Een onderzoek naar de processen binnen het Ambtelijk
voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd

Evaluatie nadere
onderzoeken
beleidsinformatie jeugd

Datum
26 april 2021

Opdrachtgever
Ministerie van VWS

Contact
Gillian Lustermans (g.lustermans@aef.nl)
Floor Hoogeboom (f.hoogeboom@aef.nl)
Ruben Jansen (r.jansen@aef.nl)
Irene Niessen (i.niessen@aef.nl)
Foto
Via ANP: Kees van de Ven

Referentie
GV640/rapportage evaluatie nadere onderzoeken beleidsinformatie jeugd

GV640

3

Inhoud
1 Inleiding
1.1
1.2
1.3

Aanleiding en vraagstelling ................................................................................................ 5
Onderzoeksaanpak ............................................................................................................. 6
Leeswijzer ............................................................................................................................ 9

2 De context van het ABJ
2.1
2.2

GV640

14

Kwaliteitsborging .............................................................................................................. 14
Trends en thema’s ............................................................................................................ 17
Zichtbaarheid .................................................................................................................... 22
Bruikbaarheid ................................................................................................................... 25
Samenwerking .................................................................................................................. 27

4 Conclusies en aanbevelingen
4.1
4.2

10

De inrichting van de jeugdzorg ......................................................................................... 10
Het Ambtelijk voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd ..................................... 12

3 Het ABJ in beeld
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

5

29

Conclusies ......................................................................................................................... 29
Aanbevelingen .................................................................................................................. 31

4

1 Inleiding

1.1 Aanleiding en vraagstelling
Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de jeugdhulp,
jeugdbescherming en jeugdreclassering. Vanwege deze vergaande stelselwijziging ontstond
er bij betrokken partijen de behoefte aan betrouwbare informatie om de ontwikkelingen in
het veld beleidsmatig te kunnen volgen. Om een beleidsmatige basis mogelijk te maken, haalt
het Ambtelijk voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd (ABJ) beleidsinformatie op bij
jeugdhulpaanbieders en jeugdteams. Het CBS verwerkt deze gegevens en koppelt de
informatie aan andere maatschappelijke gegevens. Hiermee stelt het CBS vervolgens jaarlijks
een benchmark op. Deze benchmark is openbaar beschikbaar en wordt in allerlei
onderzoeken wordt gebruikt.
Het ABJ is verantwoordelijk voor het opstellen van het informatieprotocol waarin duidelijk
wordt welke informatie aanbieders moeten aanleveren en op welke manier. Daarnaast zet het
ABJ meerdere malen per jaar nadere onderzoeken uit naar de gegevens uit de benchmark.
Het doel van deze onderzoeken is het verbeteren van de kwaliteit van de benchmark, maar
ook het bieden van handvatten aan gemeenten en ministeries voor het maken van
onderbouwde beleidskeuzes op het gebied van de jeugdzorg.
Na een periode van zes jaar, is er een natuurlijk moment voor het ABJ om te bekijken of de
werkwijze nog steeds goed aansluit bij de beoogde doelen. Om een beeld te krijgen van de
nadere onderzoeken die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd, de impact die deze onderzoeken
gehad hebben, en van de samenwerking tussen de veldpartijen, heeft het ABJ gevraagd aan
AEF om een evaluatief onderzoek uit te voeren. In dit onderzoek is er specifieke aandacht voor
drie verschillende aspecten.
- De inhoud van de nadere onderzoeken. Hierbij is gekeken naar eventuele trends of
tegengestelde bevindingen in de nadere onderzoeken die zijn uitgezet tussen 2015 en
2020.
- De impact van de nadere onderzoeken. Hiervoor is gekeken naar de conclusies en
aanbevelingen op het gebied van beïnvloedbare en niet-beïnvloedbare factoren. Ook is
onderzocht of deze resultaten hebben geleid tot (gesprekken over) beleidswijzigingen bij
gemeenten en ministeries.
- De ervaringen van de veldpartijen binnen het ABJ. Hierbij is de wijze waarop er wordt
samengewerkt, en de manier waarop dit door de partijen wordt ervaren onderzocht.
Voor het onderzoek is gekeken naar de periode tussen 2015 en 2020. Er zijn gesprekken
gevoerd met leden van het ABJ, onderzoekers, en betrokken gemeenten.

GV640

5

1.2 Onderzoeksaanpak
1.2.1 Onderzoekssystematiek
Voor dit onderzoek hebben we gebruik gemaakt van een evaluatiekader. Een evaluatiekader
bevat de belangrijkste criteria die horen bij een organisatie of proces. Vanuit deze criteria
worden vervolgens concrete onderzoeksvragen opgesteld die tijdens de evaluatie
beantwoordt worden. Een evaluatiekader wordt opgesteld door eerst de doelstellingen van
een organisatie in kaart te brengen en deze vervolgens te vertalen naar bijbehorende criteria.
Het evaluatiekader vormt het uitgangspunt van een evaluatief onderzoek.
Onderdelen van het evaluatiekader
Ook tot een evaluatiekader te komen voor het voorliggende onderzoek is eerst het proces dat
het ABJ kent in kaart gebracht. De kern van dit proces is het halfjaarlijks samenstellen van een
benchmark van gegevens over de jeugdzorg. In onderstaande figuur is dit iteratieve proces
links schematisch weergegeven. Aan de hand van een protocol wordt er beleidsinformatie
opgevraagd, welke wordt gekoppeld aan andere gegevens en wordt gebruikt om de
benchmark samen te stellen. Naar aanleiding van deze benchmark worden nadere
onderzoeken uitgezet. Eventueel kan een dergelijk onderzoek ertoe leiden dat het
informatieprotocol wordt aangepast alvorens de volgende uitvraag wordt gedaan.

Figuur 1 Het iteratieve proces van het ABJ omtrent op opstellen van de benchmark.

Rechts in de figuur zijn de verschillende beoogde gevolgen en effecten die bij dit proces horen
weergegeven. Zo moet de benchmark er voor zorgen dat de ontwikkelingen rondom
jeugdzorg voor het Rijk te volgen zijn, dat discussies binnen de Tweede Kamer minder op
veronderstellingen en meer op data berusten, en dat de centrale doelstelling van de
Jeugdwet gemeten kunnen worden. De inzichten uit de nadere onderzoeken kunnen leiden

GV640

6

tot beleidswijzigingen bij gemeenten en ministeries. Daarnaast kunnen Kamervragen of
eventuele incidenten mee worden genomen bij het bepalen van het onderwerp van de nadere
onderzoeken.
Om tot een evaluatiekader te komen is, in samenspraak met de opdrachtgever, gekeken naar
het hierboven beschreven proces en de criteria die passen bij een doeltreffende uitvoering
daarvan.
Kwaliteitsborging
Zoals beschreven is het samenstellen van de halfjaarlijkse benchmark de kern van het proces
van het ABJ. Dit betekent dat de kwaliteitsborging van de gegevens in de benchmark van
belang is. Hierbij gaat het om de kwaliteit op het niveau van de benchmark als geheel, niet op
operationeel niveau. Met andere woorden betekent dit dat er geen grote kwaliteitsverschillen
zijn, zodat cijfers van verschillende gemeenten vergelijkbaar zijn.
Trends en thema’s
In de evaluatie kijken we ook naar eventuele trends en thema’s binnen de onderwerpen van
de onderzoeken, de aanleidingen daartoe, de resultaten en aanbevelingen, de werkwijzen, en
het type gemeente waarbij de onderzoeken worden uitgevoerd.
Zichtbaarheid
De nadere onderzoeken zijn diepteonderzoeken die bij een beperkt aantal gemeenten
worden uitgevoerd. Om het mogelijk te maken dat ook andere gemeenten kunnen leren van
de conclusies uit deze onderzoeken, is de zichtbaarheid van deze onderzoeken ook van
belang.
Bruikbaarheid
De onderzoeken worden uitgevoerd met een reden. Het is de bedoeling dat deze onderzoeken
duidelijke conclusies en aanbevelingen bevatten, met een onderscheid tussen nietbeïnvloedbare en wel-beïnvloedbare factoren. Hiermee geven ze antwoord op de vraag waar
men al dan niet op kan sturen door middel van beleidskeuzes. De onderzoeken dienen dus
voldoende voeding te geven voor gemeenten en ministeries. Dit vatten we samen onder het
criterium bruikbaarheid.
Samenwerking
De leden van het ABJ zijn vertegenwoordigers van de belangrijkste veldpartijen in het
jeugdveld, VNG, aanbieders, beroepsverenigingen en ministeries. Om effectief te kunnen
functioneren is het van belang dat er een goede samenwerking bestaat tussen de leden van
het ABJ.
Criteria

Invulling

Kwaliteitsborging
Aandacht voor het betrouwbaar maken en
houden van de data in de benchmark.

- Hoeveel onderzoeken richten zich op de
kwaliteit van de benchmark zelf?

- Is het informatieprotocol veranderd door
deze onderzoeken?

- Is de kwaliteit van de benchmark

verbeterd door aanpassingen aan het
protocol?

GV640

7

Trends en thema’s
Zitten er bepaalde trends in de onderwerpen
van de nadere onderzoeken. Zijn er thema’s
die weinig of niet in beeld zijn geweest?

- Zijn er bepaalde trends te vinden in de

Zichtbaarheid
De nadere onderzoeken bereiken de juiste
partijen en het ABJ wordt gevonden door de
juiste partijen.

- Met wie en op welke manier worden de

aanleidingen van de onderzoeken?

- Kennen de verschillende resultaten en

aanbevelingen van de onderzoeken
bepaalde trends?
- Welke onderwerpen (jeugdhulp
met/zonder verblijf, toegang,
jeugdbescherming, jeugdreclassering)
komen vaker en minder vaak voor?
- Is er een trend in de werkwijzen van de
verschillende onderzoeken?
- Zitten er trends in het type gemeenten
waarbij de onderzoeken uit worden
gevoerd?
- Zijn er thema’s juist niet in beeld
geweest?
onderzoeken actief gedeeld?

- Krijgen de onderzoeken aandacht via
media of publicaties?

- Wordt de juiste doelgroep bereikt?
- Wordt het ABJ benaderd bij

Kamervragen, en wordt dit meegenomen
bij het uitzetten van de nadere
onderzoeken?

Bruikbaarheid
Om bruikbaar te zijn, is het van belang dat de
conclusies en aanbevelingen uit de nadere
onderzoeken duidelijk en concreet zijn, zodat
ze kunnen leiden tot (gesprekken over
eventuele) beleidswijzigingen.

