Position Paper - Een nuchtere kijk op psychedelica
t.b.v. Rondetafelgesprek therapeutisch/medisch gebruik van psychedelica
Auteur: Michiel van Elk
Psychedelische middelen zoals LSD, psilocybine en DMT staan weer volop in de belangstelling.
Terwijl in de jaren ’60 al werd gewezen op de potentieel therapeutische toepassingen van
psychedelica voor de behandeling van onder andere, depressie, verslaving en doodsangst, lijkt het
onderzoek hiernaar het afgelopen decennium in een stroomversnelling te komen. De eerste
resultaten van dit onderzoek lijken veelbelovend en de media berichten unaniem positief over
psychedelica als magic bullet voor een breed scala aan aandoeningen. Maar wat is er nu écht
bekend over de werking van psychedelica en hoe zouden deze middelen ingezet kunnen worden in
de geestelijke gezondheidszorg?
(1) Wat zijn psychedelica?
Er wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen drie verschillende typen psychedelica. Ten eerste:
de klassieke psychedelica zijn stoffen zoals LSD en psilocybine (de actieve stof in magische truffels
en paddo’s) die een sterk bewustzijnsveranderend effect oproepen. Ten tweede: de
empathogenen betreffen middelen zoals MDMA en 2CB die een sterk gevoel van empathie en
verbondenheid veroorzaken. Ten derde zijn er de dissociatieven, waaronder ketamine en salvia
divinorum vallen. Dit zijn middelen die een sterke dissociatieve ervaring oproepen, waarbij met
zich minder verbonden voelt met het lichaam.
(2) Hoe werken psychedelica?
Van de klassieke psychedelica weten we dat ze zich binden aan de serotonine-receptor in het
brein. Dit veroorzaakt naast de hallucinogene effecten, ook de afgifte van stoffen die de groei van
nieuwe neurale verbindingen bevorderen (de zogenaamde neuroplasticiteit).1 Klassieke
psychedelica onderdrukken de filterwerking van het brein, waardoor de waarneming intenser kan
lijken. Ook zorgen klassieke psychedelica ervoor dat de voorspellingen die ons brein normaal
gesproken maakt, even op losse schroeven worden gezet, waardoor de wereld als meer
‘verrassend’ kan worden waargenomen. De empathogen werken juist primair via het zogenaamde
serotonine-transporter mechanisme en zorgen voor een tijdelijk verhoogde hoeveelheid
serotonine en de aanmaak van oxytocine (het ‘knuffelhormoon’). Dissociatieven werken primair
door de NMDA-receptor te blokkeren en verhogen op hun beurt ook weer de neuroplasticiteit.
(3) Waar zijn psychedelica goed voor?
Alle psychedelica roepen een sterke emotionele en soms zelfs mystieke ervaring op, die voor veel
mensen een grote (vaak positieve) impact kan hebben op hun leven men voelt zich beter,
creatiever, meer verbonden en mindful.2,3 Onderzoek naar de therapeutische toepassingen van
klassieke psychedelica laat zien dat – mits toegepast in een ondersteunende therapeutische
context – deze middelen kunnen helpen bij de behandeling van depressie, verslaving (alcohol en
nicotine) en angst om te sterven (bij een levensbedreigende ziekte). MDMA lijkt succesvol te
worden toegepast bij de behandeling van post-traumatische-stress-stoornis en ketamine wordt
toegepast bij de behandeling van therapieresistente depressie. Alhoewel de eerste resultaten
veelbelovend lijken is er nog veel onzekerheid over hoe goed psychedelische therapie nu precies
helpt.4,5 Er zijn veel problemen waar het klinisch onderzoek mee kampt, zoals (a) het ‘breakingblind probleem’ (proefpersonen hebben al snel door of ze in de actieve of de placebo-conditie
zitten), (b) het placebo-effect (sterke verwachtingen omtrent de uitkomsten van de therapie, (c)
selectie-bias waardoor alleen zeer gemotiveerde patiënten meedoen, (d) kleine
steekproefgroottes waardoor de generaliseerbaarheid te wensen over laat, (e) gebrek aan lange1

