Productie
Priscilla Middleton

OU
master
bachelor

vmbo

vo 1/2

bao

mbo-1

4 jaar

Kerncijfers 2007-2011
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mbo-2

vve
0 jaar

bao

basisonderwijs

bbl

beroepsbegeleidende leerweg

bol

beroepsopleidende leerweg

havo

hoger algemeen voortgezet onderwijs

hbo

hoger beroepsonderwijs

mbo

middelbaar beroepsonderwijs

Uitgave mei 2012

ou

open universiteit

Nabestellen

pro

praktijkonderwijs

ISBN: 978-90-591-0156-2

sbao

speciaal basisonderwijs

Prijs: € 25,-

so

speciaal onderwijs

OCW42003/1000/08DW2012B007

vmbo

voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

vo

voortgezet onderwijs

vso

voortgezet speciaal onderwijs

vve

voor- en vroegschoolse educatie

vwo

voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

wo

wetenschappelijk onderwijs

Samenstelling
Priscilla Middleton (070 4123625), Linda Slikkerveer (070 4123485)
Vormgeving
Mainstream, Hetty Zwollo / Debbie van Berkel
Druk
Hub Tonnaer B.V., Kelpen-Oler

www.rijksoverheid.nl

educatie

mbo-3

kinderopvang

havo

vso

mbo-4
vwo

12 jaar

hbo

pro

wo

sbao/so

18 jaar

leerplichtig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap

Het Nederlandse onderwijsstelsel

OU

Het Nederlandse onderwijsstelsel
master
bachelor

pro

vmbo

vo 1/2

bao

mbo-1

4 jaar
vve
0 jaar

bao

basisonderwijs

bbl

beroepsbegeleidende leerweg

bol

beroepsopleidende leerweg

havo

hoger algemeen voortgezet onderwijs

hbo

hoger beroepsonderwijs

mbo

middelbaar beroepsonderwijs

ou

open universiteit

pro

praktijkonderwijs

sbao

speciaal basisonderwijs

so

speciaal onderwijs

vmbo

voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

vo

voortgezet onderwijs

vso

voortgezet speciaal onderwijs

vve

voor- en vroegschoolse educatie

vwo

voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

wo

wetenschappelijk onderwijs

educatie

mbo-2

kinderopvang

leerplichtig

havo

mbo-3

vso

mbo-4
vwo

12 jaar

hbo

sbao/so

18 jaar

wo

Kerncijfers
2007-2011
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Deze publicatie is samengesteld door de directie Kennis van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Voor vragen en/of opmerkingen kunt u terecht bij:
- Priscilla Middleton (070 4123625; p.s.middleton@minocw.nl)
- Linda Slikkerveer (070 4123485 ; l.slikkerveer@minocw.nl )
2 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Voorwoord

Inhoud en leeswijzer

Voor u ligt de zestiende editie van ‘Kerncijfers OCW’. Het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap presenteert in deze publicatie
de meest recente cijfers over de resultaten en de stand van zaken
op de beleidsterreinen. De ontwikkelingen in onderwijs, cultuur
en wetenschap worden hiermee kwantitatief in beeld gebracht en
voorzien van een korte beschrijvende analyse. Kerncijfers 2007-2011
bevat een aantal vaste hoofdstukken met informatie over onderwijs,
studiefinanciering, cultuur en media, emancipatie en wetenschap. Per
onderwijssector zijn gegevens te vinden over deelnemers, instellingen,
personeel, resultaten en uitgaven. Daarnaast zijn themaparagrafen
opgenomen zoals “Voortijdig schoolverlaters”, “Passend onderwijs” en
“Analyses van schoolloopbanen”. Nieuwe thema’s dit jaar zijn “Analyse
doorstroom vmbo, mbo, hbo” en “Analyse zittenblijvers”. In het
hoofdstuk ‘Onderwijs internationaal’ wordt het Nederlandse onderwijs
in internationaal perspectief getoond. Daarbij wordt dit jaar opnieuw
aandacht geschonken aan de opbrengst van het Nederlands onderwijs
voor een aantal belangrijke prestatieindicatoren ten opzichte van de top
5 best presterende landen. Ook de gegevens over het groene onderwijs
van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
(EL&I) zijn opgenomen. Bijdragen van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) verdiepen het inzicht in onder andere de situatie van de
allochtone leerlingen, de aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt,
het niet-bekostigd onderwijs en het hoger onderwijs in internationaal
perspectief. In het hoofdstuk Cultuur en Media komt een uitgebreid
aanbod cultuuruitingen voor het voetlicht, zo worden gegevens over de
Nederlandse film, het aantal bezoeken binnen de podiumkunsten, de pers
en omroep, openbare bibliotheken en cultureel erfgoed gepresenteerd.
In het hoofdstuk emancipatie zijn onder andere paragrafen opgenomen
over vrouwenemancipatie en genderverschillen in het onderwijs. Tot slot
geven wij u een beeld van de stand van het wetenschappelijk onderzoek,
waarbij onderwerpen als personeel en onderzoekers, universitair
onderzoek en internationaal wetenschap aan bod komen. Kerncijfers
biedt u met al deze bijdragen een breed cijfermatig inzicht in de actuele
(beleids)ontwikkelingen binnen onderwijs, cultuur en wetenschap.
Het is daarmee een onmisbaar instrument voor iedereen die zich met
de beleidsterreinen van OCW bezighoudt, en wordt mede daarom als
bijlage en verantwoordingsinstrument bij het departementaal jaarverslag
uitgebracht. Ook over de grens is er behoefte aan: ‘Key figures 2007-2011’,
de engelse versie van Kerncijfers, verschijnt in juli.

