Toe te passen arbeidshygiëne bij het werken aan
chroom-6-houdende verven en coatings

Beheersregime chroom-6
RWS, RVB en ProRail
Versie 1.0

Documentinformatie

Opmerkingen

Opgesteld door: PreventPartner-expertgroep
Foto: Thea van den Heuvel | Waalbrug
Datum:
Versie: 1.0

2

28-05-2019

Versie 1.0 gereed

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Beheersregime
chroom-6

Waarom dit regime?
Doel van dit beheersregime is om iedereen een handreiking
te geven om veilig chroom-6-houdende coatings te bewerken
en te verwijderen. Aangenomen wordt dat de maatregelen
om blootstelling aan chroom-6 te voorkomen bij de werkzaamheden ook een bijdrage leveren aan het voorkomen
van blootstelling aan andere gevaarlijke stoffen.
In het verleden is chroom-6-houdende verf/coating gebruikt
voor de conservering van metalen, betonnen en houten
bouwmaterialen. Bij het bewerken of verwijderen van deze
coatings van bijvoorbeeld bruggen/kunstwerken, stations
en gebouwen kunnen chroom-6-verbindingen vrijkomen.
Chroom-6 is schadelijk voor de gezondheid. Het kan
ondermeer kanker veroorzaken. Er is pas sprake van een
risico als blootstelling van chroom- 6 plaatsvindt bijvoorbeeld bij bewerken van coatings met chroom-6. Het gezondheidsrisico neemt toe met de hoogte en de duur van blootstelling. De Gezondheidsraad beschouwt longkanker als
meest kritisch effect. Er zijn grenswaarden voor beroepsmatige blootstelling vastgesteld op basis van in Nederland
geaccepteerde gezondheidsrisico’s. De wettelijke grenswaarde voor chroom-6 in Nederland is 1 µg/m3.

Deze grenswaarde is vastgesteld als verbodsrisiconiveau dat
niet mag worden overschreden. Daarnaast is een streefrisiconiveau vastgesteld dat een factor honderd lager ligt1.
Dit beheersregime schrijft maatregelen voor om blootstelling aan chroom-6 te voorkomen tijdens het bewerken of
verwijderen van coatings2. Het regime is bedoeld als werkdocument en wordt de komende tijd verder ontwikkeld en
onderbouwd met behulp van metingen.
Hoe wordt dit protocol geactualiseerd en verder
onderbouwd?
Rijkswaterstaat (RWS), ProRail en Rijksvastgoedbedrijf (RVB)
gebruiken de komende periode om meetgegevens te
verzamelen van onderzoeken naar de emissie van chroom-6
tijdens het bewerken of verwijderen van coatings. Hierbij
worden diverse technieken onder verschillende omstandigheden vergeleken. De onderzoeksresultaten kunnen ertoe
leiden dat maatregelen in het beheersregime worden aangepast of technieken als veilige werkwijzen worden toegevoegd.
Voor wie is dit bedoeld?
Dit regime is openbaar en kan door iedereen worden
gebruikt die beroepsmatig te maken krijgt met het bewerken
of verwijderen van chroom-6-houdende coatings en verven.

1. In Nederland wordt voor beroepsmatige blootstelling gestreefd om een extra risico op kanker te beperken tot één op de miljoen werknemers per jaar blootstelling. Voor een
geheel arbeidsleven (40 jaar, 40 uur per week) betekent dit dat 1 op de 25.000 blootgestelde werknemers bij dit blootstellingsniveau kanker ontwikkelt. Bij het verbodsrisiconiveau waarop de wettelijke grenswaarde is gebaseerd is dit 1 op de 250 werknemers.
2. Deze maatregelen dienen zoveel mogelijk onderbouwd te zijn door onderzoek. Daar waar onderzoek naar emissie of blootstelling niet mogelijk is, of nog niet is uitgevoerd,
zijn de maatregelen gebaseerd op de beoordeling door een panel van deskundigen (arbeidshygiënisten en toxicologen). Zie ook bijlage 2 van dit regime.
3