- Leiden de nadere onderzoeken tot

Samenwerking
Er is een productieve samenwerking binnen
het ABJ en met externe partijen.

- Is er sprake van een goede samenwerking

GV640

heldere conclusies en aanbevelingen met
onderscheid tussen wel- en nietbeïnvloedbare factoren?
- Leiden de aanbevelingen en conclusies
tot (gesprekken over eventuele)
beleidswijzigingen bij de betrokken
gemeenten?
- Leiden de aanbevelingen en conclusies
tot (gesprekken over eventuele)
beleidswijzigingen bij ministeries?
- Zijn discussies in de Tweede Kamer
minder op veronderstellingen en meer op
data gebaseerd door de benchmark?
binnen het ABJ?
- Wordt de eigen deelname aan het ABJ
gezien als een meerwaarde?
- Volgen er andere samenwerkingen of
“bijproducten” uit de samenwerking
binnen het ABJ?
- Worden alle relevante partijen binnen het
ABJ vertegenwoordigd?

8

1.2.2 Onderzoeksopzet
We hanteren verschillende methoden voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen uit
het evaluatiekader.
- We hebben een literatuurstudie gedaan naar de nadere onderzoeken uit de periode
2015-2020. Hiermee zijn de aanleidingen, conclusies en aanbevelingen van de
onderzoeken in kaart gebracht. Ook hebben we zo het domein waarin de onderzoeken
zijn gedaan en de deelnemende partijen in kaart gebracht.
- Om eventuele trends of tegenstellingen in de nadere onderzoeken inzichtelijk te maken,
hebben we een kwantitatieve analyse uitgevoerd. Hierbij zijn de resultaten uit de
literatuurstudie verwerkt tot verschillende cijfermatige overzichten van de nadere
onderzoeken.
- Door middel van deskresearch hebben we gezocht naar de impact van de onderzoeken
op het gevoerde beleid van gemeenten en ministeries, en de ontwikkeling van het
informatieprotocol. Ook hebben we gekeken naar de aandacht die de onderzoeken
hebben gekregen in de media en de Tweede Kamer.
- We hebben interviews met de veldpartijen van het ABJ gehouden om bovenstaande
bevindingen te toetsen en uit te diepen. Daarnaast zijn in deze interviews de ervaringen
van de leden van het ABJ in kaart gebracht.
- Ook hebben we interviews met onderzoekers gehouden die de nadere onderzoeken
hebben uitgevoerd. Hierbij hebben we voornamelijk gevraagd naar de mate waarin er
aandacht voor de onderzoeken is geweest, en naar discussies over eventuele
beleidswijzigingen die eruit voort zijn gevloeid.
- Tot slot hebben we ook interviews met gemeenten gevoerd. Hierin hebben we specifiek
gekeken naar de manier waarop de onderzoeken worden bekeken en de effecten die ze
hebben gehad op de beleidsvoering.
Onderzoeksstappen
Voor dit onderzoek heeft AEF eerst in kaart gebracht hoe het proces rondom het verzamelen
van de beleidsinformatie, het opstellen van de benchmark, en het uitzetten van de nadere
onderzoeken eruit ziet. Aan de hand hiervan is een evaluatiekader opgesteld. Dit
evaluatiekader bestaat uit de criteria die van belang zijn voor dit proces. Bij ieder criterium
horen onderzoeksvragen die gedurende de evaluatie zijn beantwoord. De scope van het
onderzoek is bepaald door de leden van het ABJ. Zij hebben aangegeven de onderzoekers
graag te woord te willen staan in het kader van deze evaluatie. De gesprekspartners zijn
gekozen om een zo compleet mogelijk beeld van het ABJ te kunnen vormen. Voor de
interviews zijn gesprekspartners vanuit alle geledingen benaderd.

1.3 Leeswijzer
Het vervolg van dit rapport is als volgt opgebouwd:
- In hoofdstuk 2 wordt de inrichting van de jeugdzorg en het belang van de
beleidsinformatie kort besproken. Ook is hier aandacht voor de samenstelling van het
ABJ en de taken die ze heeft.
- Hoofdstuk 3 begint met de introductie van het gebruikte evaluatiekader. Daarna wordt
voor ieder van de criteria uit dit kader besproken wat de resultaten uit het onderzoek zijn.
- Hoofdstuk 4 bevat een overzicht van de conclusies die uit de evaluatie getrokken kunnen
worden, en een aantal aanbevelingen aan het ABJ.

GV640

9

2 De context van het ABJ

In dit hoofdstuk schetsen we de achtergrond waartegen de processen van het ABJ
plaatsvinden. Deze context van het ABJ binnen het Nederlandse zorgstelsel is relevant om te
kunnen begrijpen wat de taken en doelstellingen van het ABJ inhouden. De eerste paragraaf
geeft een kort overzicht van het domein van de jeugdzorg. Daarna gaan we in op de taken en
doelen die het Ambtelijk voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd (het ABJ) heeft, en
welke processen hiervoor van belang zijn. Tot slot geven we een overzicht van de
onderzoeksmethoden die zijn gebruikt bij het uitvoeren van deze evaluatie.

2.1 De inrichting van de jeugdzorg
Voor de invoering van de Jeugdwet1 in 2015 was de verantwoordelijkheid over de jeugdzorg
gefragmenteerd belegd. Met de Jeugdwet kwam de verantwoordelijkheid (en financiering)
voor een breed scala aan vormen van jeugdzorg bij de gemeenten te liggen. Daarnaast waren
gemeenten ook voor 2015 al verantwoordelijk voor preventie, jeugdgezondheidszorg, en
pedagogische ondersteuning. Een van de doelen van de Jeugdwet was om te zorgen voor
ontschotting volgens het uitgangspunt “één gezin, één plan, één regisseur”. 2 Een direct
gevolg hiervan is dat de oorspronkelijke opdeling in de verschillende typen jeugdzorg niet
langer wordt geregistreerd. In plaats daarvan wordt gekeken naar het type jeugdhulp (met of
zonder verblijf) dat wordt geleverd.

2.1.1 Vormen van jeugdzorg
In 2019 ontving ongeveer 10% van alle jongeren een vorm van jeugdzorg. 3 Jeugdzorg is
grofweg in te delen in drie categorieën: jeugdhulp, jeugdbescherming, en jeugdreclassering.
In de beleidsinformatie wordt jeugdhulp vervolgens weer onderverdeeld in jeugdhulp met
verblijf en jeugdhulp zonder verblijf. In onderstaande figuur is het relatieve aantal cliënten per
jeugdzorgvorm uit de periode 2015-2019 weergegeven.3

1

https://wetten.overheid.nl/BWBR0034925/2020-07-01

Zie de memorie van toelichting van de Jeugdwet
(https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2013/07/01/memorie-vantoelichting-bij-de-jeugdwet)
2

3

Bron: jeugdmonitor (https://jmopendata.cbs.nl)

GV640

10

Figuur 2 Het landelijk aantal cliënten per jeugdzorgvorm (2015-2019).

Jeugdhulp
Jeugdhulp4 is de zorg die geboden wordt aan jongeren en hun ouders voor de gevolgen van
psychische/psychosociale problemen, gedragsproblemen of verstandelijke beperkingen van
de jongere. Ook hulp aan ouders bij opvoedingsproblemen valt onder jeugdhulp. Daarnaast
wordt ook de bevordering van het meedoen in de maatschappij van jongeren met
somatische, lichamelijke, zintuiglijke, of chronische (psycho)sociale tot jeugdhulp gerekend.
Dit omvat ook hulp aan jongeren bij persoonlijke verzorging om de zelfredzaamheid te
vergroten. Collectieve preventie valt per definitie niet onder jeugdhulp. Iets meer dan 9 op de
10 jongeren met een vorm van jeugdzorg ontvangen jeugdhulp zonder verblijf, en bij ongeveer
1 op de 10 gaat het om jeugdhulp met verblijf.3
Jeugdbescherming
Als de veilige ontwikkeling van een jongere in het geding is, en vrijwillige hulp onvoldoende
helpt, kan er jeugdbescherming worden ingezet. Jeugdbeschermingsmaatregelen zijn
dwingend van aard en worden door een rechter opgelegd. Hieronder vallen bijvoorbeeld
ondertoezichtstelling (OTS) en voogdijmaatregelen. In 2019 was er bij iets meer dan 1% van de
jongeren sprake van een vorm van jeugdbescherming.3
Jeugdreclassering
Jeugdreclassering wordt ingezet bij jongeren die in aanraking zijn gekomen met politie of
justitie. Deze maatregelen omvatten een combinatie van controle en begeleiding. Er wordt
begeleiding van een jeugdreclasseringswerker ingezet om te voorkomen dat de jeugdige
opnieuw de fout in gaat. Jeugdreclassering kan worden opgelegd door de kinderrechter of
officier van Justitie. Het percentage jongeren dat met jeugdreclassering te maken kreeg lag in
2019 rond de 0,4%.3

Zie voor een uitgebreidere definitie de Jeugdwet
(https://wetten.overheid.nl/BWBR0034925/2020-07-01)
4

GV640

11

2.2 Het Ambtelijk voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd
Om beleid te kunnen maken, te monitoren en bij te sturen, moeten gemeenten en ministeries
beschikken over betrouwbare gegevens. Deze gegevens worden gezamenlijk
beleidsinformatie genoemd. Sinds de invoering van de Jeugdwet wordt deze
beleidsinformatie verzameld en gepubliceerd. Het Ambtelijk voorbereidend overleg
Beleidsinformatie Jeugd (ABJ) draagt zorg voor het proces rondom deze beleidsinformatie. In
het ABJ hebben de ministeries van VWS en JenV zitting, evenals de VNG, CBS, GGZ Nederland,
JZN, VGN, en beroepsverenigingen.

2.2.1 Het doel van de beleidsinformatie
Bij de decentralisatie van de jeugdzorg is er door het ABJ een landelijke dataset ontwikkeld
met beleidsinformatie. Jeugdhulpaanbieders, gecertificeerde instellingen (GI’s) en
jeugdteams leveren gegevens op persoonsniveau aan het CBS voor deze dataset. Het CBS
verwerkt deze gegevens tot geaggregeerde overzichten en maakt ze openbaar beschikbaar
via statline en de jeugdmonitor. De gegevens op persoonsniveau (de microdata) zijn niet
openbaar, maar alleen te gebruikten door organisaties die daar door het CBS voor
geautoriseerd zijn.
De openbaar beschikbare beleidsinformatie bevat onder andere het aantal cliënten, en het
aantal trajecten per gemeente, uitgesplitst naar verschillende zorgvormen. Ook andere
gegevens zoals de gemiddelde duur van afgesloten trajecten, of de verwijzer worden
gepubliceerd. Tot slot worden ook verschillende persoonskenmerken, zoals leeftijd, geslacht,
migratieachtergrond, of positie in huishouden, gekoppeld aan de cliënten in jeugdzorg.
Het doel van deze dataset is om gemeenten te voorzien van betrouwbare gegevens, die
helpend kunnen zijn bij het ontwikkelen en evalueren van hun beleid. Ook wordt deze dataset
geacht de ministeries van VWS en JenV in staat te stellen om landelijke trends in de jeugdzorg
te kunnen volgen.

