5
Afscheid vertrekkende leden
Aan de orde is het afscheid van de vertrekkende leden.
De voorzitter:
Dames en heren, ook de mensen op de publieke tribune,
fijn dat u erbij bent. Dit wordt een lange zit, want de kiezer
heeft bepaald dat een aantal leden niet terugkomt in deze
Kamer. Voor een ander deel hebben leden of hun partijen
dat zelf bepaald. We gaan afscheid nemen van een aantal
mensen die op dit moment lid zijn van de Kamer. We zijn
voor het laatst in deze samenstelling bijeen. Morgen komt
er een nieuwe Kamer, waar een aantal zittende leden ook
lid van zal zijn.
Hoe gaan we het doen vanmiddag? Ik zal de indeling
van de middag toelichten, zodat u zich een beetje kunt
voorbereiden. Ik ga direct afscheid nemen van alle mensen die vertrekken. Voor iedereen heb ik een woordje. Dit
duurt tot ongeveer 13.50 uur. Ik heb begrepen dat daarna
mevrouw Dijksma als nestor van deze Kamer – u wist misschien niet dat zij dat is, het is ook opmerkelijk voor iemand die nog zo jong is – namens de Kamer iets gaat zeggen. Dat wist u ook niet, maar het is allemaal met u overlegd. Zo gaat dat hier. Dan is het ongeveer 14.00 uur. Als
het dat nog niet is, schors ik tot dat tijdstip. Op dat moment komen er een aantal mensen van buiten, want het
schijnt dat er vanmiddag ook afscheid wordt genomen
van uw Voorzitter. Over hoe dat gaat, heb ik, tot mijn spijt,
niet helemaal de regie. We moeten in ieder geval wachten tot iedereen er is. Er zijn dus een paar vaste momenten. Mevrouw Dijksma is natuurlijk hét vaste moment in
het eerste deel. 14.00 uur is vervolgens "het begin van het
einde". Ik ga beginnen aan een pak met, hoop ik, pakkende teksten gericht aan onze collega's die hier morgen niet
zijn.
Ik begin met Jeroen de Lange. Op 25 januari jongstleden werd u voor de Partij van de Arbeid lid van de Tweede Kamer. U ontpopte zich als een actief Kamerlid. U
voerde vooral het woord op het terrein van de ontwikkelingssamenwerking. Ook was u lid van de tijdelijke commissie ICT en overheid. Als woordvoerder Ontwikkelingssamenwerking putte u vaak uit uw eigen ervaringen. Als
Wereldbankeconoom en diplomaat was u onder meer
in Uganda en Rwanda. Uw maidenspeech op 12 april
2012 had als onderwerp de EPA's (Economic Partnership
Agreements), maar u greep deze gelegenheid aan om dit
onderwerp in een breder perspectief te plaatsen en gaf
uw visie op ontwikkelingssamenwerking in een veranderde internationale context. Ik twijfel er niet aan dat u vanaf
nu ook buiten de Kamer uw brede deskundigheid op het
terrein van internationale samenwerking in zult kunnen
zetten. Het ga u goed.
(applaus en geroffel op de bankjes)

U was een zeer betrokken woordvoerder Waterbeleid. U
hebt zich onder andere sterk gemaakt voor het behoud
van de waterschappen.
Wij kennen u als iemand die altijd gedegen en grondig
te werk gaat en kritische en onderbouwde bijdragen levert. Een oprecht geïnteresseerde en sympathieke collega. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mevrouw Marieke van der Werf. U komt uit Amsterdam,
hoewel dat er hier niet bij staat. Sinds 11 januari 2011 bent
u lid van deze Kamer, voor het CDA. U hebt oog voor de
grote lijn, hetgeen ondermeer tot uiting kwam bij het Europese programma inzake de grondstoffenproblematiek.
Op uw initiatief heeft de Kamer hierover een rondetafelgesprek georganiseerd en tweemaal een "groen spreekuur" gehouden voor het presenteren van duurzame initiatieven. Als energiewoordvoerder hebt u recent nog het
actieplan Iedereen energie gepresenteerd, met als doel
ruim baan te bieden aan een decentrale energieopwekking.
Zo attendeerde u de staatssecretaris van Milieu op een
omissie in de regelgeving, waardoor scooters niet voor
recycling konden worden aangeboden – wat mij betreft
mag dat altijd meteen. Op uw initiatief heeft de staatssecretaris onderzocht wat de mogelijkheden zijn om agrarische bedrijven te stimuleren om asbestdaken te vervangen door zonnepanelen.
U hebt een grote bijdrage geleverd aan het parlementaire onderzoek naar verduurzaming van voedsel.
U was een "energiek" en "duurzaam" woordvoerder.
Het ga u goed!
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Ino van den Besselaar. Waar leeftijdsgenoten
soms al reikhalzend uitkeken naar rust en ontspanning,
begon u in 2010 op 63-jarige leeftijd aan een nieuwe baan:
u werd Kamerlid. Aan pensionering was u nog lang niet
toe, vertelde u in uw maidenspeech bij de begrotingsbehandeling van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
U was, namens de PVV-fractie, woordvoerder Pensioenen, Ontslagrecht en Arbeidsmigratie. Daarnaast was u
lid van de onderzoekscommissie die de lessen uit de recente arbeidsmigratie onderzocht.
U viel daarbij op door uw grote dossierkennis en uw
deskundigheid. U was zogezegd een "oude rot in het vak"
en had een lange staat van dienst op het terrein van de
sociale zekerheid. U had lef en nam heldere standpunten
in. Daarbij bleef u steeds hoffelijk en vol humor. Het ga u
goed.
(applaus)

De voorzitter:
Mijnheer Michiel Holtackers. Uw lidmaatschap van de Kamer en van de CDA-fractie was van korte duur. U trad toe
op 30 juni 2011. In de Kamer was u actief in de commissies Defensie en Infrastructuur en Milieu: als woordvoerder Personeelsbeleid bij Defensie, respectievelijk Waterbeleid bij I&M. Ook was u lid van de klankbordgroep Klimaat en Energie, waarin u een actieve rol hebt gespeeld.

De voorzitter:
Mijnheer Rik Grashoff. Ik vertel niet alles, hoor Rik. Je
kunt nu wel omkijken, maar niemand helpt nu.
Op 23 november 2011 werd u Kamerlid voor
GroenLinks. Kort daarna hebt u de nota De boer is troef
opgesteld waarin u een visie geeft op het gemeenschappelijk landbouwbeleid van Europa. Begin 2012 hebt u, samen met de leden Jacobi en Van Veldhoven, een initiatief
gepresenteerd voor een Wet Mooi Nederland. Dit leverde

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

Afscheid vertrekkende leden

2-5-8

u afgelopen juni de titel "groenste politicus van het jaar"
op. Vorig jaar bent u ook genomineerd voor de titel "politiek talent van het jaar". Die nominatie dankt u aan het bewerkstelligen van een verbod op het bestrijdingsmiddel
Roundup en het initiatief tot een wetsvoorstel om dieren
het recht te geven op vrije uitloop en een bouwstop voor
megastallen.
Als lid van de enquêtecommissie financieel stelsel hebt
u zich verdiept in de crisismaatregelen die de Nederlandse overheid nam in 2008. Met de commissie hebt u geprobeerd het naadje van de kous te vinden. Uw pragmatisme en probleemoplossend vermogen zullen in dit huis
gemist worden. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Joost Taverne. Bijna twee jaar bent u lid geweest van de Tweede Kamer voor de VVD, vanaf 26 oktober 2010, om precies te zijn. Daarvoor was u onder meer
medewerker van oud-Kamerlid Cornielje en ambassaderaad voor het onderwijs in Washington. U was lid van de
commissies voor Veiligheid en Justitie, voor Immigratie,
Integratie en Asiel en voor de Verzoekschriften en Burgerinitiatieven. U was onder meer woordvoerder Staatsrecht,
Financiering politieke partijen, Bestuurs- en bestuursprocesrecht, Auteursrecht, Adoptie en Vrijheid van meningsuiting. Een breed palet dat uw veelzijdigheid toont.
Uw maidenspeech hield u op 30 maart 2011 in het
spoeddebat over het mogelijk inzetten van ambtenaren
voor de CDA-campagne. Uw speech was kort en krachtig.
Het was een eerste indicatie van uw manier van debatteren: nuchter, no-nonsense, kundig, helder en bondig.
Ik wens u veel succes met uw verdere carrière. Wij zijn
elkaar op een aantal momenten al tegengekomen en ik
ben benieuwd wanneer we elkaar weer zullen tegenkomen. Dat moment komt er vast. Joost, bedankt.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Johan Houwers. U werd in oktober 2010 voor de
VVD lid van deze Kamer. Kort daarna hield u hier uw maidenspeech tijdens het debat over de Waterwet en de Waterschapswet. Als fervent voetballiefhebber begon u uw
maidenspeech met het vergelijken van het Kamerlidmaatschap met het spelen in de eredivisie. Dat spreekt mij heel
erg aan, want ik vind mijzelf altijd een scheidsrechter.
Als planoloog werd u woordvoerder Ruimtelijke ordening en was u betrokken bij de tijdelijke commissie huizenprijzen. Daarnaast stak u veel tijd in de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie: als
betrokken en goedgeïnformeerde woordvoerder maakte u zich hard voor de visserijsector en de tuinbouwsector. Ook dierenwelzijn had een plek in uw portefeuille, wat
geen toeval was, want u bent op dierendag geboren. Deze opmerking is een beetje op de rand, dat snap ik, maar
goed. Het helpt ons weer even ontspannen.
Memorabel is ook uw "Gelderlanddag", uw radioprogramma "Op de koffie" bij Slingeland FM en uw regionale
voorbeelden, zoals de aanleg – dit is een heel kwetsbare
tekst – van een paardenbak en het benzinestation van uw
ouders. Wat de samenhang is, ontgaat mij, maar het ga u
goed!
(applaus)

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

De voorzitter:
De heer André Elissen. Vanaf 17 juni 2010 bent u voor de
PVV lid geweest van de Tweede Kamer. Daarvoor had u
een lange carrière bij de politie; van agent tot commissaris. Vanaf 1992 hebt u zich gespecialiseerd op het terrein van de drugsbestrijding. Vanaf 2008 was u werkzaam
als consultant. U was lid van de commissie voor Binnenlandse Zaken, de commissie voor de Verzoekschriften en
de Burgerinitiatieven, de tijdelijke commissie ICT-projecten bij de overheid en de contactgroep Duitsland. U was
onder meer woordvoerder Staatsrecht, Financiën lagere
overheden, Koninklijk Huis, Drugsbeleid, Cybercrime, Terrorisme- en rampenbestrijding. Menig werkbezoek aan
binnen- en buitenland is hierdoor opgeluisterd. U hebt
een groot talent om al uw spreekteksten op rijm te zetten.
U was een gewaardeerde collega vanwege uw aimabele
persoonlijkheid en uw inzet. Ik wens u veel succes toe.
(applaus)
De voorzitter:
Eric Lucassen. U werd in 2010 voor de PVV lid van de Kamer. U was onderofficier bij de Koninklijke Landmacht
en docent digitale muziekproductie. In uw maidenspeech
maakte u de vergelijking met een parachutespringer die
wacht tot het moment waarop de deur in het vliegtuig
opengaat. Ik denk dat u in de afgelopen jaren in de Kamer de nodige turbulentie hebt ervaren. Uw manier om te
vallen is opgevallen. Dat hebt u heel goed afgerond allemaal. Chapeau!
U was voor de PVV woordvoerder op het terrein van
Wonen. Bovendien was u lid van de tijdelijke commissie
huizenprijzen. U was ook lid van de vaste commissie voor
Koninkrijksrelaties en van de Kamerdelegatie naar het Caraïbisch deel van het Koninkrijk. U toonde in de debatten
aan over veel dossierkennis te beschikken. Ook uw bijdrage in de tijdelijke commissie huizenprijzen was gedegen
en opbouwend. Uw bijdragen waren vaak voorzien van
grappen. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Metin Çelik. U bent sinds 17 juni 2010 lid van de PvdAfractie. Daarvoor werkte u bij de politie in de regio Rotterdam-Rijmond. Uw Rotterdamse mentaliteit van "mouwen
opstropen en schouders eronder" kwam u goed van pas.
In de Kamer voerde u het woord over het Basisonderwijs,
Voortgezet onderwijs en Beroepsonderwijs. U was lid van
de contactgroep België en van de Beneluxraad.
Aan het begin van uw Kamerperiode merkte u op dat u
"oog wilt hebben voor de problemen in de samenleving,
uw oren goed te luisteren wilt leggen en veel de boer op
wilt gaan". Dat hebt u zeker waargemaakt. U hebt een initiatiefwetsvoorstel ingediend dat ervoor moet zorgen dat
leden van schoolbesturen die een zeer zwakke school onder hun hoede hebben, geen nieuwe school meer mogen oprichten. Zelf noemde u als mooiste herinnering de
vier door u ingediende en aangenomen moties inzake het
thuisonderwijs. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Johan Driessen. U kwam op 17 juni 2010 voor de PVV in
de Tweede Kamer en kreeg de portefeuille Ontwikkelings-

19 september 2012
TK 2

2-5-9

samenwerking. Ook voerde u het woord op het gebied
van Subsidies en de Vrijheid van meningsuiting. Daarnaast was u lid van de contactgroep België. In debatten
over ontwikkelingssamenwerking sloeg u doorgaans een
kritische toon aan. U gebruikte echter nooit meer woorden dan nodig was om uw boodschap over het voetlicht
te brengen. Uw bijdragen waren vaak doorspekt met humor. U behoorde tot de zeldzame categorie Kamerleden
die niet pleiten voor meer geld voor hun portefeuille.
Meestal gaat dat anders. "Geen cent meer naar ontwikkelingshulp"; wij horen het u nog zeggen. U hield ervan
om uw collega-woordvoerders uit de tent te lokken. Soms
lukte dat ook, en dan was u daarover redelijk tevreden.
Zo vroeg u eens aan de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken of hij in sprookjes geloofde. De staatssecretaris meldde dat hij daar niet in geloofde, maar hij kon er
naar eigen zeggen wel van genieten. Nu leent zich deze
tekst voor allerlei associaties – dat ga ik niet doen – maar
ik wens u gewoon een goede voortzetting van uw loopbaan toe.
(applaus)
De voorzitter:
Karen Gerbrands. U bent Kamerlid sinds 17 juni 2010 en
het wekte geen verbazing dat u na ruim vijftien jaar werkzaam geweest te zijn in de zorgsector woordvoerder van
de PVV-fractie werd voor deze sector. Als geen ander weet
u dat werkenden in de zorg zich dagelijks met hart en ziel
inzetten. Dat was voor u ook reden om de politiek in te
gaan, eerst als fractiemedewerker en vervolgens als Kamerlid. U maakt van uw hart geen moordkuil. In niet mis
te verstane, vaak korte bewoordingen, waar om zo te zeggen geen woord Grieks in voorkwam, vertolkte u de opvattingen van uw fractie over tal van dossiers en stelde u
onomwonden de regelzucht en bureaucratie in de zorgsector aan de kaak. In het bijzonder over het elektronisch
patiëntendossier hebt u vele malen het woord gevoerd.
Ik zeg iets persoonlijks: U deed het geweldig als u daar
stond en namens de fractie en ook namens de coalitie
buitengewoon lastige bezuinigingen verdedigde. Ik heb
daar veel bewondering voor. Soms zeg je het gemakkelijker als je er geld bij doet, maar u stond er ook pal voor als
het anders was. Dat is echt een talent, dames en heren,
waar je trots op moet zijn en waar de leden die blijven iets
van kunnen leren. Dank u wel. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Marcial Hernandez. Via de lijst van de PVV kwam u in de
zomer van 2010 in de Kamer. Ik kijk nu even. Ja, daar zit u.
U bent een beetje verplaatst. Dat is een diepzinnige, hè?
Gezien uw voorgeschiedenis, een lange staat van dienst
binnen Defensie, was het niet verbazend dat u lid werd
van de vaste commissie voor Defensie en eerste woordvoerder namens uw fractie op dat terrein. U hield zich
bezig met onderwerpen als uitzendingen, materieel en
personeel. Als officier van de Koninklijke Landmacht en
met praktijkervaring tijdens uitzendingen naar Kosovo
en Afghanistan wist u waarover u sprak. Het was voorwaar geen dankbare job te moeten onderhandelen over
zware bezuinigingen op dit beleidsterrein. Met uw collega Kortenoeven verliet u op 2 juli 2012 de PVV-fractie en
vanaf dat moment ging u verder als de Groep Hernandez/