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Achtergrondinformatie over chroom-6
Er bestaan meerdere vormen van chroom. Van die vormen
wordt chroom-6 als het meest schadelijk voor de gezondheid
beschouwd. Chroom-6 komt net als chroom-3 in natuurlijke
mineralen voor, maar wordt vanwege de nuttige eigenschappen ook industrieel geproduceerd. Chroom-6 kan niet los
voorkomen, maar bindt zich altijd aan een andere stof. Het
komt dus alleen voor in de vorm van een ‘chroom-6-verbinding’. Er bestaan diverse chroom-6-verbindingen met eigen,
specifieke eigenschappen waaronder kleur en oplosbaarheid.
Chroom-6-verbindingen zijn als kleurstof toegevoegd aan
verven en, omdat zij goed corrosiewerend zijn, ook aan
primers.
Hoe kan chroom-6 in het lichaam terechtkomen?
Bij het werken aan chroom-6-houdende coatings/verven kan
dit als stof of damp vrijkomen. De chroom-6-verbindingen
kunnen op drie manieren in het lichaam terechtkomen: door
inslikken (maag), door inademen (longen) of via de huid.
Gezien de aard van de blootstelling bij onderhoudswerkzaamheden (vrijkomen van stof of damp) is de blootstelling
door inademing het meest relevant. Opname in het lichaam
van chroom-6 uit coatings via de huid vindt niet of nauwelijks plaats. Huidblootstelling kan alleen lokale effecten van
de huid veroorzaken in de vorm van allergische klachten. Dit
risico bestaat voornamelijk bij natte bewerkingen. Doordat
stof aan de handen kan blijven kleven, kan chroom-6 bij
hand-mondcontact ook in de maag terechtkomen. Ook
blootstelling via hand-mond-contact moet daarom zoveel
mogelijk worden voorkomen.
Chroom-6 wordt na opname in het lichaam omgezet in het
minder schadelijke chroom-3. Gebeurt deze omzetting in een
cel, dan kan daardoor celbeschadiging ontstaan en daardoor
gezondheidsschade.

Voorkomen van blootstelling
In principe dienen “emissiearme” technieken te worden
toegepast. Medewerkers kunnen tijdens de werkzaamheden
aan chroom-6-houdende coatings worden blootgesteld
omdat stof of damp vrijkomt (directe blootstelling).
Daarnaast vindt ook indirecte blootstelling plaats doordat
medewerkers in de buurt staan van iemand die door
werkzaamheden stof of damp produceert. Stof uit de
werkzaamheden daalt neer in de omgeving, dwarrelt weer op
en kan zo ook voor blootstelling zorgen. Ook kunnen
medewerkers, doordat zij stof aan hun kleding hebben en
met zich meedragen, zichzelf, collega’s of derden later alsnog
blootstellen.

Brongerichte maatregelen zijn het meest effectief in het
terugdringen van de blootstelling. Het voorkomen van het
vrijkomen van stof bij de bron zorgt ervoor dat andere
maatregelen minder ingrijpend hoeven te zijn.
Technische, organisatorische maatregelen of de inzet van
persoonlijke beschermingsmiddelen zoals ademhalingsbescherming of handschoenen kunnen directe blootstelling
voorkomen. Indirecte blootstelling kan worden voorkomen
door zonering, het aanbrengen van een containment,
effectieve schoonmaakprocedures en strikte hygiëne- en
kledingprocedures.
Afwijken van het beheersregime
Het regime geeft een algemeen kader voor veilig werken. Van
dit kader kan alleen gemotiveerd worden afgeweken
wanneer:
• Geborgd kan worden dat hetzelfde niveau van bescherming wordt behaald.
• Een gecertificeerd arbeidshygiënist wordt betrokken die
een onderbouwde afweging maakt.
Maatregelen in beheersregime
In onderstaand kader staan de algemene maatregelen die
altijd gelden.

Algemene maatregelen
Persoonlijke hygiëne
1. Op de werkplek waar blootstelling aan chroom-6
houdende stof of dampen3 mogelijk is wordt niet
gegeten, gedronken of gerookt.
2. Handen wassen: voorafgaande aan eten, drinken,
roken of sanitaire stop4 .
3. Douchen als haren na afloop van de werkzaamheden merkbaar onder het stof zitten.
Borging van de maatregelen
1. Het geven van voorlichting en instructie over de
specifieke maatregelen die samenhangen met
chroom-6 in die werksituatie.
2. Biologische monitoring5 in urine voor iedereen met
een relevante blootstelling aan chroom-6.
Biologische monitoring dient begeleid te worden
door een hierin gespecialiseerde arbeidshygiënist in
samenwerking met een bedrijfsarts.
3. Vrijgave van het werkgebied: na schoonmaken een
visuele inspectie op de aanwezigheid van stof.

