Duurzaamheid van groepen
gewasbeschermingsmiddelen
buiten de landbouw
Margot Veenenbos, Joost Lommen, Eric Hees
en Peter Leendertse

Duurzaamheid van groepen
gewasbeschermingsmiddelen
buiten de landbouw

Auteurs:

Margot Veenenbos, Joost Lommen, Eric Hees en Peter Leendertse

© CLM, publicatienummer 1109, maart 2022

CLM Onderzoek en Advies
Postbus:
Postbus 62
4100 AB Culemborg

Bezoekadres:
Gutenbergweg 1
4104 BA Culemborg

T 0345 470 700
www.clm.nl

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Inhoud
Samenvatting

3

1 Inleiding

6

1.1
1.2
1.3
1.4

Achtergrond
Onderzoeksvragen
Afbakening en definities
Onderzoeksmethode

2 Duurzame gewasbescherming

2.1
2.2
2.3

Duurzame gewasbescherming
Geïntegreerde gewasbescherming (IPM): de voorkeursvolgorde
Criteria voor duurzame gewasbescherming
2.3.1 Milieu-impact
2.3.2 Inpasbaarheid in IPM
2.3.3 Onjuist gebruik

3 Groepen gewasbeschermingsmiddelen

3.1

6
7
7
8
9

9
10
11
11
13
14
15

Gewasbeschermingsmiddelen
3.1.1 Basisstoffen
3.1.2 Laag-risicostoffen
3.1.3 Microbiële stoffen
3.1.4 Feromonen
3.1.5 Reguliere stoffen

15
16
16
18
19
19

4 Interviews met stakeholders

21

4.1
4.2
4.3

Duurzame gewasbescherming(smiddelen)
Groepen gewasbeschermingsmiddelen
Voorbeelden uit het buitenland
4.3.1 België
4.3.2 Frankrijk

5 Duurzaamheid van de groepen

5.1
5.2
5.3
5.4

Toelichting score basisstoffen en laag-risico stoffen
Eindscore
Beantwoording onderzoeksvraag
Noodzakelijkheid

21
22
22
22
23
24

25
25
25
27

6 Conclusies en aanbevelingen

28

Referenties

30

Bijlagen

33

Bijlage I. Gewasbeschermingsmiddelen
Bijlage II. Overige middelen
Bijlage III. Vragenlijst interviews
Bijlage IV Stofeigenschappen
Bijlage V. Score selectiviteit en resistentie (IPM-criteria)

34
37
38
39
42

2

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Samenvatting
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (Ministerie van I&W) heeft aan CLM
Onderzoek en Advies de vraag gesteld of er een technisch-inhoudelijke reden of noodzaak
is, om het gebruik van specifieke groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw
toe te staan. En zo ja, voor welke groepen geldt dit en waarom? Dit onderzoek sluit aan bij
de actuele discussie over de vraag of duurzame gewasbeschermingsmiddelen (bijvoorbeeld
laag-risicomiddelen) uitgezonderd zouden moeten worden van het gebruiksverbod in de
niet-landbouw.
In dit rapport zijn allereerst criteria voor duurzame gewasbeschermingsmiddelen opgesteld.
Vervolgens worden groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw - en de
verschillen daartussen - beschreven. Op basis van de duurzaamheidscriteria zijn de groepen
gewasbeschermingsmiddelen vervolgens beoordeeld.
Afbakening
Dit rapport gaat specifiek om groepen gewasbeschermingsmiddelen die (potentieel)
gebruikt kunnen en mogen worden buiten de landbouw. Hierbij wordt geen onderscheid
gemaakt tussen de toepasser (professioneel of particulier). Het onderzoek is gericht op de
duurzaamheidaspecten van gewasbeschermingsmiddelen zoals die binnen beleidskaders zijn
geformuleerd.
Onderzoeksmethodiek
In het onderzoek is gestart met:
• Het vaststellen van criteria voor duurzame gewasbeschermingsmiddelen via literatuurstudie, praktijkervaring en expert judgement.
• Het opstellen van een overzicht van de verschillende groepen gewasbeschermingsmiddelen.
Vervolgens zijn de groepen, aan de hand van een aantal representatieve stoffen die de
spreiding binnen een groep weergeven, gescoord op de verschillende duurzaamheidscriteria. In de uitvoering is ook een aantal organisaties geïnterviewd en de nieuw opgedane
informatie is verwerkt in deze studie. Er is onder andere gesproken met Artemis, Velt,
Milieu Centraal, Ministerie van I&W, Schuttelaar & Partners, een groenvoorziener en een
ecologisch hovenier. De concept-eindrapportage is besproken met de klankbordgroep,
waarvoor alle geïnterviewde partijen zijn uitgenodigd, aangevuld met vertegenwoordigers
van het Ministerie. Hun opmerkingen zijn, mits relevant bevonden door de auteurs,
verwerkt.
Criteria duurzame gewasbeschermingsmiddelen
Uitgegaan is van de volgende criteria: waterleven, bodemleven, nuttige insecten, vogels en
zoogdieren, bio-accumulatie, persistentie, drinkwaterbronnen en humane toxiciteit. Dit zijn
criteria die grotendeels in Europese richtlijnen zijn opgenomen en die door onderzoekers
worden toegepast in milieu-indicatoren voor gewasbeschermingsmiddelen. Omdat ook
3

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

geïntegreerde gewasbescherming (Integrated Pest Management, IPM) een belangrijk doel is
van Europees beleid, zijn ook de criteria selectiviteit en resistentie toegevoegd.
Groepen gewasbeschermingsmiddelen
Uitgegaan is van de volgende groepen stoffen: basisstoffen, laag-risicostoffen, microbiële
middelen en feromonen. Dit zijn de vier groepen die - naast de grote groep van reguliere
stoffen - formeel in de Europese regelgeving en richtlijnen zijn opgenomen.
Het valt op dat de groepen slechts een zeer beperkt aantal toegelaten stoffen bevatten voor
gebruik buiten de landbouw, en de informatie over de toelatingen buiten de landbouw
lastig te vinden is.
Ook de termen ‘biologische middelen’ en ‘groene middelen’ worden in praktijk regelmatig
gebruikt om groepen stoffen te benoemen, maar deze missen (vooralsnog) een officiële
Europese definitie.
Beoordeling groepen gewasbeschermingsmiddelen op de duurzaamheidscriteria
Uit elke groep gewasbeschermingsmiddelen is een aantal representatieve werkzame stoffen
beoordeeld op de duurzaamheidscriteria. Op basis van de Pesticide Properties Database
(PPDB) en Bio-Pesticide Database (BPDB) zijn ze ingedeeld in ‘low’ (groen), ‘moderate’
(oranje) en ‘high (rood). De verontreiniging van drinkwaterbronnen is geen onderdeel van
de PPDB en BPDB, hiervoor is gebruik gemaakt van de risicolijst voor
bestrijdingsmiddelen en waar nodig aanvullende informatie
In elk van de gedefinieerde groepen (basisstoffen, laag-risico stoffen, microbiële stoffen en
feromonen) blijken stoffen te zitten die potentiele impact hebben op het milieu (één of
meer van de beschermdoelen) en/of op inpasbaarheid in IPM; zie het overzicht in de
tabel op de volgende pagina.
Conclusies en aanbevelingen
• Omdat in elk van de gedefinieerde groepen stoffen voorkomen die een potentiele
impact hebben op milieu en/of inpasbaarheid in IPM, is er geen technisch-inhoudelijke
reden om het gebruik van bepaalde groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de
landbouw toe te staan. We stellen vast dat de groepen niet eenduidig zijn, en er dus
voorzichtig moeten worden omgegaan met uitspraken die een gehele groep betreffen.
• Gezien bovenstaand punt, is het advies nadruk te leggen op de eerste twee stappen van
IPM; preventie en niet-chemische methoden. Hier valt ook de inzet van natuurlijke
vijanden onder. Deze methoden zijn in veel gevallen beschikbaar. Voor een aantal
specifieke situaties bestaat een lijst uitzonderingen waarbij wel gewasbeschermingsmiddelen zijn toegestaan in de openbare ruimte. In het opstellen of herzien van deze
lijst is het noodzakelijk dat onderscheid gemaakt wordt tussen de particulier en de
professional buiten de landbouw.

4

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Tabel: Werkzame stoffen die vallen in verschillende groepen, getoetst op basis van verschillende
duurzaamheidscriteria (bronnen PPDB en BPDB 2021).
Voor het onderdeel ‘Milieu’ geeft rood een hoge potentiële impact weer, oranje een
gemiddelde potentiële impact en groen een lage potentiële impact.

-

-

-

-

-

-

Resistentie*

-

Selectiviteit

-

Drinkwaterbronnen

Bio-accumulatie

-

Persistentie

Vogels & zoogdieren

IJzer(III)fosfaat
COS-OGA
3. MICROBIËLE STOFFEN
Bacillus amyloliquefaciens
strain FZB24
Bacillus thuringiensis
ssp. kurstaki SA-11
Bacillus thuringiensis
ssp. aizawai strain ABTS-1857
Trichoderma afroharzianum
strain T-22
Metarhizium anisopliae
stam F52

-

-

Nuttigen (bijen &
natuurlijke vijanden)

1. BASISSTOFFEN
Natuurazijn
Equisetum arvense
Chitosan hydrochloride
2. LAAG-RISICOSTOFFEN

Bodemleven

Soort stof

Waterleven

DuurzaamheidsCriterium

IPM

Humaan

MILIEU

ONDERDEEL

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

4. FEROMONEN
Diammoniumfosfaat
Kwartszand
Uienolie

-

-

-

-

-

5. REGULIERE STOFFEN
Deltamethrin
Difenoconazool
Fluroxyrpyr-meptyl
Glyfosaat
MCPA

-

Nonaanzuur
* Voor de categorie resistentie zijn alleen de kleuren groen en rood toegekend, zie toelichting bijlage V

5

-

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

1
Inleiding
1.1
Achtergrond

Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (Ministerie van I&W) heeft CLM
Onderzoek en Advies gevraagd te adviseren over het duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw (ook genoemd niet-landbouw). Dit sluit aan bij
de actuele discussie over de vraag of duurzame gewasbeschermingsmiddelen (bijvoorbeeld
laag-risicomiddelen) uitgezonderd zouden moeten worden van een gebruiksverbod in de
niet-landbouw.
Voordat gewasbeschermingsmiddelen op de markt mogen komen, moeten ze eerst door de
toelatingsprocedure van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en
biociden (Ctgb) komen. Het Ctgb beoordeelt het middel op effectiviteit, effecten voor
oppervlakte- en grondwater, bodemleven, natuurlijke vijanden, bestuivers en/of de
toepasser. Wanneer een middel, na een toepassing die in overeenstemming is met goede
gewasbeschermingspraktijken en rekening houdend met realistische
gebruiksomstandigheden, geen onaanvaardbare effecten (risico’s) heeft voor mens, dier,
grondwater en milieu, kan het worden toegelaten (Artikel 4 van Verordening (EG) Nr.
1107/2009, betreffende het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen). Niet
alle toegelaten middelen scoren gelijk voor elk van deze categorieën: het ene middel zal
effectiever zijn dan het andere middel, maar mogelijk ook meer effect hebben op het
milieu. De milieu-effecten van middelen bij toepassing buiten de landbouw waren voor het
ministerie aanleiding om een gebruiksverbod in te stellen, gefundeerd op de EU-richtlijn
duurzaam gebruik (2009/128/EG). In april 2021 heeft de staatssecretaris van I&W
aangegeven periodiek te besluiten of uitzonderingen op het gebruiksverbod nog
noodzakelijk zijn; “Daarvoor kan bijvoorbeeld reden zijn als een technische innovatie

heeft plaatsgevonden of als een uitzondering, zoals het gebruik van bepaalde
soorten biologische gewasbeschermingsmiddelen, bijdraagt aan verdere
verduurzaming van de gewasbescherming. Een uitzondering moet inhoudelijk
goed zijn onderbouwd.” (Kamerstuk 27858, nr. 535, 2021).

