Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 492

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 juni 2014
Hierbij bied ik u de reactie aan op het verzoek van de vaste commissie
voor Buitenlandse Zaken van 11 juni 2014 inzake de stand van zaken in
Irak en de opmars van de Islamitische Staat van Irak en de Levant (ISIS).
Tevens dient deze brief ter beantwoording van de vragen van het lid Ten
Broeke (VVD) d.d. 11 juni jl., met kenmerk 2014Z10844.
Recente ontwikkelingen
ISIS en andere gewapende soennitische groeperingen consolideren sinds
begin juni in een onverwacht hoog tempo hun machtsbasis in (delen van)
de etnisch heterogene provincies ten noorden van Bagdad en ten zuiden
van de Koerdistan Autonome Regio (KAR). Mediabeelden van massaexecuties tonen de gruwelijkheden aan waarmee dit gepaard gaat.
De zogenaamde Armed Opposition Groups hebben het zittende bestuur
en het Iraakse leger uit grote delen van de provincies Nineveh (met
hoofdstad Mosul), Tamim (Kirkuk) en Salahedin verjaagd. In de etnisch en
sektarisch zeer diverse provincie Diyala is een strijd gaande tussen
soennitische bewegingen, sjiitische milities en de Koerdische Peshmerga.
De situatie in Baiji, van strategisch belang omdat zich daar een van de
grootste olieraffinaderijen van het land bevindt, alsook de elektriciteitscentrale die Kirkuk en Bagdad voorziet van stroom, is onduidelijk. Bagdad
is al lange tijd het toneel van aanslagen door soennitische groeperingen
op vooral sjiitische doelen en het kan niet worden uitgesloten dat deze
confrontatie de komende tijd zal worden opgevoerd. Sjiitische milities zijn
prominent aanwezig in de hoofdstad.
Ook de Peshmerga, het goed getrainde en gemotiveerde leger van de
Koerdische regionale regering, hebben strategische gebiedsdelen in
handen, waaronder delen van Kirkuk, Diyala, Salahedin en Nineva
(waaronder gebieden waar minderheden als Shabak en Yezidis wonen, en
de Mosul-dam en de grenspost met Syrië). De situatie in de betwiste
gebieden is onoverzichtelijk en lijkt continu te veranderen. De Koerdische

kst-27925-492
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 925, nr. 492

1

regionale regering zegt de (demissionaire) federale regering van premier
Maliki hulp te hebben aangeboden om de opmars van ISIS te stoppen,
maar de premier zou dit hebben afgeslagen. Inmiddels stelt de KRG drie
doelen te hebben gesteld: bescherming van alle bevolkingsgroepen in de
gebieden onder Peshmerga controle; zekerstellen van de Koerdische
grondgebieden en het opvangen van alle ontheemden.
Premier Maliki had op 12 juni het parlement bijeen willen roepen om het
uitroepen van de noodtoestand te bekrachtigen, maar de opkomst was
onvoldoende om het quorum te verzekeren. De lage opkomst wordt
vooral gezien als een teken van protest tegen het optreden van de
premier, niet alleen nu, maar tijdens zijn afgelopen regeringstermijn. Op
14 juni verliep de zittingstermijn van het parlement, waarmee, in
combinatie met het ontbreken van een definitieve uitslag van de verkiezingen in april jl., het land in een politiek vacuüm dreigt te geraken.
De VN, EU, Arabische Liga, NAVO en individuele landen als de VS, VK,
Duitsland en Frankrijk hebben de militaire opmars van ISIS en de
gewelddadigheden in Irak veroordeeld. President Obama heeft de
regering Maliki verdere materiële assistentie aangeboden en overweegt
verdergaande opties, waaronder mogelijk luchtaanvallen, mits de premier
duidelijke stappen onderneemt voor een nationale dialoog. Tijdens de
eerstvolgende Raad Buitenlandse Zaken, op 23 juni a.s., zal het onderwerp
verder worden besproken in EU-verband.
Politieke situatie
Binnenlands-politiek
De huidige politieke situatie in Irak is het gevolg van belangrijke interne en
externe trends en factoren, waaronder met name centralisatie van de
macht door premier Maliki en de politieke marginalisering van soennieten
en Koerden. De soennitische ontevredenheid over hun marginalisering uit
zich al geruime tijd in demonstraties in de westelijke Anbar provincie en in
radicalisering van delen van de Soennitische bevolking. Ook de dialoog
van de Koerden met de regering-Maliki over diverse twistpunten,
waaronder de verdeling van olie-inkomsten, heeft tot nog toe niet tot een
bevredigend resultaat geleid. Daarbij delen soennitische stammen in
Al-Anbar, (ex-)Ba’athisten en Salafi Jihadisten (zoals ISIS) een sterke
weerstand tegen Maliki. Het harde optreden van Maliki’s veiligheidstroepen heeft geleid tot een verdere radicalisering van delen van de
soennitische bevolking en in ieder geval tot sympathie voor acties tegen
de Maliki-regering, diens overheidsapparaat en soms ook tegen de
sjiitische bevolking. ISIS maakt gebruik van deze factoren om steun te
verkrijgen voor hun extreme, gewelddadige gedachtengoed en militaire
opmars.
Begin januari kwam de stad Fallujah (70 km ten westen van Bagdad) al
onder controle van ISIS in een alliantie met soennitische tribale strijders.
Ondanks verkiezingsbeloftes van Maliki slaagde het Iraakse leger er niet in
Fallujah te heroveren. Hetzelfde geldt voor delen van de stad Ramadi,
hoofdstad van Anbar provincie.
De parlementsverkiezingen in april jl., die Maliki won (definitieve uitslag
nog niet bekend), toonden een verdergaande sektarische polarisatie en
een fragmentatie van politiek en maatschappij. De positie van Maliki staat
onder toenemende druk omdat hij zijn belangrijkste beloften, veiligheid en
economische groei, niet heeft waargemaakt. De feitelijke disintegratie van
zijn leger wordt hem zwaar aangerekend en leidt tot een bredere roep tot
aftreden. Hoe langer de bezetting van Mosul, Fallujah en andere steden en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 925, nr. 492