3. Dampen ontstaan bij verhitting van coatings of materialen. Het betreft een mengsel van gassen en deeltjes met een hoge temperatuur die ingeademd kunnen worden
(bijvoorbeeld lasrook).
4. Gezicht wassen is aan de orde indien zichtbare besmetting met chroom-6-houdende stof (of vermoeden daarvan).
5. Zie bijlage 2
4

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Kleding
Wanneer in de maatregelenmatrix een kledingprocedure
wordt aangegeven zijn de volgende zaken van belang:
1. Kledingprocedure ter voorkoming van secundaire
besmetting.
a. Overkleding die met chroom-6-houdend stof in
aanraking is geweest uittrekken voor verlaten van het
werkgebied. Deze kleding innemen (bij uittrekken van
de kleding ademhalingsbescherming ophouden) op de
werkplek (bijvoorbeeld in decontaminatie-eenheid) en
schone kleren aantrekken.
b. Vervuilde werkkleding in speciale waszakken6
verzamelen en met zak en al industrieel reinigen.
2. Wegwerp overkleding afvoeren als chemisch afval.
3. Indien besmetting van hoofdhaar door stof aannemelijk
is en niet voorkomen kan worden, wordt het dragen van
haarbedekking geadviseerd.
Hygiëne
Als in de maatregelenmatrix wordt aangegeven dat er een
mogelijkheid moet zijn tot douchen, wordt bedoeld dat
hiervoor een mogelijkheid moet zijn in de nabijheid van het
werkgebied. Dit hoeft niet noodzakelijk op de directe
werkplek of direct aansluitend aan de werkplek te zijn. Het
betreft een persoonlijke hygiëne maatregel bedoeld om
relevante secundaire blootstelling te voorkomen. Douchen
voorkomt bijvoorbeeld dat chroom-6 wordt meegenomen
naar de kantine of de privéomgeving (auto, thuis).
Adembeschermingsmiddelen
Daar waar blootstelling door inademing van stof of damp
mogelijk is, wordt adembescherming voorgeschreven. In
bijlage 1 van dit regime wordt daar meer inhoudelijk op
ingegaan.

6. Waszakken die worden mee gewassen en in de machine opengaan of oplossen.
5

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Disclaimer
Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail hebben dit beheersregime opgesteld met als doel de
gezondheidsbelasting door blootstelling aan
chroom-6 te voorkomen bij de bewerkingen aan
chroom-6-houdende coatings. De voorgeschreven
beheersing is naar de stand der techniek en wetenschap en gebaseerd op meetdata van de emissie per
bewerking aan chroom-6-houdende coating. Bij ontbrekende of onvolledige meetdata, is in een deskundigenpanel volgens vaste redeneerlijnen de emissie van
de bewerking bepaald. Op basis van nieuwe inzichten
kunnen in een volgende versie van het beheersregime
de lijst van bewerkingen en de beheersmaatregelen
worden gewijzigd. Afwijken van dit beheersregime is
mogelijk na het raadplegen van een gecertificeerde
arbeidshygiënist. De afwijkingen worden schriftelijk
gemotiveerd en vastgelegd.
Het volgen van dit beheersregime is een aanvulling op
beheersmaatregelen die benodigd zijn om de overige
risico’s en veiligheidsaspecten te borgen bij de uit te
voeren werkzaamheden.

Maatregelenmatrix: bewerken constructie
Aanvullende beheersmaatregelen bij werkzaamheden met chroom-6-houdende verf/coatings.
De standaard geldende maatregelen zijn niet in deze matrix opgenomen.

Glaslatten verwijderen

Heet stoken

Snijbranden11

Thermisch gutsen

Abbrasief snijden (water)

Hydraulisch knippen

Handmatig knippen

Slijpen/zagen

Boren10

Wanneer bij kleding
meerdere mogelijkheden
zijn aangekruist, mag
een van beide worden
gekozen afhankelijk van
de omvang van
werkzaamheden en de
omstandigheden.

Losbouten

Wanneer er bij de
ademhalingsbescherming meerdere vakken
zijn aangekruist,
mag een van de drie
worden gekozen
(zie ook bijlage 1).

