Oud en zelfstandig in 2030
Aangepast REISadvies
Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen

2 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Oud en zelfstandig in 2030
Aangepast REISadvies
Commissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen

Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Den Haag, 30 juni 2020

2 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Inhoud
Samenvatting 4
1 Inleiding 6
2 Op weg naar een nieuwe realiteit 9
3 Ouderen in Nederland, nu en straks 12
4 Kansen en risico’s 17
5 Zorgen voor jezelf 26
6 Zorgen voor elkaar 36
7 Zorgen, wonen en welzijn 43
8 Zorgen, wetten, regels en rollen 48
9 Tot besluit 56
Referenties 58
Bijlagen 62
A Opdracht 63
B Commissie 64
C Gesprekspartners 65
D Ontvangen commentaren 68
E Afkortingen 70

Inhoud | 3

Samenvatting
Hoe is de zorg voor thuiswonende ouderen in de toekomst op peil te houden?
In dit advies geven wij antwoord op die vraag. Niet met panklare oplossingen
en kiezelharde garanties; als die te geven zouden zijn, had de vraag niet aan
ons gesteld hoeven te worden. Wel met perspectieven en oplossingsrichtingen,
aansluitend bij initiatieven en bewegingen die nu al zichtbaar zijn.
Dit definitieve advies wijkt op verschillende punten af van de eerste versie die wij in januari 2020
publiceerden en wel om twee redenen. Allereerst zijn suggesties en commentaren uit het veld
verwerkt: suggesties en commentaren die vanuit een gevoelde urgentie vooral aandrongen
op aanscherping van onze aanbevelingen. Daarnaast hebben wij onze adviezen getoetst aan
ervaringen in en met de (ouderen)zorg gedurende de huidige coronacrisis.a
De regie van ouderen zelf over hun ‘derde levensfase’ staat voor ons onverminderd
centraal. We pleiten voor vergroting van het vermogen van ouderen om voor zichzelf en
voor elkaar te zorgen en voor vanzelfsprekende inzet van digitale middelen. Tijdens de
coronacrisis hebben we geleerd dat veel ouderen zichzelf prima kunnen redden, maar
dat er ook een aanzienlijke groep ouderen is voor wie dat niet vanzelfsprekend is, al
helemaal niet als er partijen wegvallen uit het vaak fragiele netwerk van zorg, welzijn en
ondersteuning. Eens te meer is duidelijk geworden hoeveel steun ontleend kan worden
aan sociale inbedding en aan nieuwe technologieën. Ook om die reden onderstrepen
wij wederom dat zelfstandigheid tot op hoge leeftijd niet altijd hoeft te betekenen dat
iedereen ‘langer thuis’ blijft. Herwaardering van collectieve en semi-collectieve (of
semi-zelfstandige) woonvormen voor ouderen is volgens ons geboden. Nieuwe (digitale)
technieken kunnen daarbij zeer behulpzaam zijn. Tot slot pleiten we voor vereen­
voudiging van het zorgstelsel en voor samenwerking waar mogelijk, omdat we ervan
overtuigd zijn dat dit zowel tegemoet komt aan de behoefte aan regie bij ouderen, als
aan de behoefte aan overzicht en duidelijkheid bij familie, mantelzorgers, vrijwilligers
en professionals. Al onze aanbevelingen toetsen we aan de vier principes van de REIS:
• Regie: vergroot de aanbeveling de mogelijkheden voor ouderen om zelf regie te voeren?
• Eenvoud: vereenvoudigt de aanbeveling de ondersteuning en zorg voor ouderen,
zowel voor de ouderen zelf als voor de professionals?

a Dit definitieve advies kan los gelezen worden van de eerste versie, die verscheen onder de titel
Oud en zelfstandig in 2030. Een reisadvies. Het verwijst op geen enkel punt in de tekst terug naar
die eerste versie.
4 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

• Integrale benadering: verwijdert de aanbeveling schotten en bevordert ze een
integrale kijk op de behoefte aan ondersteuning en zorg?
• Samenwerking: bevordert de aanbeveling de samenwerking tussen de verschillende
bij de zorg voor thuiswonende ouderen betrokken partijen en professionals?
Veel van onze aanbevelingen zijn uiteindelijk terug te voeren tot vier centrale adviezen.
Het eerste is: ga (ver)bouwen! De fysieke woon- en leefomgeving is voor ouderen
cruciaal om zelfstandig te kunnen (blijven) wonen en zo min mogelijk afhankelijk te
worden van zorg. Nieuwe woonvormen, tussen het aloude eigen huis en verpleeghuis
in, kunnen een oplossing bieden. Te midden van alle problemen op de woningmarkt
wordt er ook voor ouderen veel te weinig gebouwd en verbouwd. Met als gevolg niet
alleen een suboptimaal woningaanbod voor ouderen, maar ook een belemmering van
de doorstroming op de woningmarkt.
Het tweede is: ga digitaal! Die aanbeveling is niet alleen gericht aan aanbieders van
professionele zorg en ondersteuning, voor wie ‘digitaal het nieuwe normaal’ moet
worden. Ook ouderen zelf zullen veel meer gebruik moeten maken van digitale
technologieën, om hun dagelijks leven makkelijker en aangenamer te maken. Grootschalig gebruik kan leiden tot meer eigen regie, een hogere kwaliteit van leven en een
doelmatiger inzet van schaarse zorgverleners. Het is een van de weinige oplossings­
richtingen die kan leiden tot een grotere intensiteit en hogere kwaliteit van zorg zónder
inzet van meer arbeidskrachten en zonder de daaruit voortvloeiende verergering van
het probleem van de betaalbaarheid en organiseerbaarheid van de zorg.
Maar ook als het lukt om voor genoeg geschikte woningen te zorgen en het normaal
wordt om digitaal te leven en te zorgen, zullen er veel ouderen zijn die persoonlijke
professionele zorg en ondersteuning nodig hebben. Daarop richt zich onze derde
belangrijke advies: werk samen! We zullen de komende decennia in de zorg voor
ouderen moeten woekeren met schaarse middelen, zowel wat betreft de financiën als
minstens zozeer de mensen. Gegeven die krapte is lokale en regionale samenwerking,
teneinde schaarse middelen doelmatig te kunnen inzetten, belangrijker dan keuzevrijheid en concurrentie.
Ons vierde centrale advies luidt: leer van de coronacrisis en behoud het goede. De
coronacrisis is nog niet voorbij, maar nu al is zichtbaar dat zij ons behalve verlies en
verdriet, ook goeds heeft gebracht. Het gebruik van digitale technologieën in zorg en
ondersteuning heeft een enorme impuls gekregen. Partijen die moeite hadden elkaar
te vinden, hebben eendrachtig samengewerkt. Data konden wél worden uitgewisseld,
regierollen werden wél geaccepteerd. Het bleek allemaal mogelijk en was allemaal
nodig. Laat die energie en dat potentieel nu niet verdwijnen als de crisis straks
verminderd of verdwenen is, maar behoud het goede en koester het momentum.

Samenvatting | 5

1 Inleiding
1.1 Achtergrond
Steeds meer mensen worden steeds ouder.b Verreweg de meeste ouderen blijven
zelfstandig wonen, ook als ze in toenemende mate afhankelijk worden van informele
en formele zorg. Het behoud van zelfstandigheid is voor velen een groot goed en het
zelfstandig wonen gaat de meesten gelukkig ook goed af. Toch is er reden tot zorg.
Door de demografische ontwikkeling dreigen toenemende tekorten aan mantel­zorgers,
vrijwilligers en professionals in zorg en welzijn. De toenemende complexiteit van
wetten en regelingen maakt het voor ouderen steeds moeilijker overzicht te houden
en regie te nemen. En hoewel het ouderen vaak goed lukt om overeind te blijven,
kan het bestaan dat zij met hulp van gezin, familie, buurt en vrijwilligers weten op
te bouwen ook een kaartenhuis blijken te zijn, dat instort bij een zuchtje tegenwind.
Voor de Tweede Kamer waren dit redenen om aan het kabinet te vragen hoe de zorg
voor thuiswonende ouderen ook in de toekomst op peil kan worden gehouden.

1.2 Opdracht
Op 14 november 2018 stelde het kabinet onze commissie in, onder de naam ‘commissie
Toekomst zorg thuiswonende ouderen’. Conform de vraag van de Tweede Kamer
kregen we de opdracht advies uit te brengen over wat er nodig is om ook in het jaar
2030 de zorg voor thuiswonende ouderen op peil te houden, rekening houdend met
demografische, maatschappelijke en technologische ontwikkelingen en de betaal­
baarheid van de zorg.c

b Deze constatering heeft door de komst van COVID-19 zijn vanzelfsprekendheid verloren. Het is op dit moment
te vroeg om de invloed van de pandemie op de levensverwachting in Nederland goed te kunnen inschatten.
Aannemelijk is dat de daling van de levensverwachting die nu te zien is, van tijdelijke aard zal zijn en dat de stijging
wordt hernomen nadat de uitbraak van COVID-19 onder controle is gebracht. Alle uitspraken op de bladzijden
hierna over de levensverwachting, nu en in de toekomst, zijn gebaseerd op schattingen uit de pre-corona tijd.
c Zie bijlage A voor de opdracht aan de commissie, zoals verwoord in de Regeling instelling adviescommissie
Toekomst zorg thuiswonende ouderen. Staatscourant nr. 65546, 22 november 2018. Voor de samenstelling
van de commissie zie bijlage B.

6 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

1.3 Werkwijze
Ter voorbereiding van ons werk vroeg het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) om te beschrijven hoe de zorg
thuis voor ouderen er nu uitziet en welke trends en ontwikkelingen gevolgen hebben
voor die zorg. Dit resulteerde in het rapport Zorgen voor thuiswonende ouderen, dat voor
ons een belangrijke bron van informatie was. Na onze installatievergadering voerden
we een groot aantal gesprekken, met ouderen zelf en met mensen die bij de zorg voor
ouderen thuis betrokken zijn: mantelzorgers en ervaren én jonge professionals en
studenten op het gebied van zorg en ondersteuning. Ook spraken we met deskundigen
van verschillende organisaties, waaronder ministeries, over wonen, burgerinitiatieven,
technologie, bekostiging, betaalbaarheid en arbeidsmarkt.d De commissievoorzitter
voerde een gesprek met D66-kamerlid Vera Bergkamp, de indiener van de door
de Tweede Kamer aangenomen motie die de aanleiding was voor de instelling van
de commissie.
Op basis van deze gesprekken en bestudering van relevante literatuur bepaalden we
enkele contouren van ons advies;e op 2 juli rapporteerden wij deze aan de minister
van VWS. Vervolgens formuleerden we in het najaar de tekst van de eerste versie van
ons advies. De publicatie daarvan in januari van dit jaar ging vergezeld van een open
uitnodiging aan geïnteresseerden om (digitaal) op het advies te reageren. In deze
definitieve versie zijn zowel de reacties verwerkt die we sindsdien ontvangen hebben,
als onze ervaringen in en met de (ouderen)zorg gedurende de huidige coronacrisis.f

1.4 Opzet
In het volgende hoofdstuk formuleren we allereerst vanuit welk perspectief we naar
de opdracht hebben gekeken en welke criteria we hebben aangelegd bij het beoordelen
van mogelijke oplossingsrichtingen. In hoofdstuk 3 beschrijven we vervolgens hoe
ouderen in Nederland er nu voorstaan en welke veranderingen daarin op grond van de
demografische ontwikkeling te verwachten zijn. In hoofdstuk 4 brengen we de kansen

d De personen met wie de commissie heeft gesproken zijn vermeld in bijlage C.
e We deden dit in een sessie met de Argumentenfabriek, medio juni 2019.
f De commentaren die we ontvingen op de eerste versie van het advies zijn vermeld in bijlage D.

Inleiding | 7

en risico’s in kaart die we op weg naar 2030 ontwaren en formuleren we de richting
waarin we de oplossing willen zoeken.
Onze aanbevelingen vallen vervolgens in vier groepen uiteen. In hoofdstuk 5 leggen we
de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid van elke burger om na te denken over wat
ouder worden betekent en hoe daarop vroegtijdig geanticipeerd kan, en misschien wel
moet, worden. In hoofdstuk 6 leggen we het accent op wat burgers voor elkaar kunnen
betekenen en hoe met name de woonsituatie de wederzijdse zorg kan ondersteunen.
In hoofdstuk 7 draait het vooral om hoe we de werelden van zorg, wonen en welzijn
weer met elkaar kunnen verbinden, een wat ons betreft hoogst noodzakelijke
ontwikkeling. Daarna beschrijven we in hoofdstuk 8 wat dit met zich meebrengt voor
de verschillende bij het vraagstuk betrokken partijen en de regels en weten die hierbij
relevant zijn. In hoofdstuk 9 sluiten we beschouwend af, met onder meer een korte
toelichting op de adviezen die we níet hebben gegeven.

8 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

2 Op weg naar een
		 nieuwe realiteit
Dat de Nederlandse bevolking aan het verouderen is en dat dit de nodige vragen
oproept: dat is, op z’n zachtst gezegd, geen nieuw gegeven. Betrekkelijk nieuw
is wel de verandering die het denken over ouder worden doormaakt en parallel
daaraan, voor dit advies niet minder belangrijk, ook het denken over gezondheid
en zorg. Dat veranderende denken opent een nastrevenswaardig vergezicht.
En leidt tot gedachten over hoe te komen waar we willen wezen.

2.1 Het denken verandert
Het denken in Nederland over ouder worden, gezondheid en zorg verandert. Met het
stijgen van de levensverwachting verandert de positie van ouderen in de maatschappij.
Vele ouderen staan tot op hoge leeftijd volop in het leven. Er is meer oog voor ouder
worden als een langlopend proces dat hoort bij het leven, waarop je je kunt voor­­­
berei­den, dat vraagt om aanpassingen, maar dat ook nieuwe kansen en mogelijkheden
biedt. De meeste ouderen zijn goed in staat om zelf te bepalen wat zij nodig hebben
om te kunnen leven zoals ze willen.
Tegelijkertijd verandert het denken over gezondheid. Werd gezondheid voorheen
primair opgevat als afwezigheid van ziekte, nu staat de positieve gezondheid centraal:
het vermogen van mensen om zich aan te passen en zelf te beslissen hoe om te gaan
met de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.1, 2
Het denken over zorg maakt een complementaire ontwikkeling door. Niet langer staat
het diagnosticeren en behandelen van ziekten centraal, maar het versterken van de
mogelijkheden van mensen om met de realiteit van hun bestaan om te gaan, ook als
er beperkingen om de hoek komen kijken. Vanuit de optiek van positieve gezondheid
komen naast het medische domein ook de domeinen van wonen en welzijn in beeld.
Er wordt gepleit voor een integrale visie op moeilijke situaties waarmee mensen, zeker
op oudere leeftijd, te maken kunnen krijgen. Een visie die uitgaat van wat mensen
zelf willen en kunnen en die levensproblemen niet bij voorbaat vertaalt in medische
problemen.

Op weg naar een nieuwe realiteit | 9

De coronacrisis heeft deze ontwikkeling in ons denken niet wezenlijk beïnvloed.
In de respons op de COVID-19 pandemie eisten in eerste instantie de maatregelen om
de virusverspreiding tegen te gaan en de capaciteit van met name de intensive care,
alle aandacht op. Gaandeweg rezen echter steeds vaker vragen die dit beperkte
medische perspectief verbreedden. Hoe kijken we naar de afruil tussen voorkómen
van besmetting en behoefte aan sociaal contact? Wat vinden ouderen en hun naasten
daar zelf van? Welke ouderen redden zich prima onder de coronamaatregelen en wie
hebben eronder te lijden? Wie bepaalt op grond waarvan of iemand wordt opgenomen
op de IC? Mogen we ouderen de regie over hun levenseinde ontzeggen? Wat is de
invloed van een gezonde leefstijl en leefomgeving op de weerstand en het verloop van
COVID-19? 3 Het zijn vragen die eens te meer het belang bevestigen van een integrale
visie op welzijn en gezondheid van ouderen, die hun aanpassingsvermogen en eigen
regie centraal stelt.

2.2 Wenkend perspectief
Dit nieuwe denken leidt tot een nieuwe kijk op ouderenzorg. Een ouderenzorg die
aansluit bij de behoeften van mensen zelf en bij de verantwoordelijkheid die zij voor
hun eigen leven dragen. Een ouderenzorg die allereerst investeert in het vermogen
van mensen om te leven zoals voor henzelf, gegeven hun mogelijkheden, passend is.
Die de verantwoordelijkheid van ouderen voor de wijze waarop zij wonen, hun sociale
contacten onderhouden en hun welzijn en gezondheid op peil houden, ondersteunt
en zo nodig activeert, maar niet overneemt, en die zeker problemen niet bij voorbaat
medicaliseert.
In deze ouderenzorg werken verschillende disciplines en organisaties probleemloos
samen, niet gehinderd door verschillende wettelijke regimes of financieringsregelingen.
Coördinatieproblemen zijn onzichtbaar voor de ouderen, die ondervinden dat elk
loket het goede loket is (no wrong door). Elke oudere krijgt maatwerk geleverd, zonder
dat de ongelijkheid die daarmee ontstaat, gezien wordt als een aantasting van rechten.
De meeste ouderen zoeken én vinden zelf hun weg in de wereld van zorg, onder­
steuning, welzijn en wonen, met vaste, aanspreekbare partners, die allemaal hetzelfde
belang voor ogen hebben. Ouderen voeren zelf zo lang en zoveel mogelijk de regie,
ondersteund door buurt, familie en vrijwilligers. En de ouderen die daartoe niet meer
in staat zijn, kunnen tijdig terecht in een andere, ondersteunende en beschermende
omgeving, waarin nog steeds hun persoonlijke behoeften centraal staan.

10 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

2.3 De REIS
Maar dit beeld is helaas nog geen realiteit. Tussen droom en daad staan ook hier
wetten in de weg en praktische bezwaren. Niettemin willen wij denken vanuit dit
wenkend perspectief. Concreet betekent dit dat we enerzijds begrijpen dat het niet
goed mogelijk is de hier geschetste ideale wereld op korte termijn tot stand te brengen;
anderzijds vinden we het belangrijk om alleen stappen aan te bevelen die passen
in een, weliswaar langdurige, transitie in de richting van het geschetste doel. Zoals
ouderen die steeds afhankelijker worden van zorg, in het Haagse zorgjargon, een
‘zorgreis’ maken, zo hebben we ook collectief een reis voor de boeg. We stellen voor
ons daarbij te laten leiden door vier REIS-principes:g
• Regie: wij willen de mogelijkheden voor mensen vergroten om, wanneer zij ouder
worden, zo nodig met ondersteuning, tijdig de regie te nemen over zorg, wonen
en welzijn en die regie zo lang mogelijk te behouden, ook als de gebreken van
de ouderdom zich aandienen;
• Eenvoud: wij willen de werelden van zorg, wonen en welzijn en de onderlinge
verbanden daartussen, zoveel mogelijk vereenvoudigen, omdat dit de positie
van zowel ouderen als professionals versterkt;
• Integrale benadering: de visie op ouder worden, de zorg en ondersteuning die
ouderen nodig hebben en de financiering daarvan moeten integraal zijn; het zou
voor ouderen niet moeten uitmaken onder welke wet of uit welk potje zorg en
ondersteuning gefinancierd worden;
• Samenwerking: partijen horen effectief en efficiënt samen te werken om schaarse
middelen (mensen, geld) doelmatig in te zetten en ervoor te zorgen dat ouderen
zelf zo min mogelijk last hebben van de veelheid aan partijen die bij het leveren
van zorg en ondersteuning betrokken is. In deze tijden van (dreigende) krapte aan
middelenh is samenwerking en regionalisering een groter goed dan keuzevrijheid
en concurrentie.
Deze vier principes worden vaak met de mond beleden. Ze ook werkelijk in praktijk
brengen zal echter vragen om doorbreken van huidige gewoonten, andere manieren
van werken en organiseren, nakomen van gemaakte afspraken en elkaar daarop
aanspreken, bewaken van voortgang en gezamenlijk leren van opgedane ervaringen.

g In de hoofdstukken 5 t/m 8 geven we bij elke aanbeveling aan welk(e) van de REIS-principes we bij een bepaalde
aanbeveling het meest relevant achten.
h Het lijkt veilig om te veronderstellen dat na de coronacrisis financiële krapte terugkeert als thema in de zorg.
Zie hiervoor de diverse ambtelijke rapporten die zijn uitgebracht in het kader van de Brede maatschappelijke
heroverwegingen, met name deel 2, Naar een toekomstbestendig zorgstelsel.
Op weg naar een nieuwe realiteit | 11

3 Ouderen in Nederland,
		 nu en straks
Om te beginnen is het goed een paar feiten op een rij te hebben. Ze zijn
inmiddels uit een karrenvracht rapporten, adviezen en toekomstverkenningen,
en steeds meer ook uit de algemeen bekende media, in grote lijnen wel bekend.
Maar voor ons advies is het van belang ze scherp in beeld te hebben: de grote
mate van gezondheid van de Nederlandse bevolking, tot op hoge leeftijd;
de grote verschillen die er helaas ook zijn, tussen ouderen van dezelfde leeftijd;
en de demografische ontwikkelingen die ons tot 2030 te wachten staan.