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

Kortenoeven. U had en hebt hart voor Defensie. Het ga u
goed.
(applaus)
De voorzitter:
Willie Dille. Na ruim 25 jaar werkzaam geweest te zijn in
de gehandicaptenzorg kwam u op 17 juni 2010 voor de
PVV in de Kamer. U hebt zich gedurende de afgelopen periode vooral beziggehouden met de portefeuilles Jeugd
en gezin en met de gehandicaptenzorg. U bent vooral een
mensenmens. U weet wat zich in de haarvaten van de samenleving en de zorg afspeelt. Het begrip "zorg" beheerst
uw leven. Niet alleen de zorg voor uw vier kinderen, maar
ook de zorg voor uw vier pleegkinderen en drie gehandicapte kinderen. Maar u hebt ook veel zorg voor de hulpbehoevende medemens. In een interview zei u onder andere dat uw kinderen uw Kamerlidmaatschap toejuichten.
Ik citeer – ik herken die tekst een beetje –: "Ze weten niet
beter dan dat hun moeder werkt en ze hebben er geen behoefte aan dat ik thuis met thee op hen zit te wachten."
Gelukkig voor hen. De zorg zal u blijven roepen, ook na
het Kamerlidmaatschap. Ik heb ook in uw geval een enorme waardering voor de manier waarop u het Kamerlidmaatschap hebt ingevuld: een prettige manier van debatteren over een onderwerp dat de emoties altijd hoog doet
oplopen. Zeer veel dank daarvoor. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Leon de Jong. U werd in juni 2010 Kamerlid voor
de PVV. U was woordvoerder Sociale zekerheid, Verkeer
en Openbaar vervoer. U hebt zich de politieke spelregels
snel eigen gemaakt. U benutte uw spreektijd in debatten
weloverwogen. U kent de details, maar u concentreert
zich op de hoofdlijnen. Wij hebben u leren kennen als een
hoffelijk en charmant mens, iemand die klare wijn schonk
in de politieke arena. U nam duidelijk stelling tegen misstanden. Met gloedvolle betogen zette u zich in voor de
mensen in de sociale werkvoorziening.
Als voorzitter heb ik u ook als een onverzettelijk Kamerlid leren kennen. Ik heb u proberen af te brengen van
een eindeloze filibuster, maar het lukte mij niet. Ik vond
het echter wel heel aardig dat u de volgende dag naar
mij toekwam en ervoor zorgde dat wij weer een prettige
werkrelatie kregen. Dat is ook een kracht, die u hopelijk
behoudt.
U noemde zich in uw maidenspeech een gelukkig mens
omdat u de kans kreeg zich al op jonge leeftijd constructief in te zetten voor de mensen in dit land. Wij hebben
mogen waarnemen dat u dat met volle overtuiging hebt
gedaan. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Bruno Braakhuis. Ik moet even kijken of u vandaag een das draagt. Bij sommige mensen zijn het de
dagkoersen, maar bij Bruno zijn het "daskoersen", afhankelijk van de plechtigheid van het moment. Vandaag is
het blijkbaar plechtig, want u draagt een das.
Vanuit de bankensector kwam u in 2010 in de Kamer
voor GroenLinks. U werd woordvoerder bij de commissie voor Financiën en de commissie voor Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie. U deinsde er niet voor te-

19 september 2012
TK 2

2-5-10

rug om de bankensector het vuur na aan de schenen te
leggen; u was een vurig pleitbezorger van een cultuurverandering in de financiële sector. Daarnaast zette u zich in
voor maatschappelijk verantwoord ondernemen, consumentenbelangen en hebt u zich sterk gemaakt voor netneutraliteit. Ook nam u mogelijke belastingontwijking
door multinationals via Nederland onder de loep. Ik telde
vele schriftelijke vragen van uw hand over dit onderwerp.
Met uw charme was u een graag geziene collega. U
hebt de gewoonte uw e-mails af te sluiten met een citaat
en dat doe ik bij dezen ook. Overigens hebt u mij nooit
een e-mail gestuurd, maar dat kan natuurlijk altijd nog.
"Wat wij het begin noemen is vaak het einde, en eindigen
is beginnen." Ik wens u een goed begin.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Arjan El Fassed. U kwam op 17 juni 2010 voor
GroenLinks in de Kamer. Het lidmaatschap van de Kamer
was voor u een logisch vervolg op uw werkzaamheden
binnen verschillende niet-gouvernementele organisaties
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en mensenrechten. Als lid van de commissie Buitenlandse Zaken
richtte u zich met name op onderwerpen als beleidscoherentie van ontwikkelingssamenwerking, transparantie bij
de besteding van ontwikkelingsgelden (zogeheten open
data) en eerlijke handel. U werd verkozen tot "Fair Politician of the Year 2010–2011".
Als woordvoerder Defensie was u zeer actief in de debatten over de JSF en over het wapenexportbeleid. Uw
maidenspeech ging over de goedkeuring van het verdrag
tegen clustermunitie. U beschouwt social media als een
belangrijk middel voor gewone burgers om hun stem te
laten horen. Met ruim 260.000 volgers op Twitter bent u
de "twitterkampioen" onder de Kamerleden. Ik heb begrepen dat u blijft twitteren. Dat is een opluchting.
Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Afke Schaart. Na uw sporen te hebben verdiend in het bedrijfsleven en de lokale gemeentepolitiek van Wassenaar
bent u op 17 juni 2010 in de Kamer gekomen en lid geworden van de VVD-fractie.
Uw verblijf in de Kamer was kort maar krachtig. U
kwam op voor de belangen van het bedrijfsleven waarbij
een betere verhouding tussen overheid en bedrijfsleven
uw streven was. U was overtuigd van de noodzaak van
samenwerking voor geslaagde innovatie en daarom probeerde u het bedrijfsleven, de overheid en alles wat met
kennis te maken heeft, samen te brengen.
Enthousiast als altijd hebt u ook deelgenomen aan diverse werkbezoeken zoals het werkbezoek naar Genève in
verband met de Doha-onderhandelingen, georganiseerd
door de Wereldhandelsorganisatie. Voorts bent u lid geweest van de klankbordgroep Kosten en effecten van klimaat- en energiebeleid.
Uit persoonlijke ervaring kan ik zeggen dat u buitengewoon zorgvuldig omgaat met vragen van burgers en
anderen die een beroep op u doen. Dat is buitengewoon
belangrijk in het werk van u allemaal. Mensen waarderen het zo als ze een reactie krijgen op brieven en als dat
niet te lang duurt. Als u dan ook geen standaardreactie
stuurt maar een reactie die echt to the point is, zoals u al-

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

tijd deed, bewijst u ons allemaal een dienst. Dat draagt bij
aan een goed beeld van de Kamer.
Ik dank u zeer. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Linda Voortman. U bent sinds 17 juni 2010 lid van de
Tweede Kamerfractie van GroenLinks. In zeer korte tijd
hebt u zich ingewerkt in de complexe en nogal hectische
beleidsterreinen van Volksgezondheid, Welzijn en Volkshuisvesting. U hebt aan de overleggen van de betrokken
commissies een belangrijke bijdrage geleverd, waarbij de
mens steeds centraal stond. Voor u is de eigen regie voor
mensen die zorg nodig hebben, heel belangrijk. U stopte uw ambitie niet onder stoelen of banken. Nee, u mobiliseerde rolstoelers om fysiek in de vergaderzalen aanwezig te zijn bij de vele overleggen over het persoongebonden budget. Het is buitengewoon belangrijk dat u dat
doet. Het is niet altijd lastig, maar soms was het heel lastig, wat treurig is. Als Kamerorganisatie moeten we ons
erop instellen dat we iedereen altijd op ieder moment
welkom kunnen heten. Als daarvoor nog zo veel organisatie nodig is, is het goed dat u dat ons leert ondervinden.
Als een leeuwin hebt u met succes gevochten voor het
behoud van het persoonsgebonden budget, dat voor vele mensen een buitengewoon belangrijke voorziening is.
Chapeau!
Wellicht zien we u binnen afzienbare tijd weer terug.
Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Wim Kortenoeven. In juni 2010 werd u lid van de Tweede
Kamer namens de Partij voor de Vrijheid. Zoals bekend
voelt u zich verbonden met de joodse staat. Tijdens uw
maidenspeech over de begroting van het ministerie van
Buitenlandse Zaken, het beleid van de regering en de visie van andere fracties liet u meteen merken geen blad
voor de mond te willen nemen over onderwerpen als islamisering en de ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Het
was voor de voorzitter niet altijd makkelijk om u te onderbreken, kan ik uit eigen ervaring zeggen.
U was lid van de commissies voor Buitenlandse Zaken
en Defensie. Sinds april van dit jaar hebt u het voorzitterschap van de algemene commissie voor Immigratie, Integratie en Asiel overgenomen van uw oud-fractiegenoot
Hero Brinkman, die ervoor koos om alleen verder te gaan.
Slechts enkele maanden later zou u, samen met u collega
Marcial Hernandez, het voorbeeld van de heer Brinkman
volgen en verliet u de PVV-fractie. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Jhim van Bemmel. In juni 2010 werd u voor de PVV lid
van de Tweede Kamer. U was woordvoerder Consumenten, Telecommunicatie, Postmarkt en Toerisme.
In december 2011 hebt u de Nederlandse Mededingingsautoriteit op het spoor gezet van prijsafspraken tussen drie grote telecomaanbieders waarvan de namen zich
laten raden. Klokkenluiders binnen deze organisaties wisten zich gesteund door u. Vanuit pragmatisch oogpunt
zocht u de oppositie geregeld op om uw plannen goed te
laten landen in de Kamer. Zo hebt u voor elkaar gekregen

19 september 2012
TK 2

2-5-11

dat Noord-Hollandse landbouwondernemers zich vooruitstrevend en duurzaam mogen noemen omdat NoordHolland de Greenportstatus heeft gekregen. Als een ware donquichot hebt u gestreden tegen windmolens, onder
meer met een niet-aflatende stroom kritische Kamervragen.
Onmin met uw eigen fractie leidde kort geleden ertoe
dat u de PVV-fractie verliet. Ook u wens ik alle goeds toe.
(applaus)
De voorzitter:
Richard de Mos. In september 2009 kwam u in de Kamer
voor de PVV. Uw kritische benadering van het klimaatbeleid leidde geregeld tot verhitte debatten met uw opponenten. Binnen en buiten de Kamer ging u deze discussie
onverschrokken aan. Zo liet u zich interviewen voor Milieudefensie Magazine en ging u mee naar de klimaattop in
Kopenhagen. Ook nam u zitting in de klankbordgroep Klimaat en Energie.
U voerde ook regelmatig het woord over water en natuur. Uw betogen voor het behoud van de Hedwigepolder kunnen hierbij niet ongenoemd blijven: recht voor zijn
raap, maar met veel gevoel voor humor.
In mei van dit jaar diende u samen met uw collega's
Çörüz en Van Dekken een initiatiefnota in over maatregelen ter bestrijding van voetbalvandalisme en ernstige
overlast. Hoe kan het ook anders, als fervent fan van ADO
Den Haag.
Ik zal u zeer missen. U hebt gisteren alle collega's al
een bedankje gestuurd. Wij hebben begrepen dat uw bureau al is opgeruimd. Wij hebben samen verschrikkelijk
veel gelachen. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Sabine Uitslag. U bent sinds 3 september 2008 lid van de
Tweede Kamer voor het CDA. In 2010 werd u met voorkeursstemmen gekozen. U gelooft in de kracht van de samenleving, in de kracht van mensen. "Niet klagen maar
doen", is uw lijfspreuk. Zorg was de spil in uw Kamerwerk. Het bevreemdt dus niet dat u vooral woordvoerder
was voor de sectoren Verpleging en verzorging en Jeugdbeleid. Speciale aandacht hebt u regelmatig voor het anorexiaprobleem gevraagd.
In de periode 8 april-29 juli 2008 verving u fractiegenote Mirjam Sterk, die gedurende deze periode met zwangerschaps- en bevallingsverlof was. U was in de periode
januari-april 2012 zelf ook met zwangerschaps- en bevallingsverlof, met als resultaat de geboorte van uw dochter
Anna-Belle op 27 januari jongstleden.
De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport overhandigde u bij die gelegenheid een achteruitkijkspiegel om Anna-Belle tijdens het rijden te bewonderen en in de gaten te houden. Als ik dat geweten had … Ik
vind het namelijk redelijk gevaarlijk. Het is vast een prachtig kindje en voor je het weet, kijk je er te lang naar en mis
je weer andere interessante informatie in het verkeer. Wij
hopen dat u bij het gebruik van die spiegel af en toe ook
nog eens zult terugkijken naar en terugdenken aan uw Kamerperiode. Wij zullen zeker meer van u zien, als we op
de goede zender inschakelen. Dan zien we allerlei andere
talenten van u. Het ga u goed. En we hopen dat u wint!
(applaus)

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

De voorzitter:
Mariko Peters. Op 30 november 2006 werd u voor
GroenLinks lid van de Tweede Kamer. U kreeg een grote portefeuille: Buitenlandse Zaken, Defensie, Europese
Zaken, Openbaar bestuur, Media en Cultuur. Dat uw aandacht hier naar uitging, is niet vreemd gezien uw achtergrond als diplomaat, onder andere in Afghanistan. De
huidige politietrainingsmissie in Kunduz is terug te voeren op een op uw initiatief in april 2010 aangenomen motie. U zette zich in het bijzonder in voor het internationaal
recht en de bescherming van de mensenrechten. Uw gedrevenheid botste soms met de beperkte spreektijd die u
was toebedeeld. Maar dat probleem omzeilde u door de
snelheid van het spreken stapsgewijs op te voeren. Een
beleidsterrein dat ook uw bijzondere aandacht heeft gehad, is de toegang tot overheidsdocumenten voor burgers en media. Op dit gebied laat u een erfenis achter in
de Kamer, namelijk uw initiatiefwetsvoorstel inzake openbaarheid van bestuur, dat u op 5 juli jongstleden hebt ingediend.
Tweemaal hebt u uw lidmaatschap onderbroken vanwege zwangerschap en bevalling. Ook dat deed u de
tweede keer sneller, want toen waren het er meteen twee.
Desondanks verwacht ik dat u ook na uw vertrek uit de
Kamer actief blijft op het terrein van de buitenlandse politiek. Ik wens u alle goeds.
(applaus)
De voorzitter:
Jack Biskop. Ik begrijp dat ik "Jack" niet goed uitspreek? Ik
moet het uitspreken als "Jacques"? Dat weet ik nu pas. Ik
zeg namelijk altijd mijnheer. Ik weet hoe het hoort.
U bent met een kleine onderbreking sinds 2006 lid van
deze Kamer. De kern van uw portefeuille lag op het onderwijsterrein. Het is een terrein waar u veel van weet en
waar u veel om geeft. Wij delen dat. Ik noem dan met name de dossiers kwalificatieplicht voor 17-jarigen, voorkomen van schooluitval, toepassing ICT in het onderwijs en
aandacht voor leerlingen met een handicap. In onderwijsdebatten hebt u de CDA-standpunten fel verdedigd. Toch
wordt u ook gekenmerkt als een persoon die zeer beminnelijk, goedlachs en toegankelijk is. Daar voeg ik aan toe:
scherpzinnig en relativerend.
De zuidelijke bourgondische kwaliteiten zijn u niet
vreemd. De Beneluxcontacten werden met gemak onderhouden en uitgebouwd. In het Beneluxparlement ging het
niet alleen over het tot stand brengen van betere afspraken over het treinverkeer op het traject Roosendaal-Antwerpen, maar bijvoorbeeld ook over de harmonisering
van fiscale maatregelen voor energiebesparing en een effectieve aanpak van cybercriminaliteit. In de afgelopen jaren leverde u ook op enthousiaste wijze een bijdrage als
lid van de Interparlementaire Commissie van de Nederlandse Taalunie.
Alleen uw recente hobby handboogschieten kan ik nog
niet goed plaatsen. Dat moet u me nog eens uitleggen …
Jack, het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink. U bent voor de
ChristenUnie lid van de Kamer sinds 1 maart 2007. U hebt
in een betrekkelijk korte periode een opmerkelijke metamorfose ondergaan. Ik bedoel niet uiterlijk, maar wat be-