Lassen op gecoat oppervlak

Verplicht.

bronafzuiging en/of on
tool-afzuiging
Ruimteventilatie
Containment met afzuiging7
Containment8
Afzetten werkgebied
Onafhankelijke ademlucht
en straalpak
Airstream9 helm
Halfgelaats- of volgelaatsmasker + P3 filter
Wegwerpstofkapje FFP3
Wegwerp overalls
Kleding procedure
Douchen
Handschoenen

7. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving. De lucht naar buiten wordt gefilterd.
8. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving.
9. Zie ook bijlage 1.
10. Op basis van de literatuur van boorwerkzaamheden in andere sectoren lijkt blootstelling aan stof beperkt waardoor ademhalingsbescherming en kledingprocedure mogelijk niet nodig
zijn. Omdat harde gegevens over blootstelling aan chroom-6 bij boorwerkzaamheden echter nog ontbreken, worden deze maatregelen vooralsnog toch voorgesteld.
11. Bij snijbranden en lassen komen ultrafijne stofdeeltjes vrij zodat ademhalingsbescherming nodig is in het kader van chroom-6 blootstelling maar directe vervuiling van de kleding zal
beperkt zijn. Daarom worden er geen aanvullende eisen aan kleding of kleding procedure worden gesteld.

6

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Maatregelenmatrix: reinigen
Aanvullende beheersmaatregelen bij werkzaamheden met chroom-6-houdende verf/coatings.
De standaard geldende maatregelen zijn niet in deze matrix opgenomen.

Vervangen filters

Schoonmaken / stofzuigen12

Schoonmaken / vegen

Wanneer bij kleding
meerdere mogelijkheden
zijn aangekruist, mag
een van beide worden
gekozen afhankelijk van
de omvang van
werkzaamheden en de
omstandigheden.

Stoomcleanen

Wanneer er bij de
ademhalingsbescherming meerdere vakken
zijn aangekruist,
mag een van de drie
worden gekozen
(zie ook bijlage 1).

Afblazen met perslucht van behandelde
oppervlakken

Verplicht.

On tool-afzuiging /
bronafzuiging
Ruimteventilatie
Containment met afzuiging7
Containment8
Afzetten werkgebied
Onafhankelijke ademlucht
en straalpak
Airstream9 helm
Halfgelaats- of volgelaatsmasker + P3 filter
Wegwerpstofkapje FFP3
Wegwerp overalls
Kleding procedure
Douchen
Handschoenen

7. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving. De lucht naar buiten wordt gefilterd.
8. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving.
9. Zie ook bijlage 1.
12. Vegen van stof dient te worden voorkomen in verband met stofverspreiding. Schoonmaken dient uitgevoerd te worden met industriële stofzuiger.

7

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Maatregelenmatrix: verwijderen coating droge methoden
Aanvullende beheersmaatregelen bij werkzaamheden met chroom-6-houdende verf/coatings.
De standaard geldende maatregelen zijn niet in deze matrix opgenomen.

Laser reinigen

Inductie reinigen15

Sponsstralen

Vacuümstralen

Gritstralen in straalloods

Gritstralen op locatie

Machinaal schuren / slijpen/ afbramen / trilnaald
machine (geen on-tool afzuiging)14

Wanneer bij kleding
meerdere mogelijkheden
zijn aangekruist, mag
een van beide worden
gekozen afhankelijk van
de omvang van
werkzaamheden en de
omstandigheden.

Handmatig schuren

Wanneer er bij de
ademhalingsbescherming meerdere vakken
zijn aangekruist,
mag een van de drie
worden gekozen
(zie ook bijlage 1).

Machinaal schuren / slijpen/ afbramen / trilnaald
machine (met on-tool afzuiging)13,14

Verplicht.

On tool-afzuiging /
bronafzuiging
Ruimteventilatie
Containment met afzuiging7
Containment8
Afzetten werkgebied
Onafhankelijke ademlucht
en straalpak
Airstream9 helm
Halfgelaats- of volgelaatsmasker + P3 filter
Wegwerpstofkapje FFP3
Wegwerp overalls
Kleding procedure
Douchen
Handschoenen

7. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving. De lucht naar buiten wordt gefilterd.
8. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving.
9. Zie ook bijlage 1.
13. Draag brandvertragende kleding als de werkzaamheden bij open vuur, vlammen, toortsen, lassen of vonken producerende machines of werkmethoden.
14. Als er sprake is van beperkte werkzaamheden waarbij deze technieken worden toegepast kan gemotiveerd worden afgeweken (zie bijlage 2).
15. Bij het gebruik van inductie moet rekening worden gehouden met mogelijk hoge elektromagnetische velden (EMV). De risico’s dienen door een hiervoor opgeleide deskundige
(arbeidshygiënist of stralingsdeskundige) te worden beoordeeld.
8

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Maatregelenmatrix: verwijderen coating natte methoden
Aanvullende beheersmaatregelen bij werkzaamheden met chroom-6-houdende verf/coatings.
De standaard geldende maatregelen zijn niet in deze matrix opgenomen.