3.1 Tot op hoge leeftijd vitaal en zelfstandig
De resterende levensverwachting van Nederlandse 65-jarigen is sinds 1970 voor
mannen met bijna vijf, voor vrouwen met ruim vierenhalf jaar toegenomen en
bedraagt nu gemiddeld ruim twintig jaar.4 Ruim twaalf jaar daarvan wordt door­
gebracht in een als goed ervaren gezondheid, veertien jaar zonder of met slechts
lichte lichamelijke beperkingen en achttien jaar in goede geestelijke gezondheid.5
Na jeugd en werkend bestaan wacht velen een derde, gezonde levensfase:
‘het geschenk van de eeuw’.6
De overgrote meerderheid van de ouderen, 92 procent van de 75-plussers, woont
zelfstandig. Dat hoge percentage is het voorlopig resultaat van een stijging gedurende
de afgelopen decennia. In 1980 woonde van de 80-plussers nog maar 37 procent
zelfstandig, in 2010 was dat al 86 procent, nu ongeveer 89 procent. Het percentage
zelfstandig wonenden neemt af met het ouder worden: van de 75-79-jarigen woont
98 procent zelfstandig, van de 80-84-jarigen 94 procent, van de 85-89-jarigen
87 procent, van de 90-plussers 71 procent. Met het stijgen van de leeftijd woont een
toenemend aantal alleen: van de 75-79 jarigen een derde, van de 90-plussers bijna
drie kwart. Van de ruim 1,4 miljoen 75-plussers zegt desgevraagd 83 procent (zeer)
gelukkig te zijn en tevreden met het eigen leven.7
In 2016 maakte bijna drie kwart van de drie miljoen 65-plussers alleen gebruik van
eerstelijns, medisch-specialistische of ziekenhuiszorg. Drie procent (96.000 personen)
maakte daarnaast gebruik van Wmo-ondersteuning (vooral huishoudelijke hulp);

12 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

zestien procent deed, behalve op Wmo-ondersteuning, ook een beroep op tijdelijk
verblijf, verzorging of verpleging (korter dan drie maanden: 172.000 personen; langer
dan drie maanden: 329.000 personen). Slechts zes procent, 189.000 ouderen in totaal,
woonde in een verpleeghuis of ontving een ‘volledig pakket thuis’ (VPT). Veertig
procent van de uitgaven aan zorg voor ouderen ging naar deze groep.8

3.2 Grote verschillen, ook in zorgafhankelijkheid
Dit over het geheel genomen, zeker in vergelijking met vroeger tijden, rooskleurige
beeld, laat onverlet dat er grote verschillen zijn tussen ouderen van eenzelfde leeftijd.
De overgang van de gezonde derde levensfase naar de vierde, gekenmerkt door
toenemende beperkingen ten gevolge van gezondheidsproblemen, komt daardoor
voor de ene oudere jaren vroeger dan voor de andere. De relatie met de sociaal­
economische positie is onmiskenbaar. 65-jarigen in de hoogste inkomensklasse
hebben gemiddeld ongeveer zes meer gezonde levensjaren voor de boeg dan hun
leeftijdgenoten in de laagste inkomensklasse; het verschil in levensverwachting zonder
lichamelijke beperkingen is ruim zeven jaar.9 Het aandeel ‘kwetsbare ouderen’ is in
de laagste inkomensklasse drie keer zo hoog als in de hoogste.10 Ook factoren als het
niet (meer) hebben van een partner, een klein sociaal netwerk en een niet-westerse
migratieachtergrond hebben een aantoonbaar ongunstige invloed op de levensloop
van ouderen.7, 11 Een bijkomende complicerende factor is dat kwetsbare ouderen in
steden vaak wonen in wijken waar ook veel andere kwetsbare mensen wonen, zodat
het ontbreekt aan veerkrachtige sociale netwerken.
Hoewel verreweg de meeste ouderen zich prima redden, neemt met het stijgen van de
leeftijd in de groep ouderen als geheel de zelfredzaamheid af en de zorgafhankelijkheid
toe.i In 2016 maakte negentig procent van de 1,8 miljoen 65-75 jarigen alleen gebruik
van medische zorg, in eerste lijn of een ziekenhuis. Voor de 950.000 75-85 jarigen gold
dat nog voor circa 67 procent; van de overige 33 procent ontving 12 procent naast
medische zorg alleen ondersteuning of tijdelijke verzorging of verpleging; de resterende
21 procent kreeg structureel verzorging of verpleging. Van de veel kleinere groep van
340.000 85-plussers was ongeveer zestig procent structureel afhankelijk van verzorging
of verpleging.8

i Dit beeld is ook tijdens de coronacrisis overeind gebleven. Veel ouderen wisten zich prima te redden, maar er waren
ook velen, zeker onder de zeer ouden, bij wie kwetsbaarheid manifest werd of op de loer lag. Bijvoorbeeld door
het wegvallen van dagopvang en ontmoetingsmogelijkheden, doordat mantelzorg en thuiszorg onder druk stonden
en door de landelijke oproep om geen 75-plussers te bezoeken.

Ouderen in Nederland, nu en straks | 13

De groep ouderen die in een verzorgings- of verpleeghuis wonen is de afgelopen jaren,
mede ten gevolgde van de afschaffing van de lichtere zorgzwaartepakketten sinds 2013,
kleiner én kwetsbaarder en meer afhankelijk van zorg geworden.12 Het ligt voor de
hand dat tegelijkertijd de groep kwetsbare ouderen die zelfstandig woont, gegroeid is.
Hoe groot die groep is, is onbekend. Van belang is vooral de omvang van de groep bij
wie, volgens de recente, in het veld breed gedragen Handreiking Kwetsbare ouderen thuis,
een proactieve, geïntegreerde aanpak van zorg en ondersteuning geboden is, omdat
er sprake is van regieverlies ten gevolge van een combinatie van verschillende soorten
problemen, lichamelijke, psychische of op het vlak van mobiliteit of cognitie.13
Op grond van de ervaringen van de zorggroepen die de afgelopen jaren al volgens de
principes van de Handreiking hebben gewerkt, gaan we ervan uit dat naar schatting
1 à 1,5 procent van de gehele Nederlandse bevolking, dus zo’n 170 à 250 duizend
zelfstandig wonende ouderen en vijf à acht procent van alle 65-plussers, in de zin
van de Handreiking ‘kwetsbaar’ is.
Maar de groep ouderen die enige vorm van professionele zorg en ondersteuning nodig
heeft is groter dan deze groep van maximaal een kwart miljoen. Daarop wijzen niet
alleen de cijfers van het daadwerkelijke zorggebruik, maar ook een onderzoek van
het Nivel onder bijna duizend 57-plussers. De Nivel-onderzoekers onderscheidden op
basis van hun onderzoek vier profielen van ouderen: de zorgwensende, de proactieve,
de afwachtende en de machteloze. De proactieve en zorgwensende ouderen (respect­
ievelijk 46 en 28 procent) willen zo lang mogelijk zelfstandig wonen, weten raad
met toegankelijke technologie, kunnen zelf betalen voor ondersteuning en zorg en
hebben een goed sociaal netwerk, al willen ze hier niet altijd een beroep op doen.
De ‘afwachtenden’ en ‘machtelozen’ echter (10 en 16 procent) hebben het gevoel dat
het leven hen overkomt en ervaren weinig regie over hun leven. Het gaat om ouderen
die veelal alleenstaand zijn en lager opgeleid, weinig geld en een beperkt sociaal
netwerk hebben en relatief vaak geen of slecht Nederlands spreken.14

3.3 Demografie richting 2030
Het komende decennium zal de Nederlandse bevolking verder verouderen. Het aandeel
75-plussers zal stijgen van acht procent nu naar bijna twaalf procent in 2030. In 2030
zullen er ruim twee miljoen 75-plussers zijn, zo’n 600.000 meer dan nu. De groep
85-plussers, die relatief veel zorg nodig heeft, zal toenemen van circa 380.000 mensen
nu, tot bijna 540.000 mensen in 2030.15 Vooral in de krimpgebieden Oost-Groningen,
Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen zal het aandeel 75-plussers hoog zijn.16

14 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Ouderen zullen in 2030 niet alleen talrijker zijn dan nu, maar ook vaker kinderloos.
Van de 75-jarige vrouwen in 2018 (geboren in 1943) was tien procent kinderloos,
van de 75-jarige vrouwen in 2030 (geboren in 1955) zal dat zeventien procent zijn.
Toekomstige ouderen zullen ook veel minder vaak drie of meer kinderen hebben
dan nu. Daarbij zullen ouderen in de toekomst vaker van niet-westerse komaf zijn.
Het aantal 75-plussers met een niet-westerse migratie-achtergrond zal stijgen van
ruim 40.000 in 2018 naar bijna 95.000 in 2030.7
Door de veranderende leeftijdsopbouw van de bevolking zal het aantal 65-plussers per
100 20-64-jarigen, ook wel de ‘grijze druk’ genoemd, stijgen van 32 naar 43 in 2030.
Het aantal 20-64-jarigen per 75-plusser zal dalen van ruim zeven naar ruim vijf. Ook zal er
een daling zijn van het aantal 50-74 jarigen, een groep die relatief vaak mantelzorg geeft,
ten opzichte van het aantal 85-plussers, van vijftien per 85-plusser nu, naar tien in 2030.7
De veroudering van de bevolking zet na 2030 door tot aan het hoogtepunt van de
vergrij­zing omstreeks 2040. Er zijn dan circa 2,6 miljoen 75-plussers, waarvan ruim een
miljoen alleen woont: bijna een verdubbeling ten opzichte van 2018 (zie de infographic
op de volgende pagina).17 De prevalentie van leeftijd­gerelateerde ziekten als artrose,
diabetes, coronaire hartziekten, gezichts- en gehoor­stoor­nissen, ziekte van Parkinson
en dementie zal navenant zijn toegenomen. Met name de stijging van het aantal mensen
met dementie, van 170.000 in 2018 naar 340.000 in 2040, is veelbetekenend. In 2040
zullen 41.000 mensen aan dementie overlijden, tegen 16.000 in 2018.18 Als we onze koers
niet weten te verleggen en professionele zorg blijven vragen en verlenen zoals nu, zullen
in 2040 zo’n 700.000 banen in de ouderenzorg vervuld moeten worden; van de potentiële
beroepsbevolking zal dan bijna zeven procent in de ouderenzorg moeten werken, tegen
ruim drie procent in 2016.16 De uitgaven aan de ouderenzorg zullen gestegen zijn van
19 miljard in 2018 naar 43 miljard in 2040.17

Ouderen in Nederland, nu en straks | 15

Impact
Impact van
van de
de vergrijzing
vergrijzing
Veranderingen
Veranderingen
in
de
bevolking
Veranderingen in
in de
de bevolking
bevolking
Aantal
75-plussers
Aantal
Aantal 75-plussers
75-plussers
2019:
1,4 miljoen
2019:
2019: 1,4
1,4 miljoen
miljoen
2040:
2,6
miljoen
2040:
2040: 2,6
2,6 miljoen
miljoen

Aantal
90-plussers
Aantal
Aantal 90-plussers
90-plussers

+86%
+86%

Aantal
alleenwonende 75-plussers
Aantal
Aantal alleenwonende
alleenwonende 75-plussers
75-plussers
2018:
549.000
2018:
2018: 549.000
549.000
2040:
1.068.000
2040:
2040: 1.068.000
1.068.000

+95%
+95%

2019:
127.000
2019:
2019: 127.000
127.000
2040:
318.000
2040:
2040: 318.000
318.000

+151%
+151%

Aantal
50-74 jarigen
per 85-plusser
Aantal
Aantal 50-74
50-74 jarigen
jarigen per
per 85-plusser
85-plusser
(mogelijke mantelzorgers)
mantelzorgers)
(mogelijke
(mogelijke mantelzorgers)
2019:
14,6
2019:
2019: 14,6
14,6
2040:
6,3
2040:
2040: 6,3
6,3

-57%
-57%

Gevolgen
Gevolgen
voor
de
volksgezondheid
Gevolgen voor
voor de
de volksgezondheid
volksgezondheid
Aantal mensen
mensen met meerdere
meerdere
Aantal
Aantal mensen met
met meerdere
chronische
aandoeningen
tegelijk
chronische
aandoeningen
chronische aandoeningen tegelijk
tegelijk
2018:
5,4
miljoen
2018:
5,4
miljoen
2018:
5,4
miljoen
2040:
6,5 miljoen
2040:
2040: 6,5
6,5 miljoen
miljoen

Aantal mensen
mensen met artrose
artrose
Aantal
Aantal mensen met
met artrose

Aantal
sterfgevallen ten
gevolge
Aantal
Aantal sterfgevallen
sterfgevallen ten
ten gevolge
gevolge
(a)
van
dementie
van
van dementie
dementie (a)
(a)
2018: 16.000
16.000
2018:
2018: 41.000
16.000
2040:
2040:
2040: 41.000
41.000

Aantal
mensen met
dementie (b)
Aantal
Aantal mensen
mensen met
met dementie
dementie (b)
(b)

Aantal
75-plussers dat
zich
Aantal
Aantal 75-plussers
75-plussers dat
dat zich
zich
eenzaam
voelt
(c)
eenzaam
eenzaam voelt
voelt (c)
(c)
2018:
767.000
2018:
2018: 767.000
767.000
2040:
1.470.000
2040:
2040: 1.470.000
1.470.000

Aantal
mensen met
urineAantal
Aantal mensen
mensen met
met urineurineincontinentie
(d)
incontinentie
incontinentie (d)
(d)
2018:
518.000
2018:
2018: 518.000
518.000
2040:
743.000
2040:
2040: 743.000
743.000

+21%
+21%

+154%
+154%
+92%
+92%

2018:
1,47 miljoen
2018:
2018: 1,47
1,47 miljoen
miljoen
2040:
2,74
miljoen
2040:
2040: 2,74
2,74 miljoen
miljoen

+87%
+87%

2018: 172.000
172.000
2018:
2018: 337.000
172.000
2040:
2040:
2040: 337.000
337.000

+96%
+96%
+43%
+43%

Gevolgen
voor
de
zorg
Gevolgen
Gevolgen voor
voor de
de zorg
zorg
Aantal
staaroperaties bij
75-plussers
Aantal
Aantal staaroperaties
staaroperaties bij
bij 75-plussers
75-plussers
2018:
65.000
2018:
2018: 65.000
65.000
2040:
122.000
2040:
2040: 122.000
122.000

+88%
+88%

Eerste
hulp bezoeken
door
Eerste
Eerste hulp
hulp bezoeken
bezoeken door
door
85-plussers
85-plussers
85-plussers
2018:
132.000
2018:
2018: 132.000
132.000
2040:
302.000
2040:
2040: 302.000
302.000

+128%
+128%

Aantal
met indicatie
"Beschermd wonen
Aantal
Aantal met
met indicatie
indicatie "Beschermd
"Beschermd wonen
wonen
met intensieve
intensieve dementiezorg"
dementiezorg" (e)
(e)
met
met intensieve dementiezorg" (e)
2018:
100.000
2018:
2018: 100.000
100.000
2040:
197.000
2040:
2040: 197.000
197.000

+97%
+97%

Uitgaven
aan ouderenzorg
(f)
Uitgaven
Uitgaven aan
aan ouderenzorg
ouderenzorg (f)
(f)
2018:
19 miljard
2018:
2018: 19
19 miljard
miljard
2040:
43
miljard
2040:
2040: 43
43 miljard
miljard

Deze
infographic laat
zien hoe
onze volksgezondheid
en zorg
zich ontwikkelen
als we
als maatschappij
Deze
Deze infographic
infographic laat
laat zien
zien hoe
hoe onze
onze volksgezondheid
volksgezondheid en
en zorg
zorg zich
zich ontwikkelen
ontwikkelen als
als we
we als
als maatschappij
maatschappij
op
de
huidige
voet
zouden
doorgaan
en
niets
extra's
zouden
doen.
op
de
huidige
voet
zouden
doorgaan
en
niets
extra's
zouden
doen.
op de huidige voet zouden doorgaan en niets extra's zouden doen.

+126%
+126%

Rijksinstituut
Rijksinstituut voor
voor Volksgezondheid
Volksgezondheid en
en Milieu,
Milieu, augustus
augustus 2019
2019
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, augustus 2019

16 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

4 Kansen en risico’s
Wat gaan we tegenkomen wanneer we, geleid door onze REIS-principes, op weg
gaan naar 2030? Waar onze opdracht om te adviseren over het ‘op peil houden’
van de zorg makkelijk de suggestie kan wekken dat er vooral grote problemen
in het verschiet liggen, stellen wij allereerst vast dat er niet alleen sprake is van
problemen, maar zeer zeker ook van nieuwe mogelijkheden. In dit hoofdstuk
zetten we zowel kansen als risico’s op een rij. We sluiten af met een koersbepaling
die onzes inziens perspectief biedt.

4.1 Kansen
Er zijn een paar belangrijke ontwikkelingen die gunstig zijn voor de kwaliteit van het
leven van zelfstandig wonende ouderen en die de zorg en ondersteuning die zij nodig
hebben makkelijker te organiseren maken:

		 De levensverwachting in goede gezondheid neemt toe
Gemiddeld zal naar verwachting zowel de totale levensverwachting, als die in goede
ervaren gezondheid en zonder beperkingen, de komende jaren blijven toenemen.19
Een van de gevolgen van de stijgende levensverwachting is dat het percentage
75-plussers dat alleenstaand is tot 2030 licht zal dalen (van 48 naar 45 procent; na 2030
zal het percentage echter weer stijgen).7

		 Het opleidingsniveau van ouderen stijgt
In 2006 was van de 65-74-jarigen 54 procent laag opgeleid, 30 procent middelbaar en
15 procent hoog; eind 2018 waren die percentages respectievelijk 44, 33 en 21 procent.
Een toename van het gemiddelde opleidingsniveau van de 75-plussers, en daarmee van
het vermogen om zelf informatie te verwerken en regie te voeren, ligt dus in het verschiet.7

		 De digitale vaardigheden van ouderen groeien
In 2012 had twee derde van alle 75-plussers nog nooit internet gebruikt; zes jaar later
gold dit voor nog maar een derde. Het is te verwachten dat de digitale vaardigheden
en mogelijkheden van ouderen verder zullen toenemen. Van de 64-74-jarigen heeft
inmiddels een bijna even groot deel toegang tot internet als van de bevolking als
geheel.7 Ook dit vergroot het (gemiddelde) vermogen van ouderen om informatie tot
zich te nemen, regie te voeren en gebruik te maken van technologische innovaties,
waaronder mogelijkheden om afhankelijkheid van zorg te verminderen.

Kansen en risico’s | 17

		 De financiële mogelijkheden van ouderen nemen toe
Toekomstige 75-plussers zullen gemiddeld naar verwachting vaker en langer hebben
deelgenomen aan de arbeidsmarkt en dus meer aanvullend pensioen hebben
opgebouwd dan de huidige 75-plussers.7 Behalve het inkomen speelt ook het vermogen
een belangrijke rol. In 2015 was het vermogen van 65-plus huishoudens gemiddeld
vijfmaal zo hoog als van een doorsnee huishouden (respectievelijk 86,5 duizend
17,3 duizend euro). Ouderen geboren tussen 1945 en 1950 zijn vaak welvarender en
hebben vaker een koophuis met overwaarde dan oudere 65-plussers.20 Al met al lijkt het
erop dat de toekomstige 75-plussers beter in staat zullen zijn om de voorzienbare kosten
die met veroudering gepaard gaan zelf te dragen. Twee kanttekeningen zijn hier echter
op hun plaats. Ten eerste zegt de vergelijking van verschillende leeftijdscohorten van
ouderen niets over hoe het de ouderen van nu de komende tien jaar zal vergaan. Ten
tweede maakt ons pensioenstelsel een transitie door die waarschijnlijk zal leiden tot een
pensioenrecht dat minder zekerheid biedt dan het huidige stelsel pretendeert te geven.

		 Aan de versterking van de zelfredzaamheid wordt gewerkt
In de Wmo 2015 is vastgelegd dat gemeenten moeten zorgen dat voor hun ingezeten
kosteloos cliëntondersteuning beschikbaar is die, zo staat het in de wet, ‘bijdraagt aan
het versterken van de zelfredzaamheid en participatie en het verkrijgen van een zo
integraal mogelijke dienstverlening op het gebied van maatschappelijke ondersteuning,
preventieve zorg, zorg, jeugdhulp, onderwijs, welzijn, wonen, werk en inkomen’.
Het belang van de betrokkene dient bij de ondersteuning het uitgangspunt te zijn.
De invoering gaat niet over rozen, maar er wordt hard aan gewerkt.7, 21 In de praktijk
zien we veel bloemen bloeien. Naast de cliëntondersteuners zijn er professionele
en vrijwillige ondersteuners met een meer specifieke of deels overlappende missie,
zoals ouderenadviseurs en -consulenten, wooncoaches, verhuismakelaars, flatcoaches
en casemanagers dementie.