In Kerncijfers 2007-2011 vindt u de belangrijkste ontwikkelingen van
onderwijs, cultuur en wetenschap in cijfers.
Het eerste hoofdstuk toont kort enkele kengetallen van de verschillende
beleidsterreinen van OCW. Het daaropvolgende hoofdstuk ‘Onderwijs
nationaal’ geeft een samenvattend beeld van de belangrijkste ontwikkelingen in het Nederlandse onderwijsstelsel. Cijfers over de deelname aan
het onderwijs, de deelnemersstromen door het onderwijs, uitgaven en het
opleidingsniveau van de bevolking komen hier aan bod. Daarnaast bevat dit
hoofdstuk een aantal themaparagrafen,‘Voortijdig schoolverlaters’, ‘Schoolgrootte’, ‘Niet-bekostigd onderwijs’, ‘Passend onderwijs’, ‘Analyse schoolloopbanen’, Analyse Zittenblijvers, ‘Brugklasanalyse’, ‘Het verband tussen
het onderwijsniveau en het inkomen van de ouders’ en ‘Analyse doorstroom
vmbo-mbo-hbo.
Het hoofdstuk ‘Onderwijs internationaal’ toont het Nederlandse onderwijs
in internationaal perspectief. Aan de hand van aspecten zoals onder andere
onderwijsdeelname, mobiliteit van docenten en leerlingen, vaardigheden
internationaal, opleidingsniveau van de bevolking en de uitgaven internationaal wordt duidelijk hoe het Nederlandse onderwijs er internationaal
voor staat. Hierbij schenken we ook aandacht aan de opbrengst van het
Nederlands onderwijs voor een aantal belangrijke prestatieindicatoren ten
opzichte van de top 5 best presterende landen.
In de hoofdstukken die volgen treft u cijfers aan over de afzonderlijke
onderwijssectoren en over studiefinanciering. In de laatste hoofdstukken
komen de beleidsterreinen cultuur en media, wetenschap en emancipatie
aan de orde. In het hoofdstuk ‘Emancipatie’ vindt u onder andere gegevens
over het emancipatiebeleid voor homo’s, vrouwen en allochtone vrouwen.
Het slothoofdstuk bevat informatie over het groene onderwijs.
In de bijlagen vindt u een algemene technische toelichting op de cijfers.
Naast een aansluittabel die de samenhang verklaart tussen de door OCW
en CBS/OESO gehanteerde definities voor de uitgaven, vindt u daar een
toelichting over de verschillen en overeenkomsten in de cijfers en indeling
van OCW en CBS over het hoger onderwijs. Verder staat in de bijlage een lijst
van de opgenomen figuren, tabellen, afkortingen en een trefwoordenregister.

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Marja van Bijsterveldt - Vliegenthart
Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 3

Inhoudsopgave Kerncijfers 2007 - 2011 OCW
Voorwoord | Inhoud en leeswijzer
Inhoudsopgave

3
4

1.

6

2.

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kort

8
10
16
18
24
28
30
32
34
36
38
40
42
44
46
52
54
56

5.

6.

4 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

58
60
62
64
66
70
72
74
76
78
80

96
98
100
102
106
108
110
112

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
- Stelsel en financiën bve
- Financiën van instellingen bve
- Studenten bve
- Stromen en rendement bve
- Instellingen en personeel bve
- Arbeidsmarktpositie mbo-schoolverlaters
- Allochtone deelnemers in het mbo

7.

82
84
86
88
90
92
94

Voortgezet onderwijs
- Stelsel en financiën vo
- Financiën van instellingen vo
- Leerlingen vo
- Stromen en rendement vo
- Instellingen en personeel vo
- Profielkeuze vo
- Vo-stromen naar kenmerken van het huishouden
- Allochtone leerlingen in het vo

Onderwijs internationaal
- EU-doelstellingen
- Deelname internationaal
- Mobiliteit primair, voortgezet en beroepsonderwijs
- Mobiliteit hoger onderwijs
- Vaardigheden internationaal
- Opbrengsten van onderwijs in de kenniseconomie
- Opleidingsniveau en arbeidsmarkt internationaal
- Personeel internationaal
- Uitgaven internationaal
- Hoger onderwijs internationaal
- Leraren in Europa

Primair onderwijs
- Stelsel en financiën po
- Financiën van instellingen po
- Leerlingen po
- Stromen po
- Instellingen po
- Personeel en arbeidsmarkt po
- Voor- en vroegschoolse educatie (vve)

Onderwijs nationaal
- Het Nederlandse onderwijs
- Leerlingen en studenten
- Opleidingsniveau en arbeidsmarkt
- Instellingen en personeel
- Uitgaven
- Schoolgrootte
- Analyse schoolloopbanen
- Analyse zittenblijvers
- Analyse schoolloopbanen in het mbo
- Verband onderwijsniveau – inkomen en etniciteit
- Brugklasanalyse
- Analyse doorstroom vmbo-mbo-hbo
- Passend onderwijs
- Zorgadviesteams
- Voortijdig schoolverlaters
- Samenhang tussen vsv-indicatoren
- Niet-bekostigd onderwijs
- Leven lang leren

3.

4.

114
116
118
120
122
124
126

Hoger beroepsonderwijs
- Stelsel en financiën hbo
- Financiën van instellingen hbo
- Studenten hbo
- Verblijfsduur en rendement hbo
- Instellingen en personeel hbo
- Aansluiting vooropleiding hbo

128
130
132
134
136
138

8.

Wetenschappelijk onderwijs
- Stelsel en financiën wo
- Financiën van instellingen wo
- Studenten wo
- Verblijfsduur en rendement wo
- Instellingen en personeel wo
- Allochtonen in het hoger onderwijs

9.

Bijlagen
140
142
144
146
148
150

Studiefinanciering
- Stelsel en financiën studiefinanciering
- Studiefinanciering: voor mbo en ho
- Studiefinanciering: gerechtigden
- Lenen en bijverdienen
- Wet tegemoetkoming onderwijsbijdragen en schoolkosten
- Les – en cursusgeld/collegegeld

- OCW-uitgaven en nationale context
- Onderwijsuitgaven (inter-) nationaal gezien
- Cijfers en indeling hoger onderwijs
- Toelichting en begrippen
- Lijst van figuren
- Lijst van tabellen
- Lijst van afkortingen
- Trefwoorden

204
206
208
210
226
232
236
240

152
154
156
158
160
162

10. Cultuur en Media
- Stelsel en financiën cultuur en media
- Kunsten
- Kunsten: film
- Media
- Letteren en bibliotheken
- Cultureel erfgoed

164
166
168
170
172
174

11. Wetenschap
- Stelsel en financiën wetenschap
- Financiën van instellingen wetenschap
- Personeel en onderzoekers wetenschap
- Universitair onderzoek
- NWO en KNAW wetenschap
- Internationalisering wetenschap
- Internationaal wetenschap

176
178
180
182
184
186
188

12. Emancipatie
- Emancipatie

192

13. Groen onderwijs (EL&I)
- Stelsel en financiën groen onderwijs
- Deelnemers en instellingen groen onderwijs

198
200

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 5

1 | OCW

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kort

Onderwijs

Wetenschap

De afgelopen jaren is het aantal onderwijsdeelnemers sterk gegroeid. In
totaal volgden in het schooljaar 2011/12 bijna 3,8 miljoen mensen het door
de overheid bekostigde onderwijs. Het onderwijs op bijna 8.200 scholen
biedt hen de kans hun eigen mogelijkheden te ontdekken, te ontplooien en
te gebruiken. Het aantal leerlingen en studenten dat een diploma haalde,
is de laatste jaren opgelopen tot 441 duizend in 2011. De OCW-uitgaven aan
onderwijs bedroegen in hetzelfde schooljaar ruim 26 miljard euro en de
EL&I-uitgaven ruim 0,7 miljard euro. De uitgaven aan studiefinanciering
– 4,2 miljard euro – zijn hierin niet begrepen. Het door OCW-bekostigde
onderwijs telt bijna 320 duizend fulltime arbeidsplaatsen.

