Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 16

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 maart 2011
In aanvulling op de brief van 18 februari jl. over de situatie in de Arabische
regio (Kamerstuk 32 623 nr. 2) en de verslagen van de Raad Buitenlandse
Zaken van 21 februari jl. (Kamerstuk 21 501-02 nr. 1031) en de Europese
Raad op 11 maart jl. (kenmerk DIE-332/11 d.d. 15 maart 2011), informeren
wij u – namens het kabinet – over de politieke, sociale en economische
ontwikkelingen in de Arabische wereld en over de inzet van de Nederlandse regering en de Europese Unie (EU) in reactie hierop. In de bijlage1
treft u daartoe de notitie «Transitie Arabische regio» aan. Hiermee wordt
voldaan aan het verzoek van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken
van 4 februari 2011 met kenmerk 2011D05825.
De ontwikkelingen in de regio bewegen zich in een richting en tempo die
niet te voorspellen is. De hoop is gevestigd op ontwikkelingen die met
zich brengen: maatschappelijke en economische hervormingen, democratisering inclusief vrije en eerlijke verkiezingen, ingebed in rechtsstatelijkheid en respect voor mensenrechten. Deze brief en notitie dienen tegen
deze achtergrond te worden bezien: het gaat hier om de grote lijnen van
de Nederlandse en Europese inzet bedoeld om de processen zo goed
mogelijk te ondersteunen en begeleiden. De precieze invulling zal in de
komende maanden verder gestalte krijgen. Daarover zullen wij u blijven
informeren.

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

kst-32623-16
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

De Arabische regio aan de zuidflank van de EU herbergt grote strategische
belangen voor Europa. Deze bestrijken het hele palet van ons buitenlands
beleid – veiligheid, welvaart en vrijheid – en zijn onderling verweven. Het
ontbreken van sociaaleconomisch perspectief, het wegvallen van
veiligheidsstructuren, toenemende criminaliteit en het ontbreken van
rechtsstatelijke waarborgen kunnen gevolgen hebben voor Nederlandse
belangen. Met een geïntegreerde benadering gericht op menselijke
veiligheid («human security») in zwakke staten worden onderliggende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 623, nr. 16

1

oorzaken van instabiliteit, conflict en uitsluiting aangepakt. Dit schept
voorwaarden voor meer veiligheid en ontwikkeling en ontneemt een
potentiële voedingsbodem voor illegale migratie en terrorisme.
De mensenrechtensituatie is zorgelijk. In (semi)-autoritaire regimes
bestaat weinig tot geen ruimte voor oppositie, vrijheid van meningsuiting,
vrijheid van godsdienst en vrije media, waaronder vrije toegang tot
internet. Naast betrokkenheid bij de Arabische regio is het belang van
deze regio voor onze samenwerking onmiskenbaar. In Noord-Afrika en het
Midden-Oosten bevindt zich meer dan de helft van de wereldwijde olie- en
gasreserves, het belang voor de energievoorzieningszekerheid is dus
evident. Nederland heeft daarnaast grote handelsbelangen in de regio,
vooral in de bouw en infrastructuur, water- en scheepsbouw en hieraan
gerelateerde diensten. Met het oog op het bovenstaande zal de regering
in kaart brengen wat de gevolgen en de betekenis zijn van de ontwikkelingen voor de nationale veiligheid van Nederland.
De schuivende verhoudingen in de regio hebben ook implicaties voor het
Midden-Oosten Vredesproces (MOVP). Welke deze precies zijn valt thans
nog niet vast te stellen. Wel is duidelijk dat er een nieuwe urgentie is
ontstaan voor beide partijen om stappen te zetten.
Nederland zal bilateraal en via de EU en andere multilaterale fora zijn
verantwoordelijkheid nemen en een rol spelen bij het begeleiden en
ondersteunen van het transitieproces. Nederland pleegt een specifieke
inspanning naar aanleiding van de situatie in Libië. Hierover is u separaat
een brief toegegaan met kenmerk DVB/CV-082/11 (d.d. 22 maart 2011).
Nederland hanteert de volgende uitgangspunten:
• multilateraal waar mogelijk, bilateraal waar nodig;
• vraaggestuurd;
• realisme;
• onderscheid korte versus lange termijn;
• geen nieuwe structuren, maar – binnen de bestaande budgettaire
kaders – herijking van bestaande structuren;
• adequate (inter)nationale coördinatie;
• instrumenten toegespitst inzetten;
• conditionaliteit.
Ons past bescheidenheid in onze benadering van de regio, en tegelijk
ambitie en daadkracht in onze inzet. Democratie en respect voor mensenrechten zijn fundamentele en universele vrijheden, maar de eerste
verantwoordelijkheid voor het in gang zetten en uitvoeren van transitieprocessen ligt in de regio zélf. Daarnaast is het van belang helder voor
ogen te hebben dat sommige problemen in de regio van een dusdanige
omvang zijn dat de internationale gemeenschap deze niet zal kunnen
oplossen. Volgens cijfers van het IMF zijn in Egypte, Jordanië, Libanon,
Marokko, Syrië en Tunesië achttien miljoen banen nodig om de huidige
werklozen en de nieuwkomers op de arbeidsmarkt te accommoderen. De
EU kan die banen niet creëren en zal dan ook geen «Marshallplan»
aanbieden. Daar zijn de middelen niet voor. De EU kan – en zal – wel
maatregelen nemen om die groei en ontwikkeling te stimuleren. Deze
steun is er een voor de lange termijn. We moeten het momentum niet
verliezen. Dat betekent ook dat één ronde van vrije verkiezingen niet
voldoende is. Daarbij bestaat het risico dat ondemocratische krachten het
proces kapen.
Effectiviteit en doelmatigheid zijn leidend voor de Nederlandse inzet.
Daarom is het van belang de internationale inspanningen goed af te
stemmen; het grootste deel van de inspanningen zal dan ook via EU en
multilaterale kanalen en de internationale financiële instellingen (moeten)
gaan. Het Verdrag van Lissabon heeft een belangrijke impuls gegeven aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 623, nr. 16