In dit rapport gaan we allereerst in op wat verstaan wordt onder duurzame gewasbescherming: welke criteria zijn hiervoor aan te duiden? Daarnaast beschrijven we groepen
gewasbeschermingsmiddelen, en de verschillen daartussen. Ook geven we een overzicht
van de gewasbeschermingsmiddelen in de groepen die zijn toegelaten buiten de landbouw.
Vervolgens toetsen we deze groepen (via representatieve werkzame stoffen) op de duurzaamheidscriteria.
6

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

1.2
Onderzoeksvragen

De volgende twee onderzoeksvragen zijn geformuleerd:
• Is er – op basis van duurzaamheidscriteria voor duurzame gewasbescherming – een
technisch-inhoudelijke noodzaak of reden om het gebruik van bepaalde groep(en)
gewasbeschermingsmiddelen (buiten de landbouw) toe te staan?
• Zo ja, voor welke groep(en) gewasbeschermingsmiddelen geldt dat, en waarom?
Onder ‘technisch-inhoudelijk’ verstaat de opdrachtgever dat het gebruik van een middel
uit die groep(en) een substantiële positieve bijdrage levert aan de verduurzaming van de
gewasbescherming buiten de landbouw, vergeleken met andere groepen gewasbeschermingsmiddelen, en/of aanzienlijk minder risico’s oplevert voor mens, dier en
milieu, vergeleken met andere groepen gewasbeschermingsmiddelen. In deze studie wordt
op grond van literatuur, expert judgement en/of praktijkervaringen gemotiveerd of daar
wél of juist geen sprake van is.
1.3
Afbakening en definities

Een review van de stofbeoordelingen van het Ctgb vormt nadrukkelijk geen onderdeel van
het onderzoek. Het gebruiksverbod en de uitzonderingen zijn onderdeel van het overheidsbeleid voor verduurzaming van de gewasbescherming (zie paragraaf 2.1) en staan los van
het toelatingsbeleid van gewasbeschermingsmiddelen tot de Nederlandse markt.
Het gaat om duidelijk afgebakende groep(en) gewasbeschermingsmiddelen. We behandelen
niet alle toegelaten middelen per groep, maar richten ons op enkele onderscheidende
voorbeelden, om -waar mogelijk - een groep te kunnen duiden. Als blijkt dat groepen niet
van elkaar te onderscheiden zijn op basis van duurzaamheidscriteria, dan gaan we na of
subgroepen van die groep wel onderscheidend zijn.
Het onderzoek is gericht op de duurzaamheidaspecten van gewasbeschermingsmiddelen,
zoals die binnen beleidskaders zijn geformuleerd (zie paragraaf 2.1). Onderwerpen als
emissie van CO2 (klimaat), kosten en effectiviteit van een middel of methode, vallen buiten
dit onderzoek. Over deze onderwerpen zijn eerder rapporten verschenen (Cuperus et al.,
2013; Veenenbos et al., 2020). Dit onderzoek betreft geen volledige levenscyclusanalyse
(LCA).
Het gaat specifiek om groepen producten die (potentieel) gebruikt kunnen en mogen
worden, buiten de landbouw. Hierbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen de toepasser
(professioneel of particulier).
Er bestaan veel verschillende typen pesticiden (de verzamelnaam voor gewasbeschermingsmiddelen en biociden). In dit rapport beperken we ons tot gewasbeschermingsmiddelen
(zie definitie in hoofdstuk 3). Biociden - zoals middelen tegen algen/groene aanslag op
tegels - vallen buiten dit onderzoek. Biociden hebben als hoofddoel het bestrijden van
organismen, zoals ongedierte, algen en schimmels die schadelijk zijn voor de gezondheid
van mens en dier, of die schade toebrengen aan materialen (Europese Verordening Nr.
528/2012).
7

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

1.4
Onderzoeksmethode

Als eerste stap hebben we, op basis van een literatuurstudie, praktijkervaring en expert
judgement van CLM, beschreven wat duurzame gewasbescherming is, en welke criteria
daarbij horen (hoofdstuk 2). Vervolgens is een overzicht gemaakt van verschillende
groepen gewasbeschermingsmiddelen, inclusief een overzicht welke werkzame stoffen van
deze groepen buiten de landbouw zijn toegelaten (hoofdstuk 3). Ten slotte beschrijven we
van de groepen hoe ze scoren op verschillende duurzaamheidscriteria, aan de hand van een
aantal representatieve stoffen uit elke groep (hoofdstuk 5).
Als tweede stap hebben we een vragenlijst opgesteld, die de kapstok vormde voor
interviews, met vertegenwoordigers van organisaties die zich bezighouden met
gewasbescherming buiten de landbouw. De gesprekken hebben plaatsgevonden via
beeldbellen. In het tweede deel van het gesprek is de informatie (de groepen en
duurzaamheidscriteria) voorgelegd en besproken met vertegenwoordigers van onder
andere Artemis, Velt, Milieu Centraal, Ministerie van I&W, Schuttelaar & Partners, een
groenvoorziener en een ecologisch hovenier.1 De belangrijkste bevindingen uit de
interviews zijn beschreven in hoofdstuk 4.
In stap 3 hebben we de informatie uit stap 1 en 2 verwerkt in een conceptrapportage.
De concept eindrapportage is besproken met de klankbordgroep, waarvoor alle
geïnterviewde partijen zijn uitgenodigd, aangevuld met vertegenwoordigers van het
ministerie. Hun opmerkingen zijn, mits relevant bevonden door de auteurs, verwerkt.
Daarna is de eindrapportage opgeleverd.

Ook Nefyto is uitgenodigd, maar heeft aangegeven niet op deze uitnodiging in te gaan: “Nefyto
is van mening dat de politiek eerst duidelijkheid moet verschaffen over de kaders voor het gebruik
van gewas-beschermingsmiddelen buiten de landbouw. Daarom zullen wij op dit moment niet
ingaan op de uitnodiging. Wij blijven graag geïnformeerd over eventuele vervolgstappen die op dit
dossier worden ondernomen.”
(E-mailbericht 26 augustus 2021).
1&2

8

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

2
Duurzame gewasbescherming
2.1
Duurzame gewasbescherming

Om criteria voor duurzame gewasbescherming op te stellen, moeten we eerst identificeren
wat duurzame gewasbescherming is. Welke definitie wordt in het Nederlandse beleid, de
wet- en regelgeving en de EU-richtlijn aan de term ‘duurzame gewasbescherming’ gegeven?
De Europese richtlijn2 duurzaam gebruik pesticiden (2009/128/EG) is opgesteld “tot
vaststelling van een kader voor communautaire actie ter verwezenlijking van een duurzaam
gebruik van pesticiden”. Hierbij worden risico’s voor mens en milieu en geïntegreerde
gewasbescherming (IPM) als belangrijke thema’s genoemd: “Deze richtlijn stelt een

kader vast voor de totstandbrenging van een duurzaam gebruik van pesticiden door
vermindering van de risico’s en de effecten van pesticidengebruik op de menselijke
gezondheid en het milieu en door bevordering van het gebruik van geïntegreerde
plaagbestrijding en alternatieve benaderingswijzen of technieken, zoals nietchemische alternatieven voor pesticiden.”
In diezelfde richtlijn (2009/128/EG) wordt een aantal risico’s specifiek benoemd, zoals de
effecten op:
• Aquatisch milieu: “Het aquatische milieu is bijzonder kwetsbaar voor pesticiden.
Daarom is het noodzakelijk bijzondere aandacht te besteden aan het vermijden van
verontreiniging van het oppervlaktewater en het grondwater……”
• Natuurgebieden: “Het gebruik van pesticiden kan bijzonder gevaarlijk zijn in zeer
kwetsbare gebieden zoals Natura 2000-gebieden die bescherming genieten uit hoofde
van Richtlijn 79/409/EEG en Richtlijn 92/43/EEG”.
• Kinderen: “Op andere plaatsen zoals openbare parken, sport- en recreatieterreinen,
schoolterreinen en speelplaatsen voor kinderen, en in de nabijheid van zorginstellingen
bestaat er een groot risico van blootstelling aan pesticiden. In dergelijke gebieden dient
het gebruik van pesticiden tot een minimum te worden beperkt of te worden verboden.
Wanneer gebruik wordt gemaakt van pesticiden, moeten passende risicobeheersmaatregelen worden genomen en moeten in eerste instantie pesticiden met een laag risico en
biologische bestrijdings-maatregelen worden overwogen”.

2 Een richtlijn legt over het algemeen verplichtingen op aan de EU-lidstaten en geldt niet rechtstreeks voor

burgers. Elke lidstaat moet de beoogde eindresultaten van een richtlijn (doelstellingen, instrumenten en
dergelijke) omzetten in eigen wetgeving.

9

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

De toekomstvisie voor gewasbescherming 2030, die het ministerie van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV) met diverse stakeholders heeft opgesteld (LNV 2019)3, sluit ook
aan bij de focus op IPM, en het doel om emissies naar het milieu te reduceren:
“In 2030 bestaat de land- en tuinbouw in Nederland uit een duurzame productie met
weerbare planten en teeltsystemen, waardoor ziekten en plagen veel minder kansen krijgen
en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen zo veel mogelijk kan worden voorkomen.
Daar waar gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt, is dit conform de principes van
geïntegreerde gewasbescherming, nagenoeg zonder emissies naar het milieu en zonder
residuen”.
2.2
Geïntegreerde gewasbescherming (IPM): de voorkeursvolgorde

Geïntegreerde gewasbescherming (IPM) wordt als volgt beschreven in de wet
Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (Wgb, 2021):

“Geïntegreerde gewasbescherming: de zorgvuldige afweging van alle beschikbare
gewasbeschermingsmethoden, gevolgd door de integratie van passende
maatregelen die de ontwikkeling van populaties van schadelijke organismen
tegengaan, het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en andere vormen van
interventie tot economisch en ecologisch verantwoorde niveaus beperkt houden en
het risico voor de gezondheid van de mens en voor het milieu tot een minimum
beperken”. Onderdeel van de IPM-aanpak is dus tevens het beperken van de risico’s voor
de omgeving en de mens. Bij IPM wordt gebruik gemaakt van een voorkeurs-volgorde;
allereerst worden preventieve maatregelen genomen, zo nodig wordt daarna niet-chemisch
ingegrepen, en als allerlaatst kan men chemisch ingrijpen (zie ook figuur 1). Men werkt van
beneden naar boven wat betreft de mogelijkheden in de piramide. Men begint met
preventie, gevolgd door mechanisch/fysisch ingrijpen, daarna volgt zo nodig de inzet van
biologische middelen en tenslotte chemische middelen (Bos, 2019). Dit rapport over de
groepen gewasbeschermingsmiddelen gaat over verschillende type middelen (omcirkeld:
chemische en biologische), niet over de methoden onder in de piramide.

Figuur 1: Piramidale weergave van geïntegreerde gewasbescherming (IPM)

3 De visie is met name gericht op landbouw, maar is ook toepasbaar op duurzame

gewasbescherming buiten de landbouw.
10

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

De IPM-aanpak is relevant voor gewasbescherming buiten de landbouw, maar is daar
minder systematisch uitgewerkt dan in de landbouw. Het belang van preventie is groot
voor de particulier en groenbeheerder. Dit betreft maatregelen voor een slimme aanleg,
inrichting en beheer van openbaar groen en tuinen (Tijskens et al. 2014, Veenenbos et al.
2020). Een duidelijk voorbeeld is het gebruik van bodembedekkende planten om de
onkruiddruk op deze plekken sterk te verminderen, of het regelmatig vegen van stoepen
om onkruidgroei op verhardingen te voorkomen. Dergelijke preventieve maatregelen vallen
buiten de scope van dit rapport; hier focussen we ons op niet-chemisch en chemisch
ingrijpen.
2.3
Criteria voor duurzame gewasbescherming