OCW bevordert een onderzoeksklimaat waarin onderzoekers optimaal
kunnen presteren, leidend tot hoge wetenschappelijke prestaties en een
bijdrage aan de kennissamenleving en maatschappelijke vragen. Resultaat
is dat in 2010 bijna 65 duizend wetenschappelijke publicaties en bijna
13 duizend vakpublicaties vanuit de universiteiten verschenen, en er 3,7
duizend promoties plaatsvonden. Bij instellingen voor hoger onderwijs
waren in 2010 35 duizend fte aan personeel betrokken bij Research en
Development (R&D). Bij onderzoeksinstellingen ging dat om circa 11
duizend. De OCW-uitgaven voor ‘Onderzoek en wetenschapsbeleid’
bedroegen 910 miljoen euro in 2011. Dit is exclusief de financiering van
wetenschappelijk onderzoek via de universiteiten.

Cultuur en Media
OCW bevordert een breed aanbod van cultuur en stimuleert dat meer
mensen cultuur bezoeken. De OCW-uitgaven aan kunsten en cultuur blijven
vrijwel stabiel voor de subsidieplanperiode 2009-2012. Kleine wijzigingen
worden veroorzaakt door programma’s, incidentele subsidies (bijvoorbeeld
de ‘matchingsregeling’ voor eigen inkomsten in 2010) of loon- en prijsbijstelling.
In 2010 bezochten 3,4 miljoen mensen de Rijksgesubsidieerde podiumkunsten in Nederland. Er werden in dat jaar bijna 16 duizend voorstellingen
opgevoerd in Nederland. Dit betekent een stijging van 19 procent ten
opzichte van het voorgaande jaar. Het is niet ongebruikelijk dat het aantal
uitvoeringen en bezoeken van instellingen schommelt van jaar tot jaar,
afhankelijk van de programmering. In 2011 bedroegen de OCW-uitgaven aan
podiumkunsten 245 miljoen euro (inclusief Fonds Podiumkunsten).
In 2010 registreerden de 30 Rijksgesubsidieerde musea 5,5 miljoen
bezoeken. Deze musea hebben in 2010 ruim 200 miljoen euro via OCW
ontvangen. De OCW-uitgaven aan musea in 2011 bedroegen 189,8 miljoen
euro. Daarnaast beschikt de Mondriaanstichting over een klein budget voor
musea en erfgoed (circa 6 miljoen euro).
De publieke omroepen hadden in 2011 een kijktijdaandeel (tussen 18 en 24
uur) van ruim 34 procent. De OCW-uitgaven voor de landelijke omroepen
bedroegen 747 miljoen euro in 2011.

Kinderopvang en Emancipatie
Het beleidsterrein kinderopvang is vanaf 2011 weer overgegaan naar SZW.
Het beleidsterrein kwam in 2006 van SZW naar OCW en vanaf 2007 werden
de uitgaven voor kinderopvang verantwoord in het jaarverslag van OCW.
Hier heeft het tot 2010 gestaan. Het beleidsterrein emancipatie is ook in
2006 overgegaan naar OCW, waar het nog steeds zit.
De uitgaven voor kinderopvang zijn niet zichtbaar in onderstaande figuur.
Dit om een verkeerd beeld tegen te gaan. De uitgavenreeks voor kinderopvang is wel zichtbaar in tabel 1.3.

Figuur 1.1 | Gesaldeerde uitgaven OCW
Per hoofdtaak, inclusief overige uitgaven (x € 1 mld)
35
30
25
20
15
10
5
0
2000

2001
Onderwijs

6 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2002

2003

2004

Studiefinanciering

2005

2006

2007

Cultuur en Media

2008

2009

2010 2011

Onderzoek (owb, wo)

Tabel 1.1 | Resultaten
Bron
Diverse bronnen; zie volgende

Onderwijs (aantal x 1.000)

hoofdstukken

Deelnemers

Toelichting

2007

2008

2009

2010

2011

3.705,2

3.722,5

3.760,8

3.785,2

3.776,4

Gediplomeerden vo. mbo. hbo en wo

418,8

424,5

432,0

440,1

441,0

Uitstroom uit onderwijs met diploma vo. mbo. hbo en wo

182,9

187,8

189,8

198,4

199,4

--

- Onderwijs:
- Inclusief groen onderwijs

Cultuur en Media

- mbo: gediplomeerden van alle niveaus

Bezoeken podiumkunsten (NED) (aantal x 1.000)

3.330

3.085

3.340

3.411

- De uitstroomcijfers met diploma zijn

Bezoeken gesubsidieerde musea (aantal x 1.000)

5.684

5.522

5.556

5.512

--

exclusief de stroom vanuit vavo

Kijktijdaandeel publieke omroep (in procenten)

33,1

37,3

36,8

37,6

34,4

Wetenschappelijke publicaties

60.803

63.822

61.794

64.839

--

Dissertaties

3.187

3.254

3.537

3.700

--

Vakpublicaties

12.884

13.294

13.819

12.732

--

2007

2008

2009

2010

2011

Instellingen

8.292

8.283

8.266

8.231

8.185

Personeel (fte’s x 1.000)

320,5

322,3

328,2

328,0

319,3

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Bron

Wetenschap (universiteiten, aantal)

Tabel 1.2 | Instellingen en personeel

Diverse bronnen; zie volgende
hoofdstukken
Toelichting

Onderwijs (aantal)

- Exclusief groen onderwijs
Cultuur en Media (aantal)
Musea gesubsidieerd

30

30

30

30

30

Gezelschappen

191

191

158

158

--

Wetenschap (fte’s x 1.000)

Bron

R&D personeel ho

32,4

33,2

34,1

35,0

--

R&D personeel onderzoekinstellingen

12,1

12,2

11,4

11,4

--

Tabel 1.3 | Uitgaven (x € 1 mln)

Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

OCW-uitgaven

31.920,4

34.732,9

36.285,5

37.099,0

33.964,3

Toelichting

Onderwijs

23.345,6

24.646,8

25.978,7

26.259,7

26.454,8

- OCW-uitgaven: afgeleid van tabel 14.1

Studieﬁnanciering

3.550,2

4.060,1

3.786,8

3.917,4

4.248,8

- Overige uitgaven: Overige programma

Kinderopvang

2.064,2

2.838,1

3.078,8

3.352,8

,

uitgaven, Ministerie Algemeen en

Cultuur en media

1.657,6

1.834,9

1.836,8

1.892,9

1.843,6

Overige niet-beleidsartikelen

Onderzoek en wetenschapsbeleid

971,9

1.018,3

1.167,4

1.235,0

909,8

Overige uitgaven

331,0

334,6

437,0

441,1

507,3

EL&I-uitgaven voor onderwijs

691,5

723,9

755,7

756,3

761,6

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 7

2 | Onderwijs nationaal

Het Nederlandse onderwijs

Het Nederlandse onderwijsstelsel
Voor kinderen jonger dan de leerplichtige leeftijd zijn er in Nederland
beperkte voorzieningen voor voor- en vroegschoolse educatie. Deze voorzieningen richten zich op kinderen van 2,5 tot en met 5 jaar die een risico lopen
op een onderwijsachterstand. Vanaf het vierde levensjaar gaan de meeste
kinderen naar de basisschool, welke uit 8 leerjaren bestaat. Voor leerlingen
die specialistische zorg en ondersteuning nodig hebben, bestaan het
speciaal basisonderwijs en het (voortgezet) speciaal onderwijs.
Op gemiddeld 12-jarige leeftijd gaan kinderen naar het voortgezet onderwijs
(vo). Het vo bestaat uit drie niveaus waar kinderen naar toe kunnen gaan,
dit zijn: het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo), het hoger
algemeen voortgezet onderwijs (havo) of het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo). Leerlingen hebben ook de optie om door te stromen
naar het praktijkonderwijs (pro) of het voortgezet speciaal onderwijs (vso).
Na het speciaal (basis-)onderwijs stromen de meeste leerlingen door naar
het vmbo en het pro.
Binnen het vmbo bestaan vier leerwegen; basisberoepsgerichte leerweg (bl),
kaderberoepsgerichte leerweg (kl), gemengde leerweg (gl) en de theoretische leerweg (tl, vergelijkbaar met voorheen het mavo).
Na het vmbo kunnen leerlingen, gemiddeld op 16-jarige leeftijd, voor het
middelbaar beroepsonderwijs kiezen. Gediplomeerden van de theoretische
leerweg kunnen ook doorstromen naar het havo.
Het havo is bedoeld als voorbereiding op het hoger beroepsonderwijs. Het
vwo is bedoeld als voorbereiding op het wetenschappelijk onderwijs. In de
praktijk stromen vwo-gediplomeerden ook door naar het hbo.

Er is een verschil in duur tussen de onderwijssoorten. Het vmbo duurt 4 jaar,
het havo 5 jaar en het vwo 6 jaar.
Het mbo bestaat uit de beroepsopleidende leerweg (bol) en de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Er zijn 4 kwalificatieniveaus: assistentopleiding (niveau 1), basisberoepsopleiding (niveau 2), vakopleiding (niveau
3) en middenkader- en specialistenopleiding (niveau 4). De maximale
opleidingsduur is 4 jaar.
Het hbo leidt in 4 jaar op tot een bachelordiploma. In het wo kan in 3 jaar
een bachelordiploma behaald worden. De masteropleiding in het wo duurt
1 of 2 jaar.
Van elke honderd kinderen stromen er rond 12-jarige leeftijd circa 95 door
naar regulier voortgezet onderwijs, 41 komen er daarna direct in het havo/
vwo terecht en 53 in het vmbo. Daarna stromen deze leerlingen door naar
mbo, hbo of wo, eventueel via een omwegtraject. Uiteindelijk behalen van
elke honderd kinderen er circa 11 een wo-diploma en 25 een hbo-diploma;
19 van de honderd kinderen behalen een startkwalificatie in het mbo, d.w.z.
een mbo-diploma in niveau 2 of hoger.

Beeld van het stelsel
Naast de indicatoren gericht op de inrichting en toerusting van het stelsel
toont deze paragraaf een aantal indicatoren die een beeld geven van de
kwaliteit en de prestaties van het onderwijsstelsel. Deze omvatten:
- de uitgaven aan onderwijsinstelling en per deelnemer in internationaal
perspectief;
- de toezichtsarrangementen (oordeel Inspectie van het Onderwijs);
- doorstroom van gediplomeerden;
- de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt;
- de situatie op de arbeidsmarkt voor leraren.

Figuur 2.1 | Stromen in het Nederlandse onderwijs

Figuur 2.2 | Uitgaven aan onderwijsinstellingen

In procenten van een cohort uitstromende basisonderwijsleerlingen, 2010

Per deelnemer, gerelateerd aan het BBP per hoofd van de bevolking, 2008
60

11

25

master
bachelor

4

wo
startkwalificatie
2
1

17

6

hbo
13

10

28
havo/vwo
lj. 3 t/m 6
41

16

mbo-4

mbo-3

4

50

4

5
3
mbo-2

44
7

vo leerjaren 1+2
95 95

vmbo lj. 3+4
53

uitstroom met diploma
directe en indirecte stroom tussen onderwijssoorten
uitstroom zonder diploma

8 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mbo-1
1
1

1

vso
3

40
30

2

pro
2

basisonderwijs
(incl. sbao en so)

3

3

20
10
0
NED

BEL

DEN

Primair onderwijs

DUI

FIN

FRA

Secundair onderwijs

VK

VS

OESO

Tertiair (excl. R&D)

EU-19

Figuur 2.3 | Toezichtsarrangementen basisonderwijs, 2011

Figuur 2.4 | Toezichtsarrangementen vo, 2011

Percentage po scholen naar oordeel inspectie

Percentage vo scholen naar oordeel inspectie

Zwak

100

Zeer zwak
0,6%

3,8%

90
80
70
60
50
40
30
Basis

20

95,6%

10
0
Praktijk-onderwijs

vmbo b

vmbo k

Basis

vmbo gt
Zwak

havo

vwo

Zeer zwak

Figuur 2.5 | Toezichtsarrangementen mbo, 2011

Figuur 2.6 | Aansluiting onderwijs - arbeidsmarkt

Percentage mbo scholen naar oordeel inspectie

Percentage afgestudeerden dat aangeeft dat de opleiding voldoende basis was

Zwak

70

Zeer zwak
0,3%

4,1%

60
50
40
30
20
Basis

10

95,6%

0
vmbo

mbo (bol)