2

gebieden door ISIS en (ex-)Ba’athisten voortduurt, hoe sterker die roep zal
worden. De volgende testcase voor Maliki zal het stoppen van een
gevreesde opmars van ISIS naar Bagdad zijn.
Regionaal
Naast interne factoren spelen externe factoren een belangrijke rol in de
huidige crisis. In de eerste plaats gaat het daarbij om de oorlog in Syrië,
die bestaande spanningen in Irak vergroot. De strijd van in meerderheid
soennitische opstandelingen in Syrië heeft soennieten in Irak hernieuwd
zelfvertrouwen gegeven. Zij voelen zich voor het eerst geen minderheid
meer in Irak, maar een meerderheid in de Levant. Soennieten in Al Anbar
provincie voelen zich verwant met soennieten in het aangrenzende Syrië
en in de praktijk lijkt de grens vervaagd. De twee grensovergangen tussen
Irak en Syrië zijn nu in handen van ISIS. Ook de anti-sjiitische retoriek,
m.n. vanuit de Golfstaten, speelt in op de politieke situatie en verscherpt
de tegenstellingen in Irak.
De Syrische president Assad kan de ontwikkelingen in Irak op korte
termijn politiek uitbuiten, omdat het zijn narratief versterkt dat extremisme het enige alternatief is voor zijn regime. Militair gezien dreigt voor
Assad echter het risico dat zijn bondgenoten in de strijd (Iran, Iraakse
milities en mogelijk Hezbollah) in Irak een hogere prioriteit zullen zien en
Syrië zullen verlaten. President Rouhani van Iran heeft reeds in felle
bewoordingen bezworen de terreur van ISIS te zullen bestrijden. Volgens
vooralsnog onbevestigde mediaberichten zijn intussen speciale Iraanse
eenheden naar Irak gestuurd.
ISIS
Na de Irak-invasie vormden verschillende soennitische opstandelingengroepen de Islamic State of Iraq (ISI). Deze jihadi groep was aanvankelijk
gelieerd aan Al Qa» ida en pleegde diverse grote aanslagen in Irak. In
2013 werd door de leider, Abu Bakr al-Baghdadi, ISIS gevormd.
Al-Baghdadi had grote ambities en wilde Jabhat al-Nusra in Syrië
incorporeren. Dat werd door de laatste afgewezen en Al Qa’ida leider
Ayman al-Zawahiri wilde dat Jabhat zich concentreerde op Syrië en ISIS
op Irak.
Sedertdien opereren Jabhat al-Nusra (aan Al Q’aida gelieerd) en ISIS
onafhankelijk van elkaar. Hoewel beide groepen dezelfde ideologie
aanhangen richt ISIS zich meer dan andere Jihadi groepen op het
veroveren en behouden van territoir. Daarbij worden zeer wrede straffen
(o.a. onthoofding) toegepast om tegenstanders en de lokale bevolking
angst aan te jagen. Ook in de stad Mosul zijn afgelopen donderdag
richtlijnen verspreid onder de bevolking over gewenst gedrag en
voorkomen onder het nieuwe (ISIS-)bewind.
In Syrië leidden de opmars van ISIS en de repressie die eruit voortvloeide
tot weerstand bij zowel burgers als andere rebellengroepen. Deze
weerstand mondde begin 2014 uit in een grootschalig gewapend offensief
van andere rebellengroepen tegen ISIS. De vijandelijkheden waren vooral
gericht tegen de buitenlandse strijders van ISIS en hun gezinnen.
Veel van de Nederlandse jihadische strijders hebben zich bij ISIS
aangesloten.
ISIS is door de VN Veiligheidsraad op de sanctielijst gezet (op basis van
VNVR-resolutie 1267). Deze sancties (onder andere bevriezing van
tegoeden, reisbeperkingen) zijn daarmee in Nederland van kracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 925, nr. 492

