het niet-productieve deel kan tot een verlaging van het
inkomensverlies per koe leiden in de orde van grootte van 130 euro (NB maximaal 65% van het nietproductieve deel is subsidiabel) 37 en dan leiden tot een reductie van het gemiddelde inkomensverlies van
36F

circa 20%.

Tabel 7.10 Overzicht van investeringskosten, operationele kosten en jaarkosten van geselecteerde
maatregelen
Maatregel

Jaarkosten

Aandeel niet- Operationele

Eenheid

Totale

investering

productief

jaarkosten

jaarkosten

Verlies derogatie (extra mest afvoer?)

nvt

-

175

euro/ha/jaar

175

Bufferstroken

nvt

-

41

euro/ha/jaar

41

Verlaging stikstofgebruiksnorm (zand)

nvt

-

95

euro/ha/jaar

95

Rustgewassen 1:3

nvt

-

50

euro/ha/jaar

Inzet van groenbemesters

nvt

-

200

euro/ha/jaar

Wingsprayer

40

Vastgestelde maatregelen (melkveehouderij)

Optionele maatregelen akkerbouw

euro/ha/jaar

Mechanische onkruidbestrijding

35

euro/ha/jaar

Mechanische loofdoding

24

euro/ha/jaar

17

euro/ha/jaar

5

euro/ha/jaar

?

euro/koe/jaar

200

Mechanische koeling voor bewaring
mechanisch onderwerken van groenbemesters en
vanggewassen
25% N verlanging bij uitspoelingsgevoelige grond

-

Natuurlijke bestrijding door strokenteelt
Geen kunstmestgebruik (alleen 170kg N via

nvt

-

Verlaging ruw eitwitgehalte

nvt

-

Meer weidegang (+350 uur)

nvt

-

Mest verdunnen en emissiearmer aanwenden

nvt

-

L Stalsysteem met semi-dichte vloer met

200

100

Dagontmesting en monomestvergister

253

80

?

euro/koe/jaar

253

Struviet

nvt

39

euro/koe/jaar

39

Methaanremmend voeradditief

nvt

55-60

euro/koe/jaar

55-60

Nitrificatieremmers

nvt

86

euro/ton/jaar

86

Peilverlaging veenweide (naar -20cm)

nvt

236

euro/ha/jaar

236

Peilverlaging veenweide (naar -40cm)

nvt

809

euro/ha/jaar

809

Renure-toepassing (opvulling boven op 170 kg N-

nvt

nb

organische mest)
Optionele maatregelen melkveehouderij

onderafzuiging

norm)

37

In zekere gevallen zou het subsidiabele deel nog hoger kunnen zijn (tot circa 80%), maar daar zitten dan specifieke
randvoorwaarden aan, waarvan hier niet duidelijk is of daaraan zal zijn voldaan. Vandaar dat hier de algemene regel is
gehanteerd, zoals steeds een zoveel mogelijk algemene of generieke benadering is gevolgd.

92 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

nb

Maatregel

Jaarkosten

Aandeel niet- Operationele

Eenheid

jaarkosten

Totale

investering

productief

jaarkosten

Roosters spoelen (jaarrond)

65

100

15

euro/koe/jaar

Roosters spoelen (half jaar)

48

100

7,5

euro/koe/jaar

55

Onderwater drainage

525

100

175

euro/ha/jaar

700

80

Grondgebondenheid*)
verlaging van GVE norm met 0,5 gve/ha

nvt

euro/ha

693

verlaging van GVE norm met 1 gve/ha

nvt

euro/ha

1385

Verlaging opbrengsten bouwland door verlaging

nvt

euro/ha

320

nvt

euro/ha

410

gebruiksnorm (50%)
Verlaging opbrengsten bouwland door verhoging
aandeel rustgewassen (60%)
Bron: auteurs; bepaalt op basis van literatuur, FARMDYN-simulaties en expertkennis.
*) Zie toelichting en uitwerking in het vervolg van dit hoofdstuk; de gepresenteerde getallen zijn sterk afhankelijk van gemaakte veronderstellingen en
kunnen bij andere aannames heel anders uitvallen.

Afwaardering grond
Bij de afwaardering van grond is het van belang om het productiviteitsverlies van landbouwgrond bij
extensivering vast te stellen (vergelijk ook de eerder genoemde productiviteitsregel). De primaire focus is
hierbij te compenseren voor het inkomensverlies en niet om de waarde van de grond (die in Nederland
voortvloeit uit een complex samenspel van agrarische, natuurbehoefte en urbane drukfactoren) te
beïnvloeden of te compenseren (waardeverlies). Hiervan is een schatting gemaakt door met het FARMDYNmodel simulaties te maken, waarin (voor niet-extensieve bedrijven) het aantal gve/ha, stapsgewijs werd
verlaagd. Dat leidde tot een inkomensreductie (ten opzichte van de huidige basis; = situatie per 2021). Deze
inkomensreductie is als een proxy gebruikt voor het productiviteitsverlies. Merk op dat hierbij niet sec naar
de grondproductiviteit wordt gekeken, maar naar de productiviteit van de grond in de context van de
standaardbedrijfssetting.
Over de standaardbedrijfstypen melkveehouderij bedroeg het verlagen van de gve-bezetting per hectare met
1 gve (gerekend ten opzichte van de uitgangssituatie per eind 2022) een inkomensverlies per ha van
1.385 euro. Dat verband is overigens niet lineair. Naarmate het aantal gve/ha verder beperkt wordt loopt het
productiviteitsverlies op. De oorzaak is dat er bij het verder inkrimpen van de veestapel/verlagen van de
veebezetting per hectare sprake is van diseconomies of scale (negatieve schaalopbrengsten).
Als via afwaardering van het land het productiviteitsverlies van 1.385 euro/ha moet worden gecompenseerd
is, uitgaande van een discontovoet van 4% en van land als een frictie loze en duurzame/waardevaste asset,
een waardeverlies-compensatie van 34.625 euro/ha nodig 38. Merk op dat eenmalige afkoop, wanneer
37F

toegepast op alle areaal (ha’s) van een bedrijf, grote bedragen ‘vrijspeelt’ die kunnen worden ingezet voor
bedrijfstransitie, inclusief aankopen op de grondmarkt, met mogelijk marktverstoring en eventuele
grondprijsstijgingen.
In plaats van een eenmalige afkoop is er ook de mogelijkheid om grond tegen een lagere pacht beschikbaar
te stellen (‘jaarlijkse afkoop’). Uitgaande van de reductie in de productiviteit zou de reductie in de pacht circa
40% moeten zijn (wanneer de huidige pachtprijs bijvoorbeeld 1.200 euro/hectare zou zijn, zou bij 40%
verlaging een gereduceerde pachtprijs van 720 euro/ha resulteren) 39.
38F

Overige instrumenten
De rol van overige instrumenten is vanwege de ‘openheid’ van deze categorie maar beperkt geanalyseerd.
Regelingen die fiscale faciliteiten creëren kunnen van belang zijn, zeker wanneer er winst wordt gemaakt en
belasting moet worden betaald. De analyse in deze studie heeft laten zien dat de
38

Deze waarde is slechts indicatief en hangt sterk af van de assumpties, zoals bijvoorbeeld de toegepaste grondgebondenheidsnorm
of productiviteitsdaling (hier 1 gve) evenals de lengte van de periode waarvoor deze restrictie geldig is. Zou de restrictie maar
20 jaar duren (bijvoorbeeld in verband met het vervallen ervan als een ondernemer met pensioen gaat) dan zou het
compensatiebedrag dalen naar een kleine 19.000 euro.
39
Merk op dat er bij extensivering met uitbreiding van grond ook hiervoor al een keer gerekend is met een voor productiviteit
‘gecorrigeerde’ pachtprijs, namelijk van 700 euro per hectare. Dit spoort redelijk met het een 40% lagere pachtprijs ten opzichte
van de huidige gangbare prijs.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 93

transitiemaatregelpakketten voor veel standaardbedrijfstypen een grote opgave creëren en de toch al lage
rentabiliteit in de landbouw nog verder onder druk zetten. Dit maakt de bijdrage van fiscale faciliteiten
onzeker en lastig te kwantificeren.
Zoals uit de overige financiële kengetallen bleek (zie Tabel 3.4 en Tabel 3.8) hebben de grondgebonden
standaardbedrijven in de melkveehouderij en de akkerbouw en relatief goede solvabiliteit. Maar de cash flow
komt bij de gevraagde inspanningen met betrekking tot managementmaatregelen en milieu-investeringen
onder druk te staan. Dit is een belemmering voor de financiering en de kredietverlening. Het
borgstellingsfond en een omschakelfonds kunnen een potentieel belangrijke faciliterende rol vervullen om
nieuwe bedrijfsstrategieën en duurzame ontwikkelpaden mogelijk te maken, ook al is het lastig de rol ervan
te kwantificeren en/of uit te drukken in de impact op het inkomensverlies van een bedrijf. 40
39F

7.4.2

Akkerbouw

7.4.2.1

Het inkomensverlies en de onderdelen daarvan

Het inkomensverlies voor de akkerbouwbedrijven ten opzichte van de huidige basis (situatie 12021) is
weergegeven in Tabel 7.11 en Tabel 7.12. Tabel 7.11 geeft het totale inkomensverlies ten opzichte van de
huidige basis 41. Tabel 7.12 drukt het inkomensverlies uit als percentage van het inkomen in de basissituatie,
40F

dit percentage loopt op van ruim 20% tot meer dan 80%. Hoewel de negatieve inkomenseffecten in de
melkveehouderij (zie Tabel 7.5 groter waren (vanwege de relatief grotere milieubelasting van die sector)
hebben de maatregelpakketten, zeker als ze zwaar zijn, ook in de akkerbouw forse negatieve
inkomensgevolgen.

Tabel 7.11 Inkomenseffecten (negatief) voor standaardbedrijven akkerbouw (ten opzichte van de huidige
basis (2021))
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

toekomstige basis maatregelpakket licht

-20.032

-38.940

-26.931

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

-31.053

-73.054

-43.025

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-42.625
-60.078

-34.069

Tabel 7.12 Het totale inkomenseffect als percentage van het inkomen in de uitgangssituatie (huidige basis;
in procenten)
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

toekomstige basis maatregelpakket licht

-23,5

-27,6

-20,2

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

-36,4

-51,8

-32,3

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-51,0
-71,8

-83,3

Tabel 7.13 toont het aandeel van het inkomensverlies gerelateerd aan de aanvullende maatregelpakketten
(inkomensverlies 2) in het totale inkomensverlies voor de standaardbedrijven akkerbouw (in procenten). Bij
de lichte pakketten is dat aandeel minder dan 50%. Dat betekent dat het negatieve inkomenseffect van de
extra maatregelen minder zwaar weegt dan dat van de vastgestelde maatregelen en de aanpassing in de
GLB-hectarebetalingen. Bij het gemiddelde en zware pakket ligt dit precies andersom en zijn de percentages
wat orde van grootte betreft vergelijkbaar met de situatie in de melkveehouderij.
40

Ook de maatregel om de gevolgen van het verlies aan derogatie te mitigeren, een regeling waarvoor LNV 30 miljoen euro heeft
uitgetrokken zou onder ‘overige maatregelen’ kunnen worden genoemd. Het was niet duidelijk wat dit op bedrijfsniveau precies
gaat betekenen en is hier verder niet meegenomen. Inmiddels is bekend dat deze regeling vooral ingezet zal worden voor
graslandbehoud en dat er maximaal 20.000 euro per bedrijf aan ondersteuning zal worden gegeven. Er kunnen dan maximaal
1.500 bedrijven mee worden geholpen. Het gaat om een tijdelijke ondersteuning.
41
Merk op dat ook hier bij er de berekening van het inkomensverlies vanuit is gegaan om dit vast te stellen zonder ondersteunende
beleidsinstrumenten. Dit betekent dat er bijvoorbeeld er grosso modo geen rekening is gehouden met vergoedingen die boeren
ontvangen in het kader van de nieuwe eco-regeling of het al bestaande ANLb. Deze wat kunstmatige scheiding is gemaakt om de
rol van financiële instrumenten bij het verminderen van het inkomensverlies separaat te kunnen vaststellen. Het was niet altijd
mogelijk een 100 procent strikte scheiding te realiseren. Bij akkerbouw zijn soms enige inkomsten vanuit het ANLB (voor
“akkervogelland”) al in de eerdere berekeningen meegenomen.

94 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel 7.13 Het aandeel van het inkomensverlies gerelateerd aan de (extra) maatregelpakketten als
aandeel (fractie) van het totale inkomenseffect
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

toekomstige basis maatregelpakket licht

0,42

0,33

0,49

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

0,63

0,64

0,68

ZetmaZand
0,51

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

7.4.2.2

OvAkkZand

0,66

0,75

Potentie van de instrumenten om aan inkomensverlies verkleining bij te dragen

Voor de standaardbedrijven akkerbouw zijn soortgelijke analyses gemaakt als voor de melkveehouderij. Per
hoofdtype van instrument worden hieronder de resultaten gepresenteerd.
Markt
Als de akkerbouwproducten een prijsopslag van circa 6,5% zouden krijgen dan zou het gemiddelde
inkomensverlies in het geval van lichte pakketten worden gedekt. Voor de gemiddelde en zware pakketten
zou een prijsopslag van circa 11,5% nodig zijn om het inkomensverlies te repareren.
Betalingen voor ecosysteemdiensten
De betalingen voor ecosysteemdiensten zoals die via de eco-regeling van het GLB plaatsvinden reduceren
het gemiddelde inkomensverlies voor de standaardbedrijven akkerbouw met respectievelijk 12% (lichte
pakketten), 14% (gemiddelde pakketten) en 20% (zware pakketten). Naarmate de pakketten zwaarder
worden zijn weliswaar de negatieve inkomenseffecten groter, maar nemen ook de eco-betalingen toe (van
brons tot goud) en neemt ook de (veronderstelde) participatiegraad toe.
Tabel 7.14 geeft het totale inkomensverlies (vastgestelde maatregelen (=toekomstige basis) plus
maatregelpakket ten opzichte van uitgangssituatie) s als een bedrag per hectare. Dit varieert van
340 euro/ha tot ruim 800 euro per hectare. Een eco-betaling van 200 euro/ha (goud) kan bij deelname aan
de ecoregeling het inkomensverlies wel in de bandbreedte van 25% tot 50% verkleinen. Betalingen voor
ecosysteemdiensten zijn in die zin voor de akkerbouw een relatief belangrijker factor om het inkomensverlies
te verkleinen dan bij de melkveehouderij, waar eco-regelings- en ANLB-betalingen samen gemiddeld
ongeveer een vijfde van het inkomensverlies dekken (paragraaf 7.4.1.2).

Tabel 7.14 Het (totale) inkomensverlies voor standaardbedrijven akkerbouw uitgedrukt als een bedrag per
hectare (euro/ha)
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

toekomstige basis maatregelpakket licht

-340

-382

-472

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

-526

-716

-755

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-501
-707

-811

Investeringssubsidies
Voor de akkerbouwsector is het zicht op de extra investeringen incompleet (zie Tabel 7.10). De Wingsprayer
zal in bijna alle gevallen om een extra investering vragen. Voor andere machines, zoals die voor
mechanische loofdoding en onkruidbestrijding kan het zijn dat al deels van bestaande machines gebruik kan
worden gemaakt, eventueel met aanpassingen. Vanwege de onzekerheden met betrekking tot de benodigde
extra investeringen is niet aan de potentiële bijdrage van subsidies voor niet-productieve investeringen
gerekend.
Afwaardering van grond
Anders dan bij de melkveehouderij is bij de akkerbouw geen eenvoudig criterium (zoals gve/ha) om een
bepaalde mate van extensivering te bepalen. Bij de akkerbouw gaat extensivering niet alleen om minder
kilo’s per hectare, maar ook om aanpassing in het bouwplan, waarbij hoog-salderende rooigewassen minder
ruimte krijgen. Dat is bij een aantal maatregelen/maatregelpakketten ook zeker aan de orde. Er zijn een
aantal modelsimulaties gedaan met FARMDYN, waarbij op twee manieren naar extensivering in de
akkerbouw is gekeken. Allereerst is een (stapsgewijze) korting op de gebruiksnorm (maximale N-bemesting

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 95

per ha) gesimuleerd. Daarna is een (stapsgewijze) verhoging van het aandeel rustgewassen gesimuleerd.
Tabel 7.15 geeft een overzicht van de uitkomsten van de simulaties, waarbij de berekende inkomensdalingen
zijn bepaald ten opzichte van de huidige basis. Afhankelijk van de keuze van het gehanteerde
extensiveringscriterium lopen de inkomensverliezen op tot 300 à 400 euro per hectare. Compensatie van
dergelijke inkomensverliezen zou een afwaardering in de orde van grootte van 8.000 tot 10.000 euro per
hectare betekenen.

Tabel 7.15 Uitkomsten bedrijfssimulaties en inkomensverliezen per hectare
aanpassing van gebruiksnorm

norm voor (minimum) aandeel rustgewassen

korting gebruiksnorm

gemiddeld inkomens/ha

aandeel rustgewassen

10

2

25

gemiddeld inkomensverlies/ha
0

20

16

30

25

30

45

40

124

40

120

50

255

50

319

60

413

Bron: eigen berekeningen. Het gemiddelde betreft het gemiddelde over de geanalyseerde standaardbedrijven.