Duurzame gewasbescherming is gewasbescherming waarbij de risico’s voor de omgeving
tot een minimum beperkt worden paragraaf 2.1), en waarbij geïntegreerde gewasbescherming (zie paragraaf 2.2) het uitgangspunt is. In deze studie is een selectie van
criteria m.b.t. de milieu-impact van (niet-chemisch en chemische) middelen (zie paragraaf
2.3.1.) en de inpasbaarheid binnen een geïntegreerde aanpak opgesteld (zie paragraaf 2.3.2.).
2.3.1
Milieu-impact
Methoden en indicatoren
Afgelopen decennia zijn er diverse methoden en indicatoren ontwikkeld om de milieuimpact van gewasbeschermingsmiddelen te bepalen (o.a. Kovach et al. 1992, Reus &
Leendertse 2000, Reus et al. 2011, HAIR 2014, Hoogendoorn et al. 2019, Jepson et al.
2020, Nicolson et al. 2021, PPDB 2021, Bremmer et al. 2022 in prep). De methoden
worden met name in landbouwpraktijk en -beleid gebruikt, met als doel om de milieuimpact van stoffen onderling te vergelijken en om de milieu-impact van het gebruik in de
praktijk te bepalen. Bijna alle indicatoren zijn gericht op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de landbouw. Voor het gebruik buiten de landbouw zijn de
indicatoren meestal niet goed bruikbaar omdat emissieroutes zoals de afspoeling vanaf
verhardingen ontbreken. Voor een inschatting van de milieu-impact van gebruik buiten de
landbouw zijn met name studies uitgevoerd die zijn gericht op specifieke gewasbeschermingsmiddelen (Leendertse et al. 2015, Smit et al 2019), waarbij dan rekening wordt
gehouden met de emissieroutes bij gebruik buiten de landbouw.
We benutten in deze studie de kennis die vanuit de methoden en indicatoren beschikbaar is
om de milieu-impact in te schatten. Belangrijk daarbij zijn de stofeigenschappen van de
gewasbeschermingsmiddelen. Deze stofeigenschappen geven inzicht in de persistentie en in
de giftigheid voor plant, dier en mens. Als belangrijke bron worden de Pesticide Property
Database en Biopesticide Property Database van de Universiteit van Hertfordshire
gehanteerd. Deze databases zijn gezaghebbend en geven informatie van de verschillende
stoffen (PPDB 2021, BPDB 2021).
Een belangrijk deel van gebruik buiten de landbouw betreft particulier gebruik waarbij geen
spuitlicentie verplicht is. In de praktijk blijkt de kans op onjuist gebruik groot. Door
potentiele milieu-impact op basis van stofeigenschappen te hanteren, wordt de
duurzaamheid van de groep getoetst volgens het voorzorgsprincipe.
11

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Beschermdoelen
In de genoemde methoden en indicatoren worden verschillende compartimenten en
organismen gehanteerd als maat voor de milieu-impact (ook wel beschermdoelen
genoemd). De keuze van de organismen hangt vaak samen met de mate waarin gegevens
bekend zijn, over mogelijke effecten voor voldoende gewasbeschermingsmiddelen. Zo zijn
van de meeste gewasbeschermingsmiddelen gegevens beschikbaar over toxiciteit voor
bodem- en waterorganismen, over vogels en zoogdieren, en over bijen en natuurlijke
vijanden. Over andere groepen van organismen is minder bekend. Regelmatig wordt
gewezen op de gevoeligheid van amfibieën voor gewasbeschermingsmiddelen, maar studies
naar effecten op deze organismen zijn zeer beperkt. Een beschermdoel dat - naast de
biologische effecten - bij de methoden en indicatoren aandacht krijgt, is het risico op
verontreiniging van drinkwaterbronnen. Humane risico’s worden bij sommige methoden
en indicatoren buiten beschouwing gelaten.
Voor het inschatten van de milieu-impact van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
buiten de landbouw hanteren we in deze studie onderstaande beschermdoelen
(onderstreept weergegeven). Stofeigenschappen die emissie en verspreiding mede bepalen,
zoals persistentie en gedrag, zijn onderdeel van deze beschermdoelen, omdat blootstelling
van de organismen mede bepaald wordt door deze factoren.
Waterleven: organismen in oppervlaktewater
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen na toepassing in het oppervlaktewater terechtkomen
en daar negatieve effecten hebben op de in het water levende organismen. Dit betekent een
negatief effect op de ecologische waterkwaliteit. Van de meeste gewasbeschermingsmiddelen is de toxiciteit voor waterorganismen uitgebreid onderzocht, voor verschillende
soortsgroepen. Dat onderzoek is met name gericht op toxiciteit voor vissen, waterinsecten,
algen en waterplanten. Dit is van belang omdat het type stof medebepalend is voor de
toxiciteit. Logischerwijze zullen herbiciden (onkruidmiddelen) eerder een negatief effect op
algen en waterplanten hebben; en insecticiden op waterinsecten en vissen. In de studies
worden zowel acute als chronische toxiciteit onderzocht. In indicatoren wordt de meest
gevoelige toxiciteitswaarde gehanteerd, om het milieurisico voor waterleven te bepalen.
Bodemleven: organismen in de bodem;
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen na toepassing ook in de bodem terechtkomen en
negatieve effecten veroorzaken op bodemorganismen. De toxiciteit voor bodemorganismen is voor de meeste gewasbeschermingsmiddelen vooral onderzocht met regenwormen als testorganisme. De laatste jaren wordt ook vaker onderzoek gedaan naar
toxiciteit voor bodeminsecten zoals springstaarten. De effecten op de microbiële activiteit
in de bodem worden ook vaak onderzocht, maar deze parameter is ongevoelig, omdat
specifieke groepen, die minder effect ondervinden, vaak de plek innemen van gevoelige
groepen. In indicatoren wordt de meest gevoelige toxiciteitswaarde (regenworm of
bodeminsect) gehanteerd om het milieurisico voor bodemleven te bepalen.
Nuttige insecten: natuurlijke vijanden en bijen
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen ook negatieve effecten hebben op niet-doelwit
organismen. De toxiciteit voor niet-doelwitorganismen is vooral onderzocht voor
bestuivers, zoals bijen, en voor natuurlijke vijanden, zoals sluipwespen en roofmijten. Voor
bijen ligt de focus met name op de honingbij en de hommel. Bij recentere onderzoeken
worden soms ook wilde bijen onderzocht. In indicatoren worden de milieurisico’s voor
12

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

bijen en andere nuttigen vaak apart weergegeven. In indicatoren wordt ook hier de meest
gevoelige toxiciteitswaarde gehanteerd.
Vogels en zoogdieren
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen ook negatieve effecten hebben op vogels en
zoogdieren. De toxiciteit voor deze organismen is vooral onderzocht voor enkele
testsoorten zoals de wilde eend (vogels) en de rat (zoogdieren). In indicatoren worden de
milieurisico’s voor vogels en zoogdieren vaak apart weergegeven en wordt ook de meest
gevoelige toxiciteitswaarde gehanteerd.
Bio-accumulatie: ophoping in het voedselweb
Bio-accumulatie van gewasbeschermingsmiddelen kan leiden tot ophoping van stoffen in
het voedselweb. Deze parameter is opgenomen in enkele indicatoren. Als maat is de bioconcentratiefactor (BCF) te gebruiken. De BCF van een stof geeft weer in hoeverre deze
stof zich vanuit het milieu kan opstapelen in het lichaam van een organisme; hoe hoger de
waarde, hoe meer bio-accumuleerbaar de stof is. De verordening voor laag risico stoffen
(2017/1432) vermeldt: “Een andere werkzame stof dan een micro-organisme wordt

niet als een stof met een laag risico aangemerkt indien de bioconcentratiefactor
(BCF) ervan meer dan 100 bedraagt”.

Drinkwaterbronnen: grond- en oppervlaktewater
Een belangrijk onderdeel bij het bepalen van milieurisico’s is het risico voor drinkwaterbronnen. Gewasbeschermingsmiddelen kunnen in het grond- en oppervlaktewater terechtkomen en daar een probleem vormen voor de drinkwaterwinning. In indicatoren ligt hierbij
meestal de focus op het risico van uitspoeling naar grondwater. Indirect is hierbij een link
naar de humane toxiciteit. Bescherming van drinkwaterbronnen vindt plaats om te voorkomen dat mensen via drinkwater aan gewasbeschermingsmiddelen worden blootgesteld.
Humane toxiciteit
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen ook negatieve effecten hebben voor de mens. De
toxiciteit voor de mens is vooral onderzocht door onderzoeken naar effecten op de rat.
Naast directe acute toxiciteit is ook aandacht voor mogelijke effecten zoals carcinogeniteit
en genotoxische effecten.
2.3.2
Inpasbaarheid in IPM
Selectiviteit
Gewasbeschermingsmiddelen kunnen selectief tegen één soort werken (het doelwitorganisme), of juist breedwerkend zijn. Vanuit IPM-oogpunt is het beter om - wanneer
inzet van middel nodig is - te werken met selectieve middelen. Een breedwerkend middel
kan ook niet-doelwitorganismen -zoals nuttige schimmels of natuurlijke vijanden - schaden.
Resistentie
Wanneer een middel te vaak wordt toegepast, kan de ziekte/de plaag/het onkruid
resistentie opbouwen voor dit middel. Dit heeft in de praktijk meestal als gevolg dat het
betreffende middel vaker ingezet wordt. Dat is ongunstig zowel voor de milieu-impact als
de IPM-aanpak. Voor duurzame gewasbescherming is een laag resistentierisico gunstiger.
Bij microbiële middelen (op basis van bacteriën, schimmels en virussen) blijkt minder
resistentiemanagement nodig dan bij chemische middelen (Scheepmaker en de Jong, 2017).

13

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

2.3.3
Onjuist gebruik
Zowel bij particulier als professioneel gebruik dient een gewasbeschermingsmiddel volgens
de voorschriften toegepast te worden. Hierin staat bijvoorbeeld de dosering, in welke teelt
het middel mag worden ingezet (bijvoorbeeld alleen appelbomen) of op welke ondergrond
(verharding of overige terreinen), en het maximale aantal toepassingen per jaar.
Sommige middelen mogen alleen toegepast worden onder extra voorwaarden. Zo gelden
voor verschillende gewasbeschermingsmiddelen extra eisen voor bepaalde weersomstandigheden (niet spuiten bij of kort na regenbuien) en eisen omtrent persoonlijke beschermingmiddelen (zoals het gebruik van handschoenen of mondmasker).
Professionele gebruikers dienen in het bezit te zijn van een bewijs van vakbekwaamheid
(spuitlicentie), en zijn daarmee op de hoogte van de geldende voorwaarden.
Voor particulieren geldt dit niet. Er is bij deze groep een groter risico op onjuist gebruik
van de middelen, omdat zij de benodigde kennis missen (Richtlijn 2019/128/EG, 2009).
Voor sommige groepen middelen zal het risico op onjuist gebruik een groter probleem
vormen dan voor andere groepen. Bij onjuist gebruik kan de milieu-impact toenemen.

CO2-uitstoot
Eén van de aspecten van duurzaamheid is de mate van uitstoot van broeikasgassen.
In deze studie hebben we dit aspect niet als criterium voor duurzame gewasbescherming meegenomen. Het thema broeikasgassen vormt ten eerste geen
onderdeel van de Europese wetgeving omtrent duurzame gewasbescherming; de
focus ligt expliciet op de milieu-impact van de gewasbeschermingsmiddelen (zie
paragraaf 2.1).
Ten tweede zou, voor een complete en correcte vergelijking tussen gewasbeschermingsmiddelen en gewasbeschermingsmethodes, bekend moeten zijn hoeveel
broeikasgassen vrijkomen bij gebruik én productie van een middel of methode. Deze
informatie is vooralsnog onvoldoende beschikbaar om een dergelijke vergelijking te
maken. De levenscyclusanalyse (LCA) die een aantal jaren geleden is opgesteld om
onkruidbestrijdingsmethoden te vergelijken, bleek onvolledig en niet uitgevoerd
volgens de randvoorwaarden die gelden voor de LCA-systematiek. Ook was het
risico voor drinkwaterbronnen hierbij niet meegenomen (Heijungs, 2013).
Ten derde hebben bedrijven, die chemievrije technieken op de markt brengen, de
afgelopen jaren sterk ingezet op CO2-neutrale systemen, waardoor de bijdrage van de
methoden aan de CO2 uitstoot steeds beperkter is (van Loon 2022).