2.2.2 Doelstellingen en processen van het ABJ
Het ABJ brengt gegevens op het gebied van jeugdzorg samen en maakt deze openbaar
beschikbaar. Het doel is om hiermee beter zicht te krijgen op de lokale en landelijke
ontwikkelingen in het veld, zodat overheden onderbouwd beleid kunnen ontwikkelen. Naast
dit hoofddoel wordt de beleidsinformatie ook geacht om ertoe te leiden dat discussies in de
Tweede Kamer beter onderbouwd kunnen worden, en meer op data gebaseerd zijn.
Het drietrapsmodel
Het proces rondom de benchmark beleidsinformatie over de jeugdzorg kan worden
samengevat in onderstaand drietrapsmodel.

GV640

12

Benchmark
Zicht op gebruik van jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering op
landelijk en gemeentelijk niveau, gebaseerd op gegevens uit de landelijke
dataset

Verdiepend nader onderzoek
Onderzoek naar opvallende verschillen tussen gemeenten
en de achtergrond daarvan

Lessen uit onderzoek
Inzichten uit nader onderzoek
duiden en waar nodig
bijstellen of wijzigen
van beleid

Figuur 3 Het drietrapsmodel van het ABJ.

Trap 1: benchmark beleidsinformatie jeugdzorg
Jeugdhulpaanbieders, GI’s en gemeenten leveren gegevens aan het CBS middels een
informatieprotocol. Dit protocol beschrijft welke gegevens de verschillende organisatie aan
moeten leveren. Bij elke nieuwe uitvraag bekijkt het ABJ of het protocol aangepast moet
worden. Dit kan het geval zijn omdat het protocol onduidelijkheden bevat, of omdat het
jeugddomein zelf verandert.
Trap 2: nadere onderzoeken
Het ABJ bespreekt de gegevens die gepubliceerd zijn in de benchmark. Daarnaast bespreekt
het ABJ ook andere signalen die de veldpartijen inbrengen. Naar aanleiding van dit overleg
zet het ABJ een opdracht uit voor de uitvoering van een nader onderzoek. Voor deze
onderzoeken kiezen ze voor diepte, in plaats van breedte. De onderzoekers betrekken vaak
een aantal gemeenten bij het onderzoek en kunnen op die manie de cijfers uit de benchmark
in perspectief plaatsen.
Het ABJ heeft tussen 2015 en 2020 in totaal 26 nadere onderzoeken uit laten voeren. De
onderwerpen van deze onderzoeken lopen sterk uiteen. Sommige onderzoeken zoeken naar
verklaringen achter de cijfers, en andere onderzoeken richten zich op de kwaliteit van de
benchmark en het informatieprotocol. Het ABJ kan ook eventuele Kamervragen of incidenten
meenemen bij het uitzetten van de nadere onderzoeken.
Trap 3: leren en bijstellen
In de laatste trap bespreekt het ABJ de uitkomsten van het onderzoek en publiceert deze. Het
doel hiervan is dat andere gemeenten kunnen leren van de uitkomsten en het gesprek
kunnen voeren over eventuele beleidswijzigingen die het jeugdveld ten goede zouden komen.
Het ABJ kan naar aanleiding van aanbevelingen uit de onderzoeken besluiten om het
informatieprotocol aan te passen, zodat de benchmark in een continu proces meegroeit met
de ontwikkelingen in de jeugdzorg.

GV640

13

3 Het ABJ in beeld

In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten van het onderzoek per criterium uit het
evaluatiekader. De beschreven bevindingen zijn enerzijds gebaseerd op een analyse van de
nadere onderzoeken die zijn uitgevoerd tussen 2015 en 2020, en anderzijds op de gesprekken
die we gevoerd hebben met leden van het ABJ, onderzoekers en betrokken gemeenten.

3.1 Kwaliteitsborging
Voor het criterium ‘kwaliteitsborging’ hebben we de het proces onderzocht dat het ABJ kent
om de kwaliteit van de halfjaarlijkse benchmark te borgen. Hiervoor hebben we gekeken naar
de aandacht die er in de periode van 2015 tot 2020 is geweest voor het betrouwbaar maken en
houden van de data. Voor dit criterium hebben we onderzocht hoeveel van de nadere
onderzoeken gericht zijn op de kwaliteit van de benchmark en of het informatieprotocol is
aangepast naar aanleiding van deze onderzoeken. Tot slot hebben we ook gekeken wat het
effect van deze aanpassingen is geweest op de kwaliteit van de benchmark.

3.1.1 Onderzoeken naar de kwaliteit van benchmark
De transformatie van het jeugdveld die in 2015 begon is nog altijd bezig. De continue
veranderingen die plaatsvinden tijdens een transformatie maken dat een goede en
nauwkeurige monitoring van het domein van belang is. Voor de doorontwikkeling van het
beleid van gemeenten is het van belang dat ze beschikken over betrouwbare
beleidsinformatie die aansluit bij hun behoeften. Een belangrijke methode om de kwaliteit
van de beleidsinformatie te monitoren is door hier in de nadere onderzoeken aandacht voor
te hebben.
Aandacht voor de kwaliteit van de benchmark
De kwaliteit van de beleidsinformatie bestaat voornamelijk uit de mate waarin gemeenten
kunnen worden vergeleken met elkaar. Dit betekent dat het van belang is dat de manier van
administreren universeel is, zodat eventuele afwijkingen tussen gemeenten met
daadwerkelijke verschillen samenhangen, en niet met verschillen in administratie.
Uit bestudering van de nadere onderzoeken die zijn uitgevoerd in de periode tussen 2015 en
2020 blijkt dat in ongeveer een kwart van de onderzoeken aandacht is voor de kwaliteit van
de benchmark. In onderstaande figuur is per jaar het aantal onderzoeken weergegeven
waarin expliciet aandacht is geweest voor de kwaliteit van de benchmark. Deze figuur laat

GV640

14

zien dat er gedurende de hele periode 2015-2020 aandacht is geweest voor de kwaliteit van de
benchmark.
Binnen deze onderzoeken zijn twee categorieën te onderscheiden. Als eerste onderzoeken die
gaan over de wijze waarop zorgaanbieders en gemeenten de gegevens voor het CBS invullen.
Hierbij wordt gekeken naar de kwaliteit van de aangeleverde gegevens. Andere onderzoeken
richten zich meer op de compleetheid van de data die aan het CBS wordt verstrekt. Hierbij
wordt typisch bij een aantal gemeenten onderzocht in welke mate de aangeleverde gegevens
overeenkomen met de werkelijke situatie.

Figuur 4 Nadere onderzoeken met aandacht voor de kwaliteit van de benchmark (2015-2020).

Conclusie
Uit deze evaluatie komt naar voren dat in ongeveer een kwart van de onderzoeken aandacht
is voor de kwaliteit van de benchmark. Omdat deze onderzoeken verspreid over alle jaren
plaats hebben gevonden, is ons beeld dat er sprake van een continue monitoring. Bijna alle
onderzoeken waar de kwaliteit van de benchmark onderdeel van uitmaakt, richten zich niet
uitsluitend hierop. Hierdoor volgen uit deze onderzoeken zowel conclusies met betrekking tot
de benchmark zelf, als conclusies over inhoudelijke factoren.

3.1.2 Veranderingen aan het informatieprotocol naar aanleiding van de onderzoeken
Uit de nadere onderzoeken waarin aandacht is voor de kwaliteit van de benchmark volgen
naast observaties soms ook aanbevelingen. Deze aanbevelingen gaan vaak over
aanpassingen aan het informatieprotocol die de kwaliteit en/of bruikbaarheid van de
benchmark ten goede zouden komen.
Wijzigingen aan het protocol
In de 26 nadere onderzoeken uit de periode van 2015-2020 zijn in totaal ongeveer 20 concrete
aanbevelingen gedaan over veranderingen aan het informatieprotocol. Sommige hiervan
gaan over een verduidelijking van het protocol. Een voorbeeld hiervan is de aanbeveling om
een instructie toe te voegen voor hoofd- en onderaannemers over wie welke gegevens aan

GV640

15

moet leveren, om zo omissies en dubbeltellingen te voorkomen.5 Andere aanbevelingen gaan
over een uitbreiding of aanpassing aan het protocol. Een voorbeeld hiervan is het advies om
verwijzers zoals de rechtbank of politie toe te voegen als opties voor het opgeven van de
verwijzer van een jeugdzorgtraject. Tot slot zijn er ook aanbevelingen die reflecteren op
eerder uitgevoerde wijzigingen (al dan niet naar aanleiding van eerdere aanbevelingen). Zo
werd er in 2018 geadviseerd om het perspectief van een jeugdzorgtraject niet langer op te
vragen. In een ander onderzoek in dit jaar werd vervolgens de aanbeveling gedaan om het
schrappen hiervan te heroverwegen.
Het informatieprotocol is een aantal keer is gewijzigd in het zesjarige bestaan van het ABJ.6
Hierbij zijn een aantal grotere wijzigingen doorgevoerd: het weghalen van het perspectief
voor aanbieders, de toevoeging van crisisplaatsingen en de ‘outcome’ indicatoren. Het ABJ
bekijkt ieder jaar of wijzigingen noodzakelijk zijn om de kwaliteit van de benchmark te
waarborgen. Het doorvoeren van te veel wijzigingen is niet wenselijk voor de aanbieders en
kan er juist voor zorgen dat trends die over de jaren te zien zijn hun relevantie verliezen.
Kleine wijzigingen worden vaak ‘opgespaard’ en gezamenlijk doorgevoerd bij een van de
grotere wijzigingen. Dit bevordert de continuïteit van het informatieprotocol. Deze
wijzigingen komen zowel voort uit de nadere onderzoeken, of worden aangereikt vanuit
ministeries of het jeugdveld. Voor het al dan niet aanpassen van het protocol is het niet van
belang of voorgestelde wijzigingen uit onderzoeken of het jeugdveld komen. Leden van het
ABJ geven aan dat de aanbevelingen tot wijzigingen uit de nadere onderzoeken allemaal zijn
overwogen. Het merendeel hiervan heeft geleid tot aanpassingen aan het protocol. Daarbij
dient wel opgemerkt te worden dat voorgestelde aanpassingen vanuit nadere onderzoeken,
vaak voort zijn gekomen uit opvallende ontwikkelingen in het veld.
Conclusie
Op basis van de gevoerde gesprekken en bestudering van documenten concluderen we dat
het informatieprotocol goed meebeweegt met ontwikkelingen in het jeugdveld. Het
informatieprotocol wordt, waar nodig, via kleine aanpassingen aangescherpt. In gesprekken
met leden van het ABJ is aangegeven dat dit een bewuste keuze is, met als doel om
verwarring bij aanbieders te voorkomen en zorg te dragen voor continuïteit van de geleverde
data. We zien dat dit aansluit bij de doelen zoals die door het ABJ en VWS zijn opgesteld.