Overige maatregelen
Omdat bij de standaard akkerbouwbedrijven er ook bij de maatregelpakketten nog winst wordt gemaakt,
hebben zij (of een deel van hen) waarschijnlijk meer baat bij fiscale regelingen dan de melkveebedrijven.

7.4.3

Instrumenteninzet en overige financiële kengetallen

Om de impact van de instrumenten voor de financiële positie en financiering van bedrijven te begrijpen is het
van belang zich te realiseren dat de inkomenseffecten min of meer één-op-één doorwerken in de financiële
indicatoren. Een verlies van bijvoorbeeld 20.000 euro inkomen leidt (rekening houdend met gemiddeld 20%
belastingdruk) tot circa 16.000 euro minder reserveringscapaciteit Ook de ‘vrije liquide middelen’ gaan dan
met 16.000 euro omlaag. Zo bezien is er dus een redelijk direct verband tussen inkomen en financiering.
Natuurlijk zijn er factoren die maken dat de instrumentenmix die de overheid inzet uitmaakt. Wanneer een
niet-productieve investering moet worden gedaan en daar is een subsidie voor die in een jaar kan worden
afgeboekt van de investering dan is dit vanuit de bank bezien ‘zekerder’ dan betalingen voor
ecosysteemdiensten of voor managementmaatregelen, waarbij de impliciete ‘terugverdientijd’ langer is en
daarmee ook gevoeliger voor beleidsonzekerheid en dus meer risico-gevoelig). Voor marktmaatregelen geldt
mogelijk dat het beleidsrisico lager is (hoewel ook daar het beleid een belangrijke rol kan spelen), maar daar
staat dan extra marktrisico tegenover (bijvoorbeeld in de vorm van fluctuaties in prijzen en daaraan
gerelateerde duurzaamheidsvergoedingen, of door ‘erosie’ van het vergoedingsniveau met het verstrijken
van de tijd).
Spreiding in inkomen en financiële positie is er zeker en dat hoeft niet synchroon te lopen. Zo bleek
bijvoorbeeld uit Beldman et al., (2020) dat het inkomen in Noord-Brabant niet fantastisch was maar dat het
vreemd vermogen per kg melk wel 30 cent lager was dan in Friesland. Als er, in aansluiting op het vorige
punt, geen/weinig ondersteuning komt, dan wordt het ‘hard-core vrije markt’-scenario uit Beldman et al.
(2020) ook hier relevant en zullen er niet alleen veel bedrijven stoppen (veel meer dan nu is voorzien in het
kader van de stoppersregelingen), maar is het waarschijnlijk dat er gelijktijdig een schaalvergrotingssprong
zal plaatsvinden. Een belangrijke boodschap van de voorafgaande analyse van zowel de inkomenseffecten als
de financiële kengetallen is dat de ondersteuning het inkomensverlies door vastgestelde maatregelen en
maatregelpakketten in belangrijke mate moet goed maken om economisch perspectief te behouden
aangezien het gemiddelde bedrijf het al niet breed heeft. Dit blijkt bijvoorbeeld voor melkveebedrijven ook al
daaruit dat de ontvangen melkprijs doorgaans onder kritieke melkprijs ligt en die op haar beurt weer circa
2 cent/kg onder de kostprijs ligt (Daatselaar, 2023).
Synthese
In dit hoofdstuk ligt het accent op de economische aspecten en het behoud van economisch perspectief van
melkveehouderij- en akkerbouwbedrijven. Uit eerdere hoofdstukken blijkt dat de ingeschatte opgaven groot

96 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

zijn: er zijn forse maatregelpakketten geformuleerd die ambitieuze emissiereducties moeten realiseren (zie
hoofdstuk 6). De maatregelpakketten bevatten vaak 15 of meer individuele maatregelen die bedrijven
moeten nemen. Deze komen bovenop de al vastgestelde maatregelen (zie hoofdstuk 5). Ze leiden tot forse
negatieve inkomenseffecten (en verslechtering van andere financiële indicatoren) die vaak zodanig zijn, dat
ze zonder flankerende instrumenten de bedrijfscontinuïteit en het economisch perspectief bedreigen.
In dit hoofdstuk zijn verschillende beleids- en marktinstrumenten geïnventariseerd die kunnen bijdragen aan
het behoud van het economisch perspectief. Voor de melkveehouderij hebben met name oplossingen via de
markt (betere prijs voor duurzame producten), het financieel ondersteunen van investeringen en ook de
afwaardering van grond hebben de potentie om een deel van het inkomensverlies te reduceren. Bij
omschakeling naar biologische en natuurinclusieve melkveehouderij leveren vergoedingen voor
ecosysteemdiensten als de GLB eco- en ANLb-regelingen een aanvullende bijdrage aan het verkleinen van
het inkomensverlies. Voor akkerbouwbedrijven kunnen met name oplossingen via de markt (betere prijs) en
ook vergoedingen voor ecosysteemdiensten, zoals de GLB eco- en ANLb-regeling, een aanvullende
deelbijdrage leveren. Net zoals het bij het reduceren van emissies om een pakket aan maatregelen gaat, zal
het bij het creëren van economisch perspectief om een ‘pakket’ of combinatie van instrumenten gaan. Voor
beide geldt dat ze afhankelijk zijn van nog te maken politieke keuzes.
In Tabel 7.16 is op basis van de voorgaande analyse een inschatting gemaakt van het relatieve belang van
bepaalde instrumenten bij bepaalde ontwikkelpaden. Daarbij is enerzijds gekeken vanuit de instrumenten, zo
is bijvoorbeeld afwaardering van grond vooral iets wat gekoppeld is aan extensivering. Anderzijds is gekeken
vanuit de behoefte om inkomensverlies te dekken, bijvoorbeeld het belang van een (deel)bijdrage vanuit de
markt om verhogingen in de kostprijs door te nemen managementmaatregelen mee te compenseren.

Tabel 7.16 Inschatting van belangrijkheid van verschillende instrumenten voor het realiseren van
verschillende ontwikkelpaden
Sectoren \ instrumenten

Ontwikkelpaden

Markt

meerprijs

rente-

Betalingen

Subsidie

Afwaardering

Overige

ecosysteem

niet-prod

grond

maatregelen

diensten

investeringen

eco-

ANLb

subsidie

eenmalig

pacht

korting regeling
Melkvee
Gericht op doorontwikkeling
Hightech

+

+

0

0

+++

0

0

++

Hightech + schaalvergroting

+

+

0

0

+++

0

0

++

Extensivering via landuitbreiding

++

0

++

++

+

++

++

++

Extensivering via krimp veestapel

++

0

++

++

+

+++

+++

++

Gericht op omschakeling
Biologisch

+

0

+++

+++

+

++

++

++

+++

0

+++

+++

+

+++

+++

++

Licht

+

0

+

+

+

0

0

++

Middel

++

0

+

+

++

+

+

++

Zwaar

+++

+

++

++

+++

++

++

++

+

0

+++

+++

+

++

++

++

Natuurlandbouw
Akkerbouw
Gericht op doorontwikkeling

Gericht op omschakeling
Biologisch

Legenda 0 = niet van belang; + = van belang; + + = belangrijk; + + + = zeer belangrijk.

Vanwege het grote inkomensverlies zoals dat bij nagenoeg alle doorgerekende pakketten optreedt is een
(deel)bijdrage vanuit de markt altijd van belang, ook om een te grote structurele afhankelijkheid van
publieke middelen te voorkomen. In een structureel houdbaar systeem is het onvermijdelijk dat de
consumenten meebetalen aan de financiering van de maatschappelijke eisen die ze aan de landbouw
opleggen. Bovendien is een marktbijdrage noodzakelijk als er sprake is van een groot inkomensverlies dat
niet gemakkelijk op andere wijze valt te verkleinen. Bij het biologische omschakelpad is de markt en meer

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 97

specifiek een voldoende marktvraag ook van belang. Daar bestaat echter al een (wettelijk beschermd) label
dat bijdraagt aan de realisatie van een premie of meerprijs vanuit de markt voor biologische producten.
Daarom is dit in de tabel voor biologisch, anders dan bij ‘natuurlandbouw’, niet als ‘zeer belangrijk’
aangegeven.
Rentekorting is vooral van belang bij ontwikkelpaden waarin extra moet worden geïnvesteerd in emissiereducerende technologie, stallen of machines. Als banken bereid zijn de korting voor de hele financiering van
bedrijven te verstrekken (in plaats van alleen voor ‘groen’-gelabelde extra investeringen) dan wordt het voor
alle bedrijven een belangrijke factor. Als het gaat om het repareren van het inkomensverlies zal de bijdrage
via rentekorting waarschijnlijk altijd beperkt en/of tijdelijk zijn, vandaar dat er geen enkele keer ‘zeer
belangrijk’ is gegeven.
De GLB eco-regeling en ANLb-regeling zijn vooral van belang voor bedrijven die extensiveren en een deel
van hun inkomsten uit groene diensten willen behalen. Verder ook voor biologische bedrijven omdat via deze
regelingen de biologische productiewijze gericht wordt ondersteund en/of nog verder zouden kunnen worden
ondersteund.
Afwaardering van grond is vooral van belang bij ontwikkelpaden waarin wordt geëxtensiveerd en er daardoor
een productiviteitsverlies op de grond moet worden genomen. Vanuit die zienswijze is dit ook voor biologisch
als belangrijk aangegeven omdat bij een biologische productiewijze de producties per hectare structureel
lager liggen dan bij conventionele landbouw. Bij akkerbouw treedt er, zeker bij zware pakketten, ook een
productiviteitsverlies op omdat er allerlei maatregelen zijn die linksom of rechtsom leiden tot extensivering
van het bouwplan (meer vanggewassen en dergelijke). Er is geen verschil gemaakt tussen eenmalige
afwaardering of jaarlijkse afwaardering via een verlaagde pacht voor land met daarbij gevestigde
productierestricties.
De overige maatregelen, die ook bijdragen vanuit (bijvoorbeeld het borgstellingsfonds, of een impliciete
subsidie op investeringen betekenen via fiscale regelingen) zijn als belangrijk aangemerkt voor zowel
ontwikkelpaden waarbij wordt geïnvesteerd als bij ontwikkelpaden waar omschakeling plaatsvindt en er
behoefte is aan financiering van een nieuwe productiewijze, (iets dat door banken als extra risicovol kan
worden aangemerkt en waarbij extra zekerheden kunnen helpen bij het realiseren van een passende
financiering).

98 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

8

Nabeschouwing en conclusies

8.1

Belangrijkste inzichten

De focus van deze studie is het toetsen van duurzamere bedrijfsmodellen. De toetsingscriteria zijn enerzijds
de meervoudige milieu- en natuurprestaties: kunnen bedrijven als ze een pakket aan maatregelen nemen
(voldoende) bijdragen aan de realisatie van beleidsdoelen voor ammoniak, biodiversiteit, klimaat en
waterkwaliteit? Anderzijds is de toets er ook op gericht om na te gaan of bedrijven, bij alle maatregelen en
mogelijke transitie- of ontwikkelpaden, in staat zijn om voldoende economisch perspectief te behouden.
Zoals ook het verleden laat zien, verlaten er elk jaar, mede door gebrek aan een langere termijn economisch
perspectief, een aantal bedrijven de sector 42. De vraag is dus vooral hoe voor de bedrijven die door willen en
41F

die tegelijkertijd een ambitieuze verduurzamingsslag moeten maken, van voldoende economisch perspectief
kunnen worden voorzien. Dit is van belang omdat landbouw en voedselproductie naar hun aard economisch
gekwalificeerde activiteiten zijn. De over het algemeen lage rendementen in de landbouw illustreren dat
winstmaximalisatie zeker niet het enige doel is dat de meeste boeren zich stellen. Echter, zoals de Taskforce
Verdienvermogen eerder opmerkte, bedrijven die rood staan kunnen niet groen doen (Maij et al., 2019). Met
andere woorden, zwarte cijfers en economisch perspectief zijn een belangrijke randvoorwaarde voor
bedrijfscontinuïteit en vitaliteit van de primaire sectoren, alsook voor het daarmee samenhangende
agrocomplex.
In deze nabeschouwing ligt het accent daarom vooral op de belangrijkste inzichten die deze studie op dit
punt oplevert. De korte conclusie van deze studie is dat zonder een adequaat ondersteunend beleid de
transitie voor heel veel bedrijven geen haalbare kaart zal zijn. De keerzijde is er ook: als het vakmanschap
en de innovatiekracht in de sector wordt gecombineerd met een goede voorwaardenscheppende en
stimulerende beleidsaanpak dan behoort een transitie richting een duurzamer landbouw, die produceert
binnen milieugrenzen, tot de mogelijkheden.
Wat betreft de bijdrage aan milieu- en natuurdoelen leveren de melkveehouderij en de akkerbouw bij de
gedefinieerde maatregelpakketten een forse bijdrage aan de vermindering van de milieubelasting
(ammoniak- en stikstofoverschot), de daling van de broeikasgasemissies en de reductie in het gebruik van
werkzame stof bij gewasbeschermingsmiddelengebruik. Tabel 8.1 geeft een korte samenvatting van de
potentiële bijdragen aan de emissiereducties voor clusters van maatregelpakketten. De standaardbedrijven
in de melkveehouderij zijn in staat om, afhankelijk van het type maatregelpakket, een reductie in
ammoniakemissies in de orde van grootte van 25% tot 45% te realiseren bij volledige implementatie. Dit
staat nog los van de 8% -tot 12% die al wordt gerealiseerd via de vastgestelde maatregelen (zie hoofdstuk
5). Iets soortgelijks geldt voor de broeikasgasemissiereductie (10% tot 45%). Wat betreft broeikasgassen
dragen de vastgestelde maatregelen beperkt bij aan reductie (bijdragen variëren van +1% tot -4%). In de
akkerbouw zijn reducties in het stikstofoverschot variërend van 8% tot 37% haalbaar, uitgaande van
economisch optimale stikstofgift en afhankelijk van het bouwplan en de grondsoort. Voor de reducties
werkzame stof (kg per hectare) voor gewasbeschermingsmiddelen zijn reducties realiseerbaar die in orde
van grootte variëren van 19% tot ruim 42%. Het algemene beeld hieruit is dat zowel in de melkveehouderij
als in de akkerbouw forse bijdragen aan de reductie in milieubelasting en aan het realiseren van de
beleidsdoelen kunnen worden behaald.

42

In de periode 2000-2015 nam het aantal landbouwbederijven jaarlijks met 2,8% af. Dat betekent dat in 15 jaar tijd ruim de facto
een derde van de bedrijven (ofwel 33.782 bedrijven) is gestopt. De laatste jaren (2016-2023) ligt het stopperspercentage (1,3%)
onder de langjarige trend. Met de verzwaring van milieueisen en de daarvoor benodigde investeringen en acties is het niet
denkbeeldig voor de periode 2023-2035 het stopperspercentage eerder boven dan onder de lange termijn trend zal liggen. Dat
betekent dat er dan zomaar opnieuw een derde van de bedrijven of meer zouden kunnen gaan verdwijnen.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 99

Tabel 8.1

Indicatieve samenvatting (orde van grootte indicaties in %) van procentuele emissiereducties

met behulp van maatregelpakketten (ten opzichte van de toekomstige basis)

Akkerbouw

Melkveehouderij

Sector

Pakket

ammoniak

N-overschot/ha

broeikasgas

gewasbescherming

Licht

25

-

10

-

Zwaar

45

-

45

-

Licht

-

8

8

19

Gemiddeld

-

21

20

25

waar

-

37

36

42

Bron: auteurs; eigen schatting; zie voor meer precieze gegevens de gedetailleerde tabellen in eerdere hoofdstukken; Gemeten ten opzichte van de huidige
basis zijn vaak nog wat grotere emissiereducties mogelijk. De ammoniakemissiereducties voor melkveehouderijbedrijven kunnen daardoor nog circa
5-10% hoger uitvallen.