		 Nieuwe woon(zorg)mogelijkheden zijn in opkomst
Verspreid over het hele land is de afgelopen jaren een grote diversiteit aan nieuwe
woonmogelijkheden voor ouderen ontstaan, al of niet met een eigen aanbod van
professionele zorg en ondersteuning: hofjes, geclusterde woningen, woongemeen­
chappen, woonzorgcentra en -complexen, gestippelde woonzorggroepen, zorgvilla’s,
kangoeroewoningen etc. De teller van de ‘monitor geclusterd wonen’ – waarin het gaat
om clusters van minimaal vijf wooneenheden, met een gezamenlijke ontmoetings­
ruimte, overwegend bewoond door ouderen – staat in juni 2020 op ruim 91 duizend
wooneenheden, waarvan 87 procent in bezit van woningcorporaties.22 Eind januari dit
jaar presenteerde de Taskforce Wonen en Zorg van VNG, Actiz, Aedes en de minis­teries
van VWS en BZK zijn plannen om zo snel mogelijk in de woon- en zorgbehoeften van
ouderen te voorzien.23

18 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

		 Overheden, burgers en organisaties investeren in de sociale
infrastructuur
Niettegenstaande ook door ons niet te onderschatten (financiële) problemen, zien
wij rijksoverheid, gemeenten, individuele burgers en organisaties tal van initiatieven
ontplooien om de sociale inbedding van ouderen te versterken. Landelijke en regionale
seniorenorganisaties zetten zich sinds jaar en dag in om de maatschappelijke positie
en het welzijn van ouderen te versterken. In 2005 werd in Hoogeloon in Brabant de
eerste zorgcoöperatie opgericht. Sindsdien is het aantal bewonersinitiatieven rond
zorg en welzijn sterk gegroeid. In 2014 waren het er ruim 100; intussen zijn er circa 800
zorgcoöperaties, stadsdorpen, zorgzame dorpen en naoberzorgpunten ontstaan.24-26
Al sinds de jaren negentig zijn verspreid over het land ontmoetingscentra voor mensen
met dementie en hun mantelzorgers opgezet.27, 28 Veel aandacht, landelijk en lokaal,
gaat uit naar het verminderen van eenzaamheid van ouderen.29 Verspreid over het land
zijn goede ervaringen opgedaan met woonservicegebieden, waarin gemeenten, vaak
samen met zorgaanbieders, welzijnsorganisaties en woningcorporaties, zich inspannen
om zelfstandig wonen van ouderen beter mogelijk te maken.30 Woningcorporaties
laten zich ook op andere manieren niet onbetuigd.31

		 De mogelijkheden van digitale technologie groeien
Digitale technologieën die ouderen kunnen helpen hun zelfstandigheid te behouden
en hun kwaliteit van leven te bevorderen bestrijken uiteenlopende levensdomeinen:
huishouden, sociale interactie, mobiliteit, veiligheid, (vrijwilligers)werk, vrijetijds­
besteding, gezondheid en zorg. De ontwikkeling en toepassing ervan wordt krachtig
gestimuleerd met Europese en landelijke subsidieregelingen.32, 33 Gerichte financiële
ondersteuning is er voor aanbieders die samen met inkopers grootschaliger gebruik en
structurele inbedding van bestaande digitale toepassingen in ondersteuning of zorg
thuis willen realiseren.34 Het ministerie van VWS brengt mensen en organisaties bij
elkaar om de toepassing van slimme technologieën bij ouderen thuis te stimuleren.35
Op diverse plekken in het land zijn speciale woningen ingericht om ouderen met de
nieuwe mogelijkheden te laten kennismaken.

		 Overal in het land wordt gewerkt aan samenwerking en efficiëntie
in zorg en ondersteuning
De afgelopen jaren zijn verspreid in het hele land, zowel spontaan als gestimuleerd
door het ministerie van VWS, talloze initiatieven genomen om de samenwerking
in zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen te verbeteren en de
efficiëntie te verhogen. Een inventarisatie in opdracht van het Bestuurlijk Overleg
Eerste Lijn bracht in 2016 122 samenwerkingsverbanden in beeld, voornamelijk
op gemeentelijk en regionaal niveau, waarbij in de meeste gevallen huisartsen,
wijkverpleegkundigen, specialisten ouderengeneeskunde en ouderenconsulenten
betrokken waren en vaak ook paramedici, apothekers, geriaters en geestelijke

Kansen en risico’s | 19

gezondheidszorg.36 De programma’s De Juiste Zorg op de Juiste Plek en Langer
Thuis etaleren aansprekende voorbeelden van voorkómen van (duurdere) zorg,
verplaatsen van zorg (dichterbij mensen) en vervangen van zorg (door bijvoorbeeld
e-health).37-39

		 De druk van de coronacrisis gaf vernieuwingen een impuls
De coronacrisis verleende ontwikkelingen zoals hierboven beschreven nieuw
momentum: zorg moest nog meer dan voorheen thuis geboden kunnen worden,
bezoek aan het ziekenhuis moest nog meer dan voorheen vermeden worden,
samenwerking was onontkoombaar. Er bleek meer mogelijk dan velen voor de crisis
voor mogelijk hadden gehouden, onder andere door een intensiever gebruik van
digitale hulpmiddelen.

		 Er komt aandacht voor het maatschappelijke potentieel van
de derde levensfase
Van verschillende kanten wordt gewezen op de positieve bijdragen die mensen in hun
derde levensfase kunnen leveren aan de maatschappij.6, 40, 41 Een gunstiger beeld van
ouder worden, als een volwaardige fase in het leven van mensen, waarin mensen
niet alleen verliezen lijden, maar ook nieuwe mogelijkheden kunnen ontplooien en
geestelijk verder groeien, is ook goed voor het zelfbeeld, het gevoel van eigenwaarde
en de veerkracht van ouderen zelf.40

4.2 Risico’s
Tegenover de kansen staat een aantal risico’s en bedreigingen:

		 Mensen anticiperen niet tijdig op de consequenties van ouder worden,
inclusief de kosten
Dit is geen nieuw verschijnsel. Het creëert afhankelijkheid van zorg en overheid en
bemoeilijkt het tijdig en betaalbaar organiseren van de zorg voor zelfstandig wonende
ouderen. Ouderen zijn bijvoorbeeld weinig geneigd hun woonsituatie vroegtijdig aan
te passen aan een toekomstige oude dag met beperkingen. Van de 75-plussers die
vinden dat ze niet levensloopbestendig wonen heeft circa de helft geen verbouw- of
verhuisplannen en 29 procent ‘weet het nog niet’.7 Ook een tijdige financiële planning
met het oog op de extra kosten in de derde en vierde levensfasen is van belang, zeker
nu de veranderingen in ons pensioenstelsel grotere onzekerheid over het toekomstig
inkomen met zich mee zullen brengen. Opvallend is dat er in Nederland in vergelijking
met het buitenland weinig nieuwe financiële producten op de markt komen waarin
bijvoorbeeld het verband wordt gelegd tussen pensioensparen, sparen voor de eigen
woning en sparen voor toekomstige zorgkosten. Van een heel andere orde is het

20 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

gegeven dat te weinig mensen anticiperen op mogelijke wilsonbekwaamheid, door
tijdig iemand aan te wijzen die hen kan vertegenwoordigen bij medische en andere
beslissingen.

		 Tussen thuis en verpleeghuis is een ‘gat’ ontstaan
Doordat de verzorgingshuizen verdwenen zijn, ervaren ouderen, wanneer zij eraan
toe zijn om te verhuizen – omdat de kinderen uit huis zijn, de eerste gebreken zich
aandienen of ze de aansluiting verliezen bij de buurt –, dat er een tekort is aan
geschikte woonmogelijkheden. In 2015 woonde slechts 20 procent van de 2,2 miljoen
65-plus huishoudens in een woning die min of meer was aangepast voor bewoning
door ouderen.42 Het merendeel van de niet aangepaste woningen was weliswaar in
technische zin voor beperkte kosten (minder dan 10.000 euro) voor ouderen geschikt
te maken, maar woningaanpassingen kwamen om diverse redenen – weinig spaargeld
bij de ouderen, gemeenten en corporaties die niet willen bijspringen – niet tot stand.42
43 duizend 65-plussers met somatische beperkingen woonden eind 2015 in een
‘ongeschikte’ woning, bijvoorbeeld in een appartement zonder lift of in een eengezins­
woning waarin geen ruimte voor een traplift is.43 Ruim de helft van de door 65-plus
huishoudens bewoonde woningen die technisch gesproken geschikt of geschikt te
maken waren, stonden bovendien in een fysieke woonomgeving die voor ouderen
ongeschikt is, doordat voorzieningen en ontmoetingsplekken niet op loopafstand
bereikbaar zijn.44 Het gebrek aan woonmogelijkheden tussen ‘thuis’ en ‘verpleeghuis’
manifesteert zich vooral op pijnlijke wijze in de sociaaleconomisch zwakke wijken in
steden, waar kwetsbare ouderen vaak sociaal geïsoleerd raken.

		 ‘Langer thuis’ wordt verabsoluteerd
’Langer thuis’ wonen wordt door velen begrepen, terecht of niet, als ‘blijven wonen
in het huis waar je altijd gewoond hebt’. Het benadrukken van de wenselijkheid
ervan draagt het gevaar in zich het zicht te ontnemen op de voordelen van nieuwe
woonvormen. Het kan daarmee leiden tot vereenzaming, tot onnodig dure zorg op
een suboptimale locatie en tot onnodig beslag op dure ziekenhuisbedden als er iets
mis gaat. Wanneer ouderen te lang in een te groot huis blijven wonen belemmert dat
ook de doorstroming op de woningmarkt. Verabsoluteren van ‘langer thuis’ staat
haaks op tijdig anticiperen op veranderende woonbehoeften bij het ouder worden.

		 De wet- en regelgeving is complex
Voor ouderen is het vaak niet duidelijk welke vormen van zorg en ondersteuning
beschikbaar zijn, welke zorg onder welke wet valt, of ze ervoor in aanmerking komen
en hoe ze zorg kunnen krijgen. De mogelijkheid een onafhankelijke cliëntondersteuner
in te schakelen is weinig bekend en de kennis en ervaring van cliëntondersteuners
sluiten vaak ook niet aan op de vragen van ouderen.7 Deze bezwaren gelden a fortiori
naarmate ouderen met meer verschillende wettelijke regimes, financieringsregelingen

Kansen en risico’s | 21

en zorgaanbieders te maken krijgen en al helemaal als zich dan zeer concrete drempels
manifesteren, zoals de zogenaamde zorgval.

		 De druk op mantelzorgers neemt toe
Op dit moment geven in Nederland zo’n drie miljoen mensen mantelzorg; zo’n tien
procent van hen voelt zich zwaar belast.45 De komende jaren zal de druk op mantel­
zorgers verder toenemen doordat er minder mensen zijn met wie zij de zorg kunnen
delen: het aantal 20-64-jarigen per 75-plusser daalt, het aantal 50-74-jarigen per
85-plusser daalt ook en ouderen zullen in de toekomst minder vaak drie of meer
kinderen hebben en vaker kinderloos zijn dan nu.7

		 Het aanbod van tijdelijke bedden is onvoldoende
De mogelijkheid om tijdelijk ergens anders te kunnen verblijven, kan cruciaal zijn,
zowel voor zelfstandig wonende ouderen zelf, om een ziekenhuisopname te voor­
kómen of om na een opname te kunnen revalideren, als ook voor hun mantelzorgers,
om er daarna weer tegenop te kunnen. In het aanbod van voorzieningen voor een
tijdelijk verblijf – eerstelijnsverblijf, geriatrische revalidatiezorg, ‘respijtzorg’, Wlzcrisisbedden – worden echter tekorten ervaren.46

		

22 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

		 Het aantal betrokken partijen is enorm en hun onderlinge
verhouding complex
Er is enorme hoeveelheid aan partijen die een bepaalde verantwoordelijkheid dragen
in de integrale benadering van de behoeften van ouderen. Te denken valt allereerst
aan partijen op het gebied van wonen (gemeenten, woningcorporaties, particuliere
verhuurders), welzijn (gemeenten, welzijnsorganisaties) en zorg (verzekeraars,
zorgkantoren, vele verschillende zorgaanbieders), maar de lijst kan naar believen
met andere domeinen (veiligheid, ruimtelijke ordening, openbaar vervoer) worden
uitgebreid. Het is daardoor vaak erg moeilijk om in een regio tot samenwerking
te komen op grond van een gedeelde visie op ouderenzorg. Daar komt bij dat de
onderlinge verhoudingen tussen zorgverzekeraars en tussen zorgaanbieders conform
de Zvw primair gebaseerd zijn op de grondgedachte van onderlinge concurrentie.
Dit maakt samenwerking in de praktijk vaak moeilijk en stimuleert de opkomst van
nieuwe aanbieders.j

		 Het veld van aanbieders in de thuiszorg is versnipperd
In grote steden waar veel zorgafhankelijke ouderen wonen zijn in één wijk vaak vele
verschillende aanbieders van verpleging en verzorging thuis actief, wat de noodzakelijke
samenwerking, onderling en met andere professionals in zorg en ondersteuning,
ernstig bemoeilijkt.47 Grotere en gecontracteerde partijen blijken beter aanspreekbaar
op samenwerking dan de kleinere en ongecontracteerde partijen.

		 Er dreigt een groeiende zorgkloof te ontstaan
Doordat de omvang van de potentiële beroepsbevolking afneemt in verhouding tot het
aantal ouderen dat zorg nodig heeft, zijn er nu al tekorten aan zorgpersoneel. Eind juni
2019 was het aantal openstaande vacatures in de zorg opgelopen tot 38 duizend.48

j De recente ‘ACM beleidsregel over afspraken in het kader van de beweging De Juiste Zorg op de Juiste Plek’ – zie
https://www.acm.nl/sites/default/files/documents/beleidsregel-acm-juiste-zorg-op-de-juiste-plek.pdf – doet daar
niets aan af. Concurrentie blijft immers de grondgedachte en samenwerking een uitzondering, waarvan nut en
noodzaak steeds weer bewezen dient te worden.

Kansen en risico’s | 23

Vooral in krimpgebieden dreigt het tekort de komende twee decennia verder te
zullen oplopen.16, k De organiseerbaarheid van de zorg voor ouderen komt daardoor
toenemend onder druk te staan. Het feit dat ook elders in de collectieve sector,
bijvoorbeeld in het onderwijs en bij de politie, sprake is van grote tekorten maakt
een oplossing moeilijk.

		 De betaalbaarheid van de langdurige zorg is een groeiend probleem
Nederland telt op dit moment, in vergelijking met andere landen, nog relatief weinig
80-plussers. De uitgaven aan langdurige zorg van ons land zijn echter, als percentage
van het bruto binnenlands product, met 3,7 procent nu al de hoogste van alle OECDlanden, terwijl het aandeel 80-plussers in de bevolking de komende twee decennia
bijna gaat verdubbelen.49 Het CPB voorziet dat de collectieve uitgaven aan curatieve
en langdurige zorg van 2016 tot 2040 als percentage van het bruto binnenlands product
zullen stijgen van negen naar vijftien procent.50 Bij ongewijzigd beleid wordt de hoogste
jaarlijkse groei (3,6 procent) verwacht in de uitgaven aan de Wlz.51 Het is onzeker maar
goed mogelijk dat de coronacrisis de betaalbaarheidsproblematiek juist ook voor de
langdurige zorg verergert. Enerzijds zal immers het debat oplaaien over de noodzaak
van verhoogde investeringen in met name de curatieve zorg (denk aan de intensive
care), anderzijds is de houdbaarheidsproblematiek onverminderd aanwezig, zoals
blijkt uit de Brede maatschappelijke heroverwegingen.52 De resultante hiervan kán zijn
dat juist de langdurige zorg moet inleveren.

4.3 Koersbepaling
Waar staan we en hoe komen we waar we willen zijn? We stellen om te beginnen
vast dat het op dit moment een grote meerderheid van de ouderen in Nederland goed
gaat. En omdat ouderen in de toekomst gemiddeld langer gezond, hoger opgeleid,
computervaardiger en financieel draagkrachtiger zullen zijn, is het aannemelijk dat
dat zo zal blijven. Bovendien wordt er volop gewerkt aan het bevorderen van de
zelfredzaamheid van ouderen, het creëren van nieuwe woon(zorg)mogelijkheden,
het versterken van de sociale infrastructuur, het benutten van de nieuwe digitale

k In de grote steden is van een krimpende beroepsbevolking geen sprake; zij kennen echter hun eigen problematiek.
Terwijl daar, in de armere wijken, de behoefte aan zorg en ondersteuning van kwetsbare ouderen complex en groot
is, hebben de thuiszorgmedewerkers zelf ook te kampen met de nodige problemen. In Rotterdam, bijvoorbeeld,
is het personeel van de negen grote aanbieders van thuiszorg relatief laag opgeleid en voor meer dan de helft van
niet-Nederlandse komaf. Bij circa 20 procent loopt een loonbeslag. De veiligheid van de merendeels vrouwelijke
medewerkers is vooral in de avonddienst een belangrijk punt van zorg. ConForte, Rotterdam, schriftelijke
mededeling d.d. 5 februari 2020.

24 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

technologieën, efficiënter samenwerken en een beter imago van ouder worden. Dat zal
allemaal helpen om in de toekomst de kwaliteit van leven van zelfstandig wonende
ouderen op peil te houden en de nodige zorg en ondersteuning goed te organiseren.
Een tweede constatering moet daar wel onmiddellijk op volgen: het beeld kan regionaal
enorm verschillen. De organiseerbaarheid van de zorg aan thuiswonende ouderen
staat al onder grote druk in een aantal regio’s. Vooral in krimpgebieden met grote
reisafstanden loopt men nu al tegen grote problemen aan.
Ten derde constateren we dat een aantal problemen die we in dit hoofdstuk benoemden
niet specifiek zijn voor zelfstandig wonende ouderen. De macro-betaalbaarheid
(houdbaarheid) van de gehele gezondheidszorg staat onder druk, al is de bijdrage
van de langdurige zorg aan deze problematiek op dit moment relatief wel groot.
Ook de arbeidsmarktproblematiek is niet uniek voor, bijvoorbeeld, de thuiszorg.
Een aantal problemen spitst zich echter wel degelijk toe op de groep van thuiswonende
ouderen. Dat is onze vierde constatering. We denken dan bijvoorbeeld aan de dreigende
verminderende beschikbaarheid van mantelzorg, de tekorten aan nieuwe woonvormen
en de toenemende complexiteit van tenminste drie stelselwetten en de vele daarbij
betrokken partijen waarmee ouderen en professionals te maken kunnen krijgen.
Onze conclusie is dat we in het decennium dat voor ons ligt met vereende krachten
moeten doorgaan met het ondersteunen van het vermogen van ouderen om goed voor
zichzelf en voor elkaar te zorgen, onder andere door digitalisering en door te voorzien
in geschikte woonmogelijkheden. Bovendien zullen we de samenwerking op het
gebied van wonen, welzijn en zorg verder moeten intensiveren en moeten werken
aan het reduceren van de complexiteit van het stelsel van zorg en ondersteuning.
De doelmatigheidswinst die door samenwerking en regionalisering valt te boeken,
is op dit moment, gegeven de dreigende en reeds manifeste schaarste van middelen
(mantelzorgers, vrijwilligers, professionals in zorg en welzijn, financiën), urgenter
en belangrijker dan keuze- en aanbodvrijheid. De weg die voor ons ligt zal niet
gemakkelijk zijn, maar lijkt zeker begaanbaar, niet in het minst omdat er al veel
gebeurt dat de goede kant op gaat.