19 september 2012
TK 2

2-5-12

treft uw optreden. Eerst was u een kritisch verdedigster
van het beleid van het vorige kabinet, daarna een stevige
oppositievoerster tegen het beleid van het huidige kabinet, en nu een warm verdedigster van het inmiddels bekende Lenteakkoord. Dat is u allemaal goed afgegaan, zeker als je weet dat oppositie voeren toch een apart ambacht is. Dat u oprecht boos en verontwaardigd kunt zijn,
bleek in 2011 toen u een motie van afkeuring indiende
over de voorgenomen bezuiniging op het persoonsgebonden budget. Ook hebt u tot in het Presidium aandacht
gevraagd voor de belangen van de kleine partijen die ondergesneeuwd dreigden te raken onder de vele overleggen en debatten.
"Na vijf jaar wil ik op een andere plek aan de slag met
de dingen die echt mijn hart hebben", zo merkte u in een
recent interview op. Hulpverlening aan de meest kwetsbaren in de samenleving staat hoog in uw vaandel. Ik weet
dat u inmiddels een heel mooie andere positie in het verschiet heeft, ook weer ten dienste van de zorg. Ik wens u
daarbij alle goeds en heel veel succes.
(applaus)
De voorzitter:
Elly Blanksma-van den Heuvel. Mevrouw de burgemeester, bijna. Op 30 november 2006 werd u lid van de Kamer
en van de CDA-fractie. In de eerste periode van uw lidmaatschap was u actief op een breed sociaaleconomisch
en financieel terrein. U hield zich onder meer bezig met
het midden- en kleinbedrijfbeleid, zoals ondernemerschap
en innovatie, met schuldhulpverlening en met onderwerpen rond het thema Gezin en inkomen. In de portefeuille Financiën was u onder andere woordvoerder Gedragstoezicht op banken en verzekeraars. Samen met de heer
Spekman diende u een initiatiefwetsvoorstel in om strengere regels in te voeren voor televisiereclame over geldkrediet.
Na de verkiezingen van 2010 werd u financieel woordvoerder voor uw fractie. De focus van uw Kamerwerk verschoof daardoor vrijwel volledig naar de portefeuille Financiën: de algemene financiële beschouwingen, de kredietcrisis en Europese schuldencrisis, de uitkomsten van
de onderzoekscommissie- en enquêtecommissie-De Wit,
en veel daaruit voortvloeiende wetgeving op het terrein
van de financiële markten. Het zijn in uw eigen woorden
"tropenjaren" geweest.
Uw maidenspeech droeg u destijds op aan uw overleden vader. Hij zou vast en zeker ook ontzettend trots zijn
geweest op uw recente benoeming tot burgemeester van
Helmond als eerste vrouwelijke burgemeester. Met deze
benoeming keert u letterlijk terug naar uw geboortegrond.
Heel veel succes!
(applaus)
De voorzitter:
Cynthia Ortega-Martijn. U bent geboren en getogen in
Curaçao, op uw 20ste naar Nederland gekomen en op
uw 50ste lid geworden van de Tweede Kamer voor de
ChristenUnie. Bij uw maidenspeech maakte u indruk met
uw zelfbewuste en bevlogen optreden. Overigens ook
met de effectieve manier waarop u de Voorzitter het zwijgen oplegde. Toen ik u begon aan te moedigen om af te
ronden, keek u mij zo'n beetje aan van: ja, ja, ja, het komt
goed, ik ben er bijna. U had zoiets van: het is fijn dat u
mij even informeert, maar ik ga hier wel mijn eigen gang.

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

Toen dacht ik: daar moet ik op letten, want voordat je het
weet …
U hebt uw werk als Kamerlid ervaren als een roeping.
U haalt veel inspiratie uit uw geloof. In de vele portefeuilles waarmee u zich bezighield, namelijk Volksgezondheid,
Sociale zaken en werkgelegenheid, Integratie, Volkshuisvesting en Koninkrijksrelaties, nam u het steevast op voor
kwetsbare groepen. U hebt zich zo ingezet voor de zogenoemde 100.000-plus-gemeenten met hun gevarieerde
bevolkingssamenstelling dat nu zelfs wordt gesproken
over de zogenaamde Ortega-gemeenten. U was ook lid
van de commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen.
Natuurlijk lag Caraïbisch Nederland u na aan het hart.
U bent lid geweest van de vaste commissie voor Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken en na 10-10-10 van
de vaste commissie voor Koninkrijksrelaties. U hebt daarin een prominente en zeer betrokken rol gespeeld. Tijdens
de werkbezoeken aan het Caraïbisch deel van het Koninkrijk was u bijna 24/7 aan het werk. Naast de officiële programmaonderdelen voerde u vele gesprekken met zeer
veel personen uit uw omvangrijke lokale netwerk. U besteedde ook uw recessen aan dergelijke bezoeken. U realiseerde daarbij prachtige rapporten waaraan wij, toen
wij in Caraïbisch Nederland waren tijdens de fractievoorzittersreis, iedere keer werden herinnerd in zeer positieve zin. Ook dat is een bijdrage aan het beeld van de Kamer als geheel. Ik ben u zeer dankbaar daarvoor. Het ga u
goed.
(applaus)
De voorzitter:
Hero Brinkman. Sinds u lid werd van de Kamer in november 2006 hebt u hier en in het Koninkrijk enig stof doen
opwaaien. U kwam binnen als lid van de PVV-fractie en
voerde het woord op beleidsterreinen als Binnenlandse
Zaken, Politie en Defensie. Ook was u lid van de commissie voor Koninkrijksrelaties. In die hoedanigheid hebt u
regelmatig voor enige turbulentie gezorgd. In 2010 werd
u voorzitter van de algemene commissie voor Immigratie en Asiel, totdat u in maart 2012 de PVV vaarwel zei en
voor uzelf begon. Als reden voor uw alleingang gaf u onder andere aan onvoldoende weerklank te vinden voor
uw voorstel om de PVV te democratiseren. De afscheiding
bood u in ieder geval de gelegenheid om overal over mee
te kunnen praten zonder rekening te moeten houden met
enige fractiediscipline. Uw bijnaam "Rambo van de Bellamybuurt" als politieman in Amsterdam, leek u af en toe
ook in de politiek serieus eer aan te doen. Wat u siert is
uw openheid en uw rechtdoorzeebenadering. Uw nieuwe
partij DPK heeft de kiesdrempel niet gehaald. Daarom nemen wij vandaag afscheid van u. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
U kunt nu alle kanten opkijken, maar u bent nu toch echt
zelf aan de beurt, Tofik Dibi. Uw aanwezigheid in de Kamer kan niemand zijn ontgaan. U werd lid op 30 november 2006. Vanaf het moment van uw aantreden was u actief in diverse vaste en tijdelijke commissies en nam u
initiatieven tot wetgeving op verschillende terreinen. U
was tot 2010 woordvoerder Onderwijs, maar daarnaast
en in toenemende mate ook op het terrein van Strafrecht,
Veiligheid, Jeugd en Gezin en Integratie. Als klap op de

19 september 2012
TK 2

2-5-13

vuurpijl werd u ook nog fractiesecretaris vanaf begin 2011.
Daar kwam ik trouwens zelf pas veel later achter. Ik weet
niet waaraan dat lag.
(hilariteit)
De voorzitter:
Is dat niet aardig? Ineke vindt dat het best kan.
Wetgevingsinitiatieven, waaraan uw naam mede verbonden is, hadden betrekking op het toelatingsrecht voor
het bijzonder onderwijs, op de invoering van media-educatie als kerndoel in het primair en voortgezet onderwijs
en op het toezicht op en de kwaliteitseisen aan aanbieders van particuliere jeugdzorg. U was lid van de tijdelijke
commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen en lid van de werkgroep Jeugdzorg. U was ook voorzitter van de klankbordgroep Klimaat en Energie. U nam
uw voorzitterschap serieus en maakte zich er sterk voor
dat zo veel mogelijk geluiden en meningen bij het onderzoek betrokken zouden worden. U bent ambitieus en volhoudend, zoals ook de recente gooi naar het leiderschap
van uw partij illustreert.
In de Kamer was u ook heel innovatief. U kwam op
een gegeven moment zelfs met een pot spinazie op het
spreekgestoelte. Op dat moment heb ik het Presidium
voorgesteld om niet meer toe te staan dat mensen producten meenamen in de Kamer. Dat was deels omdat ik
niet onderschatte tot welke creativiteit u nog verder in
staat zou zijn. Toen heb ik voorgesteld dat we alleen nog
maar dingen zouden toestaan die van papier waren en letterlijk waren toe te voegen aan de Handelingen. Met de
spinazie wilde u de bewindpersoon kracht toewensen. U
dacht aan Popeye; u kent uw klassiekers. Wij zullen dat
toch niet meer toestaan. Dank voor deze tijdige kans om
in te grijpen. Wij zullen in de toekomst zeker van u horen.
We zullen blijven opletten. Het ga u goed. Veel succes.
(applaus)
De voorzitter:
Ad Koppejan. We komen nu bij de koefnoentypes.
(hilariteit)
De voorzitter:
Daar hoor ik tegenwoordig zelf ook bij, dus ik lijd mee. Je
kunt er maar het beste zelf het hardst om lachen. Dat is althans mijn strategie.
Uw vroegere politieke bewustzijn, ondernemerschap
en Zeeuwse afkomst hebben u in november 2006 in de
Kamer gebracht. Als internetondernemer gebruikte u op
uw website de leus "Politiek is niet voor bange mensen".
In de Kamer hebt u zich allesbehalve een bang mens getoond, niet richting uw politieke opponenten maar ook
niet richting uw eigen partij, het CDA. Uw eigen typering
van onafhankelijk denkend figuur hebt u zeker waargemaakt.
Ik zeg het nog maar eens: u zit hier allemaal zonder
last, en dat geldt ook voor de nieuwe mensen.
Niet helemaal onverwacht hebben uw belangrijkste
dossiers in het teken gestaan van water. In uw maidenspeech over waterveiligheid wist u meestal een brug te
slaan met het bedrijfsleven. Op het gebied van visserij
hebt u de mosselvisserij weer op de kaart gezet. Standvastig hebt u zich keer op keer verzet tegen plannen om

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

de Hedwigepolder onder water te zetten. Kortom, Zeeland
had in u een warm pleitbezorger.
Ook schapen – een heel bijzondere vergelijking – lopen
als een rode draad door uw politieke carrière. Als voorzitter van het CDJA noemde u dit huis namelijk al eens de
"Schapen-Generaal". De keren dat u zich openlijk tegen
partijstandpunten keerde, leverden u het predikaat "zwart
schaap" op. Maar in een recent interview liet u blijken een
schapenbedrijf te willen beginnen. Nou ja, u hebt er ervaring mee. Ik wens u heel veel succes.
(applaus)
De voorzitter:
Eeke van der Veen. Ja, er komt een einde aan ons babyboombankje. Wij hadden in de PvdA-fractie een babyboomhoekje. Want het is allemaal de fout van de babyboomers, dat weet u. De rollator was een van uw meest
geliefde onderwerpen. U hebt vooral aandacht gevraagd
voor meer transparantie en informatie over de financiering van het zorgstelsel en de verantwoording daarvan.
Dat heeft inmiddels geleid tot een beginnend succes. In
het begin was het Kamerwerk voor u even wennen, want
enig ongeduld kan u niet ontzegd worden.
U luisterde de vaak hectische vergaderingen van de
vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport
op met de nodige grappen en grollen, maar ook met corrigerende en relativerende opmerkingen als de temperatuur te hoog opliep. En daarbij kwam van pas dat u een
van de weinige mannelijke leden in de commissie was. U
genoot toen u voor de eerste keer de Kamervoorzitter plenair verving. Achter de knoppen op het rostrum was u in
uw element. Ik ben je dankbaar voor alle keren dat je dat
zo van harte hebt gedaan.
Nadat uw kleinzoon Eeke was geboren veranderde u
uw roepnaam Eelke in Eeke, uw echte voornaam in Friesland. Er gloort na het Kamerwerk volop vrijwilligerswerk
voor opa Eeke. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Ewoud Irrgang. U kwam in 2005 in de Kamer voor de
SP-fractie, nadat u eerder als beleidsmedewerker voor
die fractie had gewerkt. U was al bekend met het terrein
waarop u woordvoerder werd: Financiën. U hebt zich
sterk verzet tegen het bonusbeleid in de financiële sector
en u pleitte voor een bankenheffing. Beide met succes.
Naast woordvoerder in de commissie Financiën was
u woordvoerder op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. In dat kader hebt u een aantal werkbezoeken gebracht aan Afrika, onder meer aan Kongo en Rwanda. Deze werkbezoeken maakten grote indruk op u. Dit klonk
door in uw inbreng in debatten, waaruit eveneens een
grote betrokkenheid bleek. Die betrokkenheid kwam ook
tot uiting in het Meerpartijeninitiatief Hiv/Aids en Seksuele Reproductieve Gezondheid en Rechten, waarvan u
sinds de oprichting in 2007 voorzitter was, zodat er ieder
jaar opnieuw aandacht was voor dit belangrijke onderwerp, met een tentoonstelling, waar u altijd bij was en die
u opende en inleidde. Ik ook, maar dat kwam toch allemaal door u. Het is heel belangrijk en goed dat de Kamer
dat soort initiatieven neemt, en niet één keer, maar dat zij
een langdurige betrokkenheid bij onderwerpen toont.
U bent serieus en strijdbaar. U weet van aanpakken en
steekt de handen uit de mouwen. Uw vastberadenheid en

19 september 2012
TK 2

2-5-14

degelijke inhoudelijke kennis kenmerken u. U was vasthoudend tijdens het debat, maar u speelde nooit op de
man. U bent een gewaardeerd woordvoerder. Ik denk dat
uw collega Kamerleden u ontzettend gaan missen, want
u bent een van die mensen die altijd dingen vinden waarvan iedereen denkt: hm, dat had ik zelf ook moeten zien.
Ik wens u een mooie toekomst toe.
Wat ik leuk vind, is dat u mij persoonlijk hebt verteld
dat u ook wel vrijwilligerswerk wilt doen, om mensen te
helpen die in financiële problemen zitten. Ik vind het zo
aardig dat u niet meteen denkt aan een carrière bij een
bank – dat zal het wel worden, hoor – maar dat u toch de
inzet hebt om ook vrijwilligerswerk te doen
(applaus)
De voorzitter:
Mevrouw Koşer Kaya. Toen ik het zag, kon ik mij eerlijk
gezegd niet voorstellen dat u geen lid meer zou zijn van
de Kamer en dat u afscheid zou nemen. U werd voor de
eerste keer lid van de Tweede Kamer in 2004 en kwam in
2006 met voorkeurstemmen terug. Tot 2004 was u advocaat en vakbondsjuriste bij de FNV.
U kon uw praktijkervaring goed gebruiken op de terreinen waarop u als woordvoerder namens de D66-fractie actief was, en dat ware er vele. U was een actief en betrokken Kamerlid en een harde werker. U hebt vele dossiers verslonden en ontelbare moties ingediend. En hoewel in het begin lid van een kleine fractie, speelde u het
toch klaar om bij bijna elk overleg aanwezig te zijn.
U liet zich kennen als een toegankelijk, open en warm
persoon. En dat u zich hartstochtelijk in kunt zetten, hebben we regelmatig in de debatten kunnen merken. U was
lid van de Parlementaire enquêtecommissie naar het
financiële stelsel en de daaraan voorafgaande parlementaire onderzoekscommissie, de commissie-De Wit. Daarnaast hebt u een aantal initiatiefwetsvoorstellen bij de Kamer ingediend en verdedigd. U kreeg daardoor onder andere voor elkaar dat pensioengerechtigden medezeggenschap in pensioenfondsbesturen kregen. U was een warm
pleitbezorger van modernisering van het ontslagrecht en
hervorming van de arbeidsmarkt. En ook hebt u zich ingezet voor de uitbreiding en duur van adoptieverlof bij interlandelijke adoptie. U gaf hiertoe initiatiefwetsvoorstellen
vorm. Het onderstreept uw veelzijdigheid. U zult het initiatief ongetwijfeld voortzetten. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Margreet Smilde, u neemt vandaag, na vanaf juli 2002
met enkele onderbrekingen lid geweest te zijn, afscheid
van de CDA-fractie van de Kamer. Bij een eerder afscheid
van korte duur is opgemerkt dat u een bescheiden en beminnelijk mens bent, plezierig in de omgang. Tegelijkertijd bent u zeer vasthoudend als u iets wilt bereiken.
Belangrijke wapenfeiten uit uw Kamertijd zijn uw bijdragen in debatten over de Zorgverzekeringswet, over de
vrije artsenkeuze en over de positie van patiënten- en consumentenorganisaties. U hebt zich ingezet voor een sterke positie van de zorgverzekerden in het algemeen en van
de pensionado's in het bijzonder. Ik vond u ook altijd zo
buitengewoon genuanceerd, want wij hebben het ook wel
eens gehad over het zwangerschaps- en bevallingsverlof. Wij vinden beiden eigenlijk dat die tijd te kort is, maar
wij zien ook het nadeel van een lang verlof voor je carriè-