Zoals in de inleiding al werd aangegeven en ook in de hoofdstukken 6 en 7 verder is gedocumenteerd leidt
de stapeling van maatregelen (vastgestelde maatregelen in het kader van het 7e Actieprogramma voor de
Nitraatrichtlijn, de verlaging van de GLB hectarebetalingen die onder het nieuwe GLB 2023-2027 zullen
worden doorgevoerd, en de extra maatregelpakketten om een ambitieuzer doelbereik te realiseren) tot een
zeer forse daling van het inkomen voor de bedrijven. Deze zijn zodanig dat de bedrijfscontinuïteit en het
economisch perspectief, zonder een adequaat flankerend beleid, voor heel veel bedrijven in het gedrang
komt. Gemiddeld stijgen de kosten voor de standaardbedrijven in de melkveehouderij, ten opzichte van de
situatie 2021, met circa 73.500 euro, wat overeen komt met ongeveer 95% (ongewogen gemiddelde) van
hun inkomen (op bedrijfsniveau). In de bedrijfsanalysetool die in deze studie is gebruikt (FARMDYN) hebben
boeren behoorlijke flexibiliteit om hun bedrijfsvoering aan te passen, maar desondanks zijn forse gevolgen
onvermijdelijk en maar beperkt te mitigeren. Ook zonder af te doen aan de vele onzekerheden die inherent
zijn aan deze studie, is dit de rode lijn die uit de hoofdstukken 4, 5 en 6 naar voren komt. Voor de
standaardbedrijven in de akkerbouw zijn de inkomensverliezen relatief lager, al kunnen ze ook daar oplopen
afhankelijk van het pakket (variërend van -9% bij een licht pakket, -26% bij een gemiddeld pakket en -54%
bij een zwaar pakket). Deze conclusie is overigens in lijn met eerdere studies zoals May et al (2019),
Berkhout et al (2019), Schrijver et al (2021) en Baaijen et al (2021) die elk ook al wijzen op de op de hoge
kosten van extensivering, van natuurvriendelijker boeren, en op noodzaak om de markt mee te laten
betalen.
In hoofdstuk 7 is nagegaan met welke instrumenten een transitie met economisch perspectief zou kunnen
worden gefaciliteerd. Daarbij is het totale inkomensverlies als uitgangspunt genomen (dat ontstaat bij een
standaardbedrijf inclusief maatregelpakketcombinaties). De reden daarvoor is dat, zodra onderdelen worden
onderscheiden, er altijd sprake zal zijn van samenhang en interactie tussen de verschillende
inkomensverlies-concepten. Een voorbeeld is dat de daling van de hectarepremies van het GLB gepaard gaat
met ‘ruimte’ voor extra gerichte betalingen (bijvoorbeeld via de eco-regeling). Niettemin is dit een
conservatief uitgangspunt, omdat er redenen zijn om met een aangepaste inkomensverlies-definitie te
werken. Zo is compensatie voor verlaging van de GLB-hectarepremies nu wel onderdeel van het totale
inkomensverlies, maar mag dit feitelijk niet door de overheid worden gecompenseerd vanwege problemen
die dan ontstaan met concurrentievervalsing en de staatssteuntoets. In deze studie zijn daarom ook twee
inkomensverlies-definities benoemd: een inkomensverlies dat samenhangt met de extra maatregelen die in
het kader van de duurzaamheidstransitie moeten worden genomen (inkomensverlies 2), en een verlies dat
samenhangt met de al vastgestelde maatregelen (voortvloeiend uit het 7e Actieprogramma van de
Nitraatrichtlijn) en het nieuwe GLB-beleid (naar beneden aangepaste hectarepremies) (inkomensverlies 1).
Inkomensverlies 1 mag feitelijk niet of slechts gedeeltelijk worden gecompenseerd via
overheidsinstrumenten. Het aandeel van inkomensverlies 2 in het totale inkomensverlies bedraagt zowel
voor de melkveehouderij als de akkerbouw voor de onderscheiden standaardbedrijfstypen gemiddeld circa
60%.

100 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Er zijn verschillende sporen om een transitie met een economisch perspectief te faciliteren. In hoofdstuk 7
lag het accent op hoe individuele opties en combinaties daarvan kunnen bijdragen aan het verkleinen van
het inkomensverlies. In Tabel 8.2 is een indicatieve samenvatting gegeven voor de melkveehouderij en is
onderscheid gemaakt tussen de inkomensverlies-concepten 43. Het is potentieel mogelijk om het gemiddelde
42F

(totale) inkomensverlies te repareren via het marktspoor en het afwaarderingsspoor. Dit geldt nog sterker
als wordt gefocust op het kleinere inkomensverlies gerelateerd aan de extra maatregelenpakketten
(inkomensverlies 2). De tabel toont ook een aantal instrumentcombinaties met een dergelijk perspectief.
Instrumentenmix 1 illustreert een gecombineerde inzet van instrumenten uit de vijf sporen, met een sterk
accent op een bijdrage vanuit consument en ketens: 70% van het totale inkomensverlies wordt gedicht
vanuit een bijdrage via de markt, bijvoorbeeld door een nieuwe duurzaamheidsstandaard. In
instrumentenmix 2 is er een meer gelijke verdeling tussen de bijdrage vanuit de markt en die vanuit de
publieke sector. Bij instrumentenmix 3 ligt het accent meer op ‘public money for public goods’ en speelt het
marktkanaal een beperkte rol. Een optie kan bijvoorbeeld zijn om te beginnen met instrumentenmix 3 en
gelijktijdig in te zetten op de verdere ontwikkeling van het marktkanaal om op termijn meer richting
instrumentenmix 1 te schuiven, bijvoorbeeld door een Nederlandse duurzaamheidsstandaard ook te koppelen
aan een soortgelijke ontwikkeling in de EU. Merk op dat een vooronderstelling is dat er voor de realisatie van
elke instrumentenmix voldoende publieke middelen beschikbaar zijn, bijvoorbeeld voor GLB eco-regeling- en
ANLb-betalingen of voor de afwaardering van grond. Een toets daarop valt buiten de scope van dit onderzoek
dat zich focust op het bedrijfsniveau.

Tabel 8.2

Illustratie mogelijke inzet van instrument-sporen voor het creëren van economisch perspectief

voor de standaardbedrijven melkveehouderij (bijdrage aan inkomensverlies verkleining in % van totale
inkomensverlies)
Indicatie van

Indicatie van

Instrumenten-

Instrumenten-

potentie mbt tot

potentie mbt tot

mix 1 (markt-

mix 2 (fifty-fifty)

verkleining totale

verkleining

orientatie)

inkomensverlies

inkomensverlies

Instrumentenmix 3
(extensivering,
publieke

inkomensverlies

inkomensverlies 2

Markt

100

150+

70

50

middelen)
30

Subsidie niet-productieve

10

17

10

20

15

20

33

20

20

25

100+

200+

10

30

pm

-

-

-

-

-

-

100

100

100

investeringen
Betalingen ecosysteemdiensten
Afwaardering van grond
Overige maatregelen
Totaal

Toelichting: Percentages met betrekking tot potentie zijn gebaseerd op analyse uit hoofdstuk 7. De potentie van een instrument betekent niet noodzakelijk
dat het ook gemakkelijk valt te realiseren. Voor bijdragen vanuit de markt is bijvoorbeeld inzet vanuit de private sector nodig en voor afwaardering van
grond zijn voldoende overheidsmiddelen noodzakelijk.

Meer algemeen geldt dat er op milieu, water-, biodiversiteit- en klimaatgebied concrete doelstellingen en
opgaven liggen, en ook tijdspaden waarlangs de doelstellingen gerealiseerd moeten worden. Voor het
faciliterend beleidsinstrumentarium is dit veel minder het geval. Waar de instrumenten wel meer concreet
zijn, bijvoorbeeld de GLB eco-regeling en het ANLb, gaat het om maatregelen die waardevol zijn, maar die
ook maar een beperkte potentie hebben. Als dat ertoe leidt dat de economische dimensie onderbelicht blijft
en het economisch perspectief en toekomstig verdienmodel onduidelijk blijft, dan belemmert dat de
transitiebeweging en daarmee de verduurzaming van de landbouw.
Er zijn ook berekeningen gemaakt van andere financiële indicatoren dan het inkomen uit het bedrijf voor
toekomstige situaties, ofwel voor de diverse maatregelen en maatregelpakketten. Dit vergde een aantal
extra aannames, bijvoorbeeld over het invoeringstempo van maatregelen, hoe men eventueel de privéuitgaven aanpast of een ander aflossingsplan overeenkomt met de bank of met familie. De financiële
43

Voor de akkerbouw zou een soortelijke tabel kunnen worden gemaakt. Dat is niet gedaan, maar het beeld zal niet wezenlijk
anders zijn dan bij de melkveehouderij.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 101

indicatoren gaven in de uitgangssituatie gemiddeld al weinig ruimte (hoofdstuk 3). Daar bovenop komt dat
maatregelen en maatregelpakketten in de meeste gevallen leiden tot lagere inkomens uit bedrijf. Dit beperkt
de privé-uitgaven en/of kan er minder afgelost worden en/of kan niet tijdig voldoende vervangen worden
met veroudering als gevolg. Het algemene beeld dat resulteert is dat zonder ondersteunende
beleidsinstrumenten, het economisch perspectief bij de hier geanalyseerde pakketten heel somber is: veel
bedrijven zullen problemen krijgen met hun continuïteit en financiering. Kortom zoals uit de lagere inkomens
al blijkt, zal er forse financiële steun nodig zijn via de inzet van verschillende instrumenten zoals verkend in
fase 3 (zie hoofdstuk 7) en geïllustreerd in Tabel 7.8 en 7.11.

8.2

Onzekerheden

In deze studie is zo goed als mogelijk met diverse onzekerheden omgegaan in de verschillende fasen. De
uitkomsten die zijn gepresenteerd zijn afhankelijk van keuzes en aannames die met betrekking tot die
onzekerheden zijn gemaakt. Gezien de reikwijdte en de tijdsspanne waarin dit onderzoek is uitgevoerd zijn
slechts een beperkt aantal gevoeligheidsanalyses gedaan om de potentiële effecten van de onzekerheden
beter in beeld te brengen (een voorbeeld is de gevoeligheidsanalyse rond de mestmarkt bij de analyse van
de gevolgen van het verlies aan derogatie). De onzekerheden hadden betrekking op:
• Beperkt beschikbare technische en economische kengetallen van bepaalde maatregelen, met name
innovatieve technieken/additieven;
• Ontwikkeling van markten en beleid: er is uitgegaan van een normale en stabiele prijsontwikkeling en er is
geen rekening gehouden met incidenten (Oekraïne crisis) en aanpassingen van het toekomstig beleid,
anders dan het huidige GLB 2023-2027. Bovendien is het bij verdere beleidsaanpassingen in de EU, in het
verlengde van de EU Green Deal Roadmap en de Farm to Fork en Biodiversity Strategieën niet denkbeeldig
dat de prijzen voor landbouwproducten in de EU zullen gaan stijgen (Jongeneel et al., 2023, Bremmer
et al., 2023, JRC, 2023 en USDA, 2023). Een dergelijke ontwikkeling zou de Nederlandse landbouwtransitie
mede kunnen ondersteunen (o.a. via extra inkomsten voor landbouwproducten vanuit de markt)).
• Aannames ten aanzien van de deelname van boeren in vrijwillige regelingen, zoals de eco-regeling en het
ANLb. In werkelijkheid kan het gedrag van boeren daarvan afwijken. Bovendien is impliciet verondersteld
dat boeren overal al deelnemen aan de ANLb-regeling en dat is op dit moment (nog) niet het geval.
De structuurontwikkeling (snelheid en aard): in het verleden was dit een belangrijke factor om het
verdienmodel ‘op peil’ te houden (schaalvergroting) maar dat is nu maar beperkt meegenomen. Het vergt
nader onderzoek of dat onder het toekomstige duurzaamheidsregime anders zal gaan dan in het verleden.
Naast de bovengenoemde onzekerheden zijn er ook assumpties en methodische zaken die van invloed zijn
op de uitkomsten van het onderzoek:
• Het opknippen van het onderzoek in fasen (eerst focussen op de maatregelpakketten) en in een latere fase
op flankerend beleid is analytisch goed mogelijk, maar zal in de praktijk elkaar beïnvloeden: het gedrag
van boeren (zoals dat in fases 1 en 2 met FARMDYN is berekend) zou mogelijk anders zijn als er direct
compenserende financiële prikkels/compensaties zouden zijn.
• De doorrekening van maatregelen en maatregelpakketten is gedaan met het FARMDYN bedrijfsmodel,
waarin ondernemers reageren op beperkingen en gebruik maken van mogelijkheden en de bedrijfssituatie
steeds wordt geoptimaliseerd. In de praktijk gebeurt dit ook, maar het kan zijn dat in een praktijksituatie
met een minder vergaand ‘optimum’ genoegen wordt genomen (bijvoorbeeld omdat de ondernemer nog
andere overwegingen heeft dan die in het model worden meegenomen). Dit kan ertoe leiden dat de hier
berekende cijfers in werkelijkheid daardoor enigszins kunnen afwijken van de praktijk.
• Bij de doorrekening van maatregelen met betrekking tot stallen is uitgegaan van de RAV code (wanneer
bekend) of andere studies. Het is niet zeker of de emissiereducties volgens de RAV-lijst of andere studies
in de praktijk ook daadwerkelijk altijd gehaald zullen worden.
• Zowel wat betreft de beschikbaarheid van bedrijfsgegevens, als wat betreft de representatie in het
FAMDYN model zijn er beperkingen waardoor biologische bedrijven niet goed konden worden geanalyseerd.
Wel zijn enkele omschakelpaden richting biologisch (en/of natuurinclusief) doorgerekend, maar dan zijn
veronderstellingen gemaakt om de biologische bedrijfssituatie zo goed mogelijk te benaderen. Zo’n
benadering heeft altijd beperkingen.

102 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

• Bij de bepaling van de potentie van beleidsinstrumenten om het inkomensverlies te verkleinen zijn
inschattingen gemaakt op basis van soms maar beperkt beschikbare informatiebronnen (bijvoorbeeld de
gevolgen van een nieuwe Nederlandse duurzaamheidsstandaard op de prijzen voor landbouwproducten).
• Bij de potentie van beleidsinstrumenten om de negatieve inkomenseffecten te mitigeren is, in overleg met
de opdrachtgever, geen aandacht besteed aan de eventuele budgettaire consequenties. Bijvoorbeeld bij
hoge deelnamepercentages voor ANLb is er vanuit gegaan dat er voldoende budget beschikbaar wordt
gemaakt om alle boeren die daar gebruik van willen maken te bedienen.
• De berekeningen betreffen alleen een gemiddeld bedrijf binnen een groep, maar verschillen tussen
bedrijven zijn groot, ook binnen een groep. Dat is van belang bij het interpreteren van getallen en
resultaten.
• Bij de extensiveringsscenario’s is impliciet verondersteld dat er voldoende grond beschikbaar is om de
extensivering vorm te geven (fase 2) en er middelen zijn om gronden af te waarderen (fase 3). Om dat
hier de focus op het bedrijfsniveau is, is geen aandacht besteed aan het macro-plaatje van voldoende
beschikbare budgetten of grond (voor afwaardering, maar ook voor andere regelingen zoals ANLbsubsidies en investeringssubsidies).
• In de studie zijn forse aanpassingen in bedrijfssystemen doorgerekend en verkend. Toch rees gedurende
de studie bij sommige stakeholders de vraag of er nog heel andere bedrijfssystemen nodig zijn en/of zullen
gaan ontstaan. Het zou daarbij om systemen kunnen gaan die nog ‘voorbij’ biologisch en natuurinclusief
liggen. De scope van de studie liet niet toe dat in detail te exploreren. Door rekening te houden met een
brede set van ontwikkelpaden is geprobeerd de ruimte die onder ‘handbereik’ van agrariërs ligt zo goed
mogelijk af te dekken.

8.3

Conclusies en aanbevelingen

Deze studie laat zien dat een adequaat en helder faciliterend beleid vanuit overheid en private partijen
essentieel is om de transitie naar een duurzamer landbouw te faciliteren. Dit geldt in het bijzonder voor de
melkveehouderij maar het geldt ook voor de akkerbouw. De geanalyseerde maatregelpakketten zijn effectief
om substantiële emissiereducties te realiseren, maar ze hebben ook zeer negatieve financiële gevolgen. Voor
de melkveehouderij variëren de verwachte inkomensverliezen gemeten ten opzichte van het inkomen in de
huidige situatie van 28% tot 201% en voor de akkerbouw van 10 tot 63%. Deze zijn zodanig dat in een heel
aantal gevallen, met name bij de melkveehouderij, de bedrijfscontinuïteit ernstig wordt bedreigd als er geen
toereikend flankerend beleid komt.
Er zijn verschillende instrumenten om de transitie met een economisch perspectief te faciliteren. Daarbij zijn
5 hoofdgroepen van instrumenten van belang (de markt, subsidiering van niet productieve investeringen,
betalingen voor ecosysteemdiensten, afwaardering van grond en overige instrumenteninstrumenten). Uit de
verkenning die in deze studie is gemaakt naar de potentie van de instrumenten, en de omvang waarmee ze
kunnen worden ingezet, komt naar voren dat een combinatie van deze instrumenten mogelijkheden bieden
om een economisch perspectief te creëren. Daarbij zijn er ook vrijheidsgraden om met de instrumentenmix
te variëren en gericht ontwikkelpaden te ondersteunen.
Er zijn veel onzekerheden en onduidelijkheden met betrekking tot allerlei keuzes ten aanzien van
maatregelpakketten en aanvullend beleidsinstrumentarium. Deze studie laat zien dat de urgentie van de
transitie flinke inspanningen vergt van de melkveehouderij en de akkerbouw met grote negatieve financiële
consequenties voor de bedrijven. Juist daarom is het voor de voortgang van cruciaal belang dat maatregelen
die emissies reduceren en beleid dat economisch perspectief creëert zich parallel ontwikkelen.
Uit deze studie kwamen een aantal zaken naar voren waarvan het goed is die extra aandacht te geven:
• In deze studie kon geen aandacht worden besteed aan samenwerkingsvormen tussen bedrijven.
Onderkend wordt dat dat een belangrijke dimensie kan zijn in het verduurzamingsproces en kan bijdragen
aan versterking van economisch perspectief. Dit vraagt om een gerichte analyse van zowel de betekenis
van diverse samenwerkingsopties voor het milieu, de boeren en voor het beleid;
• De focus op standaardbedrijven geeft inzicht in consequenties, impact van maatregelen en
beleidsinstrumenten, maar laat zich niet één-op-één vertalen naar de populatie van alle bedrijven. Het is
wenselijk dat inzicht wel te krijgen, temeer omdat het ‘gemiddelde bedrijf’ niet bestaat, maar het juist ook

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 103

van belang is om de subgroep van bedrijven die door zal gaan en hun noden en behoeften beter in beeld te
krijgen;
• De verkenning van de instrumenteninzet en de potenties daarvan in deze studie is heel prematuur en
vraagt om nadere analyse en ook om reflectie vanuit het beleid. Juist door het beleidsraamwerk meer uit
te werken en vorm te geven, kan er een beter beeld ontstaan onder welke randvoorwaarden en met welke
ondersteuning bedrijven de benodigde omslag naar een meer duurzame productiewijze kunnen maken.
Zonder een helder beleidsperspectief laat het economisch perspectief zich niet denken of concretiseren en
resulteert een patstelling;
• In het onderzoek is gebleken dat data en gegevens van biologische en natuurinclusieve bedrijfstypen
beperkt beschikbaar zijn in het Bedrijfsinformatie Netwerk (BIN). Maatregelen die gerelateerd zijn aan de
transitiepaden omschakelen naar biologische en natuurinclusieve bedrijfstypes konden hierdoor minder
goed worden onderzocht. Aanbevolen wordt om in een vervolgproject te investeren in het verzamelen van
data en kennis over het verdienvermogen en andere financiële indicatoren van innoverende bedrijven die
deze transitiepaden hebben doorlopen.