Afbijten / losweken

Natstralen water en grit

Hoge druk waterstralen

Wanneer bij kleding
meerdere mogelijkheden
zijn aangekruist, mag
een van beide worden
gekozen afhankelijk van
de omvang van
werkzaamheden en de
omstandigheden.

handmatig nat schuren

Wanneer er bij de
ademhalingsbescherming meerdere vakken
zijn aangekruist,
mag een van de drie
worden gekozen
(zie ook bijlage 1).

Natstralen met water, grit en additief nadat
oppervlak is behandeld met gel16

Verplicht.

On tool-afzuiging /
bronafzuiging
Ruimteventilatie
Containment met afzuiging7
Containment8
Afzetten werkgebied
Onafhankelijke ademlucht
en straalpak
Airstream9 helm
Halfgelaats- of volgelaatsmasker + P3 filter
Wegwerpstofkapje FFP3
Wegwerp overalls
Kleding procedure
Douchen
Handschoenen

7. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving. De lucht naar buiten wordt gefilterd.
8. Voorkomt verspreiding van chroom-6-houdend stof naar de omgeving.
9. Zie ook bijlage 1.
16. Stralen met additief zorgt voor specifieke risico's die samengaan met het gebruikte additief.

9

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Bijlage 1
Toelichting op gebruik adembeschermingsmiddelen.

Toelichting op gebruik adembeschermingsmiddelen
Om inademing van chroom-6 te voorkomen kan ademhalingsbescherming worden ingezet. Bij stralen gebeurt dat in
de vorm van aanvoer van verse lucht van buiten de
containment. Maar in sommige gevallen moeten andere
vormen van ademhalingsbescherming worden gebruikt.
Daarbij zijn verschillende vormen mogelijk die in de
onderstaande tabel met foto’s worden weergegeven.
De mate van bescherming verschilt tussen de vormen. Zo
heeft een wegwerpmasker P3 een toegekende beschermingsfactor van 20, wat wil zeggen dat het masker de
blootstelling met een factor 20 verlaagt (als de chroom-6blootstelling in de omgeving van de medewerker 20 µg/m3
is, dan is de blootstelling achter het masker ongeveer 1 µg/
m3. Voor de airstreamhelm met P3-filter is de toegekende
beschermingsfactor 40.
Bij het wegwerpmasker en half- en volgelaatsmasker is het
belangrijk dat het masker goed aansluit aan het gelaat,
omdat er anders lekkage langs de randen kan optreden en
er via die weg toch chroom-6 het masker in komt en kan
worden ingeademd. Lekkage kan worden voorkomen door
een fittest uit te voeren. Deze dienen standaard te worden
uitgeveord. Hiermee wordt getest of er sprake is van
17. Bron HSG53, 2013
18. Bron: recent onderzoek door TNO (via ISZW)

10

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

lekkage. In onderstaande tabel worden de verschillen
tussen de adembeschermingsmiddelen weergegeven. De
uitvoeringsvormen kunnen enigszins verschillen tussen
leveranciers.
Beschermingsfactoren
Bij het bepalen van de adembeschermingsmiddelen is
uitgegaan van de volgende “Toegekende
Beschermingsfactoren (TBF)”.
Beschrijving adembeschermingsmiddel

In dit regime
gebruikte TBF

Wegwerp stofkapje (half masker) FFP3

2017

Halfgelaatsmasker met filter P3

2017

Volgelaatsmasker met filter P3

4017

Motor aangedreven afhankelijke ademlucht
volgelaatsmasker P3 filter

4017

Airstream helm P3 filter

4017

Onafhankelijke ademlucht kappen/helmen

4017

Onafhankelijke ademlucht met straalkap
voor gritstralen

20018

Beschermingsmaskers

11

Wegwerpmasker P3
Kans op lekkage langs masker. Fittesten noodzakelijk.

Half gelaatmasker met P3 filter
Kans op lekkage langs masker. Fittesten noodzakelijk.

Volgelaatmasker met P3- filter
Kans op lekkage langs masker. Fittesten noodzakelijk.

Airstream-helm met motor
aangedreven P3 gefilterde lucht
Draagcomfort wordt vaak beter ervaren dan de andere
genoemde opties. Bijkomend voordeel is dat stof ook
niet in “de haren gaat zitten”.