3.1.3 Verbetering van de kwaliteit van de benchmark door aanpassingen aan het protocol
De vorige paragraaf maakt duidelijk dat voorstellen tot aanpassingen van het
informatieprotocol voort komen uit de nadere onderzoeken en, via de veldpartijen die
deelnemen aan het ABJ, vanuit het jeugdveld. Het doel van deze aanpassingen is om de
kwaliteit van de benchmark te borgen en eventueel te verbeteren.
De kwaliteit van de benchmark
Uit interviews is gebleken dat de kwaliteit van de benchmark altijd hoog is geweest. Hierbij
geven de gesprekspartners aan dat de kwaliteit van de benchmark bestaat uit de mate waarin
gemeenten te vergelijken zijn met elkaar en de mogelijkheid om globale trends over
Zie “Nader onderzoek betrouwbaarheid registratie beleidsinformatie jeugd door
toenemend hoofd- en onderaannemerschap”, Significant Public 2020.
5

Zie het Informatieprotocol Beleidsinformatie Jeugd:
(https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/brochures/2015/09/23/i
nformatieprotocol-beleidsinformatiejeugd/Informatieprotocol+beleidsinformatie+jeugd+versie+5.pdf)
6

GV640

16

meerdere jaren inzichtelijk te maken. De gegevens van individuele gemeenten sluiten niet
altijd goed aan bij de openbaar beschikbare benchmark. Gesprekspartners geven aan dat
gemeenten soms de kritiek uiten dat de aantallen uit de benchmark niet overeenkomen met
hun eigen aantallen. Het ABJ heeft er echter bewust voor gekozen om de beleidsinformatie op
deze manier vorm te geven, stellen gesprekspartners. De aanpassingen aan het protocol
waren met name gericht op het borgen van de kwaliteit. Doordat het jeugdveld verandert,
moet het protocol logischerwijs mee veranderen. Leden van het ABJ geven aan dat deze
aanpassingen zo gekozen worden trends over verschillende jaren nog steeds gevolgd kunnen
worden.
Conclusie
De kwaliteit van de benchmark sluit goed aan bij de ontwikkelingen in het veld.
We zien dat de aanpassingen aan het informatieprotocol de kwaliteit van de benchmark ten
goede komen. De aanpassingen zorgen ervoor dat de benchmark blijft aansluiten bij de
huidige situatie in het jeugdveld. De kwaliteit ervan is altijd hoog geweest.

3.2 Trends en thema’s
Voor het criterium ‘trends en thema’s’ hebben we onderzocht welke overkoepelende trends
er te vinden zijn in de nadere onderzoeken die zijn uitgezet tussen 2015 en 2020. Daarvoor
hebben we gekeken naar de aanleidingen, aanbevelingen en onderwerpen van de
onderzoeken. We hebben ons primair gericht op de onderwerpen jeugdhulp met verblijf,
jeugdhulp zonder verblijf, jeugdbescherming/jeugdreclassering, toegang.

3.2.1 Trends in de aanleidingen van de nadere onderzoeken
Naar aanleiding van opvallende cijfers in de benchmark, of signalen vanuit de praktijk, komt
het ABJ tot de onderwerpen voor de nadere onderzoeken. Daarnaast kunnen ook
Kamervragen worden meegenomen bij het uitzetten van de onderzoeken.
Aanleiding voor nadere onderzoeken
In onderstaande figuur is weergegeven hoe vaak bepaalde aanleidingen voor onderzoeken
zijn voorgekomen in de periode 2015-2020. Dit betreffen aanleidingen die in de onderzoeken
expliciet worden benoemd. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat de aanleiding voor een onderzoek
voortkwam uit een stijging van het gebruik van de landelijke jeugdhulp. Als hier ook een
Kamervraag over is gesteld en mee is genomen in het onderzoek, staat het onderzoek
gecategoriseerd onder “Benchmark: landelijke toename”.

GV640

17

Figuur 5 Aanleidingen voor de nadere onderzoeken.

Uit bovenstaande figuur wordt duidelijk dat de meeste onderzoeken afkomstig zijn vanuit de
benchmark. Sommige onderzoeken die uitgevoerd zijn naar aanleiding van signalen uit het
veld of inhoudelijke veranderingen van het veld zijn uitgezet om de inhoud van de benchmark
te duiden. Een voorbeeld hiervan is het eerder genoemde onderzoek naar hoofd- en
onderaannemerschap.7 De geluiden uit het veld over een toename van het aantal hoofd- en
onderaannemers waren de aanleiding voor dit onderzoek, maar het doel was om te
onderzoeken of dit gevolgen had voor de kwaliteit van de benchmark. In slechts één van de
nadere onderzoeken staat expliciet benoemd dat het onderzoek voortkwam uit een
Kamervraag. De leden van het ABJ die we hebben gesproken geven echter aan dat ongeveer 2
op de 5 nadere onderzoeken voortkomen uit een Kamervraag, maar dat dit vaak niet expliciet
benoemd wordt in het onderzoek. De reden die ze hiervoor geven is dat Kamervragen vaak
worden gesteld over onderwerpen die ook al op een andere wijze (via de benchmark, of
vanuit het veld) naar voren komen. Tot slot geven gesprekspartners aan dat veel nadere
onderzoeken naar aanleiding van Kamervragen uit worden gezet door het ministerie van VWS
of JenV.
Conclusie
Hieruit kunnen we concluderen dat het merendeel van de aanleidingen om onderzoeken uit
te zetten goed aansluit bij de beoogde doelstellingen, maar dat de onderzoeken soms ook
gebruikt worden voor andere aanleidingen.

3.2.2 Trends in de resultaten en aanbevelingen van de nadere onderzoeken
De onderwerpen van de nadere onderzoeken lopen uiteen en betreffen het volledig spectrum
van de jeugdzorg. De onderzoeken worden uitgevoerd in verschillende gemeenten, door

Zie “Nader onderzoek betrouwbaarheid registratie beleidsinformatie jeugd door
toenemend hoofd- en onderaannemerschap”, Significant Public 2020.
7

GV640

18

verschillende onderzoeksbureaus. De resultaten van de onderzoeken, met name de
conclusies en aanbevelingen, zijn daarmee zeer verschillend van aard.
Aanbevelingen van de nadere onderzoeken
Voor de analyse van de nadere onderzoeken keken we naar de partij waar de concrete
aanbevelingen aan gericht waren. Dit kan het ABJ zelf zijn, maar ook gemeenten,
jeugdhulpaanbieders of een ministerie zijn partijen waaraan aanbevelingen worden gedaan.
Voor de aanbevelingen aan het ABJ is een verdere opdeling gemaakt in aanbevelingen over
eventuele (vervolg)onderzoeken, aanbevelingen over de communicatie rondom de
onderzoeken of de benchmark, en aanbevelingen met betrekking tot het informatieprotocol
zelf. Uit onderstaande figuur wordt duidelijk hoe de concrete aanbevelingen over de
verschillende partijen verdeeld zijn. Meer dan de helft van de aanbevelingen is gericht aan het
ABJ. De meeste hiervan zijn aanbevelingen over het informatieprotocol, maar ook
aanbevelingen over mogelijke vervolgonderzoeken komen regelmatig voor. Meer dan een
derde van de aanbevelingen die zijn gedaan, zijn gericht aan gemeenten. In de gesprekken
met onderzoekers, leden van het ABJ en betrokken gemeenten is aangegeven dat deze
aanbevelingen divers zijn, maar meestal geen directe handvatten bieden die tot actie leiden.

Figuur 6 Partijen waaraan de aanbevelingen uit de nadere onderzoeken zijn gericht.

De aanbevelingen aan het ABJ met betrekking tot eventuele vervolgonderzoeken komen
vrijwel altijd in combinatie voor met andere aanbevelingen. De aanbevelingen over een
betere communicatie vanuit het ABJ over de nadere onderzoeken en/of de beleidsinformatie
bedragen ongeveer 12% van het geheel en komen verspreid over alle jaren voor.
Conclusie
Uit deze evaluatie blijkt dat het aantal aanbevelingen aan gemeenten en het ABJ goed
aansluit bij de doelstellingen. De meeste aanbevelingen uit de nadere onderzoeken zijn
gericht aan gemeenten en het ABJ. De aanbevelingen uit het ABJ betreffen met name het
informatieprotocol. Samen met de aanbevelingen aan gemeenten bedraagt dit ongeveer
twee derde van alle aanbevelingen. We zien dat deze verdeling van aanbevelingen goed
aansluit bij de doelstellingen van de nadere onderzoeken om inzicht te geven aan gemeenten
in de werkelijkheid achter de cijfers, en de kwaliteit van de benchmark te borgen.

GV640

19

3.2.3 Onderwerpen van de nadere onderzoeken
De onderwerpen voor de nadere onderzoeken komen voort uit verschillen tussen de
gemeenten in de benchmark, signalen van jeugdhulpaanbieders of gemeenten, of
veranderingen die het ABJ heeft geobserveerd in het veld. Als het ABJ op een bepaald thema
opvallende verschillend observeert, zet het ABJ op dat thema vaker onderzoeken uit. We
vinden het daarom interessant om inzichtelijk te krijgen welke thema’s voorkomen in de
nadere onderzoeken.
Verdeling van onderwerpen
Van alle nadere onderzoeken die zijn gedaan tussen 2015 en 2020 zijn de thema’s in kaart
gebracht. In onderstaande figuur komt de verdeling van de thema’s naar voren. Duidelijk
wordt dat veruit de meeste onderzoeken gaan over jeugdhulp met verblijf (namelijk 36%).
Een aantal onderzoeken raakte meerdere thema’s, zo waren er bijvoorbeeld onderzoeken die
zich zowel op jeugdhulp met, als jeugdhulp zonder verblijf richtten. In die gevallen zijn beide
categorieën meegenomen. Onder de categorie ‘Anders’ vallen onderzoeken die niet eenduidig
onder de andere categorieën waren te scharen. Dit zijn bijvoorbeeld onderzoeken naar
preventie of naar samenwerking binnen de keten.