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

re. Dat zijn van die dilemma's waar je dan mee zit. Het is
altijd mooi als Kamerleden niet alleen maar waarheden
hebben, maar ook nog wel eens nadenken over voor- en
nadelen. Ja, ik geef het maar even mee.
U maakt zich ook veel zorgen over Nederlanders die in
het buitenland wonen of verblijven en die dreigden niet of
onvoldoende verzekerd te zijn in de gezondheidszorg.
Tijdens een symposium over parlementaire zelfreflectie
op 14 februari 2011 pleitte u ervoor dat de Tweede Kamer
bij haar taak als controleur blijft en niet gaat meeregeren,
en dat er meer mogelijkheden voor leden moeten worden
gecreëerd om de bulk aan informatie te ordenen en om
te zetten in bruikbare kennis. Ook is uit uw mond het volgende opgetekend: "Als Kamerlid dien je je nieuwsgierigheid te behouden, je te blijven opwinden en je te blijven
verbazen." Dat zal wellicht even wennen worden na vandaag. Maar, ga daar in de toekomst vooral mee door. Het
ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Charlie Aptroot, in 2003 kwam u na jarenlang ondernemer
te zijn geweest in de Kamer. En ondernemend bent u ook
als Kamerlid gebleven. Nog voor u uw maidenspeech had
gehouden, had u al verschillende interrupties geplaatst.
U zette zich met hart en ziel in voor ondernemend Nederland en u streed tegen onnodige wetgeving en regeldruk.
Dat u liefst zo snel mogelijk van A naar B gaat, bleek
ook als woordvoerder verkeer en vervoer, waarin u zich
een warm pleitbezorger toonde voor het rijden van 130
km/u. En wie herinnert zich niet uw stickeractie tegen
de kilometerheffing en de bijbehorende "sovjetkastjes"?
Charlie "asfalt" Aptroot, noemden uw collega's u vaak.
Een geuzennaam?
De informatiepositie en het budgetrecht van de Kamer
hebt u structureel willen borgen. Niet alleen als voorzitter
van de commissie voor de Rijksuitgaven maar ook als lid
van de commissie voor Infrastructuur en Milieu. U stond
– samen met de heer Slob van de ChristenUnie – aan de
basis van het parlementaire onderzoek Onderhoud en innovatie spoor. Ook nam u vaak het initiatief om de Algemene Rekenkamer te vragen extra onderzoek te verrichten. En onlangs nog hebt u samen met enkele collega's
een notitie opgesteld om de begrotingsstructuur van Infrastructuur en Milieu te verbeteren.
In debatten was u scherp maar fair. In Zoetermeer zal
blijken dat u met een kwinkslag en een dosis charme
woordvoerders, die zich niet aan hun spreektijd houden,
weer in het gareel krijgt.
Het ga u goed, burgemeester! Veel succes in uw nieuwe functie.
(applaus)
De voorzitter:
Pauline Smeets. U bent lid van de Kamer en van de PvdAfractie sinds 30 januari 2003. Uw maidenspeech hield u
exact negen maanden na uw beëdiging.
U hebt de Kamer menigmaal vertegenwoordigd in internationale gremia en onlangs was u nog delegatieleider
bij een bezoek aan Auschwitz.
Daarnaast bent u ruim vijf en een half jaar voorzitter
geweest van de vaste commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, voorwaar geen lichte commissie. U
hebt als gevolg van dat voorzitterschap ook een grote-

19 september 2012
TK 2

2-5-15

re naams- en beeldbekentenis gekregen. Je hoeft alleen
maar "Smeets" in te tikken en alles komt goed.
Er is weliswaar geen statistiek bijgehouden, maar u
hebt nagenoeg alle vergaderingen voorgezeten, zeer vele
daarvan waren nogal hectisch van aard. U houdt niet van
– om in uw termen te spreken – "difficulteren", van moeilijk doen.
Klein, maar dapper, streng maar rechtvaardig, en vaak
met veel Limburgse schwung hebt u de orde gehandhaafd en de talrijke vergaderingen binnen de vooraf afgesproken tijd gesloten. Een voorbeeldfunctie waard. Dat
de vaste commissie voor VWS geen eenvoudig te leiden
commissie is, is bevestigd door de uitspraak van een fractievoorzitter die uit eigen ervaring stelde – hij heeft niets
in de gaten – dat het leiden van een fractie een stuk eenvoudiger is dan het voorzitten van de vaste commissie
voor VWS, hoewel u altijd wel heel goed uw post kon
doen in die tijd.
Na veel wikken en wegen en in overleg met de thuisbasis hebt u ervoor gekozen u niet meer verkiesbaar te stellen. Na bijna tien jaar lid te zijn geweest, vindt u het tijd
de bakens te verzetten. Heel veel succes daarbij. Wij blijven elkaar zien. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Maarten Haverkamp. Vandaag sluit u een tienjarige periode af als lid van deze Kamer, met een kleine onderbreking
in 2010.
U trad op als woordvoerder Buitenlandse Zaken, Infrastructuur, Media, Defensie en ICT, met jeugdig elan, humor en aandacht voor correcte intermenselijke verhoudingen en procedures. Consciëntieus en gericht op "smart"
geformuleerde doelen.
Een scherp "debater" die er blijk van gaf – ook in complexe, technische dossiers – het naadje van de kous te
willen weten. U wist het zelf ook heel vaak. Met uw pleidooi voor een systeem dat makkelijker uit te leggen is en
de omwonenden beschermt tegen geluidsoverlast door
Schiphol, hebt u aanzetten gegeven tot het proces dat
leidde tot het Aldersadvies Schiphol.
Niet alleen in de commissie voor Buitenlandse Zaken
met de vele buitenlandse gasten en werkbezoeken, maar
ook in de commissie voor Infrastructuur en Milieu liet u
zien een diplomaat in hart en nieren te zijn, onderweg met
vier blonde dames – ik kan er niks aan doen, dat staat hier
echt – tijdens de klimaatconferentie in Cancún. Wie hier
meer van wil weten, kan zich na de vergadering vervoegen bij de heer Haverkamp.
De laatste anderhalf jaar hebt u heel veel tijd besteed
aan een zeer belangrijk onderzoek van deze Kamer als lid
van de Parlementaire enquêtecommissie financieel stelsel. Samen met uw collega's hebt u zeer grondig en waardevol onderzoek gedaan naar de overheidsmaatregelen
tijdens de financiële crisis. U hebt daar zelf over aangegeven dat u de reflectie op de rol van de Kamer en de informatievoorziening door het kabinet aan de Kamer een zeer
belangrijk onderdeel vond van de parlementaire enquête.
Hartelijk dank voor uw bijdrage. Ik wens u heel veel succes in uw verdere carrière, die overigens nog maar net is
begonnen.
(applaus)

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

De voorzitter:
Bas Jan van Bochove. Sinds mei 2002, met een korte onderbreking in 2010, bent u lid van de Tweede Kamer en lid
van de CDA-fractie. U was onder meer woordvoerder wonen en koninkrijksrelaties. In 2008 was u lid van de tijdelijke commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (de commissie-Dijsselbloem). Sinds 2009 bent u
voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. U wordt in dat kader wel eens getypeerd als "een man van de klok" … Ik zie u knikken.
Uw maidenspeech ging over de Huurprijzenwet. U
heeft talrijke debatten gevoerd in de afgelopen jaren over
wonen en ook vele initiatieven genomen om de woningmarkt en de positie van de verschillende inkomensgroepen in zowel de koop- als huursector te verbeteren. Recentelijk meldde u zich aan voor de tijdelijke commissie
huizenprijzen, waarin u zich actief hebt beziggehouden
met het onderzoek. Ook de woningcorporaties hebben
onophoudelijk uw aandacht gehad. Uw motie voor een
parlementair onderzoek naar het systeem van woningcorporaties is met algemene stemmen aangenomen.
U heeft zich ook altijd zeer betrokken gevoeld bij de
ontwikkelingen op het gebied van de koninkrijksrelaties.
Hoewel de verwachtingen over de nieuwe structuur van
het koninkrijk hooggespannen waren, heeft u onlangs uitgesproken dat zowel op de eilanden als hier in Nederland
sprake is van een waarneembare teleurstelling. U heeft
aangedrongen op snelle en doeltreffende actie van het
gehele kabinet, alle ministers, om de problemen op te lossen.
Tot slot, u bent een man van de klok maar ook zeer betrokken, kritisch en met oog voor mensen. Het ga u goed!
(applaus)
De voorzitter:
Mirjam Sterk. U nam in mei 2002 voor het eerst plaats in
deze zaal, om die vervolgens tien jaar niet meer te verlaten, behoudens enkele kortstondige zwangerschaps- en
bevallingsverloven.
U heeft een breed scala aan dossiers behandeld op diverse beleidsterreinen, zoals Jeugd en Gezin, Immigratie,
Integratie en Asiel en Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
U staat bekend als een harde werker. U kunt bergen
werk verzetten, vooral met steun van uw mobiele telefoon. Betrouwbare bronnen spreken in dit verband zelfs
van een telefoonverslaving.
U heeft een sterke drive; vooral het lot van de zwaksten
in de samenleving trekt u zich sterk aan. U heeft met moties en amendementen daarvan een- en andermaal blijk
gegeven, met name om de scherpe kantjes van beleid of
wetgeving af te halen. Een voorbeeld hiervan vormt uw
inbreng bij de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening,
met als resultaat een moratorium, zodat schuldeisers zes
maanden lang geen beslag mogen leggen op het inkomen van een schuldenaar.
Naamsbekendheid verwierf u vooral door deelname
aan de tv-serie De Pelgrimscode van de EO, die zich in
2011 afspeelde in het Midden-Oosten. Na een spannende
strijd kwam u als winnaar uit de bus. De prijs van € 10.000
hebt u bestemd voor AGREDS, een organisatie voor de
opvang van straatkinderen in Ghana.
U mag mijns inziens terugzien op een politiek succesvolle en vooral vruchtbare periode. U hebt gesteld dat politiek niet de enige plek is waar je je idealen kunt verwe-

19 september 2012
TK 2

2-5-16

zenlijken. Dat belooft dus wat voor de toekomst. Het ga u
goed.
(applaus)
De voorzitter:
Kathleen Ferrier. U kwam op 23 mei 2002 in de Tweede
Kamer en werd lid van de CDA-fractie. Uw vader, Johan
Ferrier, de eerste president van het onafhankelijke Suriname, was uw grote voorbeeld. Van hem leerde u om altijd
te varen op het kompas van uw hart en uw geweten.
U hebt met name het woord gevoerd op het gebied
van Ontwikkelingssamenwerking, maar de afgelopen kabinetsperiode had u ook passend onderwijs in uw portefeuille; twee beleidsterreinen die u op het lijf geschreven zijn, omdat het om kwetsbare mensen gaat. U zag
het als uw opdracht om voorwaarden te scheppen, waardoor mensen zelf regie over hun leven zouden kunnen nemen. De laatste motie van uw hand, die vlak voor het zomerreces werd aangenomen, over de rol van vrouwen als
motor van economische ontwikkeling en bij structurele
oplossingen voor conflicten, is daar een goede illustratie
van. Een belangrijk wapenfeit is ook uw initiatief tot oprichting van het al eerder genoemde Kamerbrede meerpartijeninitiatief Hiv/Aids en SRGR (Seksuele en Reproductieve Gezondheid en Rechten).
Als Kamerlid was u veel in het buitenland te vinden. U
maakte reizen met de vaste commissie voor Buitenlandse
Zaken, nam deel aan verkiezingswaarnemingsmissies en
als lid van de OVSE-Assemblee vervulde u de belangrijke
functie van speciaal vertegenwoordiger voor migratie. U
was een actief en enthousiast Kamerlid. Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Boris van der Ham weet dat hij nu aan de beurt is. Dat
zegt iets over Boris: hij is altijd heel goed op de hoogte.
Sinds 2002 bent u Tweede Kamerlid voor D66. Ik heb even
mijn zakdoek nodig. Op het punt van timing heb ik veel
van je geleerd!
(hilariteit)
De voorzitter:
Bij de laatste verkiezingen in 2010 werd u met maar liefst
42.292 voorkeurstemmen herkozen. Tijdens de tien jaar
dat u Kamerlid was, voerde u het woord over Onderwijs,
Economie, Cultuur, Media, Milieu en onderwerpen als de
vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van het individu. Tevens was u de laatste jaren voorzitter van de vaste commissie Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Tussen april 2007 en mei juni 2008 was u lid van
de parlementaire onderzoekscommissie, de commissie-Dijsselbloem. Het aantal initiatiefwetten waaraan u
werkte, toont hoe gemotiveerd u was, het gedachtegoed
van uw partij zo veel mogelijk in daden om te zetten. Ik
heb zeker tien initiatiefwetsvoorstellen geteld waar u als
eerste indiener staat genoteerd. Door de voorstellen die
u met collega Van Gent respectievelijk collega Schouw indiende over de rol van de Tweede Kamer bij de formatie,
zullen we u niet licht vergeten.
U wist ook de nieuwe media goed te bespelen om uw
ideeën over een vrijer en vrijzinniger Nederland uit dragen. Iedere week had u een vrijzinnige column op YouTube en ook Twitter was een medium dat u veelvuldig hebt