termijn metingen, waardoor onduidelijk is hoe lang de effecten aanhouden en (f) conflict-ofinterest omdat veel onderzoek gesponsord wordt door de farmaceutische industrie. Om deze
problemen te verhelpen en sterkere conclusies te kunnen trekken rondom de effectiviteit van
psychedelica, is er grootschaliger en meer onafhankelijk onderzoek nodig.
(4) Wat zijn de uitdagingen?
De belangrijkste gevaren bij het gebruik van psychedelica zijn (a) het risico op psychose in de
familie, (b) interactie met andere medicatie waardoor het serotonine-syndroom kan optreden, (c)
het optreden van een ‘bad trip’ waarbij men bang is om de controle los te laten.6 Om het risico
van psychedelica te minimaliseren is het van belang om – naast een goede screening van
patiënten - veel aandacht te besteden aan ‘set’ en ‘setting’.7 ‘Set’ verwijst naar de
gemoedstoestand en verwachtingen van de deelnemer. De ‘setting’ verwijst naar de context
waarin de psychedelische ervaring plaatsvindt, dus bijvoorbeeld de fysieke ruimte en de muziek
die wordt afgespeeld. Bij alle farmacologische interventies spelen niet-farmacologische factoren
een rol (bijv. de voorlichting die een psychiater geeft over antidepressiva). Bij psychedelica is de
rol van deze factoren echter nog vele malen groter, omdat deze middelen de suggestibiliteit
verhogen en mensen extra gevoelig maken voor de omgeving. Bij eventuele toepassing van
psychedelica als medicijn in de GGZ is het dan ook belangrijk om te beseffen dat het nooit het
medicijn op zich is dat effectief is, maar juist de combinatie van psychedelica én psychotherapie.
(5) Hoe zou de toekomst eruit kunnen zien?
Psychedelische therapie zou potentieel kunnen bieden voor de behandeling van specifieke
patiëntengroepen. Voor de toepassing van psychedelische therapie zijn goed opgeleide en
gekwalificeerde therapeuten nodig, die oog hebben voor het belang van set en setting. En om
beter te begrijpen welke patiënten met name baat zouden kunnen hebben bij psychedelica, is
méér en grootschaliger onderzoek nodig, waarbij de individuele en unieke kenmerken van elke
patiënt worden meegenomen. Op die manier zouden psychedelica op termijn hun weg kunnen
vinden in de specialistische GGZ, als onderdeel van een breder pallet aan psychotherapeutische
en farmacologische interventies.
Referenties
1
2
3
4
5
6
7

van Elk, M. & Yaden, D. B. Pharmacological, Neural, and Psychological Mechanisms underlying Psychedelics: A Critical
Review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 104793 (2022).
Griffiths, R. R. et al. Psilocybin occasioned mystical-type experiences: immediate and persisting dose-related effects.
Psychopharmacol 218, 649-665 (2011).
Griffiths, R. R., Richards, W. A., McCann, U. & Jesse, R. Psilocybin can occasion mystical-type experiences having
substantial and sustained personal meaning and spiritual significance. Psychopharmacol 187, 268-283 (2006).
https://doi.org:10.1007/s00213-006-0457-5
Aday, J. S. et al. Great Expectations: recommendations for improving the methodological rigor of psychedelic clinical
trials. Psychopharmacology (Berl) 239, 1989-2010 (2022). https://doi.org:10.1007/s00213-022-06123-7
Muthukumaraswamy, S. D., Forsyth, A. & Lumley, T. Blinding and expectancy confounds in psychedelic randomized
controlled trials. Expert Rev Clin Pharmacol 14, 1133-1152 (2021). https://doi.org:10.1080/17512433.2021.1933434
Barrett, F. S., Bradstreet, M. P., Leoutsakos, J. S., Johnson, M. W. & Griffiths, R. R. The Challenging Experience
Questionnaire: Characterization of challenging experiences with psilocybin mushrooms. J Psychopharmacol 30, 12791295 (2016). https://doi.org:10.1177/0269881116678781
Hartogsohn, I. Set and setting, psychedelics and the placebo response: An extra-pharmacological perspective on
psychopharmacology. J Psychopharmacol 30, 1259-1267 (2016). https://doi.org:10.1177/0269881116677852

2