Figuur 7 Onderwerpen van de nadere onderzoeken.

In ongeveer een derde van de onderzoeken werd jeugdhulp met verblijf bestudeerd, terwijl
jeugdhulp zonder verblijf in minder dan 20% van de onderzoeken aan bod kwam.
Jeugdbescherming en -reclassering maakten deel uit van iets minder dan 10% van de
onderzoeken. Onderzoeken naar de toegang tot jeugdzorg kwamen nog iets minder vaak
voor.
In de gesprekken gaven leden van het ABJ aan dat zij bij het uitzetten van de onderzoeken
niet sturen op een bepaald domein. Gesprekspartners stelden dat zij kijken naar opvallende
verschillen in de benchmark, of dat zij acteren op basis van geluiden vanuit het veld. Ook
gaven leden van het ABJ aan dat VWS vaker onderwerpen voor onderzoeken aandraagt dan
de andere partijen van het ABJ. Dit hangt deels samen met onderwerpen die volgen uit
discussies in de Tweede Kamer. Tot slot gaven gesprekspartners ook aan dat er meer
aandacht zou kunnen zijn voor jeugdreclassering in de onderzoeken van het ABJ. Hoewel een

GV640

20

aantal nadere onderzoeken ook betrekking heeft op jeugdreclassering, is er maar één
onderzoek dat hier specifiek op gericht is.
Conclusie
De onderwerpen van de onderzoeken worden gekozen op inhoud, hier wordt in principe niet
gekeken naar het domein waarbinnen het onderzoek plaats zou vinden. Uit deze evaluatie
blijkt dat alle domeinen in de jeugdzorg worden behandeld in de nadere onderzoeken.
Gesprekspartners zijn tevreden met de verdeling van domeinen waarin de onderzoeken
plaatsvinden. Wel valt ons op dat gehandicaptenzorg een onderbelicht thema is in de nadere
onderzoeken.

3.2.4 Vormgeving van de nadere onderzoeken
Het doel van de onderzoeken is om de gegevens uit de benchmark te duiden door te kijken
naar de werkelijkheid achter de cijfers. Dit gebeurt op verschillende manieren, maar het ABJ
en de onderzoekers kiezen vaak voor een onderzoek bij een beperkt aantal partijen, zoals
gemeenten, regio’s of zorgaanbieders. Hierdoor is het mogelijk om bij deze partijen dieper in
te gaan op bepaalde thema’s.
De partijen van de nadere onderzoeken
De nadere onderzoeken zijn uitgevoerd bij gemeenten, regio’s, of zorgaanbieders. Iets meer
dan een derde van de onderzoeken is uitgevoerd bij gemeenten, terwijl iets meer dan 25%
van de onderzoeken bij regio’s is gedaan. Zorgaanbieders of -instellingen zijn bij ongeveer
30% van de onderzoeken betrokken. Doordat er in sommige onderzoeken meerdere partijen
zijn betrokken, tellen deze percentages niet precies op tot 100%. Er is geen significante toe- of
afname van onderzoeken bij bepaalde partijen over de jaren heen waar te nemen. De partijen
waarbij onderzoeken uit worden gevoerd hangen sterk samen met het onderwerp van de
onderzoeken. Zo is het voor een onderzoek naar jeugdhulp met verblijf logischer om regio’s te
benaderen, dan gemeenten.
De leden van het ABJ en de onderzoekers gaven aan dat het goed zou zijn voor het ABJ om na
te denken over de huidige opzet van de nadere onderzoeken. Zij stellen dat de onderzoeken
bij een beperkt aantal gemeenten zeker hun nut hebben en noodzakelijke context kunnen
schetsen. Waar de toegevoegde waarde van dit type onderzoeken in het begin van de transitie
vrij groot was, twijfelen leven van het ABJ of dit momenteel nog altijd het geval is. Een
veelgenoemd argument is dat deze onderzoeken niet veel impact hebben. Een mogelijkheid
voor het ABJ zou zijn om het gesprek te voeren over welk type onderzoek op welk moment
het meeste kan bijdragen aan het jeugddomein. Dit kunnen nog steeds onderzoeken zijn bij
een beperkt aantal partijen, maar het zou ook kunnen betekenen dat een groter onderzoek
met een andere opzet een meerwaarde kan hebben. Als voorbeeld hiervan is het onderzoek
genoemd waarbij er werd gekeken naar verklaringen voor de regionale verschillen van het
gebruik van jeugdhulp met verblijf.8
Conclusie
Uit onze literatuurstudie en de gevoerde interviews blijkt dat de meeste onderzoeken gebruik
maken van casusonderzoek. Hierbij wordt er bij een paar gemeenten of regio’s op een
detailniveau gekeken naar ontwikkelingen op een bepaald thema. Uit de gevoerde

8

“Regionale verschillen in het gebruik van jeugdhulp met verblijf”, Significant, 2018

GV640

21

gesprekken kunnen we concluderen dat de er een behoefte bestaat bij de leden van het ABJ
om het gesprek aan te gaan over of dit type onderzoek altijd het meest waardevol is.

3.3 Zichtbaarheid
Voor het criterium ‘zichtbaarheid’ hebben we onderzocht in hoeverre er aandacht is voor de
nadere onderzoeken in de media of in publicaties. Ook hebben we gekeken naar of, en zo ja
op welke wijze, de onderzoeken actief worden gedeeld door leden van het ABJ en de
onderzoekers. Tot slot bezien we in hoeverre de nadere onderzoeken worden gevonden door
de beoogde doelgroep.

3.3.1 Aandacht voor de onderzoeken in media of publicaties
Leden van het ABJ geven aan dat de nadere onderzoeken, als deel van het drietrapsmodel,
tenminste drieledig worden verspreid na afronding. Formeel worden de onderzoeken
toegevoegd aan kamerbrieven richting de Tweede Kamer. Daarnaast is er een terugkoppeling
aan de deelnemende partijen van het onderzoek. Als laatste worden alle onderzoeken
gepubliceerd op de site van de jeugdmonitor.
Vindbaarheid nadere onderzoeken
Uit onze literatuurstudie blijkt dat de nadere onderzoeken, naast de drie eerder genoemde
kanalen, maar weinig genoemd worden op andere plekken. Af en toe verschijnen de
onderzoeken wel in media zoals de website van Binnenlands Bestuur. De leden van het ABJ
geven aan weinig tot geen zicht te hebben op de aandacht die er is voor de onderzoeken. De
meeste aandacht en verspreiding van de onderzoeken komt door de onderzoeksbureaus zelf.
Van de 26 onderzoeken zijn 13 onderzoeken gepubliceerd op de website van het betreffende
onderzoeksbureau.

Figuur 8 Aantal paginaweergaven nadere onderzoeken op de Jeugdmonitor (2018-2020).

In het kader van de zichtbaarheid van de nadere onderzoeken keken we naar het aantal
paginaweergaven van de website jeugdmonitor. Deze aantallen bevestigen de opgehaalde
bevindingen vanuit de interviews. Voor de onderzoeken vanaf 2018 is onderstaande figuur het

GV640

22

gemiddeld aantal paginabezoeken en unieke bezoekers per onderzoek weergegeven. 9
Logischerwijs zijn de pagina’s met onderzoeken uit 2018 gemiddeld vaker bezocht dan die in
latere jaren. Deze onderzoeken zijn immers al langer beschikbaar. Opvallend is dat het
gemiddelde aantal paginaweergaven van onderzoeken uit 2020 vrijwel even groot is als dat
van onderzoeken uit 2019. Over het algemeen kan op basis van deze analyse worden gesteld
dat de onderzoeken niet goed worden gevonden op de jeugdmonitor. Uit onderstaande figuur
blijkt dat de pagina’s met onderzoeken uit 2018 gemiddeld door 80 unieke bezoekers worden
bezocht. Voor onderzoeken uit 2019 en 2020 is dit ongeveer de helft. Zelfs als al deze
bezoeken door gemeenten zouden zijn, ziet maar een klein deel van de 355 gemeenten deze
onderzoeken.
Conclusie
Op basis van de gesprekken met leden van het ABJ en de analyse van de paginaweergaven
van de jeugdmonitor concluderen we dat de onderzoeken momenteel zichtbaarheid missen.
We zien dat de onderzoeken nog niet volledig aansluiten bij de wensen en behoeften die
gemeenten hebben.

3.3.2 Het actief delen van de nadere onderzoeken
Naast het delen van de onderzoeken via de jeugdmonitor en het opsturen ervan naar de
Tweede Kamer staat het alle leden van het ABJ vrij om de onderzoeken te delen in hun
netwerk.
Inzet op delen van nadere onderzoeken
Gesprekspartners stellen dat het ABJ weinig inzet pleegt op het actief delen van de nadere
onderzoeken met relevante partijen. Zij geven aan dat het ABJ een terugkoppeling geeft van
de nadere onderzoeken aan deelnemende partijen, de publicatie op de site van de
jeugdmonitor plaatst en de onderzoeken naar de Tweede Kamer stuurt. Het ABJ neemt geen
aanvullende actie om de nadere onderzoeken te verspreiden. Dit is volgens veel
gesprekspartners een gemiste kans: het ABJ mist zo mogelijkheden om de onderzoeken meer
aandacht te geven en hun impact van te vergroten. Leden van het ABJ geven aan dat de
onderzoeken weinig worden gedeeld in het netwerk omdat men de onderzoeken niet wil
opdringen aan de achterban. Zowel onderzoekers als leden van het ABJ zijn van mening dat
de verschillende partijen binnen het ABJ hier meer aandacht voor kunnen hebben. Soms
geeft het ABJ actief een opdracht om een benchmark of onderzoek te verspreiden. Zo is de
‘leidraad toegang preventief-ambulant’10 wel actief gedeeld met gemeenten. Ook worden de
onderzoeken, indien relevant, soms gedeeld in een netwerkoverleg zoals de BJ42.11
Gesprekspartners geven daarnaast aan dat gemeenten overspoeld worden met de grote
hoeveelheid onderzoeken. Als mogelijke oplossing dragen zij een overzichtsrapportage van
de onderzoeken die in het afgelopen jaar in opdracht van het ABJ zijn uitgevoerd, aan. Deze