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

gebruikt. U bent niet voor niets ooit uitgeroepen tot een
van de invloedrijke Twitteraars in de Nederlandse politiek!
Wij zijn benieuwd waar uw "honger naar iets nieuws", zoals u het zelf verwoordde in uw afscheidsrede, u naartoe
brengt. Wellicht dat we al een klein tipje van de sluier opgelicht hebben gekregen met de recente publicatie van
uw boek "de Vrije Moraal". Ook hierin toont u weer aan
dat artistieke ambities zich goed laten verenigen met politieke. Het ga u goed!
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Ger Koopmans. Ondanks de opvatting van uw
vader dat "aan paarden en politiek de boerderij failliet
gaat" bent u ruim tien jaar lid geweest van de Kamer en
van de CDA-fractie.
Opvallend is uw enorme netwerk, of moet ik zeggen
"bolwerk"? Monter, doortastend en altijd op pad, met uw
telefoon aan uw hoofd gekleefd.
U bent zeer verknocht aan het Kamerlidmaatschap,
dat u recentelijk nog omschreef als een "voorrecht, geen
recht". Ook in de recessen was u altijd aanwezig om te
reageren op actualiteiten, maar ook om creatief een plannetje te lanceren. Hoewel ten principale woordvoerder
Landbouw, Verkeer en Waterstaat en Binnenlandse Zaken,
blies u ook op andere beleidsterreinen graag een deuntje
mee.
Als woordvoerder Milieu en Binnenlandse Zaken heeft
u zich met tal van onderwerpen beziggehouden: van afval tot de benoeming van de Nationale ombudsman en
van asbest tot de Algemene pensioenwet voor politieke
ambtsdragers en niet te vergeten: uw jarenlange strijd tegen overbodige en volgens u irritante regels en hoge administratieve lasten.
Recentelijk nog hebt u veel werk verzet voor de Crisisen herstelwet.
Als woordvoerder Verkeer was u ook zeer actief. U
diende initiatiefnota's in over grensoverschrijdend spoorvervoer en over parkeren. Als lid van de tijdelijke commissie infrastructuurprojecten had u een scherp oog voor de
juiste informatievoorziening aan de Kamer en de "kleine
lettertjes". Van u komt de inmiddels ingeburgerde term
"balletje-balletje", over de in uw ogen onnavolgbare mutaties op de begroting. Het ga u goed!
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Henk Jan Ormel. U kwam op 23 mei 2002 in de
Tweede Kamer en werd lid van de CDA-fractie. U werd
woordvoerder biotechnologie, medisch-ethische zaken en
dierenwelzijn. Dit leidde onder andere tot het voorzitterschap van de themacommissie Dierhouderij. Ook had u
een belangrijke inbreng in de discussies over dierziektes,
waarbij u in de debatten in de Kamer terug kon vallen op
uw gedegen veterinaire kennis.
Maar het buitenland werd toch al snel uw voornaamste werkterrein. Als woordvoerder Buitenlandse Zaken en
Europese Zaken was u zeer actief binnen en buiten de
Kamer. Bijna vier jaar lang, van april 2007 tot november
2010, was U voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken.
Ook was u voorzitter van de Nederlandse delegatie
naar de NAVO-Assemblee en twee jaar lang vice-president van deze assemblee. Overigens, zoals u zelf zei: "Dat

19 september 2012
TK 2

2-5-17

klinkt stoerder dan het is, want er zijn vijf vicepresidenten."
Deze werkbezoeken en conferenties in het buitenland
waren niet altijd zonder gevaar. Zo strandde u in juli 2008
met zes andere Kamerleden midden in het oerwoud van
Zuid-Soedan, nadat de voorruit van het vliegtuig tijdens
een onweersstorm was geraakt door een ijsblok, waardoor het een noodlanding moest maken. Gelukkig was er
een kamp met Indiase VN-militairen in de buurt waar u
liefdevol werd opgenomen.
(hilariteit)
De voorzitter:
Het is echt waar. Op u kon altijd een beroep worden gedaan voor het ontvangen van buitenlandse delegaties in
de Kamer, want, zo zei u eens: "Het is noodzakelijk voor
alle Kamerleden om over de dijken heen te kijken." Het ga
u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mevrouw Nebahat Albayrak. Onlangs maakte u bekend
dat na veertien "heftige jaren" aan het Binnenhof het moment gekomen was om uit de politiek te stappen. U kwam
na de verkiezingen van mei 1998 in de Kamer en werd lid
van de PvdA-fractie. Als woordvoerder asielzaken kreeg
u al snel te maken met moeilijke dilemma's en met de gevolgen die uw politieke opstelling heeft voor uw persoonlijke leven.
In februari 2007 werd u benoemd tot staatssecretaris
van Justitie. Na de val van het kabinet in 2010 besloot u
om zich opnieuw kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer. Net als vier jaar daarvoor was u nummer twee op de
kandidatenlijst. De verantwoordelijkheden die hiermee
zijn verbonden, hebt u niet ontlopen. Dat blijkt ook uit uw
kandidatuur begin dit jaar voor het politiek leiderschap
van uw partij.
U hebt ook een reputatie opgebouwd als commissievoorzitter. Van maart 2003 tot februari 2007 was u voorzitter van de vaste commissie voor Defensie en vanaf november 2010 voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken. In die functie hebt u op collegiale wijze, maar zo nodig met strakke hand, leiding gegeven aan
veel vergaderingen, hoorzittingen, gesprekken en niet te
vergeten werkbezoeken, waaronder die aan de Nederlandse militairen in onder meer Irak en Afghanistan.
Deze laatste periode in de Kamer hebt u enige maanden onderbroken vanwege de geboorte van uw prachtige
dochter Serra. Ik wens u alle goeds en wij blijven elkaar
zien.
(applaus)
De voorzitter:
Mijnheer Coskun Çörüz. Sinds 29 mei 2001 bent u lid van
de Tweede Kamerfractie van het CDA. U bent lid van de
vaste commissies voor Veiligheid en Justitie en voor Buitenlandse Zaken, en van de OVSE-Assemblee. U bent ondervoorzitter van de Commissie voor de Verzoekschriften
en de Burgerinitiatieven.
Uw maidenspeech ging over de Europese top in Laken; een van de laatste debatten waaraan u hebt deelgenomen was de succesvolle verdediging van uw initiatiefwetsvoorstel tot wijziging van Boek 6 van het Burgerlijk

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

Wetboek in verband met de verruiming van de aansprakelijkheid van ouders voor gedragingen van minderjarigen
vanaf de leeftijd van veertien jaar.
Als woordvoerder mensenrechten hebt u in uw hoedanigheid van mensenrechtenrapporteur van de parlementaire assemblee van de OVSE onlangs een opzienbarende
ontmoeting gehad Julia Timosjenko.
Voetbalvandalisme heeft uw bijzondere belangstelling.
Samen met uw collega's Richard De Mos en Tjeerd van
Dekken hebt u een initiatiefnota ingediend over maatregelen ter bestrijding van voetbalvandalisme en ernstige
overlast.
De grote rol van ouders in het leven van hun kinderen was ook een belangrijke reden voor de indiening van
uw initiatiefwetsvoorstel om ouders te verplichten bij de
rechtszaak van hun kind aanwezig te zijn. Die verschijningsplicht is sinds 1 januari 2011 realiteit. Ook hebt u
samen met uw collega Mirjam Sterk in de initiatiefnota
"Gezin boven tehuis" aanbevelingen gedaan om de positie van pleegzorg in Nederland te versterken en kinderen in de knel meer kans te geven om op te groeien in een
pleeggezin.
Het ga u goed.
(applaus)
De voorzitter:
Mevrouw Janneke Snijder-Hazelhoff. Al sinds 7 december
1999 bent u – met een onderbreking van één jaar – lid van
deze Kamer en van de VVD-fractie.
In uw maidenspeech gaf u al direct aan waar wat u betreft in het nationale beleid de schoen wrong. Onnodige
regels en procedures, of ze nu te maken hadden met de
Pachtwet, de Meststoffenwet of agrarisch natuurbeheer.
Uw persoonlijke ervaring, en de vele contacten in de
landbouwsector, maakten dat u uitstekend wist wat er
speelde en waar ondernemers en burgers in het dagelijks leven en in de uitvoering van beleid tegenaan lopen.
Rechtdoend aan uw slogan "Mijn Nederland begint buiten
Den Haag", werden recessen door u intensief benut om
talloze werkbezoeken af te leggen en kennis op te doen
op uw beleidsterrein.
Als rapporteur van het groot project ecologische hoofdstructuur hebt u steeds een deskundig oordeel geveld
over de rapportages van het ministerie. Hier kon een slag
geslagen worden tussen boer en natuur. Want dat boeren
betrokken moeten worden bij het in stand houden van het
cultuurlandschap, was uw stellige overtuiging.
Wij hebben u leren kennen als een door de inhoud gedreven Kamerlid met robuuste inbrengen. U bent scherp
in het debat en tegelijkertijd constructief en samenbindend. Als voorzitter zeg ik: u bent ook lekker kort van stof.
U was voorzitter van de commissie voor Infrastructuur en
Milieu. Die commissie leidde u kordaat, betrokken en degelijk voorbereid door vele vergaderingen. U was daarin
onverstoorbaar. Het ga u goed!
(applaus)
De voorzitter:
Nou, Ineke, nu moet Buro Renkema toch ook worden genoemd; het is niet anders, maar het was wel leuk.
U bent sinds 1998 Kamerlid en lid van de GroenLinksfractie Daarbij bent u met meer dan 5000 dagen in functie een van de nestoren van de Kamer. U bent met grote
passie woordvoerder geweest op het terrein van arbeid

19 september 2012
TK 2

2-5-18

en zorg, kinderopvang, emancipatie, openbaar vervoer
en koninkrijksrelaties. U was als woordvoerder spoor ook
ervaringsdeskundige. U reisde altijd met de trein op en
neer tussen Groningen en Den Haag. Ik weet uit eigen ervaring dat u gedurende die treinreis goed kon sms'en. U
hebt daarnaast een groot aantal initiatiefvoorstellen ingediend en verdedigd, zoals de wet op het pappaverlof en
het initiatiefwetsvoorstel flexibel werken. Ook bent u lid
geweest van vele onderzoekscommissies. U was, kortom,
een breed inzetbaar Kamerlid.
U bent jarenlang lid geweest van het Presidium van de
Tweede Kamer. Daarnaast was u de afgelopen jaren vicefractievoorzitter van de GroenLinks-fractie. Ook hebt u het
voorzitterschap van diverse vakcommissies bekleed. U
was, misschien wel dankzij al deze functies, eindeloos creatief met het toepassen van het Reglement van Orde, dat
u als geen ander kende. In het bijzonder gold dat voor art.
139 a, in al zijn varianten.
Wanneer u het woord voert of een debat voorzit, doet u
dat met charme en flair. Ook enig improvisatievermogen
is u niet vreemd. Duidelijk, maar met een grap, origineel,
en ietwat recalcitrant. Daarnaast bent u een meester in de
zogenaamde non-verbale communicatie. Als u echt iets
wilt regelen met de minister of met de voorzitter van een
vergadering, gaat u er nog eens goed voor zitten, zucht
u wat, om vervolgens uw bril op de punt van de neus te
schuiven en op ondeugende toon te zeggen: "Maar voorzitter, ik dacht dat wij dat wel even gingen regelen … Hebben wij een deal of niet?". Als voorzitter wist je dan nog
van niets, maar ja, kom er dan nog maar eens tussen.
Sommigen vinden u onverstoorbaar, anderen vinden u
stoer. Beide typeringen beschouwt u als een groot compliment. Met u erbij was het nooit saai! Het ga je goed!

gemaakt en dat hoort ook zo in het koninkrijk. Ook daar
ben ik u zeer dankbaar voor.
U zelf beschouwt uw tijd als fractievoorzitter in het
voorjaar van 2006, van 8 maart tot 29 juni 2006, als een
van de hoogtepunten van uw tijd als Kamerlid. Als zodanig was u zeer nauw betrokken bij de staatkundige veranderingen die leidden tot een nieuwe structuur en nieuwe
verkiezingen op 10-10-2010. Een bestuurlijk zeer interessant proces maar politiek gezien niet de gemakkelijkste
periode. U genoot van deze nieuwe uitdaging. Dankzij uw
rustgevende leiderschap loodste u ook de VVD door een
moeilijke tijd.
U bent niet iemand van de harde uitspraken, van de felle debatten. U bent altijd op zoek naar oplossingen en u
wilt de goede sfeer bewaren. Bij u staan de mensen altijd
voorop. Ik wens u een mooie toekomst, maar met zoveel
bestuurlijke ervaring en zo'n groot netwerk zal dat zeker
goed komen. Het ga u goed.
(applaus)

De voorzitter:
Jawel, dat moet je kunnen.
Willibrord van Beek. In 1998 werd u voor de VVD lid
van de Tweede Kamer. Vanaf 2006 bent u tevens lid van
het Presidium en anno 2012 een van onze nestors en mijn
rots in de branding als eerste ondervoorzitter van de Kamer. Als woordvoerder Financiën hield u uw maidenspeech tijdens de algemene financiële beschouwingen op
30 september 1998. In de periode van 2003 tot 2007 was u
ondervoorzitter van de commissie Binnenlandse Zaken.
Als woordvoerder hield u zich bezig met onder andere
de inrichting van het openbaar bestuur, de gemeentelijke herindelingen, bestuurlijke vernieuwing, benoemingen
van burgemeesters en niet te vergeten van de Nationale
ombudsman en zijn substituten. Naast deze woordvoerderschappen was u lid van de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid, van 2002 tot 2004, van 2005 tot
2010 was u voorzitter van de vaste commissie voor Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken en sinds de laatste verkiezingen bent u voorzitter van de vaste commissie
voor Defensie. Wat betreft de voorlaatste commissie Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse Zaken wil ik ook zeggen dat uw betrokkenheid verdergaat dan alleen de techniek. Ook daar bent u een mensenmens. U hebt vrienden

De voorzitter:
Sharon. Ik heb je nog gesteund op het congres toen. Weet
je dat nog? Ik was een van de weinigen met spreekrecht,
afdeling Amstelveen, met dat tasje. Kleine Sharon, op dat
podium. U weet niet wat u zag. Het partijbestuur had dat
niet zo bedacht, maar ze kwam er. Het was geweldig om
mee te maken. Ik heb nooit spijt gehad van mijn steun op
dat moment, als oud mens uit Amstelveen. Nee, dat is
echt waar, ik was toen al oud. Bij sommige partijen ben je
snel oud.
Sharon Dijksma, maar dat wist iedereen al. Al vanaf
17 mei 1994 bent u lid van de Kamer. Toen was u met uw
23 jaar het jongste Tweede Kamerlid ooit. Vandaag vertrekt u als nestor en weer de jongste ooit.
Een korte opsomming van uw politieke loopbaan geeft
uw veelzijdigheid en ambitie goed weer: lid van het Presidium, fractiesecretaris, vicefractievoorzitter, voorzitter
van de vaste commissie voor Europese Zaken en voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken.
Als lid van de vaste commissie voor Infrastructuur en
Milieu hebt u zich grondig, neutraal en betrokken gekweten van de taak van rapporteur voor het groot project Rijken regioprogramma Amsterdam Almere Markermeer
(RRAAM). In uw wijze van advisering aan de commissie
over dit project was uw langjarige ervaring als Kamerlid
en als bewindspersoon goed zichtbaar. Onder uw bezielende leiding kwam in 2006 een tussenrapport gereed van
de werkgroep Vervoer HSL-Zuid – de werkgroep-Dijksma
– met een feitenrelaas over dit zeer complexe project dat
tot op de dag van vandaag op veel mediabelangstelling
mag rekenen. Als woordvoerder hebt u zich hard gemaakt
voor de kwaliteit van het spoor en het openbaar vervoer
en voor de vergroting van de verkeersveiligheid in Nederland. In 2005 diende u een initiatiefnota in voor gratis ov.
Recentelijk nog diende u een actieplan in dat voorstellen
bevat voor de aanpak van scooteroverlast.
In de Kamer voelde u zich als een vis in het water. De
nodige scherpte kan u niet worden ontzegd. Wij hebben u
leren kennen als een aimabel, bevlogen en strijdbaar Kamerlid. Volgens mij was u ook een van de eersten die gebruikmaakte van de vervangingsregeling. Of vergis ik mij?
Dat kon toch nog niet, zo hoor ik. Die regeling was dan
toch nodig.
Wij zullen u gaan missen, nestor van de Kamer. Het ga
u goed.

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

(applaus)
De voorzitter:
En we komen allemaal logeren.
Mevrouw Van Gent (GroenLinks):
Niet allemaal tegelijk, hoor!