14

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

3
Groepen
gewasbeschermingsmiddelen
In Nederland en de Europese unie worden verschillende groepen van gewasbeschermingsmiddelen onderscheiden. Zo is er sprake van de termen groene middelen, gewasbeschermingsmiddelen van natuurlijke oorsprong, chemisch-synthetische middelen,
biopesticiden, laag-risico stoffen, basisstoffen, etc. Op basis van Europese definities zijn,
naast reguliere stoffen, vier formele subgroepen te benoemen, die relevant zijn voor deze
studie, te weten:
• Basisstoffen
• Laag-risico stoffen
• Microbiële middelen
• Feromonen
Bovenstaande subgroepen staan beschreven in paragraaf 3.1, en worden meegenomen in de
vergelijking op duurzaamsheidscriteria in hoofdstuk 5. Andere veel gebruikte termen
worden toegelicht in bijlage II.
3.1
Gewasbeschermingsmiddelen

Verordening 1107/2009/EC artikel 2 definieert gewasbeschermingsmiddelen als middelen
die bestemd zijn voor:
• “De bescherming van planten of plantaardige producten tegen alle schadelijke
organismen of het verhinderen van de werking van dergelijke organismen (...)
• Het beïnvloeden van de levensprocessen van planten, zoals het beïnvloeden van hun
groei, voor zover het niet gaat om nutritieve stoffen;
• De bewaring van plantaardige producten (…)
• De vernietiging van ongewenste planten of delen van planten (…)
• De beperking of voorkoming van de ongewenste groei van planten (…).”.
Onder gewasbeschermingsmiddelen vallen echter niet:
• Natuurlijke vijanden; want de inzet daarvan is een maatregel, geen middel (zie kader op
de volgende pagina)
• Biociden; want die zijn bedoeld voor de bescherming van mens of dier, en hebben niets
met een plant te maken (Verordening (EU) Nr. 528/2012).
15

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Natuurlijke vijanden
Natuurlijke vijanden, zoals sluipwespen en aaltjes (nematoden), kunnen ingezet
worden om op een natuurlijke manier plagen te bestrijden. Ze vallen niet onder de
toelatingsprocedure van gewasbeschermingmiddelen en biociden (NVWA, sd).
Soorten die niet schadelijk zijn voor inheemse planten en dieren, mogen zonder
ontheffing worden ingezet. Deze soorten zijn gespecificeerd in de Regeling
natuurbescherming (Ministerie EZ, 2016).

3.1.1
Basisstoffen
Een basisstof is een stof die al voor een ander doel (bijvoorbeeld als voedingsmiddel) op de
markt is, maar die ook als gewasbeschermingsmiddel werkt en gebruikt mag worden. De
basisstof mag na goedkeuring (volgens Verordening 1107/2009/EC) wél als gewasbeschermingsmiddel worden gebruikt, maar níet als zodanig worden aangeprezen en
verkocht. Een basisstof heeft een laag risico, en geen hormoonontregelende, neurotoxische
of immunotoxische effecten. Een basisstof moet op Europees niveau worden aangevraagd
en wordt als gewasbeschermingsmiddel toegelaten na beoordeling door de EFSA en
raadpleging van alle lidstaten. De toelating voor een specifieke toepassing (bijvoorbeeld als
desinfectiemiddel) geldt vervolgens voor ongelimiteerde tijd (Ctgb, sd). Er zijn 19
basisstoffen toegestaan in de niet-landbouw, waarbij alleen natuurazijn is toegelaten voor
professioneel gebruik (zie tabel 1 op de volgende pagina).
Van de 19 stoffen is alleen natuurazijn toegelaten voor professioneel gebruik.
Geen van de stoffen valt in de categorie microbiële stoffen.
3.1.2
Laag-risicostoffen
Een laag-risicostof heeft, op basis van de reguliere beoordelingprocedure voor werkzame
stoffen, een laag risico voor mens, dier of milieu. “Wanneer alle werkzame stoffen in

een gewasbeschermingsmiddel werkzame stoffen met een laag risico zijn, wordt
dat middel toegelaten als een gewasbeschermingsmiddel met een laag risico, op
voorwaarde dat, volgens een risicobeoordeling, geen specifieke risicobeperkende
maatregelen vereist zijn. Ook bevat het middel geen tot bezorgdheid aanleiding
gevende stof, is het middel voldoende werkzaam en veroorzaakt het geen onnodige
pijn of onnodige lijden bij de te bestrijden gewervelde dieren.” (47 van Verordening
(EG) nr. 1107/2009). Er is geen aparte aanvraag- of beoordelingsprocedure voor laagrisico stoffen, omdat hun kwaliteit vanzelf blijkt uit het reguliere beoordelingsproces. De
toelatingsperiode voor laag-risico stoffen is 15 jaar; vijf jaar langer dan de toelating voor
reguliere stoffen (Ctgb, sd).

In 2015 onderzocht het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) een
mogelijke uitwerking van een uitzonderingsbeleid voor laag-risicostoffen (Smit et al., 2015).
Op dat moment waren de Europese eisen voor laag-risico stoffen nog niet ingevuld. Het
RIVM concludeerde dat het risico’s met zich mee zou brengen om, vooruitlopend op de
Europese besluitvorming, criteria voor Nederland op te stellen. “Een van de risico’s is

dat stoffen onterecht als een laag-risicostof worden aangemerkt en op termijn
alsnog moeten worden verboden. Een ander risico is dat enkele toegestane stoffen

16

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

dan grootschalig worden gebruikt en zo alsnog schadelijke effecten veroorzaken
voor mens en milieu”.

In dat laatste geval voorzag de toenmalige staatssecretaris, als belangrijk nadelig gevolg, dat
de gewenste omschakeling van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de
landbouw naar preventie en niet-chemische methoden niet op gang komt (Kamerstuk
27858, nr. 321, 2015).

Tabel 1
Lijst van basisstoffen die zijn toegestaan in de niet-landbouw (onbedekt/buiten)
(Ctgb: 23-12-2021)
Werkzame stof
Bier
Calciumhydroxide
Chitosanhydrochloride
Diammoniumfosfaat
Equisetum arvense L. (heermoes)

Professionals Particulieren Microbieel middel
X
X
X
X
X

Fructose
Houtskool gemengd met klei
Lecithinen
Mosterdzaadpoeder
Natriumbicarbonaat
Natriumchloride
Natuurazijn
Salix cortex
Sucrose
Talk
Uienolie

X
X
X
X
X
X
X

X
X
X
X
X

Urtica spp (brandnetel)
Wei

X

Zonnebloemolie

X

X

Er zijn momenteel slechts 3 laag-risico stoffen buiten de landbouw toegelaten (zie tabel 2
op de volgende pagina). Van de drie stoffen is alleen Bacillus amyloliquefaciens strain
FZB24 toegestaan voor professioneel gebruik. Deze stof valt eveneens in de categorie
microbiële stoffen.

17

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Tabel 2
Lijst van laag-risicostoffen die zijn toegestaan in de niet-landbouw (onbedekt/buiten)
(Ctgb: 23-12-2021)
Werkzame stof
Bacillus amyloliquefaciens strain FZB24
COS-OGA

Professionals Particulieren Microbieel middel
X
X
X
X
X

IJzer(III)fosfaat

3.1.3
Microbiële stoffen
Verordening (EG) 1107/2009 artikel 3, sub 15, geeft als definitie voor microbiële middelen
ofwel micro-organismen: “een microbiologische eenheid, met inbegrip van

schimmels en virussen, cellulair of niet-cellulair, die in staat is genetisch materiaal
te vermeerderen of over te brengen”. De datavereisten voor micro-organismen als

‘werkzame stof’ zijn vastgesteld in Verordening (EU) 283/2013. In Nederland zijn buiten
de landbouw een tiental microbiële stoffen toegelaten (bijlage I). Negen van de tien stoffen
zijn toegelaten voor professionals, vier van de tien zijn toegelaten voor particulieren. Eén
van deze stoffen: Bacillus amyloliquefaciens, is ook beoordeeld als laag-risico stof (zie tabel
3 hieronder).

Tabel 3
Lijst van microbiële stoffen die zijn toegestaan in de niet-landbouw (onbedekt/buiten)
(Ctgb: 23-12-2021)
Werkzame stof
Bacillus amyloliquefaciens
strain FZB24
Bacillus thuringiensis
ssp. kurstaki SA-11
Bacillus thuringiensis
ssp. kurstaki SA-11

Professionals

Microbieel
Particulieren middel

X

X

X

X

X

X

X

X

Bacillus thuringiensis ssp. aizawai

X

X

Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki
Cydia pomonella granulose virus
Metarhizium anisopliae
stam F52
Pythium oligandrum stam M1
Trichoderma harzianum Rifai
stam T-22
Verticillium albo-atrum
stam WCS850

X
X

X
X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

Laagrisicostof
X

18

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

3.1.4
Feromonen
Feromonen, ook wel semiochemicals of lok- of signaalstoffen, worden geproduceerd door
planten, dieren en andere organismen om te communiceren. Deze stoffen kunnen soorten
lokken, verstoren of afstoten. Voor die laatste twee effecten is een toelating nodig. Als het
middel werkt om te lokken, is alleen een toelating nodig indien het gaat om een insecticide
of andere soort werkzame stof (voor mechanische bestrijding of monitoring niet). Ctgb
vermeldt: “Voor de ontwikkeling, toelating en het gebruik van gewasbeschermings-

middelen op basis van semiochemicals (waaronder feromonen) is in mei 2016 een
Europese guidance vastgesteld: ‘Semiochemical active substances and plant
protection products’” (Ctgb, sd).

Er zijn slechts 3 feromonen buiten de landbouw toegelaten, allen voor particulier gebruik
en geen van de stoffen valt in de categorie microbiële stoffen (zie onderstaande tabel 4).

Tabel 4
Lijst van semiochemicals die zijn toegestaan in de niet-landbouw (onbedekt/buiten)
(Ctgb: 23-12-2021)
Werkzame stof
Diammoniumfosfaat
Kwartszand
Uienolie

Professionals

Particulieren
X
X
X

Microbieel middel

3.1.5
Reguliere stoffen
Naast de vier hierboven beschreven groepen van gewasbeschermingsmiddelen is er een
groep van andere chemisch-synthetische stoffen die zijn toegelaten buiten de landbouw
(bijlage I). In totaal betreft deze groep momenteel 86 stoffen, waaronder deltamethrin,
glyfosaat, MCPA en pyrethrinen; zie ook het kader op de volgende pagina.

19

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Overige terminologieën
Er is nog een aantal termen die groepen van middelen beschrijven en die regelmatig
gebruikt worden in discussies over duurzame gewasbeschermingsmiddelen, zoals de
termen ‘groene middelen’ en biostimulanten (zie bijlage II). Deze groepen zijn om
meerdere redenen niet meegenomen in het vervolg van dit rapport:
• De groep is uitsluitend gedefinieerd voor de landbouw, en daarom niet relevant
voor de huidige studie (bijvoorbeeld middelen die goedgekeurd zijn voor de
biologische teelt).
• De middelen worden door de Europese wetgeving niet beschouwd als gewasbeschermingsmiddel (bijoorbeeld biostimulanten).
• De groep is niet eenduidig aan te wijzen; er zijn geen formele Europese lijsten die
middelen uit deze groep opsommen (bijvoorbeeld groene middelen: de term
groene middelen kent in Nederland een definitie die in de Green Deal groene
middelen is opgesteld, maar binnen de EU is er (nog) geen eenduidige definitie).
Lijsten zijn gedateerd en worden niet meer bijgehouden (‘ongevaarlijk voor aquatisch
milieu’ of de RUB-lijst (Regeling Uitzondering Bestrijdingsmiddelen)).

20

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

4
Interviews met stakeholders
Na het literatuuronderzoek zijn de bevindingen voorgelegd aan vertegenwoordigers van
organisaties, die zich bezighouden met gewasbescherming buiten de landbouw. Er is
gesproken met onder andere Artemis, Velt, Milieu Centraal, Ministerie van I&W,
Schuttelaar & Partners, een groenvoorziener en een ecologisch hovenier. De
vertegenwoordigers is gevraagd wat zij onder duurzame gewasbescherming verstaan en
welke groepen gewasbeschermingsmiddelen zij onderscheiden (zie vragenlijst in bijlage III).
De belangrijkste uitkomsten zijn in dit hoofdstuk samengevat.
4.1
Duurzame gewasbescherming(smiddelen)

De geïnterviewde partijen zien duurzame gewasbescherming als de IPM-aanpak. Vier
partijen focussen met name op preventie. Eén van hen benadrukt dat het belangrijk is dat
gebruikers zich afvragen of alternatieven voorhanden zijn, zoals vruchtwisseling, resistente
rassen of het aantrekken/inzetten van natuurlijke vijanden. Een andere partij geeft aan dat
soms wat te zeggen valt voor vroegtijdig chemisch in te grijpen, wanneer men na eenmalig
ingrijpen met een chemievrije aanpak toe kan.
Wanneer gevraagd wordt naar de duurzaamheid van gewasbeschermingsmiddelen, komt
meermaals naar voren dat middelen veilig voor mens en milieu moeten zijn. Maatstaven
hiervoor kunnen onder andere zijn hoeveel beschermingsmiddelen (bijvoorbeeld handschoenen of mondmasker) en wachttijd (tot herbetreding) nodig is. Ook de afbreekbaarheid van een product en kans op resistentie zegt iets over de neveneffecten van het middel.
De beoordeling van laag-risicostoffen wordt gezien als een erkende methode, hoewel één
van de geïnterviewden deze beoordelingssystematiek in de praktijk niet goed vindt werken
(te trage procedure).
Verder wordt tweemaal aangegeven dat selectiviteit een belangrijke factor is bij het kiezen
van duurzame middelen; het product moet alleen de soort bestrijden waarvoor het bedoeld
is.
In de gesprekken wordt tweemaal gesproken over het energieverbruik van de productie, de
logistiek en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen én alternatieven. Beide partijen
kennen geen voorbeelden van gedegen onderzoek daarnaar (op Life Cycle Analysis niveau).