2006

2007

wo

hbo
2008

2009

2010

Figuur 2.7 | Doorlopende leerlijn

Figuur 2.8 | Openstaande vacatures

Procentuele verdeling van gediplomeerden naar bestemming

Aantal vacatures voor leraren en directiepersoneel (gem. per beëindigd schooljaar in fte)

100

1.000

90
80

900

70

800

60

700

50

600

40

500

30

400

20

300

10

200

vmbo
vo

havo
mbo

vwo
hbo

mbo

hbo
wo

2010

2008

2006

2010

2008

2006

2010

2008

2006

2010

2008

2006

2010

2008

2006

2010

2008

2006

0

100
0
po

wo
Geen onderwijs

2007

vo
2008

2009

bve
2010

2011

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 9

2 | Onderwijs nationaal

Leerlingen en studenten

Deelname aan onderwijs
Het aantal leerlingen, deelnemers en studenten dat in 2011 deelnam aan het
door de ministeries van OCW en EL&I bekostigde onderwijs was bijna 3,8
miljoen. Tussen 1990 en 2011 is er een grote toename in onderwijsdeelname
per leeftijdscategorie vooral rond 20-jarige leeftijd. In 1990 nam bijna 46
procent van de 20-jarigen deel aan het onderwijs, in 2011 is dit gestegen
naar ruim 69 procent. Ruim 1,6 miljoen leerlingen namen in 2011 deel aan
het primair onderwijs (po) en 950 duizend leerlingen aan het voortgezet
onderwijs (vo). De deelname aan het primair onderwijs bleef redelijk
stabiel, maar begint nu te dalen als gevolg van de geboortedaling. Het aantal
leerlingen in het voortgezet onderwijs daalde vanaf 2007, maar is sinds de
afgelopen twee jaren weer aan het stijgen. De deelname aan het po en vo
wordt voornamelijk bepaald door demografische factoren.
De laatste jaren heeft er een groei plaatsgevonden in het mbo. In 2007 telde
het mbo bijna 503 duizend deelnemers; in 2010 nam dit toe tot meer dan 525
duizend deelnemers. Dat is een stijging van 4,4 procent. In 2011 is het aantal
mbo deelnemers echter weer gedaald naar ruim 515 duizend.
De stijging in deelname is ook sterk te zien in het hoger beroepsonderwijs
(hbo) en het wetenschappelijk onderwijs (wo). In 2007 namen 374 duizend
studenten deel aan het hbo en ruim 211 duizend studenten aan het wo.
In 2011 zijn deze aantallen toegenomen tot respectievelijk ruim 423 en
244 duizend studenten. Binnen het hbo is de deelname aan het deeltijdonderwijs in 2011 ten opzichte van 2010 gedaald met bijna 6 procent. De
deelname aan voltijdonderwijs is gestegen met 3 procent.
Nederlanders blijven doorleren na het afsluiten van het reguliere onderwijs.
Dit wordt verder uitgewerkt in de paragraaf over Leven lang leren in
hoofdstuk 2. Naast het door de ministeries van OCW en EL&I bekostigde
onderwijs wordt er ook onderwijs verzorgd door particuliere instellingen.

Dit thema is verder uitgewerkt in de CBS-bijdrage ‘Niet-bekostigd onderwijs’
in hoofdstuk 2.

Zorgleerlingen
Het speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs (so en vso) zijn
andere mogelijke richtingen voor kinderen met extra zorgbehoeften. De
deelname aan het sbao is gedaald van bijna 45 duizend leerlingen in 2007
naar bijna 42 duizend leerlingen in 2011. Ook de deelname aan het so is
gedaald in deze periode van 36,4 naar 34,3 duizend leerlingen. Het aantal
vso-leerlingen is daarentegen fors gestegen van ongeveer 28 duizend in 2007
naar bijna 36 duizend leerlingen in 2011. Het aantal leerlingen met leerlinggebonden financiering in het vo is toegenomen van 13 duizend leerlingen
in 2007 naar 18,5 duizend leerlingen in 2011. Het aantal lgf leerlingen in
het (s)bao schommelt in de jaren 2007 tot en met 2011 rond de 21 duizend
leerlingen.
Voor leerlingen die extra steun en ondersteuning nodig hebben, bestaat er
de leerlinggebonden financiering (lgf, ook wel rugzak genoemd). Hierdoor
kunnen zij naar het reguliere onderwijs of het speciaal basisonderwijs
(sbao).
Het aantal leerlingen in het praktijkonderwijs (pro) en leerwegondersteunend onderwijs (lwoo) is tot en met 2007 gegroeid. In 2007 zaten 129
duizend leerlingen in het pro en lwoo (inclusief groen onderwijs), in 2011 is
dit echter gedaald naar ruim 126 duizend leerlingen.

Figuur 2.9 | Ontwikkeling van het aantal deelnemers

Figuur 2.10 | Onderwijsdeelname naar leeftijd in Nederland

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100) per sector (incl. groen onderwijs)

Deelname aan bekostigd onderwijs als percentage van de totale bevolking

170

100

160

90

150

80

140

70

130

60

120

50

110

40

100

30

90

20

80

10

70

0

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
po

vo

mbo

hbo

10 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

wo

15 jaar

20 jaar

25 jaar

30 jaar

1990

2000

2011

35 jaar

Tabel 2.1 | Onderwijsdeelnemers (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

3.705,2

3.722,6

3.760,8

3.785,4

3.776,4

Totaal po

1.661,9

1.663,8

1.659,2

1.647,0

1.629,6

Toelichting

bao

1.552,3

1.553,4

1.548,3

1.535,3

1.517,7

- Peildatum 1 oktober

sbao

44,9

44,1

43,3

42,8

41,8

- Aantal leerlingen bao inclusief trekkende

so

36,4

34,4

34,2

34,2

34,3

bevolking; aantal leerlingen so en vso is

vso

28,2

31,9

33,4

34,6

35,9

inclusief onbezette plaatsen

Totaal vo

941,3

934,6

935,0

939,9

949,8

- Aantallen hbo omvatten alle

brugjaar 1+2

326,9

324,3

327,4

332,6

340,0

ingeschrevenen (bachelor- en

vmbo

158,6

153,2

149,4

146,7

148,4

masterstudenten); vt (voltijd) en dt

havo

145,3

145,7

149,4

151,2

152,9

(deeltijd) zijn inclusief hbo groen

vwo

161,2

164,4

163,7

164,7

163,8

zorg (pro en lwoo)