Afscheid vertrekkende leden

2-5-19

(applaus)
De voorzitter:
Wie zou er verder nog weggaan? U zou toch schrikken als
ik nog iemand noemde. Dit waren de collega's die vertrekken, op een na.
Ik kom nu op het onderwerp koninklijke onderscheidingen. Het is mij een groot genoegen dat ik de Kamer kan
meedelen dat het Hare Majesteit de Koningin heeft behaagd om de leden Van Beek, Çörüz, Koopmans, Ormel,
Ferrier, Van der Ham, Sterk, Aptroot, Smeets, Smilde,
Blanksma en Biskop te benoemen tot Ridder in de Orde
van Oranje-Nassau. Ik verzoek deze leden om naar voren
te komen en zich voor het spreekgestoelte op te stellen,
zodat ik ze de versierselen kan opspelden die behoren bij
deze benoeming. Ik verzoek de leden, mij toe te staan om
zonder schorsing mijn stoel enige tijd te verlaten. De aanwezige pers wordt in de gelegenheid gesteld om foto's te
maken, en wel na het opspelden van de versierselen, tijdens de volgende schorsing.
(De bij de onderscheiding behorende versierselen worden
door de Voorzitter opgespeld.)
De voorzitter:
Namens uw collega's mag ik u van harte feliciteren met
uw koninklijke onderscheiding.
Ik geef nu het woord aan de nestor van de Kamer: mevrouw Sharon Dijksma.
Mevrouw Dijksma (PvdA):
Mevrouw de voorzitter. Ik feliciteer de collega's van harte
met de koninklijke onderscheiding.
Nog maar achttien jaar geleden was het ondenkbaar
dat u en ik, mevrouw de voorzitter, hier op dit moment
deze rol zouden vervullen. Nog maar achttien jaar geleden had de Tweede Kamer nog nooit een vrouwelijke
Voorzitter gekozen en was de nestor van het parlement
meestal een gepensioneerde man met doorgaans een
nette "comb over". Nog maar achttien jaar geleden werd
ik, een maand 23 jaar oud, gekozen tot het jongste Kamerlid allertijden, een eretitel die inmiddels door collega
Bashir is overgenomen. Destijds had ik mij nooit kunnen
bedenken dat ik hier nu als langstzittend Kamerlid voor u
zou staan. Ik vond de traditie dan ook voor verandering
vatbaar. Toen in 1998 Camiel Eurlings als nieuw jong Kamerlid werd beëdigd, heb ik de stoute schoenen aangetrokken en hem eigenhandig verwelkomd in het parlement. Hij kreeg een boekje met de illustere titel De wereld moet beter worden. Het was een enthousiaste poging
om de verjonging van het Nederlandse parlement aan te
wakkeren. De gemiddelde leeftijd van de Tweede Kamer
zal vanaf morgen ruim 44 jaar zijn. Zo jong was de Tweede Kamer nog nooit. In dat opzicht is de missie van toen
zeker geslaagd en kan ik met een gerust hart mijn biezen
pakken. Ondertussen lijkt het percentage vrouwelijke Kamerleden wel een beetje af te nemen. In dat opzicht is er
dus nog wel het nodige werk aan de winkel.
Er rust vandaag een bijzondere verantwoordelijkheid
op mijn schouders. Want welke boodschap geef je mee
namens alle collega's die al dan niet uit vrije wil ook hun
laatste Kamerdag beleven? En belangrijker nog, wat hebben wij, de vertrekkende leden, de zittenblijvers eigenlijk
nog te melden? Een wijze les uit de politiek "als je zegt
dat je weggaat, ben je al weg" geldt vandaag de dag nog
steeds. Omdat ik als jonge moeder van 41 toch wel een

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

beetje een atypische nestor ben, verwacht u van mij misschien een wat levendiger verhaal dan normaal. Ik zou
haast zeggen een verhaal waarbij een welluidend "bam!"
niet zou misstaan. Maar ik heb met de heer Dibi afgesproken dat we dat vandaag niet doen.
Het lijkt mij niettemin aardig om in deze bijdrage – we
zijn nu toch onder ons – een paar dingen met u te delen
die nog niet iedereen eerder heeft gehoord. In het bedrijfsleven zou men nu spreken van een stukje ontmythologiseren, dat overigens een vreselijke term is. Dat kan
ook in dit huis geen kwaad. Ik heb dus maar even in het
collectieve geheugen gegraven voor een paar dingen die
u altijd al wilde weten, maar die niemand u ooit durfde te
vertellen. Het is dus een soort "wist u dat?".
Je komt dan toch een paar opmerkelijke feiten tegen,
bijvoorbeeld over onze gewaardeerde collega Wilders.
Wist u dat de heer Wilders ooit in goed gezelschap van
een socialiste en een democraat op werkbezoek is geweest bij nota bene de communisten in Vietnam? De
jonge Geert had het ook toen al voorzien op alles wat
links was, maar hij heeft de boeiende reis, die meerdere
weken duurde, toch mooi zonder mopperen uitgezeten.
(hilariteit)
Mevrouw Dijksma (PvdA):
Het moet gezegd: het was nog gezellig ook.
Wist u dat een reisgezelschap met daarin onder andere het jonge Kamerlid Verhagen ooit door de minister van
Buitenlandse Zaken van Eritrea bijna het departement
werd uitgesmeten met de woorden "if you want to control
us, I'll throw you out of the window!"?
(hilariteit)
Mevrouw Dijksma (PvdA):
De vader van Wouter Bos, toenmalig ambassadeur in
Ethiopië en Eritrea, was "not amused". Want de zorgvuldig opgebouwde relatie tussen de regeringen daar en
hier, lag in één klap aan diggelen. Toch had de delegatieleider, de veel te jong gestorven, lieve en superslimme
Maarten van Traa, het grootste gelijk van de wereld toen
hij de corrupte machthebbers ter plaatse naar hun financiële deugdelijkheid vroeg. Zijn moedige optreden maakte
op de heer Verhagen – en ook op mij – diepe indruk.
Na al deze luchtigheid moet er natuurlijk ook nog ruimte zijn voor een wat serieuzere boodschap. Gezien de
overweldigende reacties van mijn gewaardeerde medeleden – ik kreeg er één – komt nu dus het pièce de résistance van mijn laatste bijdrage in uw huis. Ik hoop dat de
heer Van der Ham zich erin herkent.
(hilariteit)
Mevrouw Dijksma (PvdA):
Mevrouw de voorzitter. Laten we eerlijk zijn. Het Kamerlidmaatschap is boven alles – ik zeg het de heer
Koopmans ook vandaag na – een groot voorrecht. Tegelijkertijd is het in mijn ogen een van de meest onderschatte functies die wij kennen. Hoe vaak zie je niet dat mensen oprecht menen hier met een grote mond en een beetje geluk een heel eind te kunnen komen? Dan zie je soms
dat mensen die buiten de politiek een grote staat van
dienst hebben opgedaan, in de Tweede Kamer plotseling
machteloos kunnen zijn. Politiek is ambacht, mevrouw de
voorzitter. Het kenmerk van een ambacht is dat je het in

19 september 2012
TK 2

2-5-20

de vingers moet hebben. Onze Duitse buren hebben daar
een prachtige term voor. Zij noemen dat "fingerspitzengefühl". Het maakt namelijk nogal wat uit of je schriftelijke
of mondelinge vragen stelt, of je als eerste of als laatste
spreekt, of je voor de troepen uitloopt of altijd net te laat
bent. Het maakt nogal wat uit of je zelfs van het kleinste
onderwerp politiek kunt maken of zelfs in de belangrijkste
debatten onzichtbaar bent. Een goed politicus heeft niet
alleen een ideologische opvatting over de inrichting van
de samenleving, maar heeft ook een groot strategisch inzicht wat betreft timing, thema's en taal. Daarbij geldt dat
je zeker in de Haagse politiek het labyrint van geschreven
en ongeschreven regels van binnen en van buiten moet
kennen. Als je die namelijk niet kent, verdwaal je hier hopeloos.
In de afgelopen achttien jaar hebben we maar liefst zeven kabinetten zien komen en gaan. Met al die verkiezingen is de omloopsnelheid van politici groter en groter
geworden. Zo langzamerhand mogen politieke partijen
zichzelf de vraag stellen of de houdbaarheid van de eigen
Kamerleden niet vergroot moet worden. Ik had nooit gedacht dat ik dat nog eens moest zeggen. Achttien jaar geleden maakte ik mij met heel veel andere mensen druk
over de vernieuwing van het parlement en het gebrek
daaraan. Inmiddels hebben velen met mij grote zorgen –
de voorzitter heeft daar gisteravond nog over gesproken –
over het gebrek aan ervaring.
Toen Anne Vondeling, oud-Kamervoorzitter, zich in 1976
de vraag stelde of de Kamer lam of leeuw was, ging het
natuurlijk niet alleen maar over de instrumenten die de
Kamer ter beschikking heeft. Sterker nog, in principe hebben de Kamerleden, u allen, de ruimte om de boel naar
hun hand te zetten. Dat zie je ook wel aan de wijze waarop nu, vanuit het parlement zelf, de formatie geregisseerd
wordt. Belangrijker is dus de mentaliteit waarmee Kamerleden en fracties hun taken opvatten. Zijn volksvertegenwoordigers in staat om autonoom te blijven handelen?
Durven fracties aan de eigen regering een grens te stellen als dat nodig is? Dat vereist niet alleen politieke moed,
maar ook de zelfverzekerdheid die past bij iemand die je
niets meer kunt wijsmaken. Dan helpt het als Kamerleden
voldoende ervaring in huis hebben om zich door slimme
bewindslieden – ik weet er alles van – niet de kaas van het
brood te laten eten.
Met de generatie politici die vandaag voor het laatst
in de bankjes is aangeschoven, verdwijnt ook een aantal kleurrijke persoonlijkheden uit het parlement. Dat is in
zekere zin een grote aderlating, omdat juist mensen die
de dingen op hun eigen manier aanpakken heel verfrissend en aansprekend kunnen zijn. Helaas is er in de politiek niet altijd voldoende ruimte voor mensen die afwijken van de norm. Ik hoop van harte dat er ook in de toekomst ruimte blijft voor creativiteit en non-conformisme.
Dat maakt de politiek voor velen buiten dit huis net dat
beetje sprankelender.
Vanaf morgen is een aantal van ons geen Kamerlid
meer. Voor mij en vele anderen is dat een eigen keuze.
Voor een aantal van de collega's is het vertrek noodgedwongen. Dat doet natuurlijk gewoon pijn. In de afgelopen jaren hebben we met ziel en zaligheid geprobeerd
een kleine bijdrage te leveren om dit mooie land een stap
verder te brengen. Velen van ons hebben ervaren dat je
daarmee geregeld tegen de stroom van de publieke opinie in roeit. Het hoort er allemaal bij.
Voor ons allen geldt dat we deze dag doorbrengen met
een groot gevoel van weemoed en dankbaarheid, omdat

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

we in ons leven een bijzondere periode als Kamerlid afsluiten. Het is en blijft stiekem toch de allermooiste baan
van de hele wereld. Daarbij past het om uit de grond van
ons hart alle medewerkers, de mensen van de Griffie, de
mensen in het restaurant, de bodes, de fractiemedewerkers, de mensen van de beveiliging en alle mensen die ik
nu niet noem, bijzonder te bedanken. Zonder deze mensen zou alles hier letterlijk in het honderd lopen. In de
laatste plaats bedank ik natuurlijk ook mijn eigen partij,
die zo veel voor mij betekent. Zonder haar had ik hier niet
gestaan. Het ga u allen goed.
(applaus)
De voorzitter:
Dit applaus wordt eerlijk verdeeld over Sharon en alle
medewerkers die ze heeft toegesproken.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering en heet u allen heel hartelijk
welkom. In het bijzonder heet ik welkom in vak-K de minister-president en in de voorzittersloge de Voorzitter van
de Eerste Kamer. Naar ik heb begrepen, zullen beiden ook
het woord voeren. Verder heet ik welkom mijn collega's
van de Staten van Aruba en de Staten van Sint-Maarten
de heren Croes en Samuel, de premier van Aruba de heer
Eman, de Gevolmachtigd minister van Aruba de heer
Abath, de Commandant der Strijdkrachten de heer Middendorp en de Griffier van de Eerste Kamer de heer Hamilton. Ook heet ik welkom de oud-voorzitter van de Staten van Sint-Maarten mevrouw Arrindell; ik ben heel blij
dat u gisteren en vandaag mijn gast wilde zijn. Wie er
naast haar zit, heb ik nu even niet paraat maar in ieder
geval kan ik zeggen: ik ben ook blij dat u er bent! Verder
heet ik welkom de gasten die gezeten zijn in de ambtenarenloge. Dat zijn mijn geliefden, groot en klein, maar van
groot naar klein worden ze steeds liever. Ook op de tribune zitten nog heel veel geliefden. Ik ben heel blij dat jullie
er allemaal zijn!
Ik geef het woord aan de eerste ondervoorzitter, het lid
Van Beek, onze jonge ridder.
De heer Van Beek (VVD):
Mevrouw de voorzitter. Mijn tekst is korter dan die van
vanochtend, maar deze moest ik ook zelf schrijven.
Mevrouw de voorzitter, mevrouw Verbeet, Gerdi, het
doet mij genoegen dat ik een paar woorden mag zeggen in aanwezigheid van uw gasten: uw echtgenoot Wim
Meijer, de kinderen en de kleinkinderen, de minister-president, de Voorzitter van de Eerste Kamer, de minister-president van Aruba, uw collega's uit Aruba en Sint-Maarten,
de Commandant der Strijdkrachten generaal Middendorp
en al die anderen die hier gekomen zijn voor dit bijzondere moment.
Toen u lid werd van de Tweede Kamer was u voor velen
van ons geen onbekende. Als politiek adviseur van mevrouw Netelenbos en daarna van oud-collega Ad Melkert
had u bekendheid bij vele collega's. De overstap vanuit
dit soort functies naar de Kamer komt vaker voor. U kwam
met een duidelijke onderwijsachtergrond. Een liefde die
u nooit hebt verloren en die tot op de dag van vandaag
soms herkenbaar is. Het onderwijs zit u in de genen. De
eerste jaren van uw Kamerlidmaatschap hadden wij persoonlijk in de Tweede Kamer weinig gemeenschappelij-