104 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bronnen en literatuur

Adema, P. (2022, 25 november) Toekomstvisie agrarische sector; Problematiek rondom stikstof en PFAS
[Kamerbrief]. Geraadpleegd van kst-30252-34.pdf (officielebekendmakingen.nl)
Agrimatie, 2022. Structuur volgens het Informatienet - Melkveehouderij
https://agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2272&indicatorID=2100&sectorID
=2245#:~:text=Agrimatie%20%2D%20informatie%20over%20de%20agrosector&text=Het%20gemidd
elde%20aantal%20melkkoeien%20per,gestopt%20(4%2C7%25).
Baayen, R.P., P. Berkhout, J.J.L. Candel, A.M. van Doorn, A.Y. Eweg, J.H. Jager, A. Jellema, R.A. Jongeneel,
2021. Naar een doeltreffend en doelmatig Nationaal Strategisch Plan; Effectenanalyse van
beleidsvarianten voor de Nederlandse invulling van het nieuwe GLB. Wageningen, Wageningen
Environmental Research, Rapport 3102.
Berkhout, P., Eweg, A., Jellema, A., van der Meulen, H., & Venema, G. (2021). Analyse van de landbouw en
het landelijk gebied in Nederland: een SWOT-analyse. (Rapport / Wageningen Economic Research;
No. 2021-075). Wageningen Economic Research. https://doi.org/10.18174/547682.
Britz, W., Ciaian, P.P., Gocht, A., Kanellopoulos, A., Kremmydas, D., Müller, M., Petsakos, A., Reidsma, P.
(2021): A design for a generic and modular bio-economic farm model, Agricultural Systems 191
(June 2021): 103133.
Bremmer, J., A. Gonzalez-Martinez, R. Jongeneel, H. Huiting, R. Stokkers, M. Ruijs (2021) Impact
Assessment of EC 2030 Green Deal Targets for Sustainable Crop Production. Wageningen, Wageningen
Economic Research, Report 2021-150.
De Koeijer, T., P.W. Blokland, C. Daatselaar, J. Helming, H. Luesink, en L. Puister (2022). Op weg naar
grondgebonden rundveehouderij: Verkenning van de beleidsopgave en de effecten van mogelijk
toekomstig mestbeleid op areaalbehoefte en -beschikbaarheid, inkomens en continuïteitsperspectieven in
de Nederlandse veehouderij. Rapport, Wageningen Economic Research, 2022-061.
https://doi.org/10.18174/571653
Gollenbeek L.R., J.P.B.F. van Gastel, F.A.M. Casu, I. Huisman, N. Verdoes, 2022. Berekeningen emissies en
economie voor verschillende scenario’s voor verwaarding van rundveemest; NL Next Level
Mestverwaarden. Wageningen Livestock Research, Openbaar Rapport 1372.
https://edepot.wur.nl/569408.
Gies, E., Cals, T., P. Groenendijk, H. Kros, T. Hermans, J.P. Lesschen, L. Renaud, G. Velthof, G., & J-C.Voogd
(2023). Scenariostudie naar doelen en doelrealisatie in het kader van het Nationaal Programma Landelijk
Gebied: een integrale verkenning van regionale water-, klimaat- en stikstofdoelen en maatregelen in de
landbouw. (Rapport / Wageningen Environmental Research; No. 3236). Wageningen Environmental
Research. https://doi.org/10.18174/587289
Helming, John, C. Daatselaar, W. van Dijk, H. Mollenhorst, en S. H. Pishgar-Komleh (2023). ‘Model
Collaboration between Farm Level Models with Application on Dutch Dairy and Arable Farms Regarding
Circular Agricultural Policy’ Sustainability 15, no. 6: 5020. https://doi.org/10.3390/su15065020
Hoogeveen, M.W., A.F. Greijdanus en G.J. Doornewaard (2023). Deelrapportage Klimaatverantwoorde
zuivelsector 2021, Sectorrapportage Duurzame Zuivelketen. Rapportnummer 2023 009
Jongeneel, R. (2022) Bedrijfsstructuur, structuurontwikkeling en grond: empirische en theoretische reflecties
over de rol van schaalvergroting en de betekenis daarvan het landbouwdebat. Wageningen, Wageningen
Economic Research, mimeo.
Jongeneel, R., H. Silvis, A. Gonzalez Martinez, J. Jager (2021). The Green Deal: An assessment of impacts of
the Farm to Fork and Biodiversity Strategies on the EU livestock sector. (Report / Wageningen Economic
Research; No. 2021-130). Wageningen Economic Research. https://doi.org/10.18174/555649.
Koeijer, T.J. de, J.F.M. Helming, H.H. Luesink, A.D. Verhoog (2016). Effect derogatie op melkveehouderij,
zuivelindustrie en zuivelcomplex. Wageningen, LEI Wageningen UR (C2016-045).
Maij, H. et al (2019) Goed boeren kunnen boeren niet alleen. Rapportage Taskforce verdienvermogen
kringlooplandbouw.
Reijs, J., A. Beldman, Mi. de Haan, A. Evers, G. Doornewaard en I. Vermeij (2021) Perspectief voor het
verlagen van NH3-emissie uit de Nederlandse melkveehouderij; Verkenning van reductiepotentieel en

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 105

economische impact op sectorniveau op basis van integrale doorrekening maatregelen op
8 representatieve melkveebedrijven. Wageningen, Wageningen Economic Research, Rapport 2021-052.
Schröder, J.J., B. Rutgers (2018). Kringloopwijzer Akkerbouw - Rekenmodel versie ‘april 2018’. Wageningen
Research, Rapport WPR-797.
Schrijver, R., Westerink, J., de Jong, K., Smit, B., van der Meer, R., & Dijkshoorn, M. (2022).
Verdienmodellen voor extensieve landbouwbedrijven: pijlers, principes en perspectieven. (Rapport /
Wageningen Environmental Research; No. 3166). Wageningen Environmental Research.
https://doi.org/10.18174/573664.
Silvis, H., Schrijver, R. & Jellema, A. (2022) Stapelen van beloningen voor natuurinclusieve landbouw: Een
lonkend perspectief? Wageningen: Wageningen Economic Research.(Rapport / Wageningen Economic
Research; no. 2022-059)
USDA F2F study
Van Boxmeer, E.G.G., J.C. van Middelkoop, H.J.C. van Dooren, 2023. Toevoegen van magnesiumchloride
(MgCl2) aan runderdrijfmest; Huidige stand van zaken van onderzoek naar het effect van MgCl2 in mest
op emissies, bodem en gewas. Wageningen Livestock Research, Openbaar Rapport 1428.
Van der Boom, N. (2013) Wingssprayer geeft je veldspuit vleugels. Landbouwmechanisatie, 2013, pp. 46-49.
(250892 (wur.nl)).
Van Dijk, W., J.A. de Boer, R.L.M. Schils, M.H.A. de Haan, P. Mostert, J. Oenema & J. Verloop, 2022.
Rekenregels van de KringloopWijzer 2022; Achtergronden van BEX, BEA, BEN, BEP en BEC: actualisatie
van de 2021-versie. Wageningen Research, Rapport WPR-1206.
Van Dijk, W., S. Burgers, H.F.M. ten Berge, A.M. van Dam, W.C.A. van Geel & J.R. van der Schoot, 2007.
Effecten van een verlaagde stikstofbemesting op marktbare opbrengst en stikstofopname van akker en
tuinbouwgewassen. Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. AGV PPO nr. 366 December 2007.
Van Evert, Frits K., Daniel Gaitán-Cremaschi, Spyros Fountas, and Corné Kempenaar. 2017. “Can Precision
Agriculture Increase the Profitability and Sustainability of the Production of Potatoes and
Olives?” Sustainability 9, no. 10: 1863. https://doi.org/10.3390/su9101863
Verhoeven, J., Bus, C., Van Dijk, W., Van Geel, W., Van Schooten, H., Schröder, J. & Wustman, R., 2011.
Teeltvervroeging bij consumptieaardappel en snijmaïs op zand ten behoeve van vanggewassen.
Deskstudie naar mogelijkheden en beperkingen. https://edepot.wur.nl/177975
Zee, van der T., A. Bannink, C. van Bruggen, K. Groenestein, J. Huijsmans, J. van der Kolk, L. Lagerwerf,
H. Luesink, G. Velthof & J. Vonk, 2021. Methodology for estimating emissions from agriculture in the
Netherlands. Calculations for CH4, NH3, N2O, NOx, NMVOC, PM10, PM2.5 and CO2 using the National
Emission Model for Agriculture (NEMA) - Update 2021. RIVM, Rapport 2021-0008.

106 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bijlage 1

Toelichting op economische
kengetallen

Inkomen uit bedrijf
De vergoeding die de ondernemers en hun huishoudens hebben behaald voor de inzet van hun arbeid en
kapitaal in het bedrijf. Het inkomen wordt berekend door de totale opbrengsten van het bedrijf te
verminderen met de betaalde kosten en afschrijvingen en te vermeerderen met het saldo van buitengewone
baten en lasten.
Afschrijvingen zijn een berekende kostenpost waarvoor de rekenregels kunnen verschillen (bijvoorbeeld
fiscale of bedrijfseconomische afschrijvingen, lineaire of degressieve afschrijvingen, wel of geen correctie
voor waardeverandering, etc.).
Nettokasstroom
De nettokasstroom geeft inzicht in de liquiditeitsontwikkeling van een bedrijf tijdens een kalenderjaar. Deze
wordt bepaald door de ontvangsten te verminderen met de uitgaven inclusief aflossingen. Het betreft alle
ontvangsten en uitgaven, ook ontvangsten van buiten het bedrijf of privé-uitgaven. Omdat afschrijvingen
geen uitgaven zijn, wordt deze kostenpost buiten beschouwing gelaten. Strikt genomen zouden ook
voorraadverschillen (zijn noch ontvangsten noch uitgaven) weggelaten moeten worden maar meestal
gebeurt dat niet: alleen de aanwas van vee wordt afgetrokken. De aflossingen zijn voor de bepaling van de
netto-kasstroom bij melkveebedrijven normatief op 8% van het bedrag van de langlopende leningen en 2%
van de kortlopende leningen gesteld. Ontvangsten buiten bedrijf en privé-uitgaven zijn ook genormaliseerd.
Vervangingsinvesteringen worden niet meegenomen in de nettokasstroom.
Bij de nettokasstroom worden 4 niveaus onderscheiden:
1.

Positieve nettokasstroom

2.

Negatieve nettokasstroom die opgevangen kan worden via besparing op uitgaven (die besparingen niet
gedefinieerd) en met inzet van maximaal 50% van de liquiditeiten

3.

Negatieve nettokasstroom op te vangen met acties onder punt 2 plus beperking van de aflossingen tot
maximaal 50%

4.

Negatieve netto kasstroom waarbij de acties onder punt 2 en 3 niet voldoende zijn en grotere
aanpassingen moeten plaatsvinden.

Bij een positieve nettokasstroom is al aan de normatieve aflossingsverplichtingen voldaan maar moeten
vervangingsinvesteringen nog plaatsvinden. Resteert dan nog een positief bedrag, dan kan dit als eigen
middelen voor andere investeringen ingezet worden.
Solvabiliteit
De solvabiliteit geeft aan welk deel het eigen vermogen uitmaakt van het totaal vermogen. Dit kengetal is
nogal afhankelijk van de waarderingsgrondslagen. Een alternatief kan het lang vreemd vermogen per kg
product, per dier of per hectare zijn.
Zekerheden
Voor nieuwe leningen moeten er ook voldoende zekerheden zijn. Als zekerheden worden gerekend:
• 90% van de balanswaarde van grond
• 70% van de balanswaarde van gebouwen
• 50% van de balanswaarde van machines, werktuigen en installaties.
Van deze zekerheden gaat nog de waarde aan bestaande leningen af, het restant moet de zekerheid voor
nieuwe leningen bieden.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 107

Opbrengsten-kostenverhouding (rentabiliteit)
Het totaal van de opbrengsten dat per 100 euro kosten wordt gerealiseerd. De kosten zijn daarbij de totale
kosten, dus inclusief berekende kosten voor de inzet van onbetaalde arbeid en vermogen. Wanneer de totale
kosten niet volledig door de opbrengsten worden goed gemaakt resulteert een cijfer beneden 100. Zijn de
opbrengsten hoger dan de kosten dan is de rentabiliteit hoger dan 100.
Lange termijn kritieke melkprijs
De lange termijn kritieke melkprijs geeft aan hoe hoog de melkprijs dient te zijn voor een bedrijf om aan alle
betalingsverplichtingen te kunnen voldoen.
Saldo veehouderij
Het resultaat op jaarbasis dat per diersoort wordt behaald. In de opbrengsten en kosten worden alleen de
posten meegenomen die ook daadwerkelijk aan die diersoort zijn toegerekend. Opbrengstenposten als
subsidies en werk voor derden zijn daarin niet meegenomen. Onder de toegerekende kosten vallen onder
andere kosten voor voer, diergezondheid, vee-verbetering, energie voor verwarming en strooisel maar ook
kosten voor zaaizaad, plant- en pootgoed, bemesting en gewasbescherming ten behoeve van grasland en
voedergewassen. Algemene kosten, zoals voor water, elektriciteit, accountant, rente, arbeid en afschrijving,
zijn niet in mindering gebracht.
Saldo akkerbouw
Het resultaat op jaarbasis dat per gewas wordt behaald. In de opbrengsten en kosten worden alleen de
posten meegenomen die ook daadwerkelijk aan dat gewas zijn toegerekend. Opbrengstenposten als
subsidies en werk voor derden zijn daarin niet meegenomen. Onder de toegerekende kosten vallen onder
andere kosten voor zaaizaad, plant- en pootgoed, bemesting en gewasbescherming. Algemene kosten, zoals
voor water, elektriciteit, accountant, rente, arbeid en afschrijving, zijn niet in mindering gebracht.
Men noemt het bovengenoemde saldo voor akkerbouwgewassen ook wel saldo I. Saldo II is saldo I minus de
kosten voor werk door derden mits de kosten voor werk door derden per gewas zijn toe te rekenen.

108 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bijlage 2

Overzicht van historisch inkomen
voor de geselecteerde bedrijfstypen

Tabel B2.1 Historisch inkomen voor de geselecteerde bedrijfstypen (euro)
2017

2018

2019

2020

2021

2017-2021

57.080

36.797

46.722

25.599

41.708

41.581

Melkvee
Gangbaar
Veen

extensief

54.878

36.095

45.880

32.414

34.795

40.813

Veen

intensief

106.705

53.577

40.287

40.491

74.985

63.209

Klei

extensief

58.956

44.689

50.239

32.122

43.334

45.868

Klei

intensief

83.029

40.328

54.446

21.282

45.017

48.820

Zand

exten/klein

39.204

21.073

33.348

10.296

20.728

24.930

Zand

exten/groot

84.372

59.537

64.171

32.356

55.519

59.191

Zand

inten/klein

46.174

16.784

32.519

6.076

15.539

23.418

Zand

inten/groot

73.168

40.038

57.874

27.189

57.148

51.084

Geen derogatie

17.802

34.701

26.876

16.245

15.898

22.305

Biologisch

46.781

35.074

40.473

36.192

43.205

40.345

Gangbaar

33.136

72.102

37.462

26.015

76.830

49.109

Graan klei

32.380

47.846

44.099

68.154

83.025

55.101

Pootaardappel klei

69.047

153.351

90.659

13.123

71.155

79.467

Consumptieaardappel klei

14.809

110.755

47.006

18.634

98.622

57.965

Zetmeelaardappel

77.452

27.901

30.412

36.649

64.596

47.402

37.059

31.598

-2.536

13.791

54.314

26.845

Akkerbouw

Akkerbouw zand met groenten
Akkerbouw zand overig
Bron: bedrijveninformatienet.