113,8

112,6

112,2

112,9

112,9

vmbo-groen

20,2

19,7

19,0

18,3

18,4

lwoo-groen

15,2

14,7

14,0

13,6

13,3

Totaal vavo

13,5

15,4

17,1

16,5

14,8

Totaal mbo

503,3

506,7

515,5

525,3

515,4

bbl

147,0

156,8

155,4

157,6

147,3

bol-vt

319,0

313,2

322,0

328,7

330,0

bol-dt

11,1

9,6

8,7

8,9

7,6

bol-groen

17,0

16,9

17,7

18,6

18,6

- Aantallen wo incl. extraneï en
deeltijdstudenten

bbl-groen

9,2

10,2

11,7

11,5

11,9

Totaal hbo

373,8

382,9

402,4

415,9

423,1

hbo-vt

312,7

321,4

338,7

351,8

362,7

hbo-dt

61,1

61,5

63,8

64,1

60,4

waarvan hbo-groen

(8,0)

(8,0)

(8,5)

(8,9)

(9,1)

Totaal wo

211,4

219,1

231,7

240,8

243,7

wo

206,7

214,0

226,0

234,4

236,7

4,7

5,2

5,7

6,4

7,0

wo-groen

Bron

Tabel 2.2 | Aantal leerlingen met leerlinggebonden financiering (x 1.000)

OCW (DUO)
Toelichting

2007

2008

2009

2010

2011

In het (s)bao

21,3

22,1

21,8

21,1

20,6

In het vo

13,1

14,5

15,8

15,7

18,5

- Leerlingen die vanuit een
expertisecentrum begeleid worden

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 11

2 | Onderwijs nationaal

Leerlingen en studenten

Verdeling derde leerjaar voortgezet onderwijs
Nederland kent twee hoofdroutes om via het voortgezet onderwijs (vo),
onderwijs te volgen in het mbo of ho. Dit zijn de route vmbo-mbo en
de route havo/vwo-hbo/wo. Veelal kiezen de leerlingen na de eerste
twee leerjaren van het vo één van de twee routes. Deze keuze bepaalt in
belangrijke mate de leerloopbaan van leerlingen en daarmee ook het uiteindelijke opleidingsniveau dat een leerling zal behalen.
Leerlingen in het derde leerjaar vo zitten in het vmbo, het havo/vwo of
behoren tot de categorie zorgleerlingen. In het laatste geval nemen zij
deel aan het voortgezet speciaal onderwijs (vso), het praktijkonderwijs
(pro) of krijgen zij leerwegondersteunend onderwijs (lwoo). Dit laatste
in combinatie met een van de reguliere vormen van vmbo. Het aandeel
zorgleerlingen is de laatste jaren bijna verdubbeld, van 9,3 procent in 1990
naar 17,3 procent in 2011. Het aandeel vmbo-leerlingen (exclusief lwoo)
in het derde leerjaar van het vo was ruim 58 procent in 1990. In 2011 is dit
aandeel gedaald naar minder dan 39 procent. Het aandeel vmbo-leerlingen
is voor het eerst sinds jaren niet verder gedaald. In het derde leerjaar van het
vo was het aandeel havo/vwo-leerlingen in 1990 ruim 32 procent. In 2011 is
dit toegenomen naar 44 procent.
Per schoolsoort varieert de verdeling van jongens en meisjes. In het vso, pro
en lwoo stijgt het percentage meisjes tussen 1990 en 2007 opvallend. Daarna
blijft het redelijk constant. In 1990 was de verhouding in het vso, pro en
lwoo tussen jongens en meisjes 64:36. In 2011 bedraagt de verhouding 57:43.
Ondanks de toename van het aandeel meisjes vormen de jongens in dit type
onderwijs nog de meerderheid. In het derde leerjaar van het vmbo (exclusief
lwoo) is het aandeel meisjes 48 procent in 2011, dit is al jaren min of meer
constant. In het totaal van havo-3 en vwo-3 vormen meisjes de meerderheid
met een aandeel van 52 procent in 2011.

Ook deze verhouding is al jaren min of meer constant. Opvallend is echter
dat sinds 1990 het aandeel jongens op de havo sneller is gegroeid dan het
aandeel meisjes. In vwo-3 is dit juist andersom.

Deelnemersstromen binnen het onderwijs
Deze paragraaf beschrijft de deelnemersstromen tussen twee opeenvolgende
schooljaren (de directe doorstroom).
In 2011 zijn bijna 193 duizend leerlingen uit het voortgezet onderwijs (vo)
uitgestroomd (met en zonder diploma). Daarvan is 50 procent doorgestroomd naar het middelbaar beroepsonderwijs (mbo), bijna 20 procent
naar het hoger beroepsonderwijs (hbo) en 12 procent naar het wetenschappelijk onderwijs (wo). De overige leerlingen zijn voor het grootste gedeelte
uit het bekostigde onderwijs gestroomd en een klein gedeelte is teruggeplaatst in het voortgezet speciaal onderwijs.
In 2011 stroomt van de vmbo-gediplomeerden 77,7 procent door naar de
beroepsopleidende leerweg (bol) in het mbo en bijna 10 procent naar de
beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Van de havo/vwo-gediplomeerden
stroomt 81 procent door naar het hoger onderwijs.
Van de 196 duizend deelnemers die het mbo in 2011 hebben verlaten (met
en zonder diploma) is bijna 12 procent doorgestroomd naar het hbo. De
rest volgde het jaar erop geen bekostigd onderwijs meer. Dit afgelopen jaar
stroomden relatief minder leerlingen door van het mbo naar het hbo. Het
mbo, hbo en wo gelden veelal als eindonderwijs. Toch blijkt dat bijna 8
procent van de hbo-afgestudeerden verder studeert in hbo of wo.

