Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 247

Voorstel van wet van het lid Klein tot wijziging
van de Kieswet en de Wet raadgevend
referendum houdende afschaffing van de
kieskringen

Nr. 8

VERSLAG
Vastgesteld 15 februari 2016
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag uit
te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de initiatiefnemer op de gestelde vragen en de
ge-maakte opmerkingen tijdig en genoegzaam zal hebben geantwoord,
acht de commissie de openbare beraadslaging over dit wetsvoorstel
voldoende voorbereid.
Inhoudsopgave
I

II

blz.

ALGEMEEN DEEL

1

1. Inleiding
2. Historische ontwikkelingen
3. Overbodig
4. Neveneffecten
5. De praktijk
6. Voorstel
7. Draagvlak
8. Uitvoering
9. Financiën

1
3
3
4
6
6
7
7
7

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

8

I ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
het lid Klein tot wijziging van de Kieswet en de Wet raadgevend referendum houdende afschaffing van de kieskringen. Graag willen zij de
indiener enkele vragen stellen.

kst-34247-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

1

De indiener stelt voor om de kieskringen af te schaffen. Dit betekent dat
Nederland bij verkiezingen voor de Tweede Kamer één kieskring is. De
leden van de VVD-fractie beseffen dat er weinig gebruik wordt gemaakt
van de mogelijkheid om per kieskring verschillende lijsten in te dienen.
Ook is er tegenwoordig de mogelijkheid om langere kandidatenlijsten
samen te stellen. Dat neemt niet weg dat de huidige kieskringen politieke
partijen wel de gelegenheid geven om «per regio» verschillende kandidatenlijsten in te dienen, zo merken de leden van de VVD-fractie op. Met
deze regionale kandidatenlijsten kunnen politieke partijen, zo zij dat
willen, de band tussen kiezer en gekozenen handhaven dan wel versterken. Het is immers belangrijk dat kiezers zich in hun vertegenwoordigers
in de Tweede Kamer kunnen herkennen. De leden van de VVD-fractie
vragen de indiener hier op in te gaan.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het wetsvoorstel van het lid Klein tot afschaffing van de kieskringen.
In tegenstelling tot de initiatiefnemer hechten de aan het woord zijnde
leden wel aan de herkenbaarheid van kieslijsten met per regio specifieke
kandidaten. Vooralsnog zijn zij er niet van overtuigd dat er één landelijke
kieslijst zou moeten komen. De leden van de PvdA-fractie achten
bovendien het idee «dat er een lokale afgevaardigde naar Den Haag
gestuurd moet worden» niet achterhaald. Slechts indien er in de praktijk
daadwerkelijk grote problemen zouden bestaan ten gevolge van het feit
dat er met 20 kieslijsten wordt gewerkt, zouden deze leden van het
voorstel van de initiatiefnemer met meer enthousiasme tegemoet kunnen
treden. Echter heeft de initiatiefnemer deze leden op dit punt nog
onvoldoende weten te overtuigen. Vandaar dat de leden van de
PvdA-fractie nog een aantal vragen hebben.
De leden van SP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorstel Wet tot wijziging van de kieswet houdende afschaffing van de
kieskringen en hebben hierover nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het voorliggende initiatiefwetsvoorstel van het lid Klein. Deze leden waarderen de
brede historische uiteenzetting waarmee de initiatiefnemer zijn voorstel
inleidt, maar deze leden zien niet in wat de noodzaak is van het
wetsvoorstel en welk probleem hiermee wordt opgelost.
De leden van de CDA-fractie hechten aan regionale spreiding van
kandidaten. Deze leden hechten dan ook aan het behoud van de
mogelijkheid om in kieskringen verschillende lijsten of verschillende
staartlijsten in te dienen.
De leden van de D66-fractie hebben waardering voor het werk dat door
het lid Klein is gestoken in zijn initiatiefwet. In het bijzonder omdat het
altijd goed is democratische processen geregeld tegen het licht te houden
en waar nodig bij de tijd te brengen. Dit neemt niet weg dat zij nog enige
vragen hebben.
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel van de heer Klein om de kieskringen te laten
vervallen. Het oogt als een vereenvoudiging met in de praktijk waarschijnlijk niet al te grote consequenties. Gezien het belang van een
zorgvuldige regeling van het kiesrecht, vinden deze leden het belangrijk
om aandacht te vragen voor een aantal mogelijke consequenties van dit
voorstel.
In de eerste plaats willen deze leden er aandacht voor vragen wat precies
het belangrijkste motief is voor het indienen van het wetsvoorstel. Gaat
het vooral om een vereenvoudiging van de regeling voor ondersteuningsverklaringen of om een meer principiële keuze voor het afschaffen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