19 september 2012
TK 2

2-5-21

ke aandachtspunten. Buiten dit huis echter wel. We waren
beiden actief in het adviseurschap bij een interessante internationale onderneming. We bespraken daar de Haagse
politieke opvattingen maar ook de zorgen van iedere dag
van die onderneming. Heel nuttig voor ons maar ook voor
het bedrijf.
Toen ik in 2006 op een dag naar huis ging, trof ik u in
de parkeergarage. Zonder veel omhaal vertelde u mij toen
dat u voornemens was u kandidaat te stellen voor het
voorzitterschap van de Kamer. Het betrof geen onderzoek
naar steun, geen beroep op u door anderen, maar gewoon uw eigen ambitie: ik wil voorzitter worden. De middag dat de Kamer aan de keuze besteedde, staat mij nog
duidelijk voor ogen. Er was sprake van een sterk veld met
een drietal kandidaten en ten slotte, na de laatste stemming, heette de nieuwe voorzitter tot veler verwondering
Verbeet.
Bij het voorzitterschap is het niet de vraag of de voorzitter de reglementen goed kent, maar gaat het om de manier waarmee er met die reglementen wordt omgesprongen, wanneer dat streng is en wanneer dat soepel kan. In
de loop van uw jaren is de Kamer veranderd, dus ook het
voorzitten is veranderd.
Uw doel was altijd dat een debat ergens toe leidt. Was
die kans er, dan moest er ook ruimte zijn voor dat debat.
Was een debat bij voorbaat kansloos om tot iets goeds
uit te groeien, dan moest het ook maar niet te lang duren. Iedereen kan zich wel een opvallend of bijzonder debat herinneren dat karakteristiek was voor u als Voorzitter.
Daarbij ging het u steeds beter af om zonder grote woorden de Kamer tot consensus te brengen. Vooral het vragenuur dat onder uw leiding een aantal keren gemoderniseerd werd, ging u steeds beter af, maar ook de regeling
van werkzaamheden liet zien dat onder uw leiding de procedureafspraken snel tot stand konden komen. Uw optreden daarbij valt het beste te karakteriseren als resoluut. U
bent een vakvrouw die tot op de laatste dag zelf kritisch
kijkt naar haar eigen optreden. Na belangrijke debatten
de filmbeelden samen bekijken en er weer van leren voor
een volgende keer: dat kenmerkt uw professionaliteit.
De Kamervoorzitter wordt door de buitenwereld vooral beoordeeld op het leiden van debatten. Toch is de functie veel breder en omvattender. Het voorzitterschap van
het Presidium en de leiding aan ambtelijke organisaties
zijn minder zichtbaar, maar uiteindelijk misschien wel veel
belangrijker. U wist steeds de rollen en verantwoordelijkheden uit elkaar te houden, maar tegelijkertijd alle invloed uit te oefenen op de organisatie onder leiding van
de leden van de directie, te stimuleren en waar nodig te
corrigeren. Opvallend was vooral uw betrokkenheid bij
de mensen. U was betrokken bij de leden van de Kamer.
U was zeer meelevend met collega's waar het goed mee
ging maar vooral met collega's die in de problemen zaten. Uw persoonlijke aandacht ging ook uit naar de medewerkers van de ambtelijke organisatie. Ook daarbij was er
grote aandacht voor mensen waar het goed mee ging en
voor mensen die in de problemen zaten.
Als voorzitter van het Presidium had u ook veel contacten namens de Kamer, met de ministers-presidenten
in de achtereenvolgende kabinetten, de ministers, maar
bijvoorbeeld ook met uw collega's, de Voorzitters van de
Eerste Kamer. Dan ging het er vaak om duidelijk te maken hoe wij iets willen hebben en hoe de Tweede Kamer
ergens over denkt. Dan was het niet de bedoeling alleen
maar ruzie te maken. Dan was het nodig te overtuigen of
soms duidelijk grenzen te stellen. Wij konden u om een

boodschap sturen, want u kwam niet vaak met lege handen terug.
Kenmerkend in uw werk was uw inzet om dit parlement
zich te laten ontwikkelen tot een modern parlement, toegankelijk via de elektronische media maar ook als een
open huis van de democratie. Iedereen moet kunnen komen, vooral jonge mensen. Ondanks de strenge maatregelen ter beveiliging zette u zich in voor een open huis.
Uw aandacht heeft eraan bijdragen dat we met sprongen
vooruitgegaan zijn als het gaat om de technische mogelijkheden. Het versterken van het parlement en het uitdragen van de waarden van de parlementaire democratie
zijn steeds uw drijfveren geweest. Dat gebeurde in het besef dat Kamerleden gewone mensen zijn, maar een heel
bijzonder ambt vervullen. Daarvan moeten wij zelf overtuigd zijn en daarvan moeten wij anderen soms overtuigen. Dat is een taak van ons allemaal, maar de Voorzitter
heeft daar de afgelopen jaren steeds haar uiterste best
voor gedaan.
De afgelopen jaren zijn ook de contacten met de Staten van Curaçao, Aruba en Sint-Maarten verder verbeterd.
Het blijft nog zoeken hoe die samenwerking verder gestalte moet krijgen, maar aan de voorzitters zal het niet liggen. Daarnaast vraagt ook de positie van de BES-eilanden
verder onze aandacht.
Een derde rol van de Voorzitter is het representeren
van de Tweede Kamer naar buiten toe. Op vele momenten hebt u ons vertegenwoordigd in binnen- en buitenland. Die rol ging u goed af. Wij herinneren ons uw prachtige speech op 4 mei vorig jaar op de Dam in Amsterdam,
maar er zijn heel veel van dit soort gebeurtenissen waarbij u het gezicht van de Tweede Kamer was. Soms was
u te gast in serieuze programma's, soms in meer luchtige programma's, maar altijd met het doel het parlement
goed over het voetlicht te brengen.
Uw aandacht voor onze krijgsmacht en vooral voor de
momenten waarop door individuele militairen en hun families het zwaarste offer was gebracht, was belangrijk en
getuigde van diepe betrokkenheid. Persoonlijk vind ik de
vertegenwoordiging naar de maatschappij op vele momenten en bij veel verschillende gebeurtenissen heel belangrijk. Dit soort representatie kost heel veel tijd en valt
vaak op vervelende momenten, maar de maatschappelijke waardering ervoor is groot.
Ten slotte uw vierde taak. U bent een van de vaste adviseurs van Hare Majesteit. Wij kunnen niet beoordelen
hoe dat ging, want wij waren er niet bij. Toch zeg ik er iets
van, omdat het ons is opgevallen dat deze adviezen altijd
buitengewoon serieus werden voorbereid. Daarbij werden alle fractievoorzitters bevraagd, opdat u geheel op de
hoogte was van hun opvattingen. Het was belangrijk en
plezierig dat dit zo ging.
De Kamer heeft recentelijk besloten om veranderingen
aan te brengen in de procedure rond de kabinetsformatie. De Kamer nam het politieke besluit, maar de voorzitter doordacht het hele proces. U realiseerde zich dat het
aanzien van de Kamer het vraagt om ervoor te zorgen dat
alles vlekkeloos verloopt. Het is jammer dat u niet meer
het hele proces in functie meemaakt. De Tweede Kamer
zal echter volop gebruik kunnen maken van uw voorbereidend werk.
Mevrouw Verbeet gaat zoals ze gekomen is. Op een
moment, niet lang geleden, zei ze me: "Ik stop ermee."
Opnieuw een autonoom besluit. Doordacht en helder gemotiveerd. Wij, collega's van u, zijn meer dan tevreden
over de periode-Verbeet. Vandaag scheiden onze wegen.

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

Afscheid vertrekkende leden

2-5-22

Na elf jaar Kamerlidmaatschap, waarvan ruim zes jaar als
Voorzitter, hebt u ervoor gekozen om u niet meer verkiesbaar te stellen.
Vertrouwen is goed maar begrijpen is beter: dat is de titel van uw boek over de vitaliteit van de parlementaire democratie. U hebt deze leus zelf in praktijk gebracht door
een open benadering van uw collega's en de drang om
het standpunt van de ander te begrijpen. Aan die openheid en dat begrip hebt u vanuit de politiek ook gewerkt
in uw contacten met de samenleving. Daarmee hebt u de
Kamer meer aanzien gegeven en een belangrijke bijdrage
geleverd aan de parlementaire democratie: een systeem
met gebreken, maar, Churchill zei het al, de minst slechtste staatsvorm die we kennen.
Namens de collega's zeg ik u dank voor alles wat u
voor ons parlement hebt gedaan. Vanaf deze plaats wil ik
die dank ook betrekken op uw echtgenoot, Wim Meijer.
Hij heeft u vele avonden en weekenden moeten missen
omdat u dan ergens namens ons of voor ons onderweg
was. Wij zijn benieuwd waar wij u zullen terugzien. Het zal
zonder twijfel opnieuw een belangrijke maatschappelijke
functie zijn.
Het ga u goed! Geniet van uw man, de kinderen en
de kleinkinderen en denk zo af en toe nog eens aan deze
mooie periode terug.

De heer De Graaf:
Mevrouw de voorzitter, dames en heren leden van de
Tweede Kamer. Ik dank u voor de gelegenheid om hier
vandaag het woord te mogen voeren.
Mevrouw de voorzitter. Toen u in mei van dit jaar aankondigde u niet opnieuw verkiesbaar te stellen voor de
Tweede Kamer, schoten mij de woorden te binnen die u
uitsprak bij uw kandidaatstelling voor het voorzitterschap
in 2006: "Verbeet is het begin van verbetering". Dat hebt u
waargemaakt.
U hebt zich gedurende de zes jaar van uw voorzitterschap ingezet voor een sterk parlement en schrok daarbij
niet terug voor indringende zelfreflectie. Een lijvig rapport
met veel verbeterpunten was daarvan het resultaat. U
hebt gepleit voor een veel grotere variëteit in maatschappelijke achtergrond van Tweede Kamerleden en u hebt
met succes aangestuurd op een sterkere verbondenheid
van jongeren met de Kamer. Ook hebt u het format van
het vragenuurtje herzien en belangrijke veranderingen in
het communicatiebeleid van de Kamer doorgevoerd.
U hebt zich als Voorzitter laten kennen als een taalpurist. U dringt er steeds op aan dat politici letterlijk en figuurlijk duidelijke taal spreken, hetgeen volgens u doorslaggevend is voor het vergroten van het vertrouwen van
de burger in de volksvertegenwoordiging. Als "duidelijke taal" betekent dat politici zich hier en daar iets te alledaags uitdrukken, dan neemt u dat voor lief. Als zij echter
te ver gaan, dan grijpt u in op een manier die u vroegere
carrière als onderwijzeres verraadt.
U combineert in de vergaderingen op een unieke manier directheid, luchtigheid en humor enerzijds en respect
en ernst anderzijds. Door uw eigen stijl en door in uw positie steeds uzelf te blijven, hebt u landelijke bekendheid

gekregen en zijn velen u gaan zien als hét gezicht van de
Tweede Kamer. Mij zijn geen peilingen naar uw populariteit bekend – voor wat die waard zouden mogen zijn –
maar mijn eigen intuïtie en observatievermogen zeggen
mij dat veel landgenoten vonden dat het voorzitterschap
van de Tweede Kamer bij u in vertrouwde handen was.
De waardering die u binnen de Kamer hebt geoogst,
is niet treffender tot uitdrukking gekomen dan bij uw herverkiezing in 2010. Was u in 2006 nog de verrassende winnaar in een titanenstrijd, in 2010 kreeg u snel en moeiteloos een aanzienlijk deel van de Kamer achter u, en dat op
basis van inmiddels bewezen kwaliteiten.
Het voorzitterschap van de Tweede Kamer bracht u uiteraard ook in aanraking met de Eerste Kamer. Kamervoorzitters ervaren bij uitstek het spanningsveld dat de
grondwetgever in het bicamerale stelsel van de Staten-Generaal heeft ingebouwd. Uw partijgenoot Bertus
de Rijk, die 32 jaar lid was van de Eerste Kamer waarvan
11 jaar als eerste ondervoorzitter – hij overleed deze zomer – heeft het politieke gevoelen omtrent de Eerste Kamer eens als volgt verwoord. Hij was een filosoof, dus
heel langzaam lezen. Ik citeer: "Nog altijd kunnen wij de
politieke partijen in Nederland in tweeën verdelen. Er is
een aantal partijen waarvan de Leden in de Eerste Kamer
moeite hebben met hun eigen principiële afwijzing van de
Eerste Kamer. De andere partijen zijn de partijen waarvan
de fracties in de Tweede Kamer moeite hebben met hun
principiële strijd voor het behoud van de Eerste Kamer".
In dit spanningsveld hebt u, wanneer u dat nodig oordeelde, doortastend de belangen van de Tweede Kamer
behartigd. Werd u in de beginfase van uw voorzitterschap
vanuit de Eerste Kamer misschien wel eens bejegend als
de junior voorzitter van de Staten-Generaal, mijn directe voorganger René van der Linden en ik hebben beleefd
dat ú de ervaren Kamervoorzitter aan het Binnenhof was.
Charmant, maar duidelijk bracht u uw standpunten over
de orde der zaken naar voren.
Ik prijs mij gelukkig dat ik hier vandaag mag staan en
dat ik mag onderstrepen dat onder uw voorzitterschap
van de Tweede Kamer de verhoudingen tussen de Tweede Kamer en de Eerste Kamer steeds zeer plezierig zijn
geweest. Spanningen konden gemakkelijk worden weggenomen en er is geen probleem geweest dat niet in
goed overleg kon worden opgelost. Zeer goede herinneringen bewaar ik uiteraard aan de rol van gastvrouw
en gastheer, die wij samen hebben mogen spelen bij internationale ontvangsten van hoogwaardigheidsbekleders. Ook noem ik ons gezamenlijke optreden bij officiële
herdenkingen. Vele herdenkingen in het gebouw van de
Tweede Kamer droegen uw persoonlijke stempel. Talloze
veteranen, maar ook jonge mensen, scholieren en anderen, hebt u door de jaren heen op hartverwarmende wijze
toegesproken en voor u ingenomen.
In de jaren van uw voorzitterschap is de rol van de nationale parlementen binnen de Europese Unie drastisch
veranderd. Mijn voorgangers en ik hebben met u die veranderingen aan den lijve ervaren tijdens de Speakers'
Conferences van de parlementen van de EU-lidstaten. U
bereidde zich daar grondig op voor en markeerde breed
gedragen opvattingen vanuit het Nederlandse parlement.
Geachte mevrouw Verbeet, lieve Gerdi, ik wil je namens de Eerste Kamer, maar ook persoonlijk, hartelijk
danken voor de samenwerking en voor de contacten die
wij hebben onderhouden. Refererend aan de uitspraak
bij je kandidaatstelling, "Verbeet is het begin van verbetering", zou ik willen zeggen: Verbeet hééft verbeterd. Je

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

(applaus)
De voorzitter:
Dank je wel, Willibrord. Dank u wel.
Ik geef het woord aan de Voorzitter van de Eerste Kamer, de heer Fred de Graaf.

Afscheid vertrekkende leden

2-5-23

hebt je rol als Kamervoorzitter met verve en passie vervuld. De effecten van je voorzitterschap zullen lang nagalmen.
Als ik zo vrij mag zijn: je oma zou trots op je zijn geweest, en niet alleen om je smaakvolle kleding. Je finest
hour heb je misschien wel tot het laatst bewaard, toen je,
tegen de scepsis van velen in, de kabinetsformatie na de
verkiezingen van 12 september jongstleden in ieder geval
een vliegende start gaf. Uiteraard blijft de Eerste Kamer
haar bekende ruimtes graag, gastvrij en herkenbaar voor
de kabinetsformatie ter beschikking stellen.
Gerdi, vanaf nu draag je voor de rest van je leven de titel "oud-voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal". Ongetwijfeld zul je maatschappelijk actief blijven,
waarbij je nu de unieke mogelijkheid hebt om te doen wat
je belangrijk en leuk vindt. Veel succes daarbij. Ik wens
jou, je man Wim, je kinderen en kleinkinderen nog vele
goede jaren toe. Ik zal je missen!

tigledendebatten, of wanneer bewindslieden samen naar
de Kamer werden geroepen. Vaak, of eigenlijk af en toe,
werd ik gebeld door de Voorzitter als een bepaalde bewindspersoon, een minister of staatssecretaris, weigerde
aan dat oproepen gevolg te geven. Wij voerden op zo'n
moment een kort gesprek, en dat deed ik dan weer met
die minister of staatssecretaris.
(hilariteit)

Minister Rutte:
Mevrouw de voorzitter. Bijna zou ik vandaag zondigen tegen alle regels van dit huis; de verleiding is namelijk heel
groot om u bij deze gelegenheid te tutoyeren. Maar met
u in de voorzittersstoel en in deze, toch zeer officiële, omgeving lijkt het me beter om niet aan deze verleiding toe
te geven, en alleen al om daarmee recht te doen aan uw
eigen opvatting over de plaats van deze Kamer in ons democratisch bestel. Ik zie dat u het met mij eens bent. Maar
één regel moeten wij vandaag wel overboord gooien,
want het spreken via de voorzitter is vandaag onmogelijk.
Mevrouw de voorzitter! Je hoort vaak zeggen dat een
mens het best maar op zijn hoogtepunt kan stoppen. Dat
is niet iedereen gegeven, maar u wel. Toen u namelijk begin mei bekendmaakte geen nieuwe termijn als Kamervoorzitter te ambiëren, hoorden we eigenlijk alleen maar
reacties van mensen die dat jammer vonden. Van links
tot rechts en zowel van binnen als van buiten de politiek.
Daaruit bleek overduidelijk grote waardering voor de manier waarop u deze mooie maar ook moeilijke baan hebt
vervuld. Die waardering is volkomen terecht.
Zelf vergeleek u in een interview de ervaring van het
Kamervoorzitterschap ooit met autorijden. U vertelde het
eerste halfjaar soms nog wat gespannen achter het stuur
te hebben gezeten – druk bezig met alle knoppen en pedalen, ook letterlijk – en daarna lukte het steeds beter en vaker om naar buiten te kijken en van het landschap te genieten, zoals u dat zo mooi formuleerde. U zei: ik geniet
erg van mijn baan. Dat was eigenlijk een overbodige toevoeging, want we hebben dat allemaal de afgelopen jaren kunnen zien. U was als Voorzitter gedecideerd, maar
ook de rust zelve. U deed het werk met humor en kennelijk plezier.
Eén ding stond bij uw werk als Kamervoorzitter steeds
voorop: het primaat van deze Kamer als controleur van
een regering en als medewetgever. Daaraan deed u in het
contact met het kabinet geen concessies. Ook niet als er
weleens gemopperd werd over het aantal spoed- en der-