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Bijlage 2
Onderbouwing keuzes beheersregime chroom-6.

In deze bijlage worden de gemaakte keuzes in het preventieregime toegelicht.
Uitgangspunten voor het regime
• De maatregelen in het regime zijn gebaseerd op de
aanname dat bij het verwijderen of bewerken van coating
chroom-6-verbindingen kunnen vrijkomen.
• Het rapport van de Gezondheidsraad uit 2016 over
chroom-6-verbindingen stelt dat het meest kritische
effect van blootstelling aan chroom-6 verbindingen het
vermogen is om mogelijk kanker te veroorzaken. Hierbij
wordt geen onderscheid gemaakt tussen oplosbare en
niet-oplosbare chroom-6 verbindingen. In dit beheersregime wordt dat onderscheid verder ook niet gemaakt.
• De huidopname wordt in de literatuur met name
beschreven voor wateroplosbare chroomverbindingen.
Op basis van literatuur (SCOEL, Gestis) wordt aangenomen
dat er geen relevante opname plaatsvindt via de huid.
• Voor de volgende gezondheidseffecten zijn ook de
huidblootstelling, inname via de mond en/of secundaire
ingestie belangrijke routes van blootstelling, maar in
welke mate is niet bekend (RIVM). Aangezien longkanker
door de Gezondheidsraad echter wordt beschouwd als
het kritische effect, is het uitgangspunt dat deze effecten
niet optreden als de blootstelling al laag genoeg is om
longkanker te voorkomen:
• Maagkanker (hand-mondcontact en secundaire ingestie)
• Neus-/neusbijholtekanker, neusperforatie en allergische
rhinitis (hand-neuscontact)
• Allergisch contacteczeem (huidcontact).
12

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

• Hygiënische maatregelen zijn erop gericht om bij
stofblootstelling hand-mondbesmetting zoveel mogelijk
te voorkomen. Denk hierbij aan het wassen van handen
en het kledingregime om te voorkomen dat stof zich
onnodig buiten de werkplek verspreid. Deze maatregelen
leveren ook een bijdrage om de duur van het huidcontact
met chroom-6 te beperken en daarmee ook het risico op
lokale effecten op de huid (allergie).
• Er bestaan voor milieu en arbeid verschillende uitgangspunten voor risiconiveaus; variërend van 1*10-8 tot 1*10-4.
• De grenswaarde van chroom-6 is in Nederland vastgesteld
op basis van het verbodsrisico (1*1*10-4) niet het
streefrisico (1*10-6).
Indeling van processen
Categorieën op basis van verwachte emissie (stof of damp)
Alle processen zijn gecategoriseerd op basis van de te
verwachten emissie bij een proces. Hierbij zijn drie factoren
meegenomen:
• Laag-energetisch (bijvoorbeeld handmatig schuren)
of een hoogenergetisch proces (bijvoorbeeld met
schuurmachine).
• Vrijkomen van stof of damp (bij stof kan secundaire
blootstelling een rol spelen, doordat het weer opnieuw
opdwarrelt).
• Het te bewerken oppervlak is groot (bijvoorbeeld
schuren) of klein (bijvoorbeeld doorzagen).
Per categorie zijn maatregelen bepaald om medewerkers te
beschermen.

Wanneer er stofvorming kan plaatsvinden is er aanvullend
bepaald welke maatregelen er nodig zijn om onnodige
verspreiding van het stof tegen te gaan met als redenen:
• Het beperken van het verspreidingsgebied door aanbrengen van een containment (al of niet met afzuiging/
onderdruk);
• Voorkomen van opnieuw opdwarrelen van stof waardoor
er een nieuwe blootstelling kan ontstaan;
• Voorkomen van hand-mond besmetting door direct
contact.
De maatregelen zijn er primair op gericht om inhalatie van
stof en damp te voorkomen.
Onderbouwd door metingen
De beschreven maatregelen per proces zijn primair gebaseerd
op basis van expert judgement. Maar voor een deel van de
processen zijn al (bruikbare) metingen beschikbaar naar
blootstelling aan chroom-6. De beschikbare meetrapporten
zijn weergegeven in de bronnenlijst. De meetresultaten
voor deze processen zijn meegenomen bij het formuleren
van het pakket aan maatregelen.
Voor de meeste processen zijn momenteel echter onvoldoende metingen beschikbaar om te kunnen spreken van
een gevalideerde goede praktijk. Er moeten daarom in de
toekomst nog aanvullende metingen per proces worden
uitgevoerd. Desondanks zijn de metingen zeer bruikbaar
geweest bij het omschrijven van het gewenste beheersregime per proces.
Voor de volgende processen zijn meetresultaten onderdeel
geweest bij de keuze van het beheersregime:
• Machinaal schuren/ slijpen / afbramen / gebruik
trilnaaldhamer;
• Stralen nadat het oppervlak is behandeld met gel;
• Boren;
• Doorslijpen;
• Snijbranden;
• Lassen op een gecoat oppervlak;
• Thermisch gutsen;
• Heet stoken;
• Losbouten;
• Handmatig nat schuren.
Voor de overige processen geldt dat de indeling in categorieën van potentiële emissie is gevolgd zoals hiervoor
beschreven, en het maatregelenpakket uitsluitend is
gebaseerd op basis van expert judgement. Zodra meetgegevens
beschikbaar zijn kan het maatregelenpakket zo nodig
worden aangepast.