Figuur 2.11 | Verdeling in het 3e leerjaar vo

Figuur 2.12 | Deelnemersstromen naar vervolgonderwijs

In procenten van het totaal aantal leerlingen (incl. groen onderwijs)

In procenten van gediplomeerden uit voorafgaand onderwijs (incl. groen onderwijs)
100

70
60

80

50

60

40
40

30
20

20

10
0

0
1990

1992

1994

1996

vso/pro/lwoo

1998

2000

2002

vmbo (excl. lwoo)

2004

2006

2008

havo/vwo

12 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

bol

bbl

Uitstroom vmbo
2006

2007

ho

wo

hbo

Uitstroom havo / vwo Uitstroom bol
2008

2009

2010

Uitstroom hbo
2011

Tabel 2.3 | Deelname derde leerjaar vo naar geslacht (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO)

Totaal
vso (15 jr)

Toelichting
- Inclusief groen onderwijs en exclusief

pro (15 jr)

vavo
- vso en pro: 15-jarige leerlingen

lwoo

- pro: t/m 2001 svo mlk (15 jr)
- lwoo: t/m 1999 leerlingen uit ivbo, voor

vmbo (excl, lwoo)

2002 leerlingen uit svo lom (15 jr)
- Brugjaar havo/vwo bij havo opgeteld

havo
vwo

1990

2000

2007

2008

2009

2010

2011

203,1

203,8

208,8

207,9

205,8

203,6

206,9

Jongens

1,2

2,2

3,8

4,1

4,2

4,3

4,6

Meisjes

0,6

1,0

1,6

1,7

1,8

1,8

1,7

Jongens

1,4

2,4

3,5

3,3

3,3

3,1

3,2

Meisjes

0,8

1,4

2,4

2,3

2,3

2,2

2,1

Jongens

9,5

11,8

13,2

12,9

12,9

12,8

12,6

Meisjes

5,4

7,5

12,2

11,9

11,6

11,5

11,7

Jongens

62,3

51,7

44,7

43,8

42,1

41,3

41,9

Meisjes

56,2

47,7

39,2

38,6

37,5

37,1

38,1

Jongens

16,3

20,1

22,9

22,8

23,2

23,0

23,7

Meisjes

18,3

22,3

23,5

23,6

24,2

23,8

24,5

Jongens

15,1

16,1

19,1

19,6

19,9

20,0

20,3

Meisjes

16,1

19,6

22,7

23,2

22,8

22,7

22,8

mbo

hbo

wo

Bron

Tabel 2.4 | Stromen tussen onderwijssoorten (aantal x 1.000)

OCW (DUO: Onderwijsmatrices)

Van

Naar

po

vo

Geen
onderwijs

Toelichting

po

- Cijfers betreffen zowel gediplomeerden
als ongediplomeerden
- Stromen tussen onderwijssectoren zijn
alleen directe stromen

vo

- Kleine stromen tussen

2008

187,8

0,9

14,4

2009

190,3

1,1

14,0

2010

192,9

2,0

12,5

2011

198,3

2,0

10,4

2008

1,6

100,2

36,1

22,9

41,0

2009

1,6

98,4

36,4

24,2

37,0

onderwijssectoren zijn niet opgenomen:

2010

3,1

97,6

37,6

22,9

30,6

bijv. van mbo naar vo

2011

3,7

96,4

37,8

23,3

- Inclusief groen onderwijs

31,5

2008

22,9

150,1

- Stromen van en naar educatie zijn

2009

24,1

147,0

opgenomen onder geen onderwijs

2010

23,5

169,6

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

2011

22,8

deel C

mbo

hbo

- Het vso valt onder po

wo

Geen onderwijs

173,4

2008

8,6

96,4

2009

9,6

93,0

2010

9,5

94,4

2011

9,1

98,8

2008

4,2

43,7

2009

4,4

44,2

2010

4,9

48,1

2011

4,5

54,8

2008

204,1

6,7

74,8

50,2

23,0

2009

200,2

7,2

79,9

56,6

26,6

2010

192,6

5,0

78,9

53,4

27,9

2011

190,2

5,6

73,9

52,6

27,7

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 13

2 | Onderwijs nationaal

Leerlingen en studenten

Slaagkans en verblijfsduur

Gediplomeerden

De verwachte slaagkans is het verwachte percentage van de ingestroomde
leerlingen/studenten dat uiteindelijk een diploma haalt in de betreffende
onderwijssector. De verwachte slaagkans in 2011 van leerlingen in het
voortgezet onderwijs (vo) is 84 procent, 1 procentpunt lager dan in 2010.
Dit percentage schommelt de laatste jaren tussen de 83 en 85 procent. Voor
leerlingen in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) stijgt de slaagkans
naar 74 procent in 2008. Daarna wordt deze 68 procent in zowel 2010
als in 2011. De slaagkans in het hoger beroepsonderwijs (hbo) is in 2011
met 3 procentpunt gedaald ten opzichte van 2010 naar 67 procent. In het
wetenschappelijk onderwijs (wo) is de slaagkans met 1 procentpunt gedaald
naar 69 procent in 2011. Vooral in het hbo is de laatste jaren een dalende
trend zichtbaar.
De verwachte verblijfsduur van gediplomeerden in het vmbo, havo en vwo
blijft sinds 2007 (en daarvoor ook al) redelijk constant. Het gaat hier om het
gemiddeld aantal jaren dat een deelnemer onderwijs geniet.
In het vmbo is de gemiddelde verblijfsduur in 2011 4,2 jaar, in het havo 5,3
en in het vwo 6,2 jaar. De verwachte verblijfsduur is in alle onderwijssoorten
iets langer dan de nominale duur. De verwachte verblijfsduur in het hbo is
in de periode 2007- 2011 licht gestegen naar 4,8. In het wo is de verwachte
verblijfsduur gemiddeld 5,3 jaar in 2011. Ten opzichte van 2010 is dit een
daling van 0,2 jaar.
In 2009 is de totale verwachte onderwijsduur van een 5-jarige leerling
bijna 18 jaar. In het Hoofdstuk ‘Onderwijs internationaal’ wordt de
totale verwachte onderwijsduur van 5-jarige leerlingen in internationaal
perspectief beschreven.

In de periode van 2000 tot en met 2011 is in alle sectoren het aantal
gediplomeerden gestegen. In 2011 haalden 441 duizend jongeren een
diploma, verdeeld over bijna 175 duizend gediplomeerden in het voortgezet
onderwijs, bijna 170 duizend in het mbo en 97 duizend in het hoger
onderwijs. Jongeren die een diploma halen op havo/vwo of mbo 2 niveau
hebben een zogenaamde startkwalificatie. Jongeren die niet in het bezit zijn
van een startkwalificatie en die geen onderwijs volgen, worden aangemerkt
als voortijdig schoolverlaters. In de themaparagraaf ‘Voortijdig schoolverlaters’ wordt dit onderwerp verder uitgewerkt.

