Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

30 977

AIVD

Nr. 118

VERSLAG INTERPARLEMENTAIRE COMMISSIEVERGADERING
(ICM) OVER DEMOCRATISCH TOEZICHT OP INLICHTINGENDIENSTEN IN DE EUROPESE UNIE OP 28 EN 29 MEI 2015 TE
BRUSSEL
Vastgesteld 18 juni 2015
Op 28 en 29 mei 2015 nam het lid Van Bommel (SP) deel aan een
interparlementaire commissievergadering over democratisch toezicht op
inlichtingendiensten. Hierbij treft u een verslag van de bijeenkomst.
De conferentie werd geopend door de heer Moraes, voorzitter van de
parlementaire commissie voor Burgerlijke Vrijheden, Justitie en Binnenlandse Zaken (LIBE) van het Europees parlement (EP). Nieuwe bedreigingen zoals terrorisme vragen om een hernieuwd debat over inlichtingendiensten en controle hierop in de parlementen om de veiligheid van
de lidstaten te garanderen. Het EP en de nationale parlementen van
Litouwen, België en Italië hebben de conferentie geïnitieerd om de
mogelijkheden tot het verbeteren van internationale samenwerking met
elkaar te verkennen.
Het EP heeft in 2014 een omvangrijk onderzoek afgerond naar aanleiding
van de onthullingen over inlichtingendiensten door Snowden. Het verslag
van dit onderzoek heeft de vorm van een resolutie van het EP met
conclusies en aanbevelingen. Inzake toezicht op de activiteiten van
inlichtingendiensten kan worden geconcludeerd dat toezichthouders
onvoldoende geëquipeerd zijn in het licht van de toegenomen bevoegdheden van inlichtingendiensten. Een van de belemmeringen is dat het
toezicht op nationaal niveau zonder grensoverschrijdende samenwerking
niet gelijk op gaat met toegenomen internationale samenwerking tussen
inlichtingendiensten.
OPENING SESSION: The repercussions on intelligence oversight of a
rapidly changing world
De directeur van IntCen introduceert zijn dienst. Dit is een onderdeel van
de buitenlandse dienst van de Europese Commissie (EEAS). Veel
medewerkers zijn gedetacheerd vanuit de inlichtingendiensten in de
lidstaten. IntCen verzamelt geen gegevens maar maakt analyses van
aangeleverde gegevens.
Bijdragen worden vanuit de lidstaten gedaan op verzoek maar ook op
eigen initiatief. Dit betreft ongeveer 500 rapporten per jaar die worden
verstrekt aan Europese instellingen en de lidstaten. De analyses betreffen

kst-30977-118
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 118

1

met name bedreigingen van de veiligheid in de EU van buiten de EU maar
op het gebied van terrorismebestrijding en cyberveiligheid kijkt IntCen
ook naar bedreigingen van binnen de EU. Op basis van de huidige
rechtsgrondslag zijn operationele activiteiten niet mogelijk, indien daar
wel behoefte aan zou zijn zou de rechtsgrondslag moeten worden
aangepast. Dit wordt vanuit IntCen niet binnen afzienbare termijn
verwacht. De directeur van IntCen adviseert de controle op algemene en
militaire inlichtingendiensten te combineren.
Er werden vragen gesteld vanuit het Europees parlement en de nationale
parlementen uit Spanje en Italië. De vragen betroffen hoe IntCen met
persoonsgegevens om gaat (IntCen verwerkt geen persoonsgegevens), of
er behoefte lijkt te zijn aan een Europese inlichtingendienst (geen
antwoord), aan wie de analyses worden verstrekt (Europese instellingen
en lidstaten), hoe het toezicht op IntCen is georganiseerd (informele
gesprekken met Europarlementariërs voldoen gezien de beperkte
bevoegdheid van IntCen).
De voormalig Legal Director van de Britse agentschappen MI5 en MI6, de
heer Bickford, presenteert de activiteiten van de Britse inlichtingendienst
gelardeerd met aansprekende voorbeelden in de strijd tegen terrorisme,
zoals het offline halen van 100 pagina’s per week met opruiende teksten.
Het behouden van de balans tussen staat en individu, tussen vrijheid en
de noodzaak om informatie te verzamelen is essentieel. De uitdaging ligt
in het bijblijven van de inlichtingendiensten ten aanzien van veranderde
communicatievormen waardoor mensen veel meer communiceren Hij is
geen voorstander van de term «metadata», maar stelt «communications
data plus» voor als meer adequate term. De spreker stelt dat als inlichtingendiensten los van de uitvoerende macht, op basis van juridische
instemming en met parlementair toezicht functioneren dit de meest
simpele en effectieve werkwijze is.
Er komen vragen van Europarlementariërs en vanuit nationale parlementen uit Duitsland, Roemenië, Italië, Frankrijk, Polen en Tsjechië.
Behalve vragen aan de spreker vindt en ook een gesprek plaats over de
mentaliteit van inlichtingendiensten en het overschrijden van grenzen, het
toezicht op grensoverschrijdende samenwerking door de inlichtingendiensten, de houding van de Britse inlichtingendienst ten aanzien van
parlementair toezicht in Duitsland, het technologisch en democratisch
deficit van het mechanisme van toezicht in het Verenigd Koninkrijk, de
juridische ontwikkelingen in Frankrijk, de noodzaak van politiek neutraal
toezicht op de inlichtingendiensten, omgang met geheime informatie,
controle op de begroting van de inlichtingendiensten en de controle in
België naar aanleiding van twee lopende zaken, de verhouding tussen
politici en experts bij het houden van toezicht, encryptie en of Europese
inlichtingendiensten elkaar vertrouwen of bespioneren. In antwoord op de
vragen geeft de spreker aan de zorgen omtrent toezicht te delen. Hij acht
de kwaliteit van controle in de EU-lidstaten niet van het hoogste niveau.
Controle dient vooraf plaatst te vinden door de rechterlijke macht en het
parlement en kan niet worden overgelaten aan de uitvoerende macht.
De volgende spreker, professor Cameron van de Universiteit van Uppsala,
geeft een inkijk in het aankomende rapport van Venetië Commissie van de
Raad van Europa. Dit rapport is op 5 juni 2015 gepubliceerd. Het betreft
uitvoerig onderzoek naar toezicht op inlichtingendiensten en concludeert
dat aanpassing van de werkwijze noodzakelijk is. De aanleiding van het
onderzoek zijn de toegenomen bevoegdheden van inlichtingendiensten
sinds 11 september 2001. De spreker stelt dat de geïnstitutionaliseerde
vorm van toezicht op inlichtingendiensten, het toezicht door de media
waar overheden normaliter aan onderhevig zijn vervangt. De spreker licht
toe dat het mandaat van de inlichtingendiensten door het parlement zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 118