Tabel B2.2 Berekening aanpassing GLB-betalingen
GeenDerog VeenExten VeenInten KleiExten KleiInten ZandExtKl ZandExtGr ZandIntKl ZandIntGr
Totale oppervlakte (ha)
GLB premie € 370/ha

52

57

65

72

68

51

79

36

67

19.240

21.090

24.050

26.640

25.160

18.870

29.230

13.320

24.790

8.196

8.196

8.196

8.196

8.196

8.196

8.196

7.376

8.196

1.991

2.820

4.148

5.309

4.645

1.825

6.470

10.187

11.016

12.344

13.505

12.841

10.021

14.666

7.376

12.675

-9.053

-10.074

-11.707

-13.135

-12.319

-8.849

-14.564

-5.944

-12.115

2021
GLB premie Eerste
2027

40 ha
€ 204,90/ha
Hectares

4.479

> 40
€ 165,90/ha
Totaal
2.027
Verschil
GLB premie
2027-2021

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 109

110 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bijlage 3 Maatregelpakketten melkvee

Tabel B3.1 Toelichting maatregelpakketten melkvee
Doel/

Licht pakket

Zwaar pakket

Toelichting

Wel

Wel

Grondgebondenheid is mestafzet op eigen grond. Dit kan door

Maatregel
GVE-variant:
wel/geen extra

extra grondaankoop, pacht of regionale

grond

samenwerkingsovereenkomst (SWO) (aanname: binnen 20 km).
Uitgangspunt: alleen melkvee en eventueel vleesvee onder GVEnorm (1 mk en zoogkoe = 1 GVE, jongvee < 1 jaar = 0,2 GVE,
jongvee > 1 jaar = 0,5 GVE.

Ammoniak

Streefwaarde 40% reductie op bedrijfsniveau:

Streefwaarde 60% reductie op bedrijfsniveau/maximaal

In de zandgebieden halen veel bedrijven al de 155/150 g RE/kg

*verlagen RE-gehalte in het rantsoen met 2 gram

haalbaar pakket:

droge stof, daarom voorstel om met afname te rekenen.

(zand) en 7 gram (veen/klei) per kg ds

*verlagen RE-gehalte in het rantsoen met 2 gram (zand) en

*toevoegen struviet aan mest

7 gram (veen/klei) per kg ds

Variatie in regionale opgave vertaalt zich naar differentiatie van

* 350 uur meer weidegang (ten opzichte van 720

* 350 uur meer weidegang (ten opzichte van 720 uur/jaar)

opgave op het bedrijf.

uur/jaar)

*emissiearme stal: 2 varianten:

Licht: management plus lichte stalmaatregelen

*roosters jaarrond spoelen (met 10 liter water/m3

1.rubberen sleufvloer, dagontmesting, scheiding mest en

Zwaar: idem plus extra stal/techniek

roosteropper-vlak per dag)

urine, afzuigen lucht uit mestkelder met een chemisch

*mest 1 op 2 verdund en aangezuurd uitrijden

luchtwasser, productie kunstmestvervanger

Efficiënter mest toedienen in zwaar pakket door verlaging van de

2.dagontmesting, monomestvergisting, ammoniakstrippen,

TAN-emissie van 17 naar 12% (uitgangspunt WUR-rapport Gies)

productie kunstmestvervanger
*mest 1 op 2 verdund en aangezuurd uitrijden met sleepvoet
of zodebemester (verlagen TAN-emissie van 17% naar 12%)
Methaan

Forse inspanning:

Maximaal haalbaar:

* Methaanremmend voeradditief

*zie licht pakket met als aanvulling:

*rantsoen (meer snijmaïs, kuilvoer van jong gemaaid

* dagontmesting, monomestvergisting, ammoniakstrippen

gras, vervanging krachtvoer door bij- en restproducten

*injecteren met spaakwiel van vloeibare kunstmest

(bierbostel, perspulp)

*50% grasland niet scheuren

*fokkerij
*350 uur meer weidegang (meer gras, jonger gras)
*additief aan mest (nitrificatie-remmers, remmen
lachgasemissies)
*dagontmesting + nabewerking mest (koelen, oxideren)
etc.

Regionalisering opgave is niet van toepassing.

Doel/

Licht pakket

Zwaar pakket

Toelichting

CO2-reductie

-40 cm peil (jaarrondgemiddelde met focus op

-40 cm peil (jaarrond gemiddelde met focus op zomerpeil)

Aanname nodig wat huidig peil is, verschilt per veenweidegebied.

(landgebruik

zomerpeil) plus

plus

Onderhoudskosten meenemen.

veenweidegebied)

onderwater-drainage of waterinfiltratie

KRW

Vastgestelde maatregelen

Vastgestelde maatregelen

Is verwerkt in fase 2b.

Biodiversiteit

*5% gbda (helft houtige elementen, helft overige

*10% gbda (helft houtige elementen, helft overige

Bijdrage aan de doelstelling is geformuleerd als inspanning.

landschapselementen (bloemranden, poelen etc.) op

landschapselementen (bloemranden, poelen etc.) op

landbouwareaal incl. bufferstroken

landbouwareaal incl. bufferstroken

*10% hoogproductief kruidenrijk grasland (vergoeding

*20% hoogproductief kruidenrijk grasland (vergoeding €

€ 300/ha)

300/ha)

Brons:

Zilver:

gras/klaver, hoogproductief kruidenrijk grasland

gras/klaver, hoogproductief kruidenrijk grasland, permanent

eiwitgewas

grasland, eiwitgewas, 1.500 uur weidegang (veen, zware klei)

Maatregel

onderwaterdrainage of waterinfiltratie

Ecoregelingen

Naast GLB-premie niveau 2027

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 111

112 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bijlage 4 Maatregelpakket akkerbouw

Tabel B4.1 Toelichting maatregelpakket akkerbouw a)
Ontwikkelrichting

Gewaskeuze/

Management-

Gewasbescherming

Bemesting

bouwplan

maatregelen

-Gewaskeuze/bouwplan

-Verlaging N-gebruiksnorm

-Innovaties

-Innovaties/investeringen in

-Innovaties/investeringen in

-Investeringen

bijvoorbeeld precisietechnieken

bijvoorbeeld precisietechnieken

-Aanpassingen

-Zowel gebruik als uit- en

-Benutting verhogen

Natuur- en landschapsbeheer

afspoeling
Doorontwikkeling:

-30% rustgewassen

-Investering in beslissings-

-Investering in bovenwettelijke

-25% verlaging N bij uitspoelingsgevoelige

Technische innovatie en

-Rassenkeuze

ondersteuning om GBM-

driftreducerende techniek

gewassen

* 5% van areaal zijn

management-maatregelen in

optimaliseren

gebruik en

(bijvoorbeeld Wingssprayer met 99%

-Investeringen in bovenwettelijke

akkerranden/landschapselementen

combinatie met lichte

(bijvoorbeeld

mineralenbenutting te

driftreductie)

emissiearme toediening van meststoffen

(verder dan huidige bufferstroken)

extensivering.

resistente vroege

optimaliseren

-Investering in mechanische

(o.a. precisiebemesting)

* 5% akkervogelland

rassen of minder

-Niet-kerende

onkruidbestrijding

droogte- gevoelig)

grondbewerking

-Mechanisch onderwerken van

-Drainage met retentiemateriaal om

-Inzaai van vanggewassen

groenbemesters in plaats van

fosfaatuitspoeling op te vangen op
volledige areaal

Waar? Gebieden met lichte
uitdagingen. (Zuidwestelijke,
centrale en noordelijke

Ecoregeling: Goud

op gewassen die voor 1

chemisch

zeekleigebieden)

-Eiwitteelt

september gerooid worden

-Investering in mechanische

-Rustgewassen

(granen)

loofdoding in combinatie met variabele

-Vaste rijpadensysteem

dosering van chemische doding

-10% ANLb-pakketten:

-Mechanische koeling voor bewaring
Doorontwikkeling:

-40% rustgewassen

-Investering in beslissings-

-Investering in bovenwettelijke

-30% verlaging N bij uitspoelingsgevoelige

-20% ANLb-pakketten:

Technische innovatie en

-Rassenkeuze

ondersteuning om GBM-

driftreducerende techniek

gewassen

* 10% van areaal zijn

managementmaatregelen in

optimaliseren

gebruik en

(bijvoorbeeld Wingssprayer met 99%

-Investeringen in bovenwettelijke

akkerranden/landschapselementen

combinatie met gemiddelde

(bijvoorbeeld

mineralenbenutting te

driftreductie)

emissiearme toediening van meststoffen

(verder dan huidige bufferstrook

extensivering.

vroege rassen of

optimaliseren

-Natuurlijke onkruidbestrijding door

(o.a. precisiebemesting)

* 10% akkervogelland

minder droogte-

-Niet-kerende

brede akkerranden

gevoelig)

grondbewerking

-Investering in mechanische

-Drainage met retentiemateriaal om

-Inzaai van vanggewassen

onkruidbestrijding

fosfaatuitspoeling op te vangen op

Ecoregeling: Goud

op gewassen die voor 1

-Mechanisch onderwerken van

volledige areaal

-Eiwitteelt

oktober gerooid worden

groenbemesters in plaats van

Waar? Gebieden met
gemiddelde uitdagingen.
(Veenkoloniale gebieden)

-Rustgewassen

chemisch

Ontwikkelrichting

Gewaskeuze/

Management-

Gewasbescherming

Bemesting

bouwplan

maatregelen

-Gewaskeuze/bouwplan

-Verlaging N-gebruiksnorm

-Innovaties

-Innovaties/investeringen in

-Innovaties/investeringen in

-Investeringen

bijvoorbeeld precisietechnieken

bijvoorbeeld precisietechnieken

-Aanpassingen

-Zowel gebruik als uit- en

-Benutting verhogen

Natuur- en landschapsbeheer

afspoeling
(granen, uien,

-Investering in mechanische

pootaardappelen)

loofdoding in combinatie met variabele
dosering van chemische doding

Doorontwikkeling:

-50% rustgewassen

-Investering in beslissings-

-Investering in bovenwettelijke

-35% verlaging N bij uitspoelingsgevoelige

-30% ANLb-pakketten:

Technische innovatie en

-Rassenkeuze

ondersteuning om GBM-

driftreducerende techniek

gewassen

* 15% van areaal zijn

management-maatregelen in

optimaliseren

gebruik en

(bijvoorbeeld Wingssprayer met 99%

-Investeringen in bovenwettelijke

akkerranden/landschapselementen

combinatie met zware

(bijvoorbeeld

mineralenbenutting te

driftreductie)

emissiearme toediening van meststoffen

(verder dan huidige bufferstroken) en

extensivering.

vroege rassen of

optimaliseren

-Natuurlijke bestrijding door

(o.a. precisiebemesting)

vormen van tussenstroken met

minder droogte-

-Niet-kerende

strokenteelt

gevoelig)

grondbewerking

-Investering in mechanische

-Drainage met retentiemateriaal om

-Inzaai van vanggewassen

onkruidbestrijding in plaats van

fosfaatuitspoeling op te vangen op

Ecoregeling: Goud

na alle hoofdteelten (alles

chemisch

volledige areaal

-Eiwitteelt

voor 1 oktober rooien)

-Mechanisch onderwerken van

-Rustgewassen

-Teeltverbod

groenbemesters in plaats van

uitspoelingsgevoelige

chemisch

teelten

-Investering in mechanische

Waar? Gebieden met zware
uitdagingen.
(Oostelijk en Zuidelijk zand)

natuurlijke onkruidbestrijders
* 15% akkervogelland

loofdoding in combinatie met variabele
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

dosering van chemische doding
Ontwikkelrichting:

-60% rustgewassen

Natuurinclusieve

-Niet-kerende

-Geen chemische

-Geen kunstmest, alleen gebruik 170 KG N

-40% ANLb-pakketten:

grondbewerking

gewasbeschermingsmiddelen

met dierlijke mest/organische mest

* 20% areaal zijn

akkerbouw/biologische

Ecoregeling: Goud

-Inzaai van vanggewassen

-Natuurlijke bestrijding door

akkerranden/landschapselementen

landbouw

-Eiwitteelt

na alle hoofdteelten (alles

strokenteelt en akkerranden

(verder dan huidige bufferstroken) en

-Rustgewassen

voor 1 oktober rooien)

-Investering in mechanische

vormen van tussenstroken met

Waar? Gebieden met zware

-Teeltverbod

onkruidbestrijding in plaats van

natuurlijke onkruidbestrijders

uitdagingen.

uitspoelingsgevoelige

chemisch

* 20% akkervogelland

(Oostelijk en Zuidelijk zand)

teelten

-Mechanisch onderwerken van
groenbemesters in plaats van
chemisch
-Investering in mechanische
loofdoding in plaats van chemisch

| 113

a) De cursief weergegeven maatregelen zijn kwantitatief doorgerekend als onderdeel van de maatregelpakketten met FARMDYN en de Nutrientenbalans Akkerbouw. De andere maatregelen zijn soms individueel doorgerekend en konden in
sommige gevallen niet worden doorgerekend door het ontbreken van (robuuste) informatie.

Bijlage 5 Aanvullende tabellen doorrekening

Tabel B5.1 Procentuele verandering broeikasgasemissies (per bedrijf; inclusief upstreamemissies) ten
opzichte van de uitgangssituatie voor de standaardbedrijfstypen melkveehouderij
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei Zand ext. Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

0

0

0

0

-1

0

-1

0

0

0

+1

+1

0

0

-1

0

-1

-3

-2

0

-1

-3

-2

0

Geen derogatie
Geen derogatie

0

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ verlaging Ngebruiksnorm
Geen derogatie

0

0

0

+1

+1

+ verlaging Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLBpremie

Tabel B5.2 Procentuele verandering broeikasgasemissies per kg melk (inclusief upstreamemissies) ten
opzichte van de uitgangssituatie voor de standaardbedrijfstypen melkveehouderij
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei Zand ext. Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

0

0

0

0

-1

0

-1

0

0

0

+1

+1

0

0

-1

0

-1

-3

-2

0

-1

-3

-2

0

Geen derogatie
Geen derogatie

0

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ verlaging Ngebruiksnorm
Geen derogatie

0

0

0

+1

+1

+ verlaging Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLBpremie

Tabel B5.3 Verandering P-overschot (kg P2O5/ha/jaar) ten opzichte van de huidige basis voor de
standaardbedrijfstypen akkerbouw
Nr.

Maatregel(en)

GraanKlei

1.

Geen derogatie

+0,3

2.

Maatregel 1. + Akkerbouwbedr. op zand: vanggewassen

PootaKlei ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand
+0,3

0

-1,1

+0,1

-0,7

-2,2

vanaf 1 oktober na pootaardappelen, uien, bonen en
erwten, geen vanggewassen na consumptieaardappelen,
korting van N-gebruiksnorm met 20 kg N per ha
consumptieaardappelen
3.

Maatregelen 2. + areaal rustgewassen minimaal 33%

4.

Maatregelen 3. + bufferstroken op akkerbouwbedrijven op

-1,6

-0,6

-1,0

-0,4

0

-1,6

-1,0

-1,6

-3,5

n.a.

n.a.

zand en klei
5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm op alle
gewassen op akkerbouwbedrijven op zand

6.

Maatregelen 5. + GLB-basispremie 2023

114 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

n.a.

n.a.

n.a.

Tabel B5.4 Procentuele verandering BKG (exclusief upstreamemissies) en ammoniakemissies per hectare
ten opzichte van de huidige basis
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

derog.

ext.

int.

ext.

-1

-2

-3

-1

0

1

Klei int.

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

klein

groot

Klein

groot

-1

-3

-1

-1

0

0

1

0

0

0

0

-2

-3

-2

0

0

Broeikasgasmissies
Geen derogatie
Geen derogatie

1

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ daling Ngebruiksnorm
Geen derogatie

1

-2

-2

-2

0

-3

0

-7

-5

-14

-8

-7

-5

0

-3

-7

-6

-13

-8

-6

-5

-1

-3

-7

-8

-2

-5

-7

-8

-2

-5

+ daling Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLB
hectarebetalingen
Ammoniakemissies
Geen derogatie
Geen derogatie

0

+ bufferstroken
Geen derogatie
+bufferstroken
+ daling Ngebruiksnorm
Geen derogatie

0

-7

-6

-13

-8

+ daling Ngebruiksnorm +
bufferstroken
+ aanpassing GLB
hectarebetalingen

Tabel B5.5 Procentuele verandering van de BKG-emissies (exclusief upstreamemissies) per hectare ten
opzichte van toekomstige basis
Maatregel

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-1

1

1

0

0

-1

-1

-1

-1

-6

-5

-2

-2

-5

-7

-7

-3

-4

-1

-2

-5

-8

Methaanremmend voeradditief

-20

-14

-15

-20

-20

-20

-20

-20

-21

Dagontmesting +

-20

-17

-21

-18

-19

-18

-18

-19

-19

0

-2

-2

-1

-1

-1

-1

-1

-1

-31

-41

Toename weide-uren
Verlaagd N in voer (normaal

0

-5

scenario)
Verlaag N in voer (laag
scenario)

mestvergisting
Stalsysteem met semi-dichte
vloer met onderafzuiging
Verhoging grondwaterpeil
Struviet

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Eiwitgewas

-2

+1

+1

0

0

0

+2

+3

+2

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 115

Tabel B5.6 Procentuele verandering van de BKG-emissies (inclusief upstreamemissies) per kg melk ten
opzichte van toekomstige basis
Maatregel
Toename weide-uren

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-1

1

1

-2

-1

-3

-3

-1

-2

-7

-7

-3

-2

Verlaagd N in voer (normaal
scenario)

0

-1

Verlaag N in voer (laag
scenario)
Methaanremmend voeradditief

0

-9

-7

-3

-4

-2

-1

-1

-1

-15

-12

-12

-16

-16

-16

-16

-15

-15

-20

-19

-22

-19

-20

-19

-18

-17

-16

-2

-2

-2

-2

-2

-2

Dagontmesting +
mestvergisting
Stalsysteem met semi-dichte
vloer met onderafzuiging

-1

Verhoging grondwaterpeil

-3

-3

-22

-30

Struviet

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Eiwitgewas

0

0

0

1

0

-1

0

0

0

Tabel B5.7 Procentuele verandering van de ammoniakemissies per hectare ten opzichte van toekomstige
basis
Maatregel
Toename weide-uren

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

Klein

Groot

Klein

Groot

-6

-7

-5

-11

-6

-11

-14

-7

-10

-14

-12

-8

-6

Verlaagd N in voer (normaal
scenario)

-4

-6

Verlaag N in voer (laag
scenario)

-5

-19

-17

-10

-9

-10

-11

-7

-9

Methaanremmend voeradditief

0

+1

0

0

0

0

0

0

0

-38

-35

-36

-39

-35

-42

-43

-45

-46

-47

-34

-42

-39

-39

-37

-42

-43

-45

-5

0

Dagontmesting +
mestvergisting
Stalsysteem met semi-dichte
vloer met onderafzuiging
Verhoging grondwaterpeil
Struviet

-18

-15

-18

-16

-16

-15

-16

-18

-20

Eiwitgewas

+1

-3

0

0

+1

+1

+4

+1

+2

Tabel B5.8 Procentuele verandering van de ammoniakemissies per koe ten opzichte van toekomstige basis
Maatregel
Toename weide-uren

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

-11

-14

-7

-10

-6

Verlaagd N in voer (normaal

-7

-5

-11

-6

-14

-12

-8

-6

-19

-15

-10

-9

-4

0

scenario)
Verlaag N in voer (laag

1

-10

-10

-2

0

scenario)
Methaanremmend voeradditief
Dagontmesting +

0

1

0

0

0

0

0

0

0

-38

-35

-36

-39

-35

-42

-43

-45

-46

-47

-34

-42

-39

-39

-37

-42

-43

-45

-5

0

-18

-15

-18

-16

-16

-15

-16

-18

-20

0

0

0

1

0

0

0

-1

0

mestvergisting
Stalsysteem met semi-dichte
vloer met onderafzuiging
Verhoging grondwaterpeil
Struviet
Eiwitgewas

116 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel B5.9 Procentuele verandering van de BKG-emissies (exclusief upstreamemissies) per hectare ten opzichte van toekomstige basis
Maatregelpakket
Ontwikkelpad

Ext.