De website jeugdmonitor is na 2018 vernieuwd. Hierdoor is er geen goed beeld van het
aantal weergaven van voor 2018.
9

https://jeugdmonitor.cbs.nl/sites/default/files/2018-04/170407-leidraad-toegangpreventief-ambulant-def.pdf
10

Het bestuurlijk netwerk J42 biedt voor bestuurders een platform om kennis en
ervaringen te delen tussen jeugdregio’s. Hierin worden onderwerpen uitgewisseld met een
regionaal, bovenregionaal en landelijk karakter. Elke jeugdregio is in de J42
vertegenwoordigd door een bestuurlijke trekker.
11

GV640

23

rapportage kan inzicht bieden in de belangrijkste resultaten en lessen van de onderzoeken.
Tevens kan deze rapportage dienen als een samenvattend document dat verspreid kan
worden onder gemeenten. Gesprekspartners stellen daarbij dat de nieuwsbrief van
Binnenland Bestuur een goed kanaal is om gemeenten te bereiken met een dergelijke
rapportage. De gesprekspartners geven daarnaast aan dat een andere manier om de
zichtbaarheid van de onderzoeken te vergroten is het actief terugleggen bij zorgaanbieders is.
Hiermee ontstaat er meer verbintenis met de praktijk.
Conclusie
Op basis van de gevoerde gesprekken concluderen we dat de inzet op het delen van de
nadere onderzoeken vergroot zou kunnen worden. De leden van het ABJ kunnen meer inzet
plegen op het delen van de rapportages, bijvoorbeeld door de nadere onderzoeken in hun
netwerk te delen en te publiceren op de website van Binnenlands Bestuur. Naast het ABJ
hebben ook onderzoekers, gemeenten en de VNG een rol in het verspreiden van de nadere
onderzoeken. Ons beeld is dat naast basale oplossingen – bijvoorbeeld het plaatsen van de
onderzoeken op de VNG – de ABJ kan verkennen in hoeverre overzichtsrapportages bijdragen
aan de zichtbaarheid van de nadere onderzoeken.
Het actief delen van de nadere onderzoeken door onderzoekers, gemeenten en het ABJ zelf
vergroot de impact en reikwijdte van de onderzoeken. Niet alleen de VNG heeft een rol in het
verspreiden van deze onderzoeken naar gemeenten, maar ook de andere leden van het ABJ
en onderzoekers hebben hier een rol in. Basale oplossingen – zoals het plaatsen van de
onderzoeken de website van de VNG en het ter publicatie opsturen ervan naar Binnenlands
Bestuur – kunnen bijdragen aan het vergroten van de zichtbaarheid.

3.3.3 Het bereiken van de doelgroep van de onderzoeken
Om eventueel te kunnen leiden tot (discussies over) beleidswijzigingen bij gemeenten of
ministeries, is het van belang dat de juiste doelgroep wordt bereikt. Met de doelgroep
bedoelen we de partij of partijen waaraan de aanbevelingen uit een nader onderzoek zijn
gericht. Per onderzoek kan er dus een andere doelgroep zijn.
Bereikte doelgroep
In de vorige paragraaf is geconcludeerd dat de zichtbaarheid van de onderzoeken beperkt is.
Logischerwijs betekent dit ook dat de doelgroep van de onderzoeken (voornamelijk
gemeenten, maar ook zorgaanbieders of professionals) beperkt wordt bereikt. In de
gesprekken hebben leden van het ABJ en de onderzoekers aangegeven dat conclusies en
aanbevelingen vaak genuanceerd zijn en dat niet altijd duidelijk is welke partij ermee aan de
slag moet en op welke manier. Wel geven leden van het ABJ aan dat de gemeenten die echt
geïnteresseerd zijn in een bepaald onderwerp van een nader onderzoek, bereikt worden. Tot
slot is in de interviews aangegeven dat het voor gemeenten die niet deel hebben genomen
aan een onderzoek, lastig is zichzelf te herkennen in de resultaten. Een gesprekspartner gaf
aan dat dit vooral komt doordat deelnemende gemeenten anoniem zijn, waardoor de
uitkomsten lastiger in perspectief te plaatsen zijn voor andere gemeenten.
Gesprekspartners droegen mogelijkheden aan om de doelgroep beter te bereiken. Zij stelden
dat er ten eerste gedacht zou kunnen worden aan een bredere onderzoeksopzet, waarin meer
gemeenten zich kunnen herkennen. Dit zou naar alle waarschijnlijkheid samenhangen met
grotere onderzoeken, waarvan er minder worden gedaan. Het nadeel hiervan zou het verlies
van snelheid zijn: grotere onderzoeken duren langer om uit te zetten en de resultaten laten
langer op zich wachten. In gesprekken met gemeenten werd ook aangegeven dat de
anonimiteit van gemeenten in de onderzoeken het lastig maakt voor andere gemeenten om
zich te identificeren met de resultaten. Zij geven aan dat er per onderzoek bekeken zou

GV640

24

kunnen worden of het anonimiseren van gemeenten echt noodzakelijk is. Een andere
genoemde optie is om het huidige methodiek te behouden, maar wel te zorgen voor extra
diepgang na het onderzoek, door de inzet van vervolgtrajecten bij gemeenten of andere
relevante partijen. Hierdoor kunnen de doelgroepen binnen de onderzochte gemeenten beter
bereikt worden.
Conclusie
We zien dat de doelgroep van de nadere onderzoeken maar beperkt wordt bereikt, mede als
gevolg van de beperkte zichtbaarheid van de onderzoeken. De aanbevelingen van de nadere
onderzoeken zijn niet voldoende concreet, zodat partijen niet voldoende handvatten hebben
om vervolgstappen te ondernemen. Gesprekspartners dragen verschillende mogelijkheden
aan om de doelgroep beter te bereiken. We zijn van mening dat een paar van deze
mogelijkheden door het ABJ gebruikt kunnen worden. Deze lichten we in de aanbevelingen
toe.

3.4 Bruikbaarheid
Voor het criterium ‘bruikbaarheid’ hebben we onderzocht in hoeverre de aanbevelingen en
conclusies uit de nadere onderzoeken gebruikt worden om gesprekken over
beleidswijzigingen te voeren.

3.4.1 Heldere conclusies met onderscheid niet/wel beïnvloedbare factoren
Het ABJ geeft aan dat een van de redenen om nadere onderzoeken uit te zetten, naast het
verbeteren van de kwaliteit van de benchmark, is om inzicht te krijgen in de factoren die al
dan niet te beïnvloeden zijn door middel van beleidskeuzes.
Sturing op beïnvloedbare factoren
Zowel de leden van het ABJ als de onderzoekers geven aan dat er bij het uitzetten van de
onderzoeken sterk wordt gestuurd op het onderscheid tussen beïnvloedbare en nietbeïnvloedbare factoren in de onderzoeksvragen. Het is een duidelijk criterium voor de
onderzoekers en is opgenomen als standaard in de onderzoeksvragen. De onderzoekers
geven aan de meerwaarde hiervan in te zien en dit onderscheid waar mogelijk aan te brengen.
Uit het literatuuronderzoek naar de nadere onderzoeken is gebleken dat in ongeveer twee
derde van de onderzoeken met concrete aanbevelingen voor beleidsmakers, dit onderscheid
terug te vinden is. De meeste onderzoeken die dit onderscheid niet kennen, zijn gericht op
een specifiek thema, of richten zich op de kwaliteit van de beleidsinformatie zelf.
Conclusie
Op basis van gevoerde gesprekken met zowel onderzoekers als leden van het ABJ
concluderen we dat het goed is om het onderscheid tussen beïnvloedbare en nietbeïnvloedbare factoren aan te houden. Door dit onderscheid te maken geven de onderzoeken
concrete handvatten voor gemeenten.

3.4.2 Gesprekken over beleidswijzigingen
De tweede trap van het drietrapsmodel van het ABJ bestaat uit het doen van onderzoeken
om, vanuit de benchmark, de werkelijkheid achter de cijfers te verkennen. In de derde trap is
het de bedoeling dat de bevindingen uit deze onderzoeken gebruikt kunnen worden door
gemeenten om het gesprek te voeren over eventuele beleidswijzigingen.

GV640

25

Beleidswijzigingen bij gemeenten
Leden van het ABJ geven aan dat ze vaak gesprekken voeren over wat er gebeurt met de
resultaten uit de nadere onderzoeken. Vaak blijken de conclusies uit de onderzoeken niet
concreet genoeg voor gemeenten om er direct acties aan te kunnen verbinden.
Gesprekspartners bij gemeenten bevestigen dit. Bij de gemeenten die deel hebben genomen
aan de onderzoeken wordt het gesprek dan wel gevoerd, maar leidt het vaak niet tot
beleidswijzigingen. De leden van het ABJ geven aan dat de aanbevelingen uit de nadere
onderzoeken mee worden genomen bij de discussies binnen de betrokken ministeries. Met
name bij het ministerie van VWS is dat het geval. In hoeverre dat leidt tot beleidswijzigingen is
niet duidelijk. Voor andere ministeries is het beeld dat er met de resultaten van de
onderzoeken niet veel wordt gedaan.
Gesprekspartners geven aan het jammer te vinden dat er weinig wordt gedaan met de
aanbevelingen uit de onderzoeken. Een van de mogelijke oplossingen die hiervoor is
geopperd tijdens interviews met onderzoekers is het koppelen van begeleidingstrajecten aan
een onderzoek. Met een dergelijk traject kan op een verdiepende wijze gekeken worden naar
de mogelijkheden om aanbevelingen uit het onderzoek te integreren en in het beleid.
Aangezien ook gemeenten aangeven hier de meerwaarde van te zien, met de kanttekening
dat dit niet bij ieder onderzoek mogelijk is, concluderen we dat dergelijke trajecten kunnen
helpen bij het vertalen van de uitkomsten van de onderzoeken naar concrete acties.
Conclusie
We concluderen dat de nadere onderzoeken maar in weinig gevallen leiden tot
beleidswijzigingen bij gemeenten, mede omdat de conclusies en de aanbevelingen niet
concreet genoeg zijn. Aanbevelingen uit nadere onderzoeken worden wel meegenomen bij
discussies tussen de betrokken ministeries, maar ook dat leidt niet tot (aantoonbare)
wijzigingen in beleid. In hoeverre het mogelijk is om te zorgen dat de nadere onderzoeken
vaker leiden tot beleidswijzigingen is afhankelijk van de rol die het ABJ zichzelf toe wil
dichten. Hier gaan we in de aanbevelingen nader op in.