2

de versterking van het gemeenschappelijk buitenlands beleid van de EU.
Daarvan wil dit kabinet optimaal gebruik maken: multilateraal waar
mogelijk, bilateraal waar nodig.
De Mededeling van HV Ashton en Commissaris Füle over een «partnerschap voor democratie en welvaart» vormt de basis van de Europese
inzet. Op korte termijn ontwikkelt de EU een «quick start» pakket aan
maatregelen. Het gaat hier onder andere om technische assistentie aan
democratiseringsprocessen, het intensiveren van de politieke dialoog en
het ondersteunen van verkiezingsprocessen. Daarnaast worden ook meer
structurele maatregelen ontwikkeld. Concreet gaat het om het flexibel
inzetten van bestaande instrumenten, herstructurering van de hulp,
verruiming van de markttoegang (incl. landbouwproducten), het verlenen
van technische assistentie en leningen. In dit kader is herijking van het
EU-Nabuurschapbeleid noodzakelijk. Indien ontwikkelingen in de regio de
verkeerde kant opgaan en er onvoldoende voortgang wordt geboekt op
het gebied van democratie, mensenrechten en rechtsstatelijkheid zullen
we niet aarzelen politieke druk uit te oefenen en behoren sancties tot de
mogelijkheden. Conditionaliteit is voor Nederland van wezenlijk belangBescherming van religieuze minderheden dient hier onderdeel van te zijn. De
Europese Raden van 11 maart jl. en van 24 en 25 maart jl. hebben verder
richting gegeven aan de EU-steunmaatregelen, dit wordt in bijgaande
notitie verder toegelicht.
De regering zal de komende maanden het bestaande bilaterale beleid en
instrumentarium – zoals het Mensenrechtenfonds – verder toespitsen op
de ontwikkelingen in de regio. Daarenboven zal de regering, binnen de
bestaande budgettaire kaders, een nieuwe faciliteit openen naar analogie
van het Matra-programma. Deze zal zich op zowel sociale en economische
elementen richten, als op het ondersteunen van het democratiseringsproces en de ontwikkeling van de rechtsstaat, waaronder het bevorderen
van internetvrijheid. Deze activiteiten moeten aansluiten bij – en dienen
als aanvulling op de internationale inspanningen. Hierbij zal ook gebruik
worden gemaakt van bestaande en nieuwe netwerken, die de Nederlandse ambassades ter plaatse onderhouden. Wij zullen uw Kamer
hierover mede in het licht van de motie Pechtold-Timmermans (kamerstuk
32 623, nr. 9) d.d. 23 maart jl., spoedig nader informeren.
Tenslotte dient te worden benadrukt dat, zoals op 24 maart jl. in de
Tweede Kamer gemeld, Nederland een aangescherpt wapenexportbeleid
zal hanteren ten opzichte van landen in het Midden-Oosten en NoordAfrika. Dit betekent onder andere dat nieuwe wapenexportaanvragen voor
Bahrein, Egypte, Jemen en Tunesië zullen worden aangehouden totdat de
situatie ter plekke aanleiding zal geven tot hervatting van de uitvoer.
De minister van Buitenlandse Zaken,
U. Rosenthal
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 623, nr. 16

3