Uitbreiding Invulling

(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype
Overige maatr.

ext.

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-16

-16

-16

-15

-14

Licht anders

-39

-41

-43

-41

-40

Zwaar

-26

-52

-61

-24

-38

Zwaar anders

-44

-67

-79

-42

-52

Licht

-13

-15

Licht anders

-38

-43

Zwaar

-50

-23

-21

Zwaar anders

-63

-37

-38

Licht

-37

-42

-55

-37

-42

Licht anders

-53

-57

-68

-54

-57

Zwaar

-57

-53

-38

-44

-58

Zwaar anders

-66

-61

-46

-56

-67

Licht

-42

-55

Licht anders

-57

-68

Zwaar

-52

-106

-118

-47

-61

Zwaar anders

-62

-114

-124

-58

-71

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-44

-41

-56

Zwaar

-56

-54

-66

Licht

-72

Licht anders

-78

-69

Licht

-269

-242

Licht anders

-274

-247

-72

-77

-80

| 117

118 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel B5.10

Procentuele verandering ammoniakemissies per hectare ten opzichte van toekomstige basis

Ontwikkelpad

Ext.

Maatregelpakket
Uitbreiding Invulling

(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype
Overige maatr.

ext.

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

Pacht grond

Licht

-33

-33

-33

-32

-29

Licht anders

-39

-46

-40

-41

-41

Zwaar

-35

-44

-44

-53

-37

-41

-44

-53

Zwaar anders
+20

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

-42

Licht

-34

-33

Licht anders

-41

-40

Zwaar

-40

-43

-45

Zwaar anders

-39

-44

-45

Licht

-39

-38

-51

-35

-40

Licht anders

-57

-59

-66

-54

-57

Zwaar

-63

-51

-56

-55

-63

Zwaar anders

-66

-56

-62

-55

-64

Licht

-39

-52

Licht anders

-56

-66

Zwaar

-61

-52

-59

-60

-66

Zwaar anders

-61

-56

-63

-59

-69

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-52

-47

-58

Zwaar

-69

-65

-72

Licht

-73

Licht anders

-82

-77

Licht

-65

-72

Licht anders

-76

-81

-79

-82

-84

Tabel B5.11

Procentuele verandering ammoniakemissies per koe ten opzichte van toekomstige basis

Ontwikkelpad

Ext.

Maatregelpakket
Uitbreiding Invulling

(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype
Overige maatr.

ext.

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-33

-34

-33

-32

-29

Licht anders

-39

-46

-40

-41

-42

Zwaar

-47

-36

-43

-45

-42

Zwaar anders

-40

-37

-40

-45

-42

Licht

-38

-34

Licht anders

-45

-41

Zwaar

-50

-48

-49

Zwaar anders

-49

-48

-48

Licht

-19

-20

-20

-22

-20

Licht anders

-43

-48

-43

-44

-43

Zwaar

-37

-35

-25

-46

-36

Zwaar anders

-42

-41

-36

-46

-38

Licht

-22

-21

Licht anders

-43

-43

Zwaar

-42

-36

-31

-48

-32

Zwaar anders

-41

-41

-38

-47

-39

Gericht op omschakeling
Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-38

-35

-27

Zwaar

-59

-58

-52

Licht

-28

Licht anders

-53

-58

Licht

-30

-28

Licht anders

-52

-51

-58

-52

-53

| 119

120 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel B5.12

Procentuele verandering van de BKG-emissies per kg melk (incl. upstreamemissies) ten opzichte van de toekomstige basis

Ontwikkelpad

Ext.

Maatregelpakket
Uitbreiding Invulling

(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype
Overige maatr.

ext.

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

derog.

ext.

int.

ext.

int.

klein

groot

klein

groot

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open

2,5

Nee

+20%

Extensivering

1,5

Nee

Pacht grond

Pacht grond

Pacht grond

Krimp dieren

Licht

-14

-13

-12

-11

-8

Licht anders

-36

-37

-38

-36

-33

Zwaar

-17

-41

-48

-18

-22

Zwaar anders

-34

-57

-66

-34

-37

Licht

-14

-13

Licht anders

-35

-38

Zwaar

-48

-24

-19

Zwaar anders

-60

-36

-34

Licht

-18

-19

-23

-18

-15

Licht anders

-38

-38

-43

-38

-35

Zwaar

-25

-28

+3

-26

-25

Zwaar anders

-37

-39

-10

-39

-38

Licht

-18

-22

Licht anders

-38

-42

Zwaar

-27

-89

-109

-23

-22

Zwaar anders

-39

-99

-120

-35

-35

Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee

Pacht grond

Nee

Pacht grond

Nee

Krimp dieren

Licht

-14

-13

-15

Zwaar

-30

-29

-31

Licht

-26

Licht anders

-41

-39

Licht

-440

-466

Licht anders

-452

-479

-38

-41

-38

Tabel B5.13

Procentuele verandering BKG-emissies (inclusief upstreamemissies) per maatregel (ten

opzichte van huidige basis)
Nr.

Maatregel(en)

GraanKlei

1.

Geen derogatie

+2

2.

Maatregel 1. + vanggewassen

3.

Maatregelen 2. + rustgewassen (min. 33%)

4.

Maatregelen 3. + bufferstroken (zand en klei)

5.

Maatregelen 4. + 20% korting op N-gebruiksnorm (zand)

6.

Maatregelen 5. + Verandering GLB-hectarebetalingen

Tabel B5.14

0
1

0

PootaKlei ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand
+2

+2
+2

+2

0
0

0

0

0

+5

-2

+3

-3

+1

-3

-4

-3

-4

Procentuele verandering BKG-emissies (inclusief upstreamemissies) per maatregel (ten

opzichte van toekomstige basis)
GraanKlei

Maatregel

PootaKlei ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand

Precisielandbouw

-10

-9

-10

-3

-6

Teelt eiwitgewassen

-4

-7

-6

-4

-5

Tabel B5.15

Procentuele verandering BKG-emissies per maatregelpakket (ten opzichte van toekomstige

basis)
Maatregelpakket

GraanKlei PootaKlei ConsaKlei ZetmaZand OvAkkZand

toekomstige basis maatregelpakket licht

-7

-7

-15

toekomstige basis maatregelpakket gemiddeld

-16

-16

-22

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

-17
-27

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

-28

| 121

Bijlage 6 Areaal kruidenrijk grasland

Tabel B6.1 Aantal hectare kruidenrijk grasland per standaardbedrijfstype en per maatregelpakket
Maatregelpakket
Ontwikkelpad Ext.
(GVE/ha)

Standaardbedrijfstype

Uitbrei-

Invul-

Overige

Geen

ding

ling ext. maatr.r.

derog.

Veen Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

ext.

ext.

int.

ext.

ext.

int.

int.

klein

groot

klein

groot

int.

Zand

Gericht op doorontwikkeling
Hightech open 2,5

Nee

Pacht

Licht

6

6

4

6

grond

Licht

6

6

4

6

Zwaar

9

13

Zwaar

9

13

anders
Zwaar
Zwaar
anders
+20%

Pacht

Licht

6

6

grond

Licht

6

6

anders

anders
Extensivering

1,5

Nee

Pacht

Licht

17

21

11

18

grond

Licht

17

21

11

18

anders
Zwaar
Zwaar
anders
Krimp

Licht

13

12

dieren

Licht

13

12

anders
Zwaar
Zwaar
anders
Gericht op omschakeling
Biologisch
Natuur-

1,5
1,0

Nee
Nee

inclusief

Pacht

Licht

19

12

12

grond

Zwaar

19

12

12

Pacht

Licht

80

grond

Licht

80

55

anders
Nee

Krimp

Licht

34

39

dieren

Licht

34

39

anders

122 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

95

56

121

Bijlage 7 Standaardafwijking van kengetallen

De onderstaande tabel geeft informatie over de variatie die er is binnen de groepen van bedrijven waaruit de
standaardbedrijven voor melkvee zijn gekozen. Dit benadrukt nogmaals de heterogeniteit en onderlinge
verschillen die er in werkelijkheid tussen de bedrijven zijn, ook al worden ze geclassificeerd als behorend tot
eenzelfde type of cluster. Als maatstaf voor de spreiding is voor een aantal bedrijfskarakteristieken de
standaardafwijking als spreidingsmaatstaf aangegeven. Ruim twee derde van de bedrijven bevindt zich in de
range van het gemiddelde plus of min 1x de standaardafwijking. Zie ook de onderstaande figuur. Bij een
normale verdeling geldt dat circa 95% van de bedrijven bedrijfskarakteristieke waarden heeft binnen twee
standaardafwijkingen afstand van het gemiddelde van het standaardbedrijf zoals dat in deze studie is
gehanteerd. Een voorbeeld: bij veen-extensief bedraagt de gemiddelde melkproductie per koe 8.000 kg per
jaar (zie ook Tabel 3.2). De standaardafwijking is 1.251 kilogram (zie de onderstaande tabel). Dit betekent
dat circa twee derde van de bedrijven een melkproductie per koe heeft die in de range van 6.749 en
9.251 kilogram per jaar ligt. Hoe hoger de standaardafwijking, hoe meer de spreiding en hoe vlakker de
verdeling. In termen van het voorbeeld wil dat zeggen: hoe meer de melkproductie per koe van een
willekeurig extensief veenbedrijf afwijkt van het standaardbedrijf waar in de studie mee is gewerkt. Hoe
kleiner de standaardafwijking hoe ‘smaller’ of ‘geconcentreerder’ de verdeling van de bedrijven en hoe meer
ze op elkaar lijken.

Figuur B7.1 De standaardafwijking en de betekenis daarvan voor de spreidingsintervallen van
bedrijfskarakteristieken

Ter illustratie dat er niet alleen in technische bedrijfskarakteristieken, maar ook in economische prestatieindicatoren veel variatie is zie het voorbeeld van het standaardbedrijf Klei-intensief. Uit Tabel 3.3 blijkt dit
standaardbedrijf gemiddeld een inkomen uit bedrijf/oaje te hebben van 45.544 euro. Uit de onderstaande
tabel blijkt dat de standaardafwijking 88.811 euro is. Dat betekent dat voor tweederde van de bedrijven
geldt dat ze een inkomen hebben in de range van -43.267 en 134.355 euro/oaje. De werkelijke economische
prestaties van de Klei-intensief-bedrijven laten dus een grote spreiding in het bedrijfsinkomen zien. Een
maat om de spreiding in uit te drukken is de variatie-coëfficiënt (= standaardafwijking/gemiddelde) en deze
maat maakt het ook mogelijk om de spreiding tussen verschillende karakteristieken te vergelijken. De
variatie-coëfficiënt voor de melkproductie per koe uit het bovenstaande voorbeeld bedraagt 15%. Die die van
het bedrijfsinkomen 195%. Met andere woorden, de variatie in het bedrijfsinkomen bij Klei intensief is meer
dan 12 keer zo groot dan die bij de melkproductie per koe bij Veen extensief. De spreiding in financiële
prestaties tussen bedrijven is vaak groot en hangt behalve van de agronomische bedrijfskarakteristieken
(bijvoorbeeld productie per koe, omvang veestapel, hoeveelheid land) ook heel sterk af van het
vakmanschap van de ondernemer.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 123

Tabel B7.1 Bedrijfskarakteristieken van geselecteerde melkvee bedrijfstypen in de uitgangssituatie (2021)

Bedrijfsopzet

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

Zand

der.

ext.

int.

ext.

int.

ext. -

ext. -

int. -

int. -

Biol.

klein

groot

klein

groot

Aantal koeien

139,5

77,6

105,4

85,5

109,4

20,4

85,3

16,4

100,8

54,6

Hectare grasland

23,11

38,46

41,81

41,73

42,06

14,61

47,82

6,56

39,49

49,39

Hectare

28,69

8,86

11,20

9,96

24,33

4,11

11,21

2,68

17,28

7,94

20,1

6,2

7,9

7,4

13,8

6,7

6,2

5,5

9,6

7,8

1734

1251

1091

1264

1313

1972

973

1525

1157

1337

2,0

1,1

1,8

4,8

2,4

2,0

1,0

1,4

1,4

1,6

0,96

0,15

0,26

0,30

0,34

0,26

0,15

0,14

0,81

0,29

74

88

103

90

33

51

88

52

65

76

63

43

55

67

45

37

46

31

53

5

864

1283

510

818

618

909

1086

870

520

964

15

8

8

8

11

10

13

12

10

96.710

44.223

92.316

66.233

88.811

36.040

48.633

34.594

151.187

14.4160

21.1798

10.5790

119.312

51.282

21.4742

62.515 147.362 95.530

bouwland
% van areaal
bouwland
Productiviteit

Melkproductie
(kg/koe)
Jongvee/10
melkkoeien

Intensiteit

GVE per ha
(aantal)

Bemesting

Dierlijke mest op
bedrijf
(kg N/ha/jr)
Kunstmest op
bedrijf
(kg N/ha/jr)

Weidegang

Weide-uren
melkkoeien

Rantsoen

Ruw eiwitgehalte
(g/kg ds)

Financieel

Inkomen uit

64.801 46.970

bedrijf/oaje
Besparingen
Bron: BIN.
Voor het bepalen van de standaardafwijking is een minimum van 10 waarnemingen gehanteerd.

De volgende tabel geeft de standaardafwijkingen voor een aantal kernvariabelen voor de standaardbedrijven
in de akkerbouw. De onderliggende aantallen bedrijven zijn klein (10-40) maar de variatie in bijvoorbeeld de
oppervlakte is groot. Dat leidt mede tot grote variaties bij inkomen en besparingen.

Tabel B7.2 Bedrijfskarakteristieken van geselecteerde akkerbouw bedrijfstypen in de uitgangssituatie
(2021)
GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

73,77

105,38

41,17

96,95

183,14

% granen

9,4

12,7

16,9

9,5

18,4

% aardappelen

10,7

8,8

15,1

13,3

25,3

% suikerbieten

11,0

6,3

7,7

7,4

25,1

MBP/ha naar oppervlaktewater

269

2103

1206

350

491

MBP/ha naar bodem

141

211

270

342

299

MBP/ha naar grondwater

320

158

199

272

307

Dierlijke mest op bedrijf (kg N/ha/jr)

56

44

45

51

52

Kunstmest op bedrijf (kg N/ha/jr)

39

38

43

25

34

Inkomen uit bedrijf

149.737

89.262

86.043

104.534

275.628

Besparingen

85.915

221.415

267.235

124.336

166.985

Ha cultuurgrond

Bron: BIN.
Voor het bepalen van de standaardafwijking is een minimum van 10 waarnemingen gehanteerd.