2

elke mogelijkheid om door afzonderlijke lijsten rekening te houden met
regionale kandidaatstelling?
2. Historische ontwikkelingen
De leden van de CDA-fractie vragen aandacht voor het volgende. De
Kieswet bepaalt in artikel H6, tweede lid, dat op een kieslijst ten hoogste
vijftig kandidaten kunnen worden opgenomen, of ten hoogste tachtig als
de betreffende partij bij de laatstgehouden verkiezing meer dan vijftien
zetels heeft behaald. Deelt de indiener de mening van de leden van de
CDA-fractie, dat die beperking in de Kieswet tot problemen kan leiden,
gelet op de sterke schommelingen in de kiezersvoorkeur?
De leden van de D66-fractie zien in het voorliggende wetsvoorstel een
centraliserende tendens tot uitdrukking komen. Tegelijkertijd zien zij dat
veel beleidsvoornemens en maatschappelijke ontwikkelingen inzetten op
decentralisatie van taken. Dat gaat uit van de gedachte van de gemeente
of regio als primaire overheid; de overheid dichtbij de burger. Ook zijn
overal initiatieven waarneembaar waarbij inwoners zich verenigen en
actief bijdragen aan democratie en bestuur op decentraal niveau. In dat
opzicht vragen de aan het woord zijnde leden zich af of het afschaffen van
de kieskringen juist nu tijdig is. De mogelijkheid tot aparte lijsten per
kieskring wordt weliswaar weinig gebruikt, maar kan het niet zo zijn dat er
momenteel een opleving is van lokale en regionale identiteiten en dito
organisatiestructuren? In dat geval zou in de toekomst juist weer behoefte
kunnen gaan bestaan aan gedifferentieerde kieslijsten.
De leden van de SGP-fractie merken op dat bij de invoering van het stelsel
van evenredige vertegenwoordiging ook de kieskringen zijn ingevoerd om
te zorgen voor een administratieve regeling voor het vaststellen van de
uitslagen en voor het waarborgen van een zekere regionale verbondenheid tussen kiezer en verkozene. De leden van de SGP-fractie vragen
zich af in hoeverre het niet voor de hand zou liggen om ten minste de
theoretische mogelijkheid van regionaal verschillende lijsten in stand te
houden, omdat er de laatste jaren weliswaar niet veelvuldig, maar wel
nog diverse keren, gebruik van is gemaakt om een (deels) regionale lijst in
te leveren.
3. Overbodig
De initiatiefnemer stelt, zo lezen de leden van de PvdA-fractie, dat het
kieskringen overbodig zijn geworden omdat politieke partijen geen of
nauwelijks nog gebruik maken van afwijkende lijsten. Kan de initiatiefnemer dit nader toelichten? De leden van de PvdA-fractie zouden er op
willen wijzen dat naar hun weten nog wel gebruik wordt gemaakt van
verschillende regionale lijsten waarbij tenminste de kandidaten achteraan
op de lijst per regio kunnen verschillen. Heeft de initiatiefnemer onderzocht waarom politieke partijen er voor kiezen om met verschillende
kieslijsten te werken?
Acht de initiatiefnemer het mogelijk dat politieke partijen regionale
kandidaten op regionale lijsten plaatsen om de regionale herkenbaarheid
van hun partij te vergroten? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet? Deelt
de initiatiefnemer de mening van de leden van de PvdA-fractie dat zelfs
indien politieke partijen regionale kandidaten achteraan op een regionale
lijst plaatsen dat daarmee toch voor kiezers duidelijk kan worden wie er in
die regio de desbetreffende partij steunt? Zelfs al is op voorhand al niet te
verwachten dat die persoon rechtstreeks gekozen zal worden? Zo ja,
waarom? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