3.4.3 Discussies in de Tweede Kamer
Nadat een onderzoek is uitgevoerd wordt deze via een Kamerbrief naar de Tweede Kamer
gestuurd. Een van de doelen die het ABJ heeft met het uitvoeren van de nadere onderzoeken
is om discussies over jeugdzorg in de Tweede Kamer meer vanuit de data te voeren.
Functie nadere onderzoeken
Gesprekspartners geven aan dat de onderzoeken niet vaak direct worden aangehaald bij
discussies in de Tweede Kamer. Het beeld is dat de onderzoeken vooral gebruikt worden als
achtergrond in de discussies en dat daarmee wel de scherpe kanten van een discussie
afgehaald worden. Leden van het ABJ geven ook aan dat sommige discussies juist niet
plaatsvinden vanwege de beschikbaarheid van de beleidsinformatie en de nadere
onderzoeken. Uit interviews met leden van het ABJ volgt ten slotte ook dat de impact van de
onderzoeken voor de discussies in de Tweede Kamer beperkt is, mede doordat er binnen de
Tweede Kamer een overload van informatie is.
Conclusie
Op basis van de gevoerde gesprekken zien we dat de onderzoeken een bijdrage leveren aan
de discussies in de Tweede Kamer, maar we hebben de indruk dat de grote hoeveelheid aan
documenten die naar de Kamer gaan maken dat de onderzoeken niet altijd inhoudelijk
worden gebruikt. Eerder in deze rapportage suggereerden gesprekspartners om met een
overkoepelende rapportage te werken, waarin de onderzoeken uit een langere periode

GV640

26

worden samengevat. Ons beeld is dat een dergelijk overzicht ook voor de Tweede Kamer
nuttig zou kunnen zijn.

3.5 Samenwerking
Voor het criterium ‘samenwerking’ hebben we onderzocht hoe de verschillende leden van het
ABJ de onderlinge samenwerking ervaren. Hierbij hebben we ook aandacht gehad voor de
waarde die men hecht aan de deelname aan het ABJ, en of alle relevante veldpartijen zijn
betrokken bij het ABJ.

3.5.1 Samenwerking binnen het ABJ
In het ABJ hebben meerdere partijen zitting die actief zijn in het veld van jeugdzorg zoals de
ministeries van VWS en JenV, de VNG, CBS, GGZ Nederland, JZN, VGN en
beroepsverenigingen. Uit gesprekken met leden van het ABJ blijkt dat elke partij
onderwerpen aandraagt voor een nader onderzoek kan aandragen. Deze onderwerpen
worden daarna door de partijen gezamenlijk besproken in een overleg.
Samenwerking in het ABJ
De gesprekspartners vanuit het ABJ geven aan dat de samenwerking binnen het ABJ in
principe gelijkwaardig is, hoewel er wel een aantal accentverschillen zijn. Deze
accentverschillen komen door de inbreng die de partijen hebben in de overleggen. Zo gaven
leden van het ABJ in de interviews aan dat het ministerie van VWS wat meer de leiding heeft
en daardoor iets meer sturing heeft op de onderwerpen die gekozen worden. Een aantal van
hen gaf ook aan het gevoel te hebben dat als het ministerie van VWS niet wil dat een bepaald
onderzoek plaatsvindt, het ook niet wordt uitgezet. Hierbij dient opgemerkt te worden dat
het ABJ adviseert, maar dat het directeurenoverleg uiteindelijk besluit over het al dan niet
uitzetten van een onderzoek. De meeste gesprekspartners zien dit dan ook niet als een
probleem. Ze geven aan dat als zij met goede onderwerpen aankomen, deze dan uitgebreid
worden besproken en behandeld. Daarnaast komt het ook voor dat onderwerpen die het
ministerie van VWS zelf aandraagt op inhoudelijke gronden niet leiden tot een onderzoek.
Veel leden zitten al lang in het ABJ en geven aan openlijk kritische vragen te kunnen stellen
aan elkaar. De leden van het ABJ geven aan dat ze allemaal desgewenst een nader onderzoek
kunnen begeleiden.
Conclusie
Op basis van de gesprekken concluderen wij dat er sprake is van een gelijkwaardige
samenwerking tussen de leden van het ABJ, ondanks dat VWS een nadrukkelijkere stempel
zet op het uitzetten van de onderzoeken. De andere partijen begrijpen die verhoudingen en
hebben veelal het gevoel dat zij een waardevolle bijdrage kunnen leveren in de discussies en
de onderwerpen.

3.5.2 Deelname aan het ABJ
Het ABJ komt een paar keer per jaar bijeen en bespreekt dan de ontwikkelingen in het
jeugdveld. De leden geven aan dat de bijdrage aan het ABJ naast de werkzaamheden bij de
eigen organisatie valt.
Deelname aan het ABJ
De leden van het ABJ geven aan dat deelname aan het ABJ meerwaarde heeft, omdat ze zo de
belangrijke punten vanuit hun respectievelijke netwerken kunnen inbrengen. De

GV640

27

gesprekspartners geven aan als gedeelde wens de verbetering van de jeugdzorg te hebben,
maar sommige leden richten zich meer op specifieke aspecten binnen de jeugdzorg.
Veldpartijen van het ABJ geven aan dat de discussies over de cijfers bijdragen aan overleggen
binnen de eigen organisatie, en zien ook dat als een meerwaarde van de deelname aan het
ABJ. Daarnaast vinden zij het gezamenlijk bespreken van de interpretatie van de onderzoeken
erg waardevol. Leden van het ABJ geven aan elkaar vaak ook te kennen vanuit andere
organisaties en ontmoetingen. Het ABJ zelf zorgt niet zozeer voor nieuwe contacten, maar
wel voor onderhoud van de bestaande relaties tussen de leden en organisaties.
Samenstelling van het ABJ
Gesprekspartners van het ABJ stellen dat er bewust voor de huidige samenstelling van het
ABJ is gekozen. In de optiek van deze leden zijn alle voor de beleidsinformatie relevante
partijen in het ABJ vertegenwoordigd. Bij sommige leden van het ABJ bestaat de wens om
meer inhoudelijk gedreven onderzoeken uit te zetten en te begeleiden. Zij geven aan dat er in
dat geval gekeken zou kunnen worden of er, zes jaar na totstandkoming van het ABJ, nieuwe
leden toegevoegd moeten worden. Als voorbeelden noemden zij het NJI (Nederlands
Jeugdinstituut), vanwege haar kennis op het gebied van de jeugdzorg, en
beroepsverenigingen voor (sociaal) professionals.
Andere gesprekspartners gaven aan dat het toevoegen van een kenniscentrum zoals het NJI
niet veel extra toevoegt aan de huidige samenstelling in het kader van de huidige opzet van
de nadere onderzoeken.
Conclusie
Uit de gevoerde gesprekken kunnen we concluderen dat de veldpartijen binnen het ABJ een
meerwaarde zien aan de eigen deelname. Daarnaast zien we dat de relevante partijen voor de
beleidsinformatie al deel uitmaken van het ABJ, en dat er over genoemde mogelijke nieuwe
leden geen consensus bestaat binnen het ABJ. We concluderen dan ook dat het al dan niet
toevoegen van de genoemde partijen moet worden besproken door de leden van het ABJ in
de context van de rol die het ABJ wil spelen in de toekomst.

GV640

28

4 Conclusies en aanbevelingen

In dit hoofdstuk vatten we de belangrijkste conclusies uit dit evaluatieve onderzoek samen.
Ook doen we een aantal aanbevelingen aan het ABJ die zijn gebaseerd op de gesprekken die
we hebben gevoerd met veldpartijen, onderzoekers en betrokken gemeenten.

4.1 Conclusies
Het algemene beeld is dat het ABJ goed functioneert in relatie tot de beoogde doelstellingen,
maar dat er een paar verbeterpunten zijn die ervoor kunnen zorgen dat de werkwijze nog
beter aansluit bij de huidige opgave.
De benchmark en het informatieprotocol zijn in lijn met de beoogde doelen
Meerdere nadere onderzoeken hebben aandacht voor de kwaliteit van de benchmark zelf.
Daarnaast worden er in de onderzoeken ook relatief vaak aanbevelingen gedaan over
eventuele aanpassingen aan het informatieprotocol. Veel aanbevelingen voor aanpassingen
aan het informatieprotocol die worden gedaan in nadere onderzoeken zijn doorgevoerd. Deze
onderzoeken zijn vaak uitgezet naar aanleiding van geluiden die het ABJ ophaalt vanuit het
jeugdveld.
We zien dat het ABJ bewust terughoudend is met aanpassingen aan het protocol, om zo de
continuïteit van de benchmark te waarborgen. Hierdoor vinden aanpassingen slechts eens in
de zoveel tijd plaats. De aanpassingen aan het protocol hebben als doel dat de benchmark
mee blijft bewegen met eventuele veranderingen in het veld. We concluderen daarmee dat de
kwaliteit van de benchmark, en het beheer van het protocol, in lijn zijn met de doelstellingen
die door het ABJ gesteld zijn.
De nadere onderzoeken sluiten goed aan bij de doelstellingen van het ABJ
Het drietrapsmodel van het ABJ heeft het doel om eerst een benchmark samen te stellen van
gegevens, vervolgens een onderzoek te doen naar dingen die daaruit opvallen, en daar tot
slot samen van te leren. Uit deze evaluatie blijkt dat er inderdaad veel nadere onderzoeken
worden uitgezet naar aanleiding van opvallende cijfers uit de benchmark. Dit kunnen zowel
landelijke trends zijn, maar ook opvallende verschillen tussen individuele gemeenten.
Daarnaast hebben sommige onderzoeken die naar aanleiding van geluiden uit het veld of
inhoudelijke veranderingen van het veld worden uitgezet het doel om de cijfers in de
benchmark de verduidelijken. Hieruit concluderen we dat de nadere onderzoeken die het ABJ
uitzet goed aansluiten bij de doelstellingen die daarvoor geformuleerd zijn. We zien daarnaast
dat de aanbevelingen die volgen uit de nadere onderzoeken veelal gericht zijn aan gemeenten