13

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Geen rekening gehouden met tijdsduur
Op uitdrukkelijk verzoek van de opdrachtgevers is geen
rekening gehouden met tijdsduur van de werkzaamheden
of handelingen. Wanneer in de praktijk een handeling kort
wordt verricht, kan het zijn dat er minder ingrijpende
maatregelen nodig zijn. Gemotiveerd afschalen mag alleen
met een onderbouwd advies van een gecertificeerd
arbeidshygiënist.

Maatregelen op basis van risico, niet van gevaar
Bij het beschrijven van maatregelen is niet uitgegaan van
een nul-blootstelling, maar zijn maatregelen geformuleerd
die proportioneel worden geacht aan het risico. Dat
betekent dat het uitgangspunt is dat de blootstelling bij
inademing altijd onder de wettelijke grenswaarde moet
liggen. Aangezien voor huidblootstelling en opname via de
mond geen grenswaarden voor blootstelling zijn vastgesteld, zijn de maatregelen bedoeld om deze vormen van
blootstelling zoveel mogelijk terug te dringen. Om alle
vormen van blootstelling te evalueren kan biomonitoring
worden uitgevoerd.
Arbeidshygiënische strategie
Bij het formuleren van maatregelen is zoveel mogelijk
rekening gehouden met het toepassen van de arbeidshygiënische strategie. Bij bestaande methoden en processen zijn de maatregelen gebaseerd op de kennis van die
processen en de daarbij beschikbare blootstellingsmetingen. Er zijn ook nieuwe, innovatieve methoden voorgesteld
voor het verwijderen van chroom-6-houdende coatings.
Totdat van deze nieuwe verwijderingsmethodieken bekend
is dat de brongerichte werkwijze afdoende is, worden
persoonlijke beschermingsmiddelen voorgeschreven. De
effectiviteit van alternatieve werkwijzen dient door
metingen te worden aangetoond.
Maatregelen ter voorkoming van onnodige versleping
van stof
Naast primaire, directe blootstelling door inademing of
inslikken van stof of damp bij het uitvoeren van werkzaamheden kunnen mensen ook secundair worden blootgesteld
doordat ze in de buurt verblijven van de plaats waar stof of
damp wordt geproduceerd.
Bijzondere aandacht wordt besteed aan het onnodig
verslepen van stof van de werkplek naar andere plaatsen
waardoor ook derden blootgesteld kunnen worden. Denk
daarbij aan verontreinigde kleding, haren of huid.

Borging

Wat wordt niet gedekt in dit beheersregime?

De biologische monitoring van chroom-6 wordt uitgevoerd
door het meten van de concentratie chroom in urine. De
urinemonsters dienen altijd aan het einde werkweek en dan
einde werkdag te worden genomen. Biologische monitoring is vooral waardevol wanneer de werkzaamheden
langdurig (meerdere weken) en herhaaldelijk worden
uitgevoerd. Op de dagen voordat de biomonitoring wordt
uitgevoerd moeten werkzaamheden zijn verricht die
relevant zijn voor mogelijke blootstelling aan chroom-6. De
resultaten van de monitoring kunnen worden gebruikt om
te beoordelen of het totale pakket aan maatregelen effectief
is én kunnen worden toegevoegd aan het persoonlijke
dossier. 19

Het regime richt zich:
• uitsluitend op die maatregelen die extra moeten worden
genomen in verband met het vrijkomen van chroom6-houdend stof of damp. Standaardmaatregelen zoals
brillen, gehoorbescherming, veiligheidsschoenen vallen
er niet onder.
• op de maatregelen die nodig zijn voor het bewerken en/
of verwijderen van chroom-6-houdende coating.
• niet op maatregelen die nodig zijn om andere risico’s dan
blootstelling aan chroom-6 te voorkomen. Bijvoorbeeld
het werken met loog, of het lassen van niet-gecoate
oppervlakken. Voor maatregelen hiervoor wordt
verwezen naar andere instrumenten, waaronder
bijvoorbeeld de verbetercheck lasrook.