21

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

4.2
Groepen gewasbeschermingsmiddelen

Over het algemeen herkennen de geïnterviewde partijen de groepen zoals deze in
hoofdstuk drie opgesomd zijn. Wel verwart men de beschikbare middelen voor nietlandbouw soms met wat in de landbouw toegelaten is.
Naast de groepen uit hoofdstuk drie werden tijdens de interviews een paar andere termen
genoemd:
• Een van de geïnterviewde partijen verwijst naar de term ‘biologische middelen’, zoals nu
in Frankrijk wordt gebruikt (‘produits phytopharmaceutiques de biocontrôle’, zie
paragraaf 4.3.2). De geïnterviewde geeft echter ook aan dat deze term in Nederland niet
goed geborgd is, maar dat, gezien de ontwikkelingen in Frankrijk, er wel kans is dat het
in de toekomst wel gebeurd.
• Een andere geïnterviewde zou graag de definitie ‘groene middelen’ gebruiken, maar
heeft moeite deze te definiëren.
• Twee partijen wijzen op het onderscheid op basis van de oorsprong van middelen.
Middelen die gemaakt zijn met natuurlijke stoffen of natuur-identieke stoffen
(bijvoorbeeld organische zuren) kunnen een aparte categorie vormen. De partijen
hebben de voorkeur alleen natuurlijke stoffen te gebruiken, hoewel ook de kanttekening
wordt geplaatst dat de herkomst van een product niet alles zegt over de mogelijke
effecten bij gebruik.
4.3
Voorbeelden uit het buitenland

Twee organisaties schetsten tijdens het interview de ontwikkelingen in Vlaanderen en
Frankrijk, betreffende het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw.
Verschillende Europese landen zoeken een manier om invulling te geven aan de Europese
richtlijn duurzaam gebruik pesticiden (2009/128/EG).
In 2014 verzocht het Nederlandse kamerlid Jacobi om onderzoek te doen naar de
uitzonderingen in andere lidstaten (motie Nr 289, 18 dec. 2014). Hier is geen directe
opvolging aan gegeven. Wel is in het verbod op het professionele gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op verharding (Nederlandse Staatblad 2016, 112) het beleid voor
gewasbescherming niet-landbouw in Duitsland, Frankrijk en België kort benoemd.
Hieronder wordt het gewasbeschermingsbeleid voor niet-landbouw in België en Frankrijk
kort beschreven.
4.3.1
België
Sinds 2015 geldt in Vlaanderen een verbod op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de openbare ruimte (Vlaanderen, 2013). Reden voor dit verbod was de
bescherming van het watersysteem en de volksgezondheid, met de focus op de kwetsbare
groepen zoals kinderen, zieken en ouderen (VMM, 2014).
In de zomer van 2017 verbood de Vlaamse minister Schauvliege het niet-professioneel
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op basis van de actieve stof glyfosaat. Sinds 2018
geldt in Vlaanderen een verbod op het bewaren, op de markt brengen en gebruiken van
totaalherbiciden en synthetische selectieve herbiciden voor niet-professioneel gebruik
(Belgisch Staatsblad, 26-09-2018). “Onder totaalherbicide wordt verstaan een

herbicide dat uitsluitend is toegelaten voor één of meer van de volgende
toepassingen: behandeling van permanent of tijdelijk onbeteelde terreinen, of

22

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

plaatselijk tussen de gewassen of sier-planten zonder deze te raken, of voor de
vernietiging van grasland, weiland, gazons of grasvelden. Onder selectief herbicide
wordt verstaan een herbicide dat toegelaten is voor minstens een toepassing die
niet overeenstemt met de volgende toepassingen: behandeling van permanent of
tijdelijk onbeteelde terreinen, of plaatselijk tussen de gewassen of sierplanten
zonder deze te raken, of voor de vernietiging van grasland, weiland, gazons of
grasvelden”.

Alleen laag-risico middelen (volgens Europese Verordening 1107/2009) en middelen met
als werkzame stoffen “micro-organismen, plantenextracten en natuurlijke stoffen van

dierlijke, plantaardige, microbiële of minerale oorsprong, met inbegrip van stoffen
van synthetische oorsprong die volledig identiek zijn aan de stoffen van natuurlijke
oorsprong” mogen nog door particulieren worden toegepast.

In 2013 is besloten dat microbiële producten in België voor particulieren niet zijn
toegelaten. Dit is om twee redenen (brief van Olivier Guelton over Carpovirusine Garden,
2013):
1) Het is verboden om pesticiden te bewaren in dezelfde koelkast of diepvriezer waarin
voedingsmiddelen bewaard worden, en veel particulieren hebben slechts één
koelkast/diepvries.
2) Er kan een gevoeligheidsreactie optreden bij gebruik van microbiële middelen.
Daarom moeten eigenlijk handschoenen, beschermende kleding en een mondmasker
gedragen worden; maar producten die dergelijke beschermende maatregelen vereisen,
worden niet geschikt geacht voor particulier gebruik. Alleen het gebruik van handschoenen
als beschermende maatregel wordt als geschikte/haalbare vereiste gezien bij producten
voor particulier gebruik.
4.3.2
Frankrijk
Sinds 2016 is het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in bepaalde, door het brede
publiek bezochte ruimte bij wet verboden. Doel van de wet is met name stimulering van
het gebruik van niet-chemische methoden en technieken en de bescherming van de
volksgezondheid (Nederlandse Staatblad 2016, 112).
Sinds 1 januari 2019 is het op de markt brengen, de verkoop, het gebruik en het bezit van
gewasbeschermingsmiddelen voor niet-professioneel gebruik verboden in Frankrijk. Voor
zowel het gebruiksverbod voor professionals als particulieren, geldt een uitzondering voor
laag-risico middelen (volgens Europese Verordening 1107/2009), voor producten voor
biologische landbouw en voor ‘produits phytopharmaceutiques de biocontrôle’ die officieel
zijn opgenomen op een lijst, in overeenstemming met de artikelen L.253-5 en L.253-7 van
de de ‘Code rural et de la pêche maritime’ (CRPM).

23

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

5
Duurzaamheid van de groepen
In dit hoofdstuk zijn de verschillende groepen gewasbeschermingsmiddelen (hoofdstuk 3)
getoetst op de criteria voor duurzame gewasbescherming (hoofdstuk 2). Dit is gedaan door
voor elke groep een aantal representatieve stoffen te selecteren4, die zijn toegelaten buiten
de landbouw; en deze op basis van literatuur en expert judgement te scoren op elk van de
criteria.
Voor het onderdeel ‘milieu’ zijn de stoffen op basis van de PPDB en BPDB ingedeeld in
drie categorieën, te weten ‘low’ (groen), ‘moderate’ (oranje) en ‘high (rood)5. Voor het
onderdeel ‘IPM’ zijn selectiviteit en resistentie -ook op basis van de PPDB en BPDBingedeeld: groen betekent selectief/geen kans op resistentie en rood betekent
breedwerkend/kans op resistentie. Wanneer er sprake is van potentiele impact op bijen
wordt de stof als onvoldoende selectief beoordeeld en wordt de kleur oranje toegekend.
De verontreiniging van drinkwaterbronnen is geen onderdeel van de PPDB en BPDB. Voor dat
criterium is gebruik gemaakt van de risicolijst voor bestrijdingsmiddelen (Hoogendoorn et
al. 2019), waar nodig aangevuld met andere informatie (Smit et al. 2019 voor natuurazijn).
Alle kwantitatieve achterliggende informatie is weergegeven in bijlagen IV en V.
In elk van de groepen die in het EU-beleid worden onderscheiden (basisstoffen, laag-risico
stoffen, microbiële stoffen, feromonen en reguliere stoffen) blijken er stoffen te zijn die
potentiele impact hebben op milieu (een van de beschermdoelen) en/of op inpasbaarheid
in IPM (tabel 5, oranje of rood). Zo heeft natuurazijn als onkruidbestrijdingsmiddel impact
op waterleven en op de drinkwaterkwaliteit, met name bij onjuist gebruik (zie ook Smit et
al. 2019). IJzer(III)fosfaat kan impact hebben op water- en bodemleven en COS OGA op
bijen (tabel 5). De verschillende microbiologische stoffen kunnen onder andere impact
hebben op waterleven, bijen of vogels.

4 De selectie van stoffen in tabel 5 is gemaakt op basis van de toelating buiten de landbouw en er is

rekening gehouden met de verschillende typen stoffen binnen een groep (insecticide, herbicide en
fungicide).
5 De PPDB en BPDB geven voor de hier vermelde stofeigenschappen drempelwaarden
(thresholds) die in lijn zijn met het EU-beleid (zie ook bijlage IV en V). Alleen voor nuttige insecten
zijn geen drempelwaarden afgeleid. Met deze drempelwaarden worden de stoffen per criterium
ingedeeld in ‘low’, ‘intermediate’ en ‘high’. Hierbij wordt de meest gevoelige (toxische) waarde
gebruikt. Afhankelijk van de beschikbare data kan dat acute of chronische toxiciteitsgegevens
betreffen.
24

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

De reguliere gewasbeschermingsmiddelen die zijn getoetst kunnen een verhoogde milieuimpact hebben op meerdere beschermdoelen (oranje of rood in tabel 5 op de volgende
pagina). Naast mogelijke impact op biologische beschermdoelen vallen ook stoffen die
impact op drinkwaterbronnen kunnen hebben in deze categorie.
Er is geen categorie ‘risico op onjuist gebruik’ opgenomen in onderstaande tabel. In plaats
daarvan is gekozen om een directe vertaalslag te maken; door de milieu-impact te baseren
op de stofeigenschappen; in plaats van de data op basis van het gebruik, laten we de factor
‘gebruiker’ achterwege. Zo toetsen we volgens het voorzorgsprincipe.
5.1
Toelichting score basisstoffen en laag-risico stoffen

Het valt op dat uit tabel 5 naar voren komt dat een aantal basisstoffen en laag-risico stoffen
oranje of rood scoren voor één of meerdere criteria. Oftewel; op basis van een analyse op
stoffeneigenschappen zijn er risico’s voor sommige beschermdoelen. Dat het oordeel in dit
rapport hiermee afwijkt van het oordeel van de EFSA, is te verklaren doordat in deze
studie enkel wordt uitgegaan van stofeigenschappen, terwijl de EFSA aangeeft dat een stof
veilig is bij aangegeven werkwijzen en toepassingen. Hoewel in de verordening staat dat
geen specifieke risicobeperkende maatregelen vereist mogen zijn, worden wel voorwaarden
gesteld aan dosering, periode en dergelijke (voorbeeld uit de beoordeling van de stof
chitosan: It can be concluded that the substance has neither an immediate or delayed
harmful effect on human or animal health nor an unacceptable effect on the environment
when used in accordance with the supported uses as described in Appendix II ). De
toelating gaat daarmee niet uit van het voorzorgsbeginsel, dit rapport wel. Bovendien
richten de laag-risicocriteria in de verordening zich vooral op humane risico’s. In de huidige
studie zijn meer factoren meegenomen, zoals de toxiciteit voor vogels en zoogdieren en het
risico op resistentie.
5.2
Eindscore

Alle bovenstaande criteria op het gebied van milieu (menselijke gezondheid, dieren en het
waterleven) worden in de wetgeving als belangrijk benoemd (zie hoofdstuk 2), maar daarbij
wordt niet gedefinieerd of - en in hoeverre - het ene criterium belangrijker is dan het ander.
Daarom is het ook niet mogelijk een weging aan de individuele criteria te geven, en kan dus
geen ‘overall score’ worden bepaald.
5.3
Beantwoording onderzoeksvraag

Ten eerste valt op dat stoffen in de groepen niet per definitie eenduidig scoren; zo kan
ijzer(III)fosfaat impact hebben op water- en bodemleven, terwijl COS-OGA een negatief
effect op bijen kan hebben (tabel 5).