Kansen en risico’s | 25

5 Zorgen voor jezelf
Vele ouderen zijn tot op hoge leeftijd tot veel in staat en het ligt voor de hand dat
zij goed voor zichzelf blijven zorgen, zoals ze dat hun hele leven gedaan hebben.
Maar dat lukt niet iedereen. De mate waarin het lukt is zowel afhankelijk van de
wijze waarop mensen zich op het ouder worden voorbereiden, als van de wijze
waarop de samenleving als geheel aankijkt tegen ouder worden en de bijdragen
van ouderen aan de maatschappij.
Mensen zijn tot nu toe weinig geneigd zich op het ouder worden voor te bereiden,
maar áls ze het doen, en als ze het vroegtijdig doen, dan zijn ze, als het zover is,
gelukkiger en tevredener dan mensen die zich er niet tijdig op hebben voorbereid.
Een goede voorbereiding legt de basis voor een actieve, bevredigende én lange derde
levensfase en zorgt ervoor dat de vierde levensfase met minder beperkingen gepaard
gaat.6 Maar het beeld dat de omgeving van oudere mensen heeft, de wijze waarop zij
worden aangesproken en de ruimte en de steun die hun gegeven worden, maken een
groot verschil. De maatschappij als geheel bepaalt mede of ouderen uit hun derde
levensfase kunnen halen wat erin zit.6, 40
Jongere, vitale ouderen zijn al op grote schaal maatschappelijk actief: betaald,
bijvoorbeeld via uitzendbureaus, of als vrijwilliger; uitvoerend of bestuurlijk; in zorg,
ondersteuning, onderwijs, kinderoppas, coaching, klussen aan huis, personenvervoer;
en in allerhande organisatorische verbanden, formele en informele, zoals zorg- en
onderwijsinstellingen, stichtingen, bedrijven, verenigingen, internet communities,
geloofsgemeenschappen, bewonersinitiatieven.6, 40 Wij denken dat een verdere
ont­plooiing van mensen in hun derde levensfase mogelijk en bovendien, met het oog
op de uitdagingen waar we de komende decennia voor staan, noodzakelijk is. Daarvoor

26 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

is het essentieel dat (jonge) ouderen hun eigen verantwoordelijkheid zien en nemen,
en zich tijdig voorbereiden op alle consequenties van het ouder worden. Daartoe doen
wij ook aanbevelingen. Maar minstens zo belangrijk is het om met elkaar te werken
aan een samenleving waarin de waarde van ouderen in hun derde levensfase onderkend
wordt. Niet slechts in morele zin, maar ook in praktische zin, gezien de vele bijdragen
die vitale ouderen in velerlei rollen kunnen leveren aan de samenleving. Wij bevelen aan:

1
R E I S

Aan seniorenorganisaties, VNG en ministeries
Versterk het bewustzijn in de samenleving dat mensen, met een goede voorbereiding, in hun derde
levensfase een grote bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij.
Een betere benutting van het potentieel van mensen in hun derde levensfase vergt een
brede bewustwording, in alle geledingen van de maatschappij. Seniorenorganisaties
en overheden moeten hier gezamenlijk in optrekken, in een ‘permanente campagne’.
Mensen in hun derde levensfase zullen gezien moeten worden als volwaardige
deelnemers aan het maatschappelijk leven, wier wensen en behoeften ertoe doen en
van wie, omgekeerd, ook positieve bijdragen aan de maatschappij verwacht mogen
worden.40 Speciale aandacht, van de aanstaande ouderen zelf en van de maatschappij
als geheel, verdienen de digitalisering van ouderen en de investeringen in woningen
en woonomgeving die nodig zijn om een actieve derde levensfase mogelijk te maken;
vandaar dat deze randvoorwaarden later in dit advies nadrukkelijk terug zullen komen.
Bovendien zullen de aanstaande ouderen – dat wil zeggen: iedereen in het laatste
decennium van de tweede levensfase – vooral ook zichzelf op hun derde levensfase
moeten voorbereiden: door gezond te leven, fysiek en mentaal actief te blijven, een
stevig en gevarieerd sociaal netwerk op te bouwen en door zich vragen te stellen als:
waar word ik blij van, wat kan mij blijven inspireren, hoe kan ik me nuttig blijven
voelen? Voor een waardevol leven tot op hoge leeftijd zijn vitaliteit, sociale contacten
en zingeving alle drie essentieel.53-55
De hiermee beoogde bewustwording van het belang en de mogelijkheden van de derde
levensfase zal moeten leiden tot erkenning en waardering van de maatschappelijke
bijdragen van (jongere) ouderen. Vervolgens zal het ook moeten komen tot initiatieven
en daadwerkelijke veranderingen, op verschillende terreinen.l De activiteiten die
seniorenorganisaties en bewonersinitiatieven in samenwerking met de landelijke

l Te denken valt aan: het faciliteren van een geleidelijke overgang van tweede naar derde levensfase, bijvoorbeeld
door overbruggingsbanen en flexibele pensioenen; het aanbieden van seniorenstages en van cursussen om
werkenden te helpen zich op hun volgende levensfase voor te bereiden; het creëren van nieuwe, flexibele vormen
van vrijwilligerswerk die aansluiten bij de behoeften van jonge ouderen; en het veranderen van regels, zoals de
verplichte pensioenleeftijd, de kostendelersnorm en de regels die leiden tot een AOW-hiaat bij mensen met een
migratie-achtergrond.6

Zorgen voor jezelf | 27

en lokale overheid ter bevordering van deze ontwikkeling ondernemen, kunnen vele
verschillende vormen aannemen. Een landelijke campagne onder het motto ’55-plus,
en dus: wat wil je later worden?’ kan een breed publiek van de maatschappelijke betekenis
van de derde levensfase bewust maken.40 Activiteiten gericht op diverse groepen in
de samenleving zullen vergezeld moeten gaan van een actief aanbod aan individuele
mensen, op goed gekozen momenten. Ouderen zelf zullen af en toe een zetje moeten
krijgen of op onbenutte mogelijkheden om actief te blijven, gewezen moeten worden.
We bevelen aan:

2
R E I S

3
R E I S

Aan gemeenten en seniorenorganisaties
Bied op transitiemomenten actief voorlichting en ondersteuning aan en zorg dat ouderen weten
waar ze met vragen en problemen terecht kunnen.
Er zijn verschillende momenten die het begin kunnen zijn van een nieuwe fase in het
leven van ouder wordende mensen, met nieuwe uitdagingen en mogelijk ook een
toenemende kwetsbaarheid: uit huis gaan van het (laatste) kind, pensionering,
de eerste val, de eerste aanschaf van een hulpmiddel, het verliezen van een partner,
een verhuizing, een ziekenhuisopname, het niet meer verlengen van het rijbewijs etc.
Het uitbreken van de coronacrisis was een transitiemoment voor iedereen, maar zeker
ook voor vele senioren, die zich door de dreiging van het virus en het wegvallen van
de bewegingsvrijheid van henzelf en van hun sociale contacten, plotseling voor nieuwe
problemen gesteld zagen en zich bewust werden van hun (potentiële) kwetsbaarheid.
Dit soort momenten zou benut moeten worden om ouderen actief voorlichting en
advies aan te bieden, niet alleen over het oplossen van actuele problemen, maar ook
met het oog op het leven dat nog voor hen ligt, over bijvoorbeeld leefstijl, sociale
activiteiten, zinvolle bezigheden, wonen, voorzieningen en technologische mogelijk­
heden. Gemeenten hebben hierin een sleutelrol. Zij kunnen bij de ouderen nagaan
wat zij, maar ook seniorenorganisaties, bewonersinitiatieven, woning­corporaties,
aanbieders van zorg en ondersteuning, verzekeraars, werkgevers en werknemers­
organisaties, voor hen kunnen betekenen. Op zijn minst moeten zij ervoor zorgen
dat de ouderen weten waar zij met hun vragen en problemen terecht kunnen. Voor
ouderen die dat nodig hebben dient adequate cliëntondersteuning beschikbaar te zijn.
De VNG zou er goed aan doen om, samen met Wmo-platforms en seniorenorganisaties,
een handreiking te ontwikkelen, die laat zien hoe informatievoorziening en onder­
steuning zo georganiseerd kunnen worden dat ze voor uiteenlopende groepen
ouderen vindbaar, toegankelijk en behulpzaam zijn.

Aan gemeenten en woningcorporaties
Ondersteun en stimuleer de doorstroming naar geschikte woningen.
Veel ouderen ervaren dat hun woning niet meer geschikt is of dat hun woonomgeving
niet meer biedt wat zij nodig hebben. Ze zien hun sociale netwerk afkalven en dreigen
te vereenzamen, maar zien niet hoe zij hun woonsituatie zouden kunnen verbeteren.

28 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Sommigen hebben dat de afgelopen maanden ruw ondervonden; velen vinden het
vervolgens ‘te laat’ om nog grote veranderingen na te streven zoals een verhuizing.
Ze schrikken terug voor de vragen die de mogelijkheid van een verhuizing bij hen
oproept: waar is dan die andere woning, kan ik die wel betalen, moet ik dan weg uit
mijn buurtje, wie helpt me met opruimen en inpakken? Niet omdat hun huidige
situatie zo rooskleurig is, maar omdat weinig voorbereiding en een te laat bewustzijn,
van elke hobbel een berg maakt. Wooncoaches of verhuismakelaars en goede door­
troomregelingen kunnen deze ouderen helpen om toch de nodige stappen te zetten
ter verbetering van hun woonsituatie.56 De behoefte aan dit soort hulp kan bijvoorbeeld
blijken bij de ondersteuning op transitiemomenten. Essentieel is natuurlijk dat er wel
voldoende geschikte woningen zijn. Op dit moment ontbreekt het daaraan; we komen
hierop terug in het volgende hoofdstuk.

4
R E I S

Aan het ministerie van VWS
Heroverweeg het motto ‘langer thuis’.
Het woord ‘thuis’ zorgt voor veel verwarring. Zelfstandig wonende 75-plussers denken
begrijpelijkerwijs aan het huis waarin zij nú wonen; een motto als ‘langer zelfstandig’
lijkt al aanmerkelijk preciezer en doeltreffender. ‘Langer thuis’ dreigt in de publieke
receptie een dogma te worden dat het zicht ontneemt op de voordelen van aangepaste
of semi-collectieve woonmogelijkheden, die de zelfstandigheid bevorderen. Het staat
een tijdig gesprek over woningaanpassing of verhuizen in de weg en belemmert de
doorstroming op de woningmarkt. Het werkt ook in de hand dat in een ongeschikte
thuissituatie zorg geleverd wordt die zeer duur is of over de grens gaat van wat nog
veilig en verantwoord is. Indirect leidt het zo tot onnodige ziekenhuisopnamen of
spoedopnamen in een verpleeghuis. We stellen vast dat aan thuis (blijven) wonen geen
onbeperkt recht te ontlenen is om de daarmee gepaard gaande kosten op de samen­
leving af te wentelen. Onzes inziens is de wijkverpleegkundige degene die grenzen zou
moeten stellen aan wat mensen redelijkerwijs aan zorg thuis mogen verlangen en wat
in het licht van kwaliteit en veiligheid nog verantwoord is. We komen hierop terug
in hoofdstuk 8.

5	Aan de ministeries van SZW, Financiën en VWS, banken
en pensioenfondsen
R E I S

Blaas de discussie over (combinaties van) pensioensparen en sparen of liquide maken van
de eigen woning voor woningaanpassing, verhuizen en gezond blijven nieuw leven in.
Nederland kent in vergelijking met het buitenland weinig producten en diensten op
dit gebied. De mogelijkheden van bijvoorbeeld de Blijvers- en Verzilverlening van het
Stimuleringsfonds Volkshuisvesting zijn bij slechts zeer weinig ouderen bekend.20
Banken ontwikkelen de laatste tijd nieuwe mogelijkheden om de overwaarde van de
eigen woning te verzilveren. Verder voorziet het Pensioenakkoord in de mogelijkheid
om maximaal tien procent van het gespaarde pensioen direct op te nemen.

Zorgen voor jezelf | 29

De mogelijkheden die er zijn, zijn relatief nieuw en onbekend en verdienen het
actiever onder de aandacht gebracht te worden.

6
R E I S

7
R E I S

Aan het ministerie van VWS, woningcorporaties
en private investeerders
Kies voor een geleidelijke doorvoering van de financiële scheiding van wonen en zorg door
deze in te laten groeien met de toename van nieuwe woonvormen.
Verzekeren is voor onvoorziene kosten. De kosten van wonen, maaltijden en huishouden,
inclusief huishoudelijke hulp, horen dus eigenlijk niet in een collectieve verzekering. Aan
de middelen (geld en menskracht) die ermee gemoeid zijn bestaat elders in de zorg een
dringender behoefte. Zouden we vanuit deze op zich juiste constatering op dit moment
de scheiding van wonen en zorg rigoureus doorvoeren in de gehele ouderenzorg, met
name ook de verpleeghuiszorg, dan zou dat leiden tot grote effecten op inkomens van
bewoners en op de bedrijfsvoering van instellingen, met grote gevolgen voor de meest
kwetsbare ouderen. Nieuwe woon(zorg)vormen, die qua financiering toch al vaak
berusten op de scheiding van wonen en zorg, lenen zich daar beter voor. De verruiming
van het aanbod op dit punt is een belangrijke opgave voor, onder meer, woning­
corporaties. In het volgende hoofdstuk komen we hierop terug. De mogelijkheden
en onmogelijkheden van het doorvoeren van de scheiding van wonen en zorg in de
verpleeghuiszorg zouden nader onderzocht kunnen worden. Wat de huishoudelijke hulp
betreft kan het wellicht de moeite waard zijn overheveling naar de bijzondere bijstand
te overwegen, zodat deze voorziening voor de meest kwetsbaren beschikbaar blijft.

Aan het ministerie van VWS
Geef op korte termijn opdracht tot het uitvoeren en evalueren van een proefimplementatie van een
reablement programma Nederlandse stijl.
In Denemarken zijn goede ervaringen opgedaan met een trainingsprogramma dat erop
gericht is om ouderen die vragen om professionele zorg of ondersteuning, te helpen
hun fysieke, mentale en sociale functionaliteit te hervinden en hun kwaliteit van leven
te verhogen. De inhoud van de training wordt bepaald door doelen die zijn afgestemd
op de capaciteiten en behoeften van de ouderen in kwestie.57 Zo kan bijvoorbeeld iemand
die vraagt om een maaltijdvoorziening, omdat de partner die altijd het eten bereidde,
overleden is, in plaats van ‘Tafeltje dekje’ een kookcursus aangeboden krijgen. De
ontwikkeling van een een reablement programma Nederlandse stijl heeft volgens ons
hoge prioriteit. Het programma zal vervolgens op kleine schaal toegepast en geëvalueerd
moeten worden. Bij gebleken succes zullen gemeenten en zorgverzekeraars in het hele
land regionale afspraken moeten maken over invoering en financiering.
In een wereld waarin bijna alles en iedereen communiceert via digitale kanalen, vormden
zorg en ondersteuning, tot aan de coronacrisis, een merkwaardig achterblijvend, nietdigitaal eiland, dat weliswaar vergeven was van de experimenten, ‘pilots’ en projecten,

30 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

maar waar de structurele implementatie van digitale technologieën uiterst traag verliep.
De lockdown heeft ons echter meegesleurd in één groot, ongewild landelijk project van
versnelde invoering van digitale technologie. Vele zorgverleners en zorgvragers hebben
ervaren dat er digitaal veel meer kan dan zij eerder voor mogelijk hadden gehouden.
Gaandeweg hebben ze ontdekt wat wel werkt en wat niet. Vele ouderen hebben, met
hulp van (klein)kinderen, vrijwilligers en zorgverleners, een spoedcursus beeldbellen
gevolgd en hun eerste digitale bordspellen gespeeld. Onder hen velen die tot dan toe van
laptops, tablets en smartphones weinig wilden weten, maar nu de smaak van de digitale
wereld te pakken hebben gekregen.58 De komende tijd is het zaak hun digitale
vaardigheden en mogelijkheden te blijven benutten en verder uit te bouwen.
Het belang hiervan kan niet genoeg onderstreept worden. De grootschalige toepassing
van digitale technologieën, in het dagelijks leven en in zorg en ondersteuning, kan
leiden tot een andere levenswijze van zelfstandig wonende ouderen en tot een
fundamen­tele herinrichting van het landschap van preventie, zorg en ondersteuning,
met als gevolg meer eigen regie, een hogere kwaliteit van leven en een doelmatiger
inzet van schaarse zorgverleners. Het is één van de weinige manieren om de kwaliteit
van de zorg voor ouderen te verhogen zónder grotere inzet van formele of informele
zorgverleners. De financiering is een verantwoordelijkheid van de ouderen zelf of hun
familie, voor zover het gaat over het veraangenamen en vergemakkelijken van het
dagelijks leven en het bevorderen van de maatschappelijke participatie. De gemeente kan
zo nodig bijdragen op grond van de Wmo of, bijvoorbeeld in de vorm van bijzondere
bijstand, de Participatiewet. Als het gaat om medische voorzieningen of om middelen
die leiden tot minder inzet van professionele zorg of een hogere doelmatigheid, dan
is financiering ook een verantwoordelijkheid van de zorgverzekeraar. De betaaltitel
daarvoor is beschikbaar.
Nu de financiering in principe geregeld is, iedereen ziet dat de potentie van de digitale
mogelijkheden groot is en er inmiddels mede door de coronacrisis talloze voorbeelden
zijn van succesvolle toepassing in de praktijk, is het nu zaak dit momentum te behouden.
We bevelen aan:

8

Aan het ministerie van VWS, zorgverzekeraars, gemeenten, aanbieders
en seniorenorganisaties

R E I S

Blijf, ook nadat de coronacrisis achter de rug is, bij zorg en ondersteuning van zelfstandig wonende
ouderen uitgaan van digital first.
We zijn ons bewust van de radicaliteit van deze aanbeveling, maar denken dat het
essentieel is dat ‘digitaal’ de norm wordt bij zorg en ondersteuning voor thuiswonende
ouderen. Inzetten op ‘digitaal’ als norm leidt tot meer doelmatigheid en meer regie
bij de ouderen die ermee kunnen omgaan. Daardoor komen tijd en capaciteit vrij om
de meest kwetsbaren de aandacht te geven die zij nodig hebben. Dat rechtvaardigt een

Zorgen voor jezelf | 31

strategie waarin die inzet radicaal centraal staat. Tot aan de afkondiging van de lockdown
waren we gewend in zorg en ondersteuning mensen naar mensen toe te laten gaan.
Dat kostte veel tijd en geld, van ouderen zelf, van professionele ondersteuners en
zorgverleners en, niet te vergeten, van mantelzorgers en hun werkgevers. Dat moet
anders en we weten inmiddels ook dat het anders kan. We zullen het toenemend
potentieel van computer- en taalvaardige ouderen moeten benutten. Zij hebben bij
digital first veel te winnen: gemak, meer eigen regie, beschikbaarheid on demand. Het
moet ruimschoots kunnen lukken om in 2030 in zorg en ondersteuning ‘digitaal het
nieuwe normaal’ te laten zijn, maar dan moeten wel aanbieders en inkopers van zorg
en ondersteuning daar vanaf nu voluit op inzetten. Succesvolle voorbeelden waren er
voorafgaand aan het uitbreken van de coronacrisis al volop; inmiddels hebben digitale
technologieën dankzij creatieve improvisaties van velen snel en op grote schaal ingang
gevonden. De komende tijd komt het erop aan deze initiatieven te inventariseren en
te beoordelen op kwaliteit van implementatie, resultaten en houdbaarheid op lange
termijn. De uitkomsten van deze inventarisatie zullen gebundeld en verspreid moeten
worden. In het hele land moet de inzet van digitale technologie verder verbreed worden
en verankerd in structurele afspraken over werkwijzen, organisatie en financiering.
Zowel vanuit het ministerie als vanuit zorgverzekeraars mag daarbij wat ons betreft van
een minder vrijblijvende aanpak sprake zijn.

9
R E I S

Aan senioren- en vrijwilligersorganisaties, zorgaanbieders,
zorgverzekeraars en gemeenten
Geef ouderen de ondersteuning die zij nodig hebben om hun weg te vinden in de digitale wereld
en bied pas als het echt niet anders kan een niet-digitaal alternatief.
Deze aanbeveling volgt direct uit de vorige. Het is nu belangrijker dan ooit om ouderen
die daartoe maar enigszins in staat zijn, te helpen met digitale technologie om te gaan.
Al is het maar omdat we niet weten hoe lang we nog, ten gevolge van de uitbraak van het
coronavirus, minstens gedeeltelijk afhankelijk zullen blijven van digitaal contact. Daar
waar nodig zullen ouderen voorzien moeten worden van een internetaansluiting en een
laptop, tablet of smartphone, aangepast aan hun mogelijkheden. Net zo belangrijk is de
persoonlijke begeleiding die zeker de beginnende gebruikers nodig hebben om digitale
technologie goed – en dus ook: veilig – te kunnen benutten. Digiwijze senioren en
andere vrijwilligers kunnen hieraan, met de nodige training, een belangrijke bijdrage
leveren.
Wanneer ouderen eenmaal de eerste hobbels genomen hebben, zal een deel van hen
daaruit hopelijk de inspiratie putten om hun vleugels in het digitale domein breder
uit te slaan. Mogelijkheden om het zelfstandig wonen makkelijker en aangenamer
te maken zijn er genoeg. Denk, behalve aan het onderhouden van contacten,
ontspanning en vermaak, aan dagstructuur, boodschappen bestellen, koken en eten,
veiligheid binnens- en buitenshuis. Maar ook op het gebied van medische onder­

32 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

steuning biedt de digitale technologie veel ondersteuning, bijvoorbeeld bij zelfmeting
en -monitoring, medicijngebruik en digitale consulten.

10

Aan zorgverzekeraars, aanbieders, seniorenorganisaties en gemeenten

R E I S

Sluit regionale innovatie-akkoorden om grootschalige toepassing te bevorderen van digitale
technologie die het leven van, en zorgen voor, ouderen thuis makkelijker en aangenamer
kan maken.
Eén van de problemen is dat in de Nederlandse situatie in één regio bij de toepassing
van digitale technologie bij zelfstandig wonende ouderen al gauw vele verschillende
partijen betrokken zijn. Opschaling van innovatie wordt daardoor bemoeilijkt.
Innovatie-akkoorden waarin opschaling van succesvolle innovatie centraal staat
kunnen hier een oplossing bieden. Het lijkt logisch de primaire verantwoordelijkheid
hiervoor bij de zorgverzekeraars te leggen. Die hebben zicht op succesvolle innovaties
en zijn in staat hierover bindende afspraken met elkaar en met aanbieders te maken.
Bij het opstellen van de akkoorden zal lering getrokken moeten worden uit de ervaringen
die tijdens de coronacrisis zijn opgedaan. Samenwerking met seniorenorganisaties, die
zich ook al ver voor de COVID-19 pandemie actief inzetten voor een ruimere toepassing
van digitale technologie onder ouderen, is hierbij cruciaal. Om de mogelijkheden van
de digitalisering van het dagelijks leven volop te benutten zullen ook woningcorporaties,
bedrijfsleven (technologie, logistiek, detailhandel), banken en (pensioen)fondsen
bij de akkoorden betrokken moeten worden. De Mededingingswet staat deze vormen
van samenwerking in veel gevallen niet in de weg. De innovatie-akkoorden kunnen
aansluiten bij de regiobeelden en regiovisies die in het kader van De Juiste Zorg op de
Juiste Plek worden opgesteld.59 De regionale besluitvorming kan worden ondersteund
door op landelijk niveau kennis en ervaring te delen en te bundelen. Het is duidelijk
dat daarnaast sommige innovaties, voor kleine doelgroepen, vragen om besluit­orming
op bovenregionaal of nationaal niveau.