124 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Bijlage 8 Procentuele daling inkomen

Tabel B8.1 Procentuele daling van het inkomen voor de standaardbedrijven melkveehouderij als gevolg van
vastgestelde maatregelen, aanpassing in GLB-hectarebetalingen en de aanvullende maatregelpakketten (als
% van het huidig inkomen (2021))
Maatregelpakket

Hightech open

2,5

Nee

Geen

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

Derog

ext.

int.

ex.t

int.

ext.

ext.

int.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht

Licht

-60

-64

-82

-77

-63

grond

Licht

-69

-74

-91

-90

-70

Zand

anders
Zwaar
Zwaar

-70

-83

-74

-68

-93

-87

-73

-73

-91

anders
20% Pacht

Licht

grond

Licht

-78

-90

anders
Zwaar

-75

-86

-70

Zwaar

-75

-86

-70

anders
Extensivering

1,5

Nee

Pacht

Licht

-55

-63

-87

-73

-59

grond

Licht

-72

-81

-110

-96

-75

anders
Zwaar

-56

-112

-82

-90

-82

Zwaar

-63

-119

-89

-99

-90

anders
Krimp

Licht

-106

-187

dieren

Licht

-120

-201

anders
Zwaar

-128

-141

-143

-115

-173

Zwaar

-132

-147

-148

-119

-177

anders
Biologisch
Natuurinclusief

1,5
1,0

Nee
Nee

Pacht

Licht

-72

-81

-54

grond

Zwaar

-90

-104

-81

Pacht

Licht

-37

grond

Licht

-55

-99

-102

-28

-55

anders
Nee

Krimp

Licht

dieren

Licht

-245

anders

Tabel B8.2 Procentuele daling van het inkomen voor de standaardbedrijven akkerbouw als gevolg van
vastgestelde maatregelen, aanpassing in GLB-hectarebetalingen en de aanvullende maatregelpakketten (als
% van het huidig inkomen (2021))
Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

maatregelpakket licht

-23.5

-27.6

-20.2

maatregelpakket gemiddeld

-36.4

-51.8

-32.3

toekomstige basis maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

-51.0
-71.8

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

-83.3

| 125

Bijlage 9

Overige financiële indicatoren
melkveehouderij en akkerbouw
voor 2030 zonder
beleidsondersteuning

Uitgangspunten
De bedrijfstypen zijn ook doorgerekend tot en met 2030 ten aanzien van andere financiële indicatoren dan
het inkomen (zie ook Hoofdstuk 2 voor de lijst overige financiële indicatoren). Belangrijk om op te merken is
dat hierbij nog geen rekening is gehouden met de bijdrage vanuit beleidsondersteuning (zie ook
hoofdstuk 7). Omdat beleidsondersteuning wel is voorzien, maar nog niet is geconcretiseerd kon het effect
daarvan niet in de berekening van de financiële kengetallen worden meegenomen. De berekende indicatoren
geven daarom maar een beperkt en incompleet beeld.
Voor de berekening van de financiële indicatoren zijn de volgende uitgangspunten zijn gehanteerd:
• De in een voorgaand hoofdstuk weergegeven inkomensverandering ten gevolge van het vastgestelde
pakket maatregelen wordt in 2023 voor 25% meegeteld, in 2024 voor 50%, in 2025 voor 75% en vanaf
2026 voor 100%. Dit weerspiegelt onder andere de geleidelijke afbouw van de derogatie.
• De in een voorgaand hoofdstuk weergegeven inkomensveranderingen ten gevolge van de
maatregelpakketten maatregelen worden in 2024 voor 25% meegeteld, in 2025 voor 50%, in 2026 voor
75% en vanaf 2027 voor 100%. Onduidelijk is wanneer een kleiner of groter deel van de
maatregelpakketten doorgevoerd gaat worden.
• De bedrijven groeien niet. Er wordt daarom niet bijgeleend voor vervanging. Vervanging moet in principe
uit de afschrijvingen betaald kunnen worden;
• Voor investeringen binnen maatregelpakketten (bijvoorbeeld monomestvergisting, mechanische
loofdoding) zou bijgeleend kunnen worden. Over het algemeen zijn de jaarkosten van deze investeringen
hoger dan de baten ervan. Dat zou inhouden dat deze extra investeringen (ze vallen buiten de
vervangingsinvesteringen) zich niet terugverdienen waardoor de financiële positie er niet beter op wordt.
Daarom is ook hier bijlenen niet toegepast.
Het jaarlijkse inkomen uit bedrijf is voor alle jaren in de doorgerekende periode gelijk gehouden per scenario
op de te betalen rente na en de hiervoor genoemde effecten van het vastgestelde pakket maatregelen en de
maatregelpakketten. Als bedrijfstypen geheel of gedeeltelijk aan hun aflossingsverplichtingen voldoen, dan
daalt hun vreemd vermogen en daarmee de te betalen rente. Bij bedrijfstypen die aflossen, neemt het
inkomen uit bedrijf dus toe in de loop van de tijd. Tussen de scenario’s wisselen alleen de
inkomensveranderingen door het vastgestelde pakket maatregelen en de maatregelpakketten.
De netto-uitgaven stijgen jaarlijks met de inflatie (in 2022 6%, daarna aflopend tot 2% in 2025 en in de
jaren 2026-2030 2%) zodat de kasstroom, beschikbaar voor aflossingen en vervangingsinvesteringen
jaarlijks daalt, al kan dit (soms meer dan) gecompenseerd worden door lagere rentelasten. Ook inflatie op
kosten als kunstmest, gewasbescherming, loonwerk, onderhoud en dergelijke wordt meegenomen. Als de
kasstroom, het verschil tussen inkomen uit bedrijf en de netto-uitgaven met daarbij geteld de afschrijvingen,
geen ruimte biedt om aan de verplichtingen van aflossing en vervangingsinvesteringen te voldoen, dan
kunnen privé-uitgaven dalen en aflossingen tot een bepaald niveau worden uitgesteld. Als dat geen soelaas
biedt, dan stopt het bedrijf noodgedwongen.
Uitgangspunt is dat de agrariërs gemiddeld stoppen op de leeftijd van 66 als er geen opvolger is. Door het
middelen van bedrijven tot bedrijfstypen komt dit maar een enkele keer voor. Er is geen groei toegekend
aan continuerende bedrijfstypen hoewel er ruimte vrijkomt door stoppende bedrijven. Vanwege deze
beperking worden geen absolute aantallen of uitkomsten gepresenteerd ten aanzien van de
continuïteitsperspectieven maar wordt verschilanalyse toegepast: de diverse scenario’s worden afgezet tegen
de huidige basis.

126 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Er zijn vijf classificaties qua continuïteitstypering:
• Goed: er is continuïteit en er is nog ruimte om bijvoorbeeld in bedrijfsuitbreiding te investeren.
• Goed maar geen opvolger: er is continuïteit en er is nog ruimte om bijvoorbeeld in bedrijfsuitbreiding te
investeren maar omdat de ondernemer binnenkort 66 jaar wordt (tussen 2030 en 2035) en er geen
opvolger is, wordt er niet in bedrijfsuitbreiding geïnvesteerd (maar bijvoorbeeld belegd of extra gespaard).
• Matig: de vereiste aflossingen kunnen gedaan worden maar niet alle noodzakelijke
vervangingsinvesteringen kunnen gedaan worden.
• Slecht: niet alle vereiste aflossingen kunnen gedaan worden maar nog wel een voldoende deel. Er kan
niets vervangen worden.
• Gedwongen stop: er kan onvoldoende worden afgelost en het bedrijf moet stoppen.
Melkveehouderij in zichtjaar 2030
Bij de melkveehouderij pakken de vastgestelde maatregelen al ongunstig uit voor de continuïteit zoals
Tabel B9.1 laat zien. De bedrijfstypen Veen-intensief en Zand-intensief-klein moeten dan al stoppen terwijl
alleen de bedrijfstypen Geen derogatie en Veen-extensief tot een matig continuïteitsperspectief komen. Voor
de andere bedrijfstypen is het perspectief slecht: zij kunnen geen vervangingsinvesteringen doen en voldoen
ook niet volledig aan de aflossingsverplichting.
De maatregelpakketten komen nog bovenop de vastgestelde maatregelen. Voor de bedrijfstypen op zand en
veen leiden alle maatregelpakketten tot gedwongen stoppen. Bij de bedrijfstypen op klei blijft het
continuïteitsperspectief soms hetzelfde als bij de vastgestelde maatregelen maar ook hier moet geregeld
gedwongen gestopt worden. Bij het bedrijfstype Geen derogatie verandert het perspectief van Matig bij de
vastgestelde maatregelen in Slecht of Gedwongen stop bij alle maatregelpakketten.
Zonder enige vorm van ondersteuning (zie fase 3 van de studie voor ideeën ten aanzien van ondersteuning)
zijn de maatregelpakketten onhaalbaar voor de melkveehouderij en zelfs bij de vastgestelde maatregelen is
de situatie al zorgelijk. Bedacht moet wel worden dat de bedrijfstypen gemiddelden zijn waarbinnen een
grote spreiding bestaat. Zo is van de website Agrimatie.nl af te lezen dat tussen het 20%- en het 80%percentiel gemiddeld over de periode 2017-2021 een verschil in inkomen uit bedrijf o per onbetaalde
arbeidsjaareenheid optreedt van circa 60.000 euro. Het aandeel bedrijven dat zonder extra ondersteuning
aan de vastgestelde maatregelen en maatregelpakketten kan voldoen zonder in continuïteitsproblemen te
komen, zal klein zijn, bij de diverse bedrijfstypen vaak vermoedelijk minder dan 25%.
Tabel B9.2 geeft de veranderingen weer voor enkele financiële indicatoren tussen de huidige basis en het
zichtjaar 2030. De reserveringscapaciteit loopt duidelijk terug door de vastgestelde maatregelen en
maatregelpakketten. Qua aflossingen zijn de veranderingen beperkt, mede doordat niet alle bedrijfstypen in
2021 op hetzelfde niveau van aflossing zaten als in de berekeningen richting 2030 is aangenomen. Omdat
niet bijgeleend wordt, neemt het vreemd vermogen af wat gunstig uitpakt voor het vreemd vermogen per kg
melk en per hectare en ook voor de solvabiliteit. De moderniteit loopt fors terug, van rond de 30% naar
waarden tussen 10 en 13%: er treedt dus sterke veroudering van gebouwen, machines en installaties op
omdat nauwelijks of geen vervangingsinvesteringen gedaan kunnen worden. Die veroudering verlaagt de
boekwaarden van gebouwen, machines en installaties aanzienlijk en daarmee ook de solvabiliteit maar naast
minder vreemd vermogen is ook waardestijging van grond een factor die positief uitwerkt op de solvabiliteit.
De betalingscapaciteit in relatie tot de obligo’s verandert niet veel: zowel de teller (reserveringscapaciteit +
betaalde rente) als de noemer (vreemd vermogen) dalen namelijk.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 127

128 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel B9.1 Continuïteitstypering in 2030 voor melkvee-bedrijfstype
Melkvee-bedrijfstype

Geen derog.

Vastgestelde maatregelen

Matig

Veen ext.
Matig

Veen int.
Gedwongen

Klei ext.
Slecht

Klei int.
Slecht

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

klein

groot

klein

groot

Slecht

Slecht

Gedwongen

Slecht

stop

stop

Maatregelpakket
Ontwik-

Ext.

Uitbrei-

Invul-

Overige

kelpad

(GVE/

ding

ling ext.

maatr.

nee

pacht

licht

Geen derog.

Veen ext.

Veen int.

Klei ext.

Klei int.

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

klein

groot

klein

groot

Gedwongen

Slecht

ha)
High tech

2,5

Gedwongen

open

Slecht

Slecht

stop
Licht

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

stop

stop

stop

Zwaar

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

stop

Zwaar

Slecht

anders
+20%

pacht

stop

licht

Gedwongen

Slecht

stop
Licht

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

Zwaar

Extensivering 1,5

nee

pacht

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

Zwaar

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

stop

licht

Slecht

Gedwongen

Slecht

Slecht

Slecht

stop
Licht

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

stop

stop

stop

Zwaar
Zwaar
anders
krimp

licht

Slecht
Slecht

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

Licht

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

Melkvee-bedrijfstype

Geen derog.

Vastgestelde maatregelen

Matig

Veen ext.
Matig

Veen int.
Gedwongen

Klei ext.
Slecht

Klei int.
Slecht

Zand ext.

Zand ext.

Zand int.

Zand int.

klein

groot

klein

groot

Slecht

Slecht

Gedwongen

Slecht

stop
Zwaar

Biologisch

1,5

nee

pacht

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

stop

stop

Zwaar

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

stop

stop

Licht
Zwaar

Natuurinclusief

1,0

Nee
nee

pacht

Licht

Slecht

Licht

Slecht

anders
krimp

stop

Licht

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

Licht

Gedwongen

Gedwongen

anders

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

Gedwongen

Gedwongen

Gedwongen

stop

stop

stop

Slecht

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 129

130 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Tabel B9.2 Financiële indicatoren voor melkvee-bedrijfstypen in het zichtjaar 2030 ten opzichte van het uitgangsjaar 2021. Voor zover niet anders aangegeven zijn de
waarden uitgedrukt per bedrijf
Indicator Reserveringscapaciteit in euro
Vastgestelde maatregelen

Aflossingen in

Betal.-capac.

Vreemd verm.

Vreemd verm.

Solvabiliteit in

Moderniteit in

euro

i.r.t. obligo’s

euro/kg melk

euro per ha

procenten

procenten

-28.300

2.200

Reserveringsca-

Aflossingen in

paciteit in euro

euro

licht

-58.300

Licht anders

-55.500

Zwaar

1,3

-0,62

-10.600

11,8

-19,8

Betal.-capac. i.r.t. Vreemd vermogen Vreemd vermogen

Maatregelpakket
Ontwik-

Ext.

Uitbrei-

Invul-

kelpad

(GVE/

ding

ling ext.

nee

pacht

Overige maatr.

Solvabiliteit in

Moderniteit in

obligo’s

euro/kg melk

euro per ha

procenten

procenten

-25.900

1,3

-0,62

-10.600

11,8

-19,8

-4.300

-2,8

-0,63

-9.300

4,2

-21,1

-30.200

-4.400

2,5

-0,66

-8.400

13,4

-19,6

Zwaar anders

-23.700

4.100

0,1

-0,76

-12.200

1,0

-21,5

licht

-29.400

1.200

-0,3

-0,60

-10.400

11,0

-19,9

Licht anders

-39.200

-8.500

0,6

-0,59

-10.000

11,4

-19,3

Zwaar

-26.500

9.100

-0,8

-0,72

-12.500

-2,7

-21,4

Zwaar anders

-26.500

9.100

2,2

-0,67

-9.100

12,9

-20,2

licht

-58.100

-25.700

2,2

-0,67

-9.100

12,9

-20,2

Licht anders

-55.500

-4.300

-2,4

-0,61

-8.900

11,4

-20,1

Zwaar

-32.100

800

2,5

-0,66

-8.400

13,4

-19,6

Zwaar anders

-33.000

-100

1,3

-0,67

-8.800

12,8

-20,6

licht

-44.800

-8.400

1,1

-0,67

-8.800

12,7

-20,6

Licht anders

-44.800

-8.400

0,9

-0,59

-10.800

11,4

-19,3

Zwaar

-6.000

12.900

0,9

-0,59

-10.800

11,4

-19,3

Zwaar anders

-6.000

12.900

0,3

-0,60

-11.400

10,9

-20,1

Licht

-23.400

9.500

0,3

-0,60

-11.400

10,9

-20,1

Zwaar

-23.400

9.500

2,2

-0,65

-9.300

12,7

-19,4

Licht

-29.800

700

0,9

-0,62

-10.400

11,7

-19,9

pacht

Licht anders

-33.900

1.000

0,7

-0,62

-9.400

11,8

-20,0

krimp

Licht

-28.000

2.800

1,4

-0,64

-10.000

12,2

-20,1

Licht anders

-28.000

2.800

1,4

-0,64

-10.000

12,2

-20,1

ha)
High tech

2,5

open

+20%

Extensivering

1,5

nee

pacht

pacht

krimp

Biologisch

1,5
1,0

Natuurinclusief

nee

pacht

Nee
nee

Akkerbouw in zichtjaar 2030
Voor de akkerbouw zijn de vastgestelde maatregelen en daar bovenop de maatregelpakketten van beperkte
invloed op het continuïteitsperspectief. Ten opzichte van de vastgestelde maatregelen verandert het
continuïteitsperspectief niet door toevoegen van maatregelpakketten zoals Tabel B9.3 weergeeft. Voor het
standaardbedrijf OvAkkZand is er geen economisch perspectief. Bij het standaardbedrijf GraanKlei is er wel
perspectief maar was er geen opvolger. 44 Tabel B9.4 laat wel zien dat de moderniteit wel wat terugloopt. In
43F

2021 (huidige basis) werd minder afgelost dan in de berekeningen richting 2030 is meegenomen.