25

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Tabel 5. Werkzame stoffen die vallen in verschillende groepen, getoetst op basis van verschillende
duurzaamheidscriteria (bronnen PPDB en BPDB 2021).
Voor het onderdeel ‘Milieu’ geeft rood een hoge potentiële impact weer, oranje een
gemiddelde potentiële impact en groen een lage potentiële impact.

Diammoniumfosfaat
Kwartszand
Uienolie
5. REGULIERE STOFFEN
Deltamethrin
Difenoconazool
Fluroxyrpyr-meptyl
Glyfosaat
MCPA

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Resistentie*

-

Selectiviteit

-

Drinkwaterbronnen

Bio-accumulatie

-

Persistentie

Vogels & zoogdieren

-

-

IPM

Nuttigen (bijen &
natuurlijke vijanden)

IJzer(III)fosfaat
COS-OGA
3. MICROBIËLE STOFFEN
Bacillus amyloliquefaciens
strain FZB24
Bacillus thuringiensis
ssp. kurstaki SA-11
Bacillus thuringiensis
ssp. aizawai strain ABTS-1857
Trichoderma afroharzianum
strain T-22
Metarhizium anisopliae
stam F52
4. FEROMONEN

Bodemleven

Soort stof
1. BASISSTOFFEN
Natuurazijn
Equisetum arvense
Chitosan hydrochloride
2. LAAG-RISICOSTOFFEN

Waterleven

DuurzaamheidsCriterium

Humaan

MILIEU

ONDERDEEL

-

-

-

-

Nonaanzuur
* Voor de categorie resistentie zijn alleen de kleuren groen en rood toegekend, zie toelichting bijlage V
26

-

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

De werkzame stoffen van reguliere gewasbeschermingsmiddelen hebben een verhoogde
milieu-impact op meerdere beschermdoelen (oranje of rood in tabel 4). Er is dan ook geen
reden om het gebruik van deze groep toe te staan buiten de landbouw.
Ook in elk van de andere vier groepen (basisstoffen, laag-risicostoffen, microbiële stoffen
en feromonen) zit een stof die op een of meerdere van de beschermdoelen oranje of rood
scoort.
Op basis van de duurzaamheidscriteria is er daarom geen technisch-inhoudelijke reden
om het gebruik van bepaalde groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw toe
te staan.
5.4
Noodzakelijkheid

In deze studie zijn groepen middelen puur op basis van stofeigenschappen van voorbeeldstoffen vergeleken voor een set van duurzaamheidscriteria. Hierin is niet meegewogen
welke noodzaak er is om een stof te gebruiken; hoe groot het probleem is en wat de
alternatieven zijn. Bij een dergelijke afweging zal ook onderscheid gemaakt moeten worden
tussen particulier en professioneel gebruik (een onderscheid dat in dit rapport niet gemaakt
is). Voor de particulier is een groot aantal alternatieve methoden beschikbaar, met elk eigen
voor- en nadelen (Tijskens et al. 2014, Veenenbos et al. 2020). Er zijn een aantal scenario’s
erkend voor de professional, waarin gebruik van gewasbescherming noodzakelijk kan zijn.
Zo zijn er een aantal terreinen waarop het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen als
noodzakelijk wordt gezien voor veilige exploitatie; onder andere bij open vuur/draaiende
motoren, bij vliegvelden of het spoor en op terreinen waar munitie of explosieven aanwezig
zijn (artikel 8.2 uit de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden, Ministerie van
I&W, 2016). Ook is er een uitzonderingenlijst voor bepaalde soorten opgesteld (artikel 8.3
uit de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden, Ministerie van LNV, 2007). Deze
zal met regelmaat moeten worden herzien om nieuwe exoten en innovaties in chemievrije
technieken te beoordelen, zoals in 2020 gebeurde na een deskundigenadvies (Staatscourant,
2020).

27

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

6
Conclusies en aanbevelingen
Op basis van het literatuuronderzoek en de interviews, kunnen we de volgende conclusies
trekken:
• Volgens de EU-richtlijn is duurzame gewasbescherming, gewasbescherming waarbij
de risico’s voor de omgeving tot een minimum beperkt worden, en waarbij
geïntegreerde gewasbescherming (IPM) het uitgangspunt is.
• Uit de interviews komt naar voren dat men IPM beschouwt als duurzame gewasbescherming. De focus ligt hierbij op preventie en niet-chemische middelen/methoden.
• Uit de interviews blijkt dat veel onduidelijkheid bestaat over definities van groepen
gewasbeschermingsmiddelen. Daarnaast verwart men de beschikbare middelen buiten
de landbouw snel met de middelen die in de landbouw toegelaten zijn, terwijl de
toelatingen verschillen.
• Op basis van bovenstaand uitgangspunt is een aantal indicatoren op te stellen voor
duurzame gewasbescherming, te weten; waterleven, bodemleven, nuttigen, vogels &
zoogdieren, bioaccumulatie, persistentie, drinkwaterbronnen, humane toxicologie,
selectiviteit en resistentie.
• Op basis van Europese definities zijn, naast reguliere gewasbeschermingsmiddelen, vier
formele subgroepen van gewasbeschermingsmiddelen aan te duiden, te weten:
basisstoffen, laag-risicomiddelen, microbiële middelen en feromonen.
• Uit de interviews blijkt dat de termen ‘biologische middelen’ en ‘groene middelen’ in de
praktijk gebruikt worden, maar (vooralsnog) een officiële Europese definitie missen.
• De vier groepen bevatten slechts een zeer beperkt aantal stoffen die toegelaten zijn
buiten de landbouw. Bovendien is de informatie over de toelatingen buiten de landbouw
lastig te vinden. In de discussie is het van belang onderscheid te maken tussen
particuliere en professionele gebruiker, oftewel het onderscheid tussen het beheer van
openbaar groen en een (moes)tuin.
• Verschillende Europese landen zoeken een manier om invulling te geven aan de
Europese richtlijn duurzaam gebruik pesticiden (2009/128/EG). In Vlaanderen geldt
sinds 2018 een verbod voor het bewaren, op de markt brengen en gebruiken van
totaalherbiciden en synthetische selectieve herbiciden voor niet-professioneel gebruik.
In België zijn microbiële middelen sinds 2013 niet toegelaten voor de particulier. In
Frankrijk is sinds 1 januari 2019 het op de markt brengen, de verkoop, het gebruik en
bezit van gewasbeschermingsmiddelen voor niet-professioneel gebruik verboden, met
uitzondering producten met een laag risico, producten voor biologische landbouw en
‘produits phytopharmaceutiques de biocontrôle’.
• In elk van de gedefinieerde groepen (basisstoffen, laag-risicostoffen, microbiële stoffen,
feromonen en reguliere stoffen) blijken stoffen te zitten die potentieële impact hebben
op het milieu (één van de beschermdoelen) en/of inpasbaarheid in IPM.
28

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

De onderzoeksvraag luidde:

Is er – op basis van duurzaamheidscriteria voor duurzame gewasbescherming –
een technisch-inhoudelijke noodzaak of reden om het gebruik van bepaalde
groep(en) gewasbeschermingsmiddelen (buiten de landbouw) toe te staan?
Op basis van deze toetsing is daarvoor geen technisch-inhoudelijke reden, want in elk van
de groepen komen stoffen voor die impact hebben op het milieu of de inpasbaarheid in
IPM. We stellen ook vast dat de groepen niet eenduidig zijn, en dus voorzichtig moet
worden omgegaan met uitspraken die een gehele groep betreffen.
Het advies is nadruk te leggen op de eerste twee stappen van IPM; preventie en nietchemische methoden. Hier valt ook de inzet van natuurlijke vijanden onder. Deze
methoden zijn in veel gevallen beschikbaar. Voor een aantal specifieke situaties bestaat
reeds een lijst uitzonderingen waarbij wel gewasbeschermingsmiddelen zijn toegestaan in de
openbare ruimte. In het opstellen of herzien van deze lijst is het noodzakelijk dat
onderscheid gemaakt wordt tussen de particulier en de professional buiten de landbouw.

29

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Referenties
Belgisch Staatsblad (2018). Koninklijk besluit tot wijziging van het koninklijk besluit van 28
februari 1994 betreffende het bewaren, het op de markt brengen en het gebruiken van
bestrijdingsmiddelen voor landbouwkundig gebruik. Publicatie : 2018-09-26
Bio-Pesticides Database (BPDB) (sd), University of Hertfordshire. Opgehaald van
http://sitem.herts.ac.uk/aeru/bpdb/index.htm
Bos, E. (2019). Handreiking pesticidenvrij sportgrasbeheer. Preventie en bestrijding van onkruiden,
ziekten en plagen. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Den Haag.
Bremmer, J. Leendertse, P., Lageschaar, L. en D. Lakner (2022 ) Milieu-indicator
gewasbescherming. WUR rapport in prep.
Code rural et de la pêche maritime (CRPM) (2020). Articles L.253-5 en L.253-7
Cuperus, G., van Welsem, P, Ooms, J. (2013). Inventarisatie onkruidbestrijding op verhardingen.
Tauw, Deventer.
Ctgb (sd). Basisstof. Opgehaald van https://www.ctgb.nl/onderwerpen/basisstoffen
Ctgb (sd). Laag-risico gewasbeschermingsmiddel. Opgehaald van
https://www.ctgb.nl/onderwerpen/laag-risicogewasbeschermingsmiddelen
Ctgb (sd). RUB-middelen. Opgehaald van https://www.ctgb.nl/onderwerpen/rub-middelen-ondereu-wetgeving
Ctgb (sd). Semiochemicals. Opgehaald van www.ctgb.nl/gewasbeschermingsmiddelen/aanvraagwerkzame-stof/semiochemicals
Europees parlement en de raad. (2008, 5 september). Verordening (EG) nr. 889/2008. Publicatieblad
van de Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2009, 21 oktober). Verordening (EG) nr. 1107/2009. Publicatieblad
van de Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2009, 21 oktober). Richtlijn (EG) nr. 128/2009. Publicatieblad van de
Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2013, 1 maart 2013). Verordening (EG) nr. 283/2013 Publicatieblad
van de Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2012, 22 mei). Verordening (EG) nr. 528/2012. Publicatieblad van de
Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2017, 7 augustus) Verordening (EG) nr. 2017/1432. Publicatieblad
van de Europese Unie.
Europees parlement en de raad. (2019, 5 juni). Verordening (EG) nr. 1009/2019. Publicatieblad van de
Europese Unie.
30

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Greendeals (2014), Groene Gewasbeschermingsmiddelen, Green Deal 164. Opgehaald van
www.greendeals.nl/green-deals/groene-gewasbeschermingsmiddelen
Guelton, O. (2013), N26537 – Carpovirusine Garden. Service public fédéral, Sante publique,
securite de la chaine alimentaire et environnement Nogueres.
HAIR (2014) https://www.pesticidemodels.eu/hair/home
Heijnungs, R. (2013). Omstreden bestrijding. Een review van IVAM’s “LCA-quickscan vergelijking
onkruidbestrijdingsmethoden” en van het gebruik van LCA’s en quickscans. CML, Leiden.
Hoogendoorn, M., Leendertse, P., & Hoftijser, E. (2019). Update van de risicolijst van
bestrijdingsmiddelen. CLM rapport 967. CLM Onderzoek en Advies, Culemborg.
Jepson, P.C., K. Murray, O. Bach, M.A. Bonilla and L. Neumeister (2020) Selection of pesticides to
reduce human and environmental health risks: a global guideline and minimum pesticides
list. Lancet Planet Health 2020; 4: 56–63.
Kovach, J., Petzoldt, C., Degni, J., & Tette, J. (1992). A method to measure the environmental
impact of pesticides. New York’s Food and Life Sciences Bulletin 139:1–8.
Leendertse, P. J. Lommen en E. Hoftijser (2015). Waterkwaliteit en het onkruidbestrijdingsmiddel
Ultima. Analyse van mogelijke risico’s. CLM publicatie 885. CLM Onderzoek en Advies.
Culemborg.
Loon, B. van (2022). Chemie- en emissievrij beheer: innovatie gaat snel. Stadswerk Magazine nr 1,
2022, p. 20.
Ministère de l’agriculture et de l’alimentation (2020). Liste des produits phytopharmaceutiques de
biocontrôle, au titre des articles L.253-5 et L.253-7 du code rural et de la pêche maritime.
Paris.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (2021). Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
Publicatiedatum 1 juni 2021. Den Haag.
Ministerie van Economische Zaken (2016). Regeling natuurbescherming. Publicatiedatum 28
oktober 2016. Den Haag.
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2007). Regeling
gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Publicatiedatum 26 september 2007. Den Haag.
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2019). Toekomstvisie gewasbescherming
2030, naar weerbare planten en teeltsystemen: Gewasbescherming in maatschappelijke
context. Publicatiedatum 16 april 2019. Den Haag.
Nicholson, F.; Krogshave Laursen, R.; Cassidy, R.; Farrow, L.; Tendler, L.; Williams, J.; Surdyk, N.;
Velthof, G. How Can Decision Support Tools Help Reduce Nitrate and Pesticide Pollution
from Agriculture? A Literature Review and Practical Insights from the EU FAIRWAY
Project. Water 2020, 12, 768
NVWA (sd), Groene middelen als bestrijdingsmiddel? Wat mag wel en wat niet. Opgehaald van
https://www.nvwa.nl/onderwerpen/gewasbescherming/groene-middelen-alsbestrijdingsmiddel-wat-mag-wel-en-wat-niet
31