3

De leden van de CDA-fractie lezen dat de indiener meent te kunnen
constateren, dat politieke partijen bij verkiezingen slechts bij hoge
uitzondering met regionaal verschillende lijsten uitkomen. De Kiesraad
schrijft in zijn advies over het voorliggende wetsvoorstel, dat een aantal
partijen in 2012 juist wel weer gebruik gemaakt heeft van de mogelijkheid
om in verschillende kieskringen verschillende lijsten in te dienen. Ook ten
aanzien van Provinciale Statenverkiezingen constateert de Kiesraad, dat er
sprake is van «een genuanceerder beeld».
Heeft de indiener navraag gedaan bij politieke partijen, die immers
verantwoordelijk zijn voor de kandidaatstelling, of zij belang hechten aan
de mogelijkheid om per kieskring verschillende lijsten in te dienen? Zo ja,
wat was het resultaat van die inventarisatie? Zo nee, is de indiener bereid
dat alsnog te doen?
De leden van de SGP-fractie nemen kennis van de opvatting van de
initiatiefnemer dat de verschillende verhogingen van het aantal kandidaten op de lijsten ervoor gezorgd hebben dat er meestal geen noodzaak
is om verschillende lijsten in te dienen om te voorkomen dat de kieslijsten
uitgeput raken. De leden van de SGP-fractie vragen zich af in hoeverre er –
gezien de grote wisselingen in verkiezingsuitslagen – niet toch een
mogelijkheid is dat lijsten uitgeput raken. Het kan nu immers voorkomen
dat een lijst bij de laatste verkiezingen 14 zetels heeft behaald, terwijl dat
er bij de eerstvolgende verkiezingen 35 of 40 zijn. De Kieswet staat in dat
geval maximaal 50 kandidaten op de lijsten toe. Als er geen sprake meer
zal zijn van kieskringen, is het dus niet meer mogelijk om in totaal meer
dan 50 kandidaten te stellen. Wanneer er dan een aantal leden Minister of
Staatssecretaris worden en enkele andere leden van hun zetel afzien of
tussentijds opstappen, is de lijst al vrij snel uitgeput. Heeft de indiener van
het voorstel ook met een dergelijk scenario rekening gehouden? Hoe dient
er in zulke gevallen gehandeld te worden? Zou het niet voor de hand
liggen ten minste een bepaalde regeling hiervoor te treffen?
De indiener van het voorstel stelt dat de bevolking vandaag de dag goed
bekend is met de landelijke politieke kopstukken en dat het een achterhaald concept is dat een lokale afgevaardigde naar Den Haag wordt
gestuurd. De leden van de SGP-fractie vragen zich af in hoeverre dit
helemaal juist is. Ondanks de landelijke bekendheid van de kopstukken
zijn er immers diverse Kamerleden die met voorkeurstemmen of in ieder
geval een groot aantal stemmen uit hun eigen regio of gemeente zijn
gekozen. Is dit inderdaad volledig achterhaald? Betekent een grote
regionale verworteling automatisch dat de betrokken Kamerleden géén
vertegenwoordigers van het hele Nederlandse volk zijn? Zorgde de
regionale verbondenheid in het verleden ook voor het enkel verdedigen
van regionale belangen? Is dit per definitie strijdig met elkaar?
4. Neveneffecten
In de Kieswet wordt bepaald, naar de mening van de leden van de
VVD-fractie, hoeveel ondersteuningsverklaringen een nieuwe politieke
partij nodig heeft om aan verkiezingen deel te nemen. Deze ondersteuningsverklaringen moeten thans per kieskring worden verworven.
Ingevolge het onderhavige wetsvoorstel is er geen verplichting meer voor
regionale spreiding van ondersteuningsverklaringen. Voor de verkiezingen
voor de Tweede Kamer heeft een politieke partij dan in totaal 580
ondersteuningsverklaringen nodig. Vooruitlopend op de door de leden
van de VVD-fractie in paragraaf 9 gestelde vraag, vragen zij of de indiener
heeft overwogen om politieke partijen per provincie (zijnde een kieskring),
ondersteuningsverklaringen te laten verwerven? De ondersteuningsverklaringen moeten dan worden afgelegd door personen die als kiezer zijn
geregistreerd voor de desbetreffende verkiezing. Op deze manier is een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