11
R E I S

Aan het ministerie van VWS, Zorginstituut, NZa en IGJ
Spreek aanbieders van zorg en ondersteuning, zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten
aan op hun rol in de toepassing van bewezen effectieve en doelmatige technologieën.
De Tweede Kamer heeft de regering gevraagd een lijst op te stellen van bewezen effectieve
en doelmatige ‘digitale innovaties en e-healthtoepassingen’60 en het ministerie van VWS
is daarmee aan de slag. Wij denken dat zo’n gezaghebbende actuele, overzichtelijke en
goed onderbouwde lijst van aanbevolen digitale technologieën een goed middel is om
de patstelling te doorbreken die in elk geval tot voor kort ten aanzien van de toepassing
van deze technologieën in zorg en ondersteuning bestond. Zij zou centraal kunnen staan
in de af te sluiten innovatie-akkoorden. De minister voor Medische Zorg en Sport heeft
al laten weten zorgaanbieders, zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten te willen
stimuleren om deze technologieën in te zetten. Zorginstituut, NZa en IGJ zullen het
hunne moeten doen om de verschillende betrokken partijen, met een ‘pas toe of leg uit’

Zorgen voor jezelf | 33

benadering, in beweging te krijgen. Daarbij gaat het niet alleen om de inrichting van
nieuwe doelmatige processen, maar ook om aanpassing of afbouw van ondoelmatige
processen. Up to date houden van de lijst aanbevolen technologieën is essentieel, wil deze
aanpak effect sorteren.

12
R E I S

Aan de ministeries van VWS, BZK en EZK en private investeerders
Investeer in de aanleg van snelle en betrouwbare internetverbindingen in landelijke gebieden
en in alle gebouwen.
Juist in de dunbevolkte gebieden waar e-health en domotica vanwege een laag voor­
zieningenniveau, schaarste aan mantelzorgers en zorgpersoneel en lange reisafstanden
veel te bieden hebben, komt de aanleg van glasvezelinternet niet op gang doordat
de rentabiliteit bij een lage abonneedichtheid beperkt is. Niet alleen het welzijn van
zelfstandig wonende ouderen, maar maatschappelijke voorzieningen, zorg, onderwijs
en lokale economie in het algemeen hebben bij snelle internetverbindingen veel te
winnen.44 Aangezien de markt op dit punt zijn werk niet doet, zien we een belangrijke
rol weggelegd voor de rijksoverheid. Hierbij kan worden voortgebouwd op ervaringen
met 5G-pilots, zoals in Noord Nederland. Wifi moet in heel Nederland gaan gelden als
een nutsvoorziening, vergelijkbaar met water en elektriciteit: aanwezig in alle regio’s
en in alle gebouwen.
Met bovenstaande aanbevelingen zetten we in op het benutten en bevorderen van
de capaciteit van de grote meerderheid van de ouder wordende Nederlanders om
door middel van de nieuwe digitale mogelijkheden in de eigen behoeften te voorzien
en de doelmatigheid van zorg en ondersteuning te verhogen. Maar ouderen zullen niet
allemaal, en zeker niet gedurende heel hun leven, met de nieuwe, gebruikelijke digital

34 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

first zorg en ondersteuning uit de voeten kunnen. Bovendien kunnen er vele andere
redenen en omstandigheden zijn, waarom het nodig kan zijn te zoeken naar het juiste
maatwerk voor specifieke groepen en individuele ouderen. Daarom bevelen we aan:

13
R E I S

14
R E I S

Aan het ministerie van VWS, aanbieders, gemeenten en
zorgverzekeraars
Besteed bij de inrichting van ondersteuning en zorg gerichte aandacht aan de verschillende
groepen kwetsbare ouderen.
Alleen als we de zorg zo doelmatig mogelijk organiseren, zullen we de middelen voor
de zorg voor de meest kwetsbare ouderen op peil kunnen houden. Dat is een van de
redenen waarom we pleiten voor versterking van zelfredzaamheid, voor digitalisering
en, ook verderop in dit advies, voor het bevorderen van doelmatigheid. Alleen zo zal
de persoonlijke zorg en ondersteuning voor de groep ouderen die niet zonder kan,
te organiseren en collectief te betalen blijven. Die groep ouderen is heterogeen.
Het kan gaan om ouderen die laaggeletterd zijn, verstandelijke beperkingen hebben
of een niet-westerse migratieachtergrond, om ouderen met psychische problemen
of beperkte sociale vaardigheden, of om ouderen die lichamelijk of geestelijk heel
kwetsbaar zijn geworden. Aanbieders van zorg en ondersteuning, zorgverzekeraars
en gemeenten zullen deze ouderen en hun mogelijkheden, beperkingen en behoeften
moeten kennen en hun het maatwerk moeten leveren dat nodig is om hun kwaliteit
van hun leven zoveel mogelijk te bevorderen. Dat impliceert onder meer fysiek nabije
zorg en ondersteuning voor wie digital first geen optie is. Voor een subgroep, de groep
met regieverlies ten gevolge van een combinatie van verschillende soorten problemen,
is de eerder genoemde Handreiking Kwetsbare ouderen thuis ontwikkeld.13 We komen hierop
terug in hoofdstuk 7.

Aan de ministeries van VWS en BZK
Zorg voor voldoende verpleeghuiscapaciteit.
Voor een klein deel van de ouderen komt er een moment waarop de nodige zorg
en ondersteuning in de eigen woning niet langer verantwoord en doelmatig te
verlenen is. De omvang van deze groep zal de komende jaren onvermijdelijk groeien;
de verpleeghuiscapaciteit zal moeten meegroeien. De inschatting van de omvang van
de bouwopgave die hieruit voortvloeit en de overige kwesties die hier een rol spelen
vallen buiten het bestek van onze opdracht en dus van dit advies.

Zorgen voor jezelf | 35

6 Zorgen voor elkaar
Vele ouderen – op dit moment bijna een op de vijf 75-plussers – ontvangen hulp bij
het huishouden of persoonlijke verzorging, verpleging of begeleiding van familie,
vrienden of kennissen.7 In de toekomst zullen echter per zorgbehoevende oudere
minder jongere mensen beschikbaar zijn die potentieel hulp kunnen verlenen.
Ook professionele zorgverleners zijn er naar verhouding minder. Meer dan nu
zullen ouderen in hun derde levensfase elkaar, en ook de ouderen die de overgang
naar de vierde levensfase al gemaakt hebben, moeten bijstaan.
De circa 800 bewonersinitiatieven in welzijn, zorg en wonen die de afgelopen vijftien
jaar, vaak gelieerd aan al langer bestaande seniorenorganisaties, ontstaan zijn, kunnen
hierin een belangrijke rol vervullen. Volgens het landelijk netwerk van bewoners­initia­tieven Nederland Zorgt Voor Elkaar komen er elk jaar nog zo’n 100 bij.26 Ze geven
mensen in de derde levensfase gelegenheid om een zinvolle maatschappelijke bijdrage
te leveren en om zich voor te bereiden op hun eigen zorgvraag in de toekomst. Ze
dragen bij aan een prettige, leefbare omgeving waarin het voor ouderen goed wonen
is, creëren ontmoetingsmogelijkheden, brengen zorgvraag en aanbod van informele
zorg bij elkaar en bieden in een aantal gevallen ook zorg, thuis of in een woonzorg­
voorziening.61 Met elkaar vertegenwoordigen ze een aanzienlijk potentieel aan
‘gemeenschapskracht’ en ‘samenredzaamheid’, dat om verschillende redenen nog
onvoldoende wordt benut.6, 25, 61 Daarom bevelen we aan:

15
R E I S

Aan gemeenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars
Neem bewonersinitiatieven in welzijn, zorg en wonen serieus; ondersteun en faciliteer ze en werk
met hen samen.
Veel bewonersinitiatieven kampen met een gebrek aan erkenning door gemeenten,
aanbieders en verzekeraars. Ze lopen op hun eigen manier op tegen de complexiteit
van wet- en regelgeving, bijvoorbeeld op het gebied van eisen die gesteld worden
aan de kwaliteit van zorg en gebouwen en aan de inzet van (werkloze) vrijwilligers.
Lastige toegang tot beschikbare financiering, uit verschillende ‘potjes’, is van die
complexiteit een belangrijk aspect.61 Gestimuleerd door onder andere het Landelijk
Samenwerkingsverband Actieve bewoners beraden veel initiatieven zich op wat zij
zelf kunnen doen om succes te boeken: heldere uitgangspunten formuleren, maar
ook luisteren, laagdrempelig zijn, geen enge belangen behartigen, niet concurreren,
professioneel optreden, begrip tonen en vertrouwen geven.62 Maar het is duidelijk
dat de initiatieven slechts tot volle wasdom kunnen komen als gemeenten, zorg­
aanbieders en verzekeraars ook van hun kant actief de samenwerking met hen zoeken,

36 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

hen faciliteren en ondersteunen en de meerwaarde van deze initiatieven inzien
en laten zien.
Wat daarbij helpt is dat gemeenten volgens de wet moeten zorgdragen voor onder
meer het ‘bevorderen van de sociale samenhang, de mantelzorg en vrijwilligerswerk,
de toegankelijkheid van voorzieningen, diensten en ruimten voor mensen met een
beperking, de veiligheid en leefbaarheid in de gemeente, alsmede voorkomen en
bestrijden van huiselijk geweld’ (Wmo 2015, artikel 1.1.1). Dreigende overbelasting
van mantelzorgers is nu al voor veel gemeenten een belangrijk punt van aandacht,
hoewel zich tijdens de coronacrisis helaas het beeld opdrong van een ‘vergeten
groep’. Mantelzorgers tijdig ondersteuning bieden, door hun draagkracht te versterken
(door cursussen, informatie, advies, lotgenotencontact) of hun last te verlichten
(door respijtzorg of door materiële of financiële tegemoet­komingen) kan helpen
om overbelasting te voorkómen en erkenning te bevorderen;45 de coronacrisis heeft
laten zien hoezeer de wereld van het beleid daar kennelijk een blinde vlek voor had,
dus dit lijkt ons in alle opzichten het goede moment om door te pakken. Vele
gemeenten hebben hiervoor een mantelzorgsteunpunt ingericht, waarmee zij
echter mantelzorgers niet altijd goed blijken te bereiken. Werkgevers kunnen hun
werknemers die mantelzorg verlenen eveneens ondersteunen, onder andere door
ruimte en flexibiliteit te bieden. Ook een open communicatie en soepele samen­
werking met professionele zorgverleners zijn van groot belang.45 We bevelen aan:

16
R E I S

Aan gemeenten, zorgaanbieders, zorgverzekeraars en werkgevers
Maak lokale en regionale afspraken over toerusting en ondersteuning van mantelzorgers.
Mantelzorgers zijn zich vaak nauwelijks bewust van wat er bij hun taak komt kijken,
laat staan dat ze weten op welke vormen van ondersteuning ze aanspraak kunnen
maken. De drempel om om hulp te vragen lijkt vaak hoog te liggen. Het is een taak
van zorgverleners, gemeenten en werkgevers om tijdig te signaleren dat overbelasting
op de loer ligt, in een gesprek met de mantelzorger een inschatting te maken wat
nodig is en de juiste vorm van ondersteuning aan te bieden. Dit vraagt om heldere
afspraken tussen gemeenten, zorgaanbieders, zorgverzekeraars en werkgevers, maar
ook senioren­organisaties en bewonersinitiatieven dienen hierbij betrokken te worden.
De Handreiking Kwetsbare ouderen thuis biedt een goede leidraad.13 De voorbereiding van
mantelzorgers op hun rol bij uitbraken van infectieziekten en de ondersteuning
die zij daarbij nodig hebben zullen in de afspraken expliciete punten van aandacht
moeten zijn.
Essentieel om bij het ouder worden een zelfstandig leven te kunnen blijven leiden
zijn de woning en woonomgeving. De omgeving moet veilig zijn en uitnodigen
tot wandelen en fietsen. Ontmoetingsplekken en voorzieningen, waaronder goed
toegankelijk openbaar vervoer, moeten met een rollator te belopen zijn. De woningen

Zorgen voor elkaar | 37

zelf moeten ouderen niet alleen fysiek in staat stellen zich in het dagelijks leven
goed te redden, ze moeten bovendien het onderling contact vergemakkelijken,
om de ouderen te helpen hun leven betekenis te geven, eenzaamheid te vermijden
en met elkaar de onvermijdelijke tegenslagen op te vangen. Met name geclusterde
en collectieve woonvormen waarin ouderen en ook verschillende generaties elkaar
kunnen ondersteunen, kunnen de leemte vullen die door het verdwijnen van de
verzorgingshuizen is ontstaan.63 Aan de ontwikkeling ervan wordt gewerkt, maar van
een voldoende, landelijk dekkend aanbod is nog geen sprake.7, 64 We bevelen aan:

17
R E I S

Aan de ministeries van VWS en BZK, gemeenten, woningcorporaties,
zorgaanbieders en zorgverzekeraars
Bevorder de totstandkoming van woonvormen die het ouderen makkelijk maken om elkaar
bij te staan.
De afgelopen jaren zijn met verschillende woonvormen, waaronder vormen van
(semi-)collectief en geclusterd wonen, goede ervaringen opgedaan. Veel van deze
nieuwe woonvormen zijn te realiseren door verbouw van bestaande panden, zoals
zorgvastgoed en flats, onder meer door ruimten te creëren voor ontmoeting en
gezamenlijke activiteiten. Het is belangrijk dat deze ontwikkeling verder gestimuleerd
wordt. Wij zijn ervan overtuigd dat er onder jongere én oudere ouderen een potentieel
aan onderlinge mantelzorgcapaciteit bestaat dat de komende jaren aanzienlijk van
omvang zal blijven, ook al zal het aantal jongere ouderen dalen in verhouding tot het
aantal oudere ouderen. De nieuwe semi-collectieve (of semi-zelfstandige) woon­
vormen, zoals de bekende ‘hofjes’, kunnen bevorderen dat dit potentieel benut wordt.
Omdat bij deze woonvormen – anders dan bij de verpleeghuizen (zie aanbeveling 6)
– de scheiding van wonen en zorg goed vorm te geven is zonder grote herverdeling­
seffecten, zijn met de verruiming van dit aanbod verschillende vliegen in één klap te
slaan. Bij nieuw- en verbouw moet rekening gehouden worden met de mogelijkheden
van slimme (thuis)technologie, met duurzaamheidseisen en met de mogelijkheid
van bewoning door andere bevolkingsgroepen, wanneer de vergrijzingsgolf over zijn
hoogtepunt heen is. Gezien de wenselijke verschuiving van ‘blijven wonen in de eigen

38 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

woning’ naar ‘wonen in een geclusterde woning’ denken wij dat het streven zou
moeten zijn om tot 2030, door verbouw of nieuwbouw, 70.000 extra geclusterde
woningen van voldoende kwaliteit te realiseren.m

18
R E I S

19
R E I S

Aan de ministeries van VWS en BZK
Verplicht gemeenten tot het opstellen van woonzorgvisies en stimuleer het maken van hierbij
aansluitende prestatieafspraken conform de Woningwet tussen (oudere) huurders, gemeenten en
woningcorporaties. Betrek hierbij welzijns- en bewonersorganisaties, zorgaanbieders en private
investeerders. Verplicht zorgaanbieders en zorgverzekeraars tot het uitbrengen van een ‘bod’
op de woonzorgvisie.
Er moet een einde komen aan de vrijblijvendheid. Op dit moment wordt er in te veel
gemeenten onvoldoende woningaanbod gerealiseerd dat geschikt is voor
(zorgbehoevende) ouderen. In de planning van bouwen en verbouwen voor ouderen
dienen de partijen die werkzaam zijn in wonen, welzijn en zorg, de grenzen tussen hun
domeinen te slechten. Zorgaanbieders en zorgverzekeraars moeten verplicht worden
in een ‘bod’ vast te leggen hoe zij hun bijdrage aan de realisatie van de woonzorgvisie
zullen leveren, zoals woningcorporaties volgens de Woningwet verplicht zijn een bod
uit te brengen op de uitvoering van de woonvisie van een gemeente. Uiteraard zijn
wij ons ervan bewust dat de woningmarktproblematiek op dit moment meer omvat
dan alleen het onvoldoende woningaanbod voor ouderen. Dat is echter geen reden
om op dit punt niet te pleiten voor specifieke afspraken en verplichtingen.

Aan de ministeries van VWS, BZK en Financiën
Breid met spoed de Woningwet uit met een verlicht regime voor geclusterde of collectieve
woonvormen en zonder deze woonvormen uit van de Verhuurderheffing.
Woningcorporaties die collectieve of geclusterde woonvormen voor ouderen willen
realiseren in overwegend de sociale huursector, worden daarin belemmerd door de
huidige Woningwet. De bestaande regels maken het moeilijk om gemeenschappelijke
ruimten te realiseren en te financierenn en ook het mengen van inkomensgroepen en
het toewijzen op grond van groepskenmerken, nodig om een groep gelijkgestemden
bij elkaar te kunnen laten wonen, stuit op problemen. De introductie van een verlicht
regime in de Woningwet kan woningcorporaties de regelruimte bieden die zij op deze
punten nodig hebben. Het uitzonderen van de Verhuurderheffing zal een belangrijke
stimulans zijn om deze nieuwe woonvormen ook werkelijk in hoog tempo te realiseren.

m Wij baseren ons hier op een gesprek met de voorzitter van de Taskforce Wonen en Zorg d.d. 7 mei 2020.
n Niet alleen het financieren van gemeenschappelijke ruimten, maar ook van gemeenschappelijke voorzieningen
is complex. Het is een van de redenen waarom digitale innovaties op het niveau van een gebouw (dus niet per
individueel appartement) niet altijd tot stand komen.

Zorgen voor elkaar | 39

Beide maatregelen zijn urgent. Het doel moet zijn de wetswijzigingen in het eerste jaar
van het nieuwe kabinet in het Staatsblad te publiceren.

20
R E I S

21
R E I S

Aan gemeenten, woningcorporaties en seniorenorganisaties
Geef actief voorlichting over vormen van geclusterd en collectief wonen voor ouderen.
Ouderen die nu wonen in nieuwe (semi-)collectieve woonvormen zijn daar enthousiast
over. Hun woonomgeving doet recht aan de waarden die – zo bleek uit de gesprekken
die we voerden – in de woonwensen van vele ouderen centraal staan: autonomie,
privacy, gelijkgezindheid en zingeving. Deze positieve ervaringen zijn echter slechts
in kleine kring bekend.42 Breed uitdragen van de voordelen van (semi-)collectieve
woonvormen is van belang om een grootschalige realisatie te bevorderen. Het moet
een belangrijk thema zijn in de brede bewustwordingscampagne gericht op de derde
levensfase (zie aanbevelingen 1 en 2).

Aan woningcorporaties en gemeenten
Zorg voor ruimten waar zelfstandig wonende ouderen, met elkaar en met andere wijkbewoners,
gezamenlijke activiteiten kunnen ondernemen.
De afgelopen jaren zijn in verschillende plaatsen aan groepen wijkbewoners kleine
ruimten – bijvoorbeeld een voormalige winkel, een slecht verhuurbare woning,
een kamer in een groter buurtcomplex – ter beschikking gesteld om ontmoeting
en activiteiten te faciliteren van vaak kwetsbare bewoners, waaronder vele ouderen.
De activiteiten lopen uiteen van eet-, lees- en kaartclubs tot een ‘wijkwinkel’, waar
je iets kunt printen of kopiëren, medicijnen van de apotheek kunt afhalen of één
vuilniszak kopen als een hele rol te duur is.65 Deze goede voorbeelden verdienen
navolging in het hele land. Woningcorporaties zijn aan zet, in interactie met
wijkbewoners, gemeenten en maatschappelijke organisaties.
Wonen in (semi-)collectieve woonvormen, ontmoetingsplekken en gezamenlijke
activiteiten zorgen voor sociale cohesie en bevorderen onderlinge hulp op basis van
wederkerigheid. Maar de mogelijkheden om wederzijdse steun en zorg te stimuleren
zijn hiermee niet uitgeput. We bevelen aan:

22
R E I S

Aan burgerorganisaties, woningcorporaties en gemeenten
Experimenteer met nieuwe vormen van mantelzorg op basis van wederkerigheid.
Een aantrekkelijk idee, voor zover ons bekend in Nederland nog niet beproefd, is dat
van de transgenerationele coöperatie: grootouders investeren bij de geboorte van hun
kleinkinderen, in tijd of geld, in een coöperatie om kinderopvang mogelijk te maken;
wanneer zij zelf behoefte aan zorg krijgen worden ze opgevangen in dezelfde coöpe­
ratie.66 Een andere mogelijkheid: studenten kunnen gaan wonen in een wooncomplex
waarin ook ouderen wonen, op voorwaarde dat ze toezeggen hun ‘naoberschap’
serieus te zullen nemen. Als tegenprestatie kan de studenten, behalve een woning,

40 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

ook – als de rente weer gaat stijgen – een verlaging van de rente op hun studielening
worden aangeboden. Nog een idee, ontstaan in een krimpregio: maak het mogelijk
grote huizen van senioren kadastraal te splitsen in twee woningen en in een daarvan
een jongvolwassene te laten wonen. Spreek daarbij af dat de jongvolwassenen
de senioren bijstaan en in ruil daarvoor een bijdrage aan een ‘spaarpot’ ontvangen,
die later kan worden ingezet om een eigen huis te kopen.67
Nieuwe afspraken tussen werkgevers en werknemers zijn van groot belang om het
belang van wederkerigheid en zorg voor elkaar in de maatschappij te verankeren.
Het percentage werkenden dat informele hulp geeft lag tussen 1996 en 2002 stabiel op
8 à 9 procent, maar is van 2004 tot 2014 van 13 naar 19 procent toegenomen. Nu al zijn
er tekenen dat het combineren van werken en zorgen spanningen oproept: een vijfde
van vooral de vrouwelijke werkenden met zorgverplichtingen ervaart ‘combinatiedruk’,
er zijn ongunstige effecten op gezondheid en verzuim, mantelzorgers zijn niet gerust
op hun toekomst.68 De afspraken tussen werkgevers en werknemers opnieuw bezien
in het licht van de zorgopgave die de komende jaren op ons afkomt is ook om andere
redenen relevant: Nederlandse mannen en, vooral, vrouwen werken uitzonderlijk vaak
in deeltijd69 én vele 55-plussers zijn bereid om, onder voorwaarden, ook na hun
pensioengerechtigde leeftijd door te werken.70 We bevelen aan:

23
R E I S

Aan werknemers- en werkgeversorganisaties
Maak in cao’s meer ruimte voor het recht op het geven van mantelzorg, liefst in combinatie met
flexibele mogelijkheden voor langer doorwerken na de pensioengerechtigde leeftijd.
‘Generatiepacten’ tussen werkgevers en werknemers waren er tot nu toe vooral op
gericht oudere werknemers in hun cao de mogelijkheid te bieden om met behoud van
een groot deel van hun f3inanciële rechten minder te gaan werken of eerder te stoppen
met werken. Wij zouden echter graag zien dat in cao-besprekingen wordt bekeken
of het recht op korter werken kan samengaan met het verlenen van mantelzorg en of
de afspraken zo kunnen worden ingericht dat ze ouderen in staat stellen langer door
te werken in plaats van eerder de arbeidsmarkt te verlaten. Flexibilisering van werk,
door ruimere mogelijkheden om zelf werktijden te bepalen, betaald en onbetaald
verlof op te nemen en thuis en op afstand te werken, kan het combineren van werken
en zorgen vergemakkelijken. Een grotere ruimte om het eigen werk in te richten zoals
men dat zelf wil, maakt het ook aantrekkelijker om meer uren per week te werken én
om door te werken na het pensioen, wat kan helpen om de dreigende tekorten aan
(zorg)arbeidskrachten op te vangen. Ouderen kunnen bijvoorbeeld hun vakmanschap
overdragen aan jongere generaties door een bijdrage te leveren aan (praktijk)onderwijs.
De verkenning van deze mogelijkheden kan worden meegenomen in de adviesaanvraag
aan de SER over werk en mantelzorg waar de Tweede Kamer om heeft gevraagd.
Werkgeversvereniging AWVN en werknemerscentrales kunnen de ontwikkeling
stimuleren door een handreiking te publiceren met voorbeeldbepalingen voor cao’s.