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Pesticide Properties Database (PPDB) (sd), University of Hertfordshire. Opgehaald van
http://sitem.herts.ac.uk/aeru/ppdb/
Reus, J. A. W. A., & Leendertse, P. C. (2000). The environmental yardstick for pesticides: a practical
indicator used in the Netherlands. Crop Protection, 19(8–10), 637-641.
Reus J., P. Leendertse, C. Bockstaller, I. Fomsgaard, V. Gutsche, K. Lewis, C. Nilsson, L.
Pussemier, M. Trevisan, H. van der Werf, F. Alfarroba, S. Blümel, J. Isart, D. McGrath, T.
Seppälä. 2002. Comparison and evaluation of eight pesticide environmental risk indicators
developed in Europe and recommendations for future use. Agriculture, Ecosystems and
Environment 90 (2002) 177–187.
Scheepmaker, J. W. A., & de Jong, F. M. W. (2017). Vergroening door microbiële
gewasbeschermingsmiddelen. Verkenning knelpunten en oplossingsrichtingen. RIVM
Briefrapport, 11.
Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (2016). 112 Besluit van 9 maart 2016 tot wijziging
van het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden in verband met het niet toestaan
van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw.
Staatscourant (2020). Regeling van de Minister voor Milieu en Wonen, van 30 maart 2020,
nr. IENW/BSK-2020/57764, tot wijziging van de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en
biociden in verband met aanpassing van de uitzonderingen op het verbod op professioneel
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Nr. 18714.
Smit, C. E., Van der Linden, A. M. A., & Cornelese, A. A. (2015). Chemische onkruidbestrijding op
verhardingen: Advies over de mogelijke uitwerking van een uitzonderingsbeleid voor laagrisicostoffen. RIVM briefrapport 2015-0079.
Tijskens et al., G. (2014). Handboek Ecologisch Tuinieren. Velt.
Tweede Kamer der Staten-Generaal, Kamerstuk 27858, nr. 289 (2014). Den Haag.
Tweede Kamer der Staten-Generaal, Kamerstuk 27858, nr. 321 (2015). Den Haag.
Tweede Kamer der Staten-Generaal, Kamerstuk 27858, nr. 535 (2021). Den Haag.
Veenenbos, M., Lommen, J., Blok, A., Leendertse, P. (2020). Beschikbare chemievrije en chemische
methoden en technieken voor tuinonderhoud door particulieren. CLM-publicatie 1027. CLM
Onderzoek en Advies. Culemborg.
Vlaanderen (2013. Artikel 7, van het Decreet houdende duurzaam gebruik van pesticiden in het
Vlaamse gewest; artikel 4, van het Besluit van de Vlaamse Regering houdende nadere regels
inzake duurzaam gebruik van pesticiden in het Vlaamse Gewest voor niet-land- en
tuinbouwactiviteiten.
VMM, in overleg met het Agentschap Zorg en Gezondheid en Kind en Gezin (2014). Duurzaam
gebruik pesticiden zorginstellingen en kinderopvang (vanaf 1 januari 2015). Verduidelijking
bij de Vlaamse wetgeving. Versie 20 november 2014. Brussel.

32

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlagen

33

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlage I. Gewasbeschermingsmiddelen
Toelichting bij het opzoeken van onderstaande lijst, en tabellen 1, 2, 3 uit de hoofdtekst:
In de database van het Ctgb is geen filter beschikbaar voor ‘niet-landbouw’ (navraag bij het Ctgb in
dec. 2021). Bij de professionals kan voor niet-landbouw gekozen worden door te selecteren op de
toepassingsgebieden ‘Openbaar groen en particuliere tuinen’, ‘In en om het huis binnen de privesfeer (amateur)’ en ‘In en om het huis binnen de privésfeer’. Voor particulieren selecteert men op
gebruik ‘niet-professioneel’. Hierbij zullen ook middelen voor gebruik in groenten en fruit naar
voren komen; het gaat hierbij om middelen voor de moestuin.
Lijst van 86 werkzame stoffen die zijn toegestaan in de niet-landbouw (onbedekt/buiten)
(Ctgb: 23-12-2021):

Werkzame stof
2,4-D

LaagLokstof/
risicoProfessionals Particulieren Basisstof repellent Microbieel stof
x
x
x

Abamectine
Acetamiprid

x
x

Azijnzuur
Azadirachtin

x

Azoxystrobin
Bacillus
amyloliquefaciens
strain FZB24
Bacillus
thuringiensis ssp.
kurstaki SA-11
Bacillus
thuringiensis ssp.
kurstaki SA-11
Bacillus
thuringiensis subsp.
aizawai
Bacillus
thuringiensis subsp.
kurstaki
Bentazon

x

x

x

x

x

x

x

x

Benzovindiflupyr
Bier
Bifenox
Boscalid
Calciumhydroxide
Chitosan
hydrochloride

x

Clopyralid
Cycloxydim

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

x

x

x

x

x

x
x

34

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

x

COS-OGA
Cydia pomonella
granulose virus

x

x

Cyflumetofen
Decaanzuur
Deltamethrin
Diammoniumfosfaat
Dicamba

x

Difenoconazool
Diflufenican
Esfenvaleraat
Equisetum arvense l.
(heermoes)

x

Flonicamid
Florasulam
Fluazifop-P-butyl
Fluopyram
Fluopicolide
Flupyradifuron

x

Fluroxypyr-meptyl
Fosetyl-aluminium
Fructose
Glyfosaat
Houtskool,
bentoniet, houtskool
(geactiveerd)
IJzer(II)sulfaat
IJzer(III)fosfaat
Isoxaben
Kalium
waterstofcarbonaat
Koolzaadolie

x
x

x
x

x
x
x
x

x

x

x

x
x

x
x
x
x
x

x

x

x
x

x

x
x
x

x

x

x

x
x

x

x
x
x

Koolzaadolie
Kwartszand
Lambda-cyhalothrin

x
x
x

Lecithinen
Maleinehydrazide
Mandipropamid
MCPA
Mecoprop-P
Mepanipyrim
Metarhizium
anisopliae stam F52
Metconazool

x
x

x
x

x
x

x
x
x
x

x

x

x
35

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Mosterdzaadpoeder
Natriumbicarbonaat

x
x

x
x

Natriumchloride
Natuurazijn
Nonaanzuur
Octaanzuur
Pelargonzuur

x
x
x
x
x

x
x

Pirimicarb
Pyrethrinen
Propamocarb
Propyzamide
Pyraclostrobine
Pythium oligandrum
stam M1
Quizalofop-P-ethyl
Salix spp cortex
Sucrose
Talk
Tebuconazool
Tebuconazool
Trichoderma
harzianum Rifai
stam T-22
Triclopyr
Trifloxystrobin
Trinexapac-ethyl
Uienolie
Urtica spp.,
Brandnetel
Zonnebloemolie
Verticillium alboatrum stam WCS850
Zwavel

x
x

x
x
x
x
x
x

x

x
x
x
x

x
x
x

x
x
x

x
x
x

x
x

x

x

x

x

x

x

x

x
x

36

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlage II. Overige middelen
Onderstaande lijst van groepen is niet meegenomen in het onderzoek, zie ook de toelichting in
alinea 3.3.
Middelen goedgekeurd voor biologische teelt
Een aantal werkzame stoffen is toegestaan voor gebruik in de biologische teelt, op basis van Bijlage
II van Verordening (EG) Nr. 889/2008. Deze middelen staan op de Inputlijst van Skal Biocontrole.
Omdat deze lijst uitsluitend is gedefinieerd voor landbouw, is de lijst in dit onderzoek niet
meegenomen.
Biologische middelen
In Frankrijk wordt de term biologische middelen gebruikt (‘produits phytopharmaceutiques de
biocontrôle’, zie 4.3.2). In Nederland is deze term op dit moment echter niet goed geborgd, en
geeft al snel verwarring met ‘middelen die goedgekeurd zijn voor biologische teelt’. Gezien de
ontwikkelingen in Frankrijk, is er kans dat het begrip in de toekomst ook in Nederland een officiële
definitie krijgt.
Groene middelen/middelen van natuurlijke oorsprong

“Groene gewasbeschermingsmiddelen zijn laag-risico middelen van natuurlijke oorsprong
zoals van planten, dieren, micro-organismen of bepaalde mineralen, of nagemaakte
middelen die identiek zijn aan de natuurlijke stof en een laag risico hebben voor mens,
dier, milieu en niet-doelwit organismen”, volgens de Green Deal ‘Groene gewasbescherming
(2014). Hieronder vallen micro-organismen, microbiologische preparaten en biostimulanten.
Niet alle middelen in deze groep zijn gedefinieerd als gewasbeschermingsmiddel (bijv.
biostimulanten). Daarnaast is de groep niet eenduidig aan te wijzen; er zijn geen formele Europese
lijsten die de groep samenvatten. Om die reden is deze groep niet meegenomen in het onderzoek.

Biostimulanten
Biostimulanten zijn middelen waarvan geclaimd wordt dat ze 1) efficiëntie van het gebruik van
nutriënten verbeteren, 2) tolerantie tegen stress verhogen, 3) de vastgehouden voedingstoffen in de
grond/rondom de wortel beter beschikbaar maken, 4) kwaliteitskenmerken verbeteren. Er kunnen
echter geen claims gemaakt worden over een bestrijdende werking van het product, want dan
spreekt men niet langer over biostimulant, maar gewasbeschermingsmiddel (EU 2019/1009). Om
die reden is deze groep niet meegenomen in dit onderzoek.
Middelen van de RUB-lijst
Op de Regeling Uitzondering Bestrijdingsmiddelen (RUB) stonden middelen waarvan het gebruik
nooit volgens Europese verordeningen is beoordeeld. Inmiddels bestaat deze lijst niet meer. In
2012 is afgesproken dat middelen van deze RUB-lijst volgens Europese verordeningen moeten
worden beoordeeld, of van de markt moeten verdwijnen. Aanvragen konden tot 15 februari 2018
worden ingediend. Middelen die toen niet zijn aangemeld mogen nu niet meer verkocht en gebruikt
worden (Ctgb, sd). Omdat de RUB-lijst niet meer actueel is, wordt deze niet meegenomen in het
onderzoek.

37

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlage III. Vragenlijst interviews
In opdracht van het ministerie van I&W is CLM bezig met een duurzaamheidsanalyse van groepen
van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw. Dit sluit aan bij de actuele discussie over de
vraag of duurzame gewasbeschermingsmiddelen (bijv. laag-risicomiddelen) uitgezonderd zouden
moeten worden van een gebruiksverbod in de niet-landbouw. Tijdens deze studie willen we
allereerst in kaart brengen wat wordt verstaan onder duurzame gewasbescherming en hoe dit te
bepalen is, en daarnaast welke groepen gewasbeschermingsmiddelen te onderscheiden zijn, en wat
daartussen de verschillen zijn.
We zijn begonnen met een literatuurstudie, en willen nu graag verschillende partijen interviewen om
hun kijk op dit thema te horen.
-

Wat is volgens u duurzame gewasbescherming?
•
Op basis van welke criteria valt dit te meten of bepalen?
•
Hoe kan bepaald worden of een middel aan het criterium voldoet?
•
Welke systematieken/methoden kent u om duurzaamheid van gewasbescherming
te meten?