Minister Rutte:
Anne Vondeling, een van uw voorgangers en uw grote voorbeeld als Kamervoorzitter, schreef ooit "Tweede
Kamer: lam of leeuw?" Voor u is dat nooit een vraag geweest. Als de Kamer roept, dan komen de ministers. Zo
hoort dat in uw opvatting, en ik ga dat inderdaad niet betwisten. Het parlementaire werk is in ons democratische
bestel het allerhoogste.
Het is volgens mij een bewuste keuze geweest om dat
ook in uw persoonlijke optreden uit te dragen. U was niet
alleen Kamervoorzitter in deze zaal, maar ook daarbuiten. Dat hebben we gezien bij tal van officiële gelegenheden, waaronder een lange reeks buitenlandse bezoeken
en vooral de jaarlijkse dodenherdenking op 4 mei. U hield
daar zeer persoonlijke toespraken en toonde uw persoonlijke betrokkenheid bij de nabestaanden, maar ook bij de
mensen die op dit moment voor Nederland actief zijn in
oorlogsgebieden. Bij die gelegenheden stond er steeds
een echte "mevrouw de Voorzitter". Ik herinner mij de reis
naar de Antillen in 2007, waarbij de heer Pechtold, mevrouw Halsema en ik wanneer u niet in beeld was, steeds
vroegen: waar is de Voorzitter? We hadden het niet over
"mevrouw Verbeet" maar over "dé Voorzitter".
Waardig, onberispelijk en zich volkomen bewust van
het hoge instituut dat u vertegenwoordigt. De woorden
die u bij deze gelegenheden koos, zeker op 4 mei, lieten
elke keer weer zien hoe belangrijk u het vond om iedere keer de juiste toon te raken. Met die zorgvuldigheid
dwong u respect af. Daarmee liet u ook zien dat u het heel
zorgvuldig deed. Zoals een journalist het ooit mooi verwoordde: "In professionaliteit hoeft ze slechts de koningin
boven zich te dulden." Dat lijkt mij een groot compliment.
Even opvallend is hoe deze opvatting over het voorzitterschap niet stopte bij die representatieve rol. U beschouwde het ook als uw taak om het grotere publiek
meer bij de parlementaire democratie te betrekken. Het
boek is al genoemd: Vertrouwen is goed maar begrijpen is beter. U lanceerde dit in, naar ik meen, De Wereld Draait Door. Het is waar. Voor het vertrouwen in ons
parlementaire bestel helpt het als mensen ook weten en
snappen wat er hier gebeurt. Kennis leidt nu eenmaal tot
begrip. In die relatie met de samenleving hebt u heel veel
geïnvesteerd, met steeds weer dezelfde boodschap: de
parlementaire democratie is een groot goed en is niet het
eigendom van slechts de Kamerleden maar van alle Nederlanders. Daar moeten we met elkaar als land heel zuinig op zijn.
Voor u was het taalgebruik in deze zaal altijd een belangrijk element. Let wel, u gaf steeds alle ruimte voor
een stevig debat. Kamer en kabinet mochten elkaar, uiteraard via de voorzitter, gerust de waarheid zeggen, ook
al ging dat soms minder parlementair. Wie niet tegen de
hitte kon, moest maar uit de keuken blijven. Zo ziet u dat
volgens mij. Maar wel graag in begrijpelijke taal, want
aan jargon en moeilijke woorden had u als Voorzitter een
enorme hekel. "Liever geen geheimtaal", zei u dan. Dat

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

(applaus)
De voorzitter:
Fred, zeer bedankt voor je heel vriendelijke woorden namens de Eerste Kamer.
Ik mag nu het woord geven aan de minister-president.

Afscheid vertrekkende leden

2-5-24

Rutte
liet u merken ook, zonder aanzien des persoons, zo weet
ik uit eigen ervaring. Ook ik heb een enkele keer via de
bode een briefje gekregen met de vraag of ik het misschien niet langer wilde hebben over "intergenerationele solidariteit", of over "rechannelen". Blijkbaar wist niet
iedereen wat dat betekende. De vraag was: kan het misschien iets begrijpelijker? U formuleerde het subtiel, alhoewel ... maar het was wel duidelijk.
Terzijde: u geeft met uw eigen taalgebruik graag het
goede voorbeeld. Ik denk dat geen van uw voorgangers
het bijvoorbeeld zou hebben gewaagd om publiekelijk
te vertellen hoe u de minister-president liet wachten aan
de telefoon, omdat de Voorzitter bezig was een luier te
verschonen van een van haar kleinkinderen. Daar was
geen woord Frans bij, en het relativeert behoorlijk. Het
was trouwens mijn voorganger bij wie dit gebeurde, maar
toch.

(applaus)

De voorzitter:
Ik dank de minister-president voor zijn woorden en ik
vraag hem om mijn dank ook over te brengen aan de Koningin voor de bijzondere erkenning van het werk dat we
gedaan hebben, en ik niet alleen. Ik vraag hem om ook de
dank van alle andere mensen die vandaag deze mooie onderscheiding gekregen hebben, aan haar over te brengen.
Het is niet vanzelfsprekend, althans niet voor mij.
Excellenties, dames en heren genodigden, beste
collega's, lieve familie en vrienden. We komen aan het
eind van deze bijzondere dag. Sharon Dijksma als nestor
van de Kamerleden heeft precies die dingen gezegd over
de rol van de Tweede Kamer die ook voor mij het belangrijkst zijn. Ook in haar dank aan alle medewerkers volg ik
haar. Ik zou zeggen: een apart applaus voor alle mensen
die ons dagelijks in staat stellen om ons werk te doen.

De voorzitter:
Willibrord van Beek, eerste ondervoorzitter, je hebt mij
diep geroerd met jouw persoonlijke woorden aan mijn
adres. Dat geldt ook voor mijn collega van de Eerste Kamer, Fred de Graaf, en ook voor de minister-president.
Dank u wel. Ik word er ontzettend verlegen van.
Vanmiddag hebben we officieel afscheid genomen van
een groot aantal collega's. We hebben hen in de afgelopen uren allemaal genoemd en ik bedank hen allemaal,
stuk voor stuk, voor hun grote inzet voor de toekomst van
ons land.
Ten slotte bedank ik alle mensen op de tribune en beneden in de gastenloge voor het feit dat zij er op deze dag
bij wilden zijn; dat geldt in het bijzonder voor mijn speciale gast, de Commandant der Strijdkrachten generaal Middendorp. Zoals u weet, beste collega's, is dit ook voor mij
persoonlijk een heel bijzondere dag. Ik zit uw vergadering
vandaag voor de laatste keer voor. Daarom wil ik nu ook
enkele persoonlijke woorden tot u richten.
Zes jaar geleden schreef ik u, de leden van de Tweede
Kamer, een brief waarin ik mijn ambitie kenbaar maakte
om uw Voorzitter te worden. De tweede zin van die brief
luidde als volgt: de Grondwet stelt in artikel 50 dat de Staten-Generaal het gehele volk vertegenwoordigen. Ik koos
die zin niet voor niets als opening van mijn brief. Tijdens
de hele periode dat ik Kamerlid mocht zijn, is dit grondwetsartikel leidend voor mij geweest. Het benadrukt de
unieke waarde van ons werk, want wat is er waardevoller
dan dat je het volk mag vertegenwoordigen? Het is een
grote eer als je daartoe gekozen wordt. Van die eer was ik
mij elke dag bewust, en ik heb mij met inzet van alles wat
ik kon van die taak gekweten.
Het artikel behelst echter tegelijkertijd ook een opdracht. Als wij immers het gehele volk vertegenwoordigen, dan moet dat volk dat ook wel zo voelen. Dan staan
wij dus niet alleen voor uiteenlopende politieke meningen, maar ook voor verschillende regionale en sociaaleconomische achtergronden. We staan voor landgenoten die van elders komen en voor mensen die in Nederland geboren zijn of in andere delen van het Koninkrijk.
We staan voor de opdracht, die diversiteit ook hier in de
Kamer gestalte te geven. Het moet zó zijn, dat de kiezers
denken: dat parlement, dat is van mij. En eigenlijk moet
het ook zó zijn, dat de kiezers denken: dat parlement, daar
ben ik trots op.
Daar kunnen wij zelf voor zorgen. Nederland heeft een
sterk parlement met grote bevoegdheden. Ik heb de afgelopen jaren veel collega-voorzitters gesproken die met bewondering kijken naar onze positie, naar de sterke rol die
de Tweede Kamer speelt in het bestuur van ons land. Het
kan echter altijd beter. Dat hebben we met de stuurgroep
Parlementaire zelfreflectie ook met elkaar vastgesteld. We
moeten zorgen voor een betere informatievoorziening.
We moeten wetenschappers betrekken bij ons werk. We
moeten zelf onderwerpen aan de orde willen en durven
stellen. En we moeten ons nog meer inspannen om te
doen wat de burgers van ons verlangen: problemen aanpakken en oplossingen bedenken. Juist in de grote, internationale financiële crisis waarin we nu verkeren, moeten
we laten zien dat we dat kunnen. Zo kunnen we verdienen
dat de burgers trots op ons zijn.
In een democratie telt daarbij niet alleen de uitkomst,
maar ook het proces. Ik heb mij er als Kamervoorzitter
voor ingezet dat zo veel mogelijk kiezers naar het Binnen-

Tweede Kamer

19 september 2012
TK 2

(hilariteit)
Minister Rutte:
Wat had ik graag zijn gezicht gezien!
Mevrouw de voorzitter. Toen u in 2006 aantrad, schreven veel kranten over uw verleden als docent, blijkbaar in
de verwachting dat de nieuwe voorzitter de Kamer als een
schooljufrouw in bedwang zou gaan houden. Aan die verwachting hebt u niet voldaan, moet ik zeggen. Het belerende vingertje en de aanwijsstok zijn niet uw favoriete attributen. U bent in zekere zin wel de juf geworden aan wie
alle leerlingen de rest van hun leven met heel veel warmte zullen blijven terugdenken. In alles professioneel en tegelijkertijd buitengewoon menselijk en buitengewoon belangstellend. Daarvoor wil ik u graag heel veel dank zeggen, namens het kabinet, maar ook als voormalig – en ik
heb reden om aan te nemen ook opnieuw – lid van deze
Kamer.
Dan, beste Gerdi, wil ik toch ook persoonlijk eindigen.
Zes jaar voorzitterschap verdient een kroon op het werk.
Het doet mij dan ook heel veel genoegen je te mogen vertellen dat het Hare Majesteit de Koningin heeft behaagd
om je te benoemen tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Ik wil je nu graag met alle soorten van genoegen de
bijbehorende versierselen opspelden. Ik neem aan dat dit
gaat plaatsvinden onder een luid applaus.
(De bij de onderscheiding behorende versierselen worden
door de minister-president opgespeld.)
(staande ovatie)

Afscheid vertrekkende leden

2-5-25

Rutte
hof komen om te zien hoe wij ons werk doen. Het is hún
parlement, dus ze mogen ook zien hoe we het doen. Daarom heb ik mijn best gedaan om eraan bij te dragen dat
de debatten levendig zijn en spannend om naar te luisteren. U hebt mij daarbij ontzettend fijn geholpen, van tijd
tot tijd. Ik heb ook mijn best gedaan om eraan bij te dragen dat het debat goed gestructureerd is en niet te lang
duurt. Ik heb eraan bijgedragen dat Kamerleden en bewindslieden begrijpelijke taal spreken en zich niet verliezen in onbegrijpelijke woorden en onuitspreekbare afkortingen. De lof van de minister-president daarover neem ik
graag in ontvangst! Net als hij vind ik dat we daarbij op
de bal moeten spelen en niet op de man. Daar ligt natuurlijk niet alleen een taak voor de Voorzitter, maar voor alle leden zelf, zeker als we willen laten zien hoe we hier tot
besluitvorming komen. Want in de politiek moeten we er
uiteindelijk samen uit komen. De beste oplossing is daarbij die, die door zo veel mogelijk mensen wordt gedragen.
En dus is een compromis geen slap aftreksel van wat je
eigenlijk wilt, maar een mooi en doordacht alternatief dat
je met trots kunt verdedigen. Alleen zó kan de Tweede Kamer haar werk goed doen.
De beslissingen die we hier nemen, hebben immers
grote gevolgen voor het leven van mensen. Soms moeten
we zelfs beslissingen nemen die gaan over zaken van leven en dood. Dat geldt bijvoorbeeld als we spreken over
de inzet van ons leger. Achttien keer heb ik met u in deze
Kamer stilgestaan bij de dood van mannen die het leven
hebben gelaten in Afghanistan. Elke keer opnieuw heeft
dat diepe indruk op me gemaakt. Ik ben er dan ook trots
op dat ik als eerste Kamervoorzitter een bezoek mocht
brengen aan een missie. Daarmee wilde ik laten zien dat
de hele Kamer – en dus ook heel Nederland – groot respect heeft voor het werk van de mannen en vrouwen die
bereid zijn om te vechten voor de vrede in de wereld.
Ze vechten er voor vrijheid, voor democratie en voor de
rechtstaat. Die begrippen spreken niet vanzelf; die moeten steeds opnieuw worden bevochten. Dat is wat we elk
jaar op 4 mei herdenken, omdat ook Nederland rechteloosheid en dictatuur heeft gekend. Maar het is ook wat
we ons in deze zaal elke dag moeten realiseren. Het is om
die reden dat ik de Commandant der Strijdkrachten, generaal Middendorp, gevraagd heb om vandaag mijn gast te
zijn.
Beste collega's. Vandaag nemen we afscheid van 50
collega's die al dan niet vrijwillig niet in deze banken terugkeren. Vanaf morgen vergadert hier een nieuwe Tweede Kamer. Het zal een Kamer zijn met veel nieuwe leden
die zich, samen met de zittende leden, voluit zullen inzetten voor de toekomst van ons land. Ik hoop dat ze dat
zullen doen met zelfbewustzijn en met trots. Ik hoop dat
zij niet alleen trots zijn op hun eigen positie en die van
hun fractie, maar ook op de Kamer als geheel. Voor het
imago van het parlement, en daarmee van het Kamerlidmaatschap, zijn we altijd alle 150 samen verantwoordelijk. Als de nieuwe Kamer er morgen in slaagt om in een
goed en open debat tot een breed gedragen keuze voor
een informateur te komen, dan maakt ze meteen al een
geweldige start. Ik zie dat met vertrouwen tegemoet. Beste collega's, ik ben jullie intens dankbaar voor het feit dat
jullie mij twee maal het vertrouwen hebben gegeven om
jullie voorzitter te zijn. Dat ik daartoe ben verkozen in een
vrije en open verkiezing heeft mij ongelooflijk gesteund
in mijn functioneren. Ik kijk terug op een prachtige periode. Ik dank de leden die mij niet alleen professioneel respect, maar vaak ook hun vriendschap hebben gegeven.

Tweede Kamer

Afscheid vertrekkende leden

Ik dank nogmaals de medewerkers die ons met zo veel
toewijding, kennis en inzet omringen. Ik dank de leden
van het kabinet die deze zaal steeds opnieuw blijmoedig
en vol verwachting hebben betreden. Tot slot bedank ik
ook mijn geliefden, mijn thuisfront. Ik beloof jullie dat ik
alle energie die nu vrijkomt niet aan jullie zal besteden.
Ik wens mijn opvolger en alle 149 andere leden een sterk
parlement en een sterk kabinet in een sterk Nederland. Ik
sluit de vergadering.
(applaus)
Sluiting 14.59 uur.

19 september 2012
TK 2

2-5-26