4

stevige basis voor politieke partijen over het gehele land verzekerd. De
leden van de VVD-fractie vragen de indiener hier op in te gaan.
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of de indiener heeft overwogen
om het aantal ondersteuningsverklaringen te verhogen. Door de moderne
communicatiemiddelen is het immers gemakkelijker om kiezers te
bereiken. Ook is er sprake van een toename van de bevolking in
Nederland. Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een reactie van de
indiener.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling de door de
initiatiefnemer opgesomde neveneffecten gelezen. Zo lezen deze leden
dat de initiatiefnemer bezwaren heeft tegen het fenomeen van de
«lijstduwer». De initiatiefnemer is van mening dat slechts personen op
een lijst dienen te staan als zij daadwerkelijk voornemens zijn om als zij
gekozen worden die functie ook te aanvaarden. Hoeveel gevallen kent de
initiatiefnemers van lijstduwers die de drempel voor een voorkeurszetel
enkel door een plaatsing op één regionale lijst hebben gehaald of zelfs de
volledige kiesdeler en desondanks hun kandidatuur toch ingetrokken
hebben?
Kan de initiatiefnemer aangeven hoeveel kandidaten hebben bij de laatste
verkiezingen voor de Tweede Kamer dankzij het door hem genoemde
doorschuifsysteem een zetel gekregen die zij in het geval er maar één
landelijke kieslijst zou zijn geweest, niet zouden hebben gehad?
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de initiatiefnemer het vooral voor
nieuwe politieke partijen teveel «administratieve rompslomp» vindt
opleveren als zij binnen het hele land ondersteuningsverklaringen moeten
verzamelen om mee te kunnen doen aan landelijke verkiezingen. Bedoelt
de initiatiefnemer daarmee ook te zeggen dat politieke partijen die vooral
in één regio aanhang hebben, alleen daar hun benodigde ondersteuningsverklaringen moeten kunnen verzamelen? Zo ja, hoe verhoudt zich dit tot
het door de initiatiefnemer zelf verklaarde namelijk dat regionale
vertegenwoordiging een achterhaald concept is?
De leden van SP-fractie delen de mening van de indiener dat het
afschaffen van kieskringen kan leiden tot een transparanter verkiezingsproces en het verminderen van administratieve handelingen. Daarnaast
delen de genoemde leden de opvatting dat door de uitbreiding van het
aantal plekken op de kieslijsten er voor partijen voldoende mogelijkheid is
regionale spreiding op de lijst te waarborgen.
De leden van de CDA-fractie constateren dat het systeem van zetelverdeling mede door de indeling in kieskringen complex is. De indiener
schetst aan de hand van een rekenvoorbeeld het probleem dat naar zijn
mening kleeft aan de indeling in kieskringen. Deze leden vragen de
indiener, of het door hem gesignaleerde probleem niet alleen in theorie
bestaat, maar ook in de praktijk heeft geleid tot toedeling van zetels die
door kiezers als onrechtvaardig ervaren is. Deze leden ontvangen graag
historische voorbeelden. Zijn er voorbeelden uit de parlementaire
geschiedenis, dat een kandidaat die in een bepaalde kieskring veel
stemmen heeft gekregen niet de zetel toegewezen krijgt omdat de zetels
in zijn kieskring al verdeeld zijn?
Is de indiener voornemens verdere voorstellen te doen tot wijziging van
de Kieswet, zo vragen de leden van de CDA-fractie. Onderkent de indiener,
dat de toedeling van zetels volgens de Kieswet plaatsvindt in de eerste
plaats op basis van het overschrijden van de voorkeurdrempel en in de
tweede plaats op basis van de lijstvolgorde en niet op volgorde van het
aantal behaalde stemmen? Onderkent de indiener, dat het in het huidige
systeem kan voorkomen, dat een kandidaat de voorkeursdrempel heeft
gehaald, maar toch geen zetel kan innemen omdat zijn partij onvoldoende
zetels heeft behaald?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