-

Zijn er groepen gewasbeschermingsmiddelen die in uw ogen toegestaan zouden moeten
zijn in de openbare ruimte? Welke groep en waarom? Voorbeelden?

- Zijn er groepen gewasbeschermingsmiddelen die in uw ogen niet toegestaan zouden moeten
zijn in de openbare ruimte? Welke groep en waarom? (risico’s?) Voorbeelden?
- Bent u het eens met de definities zoals voorgelegd in hoofdstuk 3?
(selectie: basisstof, gbm; 1) regulier, 2) laag-risico, 3) microbieel, 4) semiochemicals)
-

Is de toelatingsprocedure voor de genoemde middelen uit hoofdstuk 3 goed?

-

Op welke plaats komen de verschillende groepen volgens u op de IPM ladder (van
preventie tot chemisch)?

-

Heeft u afsluitende suggesties of opmerkingen?

38

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlage IV Stofeigenschappen
Deze bijlage geeft de kwantitatieve stofeigenschappen van een aantal gewasbeschermingsmiddelen
buiten de landbouw die representatief zijn voor de vijf formele groepen die in de EU te
onderscheiden zijn (te weten basisstoffen, laag risico stoffen, microbiële stoffen, feromonen en
reguliere stoffen).
De stofeigenschappen geven inzicht in de toxiciteit van de stoffen voor plant, dier en mens, en in
persistentie en mobiliteit van de stoffen. Als bron worden de Pesticide Property Database en
Biopesticide Property Database van de Universiteit van Hertfortshire gehanteerd. Deze databases
zijn gezaghebbend, sluiten aan bij Europese stofgegevens en geven informatie van de verschillende
stoffen (PPDB 2021, BPDB 2021). De potentiele milieu-impact op basis van stofeigenschappen
wordt gehanteerd om de duurzaamheid van elke groep te toetsen volgens het voorzorgsprincipe.
Voor de milieu-impact op planten en dieren betreft het waterleven, bodemleven, bijen, nuttige
insecten, vogels en zoogdieren, en de bioaccumulatie (BCF: bioconcentratiefactor). Voor het lot
van stoffen betreft het persistentie en mobiliteit.
De verontreiniging van drinkwaterbronnen is geen onderdeel van de PPDB en BPDB. Voor dat
criterium is gebruik gemaakt van de risicolijst voor bestrijdingsmiddelen (Hoogendoorn et al. 2019),
waar nodig aangevuld met informatie uit metingen en gepubliceerde onderzoeken (Smit et al. 2019
voor natuurazijn).
De PPDB en BPDB geven voor alle hier vermelde stofeigenschappen drempelwaarden (thresholds)
die in lijn zijn met het EU beleid. Alleen voor nuttige insecten konden in de PPDB en BPDB geen
drempelwaarden worden afgeleid. De drempelwaarden worden gebruikt om de stof per criterium in
te delen in ‘low’ (in dit rapport weergegeven met een groene kleur), ‘intermediate’ (in dit rapport
weergegeven met een oranje kleur) en ‘high’ (in dit rapport weergegeven met een rode kleur).
Hierbij wordt de meest gevoelige (toxische) waarde gebruikt. Afhankelijk van de beschikbare data
kan dat acute of chronische toxiciteitsgegevens betreffen. De drempelwaarden verschillen soms
tussen testorganismen en tussen acute en chronische gegevens en zijn voor elk criterium als volgt:
Waterleven (mg/l)
Organisme
Acuut
(Vissen, kreeftachtigen, sedimentinsecten)
= high
Chronisch (Vissen, kreeftachtigen, sedimentinsecten)
= high
Acuut
= high
Chronisch
= high

>10=low 0,01-10=moderate en <0,01

(Waterplanten, algen)

>10=low 0,01-10=moderate en <0,01

(Waterplanten, algen)

>1=low 0,001-1=moderate en <0,001

Bodemleven (mg/kg)
Organisme
Acuut
(Wormen)
= high
Chronisch (Wormen)
= high
Acuut
Chronisch

Drempelwaarden
>100=low 0,1-100=moderate en <0,1

(Springstaarten)
(Springstaarten)

Drempelwaarden
>100=low 0,1-100=moderate en <0,1
>10=low 0,01-10=moderate en <0,01
not available
not available

39

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijen (μg /bij)
Organisme
Acuut
(honingbijen, hommels, wilde bijen)
high
Chronisch (honingbijen, hommels, wilde bijen)

Drempelwaarden
>100=low 1-100=moderate en <1 =
not available

Nuttigen (g/ha)
Organisme
Acuut
(sluipwespen, roofmijten etc.)
Chronisch (sluipwespen, roofmijten etc.)

Drempelwaarden
not available
not available

Vogels (mg/kg)
Organisme
Acuut
(wilde eend, kwartel)
high
Chronisch (wilde eend, kwartel)

Drempelwaarden
>2000=low 100-2000=moderate en <100=
>200=low 10-200=moderate en <10= high

Zoogdieren (mg/kg)
Organisme
Acuut
(rat)
high
Chronisch (rat)

Drempelwaarden
>2000=low 100-2000=moderate en <100=
>200=low 10-200=moderate en <10= high

De drempelwaarden voor persistentie en mobiliteit in de bodem zijn als volgt:
Persistentie (dagen)
Parameter
DT50

Drempelwaarden
>30=low 30-100=moderate en >100= high

Mobiliteit (ml/g)
Parameter
Koc
mobiel

Drempelwaarden
<500=mobiel 500-4000=moderate en >4000= niet

Drinkwaterbronnen

Humane toxiciteit
(toxicogical conern)

Mobiliteit Kom (Koc)

Persistentie
DT50 bodem (dagen)

BCF

Zoogdieren (mg/kg)

Vogels (mg/kg)

Nuttige insecten (g/ha)

Bijen (μg /bij)

Waterleven toxiciteit
(mg/l)

Bodemleven toxiciteit
(mg/l)

Tabel III. Waardes voor verschillende duurzaamheidscriteria van een selectie van
middelen, de basis voor tabel 5.

1. Basisstoffen
Natuurazijn

5,8

-

-

-

-

3350

-

1,2

-

low

Equisetum arvense

-

-

-

-

-

>5000

-

-

-

low

-

-

100

-

-

16000

-

-

-

low

-

Chitosan hydrochloride 0,05

40

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

2. Laag-risicostoffen
Ferric phosphate

>17,0

6,7

>100

3,3

5

-

moderate

-

>10,0

4,97 -

>5000

-

-

low

>1000

>6000

-

>1000

1,3E-08

-

-

low

>1000

>6000

-

>1000

1,3E-08

-

-

low

-

>82

-

>5000

>5000

2,7

5000 slightly

0,656

-

-

>5000

>5050

2,7

5000 slightly

-

>100
> 10,0
x
10^06

>7,9 x
10^08

-

>2222

-

-

-

low

53

>1000

>6000

-

>5000

>5000

-

-

low

155

-

-

-

-

>1000

-

-

-

moderate

>100

-

-

-

-

500

-

730

-

moderate

-

-

-

-

-

-

2,5

140
0

58,2

1024
0000 high

150

0,5

16,11 1424 moderate

COS-OGA
20
Bacillus
amyloliquefaciens strain
FZB24 (ook
1,85 x
microbieel)
10^10
3. Microbiële stoffen
Bacillus
amyloliquefaciens strain
FZB24
Bacillus thuringiensis
ssp. kurstaki SA-11
Bacillus thuringiensis
subsp. aizawai strain
ABTS-1857
Trichoderma
afroharzianum strain T22
Metarhizium anisopliae
stam F52

1,85 x
10^10
1,51 x
10^8

>2000

>5000

20

4. Feromonen
Diammoniumfosfaat
Kwartszand (quarts
sand)
Uienolie

-

5. Reguliere stoffen
deltametrin

0,00000
17
0,165

glyfosaat

1,0

>21,31 >100

0,00
439 >55
>43
20
116

nonaanzuur

16,8

>105

48,0

<3,9 2450

>2000

101

1,3

139,5 low

MCPA

0,152

325

>200

60

1

24

74

difenoconazool

0,0056

0,2

>100

20

330

130

fluroxyrpyr-meptyl

0,06

1,96

>100

100 93,2
>18,
8
9,71
234,
18
>2000

>2000

-

1,0

3760 moderate
1955
0
high

0,0015

moderate

41

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Bijlage V. Score selectiviteit en resistentie (IPM-criteria)
Deze bijlage geeft een indicatie van de geselecteerde gewasbeschermingsmiddelen buiten de
landbouw op twee criteria (selectiviteit en resistentie) die van belang zijn voor geïntegreerde
gewasbescherming (IPM).
Als bron worden ook hier de Pesticide Property Database en Biopesticide Property Database van
de Universiteit van Herfortshire gehanteerd. Deze databases zijn gezaghebbend, sluiten aan bij
Europese regelgeving en geven informatie van de verschillende stoffen (PPDB 2021, BPDB 2021).
Selectiviteit:
De indicaties voor selectiviteit in de PPDB en BPDB zijn ‘Broad spectrum’ of ‘selective’. ‘Broad
spectrum’ betekent dat het gewasbeschermingsmiddel niet selectief is en een brede werking heeft
op onkruiden of pathogene schimmels of insecten (in de tabel is deze indicatie weergegeven met
een rode kleur). Dit betekent meestal ook een negatief effect op nuttige schimmels en nuttige
insecten. ‘Selective’ betekent dat het gewasbeschermingsmiddel selectief werkt op een of enkele
specifieke onkruid(en), ziekte(n) of pla(a)g(en) (in de tabel is deze indicatie weergegeven met een
groene kleur. Tenzij er een potentiele impact is op bijen. Dan is er sprake van kans op een
neveneffect op nuttige insecten en is de kleur oranje toegekend).
Resistentie:
De indicaties voor resistentie in de PPDB en BPDB zijn ‘een of meerdere resistentiecodes’ of ‘not
applicable’.
Wanneer een gewasbeschermingsmiddel een of meerdere resistentiecodes heeft betekent dat het
gewasbeschermingsmiddel afgewisseld moet worden met middelen uit een andere groep om
resistentie bij ziekte, plaag of onkruid tegen te gaan (in de tabel is deze indicatie weergegeven met
een rode kleur). Bij resistentie zal de werking en effectiviteit sterk verminderen en is de kans op
herhaalbespuitingen groot.
‘Not applicable’ betekent dat het gewasbeschermingsmiddel niet tot resistentie leidt bij de te
bestrijden ziekte, plaag of onkruid (in de tabel is deze indicatie weergegeven met een groene kleur).

42

Duurzaamheid van groepen gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw

Tabel IV. Waardes voor verschillende duurzaamheidscriteria voor inpasbaarheid binnen
IPM, voor een selectie van middelen, de basis voor tabel 5.
Selectiviteit

Resistentie

1. Basisstoffen
Natuurazijn
Equisetum arvense
Chitosan hydrochloride

Broad spectrum Not applicable
Selective
Not applicable
Selective + bijen Not applicable

2. Laag risico stoffen
Ferric phosphate
COS-OGA
Bacillus amyloliquefaciens strain FZB24 (ook microbieel)

Selective
Not applicable
Selective + bijen Not applicable
Selective
Not applicable

3. Microbiele stoffen
Bacillus amyloliquefaciens strain FZB24

Selective

Bacillus thuringiensis subsp. aizawai strain ABTS-1857
Trichoderma afroharzianum strain T-22
Metarhizium anisopliae stam F52

Not applicable
insecticide code
Selective + bijen 1
insecticide code
Selective
1
Selective
Not applicable
Selective
Not applicable

4. Feromonen
Diammoniumfosfaat
Kwartszand (quarts sand)
Uienolie

Selective
Selective
-

Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki SA-11

Not applicable
Not applicable
-

5. Reguliere stoffen
Deltametrin
Glyfosaat
Nonaanzuur
MCPA
Difenoconazool
Fluroxyrpyr-meptyl

insecticide code
Broad spectrum 3A
herbicide codes
Broad spectrum G en 9
Broad spectrum Not applicable
herbicide codes
Selective
O and 4
Fungicide code
Broad spectrum 3
herbicide codes
Selective
O and 4

43

CLM Onderzoek en Advies
Postadres
Postbus 62
4100 AB Culemborg
Bezoekadres
Gutenbergweg 1
4104 BA Culemborg
T 0345 470 700
www.clm.nl