3

Nederlands beleid
Stabilisatie en mensenrechten
Extremisme vindt een vruchtbare bodem in een instabiele regio met
poreuze grenzen, een veelheid aan beschikbare wapens, een jonge,
werkloze bevolking en onvrede onder die bevolking met het landsbestuur
en de eigen situatie. De oplossing ligt uiteindelijk in de regio zelf: een
inclusief politiek proces in Irak, stabiliteit in Syrië en een einde aan de
inmenging van vele andere landen in de regio die de instabiliteit
vergroten. Nederland levert een bijdrage, zowel in Syrië als in Irak en de
Koerdische Autonome Regio (KAR), bilateraal en via VN en EU, door
middel van diplomatieke dialoog, capaciteitsopbouw en ondersteuning
van democratische processen. Daarnaast is het tegengaan van straffeloosheid een speerpunt van het Nederlands buitenlands beleid, en wordt
met dat doel een bijdrage geleverd aan het documenteren van
mensenrechtenschendingen.
Steun aan ontheemden
De situatie ten aanzien van ontheemden (volgens de VN ongeveer 500.000
uit Anbar en 500.000 uit Mosul/Nineveh, naast de reeds aanwezige
Syrische vluchtelingen) naar de KAR en elders in de door de Koerden
ingenomen gebieden, wordt nauwgezet gevolgd. In Erbil en Duhok zijn
kampen ingericht. De VN heeft aangegeven fondsen tekort te komen om
de ontheemden van basisvoorzieningen te kunnen voorzien, terwijl de
regering Maliki maar in zeer beperkte mate bereid is fondsen ter
beschikking te stellen om de noden van de ontheemden te lenigen. Door
het uitblijven van een nationaal budget en een akkoord over de
Koerdische olie, heeft de KRG sinds februari jl. geen gelden meer
ontvangen om de salarissen te betalen en beschikt derhalve ook niet (of in
elk geval aanzienlijk minder) over fondsen om de ontheemden bij te staan.
Asielbeleid
De ontwikkelingen in Irak worden, ook met het oog op het landgebonden
asielbeleid, nauwgezet gevolgd en betrokken bij de beoordeling van
asielaanvragen van Irakezen uit deze gebieden, als dit door betrokkene
naar voren is gebracht. Deze zomer verschijnt een nieuw algemeen
ambtsbericht over Irak.
Tegengaan terrorisme
Nederland levert op het gebied van terrorismebestrijding en het
voorkomen van terroristische groeperingen als ISIS een actieve bijdrage
aan de inspanningen in EU en VN-verband. Binnen het Global Counter
Terrorism Forum (GCTF, een samenwerkingsverband van landen om
terrorisme tegen te gaan) heeft Nederland een leidende rol bij het
ontwikkelen en bevorderen van maatregelen ter voorkoming van
jihadreizen. Voorts richt Nederland zich op capaciteitsopbouw van de
wetgevende, opsporings- en justitiële capaciteit in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten.
Binnen Nederland worden verschillende maatregelen ontwikkeld en
ingezet, waaronder zowel strafrechtelijke als bestuursrechtelijke, om
uitreizen vanuit Nederland met het doel aansluiting te zoeken bij
groeperingen als ISIS te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 925, nr. 492

4

Conclusie
Waar de ontwikkelingen in de Arabische regio in 2011 nog een democratisering teweeg leken te brengen, lijden verschillende delen van deze zelfde
regio, met name Irak en Syrië, nu onder groeiende instabiliteit, gewelddadigheden en ernstige schendingen van de rechten en vrijheden van de
bevolking. Door grensoverschrijdende allianties en desintegratie van Syrië
en Irak staat de Sykes-Picot-verdeling van 1916 en de grenzen van de San
Remo conferentie van 1920 in toenemende mate onder druk. Leiders van
de landen slagen er al jarenlang niet in om de eigen bevolking op
inclusieve wijze te betrekken bij besluitvorming en sociaaleconomische
ontwikkeling, en buurlanden bevechten hun eigen belangen over de
hoofden van deze zelfde burgers.
Waar een wens om internationaal ingrijpen tot de verbeelding spreekt om
het lijden te verzachten en het geweld in te dammen, kan een duurzame
oplossing uitsluitend worden bereikt als de verantwoordelijke leiders zelf
het heft in handen nemen, en eerste stappen zetten om de eigen
bevolking het vertrouwen te geven dat ze nu ontberen. Het kabinet blijft in
gesprek met partners over assistentie die het westen kan bieden aan deze
landen, waar zij zelf het initiatief nemen tot het wegnemen van de
onvrede, die een schrijnende voedingsbodem biedt voor geweld.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
F.C.G.M. Timmermans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 27 925, nr. 492

5