19. Bij biologische monitoring wordt voorgesteld om de uitkomsten zowel te toetsen aan achtergrondwaarden die worden gevonden bij de algemene bevolking (kleiner dan
2 µmol chroom/mol creatinine) als aan de Biological Monitoring Guidance Value (BMVG) van 10 µmol chroom/mol creatinine einde shift.
14

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Bronnen
Voor het opstellen van het beheersregime is gebruik
gemaakt van de onderstaande bronnen.

Literatuur
1. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Wat is chroom 6? Hoe kunt u in aanraking komen met chroom-6-ver		
bindingen? Wat doet het lichaam met chroom-6 verbindingen? Oktober 2016.
2. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Chroom-6 en ziekten: wat is bekend uit de wetenschap? Maart 2017.
3. H.B. Heringa en P. Janssen. Achtergrondinformatie over chroom-6: gebruik, voorkomen in het leefmilieu en gedrag in
het lichaam. RIVM Rapport 2018-0051.
4. Occupational Safety and Health Administration (OSHA). Assigned Protection Factors for the revised Respiratory 		
Protection Standard. OSHA 3352-02 (2009).
5. Health and Safety Executive (HSE): Respiratory protective equipment at work. A practical guide. HSG53 (4e edition, 2013).
6. Health and Safety Executive. Workplace exposure limits. EH40/2005 (2018).
7. Brandweer Nederland. Schoon werken bij brand. Een landelijke richtlijn om voor, tijdens en na een brand schoner te
werken (2015).
8. Stichting Arbeidsomstandigheden en Spoorveiligheid. Arbo Nieuwsbrief Toepassing chroom VI in ProRail objecten. 		
Versie 6.0; 18 juni 2018 Definitief.
9. ProRail. Protocol Chroom VI ProRail. Versie 4.0.27 september 2018.
10. Rijksvastgoedbedrijf. Tijdelijke handleiding chroom-6 Rijksvastgoedbedrijf (20 december 2018).
11. Rijkswaterstaat. Werkinstructie Chroom VI voor renovatie Waalbrug, revisie 0.2 (19-07-2018).
12. Inspectie SZW. Technische beheersmaatregelen chroom-6.
Website https://www.inspectieszw.nl/onderwerpen/chroom-6/technische-beheersmaatregelen.
13. A. Hartwig, D. Heederik, L. Levy, D. Papameletiou en C.L. Klein. Chromium VI compounds. SCOEL/REC/386 (2017).
14. Gezondheidsraad. Chroom VI-verbindingen. Beoordeling van de carcinogeniteit. Den Haag (2016).
15. IFA (Institute for Occupational Safety and Health. GESTIS Substance Database. Chromium (VI) compounds.
Bezocht 26 maart 2019.

15

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Meetrapporten
1. E. van Deurssen. Rapportage voorkomen van chroom VI in verflagen van diverse objecten. Rapport 16070103RAH. RPS
10 januari 2017.
2. E. van Deurssen. Eindrapportage onderzoek chroom VI. Rapport 16110095RAH.1. RPS 8 februari 2017.
3. J-W. Peters. Eindrapportage blootstellingsonderzoek inhaleerbaar stof en chroom VI tijdens bewerken van conservering. Rapport RAH 16.0087. RPS 26 april 2018.
4. R. Van den Buijs. Rapportage onderzoek chroom-6 tijdens straalwerkzaamheden. Rapport 18100045RAH.
RPS 12 november 2018.
5. Coördinatiecentrum Expertise Arbeidsomstandigheden en Gezondheid (CEAG). Overzicht resultaten onderzoek
naarchroom-6 blootstelling bij Defensie, 19 april 2018

16

| Rijkswaterstaat, Rijksvastgoedbedrijf en ProRail beheersregime chroom-6

Dit is een uitgave van

Rijkswaterstaat
www.rijkswaterstaat.nl
0800 - 8002
mei 2019 | CD1217NB001