2

nauw mogelijk moet worden gedefinieerd, waarna de diensten verantwoordelijk zijn voor de interpretatie van dit mandaat. Een ander aspect dat
in het rapport naar voren komt is het onderscheid dat inlichtingendiensten
maken tussen eigen burgers en degenen buiten de landsgrenzen. De
inlichtingendiensten dienen te accepteren dat burgers in andere landen
ook rechten hebben en zouden de categorieën binnen- en buitenland niet
verschillend moeten behandelen. In het rapport is ook naar de VS
gekeken.
De heer Oetheimer, hoofd van de sector Information Society, Privacy and
Data Protection van het Europese mensenrechtenagentschap vertelt over
het nieuw rapport van FRA over inlichtingendiensten dat op korte termijn
zal uitkomen. Het rapport gaat over surveillance activiteiten van inlichtingendiensten, over het toezicht op inlichtingendiensten en hoe schendingen van grondrechten door inlichtingendiensten kunnen worden
voorkomen.
Vragen worden gesteld door Europarlementariërs en de nationale
parlementen uit Duitsland, Oostenrijk en Italië. De vragen gaan over het
belang van openbaarheid van informatie voor zover mogelijk over de
bescherming van klokkenluiders zoals Snowden, het belang van
vertrouwen in parlementariërs dat informatie niet bij de media terecht
komt, het scheiden van contraspionage en het opsporen van misdaad, de
familiaire verbanden in de wereld van inlichtingendiensten en het
democratisch deficit inzake grensoverschrijdende situaties.
Tijdens deze ochtendsessie vond in het Europees parlement een persconferentie plaats waar een lid van het Oostenrijks parlement samen met
Judith Sargentini (EP, GroenLinks) nieuw bewijs publiceerde over
mogelijke afluisterpraktijken van de kabels van Europese bedrijven,
waaronder een groot aantal van KPN.
Vervolg conferentie
Het vervolg van de conferentie bestond uit drie workshops met een groot
aantal sprekers uit nationale parlementen, toezichthoudende commissies
en onderzoeksinstituten. Deze workshops hebben onder Chatham House
Rule plaatsgevonden waardoor een verslag met de inbreng van de
sprekers niet beschikbaar is. Tijdens de workshops hebben leden van
parlementaire en buitenparlementaire toezichthoudende commissie hun
werkwijzen toegelicht en ervaringen hiermee gedeeld. Kernpunten uit de
presentaties en de debatten met de aanwezigen zijn de volgende:
– Het internet en nieuwe technologieën stellen inlichtingendiensten,
rechtshandhavende autoriteiten en toezichthouders voor uitdagingen.
Het in huis hebben of kunnen inhuren van technologische expertise is
voor toezichthouders essentieel
– Kernmerken van parlementair toezicht die werden genoemd als
succesfactoren zijn het benoemen van de leden door het hele
parlement, een brede samenstelling (uit twee kamers in bicamerale
systemen), tussen de 5 en 10 leden, een balans tussen coalitie en
oppositie, inhoudelijke ondersteuning beschikbaar, goede informatiepositie, vertrouwen tussen de toezichthouder en de inlichtingendiensten en mandaat om budget en personeel van de inlichtingendiensten
goed te keuren.
– Een belangrijke maar moeilijk te beantwoorden vraag is of toezichthouders op inlichtingendiensten grensoverschrijdend moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 118

3

samenwerken. De beperking van het toezicht door dit niet te doen
wordt breed gedeeld, over mogelijke oplossingen lopen de meningen
uiteen.
De delegatie,
Van Bommel
De griffier,
Vermeer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 977, nr. 118

4