Zorgen voor elkaar | 41

Sinds het uitbreken van de coronacrisis is het pleidooi dat we in dit hoofdstuk voeren
voor het creëren van ruimten voor ontmoeting en gezamenlijke activiteiten in een
nieuw licht komen te staan. Voor vele ouderen zat er niets anders op dan thuis te
blijven; centra voor ontmoeting en dagbesteding waren in het hele land gesloten.
Drie aandachtspunten tekenen zich af: het belang van een online sociaal leven, ook
en soms zelfs vooral voor ouderen; het belang van buitenruimten, met schuilmogelijk­
heden: parken, tuinen, binnenplaatsen, galerijen, terrassen, balkons; en tot slot het
belang van een ruime beschikbaarheid van test- en beschermingsmiddelen opdat, ook
wanneer een nieuwe ziekteverwekker circuleert, fysieke ontmoeting en wederzijdse
hulp mogelijk blijven.

42 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

7 Zorgen, wonen
		 en welzijn
Al lukt het ouderen in de toekomst om beter dan nu voor zichzelf en, samen met
jongere generaties, voor elkaar te zorgen, er zal ook professionele hulp nodig zijn
voor al diegenen die zichzelf met behulp van hun eigen sociale netwerk niet weten
te redden: professionele ondersteuning, verzorging, verpleging en (para)medische
zorg. Gelukkig zijn er wetten en regelingen die het mogelijk maken om deze
professionele zorg en ondersteuning, solidair gefinancierd, te leveren. Wel zullen
we moeten woekeren met de – in termen van arbeidskrachten en geld – in toenemende mate beperkte middelen. Gegeven deze krapte is in de komende decennia
doelmatige organisatie belangrijker dan verdere stimulering van vrijheid van
aanbod en keuze, en is samenwerking belangrijker dan concurrentie.
Wetswijzigingen – de invoering van de Zvw, de Woningwet 2015, de Wmo 2015, de Wlz
– hebben in de laatste decennia de werelden van wonen, welzijn en zorg uit elkaar
getrokken en bedoeld en onbedoeld de concurrentie tussen aanbieders van zorg en
ondersteuning bevorderd. De afgelopen jaren is een tegengestelde beweging op gang
gekomen, erop gericht deze werelden weer bij elkaar te brengen en de verschillende
vormen van zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen te integreren.
Dat is geen geringe opgave. Een kwetsbare oudere heeft soms te maken met meer
dan tien zorgverleners, die kunnen werken op grond van verschillende zorgwetten.
Idealiter zouden die zorgverleners hetzelfde beeld moeten hebben van de situatie van
de oudere en moeten werken volgens eenzelfde aanpak en visie. Eventuele discussies
of onduidelijkheden over de verdeling van taken en verantwoordelijkheden over
deze professionals zouden niet ten koste moeten gaan van de kwaliteit van zorg voor
de oudere. Dit vraagt om een soepele samenwerking van verschillende disciplines,
die een gemeenschappelijke taal spreken en betrokken zijn bij een gezamenlijk
collectief leerproces. We bevelen aan:

Zorgen, wonen en welzijn | 43

24
R E I S

Aan beroepsopleidingen, kennisinstituten en beroepsverenigingen
in zorg en welzijn en de ministeries van VWS en OCW
Stel in opleiding, nascholing en kennisontwikkeling centraal wat nodig is om eigen regie,
veerkracht en zelfstandig functioneren van mensen in hun eigen leefomgeving te bevorderen
en stimuleer de totstandkoming van de bijbehorende kennisinfrastructuur.
Alle professionals in zorg en ondersteuning dienen uiteindelijk hetzelfde doel: het
bevorderen van het vermogen van mensen om zich aan te passen en zelf te beslissen
hoe om te gaan met de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.1
De diverse, onderling samenhangende dimensies van het menselijk wel en wee
– dagelijks functioneren, mentaal welbevinden, meedoen, genieten van het leven,
zingeving, lichamelijk functioneren – zijn daarvoor alle relevant en zo ook de
verschillende disciplines die zich ermee bezig houden: verzorgenden en neurochirurgen,
creatief therapeuten en mondhygiënisten, buurtcoaches, geestelijk verzorgers en
verpleeg­kundig specialisten.2, 55 Opnieuw doordenken van inrichting en prioriteiten
van opleidingen en kennisontwikkeling en –verspreiding, vanuit deze gedeelde visie,
is essentieel om ervoor te zorgen dat professionals in de praktijk gezamenlijk weten
te doen wat nodig is.71, 72 Interprofessioneel leren en communiceren en gebruik
van digitale technologie dienen in alle opleidingen een belangrijke plaats te krijgen.
Ter ondersteuning van het gezamenlijke, collectieve leerproces is een duurzame
kennisinfrastructuur noodzakelijk, waarin – bijvoorbeeld in al of niet academische
werkplaatsen of communities of practice – onderzoek, onderwijs, praktijk en beleid met
elkaar verbonden zijn.73-75
De verschillen tussen de drie zorgwetten maken het samenwerken niet gemakkelijker.
We zien echter tegelijkertijd dat het op sommige plekken ook binnen het huidige
stelsel wel lukt om, zonder coördinatielasten voor de oudere cliënt of patiënt, goed
en soepel samen te werken. Kennelijk speelt de houding van verschillende partijen
in de praktijk een rol bij het overwinnen van allerlei barrières.
In vele organisaties en disciplines – woningcorporaties, verpleeghuizen, (wijk)
verpleegkundigen, sociaal werkers, huisartsen, specialisten ouderengeneeskunde,
apothekers, geriaters etcetera – heeft de gedachte dat samenwerking, over, om en
door bestaande schotten heen, dringend geboden is, al stevig wortel geschoten.
Waar verbindende krachten in gunstige lokale situaties, soms gedwongen door
lokale personeelstekorten, samenkomen, blijkt dat te kunnen leiden tot prachtige
vernieuwende samenwerkingsinitiatieven. Op alle niveaus – werkvloer, bestuur,
toezicht, inkoop, opleiding, kennisontwikkeling en -verspreiding, gemeentelijke
en landelijke politiek en beleidsvorming – komt het er nu op aan om, uitgaand van
de eigen regie van ouderen en van hun vermogen zich aan te passen, deze verbindende
krachten te bevorderen en ruim baan te geven. We bevelen aan:

44 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

25
R E I S

26
R E I S

27
R E I S

Aan bestuurders, beleidsmakers en interne toezichthouders
Genereer, voed en benut verbindende krachten en leer van de coronacrisis.
Bestuurders en interne toezichthouders dragen een zware verantwoordelijkheid.
Zij zullen actief de samenwerking met maatschappelijke partners moeten zoeken en
daarin de maatschappelijke (regionale) opgave moeten laten prevaleren boven het
belang van hun eigen organisatie. Dit vraagt van toezichthouders aandacht voor
maatschappelijk toezicht, naast aandacht voor kwaliteit van zorg, toegankelijkheid
en betaalbaarheid. Bestuurders zullen niet alleen aandacht moeten hebben voor de
continuïteit van de eigen organisatie, de kwaliteit van zorg en dienstverlening en goed
werkgeverschap, maar ook voor hun bijdrage aan de gezamenlijke maatschappelijke
opgave. Tijdens de coronacrisis hebben partijen die moeite hadden elkaar te vinden,
eendrachtig samengewerkt en werden voorheen slechts moeizaam bespreekbare
regierollen geaccepteerd. Als de crisis op enigerlei moment ook weer wegebt zou het
zonde zijn terug te vallen in oude praktijken zonder eerst te leren van wat mogelijk
en onmogelijk bleek tijdens de coronacrisis. Partijen die onder de uitzonderlijke
omstandigheden van de afgelopen maanden effectief samenwerkten moeten niet
automatisch terugvallen op het oude normaal van concurreren in plaats van
samenwerken. Per geval zal bekeken moeten worden of de gebleken mogelijkheden
tot effectieve samenwerking en regie in de toekomst bestendigd zouden moeten
worden. Samen werken aan maatschappelijke opgaven zal een belangrijk thema
moeten worden in de scholing van bestuurders en toezichthouders en in de
Governancecode Zorg.

Aan woningcorporaties, zorgverzekeraars, senioren- en
bewonersorganisaties, aanbieders en gemeenten
Zorg per regio voor één leidende visie op wonen, welzijn en zorg en maak deze visie publiek.
Samenwerking in de zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen vraagt
om goede afspraken tussen woningcorporaties, senioren- en bewonersorganisaties,
aanbieders van zorg en ondersteuning, gemeenten en zorgverzekeraars op regionaal
niveau. Uitgaand van een gezamenlijk beeld van de opgaven waarvoor zij staan, zullen
ze een gezamenlijke visie moeten ontwikkelen op wonen, welzijn en zorg in de regio.
De zorgverzekeraar die in een regio dominant is, vertegenwoordigt in dit proces
de andere zorgverzekeraars. De regiovisie die aldus tot stand komt wordt publiek
gemaakt.

Aan zorgverzekeraars en gemeenten
Werk in de inkoop van zorg en ondersteuning met meerjarige contracten.
Om de gezamenlijke visie op wonen, welzijn en zorg in de praktijk daadwerkelijk
gestalte te geven, zullen samenwerkingsrelaties tussen alle betrokken partijen moeten
worden opgebouwd, op basis van respect, vertrouwen en wederzijds inzicht in elkaars
werkwijzen. Tijdens de coronacrisis is voor veel samenwerking een goede basis gelegd.

Zorgen, wonen en welzijn | 45

Daarop voortbouwen kost tijd. Meerjarige inkoopcontracten zijn noodzakelijk om
duurzame samenwerkingsrelaties tot stand te laten komen.

28
R E I S

Aan IGJ, NZa en gemeenten
Eis dat zorgverzekeraars en gemeenten verantwoording afleggen over de wijze waarop
zij invulling geven aan hun wettelijke plicht om met elkaar samen te werken.
De Wet maatschappelijke ondersteuning (artikel 5.4.1) bepaalt dat gemeenten en
zorgverzekeraars met elkaar en met andere relevante organisaties afspraken moeten
maken over het beleid ten aanzien van ‘maatschappelijke ondersteuning, publieke
gezondheid, zorg, jeugdzorg, welzijn en preventie, teneinde te komen tot een integrale
dienstverlening aan cliënten en verzekerden’. Volgens de Zorgverzekeringswet (artikel
14a) dienen zorgverzekeraars de uitvoering van hun taken af te stemmen op deze
afspraken. Momenteel werken gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren landelijk
aan een werkstructuur voor regionale samenwerking, met als leidende bestuurlijke
regio-indeling de indeling in zorgkantoorregio’s. Dit proces leidt vooralsnog tot veel
bestuurlijke activiteit, maar tot weinig zichtbare resultaten in de praktijk. Het is zaak
erop toe te zien dat deze ontwikkeling versneld wordt en inzichtelijk gemaakt.

29

Aan beroepsgroepen, senioren-, bewoners- en patiëntenorganisaties,
gemeenten, zorgverzekeraars

R E I S

Maak concrete samenwerkingsafspraken over zorg en ondersteuning voor kwetsbare ouderen.
Veldpartijen hebben consensus bereikt over de Handreiking Kwetsbare ouderen thuis, die
beschrijft hoe de zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende kwetsbare ouderen
– zo’n vijf à acht procent van alle 65-plussers – het beste georganiseerd kan worden.13
Uitgangspunten zijn: nauwe samenwerking van ‘zorg’ en ‘welzijn’; samenwerking in
een ‘brede eerste lijn’, die naast huisartsen en wijkverpleegkundigen bijvoorbeeld ook
tandartsen, apothekers, fysiotherapeuten en diëtisten omvat; regie van de oudere zelf,
zo nodig met ondersteuning; vroege signalering en proactief handelen. Centraal in
de Handreiking staat het vaste kernteam van huisarts, wijkverpleegkundige en sociaal
werker, ondersteund door een (vaste) specialist ouderengeneeskunde. Op basis van de
Handreiking zullen samenwerkingsverbanden op lokaal en regionaal niveau concrete
afspraken moeten maken.

30
R E I S

Aan zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten
Stimuleer en beloon effectieve samenwerking.
Overleg tussen professionals en coördinatie van samenwerkingsverbanden en netwerken
kosten tijd, maar zijn noodzakelijk om goede en efficiënte zorg en ondersteuning
mogelijk te maken. Tijd voor coördinatie en interdisciplinair overleg – bijvoorbeeld
het multidisciplinair overleg dat conform de Handreiking Kwetsbare ouderen thuis nodig is
– zou een onderdeel van betaaltitels van zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten
moeten zijn. Samenwerken kan ook gehanteerd worden als voorwaarde bij de inkoop.

46 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Besparingen die door verbeteringen bereikt worden zouden (ten dele) moeten
terugvloeien naar het samenwerkingsverband.

31
R E I S

32
R E I S

Aan het ministerie van VWS, beroepsgroepen, organisaties
van ouderen en patiënten
Geef hoge prioriteit aan de ontwikkeling van effectieve en efficiënte digitale gegevensuitwisseling
tussen ouderen, mantelzorgers en aanbieders van zorg en ondersteuning.
Samenwerking gaat niet zonder naadloze overdracht van informatie. Een goede
uitwisseling van informatie helpt ouderen om regie te voeren over de zorg en onder­
steuning die zij ontvangen en is bijvoorbeeld van groot belang om een adequaat
gebruik van medicatie, een punt van zorg bij vele kwetsbare ouderen, te bevorderen.76
Tijdens de coronacrisis bleek eens te meer hoe belangrijk het is om snel toegang tot
elektronische dossiers te kunnen krijgen, ook voor een adequate respons in crisis­
situaties. Voor de gegevensopslag en -uitwisseling in de zorg voor ouderen moeten
met spoed informatiestandaarden ontwikkeld worden en landelijke afspraken over de
technische specificaties van de koppelingen tussen de informatiesystemen. Juridische
en privacy-technische belemmeringen voor de gegevensuitwisseling tussen zorgverleners,
de ouderen zelf en hun mantelzorgers moeten worden opgeheven. Daarbij dient
onderscheid gemaakt te worden tussen gegevensuitwisseling binnen en tussen het
medische en het sociale domein. De regels op het gebied van privacy verschillen
tussen deze beide domeinen en staan gegevensuitwisseling nog te vaak in de weg.77

Aan NZa, wijkverpleegkundigen en zorgverzekeraars
Maak vaart met de invoering van een nieuwe bekostiging voor de wijkverpleging.
De wijkverpleging dient gefinancierd te worden op een manier die preventie
beloont en productie en onnodige doorverwijzing naar duurdere zorg ontmoedigt.
De financiering dient tevens bij te dragen aan de mogelijkheden voor zorgverzekeraars
en zorgaanbieders om samen te werken. Een financieringssystematiek op basis
van cliënt- en populatiekenmerken, casemix en uitkomstindicatoren lijkt zich hier
het beste voor te lenen.

Zorgen, wonen en welzijn | 47

8 Zorgen, wetten,
		 regels en rollen
Een zelfstandig wonende oudere heeft – potentieel – te maken met drie verschillende wetten op het gebied van zorg en ondersteuning: Zvw, Wmo en Wlz. Dat zou
zo erg niet zijn als die wetten helder van elkaar afgebakend waren, maar dat is helaas
niet het geval. Verschillende vormen van zorg en ondersteuning thuis kunnen
bekostigd worden op grond van twee, soms – bijvoorbeeld in het geval van tijdelijk
verblijf – zelfs drie zorgwetten en elke zorgwet kent zijn eigen, vaak op zichzelf al
behoorlijke ingewikkelde, regels voor de uitvoering en voor het toekennen van
vergoedingen. Het is voor ouderen en degenen die hen bijstaan dan ook een hele
opgave om in de wereld van zorg en ondersteuning hun weg te vinden.
Daar komt bij dat iemand die zorg ontvangt vanuit de ene wet soms moet overstappen
op zorg vanuit een andere wet. Die overgangen verlopen vaak verre van soepel.
Ouderen die overgaan van Zvw-zorg en Wmo-ondersteuning naar Wlz-zorg thuis,
omdat ze intensievere zorg nodig hebben, kunnen bijvoorbeeld te maken krijgen
met een andere zorgaanbieder, een hogere eigen bijdrage en een (tijdelijke) verlaging
van het aantal uren zorg waar ze recht op hebben. Het probleem van de zorgval, de
verlaging van het aantal uren zorg, lijkt door maatregelen van het kabinet min of meer
opgelost. Dat geldt echter niet voor het verschil in de hoogte van de eigen bijdragen.
Ook professionals in zorg en ondersteuning hebben last van de wettelijke complexiteit.
Ze hebben te maken met verschillende inkopende partijen, verschillende indicatie­
stellers en verschillende toezichts- en verantwoordingsregimes. Dat kost tijd en energie
en het bemoeilijkt de samenwerking met hulpverleners die werken onder een ander
wettelijk regiem. Het is voor hen lastig om ouderen maatwerk te bieden en door
de hele zorgreis heen de behoefte van de oudere zelf leidend te laten zijn en niet de
wet- of regelgeving, die kan veranderen bij de overgang van het ene systeem naar
het andere.
Door de complexe verkaveling van zorg en ondersteuning over drie verschillende
wetten ontstaan er bovendien financiële prikkels die onwenselijk gedrag van inkopende
partijen zouden kunnen stimuleren. Zo levert een oudere die overgaat van Wmo
en Zvw naar Wlz voor gemeenten en zorgverzekeraars een besparing op. Gemeenten
worden financieel niet beloond voor het ondersteunen van zelfstandig wonende

48 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

ouderen in de vorm van, bijvoorbeeld, woningaanpassingen of het bieden van
tijdelijke opvang. En de zorgkantoren beschikken niet over mogelijkheden om
de toestroom naar de Wlz te beperken.
De meest vergaande oplossing om deze problemen definitief te verhelpen zou zijn
alle zorg en ondersteuning voor ouderen, integraal, op basis van één wet te leveren.
Te denken valt dan aan een volledige integratie van het sociale en medische domein.
Dat zou niet slechts herverkaveling betekenen tussen Zvw, Wlz en Wmo, maar het zou
bijvoorbeeld ook een volledige integratie van de financiering vergen, die nu deels
landelijk, deels gemeentelijk, deels via zorgverzekeraars verloopt.
Eén stap minder radicaal is de optie waarbij alle medische en verpleegkundige zorg
voor ouderen in één wet wordt ondergebracht, de Zvw. De Wlz zou alleen nog blijven
bestaan voor de gehandicaptenzorg en (langdurige intramurale) geestelijke gezond­
heid­szorg. Ook deze variant heeft als voordeel dat een aantal coördinatieproblemen en
verkeerde financiële prikkels verdwijnt en overzicht en eenvoud toenemen. Er komen
echter nieuwe coördinatieproblemen voor terug, bijvoorbeeld tussen de zorg voor
ouderen, de zorg voor gehandicapten en de zorg voor gehandicapte ouderen. Ook gaat
het per saldo, omdat het domein van de Zvw groter wordt, om een verdere privatisering
van de ouderenzorg wat de nodige vragen zal oproepen over publieke waarborgen
en democratische controle.
Beide varianten leiden tot forse ingrepen in het huidige stelsel en kennen derhalve
hoge transitiekosten. Dat alleen al betekent dat zo’n transitie waarschijnlijk alleen
zinvol is bij groot draagvlak in het veld en bij overduidelijk hogere baten dan kosten.
Aan beide voorwaarden is op dit moment niet voldaan. Toch vinden wij het belangrijk
om dit perspectief overeind te houden in een zogenaamde no regret strategie:

Zorgen, wetten, regels en rollen | 49

het zetten van de grote stap, met de bijbehorende grote stelselwijziging, is misschien
nu niet realistisch, maar bij de kleinere stappen, die wel degelijk mogelijk zijn, moet
getoetst worden of ze een integrale zorg en ondersteuning voor zelfstandige ouderen
dichterbij brengen of in elk geval niet tegenwerken. We bevelen aan:

33
R E I S

Aan regering en parlement
Hanteer een no regret toets: doe niets waar je later spijt van krijgt.
Het is niet realistisch te pleiten voor het op korte termijn totaal integreren van
de werelden van (ouderen)zorg en welzijn. Maar je kunt er wel voor zorgen dat dit
perspectief niet verder weg raakt. Dat is de essentie van de no regret benadering:
houd steeds het wenkend perspectief van integrale zorg en ondersteuning voor
zelfstandig wonende ouderen voor ogen, ongeacht wet of financiering, en doe niets
wat dat doel minder makkelijk te bereiken maakt.
Een interventie die onzes inziens de no regret toets waarschijnlijk kan doorstaan is het
onder één wettelijk regime brengen van de zorg en ondersteuning voor alle zelfstandig
wonende ouderen. De gedachte hierachter is dat het, zolang niet alle ouderenzorg
onder één wet valt, belangrijk is om de overgang van de ene wet naar de andere wet,
zoveel mogelijk te laten samenvallen met een daartoe aanleiding gevende verandering
in het leven van een oudere. Nu is het zo dat die systeemovergang samenvalt met het
moment waarop een oudere een beroep kan doen op Wlz-zorg, ook al woont hij of zij
nog zelfstandig. Wij denken dat het beter is de systeemovergang te laten samenvallen
met het moment waarop de oudere verhuist naar een verpleeghuis. Het voordeel
daarvan is dat een oudere die geleidelijk meer zorgafhankelijk wordt, maar nog wel
zelfstandig of semi-zelfstandig woont, zo min mogelijk last heeft van veranderingen
in regimes, verantwoordelijke partijen, wetten en regels. Eenvoud en overzicht, en dus
het vermogen de regie te voeren, nemen op die manier toe voor de oudere, juist in
de periode van (semi-)zelfstandig wonen die we graag zo lang mogelijk zouden laten
duren. Professionals kunnen zich daardoor, zolang een oudere zelfstandig kan wonen,
helemaal richten op de behoeften van de oudere. De enige principiële systeemovergang
die overblijft is die van niet-verpleeghuiszorg naar verpleeghuiszorg. We bevelen aan:

34
R E I S

Aan het ministerie van VWS
Overweeg alle zorg en ondersteuning voor zelfstandig wonende ouderen uit de Wlz te halen
en over te hevelen naar Zvw en Wmo.
Door de voorgestelde ingreep wordt de overgang naar een verpleeghuis gelijk aan de
overgang van Zvw/Wmo naar Wlz. Drempels bij de overgang naar een intensievere vorm
van zorg, in de vorm van bijvoorbeeld een hogere eigen bijdrage of een noodzakelijke
wisseling van zorgaanbieder, bestaan niet meer zolang ouderen (semi-)zelfstandig
wonen. Dit leidt tot een verbreding van de aanspraken op grond van Wmo en Zvw.
Uitgangspunt is dat de zorg voor de zelfstandig wonende oudere kan meegroeien

50 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

met de zorgbehoefte, zonder dat de oudere naar een ander regime hoeft over te gaan,
totdat Wlz-zorg nodig is. De Wlz wordt voor ouderen teruggebracht tot het domein
waarvoor de wet oorspronkelijk bedoeld was: dat van de langdurige institutionele,
intramurale zorg. Voor de woonzorginitiatieven die op dit moment vanuit de Wlz
via VPT, MPT of PGB worden gefinancierd, dient een overgangsregeling getroffen
te worden.
De wetswijziging die wij hier in overweging geven biedt onder andere een oplossing
voor het verschil in eigen bijdrage bij de overgang van Zvw/Wmo naar Wlz-zorg thuis.
De flexibiliteit in de zorg en ondersteuning neemt erdoor toe en het wordt makkelijker
om, bij alle veranderingen die zich in het leven van zelfstandig wonende ouderen
voordoen, maatwerk te blijven leveren. De maatregel leidt daarbij tot een vermindering
van de administratieve lasten van wijkverpleegkundigen. De verandering zou volgens
ons alleen moeten gelden voor de ouderenzorg. De zorg voor zelfstandig wonende
mensen die al voor hun 65e levensjaar vanwege aandoeningen of beperkingen
zorgafhankelijk werden, zou op grond van de Wlz geleverd moeten kunnen blijven
worden.
VPT, MPT en ook PGB op grond van de Wlz zouden hiermee voor zelfstandig wonende
ouderen ophouden te bestaan. Wij zijn ons ervan bewust dat juist op basis van deze
financieringsvormen veel nieuwe woonvormen voor ouderen ontwikkeld worden,
maar constateren dat bij deze initiatieven de keuze voor VPT, MPT of PGB niet alleen
gemotiveerd wordt door verschillen in zorgbehoefte of zorgaanbod, maar ook, ten
minste gedeeltelijk, door het perspectief op een betere marge voor de aanbieder.
Elders in de zorg wordt dat onwenselijk geacht. We denken dat het verstandig is ook
hier aan het streven naar winst tegenwicht te bieden door deze initiatieven in de Zvw
onder te brengen en daarmee in het bereik van de inkoopkracht van zorgverzekeraars.
Verzekeraars hebben immers ook in de curatieve zorg laten zien prima om te kunnen
gaan met het inkopen bij particuliere innovatieve aanbieders.
Om de voorgestelde wijziging goed te laten landen zullen enkele voorwaarden
vervuld moeten zijn. We noemden al de uitbreiding van de aanspraken op grond van
Zvw en Wmo. We wezen ook op het belang van meerjarige inkoopcontracten van
zorgverzekeraars, die niet alleen essentieel zijn om samenwerkingsrelaties tot stand
te laten komen, maar ook om innovaties mogelijk te maken. Verder vergt het zo lang
mogelijk zelfstandig laten wonen van ouderen investering in de eerste lijn, conform
de gesloten hoofdlijnenakkoorden, en een financiële beschouwingswijze die over
de grenzen van domeinen en organisaties heen kijkt en zich laat leiden door het
algemeen maatschappelijke belang. De NZa zal erop moeten toezien dat adequate
financiering en continuïteit van de zorg voor zelfstandig wonende ouderen
gewaarborgd worden.

Zorgen, wetten, regels en rollen | 51

We zijn ons ervan bewust dat ons voorstel niet alleen voordelen heeft, maar ook
nadelen. De grens tussen Zvw en Wlz verdwijnt niet, maar wordt verlegd; dat brengt
nieuwe coördinatieproblemen met zich mee. Minder dan in de huidige situatie,
denken wij, maar ze zijn er niettemin. Ook in de nieuwe situatie zal samenwerking
over de grens van domeinen heen gestimuleerd en niet belemmerd moet worden.
Bij de praktische invoering kan het volgende worden overwogen:
•	De minst radicale variant van ons voorstel is dat de VPT-variant van de Wlz voor de
Wlz behouden blijft. Een radicalere variant is dat alle woon/zorg-combinaties voor
zelfstandig wonende ouderen onder Zvw en Wmo gaan vallen. De radicaalste variant
is dat de Wlz alleen nog maar bedoeld is voor zorg die uitsluitend bij verblijf in een
gespecialiseerde instelling verleend kan worden, zoals de zorg voor mensen met
de ziekte van Korsakov of Huntington.
•	Het is mogelijk om de verschillende varianten in de praktijk te onderzoeken op
hun effecten op ouderen en professionals of om met de minst radicale variant
te beginnen en bij gebleken succes de radicalere variant te onderzoeken.
Eerder wezen we al op de essentiële rol die de wijkverpleging onzes inziens te vervullen
heeft. De wijkverpleegkundige is een belangrijke steunpilaar voor zelfstandig wonende
ouderen die afhankelijk zijn van zorg en ondersteuning en maakt samen met huisarts
en sociaal werker deel uit van het kernteam dat verantwoordelijk is voor de proactieve en
geïntegreerde zorg die kwetsbare ouderen nodig hebben (aanbeveling 29). Mits de finan­
ciering daarop is ingericht kan de wijkverpleging een belangrijke bijdrage leveren aan het
voorkómen van verslechtering van de gezondheid en van onnodige zorg en doorv­erwij­
zingen (aanbeveling 32). De wijkverpleegkundige is bovendien het best gepositioneerd
om aan te geven wanneer het in redelijkheid niet meer te verantwoorden is dat iemand
thuis blijft wonen en de kosten van de zorg die daarvoor nodig is op de gemeenschap
afwentelt (aanbeveling 4). Om de wijkverpleegkundigen in staat te stellen hun centrale
rol in de zorg voor zelfstandig wonende ouderen goed te vervullen, bevelen wij aan:

35
R E I S

Aan de zorgverzekeraars
Koop wijkverpleging in bij een beperkt aantal aanbieders en volg daarbij de grootste verzekeraar.
De versnippering van verpleging en verzorging thuis over vele, vaak kleine aanbieders,
vooral in bepaalde wijken in de grote steden, is een groot obstakel voor de samen­
werking in de wijk tussen de professionals in zorg en ondersteuning voor ouderen. Het
aantal aanbieders van wijkverpleging zou beperkt moeten blijven tot niet veel meer
dan twee per wijk. De zorgverzekeraars zullen per wijk contracten moeten sluiten met
dezelfde aanbieders. Het ligt voor de hand dat zij daarbij de verzekeraar die in de regio
het grootste is, volgen. Het kabinet zou hierover nog tijdens de huidige kabinetsperiode
afspraken moeten maken met de zorgverzekeraars.

52 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

36
R E I S

37
R E I S

Aan het ministerie van VWS
Stel artikel 13 van de Zvw buiten werking voor de wijkverpleging.
Artikel 13, lid 1, van de Zvw bepaalt dat verzekerden vrij zijn om een zorgverlener uit
te kiezen met wie hun verzekeraar geen contract gesloten heeft en dat zij dan recht
hebben op een ‘door de verzekeraar te bepalen vergoeding’. Toepassing van deze regel
op de wijkverpleging zou ertoe kunnen leiden dat alsnog allerlei niet gecontracteerde
aanbieders van wijkverpleging in een bepaalde regio aan de slag kunnen, terwijl juist
de kleinere, niet gecontracteerde aanbieders vaak minder goed aanspreekbaar zijn
op samenwerking met andere partijen. Het effect van het contracteren van een klein
aantal aanbieders zou daarmee teniet worden gedaan. Wij pleiten er dan ook voor
om met een gerichte ingreep de wijkverpleging uit te zonderen van de werking van
artikel 13, lid 1 van de Zvw en om deze wetswijziging in het eerste jaar van het nieuwe
kabinet in het Staatsblad te publiceren.

Aan gemeenten en CIZ
Geef wijkverpleegkundigen de taak om, rekening houdend met de mogelijkheden en beperkingen
van ouderen en hun omgeving, gemeenten en CIZ zwaarwegend te adviseren over respectievelijk
de toekenning van Wmo-voorzieningen en de indicering voor Wlz-zorg.
De wijkverpleegkundige stelt al indicaties voor het verlenen van verpleging en verzorging
thuis op grond van de Zvw. Wanneer de wijkverpleegkundige, die de mogelijkheden van
een oudere en zijn of haar omgeving kent, daarnaast ook een belangrijke rol krijgt in
de indicatiestelling voor Wmo en Wlz, dan zou dat goed sluitend maatwerk in zorg en
ondersteuning mogelijk maken en veel bureaucratische rompslomp kunnen voorkómen.
De rol in de indicering voor de Wmo leidt er tevens toe dat de wijkverpleegkundige zich
al in een vroeg stadium van de situatie van een oudere op de hoogte stelt, waardoor het
mogelijk wordt zowel een onnodig vroeg, als een te laat beroep op formele zorg te voorkómen. De precieze omschrijving van de taak van de wijkverpleegkundige ten aanzien
van de Wmo is een zaak van de gemeente. Artikel 2.6.3 van de Wmo biedt gemeenten zelfs
de mogelijkheid om wijkverpleegkundigen te mandateren om zorg en ondersteuning
voor een cliënt vast te stellen. Ten aanzien van de Wlz denken wij dat het CIZ vooralsnog
de uiteindelijke bevoegdheid om mensen al of niet toe te laten tot Wlz-zorg moet
behouden, om te voorkómen dat ouderen ten onrechte in de Wlz terechtkomen. De
taak van de wijkverpleegkundige is dan een zwaarwegend advies uit te brengen, dat het
CIZ volgt, tenzij er goed onderbouwde en doorslaggevende redenen zijn om anders
te besluiten. Op termijn, wanneer de Zvw en Wlz stapsgewijs integreren voor wat betreft
de ouderenzorg, kan de bevoegdheid om te indiceren voor Wlz-zorg geheel bij de wijk­
verpleegkundige worden gelegd.

Zorgen, wetten, regels en rollen | 53

38
R E I S

39
R E I S

Aan wijkverpleegkundigen, NZa en Zorginstituut
Ontwikkel een leidraad op grond waarvan wijkverpleegkundigen kunnen bepalen wanneer
de noodzakelijke zorg niet langer verantwoord en doelmatig in de eigen woning van een oudere
kan worden verleend en opname in een verpleeghuis noodzakelijk is.
Verzekerden hebben recht op zorg op grond van de Wlz wanneer zij blijvend aangewezen
zijn op permanent toezicht of op 24 uur zorg per dag in de nabijheid. Ouderen met een
dergelijke zware zorgbehoefte die niet naar een verpleeghuis willen, moeten echter de
mogelijkheid hebben om de overgang naar het verpleeghuis te vermijden door eigen
financiële middelen in te zetten of een beroep te doen op hun sociale netwerk, zonder
dat dit hun recht om later alsnog de overgang naar een verpleeghuis te maken in de
waagschaal stelt. Dat neemt niet weg dat er grenzen zijn aan wat mensen redelijkerwijs
aan collectief gefinancierde zorg thuis mogen verlangen. Wanneer de zorg ondanks de
inzet van eigen hulpbronnen niet langer verantwoord en doelmatig in de eigen woning
te verlenen is, moet de wijkverpleegkundige op grond van een duidelijke leidraad
kunnen vaststellen dat opname in een verpleeghuis noodzakelijk is. Een maximumaantal
uren zorg en ondersteuning dat op basis van Wmo en Zvw verleend wordt, zal deel
moeten uitmaken van het doelmatigheidscriterium dat in de leidraad moet worden
uitgewerkt. Een tijdelijke verzwaring van de zorg, bijvoorbeeld in de palliatieve fase,
zal wel binnen Zvw en Wmo opgevangen moeten kunnen worden.

Aan het ministerie van VWS
Pas de Wmo zodanig aan dat gemeenten Wmo-ondersteuning niet mogen weigeren zolang
de zorg thuis verantwoord en doelmatig te verlenen is.
Op dit moment is de Wlz voor de Wmo een ‘voorliggende voorziening’, wat wil zeggen
dat gemeenten Wmo-ondersteuning mogen weigeren of beëindigen, wanneer dezelfde
ondersteuning ook op grond van de Wlz te verkrijgen is.o Wij denken dat dit niet langer
mogelijk moet zijn, zodat ouderen in staat gesteld worden mede met behulp van eigen
middelen en mensen opname in een verpleeghuis te vermijden of uit te stellen, ook
wanneer zij volgens de Wlz voor Wlz-zorg in aanmerking kunnen komen.
Rond Wlz, Zvw en Wmo speelt nog iets. Gemeenten moeten natuurlijk over voldoende
middelen beschikken om hun taken op grond van de Wmo goed te kunnen uitvoeren.
Op dit moment ontvangen zij een – vrij besteedbaar – bedrag uit het gemeentefonds,
dat onafhankelijk is van het feit of hun inwoners zorg en ondersteuning ontvangen uit
Wmo en Zvw of uit de Wlz. Wij denken dat dit een gemiste kans is. Gemeenten hebben
allerlei mogelijkheden om het vermogen van ouderen te bevorderen om goed voor

o Wij hebben geen aanwijzingen dat dit op grote schaal gebeurt en al helemaal niet om financieel gewin.
Het lijkt waarschijnlijker dat hieraan overwegingen van kwaliteit, veiligheid en organiseerbaarheid van zorg
en ondersteuning ten grondslag liggen.

54 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

zichzelf en voor elkaar te zorgen: investeren in een veilige en aantrekkelijke omgeving
met voldoende groen, zorgen voor een adequaat woon(zorg)aanbod, tijdige voor­
lichting en ondersteuning, goed samenwerken met senioren- en inwonersorganisaties,
samen met zorgaanbieders en zorgverzekeraars inzetten op, bijvoorbeeld, tijdige
signalering van risico’s, valpreventie en goede ondersteuning van mantelzorgers.
Wanneer zij daarmee de instroom van hun ouderen in de Wlz weten te beperken, zou
het goed zijn om hen daarvoor te belonen. Als onze laatste aanbeveling formuleren
wij dan ook:

40
R E I S

Aan de ministeries van VWS en BZK
Richt de verdeling van het gemeentefonds zó in dat gemeenten met een vergelijkbare
bevolkingssamenstelling een hogere uitkering uit het fonds ontvangen naarmate de instroom
van hun inwoners in de Wlz lager is.
Op deze manier worden gemeenten beloond voor de besparingen die zij weten te
realiseren op de uitgaven aan de Wlz. Wanneer tegelijkertijd het geld dat op deze manier
op de Wlz bespaard is, wordt toegevoegd aan het gemeentefonds, is het nettoresultaat
een budget-neutrale investering in de ondersteuning van zelfstandig wonende ouderen.

Zorgen, wetten, regels en rollen | 55

9 Tot besluit
De aanbevelingen die we in dit advies formuleren zijn erop gericht het vermogen
van ouderen om goed voor zichzelf en voor elkaar te zorgen te ondersteunen, onder
andere door digitalisering en door te zorgen voor geschikte woonmogelijkheden,
de samenwerking op het gebied van wonen, welzijn en zorg te verbeteren, en de
complexiteit van het stelsel van zorg en ondersteuning op een paar cruciale punten
te verminderen. We kunnen niet garanderen dat daarmee op de lange termijn de zorg
voor zelfstandig wonende ouderen op peil gehouden kan worden. Dé oplossing voor
het probleem dat de minister ons heeft voorgelegd ligt niet voor het grijpen.
We zijn ons ervan bewust dat de betaalbaarheid van de gezondheidszorg, en die van
de ouderen- en verpleeghuiszorg in het bijzonder, een belangrijk punt van zorg is.
We hebben er daarom van afgezien om aanbevelingen te formuleren die leiden tot
structureel hogere uitgaven aan de gezondheidszorg of aan de zorg voor thuiswonende
ouderen in het bijzonder.
Met name in krimpregio’s is er door arbeidsmarktproblematiek en vergrijzing nu al
sprake van schaarste aan mantelzorgers en professionele krachten. De organiseer­
baarheid van de zorg voor ouderen is in deze regio’s hierdoor – en door de lage
bevolkingsdichtheid en lange aanrijtijden – nu al een probleem. Vergroting van het
aanbod van verzorgenden en verpleegkundigen op de arbeidsmarkt brengt echter het
risico met zich mee het betaalbaarheidsprobleem te verergeren. We hebben daarom
geen aanbevelingen gedaan gericht op vergroting van het aanbod van verzorgenden
en verpleegkundigen.
De aanbevelingen die we in het voorafgaande wel hebben geformuleerd, richten zich
op versterking en versnelling van een beweging die al gaande is: een ontwikkeling in
de richting van een nieuwe manier om te voorzien in de behoeften van zelfstandig
wonende ouderen, die de eigen regie en het aanpassingsvermogen van de ouderen
zelf centraal stelt. We zijn ervan overtuigd dat versterking van deze beweging veel
vraag naar professionele zorg en ondersteuning zal kunnen voorkómen. Jong en oud,
seniorenorganisaties en bewonersinitiatieven, werknemers en werkgevers, woning­
corporaties, zorgverzekeraars, aanbieders van zorg en ondersteuning, lokale en
landelijke overheid: iedereen zal hierin zijn of haar verantwoordelijkheid moeten
nemen. Dit is geen oplossing die panklaar op de plank ligt en gegarandeerd alle
problemen oplost, maar wel een beweging in de goede richting.

56 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Tot besluit | 57

Referenties
1.