5

In de toelichting lezen de leden van de SGP-fractie het voorbeeld van een
Fries die in Groningen niet op zijn lokale Friese kandidaat kan stemmen.
De leden van de SGP-fractie vragen zich af in hoeverre dit voorbeeld
overeenstemt met de stelling dat er eigenlijk in de praktijk geen of
nauwelijks gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om in de
verschillende kieskringen afwijkende lijsten in te dienen. Betekent zo’n
voorbeeld niet juist dat partijen er blijkbaar toch nog steeds (enige)
waarde aan hechten?
In de toelichting wordt het fenomeen van regionale «lijstduwers»
behandeld als een negatief neveneffect. Kan de indiener een indicatie
geven in hoeverre dit in de praktijk voorkomt?
Naar aanleiding van de beschrijving van het probleem van meervoudig
gekozen kandidaten vragen de leden van de SGP-fractie zich af of het
probleem dat er (in theorie) blijkbaar bestaat dat de daadwerkelijke
verkiezing van kandidaten op de diverse lijsten willekeurig verloopt, niet
op een andere manier opgelost kan worden? Was dit voor 1989 ook een
probleem? Of werd de methode van loting als rechtvaardig gezien?
De indiener merkt op dat er voortaan een aantal ondersteuningsverklaringen van 580 nodig is voor de landelijke verkiezingen. De leden van de
SGP-fractie kunnen zich voorstellen dat dit eenvoudiger te realiseren valt.
Niettemin kan dit ook betekenen dat bijvoorbeeld partijen die er bewust
voor zouden kiezen om (vooral) in een bepaalde regio actief te zijn, een
groter aantal ondersteuningsverklaringen nodig heeft. Heeft de indiener
de indruk dat dit in de praktijk problemen oplevert?
Het aantal ondersteuningsverklaringen voor de verkiezing van leden van
het Europees parlement is op dit moment veel lager dan het benodigde
aantal voor leden van de Tweede Kamer. De leden van de SGP-fractie
vragen zich af in hoeverre de wens om dit aantal gelijk te trekken ook
daadwerkelijk in het wetsvoorstel is geregeld. In het voorgestelde artikel
H4 wordt het Europees parlement niet afzonderlijk genoemd. Zou dat niet
toch de voorkeur hebben? Hoe is immers anders precies duidelijk dat het
aantal ondersteunings-verklaringen voor verkiezing van de Tweede Kamer
moet worden gebruikt?
5. De praktijk
Ingevolge het voorstel worden ook bij de verkiezingen voor provinciale
staten de kieskringen afgeschaft. Naar de mening van de leden van de
VVD-fractie sluit dat voorstel aan bij de insteek die zij hebben met hun
vragen over de verkiezingen voor de Tweede Kamer.
6. Voorstel
De leden van de VVD-fractie lezen dat ook voor de verkiezingen voor de
Eerste Kamer de mogelijkheid om per provincie een lijst in te dienen
wordt geschrapt. Mutatis mutandis gelden de reeds door deze leden
gestelde vragen en opmerkingen ook voor de Eerste Kamer. Het is de
leden van de VVD-fractie niet duidelijk wat de indiener voorstelt als het
gaat om de ondersteuningsverklaringen, gerelateerd aan verkiezingen
voor de Eerste Kamer. Zij vragen de indiener daar op in te gaan.
De leden van de PvdA-fractie vragen aandacht voor de opmerking van de
Kiesraad of het wenselijk is dat als gevolg van het wetsvoorstel het aantal
in te leveren ondersteuningsverklaringen voor de Eerste Kamerverkiezingen aanzienlijk wordt terug gebracht, en daarmee de kandidaatstelling
laagdrempeliger wordt. Kan de initiatiefnemer ook daar op ingaan, mede
in het licht van het feit dat hij wel voorstander blijkt te zijn van een
verhoging van het aantal ondersteuningsverklaringen voor Europese
verkiezingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