GV640

29

of aan het ABJ zelf. Ook dit past goed binnen de doelstellingen van het ABJ om middels deze
onderzoeken samen te leren van de (opvallende dingen uit de) benchmark en deze waar
nodig te verbeteren.
De zichtbaarheid van de nadere onderzoeken is beperkt
Uit deze evaluatie is naar voren gekomen dat de nadere onderzoeken weinig worden gelezen
door gemeenten. Dit volgt voornamelijk uit het aantal paginabezoeken van de nadere
onderzoeken op de jeugdmonitor. De gesproken gemeenten bevestigen dit beeld. Ze worden
overspoeld door onderzoeken en hebben dus geen tijd om zelf op zoek te gaan naar de
nadere onderzoeken van het ABJ. Doordat de leden van het ABJ de onderzoeken ook niet veel
delen binnen het eigen netwerk, blijft de zichtbaarheid van de nadere onderzoeken minimaal.
De nadere onderzoeken leiden niet of nauwelijks tot beleidswijzigingen bij gemeenten
We concluderen dat het aantal nadere onderzoeken dat leidt tot beleidswijzigingen bij
gemeenten beperkt is. Logischerwijs hangt dit deels samen met de eerder genoemde geringe
zichtbaarheid van de onderzoeken. Daarnaast zijn de conclusies en aanbevelingen uit de
onderzoeken vaak niet concreet genoeg voor gemeenten om er direct acties aan te kunnen
verbinden. Gemeenten zien de resultaten van de nadere onderzoeken vaak als onderdeel van
een groter geheel. Conclusies uit deze onderzoeken kunnen vermoedens over het effect dat
het gevoerde beleid heeft versterken of aanvullen, maar geeft zelden antwoord op de vraag of
dat beleid ook daadwerkelijk leidt tot de beoogde resultaten.
De leden van het ABJ ervaren de samenwerking doorgaans als prettig
Gesprekspartners stelden dat zij de onderlinge samenwerking binnen het ABJ over het
algemeen als prettig ervaren. Er is sprake van een gelijkwaardige samenwerking, waarbij het
ministerie van VWS een meer leidende positie heeft. Gezien haar rol in het geheel wordt dit
echter als logisch ervaren. Wel ervaren een aantal partijen in de praktijk dat als het ministerie
van VWS niet wil dat een bepaald onderzoek plaatsvindt, het dan ook niet wordt uitgevoerd.
Ondanks dit gevoel, geven de meeste partijen aan dit niet als een groot probleem te ervaren.
Daarnaast moet hier de kanttekening geplaatst worden dat ook onderwerpen die het
ministerie van VWS aandraagt, na bespreking in het ABJ, niet altijd leiden tot een onderzoek.
Het ABJ adviseert het directeurenoverleg, dat uiteindelijk besluit welk onderzoek er wordt
uitgezet. De gesprekspartners die in het kader van dit onderzoek zijn benaderd geven ook aan
dat de deelname aan het ABJ wordt gezien als een meerwaarde, omdat ze zo de belangrijke
punten vanuit hun netwerk inbrengen. Ook het samen bespreken van de onderzoeken en
duiden van de resultaten wordt als waardevol ervaren.
De rolopvatting binnen het ABJ is helder, maar er bestaan accentverschillen bij de leden
De nadere onderzoeken volgen veelal dezelfde methodiek waarin er op basis van
geobserveerde cijfers een verdiepend onderzoek wordt gedaan in een aantal gemeenten. Uit
deze evaluatie blijkt dat dit in de beginjaren als waardevol werd gezien door de veldpartijen.
Momenteel geven sommige leden van het ABJ aan de wens te hebben om meer inhoudelijk
gedreven onderzoeken uit te zetten. Andere leden laten juist weten de voorkeur te geven aan
de huidige opzet van de onderzoeken. We concluderen dus dat de rolopvatting van het ABJ
over het algemeen helder is, maar dat er accentverschillen bestaan tussen de leden over
welke invulling het beste zou passen bij het ABJ op dit moment.

GV640

30

4.2 Aanbevelingen
Op basis van deze conclusies zien we een aantal aanbevelingen voor het ABJ. Ondanks het
feit dat er veel zaken bij het ABJ lopen zoals beoogd, hopen we met deze aanbevelingen
handvatten te bieden waarmee het proces nog verder verstevigd kan worden.
Voer het gesprek over de positie van het ABJ en welke opzet van de nadere onderzoeken
daarbij past
De accentverschillen die er bestaan tussen de veldpartijen over de invulling van de nadere
onderzoeken hangen nauw samen met de beoogde positie van het ABJ. We raden de leden
van het ABJ aan om dit gesprek samen te voeren. Daarbij is het belangrijk om de eigen positie
ook te betrekken op de verhoudingen ten opzichte van andere gremia, zoals bijvoorbeeld het
OZJ (Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd) of het NJI, en te bespreken hoe het ABJ zich
onderscheidt van deze partijen. Grofweg zijn er twee mogelijkheden.
- Scenario 1: het ABJ blijft functioneren zoals oorspronkelijk beoogd. De focus blijft primair
gericht op de beleidsinformatie.
- Scenario 2: het ABJ richt zich meer op het verbeteren van het jeugdstelsel als geheel en
sluit met haar onderzoeken ook meer aan bij actuele onderwerpen.
AEF adviseert het ABJ om voor het eerste scenario te kiezen. De reden hiervoor is
voornamelijk dat er meerdere andere partijen zijn die zich richten op de verbetering van het
jeugdstelsel. Het ABJ onderscheidt zich van deze andere partijen door het doel de
beleidsinformatie te verbeteren. Na zes jaar is de beschikbaarheid van deze beleidsinformatie
nog steeds erg waardevol. Wel is de beleidsinformatie in een fase beland waarin onderhoud
belangrijker wordt dan ontwikkelen. We raden het ABJ dan ook aan om na te denken hoe de
overgang gemaakt kan worden van een gremium waarin het ontwikkelen van de
beleidsinformatie centraal staat, naar een gremium dat meer gericht is op het onderhouden
ervan. Dit kan leiden tot een aanpassing van het oorspronkelijke drietrapsmodel. Zo zou er bij
het uitzetten van de onderzoeken bijvoorbeeld minder nadruk gelegd kunnen worden op het
koppelen van verschillen in cijfers tussen gemeenten aan demografische kenmerken,
waardoor er meer ruimte ontstaat om de betrouwbaarheid en kwaliteit van de benchmark te
duiden.
Het ABJ kan een grotere rol spelen in de zichtbaarheid van de nadere onderzoeken
Uit deze evaluatie blijkt dat de onderzoeken die het ABJ uitzet weinig worden gevonden door
gemeenten. In hoeverre dit belangrijk is, hangt grotendeels af van de rol die het ABJ zichzelf
toedicht.
- In het eerste hierboven geschetste scenario is de primaire rol van het ABJ gericht op de
kwaliteit van de beleidsinformatie. In dit geval is het feit dat gemeenten minder goed
worden bereikt met de nadere onderzoeken minder belangrijk. Het bereiken van
gemeenten met de aanbevelingen uit de nadere onderzoeken behoort in dit scenario niet
tot de primaire doelen.
- In het tweede hierboven geschetste scenario, waarin het ABJ kiest voor het uitzetten van
onderzoeken met als doel het verbeteren van het jeugdstelsel, is het bereiken van
gemeenten heel belangrijk. In dit scenario raden we het ABJ aan om veel meer tijd en
aandacht te investeren in het verspreiden en zichtbaar maken van de onderzoeken.
Desalniettemin raden we het ABJ aan om in beide scenario’s de zichtbaarheid van de
onderzoeken te vergroten. Als minimale variant kan het uitbrengen van een overkoepelende
publicatie helpen. Dit zorgt voor toegankelijke communicatie zonder dat het een grote
tijdsinvestering vraagt. In een dergelijk overzicht worden de belangrijkste conclusies en
bevindingen uit de onderzoeken die in een jaar zijn gedaan samengevat. Het is van belang dat
dit overzicht kort is, en dat gemeenten in één oogopslag kunnen zien waar de onderliggende
onderzoeken over gaan. We raden de leden van het ABJ aan om deze overkoepelende analyse

GV640

31

te delen in hun netwerk en ter publicatie aan te bieden aan Binnenlands Bestuur. Ook voor de
Tweede Kamer is een dergelijk overzicht nuttig, aangezien ook daar sprake is van een
“informatie-overload” waar het onderzoeken betreft.
Eventuele sturing op de impact van de nadere onderzoeken is afhankelijk van de rol die
het ABJ zichzelf toedicht
De belangrijkste reden dat de onderzoeken weinig impact hebben op het gevoerde beleid,
naast hun zichtbaarheid, is het feit dat de aanbevelingen in deze onderzoeken doorgaans niet
concreet genoeg zijn. Ook hier geldt dat de rol die het ABJ zichzelf toedicht bepalend is voor
de mate waarin het ABJ zou moeten sturen op de impact van de onderzoeken.
- In het eerste hierboven genoemde scenario hebben de onderzoeken die het ABJ uitzet
vooral een signaalfunctie. De onderzoeken zijn te klein om definitieve conclusies te
kunnen trekken over de inhoud van het jeugdstelsel. De resultaten van deze nadere
onderzoeken geven dan ook vooral weer welke richtingen interessant zouden zijn voor
eventueel vervolgonderzoek. Voor dit scenario raden we het ABJ dan ook aan om de
onderzoeken te houden zoals ze zijn: onderzoeken met als doel om de werkelijkheid
achter de cijfers in de benchmark te duiden.
- In het tweede scenario is het doel van de onderzoeken om bij te dragen aan een
verbetering van het jeugdstelsel. Daarvoor is het van belang dat gemeenten de
aanbevelingen uit deze onderzoeken direct kunnen omzetten in acties en beleidskeuzes.
Indien het ABJ voor dit scenario kiest, raadt AEF dan ook aan om hier actief op te sturen,
ook in de omvang van de onderzoeken. Een mogelijkheid is om vervolgtrajecten deel uit
te laten maken van de onderzoeken. In een dergelijk traject bekijkt de onderzoeker
samen met de betrokken gemeenten hoe de resultaten van het onderzoek vertaald
kunnen worden naar het gevoerde beleid. Om dit mogelijk te maken raden we het ABJ in
dit scenario aan om jaarlijks een kleiner aantal, meer uitgebreide onderzoeken uit te
zetten.
Blijf scherp op een evenwichtige samenwerking binnen het ABJ
Hoewel de leden van het ABJ de samenwerking als prettig ervaren, heerst er toch bij
verschillende veldpartijen het gevoel dat het ministerie van VWS het laatste woord heeft.
Zoals eerder geconcludeerd geven de meeste partijen aan dit niet als een groot probleem te
ervaren. Toch raden we het ministerie van VWS aan om scherp te blijven op een evenwichtige
samenwerking om te zorgen dat alle veldpartijen zich gehoord en gewaardeerd blijven
voelen.

GV640

32