Huber M, Knottnerus JA, Green L e.a. How should we define health? BMJ.
2011:343:d4163 doi: 10.1136/bmj.d4163.
2. Huber M, van Vliet M, Giezenberg M e.a. Towards a 'patient-centred' operationalisation of the new dynamic concept of health: a mixed methods study. BMJ Open.
2016;5:e010091.
3. Nederlands Innovatiecentrum voor Leefstijlgeneeskunde. Wetenschappelijke
notitie over de relaties tussen COVID-19, metabole ontregeling, weerstand en
leefstijlinterventies. Leiden: TNO/LUMC; 2020.
4. https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/levensverwachting/cijferscontext/trends#node-prognose-levensverwachting.
5. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/71950ned/table?ts=1520605251933.
6. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. De derde levensfase: het geschenk
van de eeuw. Den Haag: RVS; 2020.
7. de Klerk M, Verbeek-Oudijk D, Plaisier I, den Draak M. Zorgen voor thuiswonende
ouderen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; 2019.
8. Nederlandse Zorgautoriteit. Zorg voor ouderen 2018. April 2018.
https://puc.overheid.nl/nza/doc/PUC_234967_22/1/.
9. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80298ned/table?ts=1570105518030.
10. van Campen C, red. Kwetsbare ouderen Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau;
2011.
11. van Campen C, Broese van Groenou M, Deeg D, Iedema J. Met zorg ouder worden.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; 2013.
12. Verbeek-Oudijk D, van Campen C. Ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; 2017.
13. Wind A, te Velde B. Handreiking Kwetsbare ouderen thuis. Handreiking voor
integrale zorg en ondersteuning in de wijk. Mei 2019.
14. Doekhie KD, de Veer AJ, Rademakers JJ, e.a. Ouderen van de toekomst. Verschillen
in de wensen en mogelijkheden voor wonen, welzijn en zorg. Utrecht: Nivel; 2014.
15. Statline. Prognose intervallen van de bevolking. 19 december 2017.
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83786NED/table?fromstatweb.
16. Daalhuizen F, de Groot C, van Amsterdam H. Zorg om banen in de ouderenzorg.
Den Haag: PBL; 2018.
17. https://www.rivm.nl/infographic-impact-van-vergrijzing.
18. https://www.vtv2018.nl/aandoeningen.
19. https://www.vtv2018.nl/Levensverwachting.
20. I&O research. Geld (over) voor langer thuis. Provincie Overijssel, september 2018.

58 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

21. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/06/20/kamerbriefover-voortgang-clientondersteuning.
22. https://www.monitorgeclusterdwonen.nl/.
23. Taskforce Wonen en Zorg. Werkplan 2020. Samen werken aan beweging en
slagkracht. https://uploads-ssl.webflow.com/5e143a35a23876dd2a90c823/
5e2584802e290cf2e3dba470_TWZ_Werkplan_v4.pdf.
24. https://www.vilans.nl/artikelen/320-burgerinitiatieven-in-de-zorg-in-kaart-gebracht.
25. Smelik J, Bardoel I. Actieprogramma Zorgzame Gemeenschappen: Nederland Zorgt
Voor Elkaar. Mei 2018.
26. Nederland Zorgt Voor Elkaar. Schriftelijke mededeling, 10 februari 2020.
27. http://ontmoetingscentradementie.nl/.
28. https://odensehuizen.nl/odensehuis-algemeen/.
29. https://www.eentegeneenzaamheid.nl/.
30. de Kam G, Ledelmeijer K. Leren van 20 jaar ervaring met woonservicegebieden
Den Haag: Platform31; 2019.
31. Aedes ActiZ Kenniscentrum Wonen Zorg, Aedes. Bouwen aan sociale netwerken.
Den Haag, 2018.
32. http://www.aal-europe.eu/.
33. https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/ouderen/dementie/programmas/
programma-detail/ambient-assisted-living-aal/.
34. https://www.zonmw.nl/nl/over-zonmw/ehealth-en-ict-in-de-zorg/programmas/
programma-detail/stimuleringsregeling-ehealth-thuis/.
35. https://www.aanmelder.nl/slimmerthuis.
36. van Linschoten CP, te Velde BP. Inventarisatie en analyse van multidisciplinaire
zorg voor kwetsbare ouderen. Groningen: Argo; 2016.
37. Taskforce Zorg op de Juiste Plek. De juiste zorg op de juiste plek. Wie durft? April 2018.
38. https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/.
39. https://programmalangerthuis.nl/.
40. Raad van Ouderen. Campagne De waarde van ouder worden. Januari 2019.
41. Technopolis/Oxford Economics. The Silver Economy. European Union, 2018.
42. Planbureau voor de Leefomgeving. Aanpassen of verkassen? Langer zelfstandig
in een geschikte woning. Den Haag: PBL, 2019.
43. Leidelmeijer K, van Iersel J, Leering D. Monitor investeren in de toekomst.
Ouderen en langer zelfstandig wonen. Amsterdam: Rigo, 2017.
44. Planbureau voor de Leefomgeving. Zelfstandig thuis op hoge leeftijd. Den Haag:
PBL, 2019.
45. de Boer A, Plaisier I, de Klerk M. Mantelzorgers in het vizier. Den Haag: SCP; 2019.
46. https://www.skipr.nl/actueel/id36240-capaciteitsproblemen-blijven-kort-herstelachtervolgen-.html.
47. Brief aan Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 23 235, nr. 181.
48. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/33/bijna-net-zoveel-vacatures-als-werklozen.

Referenties | 59

49. OECD. Health at a glance 2019. OECD Indicators.
50. Wouterse B, ter Rele H, van Vuuren D. Financiering van de zorg op de lange
termijn. CPB Policy Brief 2016/10.
51. Zeilstra A, den Ouden A, Vermeulen W. Middellangetermijn-verkenning zorg
2022-2025. CPB Notitie, 2019.
52. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/04/20/bmh-2-naareen-toekomstbestendig-zorgstelsel.
53. de Jong Gierveld J, Fokkema T. Strategies to prevent loneliness. In: Sha’ked A,
Rokach A, eds. Addresssing loneliness; Coping, Prevention and Clinical
Interventions. New York: Routledge, 2015.
54. Raad van Ouderen. Voorbereiden op ouder worden. Juni 2019.
55. van Campen C. Gelukkig ouder worden in een veranderende samenleving.
Een pleidooi voor zingeving en creativiteit. Den Haag: SCP; 2020.
56. de Groot Y, Koopman R, Bes S. Evaluatie verhuisregelingen Amsterdam.
Van Nimwegen, mei 2019.
57. Nies H, Herps M, Vreeken E e.a. Ouderen- en gehandicaptenzorg in Scandinavië.
Op zoek bronnen voor duurzame vernieuwing. Utrecht: Vilans; 2019.
58. https://www.anbo.nl/nieuws/een-op-de-drie-ouderen-online-om-eenzaamheidte-voorkomen.
59. https://www.dejuistezorgopdejuisteplek.nl/themas/toekomstige-zorgvraag-in-beeld.
60. Motie Veldman en Van den Berg, 31 oktober 2019. Vergaderjaar 2019-2020, 35 300 XVI,
nr 36.
61. de Bruijn D, Nourozi S, van Xanten H e.a. Wat knelt? Knelpunten bij burger­
initiatieven in zorg en ondersteuning. Utrecht: Movisie/Vilans; 2016.
62. https://www.lsabewoners.nl/zorg/kennis/succesfactoren-voor-bewonerszorginitiatieven/.
63. Samen zelfstandig. Ouderenhuisvesting nieuwe stijl. Habion, Stadgenoot,
Woonzorg Nederland, 2019.
64. Plaisier I, den Draak M. Wonen met zorg. Den Haag: SCP; 2019.
65. Vastgoed voor de buurt. Corporaties investeren in leefbaarheid. De Vernieuwde
Stad/Platform 31, Amsterdam/Den Haag, 2016.
66. De Moor T. De herontdekking van het collectief. Sampoll, april 2013.
67. Stichting Statiegeld op jeugd, Son en Breugel. Schriftelijke mededeling,
22 januari 2020.
68. van Campen C, Kooiker S, de Boer A. Zorgen. Hoe gaan we als samenleving zorgen
voor de groeiende groep ouderen? In: van Broek A e.a., red. De toekomst
tegemoet. Sociaal en Cultureel Rapport 2016. Den Haag: SCP; 2016.
69. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/12/10/tk-bijlagetaakopdracht-ibo-deeltijdwerk.

60 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

70. Leyden Academy on Vitality and Ageing. Grijs is niet zwart wit, ambities van 55+.
Medical Delta, 2013.
71. Kaljouw M, van Vliet K. Naar nieuwe zorg en zorgberoepen: de contouren.
Diemen: Zorginstituut Nederland; 2015.
72. van Vliet K, Grotendorst A, Roodbol P. Anders kijken, anders leren, anders doen.
Diemen: Zorginstituut Nederland; 2016.
73. Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Labs en Werkplaatsen van de HAN.
Arnhem/Nijmegen: HAN; 2020.
74. Gezondheidsraad. Onderzoek waarvan je beter wordt. Den Haag:
Gezondheidsraad; 2016.
75. Gezondheidsraad. Sociaal werk op solide basis. Den Haag: Gezondheidsraad; 2014.
76. https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/06/04/start-alliantie-medicatieveiligheid.
77. Raad voor Volksgezondheid en Samenleving. Heft in eigen hand. Zorg en
ondersteuning voor mensen met meervoudige problemen. Den Haag: RVS; 2017.

Referenties | 61

Bijlagen

62 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

A Opdracht
In de Regeling instelling adviescommissie Toekomst zorg thuiswonende ouderen is de opdracht
aan de commissie als volgt verwoord:
1. De commissie heeft tot taak onderzoek te doen naar en een advies uit te brengen
over wat er nodig is om de zorg voor thuiswonende ouderen ook in de toekomst
op peil te houden, rekening houdend met de demografische, maatschappelijke
en technologische ontwikkelingen en de betaalbaarheid van de zorg.
2. In aanvulling op de taakomschrijving in het eerste lid oefent de commissie
haar taak uit met inachtneming van de volgende vragen:
		 a. Hoe ziet de zorg thuis voor ouderen er nu uit?
		 b. Welke trends en ontwikkelingen hebben gevolgen voor de zorg voor
ouderen thuis?
		 c. Wat betekenen deze trends en ontwikkelingen voor de zorg thuis in 2030?
		 d. Wat betekent dit voor de organisatie van de zorg en de betaalbaarheid
van de zorg – gegeven deze trends – in 2030?
		 e. Wat betekent dat voor de inrichting van de stelsels?
		 f. Wat is een langetermijnoplossing voor de zorgval van mensen bij de overgang
van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 en Zorgverzekeringswet
naar de Wet langdurige zorg?

Bijlagen | 63

B Commissie
• Leon van Halder†, voorzitter Raad van Bestuur Radboudumc (tot 27 maart 2019);
		 Wouter Bos, bestuursvoorzitter Invest-NL, voorzitter
• Nienke Bleijenberg, lector proactieve ouderenzorg, Hogeschool Utrecht,
assistant professor Nursing Science, Universitair Medisch Centrum Utrecht
• Joris van Eijck, directeur Zorg, Menzis
• Han de Jager, wethouder Alphen aan de Rijn
• Maarten Klomp, huisarts, bestuurslid InEen
• Marien de Langen, bestuurder woningcorporatie Stadgenoot, Amsterdam
• Mirella Minkman, bestuurder Vilans, bijzonder hoogleraar Innovatie
van organisatie en governance van integrale zorg, Universiteit Tilburg
• Tamara Pieterse, bestuurder Zorgbalans
• Maarten van Rixtel, voorzitter Raad van Bestuur Sensire
• Michiel van Roozendaal, voorzitter Raad van Bestuur Rivas Zorggroep
• Pieter Vos, oud algemeen secretaris Raad Volksgezondheid en Zorg
• Jan de Vries, voorzitter CNV Connectief

Waarnemer namens het ministerie van VWS: Reinier Koppelaar, programmamanager
Langer Thuis (tot 1 april 2020); Henk Reinen, lid management team directie
Maatschappelijke Ondersteuning. Secretaris: Nico de Neeling, senior wetenschappelijk
medewerker, directie Maatschappelijke Ondersteuning, ministerie van VWS.

64 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Bijlagen | 64

C Gesprekspartners
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Ad Pijnenborg, KBO Brabant
Andrea Gnoth, diëtist
Annemarie Künn, onderzoeker Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Annemieke Bambach, Het Gastenhuis
Annet Wind, huisarts
Ans Willemse-van der Ploeg, KBO-PCOB
Arend Arends, klinisch geriater
Arnold Copier, ANBO
Arnoud Boot, hoogleraar economie
Bas Jan van Bochove, gemeente Weesp
Bente van Pinxteren, student toegepaste psychologie
Boris van Zalk, wijkverpleegkundige
Caroline Smeets, ambassadeur wijkverpleegkunde
Catharina Lavrijssen, Nederlandse Zorgautoriteit
Chris Flim, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Chris Kuijpers, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Christina van den Heuvel, Jong RAAT
Dian Bos, student verpleegkunde
Don van Sambeek, KBO-Brabant
Doortje Boshuizen, Vilans
Dorien Verbeek, ministerie van Financiën
Ellen Huijbers, zorggroep DOH
Elly Beunk, verzorgende
Eric Hisgen, Amstelring
Eric van der Hijden, Vrije Universiteit
Erik Schut, hoogleraar economie van de gezondheidszorg
Ernst van Koesveld, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Esther Veldhuis, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Fatma Karapinar, apotheker
Geja Langerveld, ZonMw
Gelle Klein Ikkink, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Gerrit Jeulink, ANBO
Gert Anne van Pruissen, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Glen Brennand, verpleegkundige
Goos van der Lee, KBO-PCOB
Han Schellekens, Dagelijks Leven
Hanna Scharnhorst, student fysiotherapie
Henk Herman Nap, Vilans

Bijlagen | 65

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Hsiao Ching Tan, ANBO
Inge Rinzema, verpleegkundig specialist ouderenzorg eerstelijn
Inger Plaisier, Sociaal en Cultureel Planbureau
Ingrid Doude van Troostwijk, De Argumentenfabriek
Ingrid Kroon, specialist ouderengeneeskunde
Jacobijn Gussekloo, hoogleraar huisartsgeneeskunde
Jamal Kleiboer, student verpleegkundig-begeleider
Jan de Boer, Wedotrust
Jan Derk Brilman, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Jan Festen, KBO Brabant
Jan Smelik, Nederland Zorgt Voor Elkaar
Jeanny Vreeswijk-Manusiwa, KBO-PCOB, NOOM
Jesper Stegeman, Jong RAAT
Johan Polder, RIVM
Johan Rijneveld, Nederlandse Zorgautoriteit
John Zeegers, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Joke Melenhorst, casemanager dementie
Joost Kuijpers, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Joost Trienekens, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Jurriana Wijshof, verzorgende
Karen Bruysters, Cordaan
Kees Kraaijeveld, De Argumentenfabriek
Kevin Klop, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Kim Putters, Sociaal en Cultureel Planbureau
Klaas Muis, ANBO
Lex Tabak, SoloPartners
Lia Joosen, Mezzo
Lieke Franken, ministerie van Financiën
Liena Veenstra, ANBO
Linda de Valk, Jong RAAT
Maire-Anne Lassing, Mezzo
Marc Mispelblom Beijer, student sociaal werk
Marieke Kleiboer, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Marielle van Oort, KBO-PCOB
Marjolein ten Hoonte, Randstad Groep Nederland
Marleen Damen, gemeente Leiden
Martijn Schut, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Mathieu Arendse, TanteLouise
Miranda Laurant, lector organisatie van zorg en dienstverlening
Mirjam de Klerk, Sociaal en Cultureel Planbureau
Nettie Lensink, specialist ouderengeneeskunde

66 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Bijlagen | 66

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Nienke Kuijvenhoven, Sociaal Werk Nederland
Patrick Jeurissen, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Paul van Maanen, ROC Midden Nederland
Peter Alders, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Peter Boerefijn, Habion
Peter Hendrikx, Omring
Peter van Linschoten, Argo
Pim Ketelaar, VitaValley
Rafael Lizanzu, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Raoul Zaal, FocusCura
Richard Olde Voshaar, hoogleraar ouderenpsychiatrie
Rob van de Laar, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Ronald Batenburg, Nivel
Ronald Bellekom, Vereniging Nederlandse Gemeenten
Safaa Isgoowe, verpleegkundige
Sjef van der Klein, sociaal werker
Tessy Zwakenberg, Jong RAAT
Thea Leeuwangh, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Theo van Uum, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Tomas Kooiman, ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Valentin Neevel, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wouter Pronk, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Wouter Wolters, Buro Wisselstroom
Yentl Mesters, wijkverpleegkundige
Yvonne Witter, Aedes
Zainab Osman, verzorgende

Bijlagen | 67

D Ontvangen commentaren
Op de in januari 2020 gepubliceerde eerste versie van ons advies
ontvingen wij reacties van:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

ACM
ActiZ
Ad Maas
Adviesraad Sociaal domein Haren
Agnes Cornelis
Alexandra van Dorst
Alzheimer Nederland
ANBO
Anjo Geluk
Anne Stroop
Anneke van Kregten
Annette Bijlenga
Anton Maes
Atie Bink
Bart Lammers
Batel Alagoas
Bram Theo Steynis
Bram Verhoeven
Burgerinitiatief Oegstgeest
Carel van den Berk
Carin Hoog Stoevenbeld
Carolien van Grinsven
Centrum voor Wonen Etten-Leur
CIZ
CNV Connectief Senioren
ConForte
Cora Westerink
Crétien van Campen
CU Living
CuraeVitel Balie
Dagelijks leven
De Bonnefooi
Denktank 60+ Noord
Denktank WWZ Hoeksche Waard
Ellen Tabak
Erfdelen.nl

68 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
		
•
•
•
•
•
•

Erik IJpema
Frans van Dijk
G4
Geertje Boon
Gemeente Bronckhorst
Gemeente Delft
Gemeenten Noord-Limburg
Gregory Dunker
Han Schwartz
Hans Hueck
Hans van Balgooi
Harrie Neerhof
Henk Geene
Het Gastenhuis
Het Groene Dorp, Groningen
Het Ouden Huis
HHM
Humanitas
Jan Molenkamp
John van Meurs
Jong RAAT
Joost van Hoof
Jos van Hout
Jos Verest
Katja Rusinovc
KBO Brabant
KBO-PCOB
Kenniscentrum Sport en Bewegen
Kenniskring ZorgWonen
Amsterdamse stadsdorpen
Kitty Steltenpool
KNMT
Lex Cachet
LOC
LVGO
Mantelzorg.nl

Bijlagen | 68

			
			
			
			
			

• Marco Vrede
• Marianne van Bochove
• Marike Jansen Schuiling
• Marinus Aldus
• Mitastimabo
• MyLivy
• Nico Rost
• NLZVE
• NVKG
• NVLF
• NVTZ
• NZa
• Omnibuzz
• Opella
•	Oudere Vrouwen Netwerk Nederland
• Ouderen Netwerk PvdA
• Patiëntenfederatie Nederland
• Per Saldo
• Peter Dikker
• PFZW
• PGGM
• Pieter Lagas
• Planbureau voor de Leefomgeving
• Platform Informele Ondersteuning
Oldebroek
• Programmaraad zorgvernieuwing
psychogeriatrie
• Promotiegroep betere ouderenzorg
• R.P. Simons
• Raad van Ouderen
• Regina Vlot-van Keulen
• Rijksbouwmeester
• Rob Dahlmans
• RVS
• Sam Boelens
• Savant Zorg
• Sjuul Cluitmans
• Sociale gerontologie Windesheim
• Stichting PCSOH
• Stichting Statiegeld op jeugd
• Suzanne Breedveld-de Ruiter

• Thebe
• Twan van Pol
• Tzorg
• V&VN
• Van der Waals/Zeinstra architecten
• Vereniging Eigen huis
• VNG
• VTW
• WDTM
• Werkgroep ouderenbeleid
		 PvdA Drenthe
• Wetenschappelijke Tafel
		 Wijkverpleging
• WijdeWijk
• Willem Bakker
• Woongroep Feniks
• Woonzorg Nederland
• Woonzorgboerderij de Reigershoeve
• ZN
• Zorginnovatieforum Groningen
• ZorgSaamWonen

Bijlagen | 69

E Afkortingen
AWVN Algemene Werkgeversvereniging Nederland
BZK Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
cao
Collectieve arbeidsovereenkomst
CIZ
Centrum Indicatiestelling Zorg
CPB Centraal Planbureau
EZK Economische Zaken en Klimaat
IGJ
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
MPT Modulair Pakket Thuis
NZa Nederlandse Zorgautoriteit
OECD Organisation for Economic Co-operation and Development
PGB Persoonsgebonden budget
SCP Sociaal en Cultureel Planbureau
SER Sociaal-Economische Raad
SZW Sociale Zaken en Werkgelegenheid
VNG Vereniging van Nederlandse Gemeenten
VPT Volledig Pakket Thuis
VWS Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wlz Wet langdurige zorg
Wmo Wet maatschappelijke ondersteuning
Zvw Zorgverzekeringswet

70 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

Bijlagen | 70

Bijlagen | 71

72 | Oud en zelfstandig in 2030. Aangepast REISadvies

1. Ga (ver)bouwen!
2. Ga digitaal!
3. Ga samenwerken!
4. Leer van de coronacrisis!

Dit is een uitgave van de commissie
Toekomst zorg thuiswonende ouderen
Het advies is te downloaden van
www.rijksoverheid.nl/tzto
De commissie is te bereiken via
nico.de.neeling@minvws.nl
Foto voorkant: Mediatheek Rijksoverheid
Opmaak: VormVijf
Druk: Telstar
Den Haag, 30 juni 2020