6

De leden van SP-fractie vragen een nadere overweging van de indiener
over het aantal ondersteuningsverklaringen dat ingediend moeten worden
voor de verkiezingen van de Eerste Kamer. Wat zijn de praktische
consequenties van het verminderen van het aantal in te leveren ondersteuningsverklaringen? Is het mogelijk dat het aantal partijen dat
deelneemt aan de Provinciale Statenverkiezingen groter wordt? Daarnaast
vragen deze leden de indiener nader in te gaan op de vraag hoe de Wet
kiescollege BES zich verhoudt tot de opmerking dat de grens voor het
kiesgebied van de Eerste Kamer de grenzen van Europees Nederland zijn.
De leden van de D66-fractie vragen zich af hoe de initiatiefnemer tegen de
rol van de Eerste Kamer aankijkt, nu en in de toekomst. Is gegeven de
huidige kieswijze van de Eerste Kamer dit deel van het parlement niet in
wezen gebaseerd op een districtenstelsel? Zou het daarbij niet ook zeer
passend zijn om aparte lijsten per provincie te behouden in plaats van
deze af te schaffen?
7. Draagvlak
Ook de leden van de PvdA-fractie hebben kennis genomen van het advies
van de Kiesraad over het voorliggend wetsvoorstel. Zij vragen die
initiatiefnemers nog eens expliciet in te gaan op de volgende punten die
de Kiesraad noemde. Bijvoorbeeld dat de Kiesraad meent dat «niet
gesteld kan worden dat kieskringen in de praktijk geen daadwerkelijke
betekenis meer hebben». De Kiesraad wijst er in dat verband op dat bij de
laatste Tweede Kamer en Provinciale Statenverkiezingen partijen wel
degelijk van de mogelijkheid gebruikt hebben gemaakt om per kieskring
verschillende lijsten in te dienen. «Bovendien komt het bij verkiezingen
voor dat partijen een kandidatenlijsten indienen in slechts één of enkele
kieskringen». Kan de initiatiefnemer hier op in gaan?
De leden van de SGP-fractie vragen of er intussen meer zicht is op de visie
van onder meer VNG, IPO, de Unie van Waterschappen en de bestuurscollege van de BES over dit voorstel.
8. Uitvoering
Nu de indiener ook voorstelt om 13 provinciale hoofdstembureaus in te
stellen, waaronder één voor de BES-eilanden, in plaats van de huidige 20
hoofdstembureaus (per kieskring), vragen de leden van de VVD-fractie of
de indiener heeft overwogen om het aantal kieskringen te verminderen en
wel in die zin dat de kieskringen aansluiten bij het aantal provincies, met
daarbij een kieskring Bonaire. De kieskringen vallen dan samen met de
provincies, met daarbij een kieskring voor Bonaire. Dit zou dan in totaal
13 kieskringen betekenen. Gaarne krijgen de leden van de VVD-fractie een
reactie van de indiener.
De leden van de PvdA-fractie wijzen op het advies van de Kiesraad waarin
wordt gesteld dat door het terugbrengen van het aantal hoofdstembureaus de werklast van de provinciale hoofdstembureaus zwaarder zal zijn
dan die van de huidige hoofdstembureaus. Kan de initiatiefnemer ook hier
op in gaan?
9. Financiën
De leden van de D66-fractie merken op dat de initiatiefnemer de zorgen
van de Afdeling advisering van de Raad van State over de uitvoerbaarheid
van het wetsvoorstel voor de hoofdstembureaus in een provincie niet
deelt. De Kiesraad daarentegen ziet geen onoverkomelijke problemen,
mits de financiering voldoende wordt geregeld. Zij heeft daartoe navraag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

7

gedaan bij betreffende hoofdstembureaus. Dat maakt deze leden
benieuwd naar de randvoorwaarden die nodig zijn en de mate waarin die
gerealiseerd kunnen worden. Zij zouden hierop graag een reactie van de
regering ontvangen.
II ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Onderdeel G
De leden van de SGP-fractie vragen zich af of er ook is overwogen om het
benodigde aantal ondersteuningsverklaringen op 500 of 600 te stellen in
plaats van op 580.
Verder vragen zij hoeveel ondersteuningsverklaringen er op dit moment in
de verschillende provincies nodig zijn. Kan hiervan een overzicht worden
gegeven?
De voorzitter van de commissie,
Pia Dijkstra
De adjunct-griffier van de commissie,
Hendrickx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 247, nr. 8

8