Tabel B9.3 Continuïteitstypering in 2030 voor akkerbouw-bedrijfstypen
Bedrijfstype

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

ZetmaZand

OvAkkZand

Vastgestelde maatregelen

Goed geen

Matig

Goed

Goed

Gedwongen

opvolger

stop

Maatregelpakket
Licht

met ecoregeling

Goed geen

Matig

Goed

Matig

Goed

Matig

Goed

Goed

Matig

Goed

Goed

opvolger
zonder ecoregeling

Goed geen
opvolger

Gemiddeld

met ecoregeling

Goed geen
opvolger

zonder ecoregeling

Goed geen
opvolger

Zwaar

met ecoregeling

Goed

zonder ecoregeling

Goed

Gedwongen
stop
Gedwongen
stop

Tabel B9.4 Financiële indicatoren voor akkerbouw-bedrijfstypen in het zichtjaar 2030 ten opzichte van het
uitgangsjaar 2021. Voor zover niet anders aangegeven zijn de waarden uitgedrukt per bedrijf
Indicator Reserverings- Aflossingen Betal.capaciteit in

in euro

euro

Vreemd

Solvabiliteit Moderniteit

capac. i.r.t. vermogen

in

in

obligo’s

procenten

procenten

euro per
ha

Vastgestelde maatregelen

8.700

12.200

29,3

-8.600

11,2

-2,0

met ecoregeling

13.500

12.200

31,4

-8.600

11,2

-1,9

zonder ecoregeling

-4.600

12.200

23,9

-8.600

11,1

-2,8

met ecoregeling

-8.600

12.200

23,7

-8.600

11,1

-3,5

zonder ecoregeling

-38.100

12.200

10,8

-8.600

11,0

-5,8

met ecoregeling

4.300

12.200

28,3

-8.600

11,1

-3,1

zonder ecoregeling

1.000

12.200

27,6

-8.600

11,1

-3,8

Maatregelpakket
Licht
Gemiddeld
Zwaar

Voor de akkerbouw zijn de vastgestelde maatregelen en daar bovenop de maatregelpakketten van beperkte
invloed op het continuïteitsperspectief. Ten opzichte van de vastgestelde maatregelen verandert het
continuïteitsperspectief niet door toevoegen van maatregelpakketten zoals Tabel B9.3 weergeeft. Tabel B9.4
laat wel zien dat de moderniteit wel wat terugloopt. In 2021 (huidige basis) werd minder afgelost dan in de
berekeningen richting 2030 is meegenomen.

44

NB dit is afhankelijk van de specifieke gezinssituatie en kan voor andere soortgelijke bedrijven anders zijn.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 131

Bijlage 10 Het FARMDYN-bedrijfsmodel

FARMDYN is een uniek ‘dynamisch gemengd integer’ bio-economisch bedrijfsmodel dat is ontwikkeld door
Britz et al. (2021) voor de Duitse situatie. Het model is in Nederland doorontwikkeld en aangepast aan de
Nederlandse situatie, met een voorlopige focus op de grondgebonden landbouw. Belangrijke kenmerken zijn
dat het een flexibel en modulair sjabloon biedt om melkveehouderij- en akkerbouwbedrijven met
verschillende takken te simuleren. Het model kan zowel voor comparatief statische (korte termijn) als
volledig dynamisch analyses worden gebruikt (lange termijn). In het laatste geval beslaan simulaties
eventueel meerdere decennia.
Het model maximaliseert de winst op jaarbasis gegeven de mogelijke productieactiviteiten op het bedrijf
zoals melkproductie, de teelt van gewassen en veevoeraankopen. Beperkingen die hierbij gelden hebben
betrekking op het bedrijf (bijvoorbeeld aantal koeien, grondsoort, areaal, gewassen), beleid (bijvoorbeeld
mestwetgeving, GLB) en prijzen. Bij het doorrekenen van scenario’s kunnen deze beperkingen wijzigen,
komen vervallen of kunnen er aanvullende beperkingen bijkomen.
Het model houdt rekening met de schaalopbrengsten van investeringen (machines, gebouwen) en
ondeelbaarheden in het gebruik van (gezins)arbeid. Ook diverse management managementbeslissingen zijn
separaat gemodelleerd (bijvoorbeeld voedering, mestbeheer en arbeidsgebruik) waarbij een verfijnde
tijdsresolutie wordt gebruikt (gedeeltelijk tweewekelijks), bijvoorbeeld om rekening te houden met de voor
agrarische productie kenmerkende seizoenscyclus.

Figuur B10.1

Schematisch overzicht van de structuur en modules van het FARMDYN-model

Bron: ILR, Universität Bonn.

Het model wordt geparameteriseerd en waar nodig gekalibreerd voor Duitse of Nederlandse omstandigheden
met behulp van zeer gedetailleerde planningsgegevens van landbouwbedrijven, door economische en
milieutechnische informatie vanuit het BIN-boekhoudnet en LMM, in combinatie met structurele statistieken
van landbouwbedrijven.
De berekeningswijze wat betreft broeikasgassen komt, afgezien van het energieverbruik, overeen met de
berekeningswijze die hiervoor gehanteerd wordt in de KringloopWijzer. Wat betreft ammoniakemissie worden
de uitgangspunten en berekeningsmethode grotendeels ontleend uit NEMA (Zee et al., 2021).

132 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

Het model kent zowel een deterministische als een stochastische programmeerversie. Het laatste behandelt
alle variabelen als toestandsafhankelijk, maakt scenarioboomreductie mogelijk en biedt mogelijkheden om
gedrag onder onzekerheden (bijvoorbeeld prijsvolatiliteit) te analyseren, daarbij rekening houdend met
verschillende risicopercepties van ondernemers (op basis van bijvoorbeeld ‘value at risk’ of MOTAD).
Gezinsarbeid, de arbeidsinzet, machines en stalgebruik worden zeer gedetailleerd gemodelleerd.
Akkerbouwgewassen kunnen worden gedifferentieerd naar systeem (conventioneel of biologisch),
grondbewerkingstype en intensiteit.
Voor de melkveehouderij houdt het model rekening met de opbouw van de veestapel, zowel met betrekking
tot het aantal lactaties als de lactatiefase van dieren. Het model heef een gedetailleerde representatie van
graslandbeheer (houdt rekening met onder meer bemesting, aantal sneden, balen/silo/hooi).
Het model kenmerkt zich verder door sterk gedifferentieerde modules voor het stikstofgehalte, met aandacht
voor de Nederlandse wetgeving inzake organische mest aanwending en kunstmestgebruik.
Het model beschikt over een grote rijkdom aan economische, sociale en milieu-indicatoren, inclusief LCAafgeleide indicatoren. Daardoor kan het niet alleen rekening houden met bijvoorbeeld de broeikasemissies
die direct op het bedrijf plaatsvinden, maar ook met die in de keten plaatsvinden (bijvoorbeeld veroorzaakt
met (geïmporteerd) krachtvoer dat op het bedrijf wordt gebruikt en waarvan de ‘footprint’ elders neerslaat).
Het model wordt geparametriseerd voor de Nederlandse omstandigheden met behulp van zeer gedetailleerde
planningsgegevens van landbouwbedrijven (informatie vanuit het Bedrijveninformatienet in combinatie met
structurele statistieken van landbouwbedrijven).
FARMDYN biedt een unieke aanvulling op andere modellen op bedrijfsniveau die in Duitsland of Nederland
worden (programmeringsmodellen) gebruikt, waarbij een belangrijk punt is dat FARMDYN heel gedetailleerd
is met betrekking tot technologie en expliciete investeringsbeslissingen als onderdeel van het
ondernemersgedrag bevat. Door deze aanpak laat FARMDYN veel ruimte aan het ondernemersgedrag om op
externe omstandigheden te reageren en de bedrijfsvoering substantieel aan te passen als dit economisch
gezien aantrekkelijk is.
Zie voor meer details en modeldocumentatie https://farmdyn.github.io/documentation/ met daarin ook een
overzicht van toepassingen en wetenschappelijke publicaties. Voor Nederlandse toepassingen zie
bijvoorbeeld Helming et al., 2023.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 133

Bijlage 11 Instrumentenkoffer LNV

De Instrumentenkoffer bevat suggesties voor instrumenten die relevant kunnen zijn voor verschillende
ontwikkelpaden. Deze ‘koffer’ is in een eerder stadium ontwikkeld door LNV en heeft een rol gespeeld bij de
samenstelling van maatregelpakketten.
Ontwikkelpad: Hightech innovatie en managementmaatregelen
Dit ontwikkelpad kan via via verschillende instrumenten worden ondersteund, zoals:
• regelingen voor kennisontwikkeling, kennisverspreiding, onafhankelijke advisering, opstellen van
bedrijfsplannen, cursussen, pilots, fieldlabs, praktijkontwikkeling en -landing via demonstratiebedrijven,
samenwerking zoals de SABE en regelingen in het Nationaal Strategisch Programma (NSP) van het GLB
• financiële bijdrage aan digitalisering en voor versnelling meetinstrumenten voor doelsturing
• regelingen voor sociaaleconomische begeleiding van bedrijven
• regeling/interventie in het kader van GLB voor subsidiëring van vestigingssteun voor bedrijfsovername of start door jonge landbouwers. In de GLB-periode 2023-2027 is 45.000 euro beschikbaar voor jonge
landbouwers beschikbaar die een landbouwbedrijf overnemen of starten
• vergoeding voor ecosysteemdiensten zoals de eco-regelingen van het GLB; betaling/prijs
• investeringssubsidies voor nieuwe emissiearme en dierwaardige stallen, mestverwerking en technische
apparatuur via onder andere de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming en managementmaatregelen
(Sbv), Subsidieregeling hoogwaardige mestverwerking en investeringsregelingen in het NSP van het GLB
(BBT Investeringshulp nieuwe technieken)
• kredietverstrekking onder gunstige voorwaarden (rentekorting, aflossingsvrije perioden) door banken;
rentekorting (inprijzen van risico; eventuele (afgeleide) subsidie als er sprake is van OH-support)
• subsidieregeling transitie naar duurzaam veevoer
• stimuleringspremie voor telers voor extra vezelgewassen (biobased bouwmaterialen) en 0,5 Mton CO2vastlegging
• fiscale regelingen zoals Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige afschrijving milieu investeringen
(Vamil)
• borgstelling MKB-landbouwkredieten (BL)
• structurele bijdrage uit de markt via onderscheidende en gecertificeerde ketenconcepten met een
bovenwettelijke standaard.
Ontwikkelpad: Extensiveren
Dit ontwikkelpad kan via via verschillende instrumenten worden ondersteund, zoals:
• regelingen voor kennisontwikkeling, kennisverspreiding, onafhankelijke advisering, opstellen van
bedrijfsplannen, cursussen, pilots, fieldlabs, praktijkontwikkeling en -landing via demonstratiebedrijven,
samenwerking zoals de SABE en regelingen in het Nationaal Strategisch Programma (NSP) van het GLB
• regelingen voor sociaaleconomische begeleiding van bedrijven
• regeling/interventie in het kader van GLB voor subsidiëring van vestigingssteun voor bedrijfsovername of start door jonge landbouwers. In de GLB-periode 2023-2027 is 45.000 euro beschikbaar voor jonge
landbouwers beschikbaar die een landbouwbedrijf overnemen of starten
• financiële bijdrage aan digitalisering en voor versnelling meetinstrumenten voor doelsturing
• het Omschakelprogramma Duurzame Landbouw met een Investeringsfonds Duurzame Landbouw (IDL),
een werkkapitaalregeling en een subsidieregeling voor bedrijfsplannen en demonstratiebedrijven
• kredietverstrekking onder gunstige voorwaarden (rentekorting, aflossingsvrije perioden) door banken
• vergoedingen voor ecosysteemdiensten zoals koolstofcertificaten, de ecoregelingen en het Agrarisch
Natuur- en Landschapsbeheer van het GLB-NSP en uitbreiding van het aantal natuurbeheerpakketten voor
agrariërs
• vergoedingen voor extensiveringsmaatregelen in veenweidegebieden met een vernattingsopgave en in de
overgangsgebieden van stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden zoals de maatregel ‘Gebiedsgerichte
samenwerking ter versterking van de aanpak Veenweide en Natuurherstel stikstof’ in het GLB-NSP

134 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

• de (nationale) grondbank, die vrijkomende landbouwgrond kan opkopen en uitgeven aan ondernemers
voor extensiveren, verplaatsen of omvormen van het bedrijf
• investeringssubsidies voor nieuwe emissiearme en dierwaardige stallen, mestverwerking en technische
apparatuur via onder andere de Subsidiemodules brongerichte verduurzaming en managementmaatregelen
(Sbv), Subsidieregeling hoogwaardige mestverwerking en investeringsregelingen in het NSP van het GLB
• subsidieregeling transitie naar duurzaam veevoer
• stimuleringspremie voor telers voor extra vezelgewassen (biobased bouwmaterialen) en 0,5 Mton CO2vastlegging
• vergoedingen voor gebiedspecifieke nadelen vanwege natuurlijke beperkingen of verplichte eisen
• fiscale regelingen zoals Milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige afschrijving milieu investeringen
(Vamil)
• borgstelling MKB-landbouwkredieten (BL)
• regeling groenprojecten voor lagere rentes bij leningen
• structurele bijdrage uit de markt via onderscheidende en gecertificeerde ketenconcepten met een
bovenwettelijke standaard.
Overgangsbeleid weerbare teeltsystemen:
• maken van impactanalyses voor de meest relevante teelten
• kennis en onderzoeksmiddelen voor de gewenste systeemveranderingen en de reductie van de milieu
impact van gewasbeschermingsmiddelen
• uitbreiding personele capaciteit Ctgb en NVWA op het gebied van groene gewasbeschermingsmiddelen,
handhaving en markttoegang
• transitieverzekering als financieel vangnet waarmee risico’s kunnen worden opgevangen (brede
weersverzekering)
• subsidieregeling voor non-productieve investeringen en deels productieve investeringen (mechanische
apparatuur, bodembewerking etc.) die meerjarig opengesteld is.
Ontwikkelpad: Omschakelen naar Natuurinclusieve en Biologische landbouw
• Zie onder ontwikkelpad Extensivering
• Optie: Hectarevergoeding voor biologische bedrijfsvoering en omschakelsubsidie
• Voor de omschakeling naar natuurinclusieve landbouw en naar biologische landbouw wordt als uitwerking
van het Actieplan biologische landbouw gewerkt aan een omschakelprogramma.
Ontwikkelpad: Omschakelen naar multifunctionele landbouw
• Zie onder ontwikkelpad Extensivering
• Afspraken die de partijen van het Landbouwakkoord hebben gemaakt:
o Opstellen van een handreiking ruimtelijke ordening;
o Beperking van regeldruk en stapeling van regels;
o Vergroten en borgen van kennis en informatie over multifunctionele landbouw binnen de hele keten.
Bedrijfsverplaatsing:
• verplaatsingsregeling voor piekbelasters

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 135

Bijlage 12 Relatieve bijdragen van
maatregelpakketten aan
biodiversiteit
In deze bijlage is een kwalitatieve inschatting gemaakt van de bijdragen van de diverse maatregelpakketten
aan de biodiversiteit. Het gaat hierbij om een inschatting van de relatieve bijdrage van de diverse
maatregelpakketten relatief ten opzichte van de huidige uitgangssituatie. Belangrijke indicatoren die zijn
gebruikt om het effect op biodiversiteit in te schatten zijn de deelname aan ANLb (bijvoorbeeld kruidenrijk
grasland), de adoptie en zwaarte van ecoschema’s (brons, zilver goud), het aandeel groenblauwe
dooradering en de mate van extensivering.

Tabel B12.1

Relatieve impact van maatregelpakketten op de biodiversiteit voor melkveehouderij
Maatregelpakket

Ontwikkelpad Ext.
(GVE/ha)
Hightech open 2,5

Standaardbedrijfstype

Uitbreiding Invulling Overige Geen
ext.
Nee

maatr.

Derog

Veen

Veen

Klei

Klei

Zand

Zand

Zand

ext.

int.

ext.

int.

ext.

ext.

int.

int.

klein

groot

klein

groot

Pacht

Licht

+

+

+

+

+

grond

Licht

+

+

+

+

+

Zand

anders
Zwaar
Zwaar

++

++

++

++

++

++

++

++

++

anders
20% Pacht

Licht

+

+

grond

Licht

+

+

anders
Zwaar

++

++

++

Zwaar

++

++

++

anders
Extensivering

1,5

Nee

Pacht

Licht

+++

+++

+++

+++

+++

grond

Licht

+++

+++

+++

+++

+++

anders
Zwaar

+++

+++

+++

+++

+++

Zwaar

+++

+++

+++

+++

+++

anders
Krimp

Licht

+++

+++

+++

dieren

Licht

+++

+++

+++

anders
Zwaar

+++

+++

+++

+++

+++

Zwaar

+++

+++

+++

+++

+++

anders
Biologisch

1,5

Natuurinclusief 1,0

Nee
Nee

Pacht

Licht

++++

++++

++++

grond

Zwaar

++++

++++

++++

Pacht

Licht

++++

grond

Licht

++++

++++ ++++ ++++ ++++

anders
Nee

Krimp

Licht

++++ ++++

dieren

Licht

+++

anders
Bron: auteurs.
Legenda + positief … tot … + + + + zeer sterk positief.

136 | Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

++++

Tabel B12.2

Relatieve impact van maatregelpakketten op de biodiversiteit voor akkerbouw

Maatregelpakket

GraanKlei

PootaKlei

ConsaKlei

maatregelpakket licht

+

+

+

maatregelpakket gemiddeld

++

++

++

maatregelpakket zwaar

ZetmaZand

OvAkkZand

++
+++

+++

Bron: auteurs.
Legenda: zie voorgaande tabel.

Wageningen Economic Research Rapport 2024-001

| 137

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met

wur.nl/economic-research

ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten en
ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &

RAPPORT 2024-001

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.
De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Uitwerking bedrijfstypen voor duurzame
landbouw: melkveehouderij en akkerbouw

Roel Jongeneel, Marcel van Asseldonk, Co Daatselaar, Auke Greijdanus, John Helming, Luuk Vissers

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

E communications.ssg@wur.nl

van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving.

wur.nl/economic-research

Met ongeveer 30 vestigingen, 7.600 medewerkers (6.700 fte) en 13.100 studenten
en ruim 150.000 Leven Lang Leren-deelnemers behoort Wageningen University &

Rapport 2024-001

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein.

ISBN 978-94-6447-169-4

De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking tussen
verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.