Figuur 2.13 | Ontwikkeling aantal gediplomeerden

Figuur 2.14 | Gediplomeerden naar bestemming

Per onderwijssector, index met 2000 =100 (incl. groen onderwijs)

Verdeling over bestemmingen, aantal x 1.000 (incl. groen onderwijs)
175

200
190
180
170
160
150
140
130
120
110
100
90
80

150
125
100
75
50
25

vo

14 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

wo

vmbo
vo

havo
mbo

vwo
hbo

mbo
wo

hbo

2010

2008

2006

2010

2008

2006

2011

2010

2010

2008

2009

2006

2008

hbo

2010

2007

2008

2006

2006

2005

mbo

2010

2004

2008

2003

2006

2002

2010

2001

2008

0
2006

2000

De doorstroom van de gediplomeerden naar vervolgonderwijs nam over de
gehele linie de afgelopen jaren toe. Meer mensen leren langer, hierdoor zal
het opleidingsniveau van de bevolking stijgen.

wo
Geen onderwijs

Tabel 2.5 | Verwachte slaagkans (in procenten)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

vo

84

83

84

85

84

mbo

72

71

74

68

68

Toelichting

hbo

70

69

73

70

67

- Het verwachte slaagpercentage van de

wo

72

70

70

70

69

OCW (DUO)

ingestroomde leerlingen/studenten
dat uiteindelijk een diploma haalt in de
betreffende onderwijssector
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Tabel 2.6 | Verwachte verblijfsduur gediplomeerden (in jaren)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

vmbo

4,1

4,1

4,1

4,1

4,2

havo

5,2

5,2

5,3

5,3

5,3

Toelichting

vwo

6,1

6,1

6,1

6,2

6,2

- Het gemiddeld aantal jaren dat een

hbo

4,6

4,6

4,7

4,7

4,8

wo

5,5

5,6

5,5

5,5

5,3

OCW (DUO)

deelnemer onderwijs geniet
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Tabel 2.7 | Gediplomeerden met en zonder startkwalificatie (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

Zonder startkwalificatie
vo (vmbo)

102,8

101,0

98,3

96,0

92,9

Toelichting

vmbo (bl+kl)

53,9

51,6

49,4

48,1

45,3

- Gediplomeerd in het schooljaar dat

vmbo (gl+tl)

48,9

49,4

48,9

48,0

47,6

mbo (niveau 1)

13,4

13,7

13,1

15,6

16,3

- Inclusief groen onderwijs en vavo

bbl

5,1

6,0

6,1

7,8

8,5

- Startkwalificatie: diploma behaald op

bol-vt

7,7

7,2

6,4

7,3

7,4

bol-dt

0,6

0,5

0,6

0,5

0,4

eindigt in vermeld jaar

niveau havo, vwo of mbo 2
- Verhoging aantal wo-gediplomeerden
ten gevolge van uitfaseren oude

Met startkwalificatie

structuur in 2007

vo (havo/vwo)

73,8

78,0

80,3

79,8

82,0

havo

42,3

44,2

44,7

45,8

47,1

vwo

31,5

33,8

35,6

34,0

35,0

mbo (niveau 2 t/m 4)

136,7

141,9

148,3

154,2

152,5

bbl

48,2

52,8

58,9

62,9

61,3

bol-vt

85,2

85,5

86,1

87,6

87,6

bol-dt

3,4

3,6

3,3

3,8

3,5

hbo

60,0

60,4

61,7

62,1

61,5

hbo-vt

50,1

50,7

52,1

52,6

52,1

hbo-dt

9,9

9,7

9,6

9,5

9,4

wo

32,0

29,5

30,2

32,3

35,7

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 15

2 | Onderwijs nationaal

Opleidingsniveau en arbeidsmarkt

Opleidingsniveau
In de afgelopen jaren is het opleidingsniveau van de bevolking van 25 tot
en met 64 jaar geleidelijk aan gestegen. Zo had in 1996 ruim 62 procent een
diploma op het niveau van de startkwalificatie (minimaal een diploma op
havo/vwo of mbo 2 niveau), in 2010 was dat 72 procent. De stijging van het
opleidingsniveau is vooral toe te schrijven aan het aandeel personen met
een hbo- of een wo-diploma.
Steeds meer vrouwen voltooien een opleiding in het hoger onderwijs en
het opleidingsniveau van vrouwen is ook sterker gestegen dan dat van
mannen. Dit is het duidelijkst zichtbaar bij personen van 25-34 jaar. In 1996
had 25 procent van de mannen en 22 procent van de vrouwen binnen deze
leeftijdsgroep een hbo- of wo-diploma. In 2010 was dat respectievelijk 37 en
43 procent.

Arbeidsparticipatie en werkloosheid
Ook het aandeel personen met een betaalde baan (netto arbeidsparticipatie)
is steeds wat toegenomen. In 1996 was 63 procent van de Nederlandse
bevolking (25-64 jaar) aan het werk, in 2000 gold dit voor 69 procent. Vanaf
2008 nam het aandeel werkenden met 74 procent niet verder toe en ook
in 2010 jaar had ongeveer driekwart van de bevolking een betaalde baan.
Vooral steeds meer vrouwen participeren op de arbeidsmarkt. In 1996 had
nog minder dan de helft van de vrouwen een betaalde baan; in 2010 was dat
bijna twee derde. Bij mannen is de netto arbeidsparticipatie in deze periode
nauwelijks veranderd.
De arbeidsparticipatie is hoger naarmate men hoger is opgeleid. Wel zijn de
verschillen in arbeidsparticipatie tussen lager en hoogopgeleiden sinds 1996
wat afgenomen.

In 2010 ging het economisch gezien minder goed in Nederland, wat zijn
weerslag had op de werkloosheid. Zo steeg het werkloosheidspercentage van
de 25-64 jarigen van 4,0 procent in 2009 naar 4,7 procent in 2010. Ook bij
het vinden of behouden van een betaalde baan speelt opleidingsniveau een
rol. Onder hoogopgeleide 25-64 jarigen was het werkloosheidspercentage
4,0 procent in 2010. Bij degenen zonder een startkwalificatie, dus met
uitsluitend basisonderwijs of een diploma op vmbo/mbo 1 niveau, lag dit
percentage met 7,1 procent beduidend hoger.

Geslacht
Het verschil in opleidingsniveau tussen mannen en vrouwen is de afgelopen
jaren steeds kleiner geworden; de 25-34-jarige vrouwen hebben hun
mannelijke leeftijdsgenoten zelfs ingehaald. Op de arbeidsmarkt zijn de
verschillen tussen mannen en vrouwen echter nog steeds groot. In 2010 was
83 procent van de 25-64 jarige mannen aan het werk; van de vrouwen was
dit 65 procent. Naarmate men hoger opgeleid is, zijn deze verschillen tussen
mannen en vrouwen kleiner. Bij de jongere generaties zijn de verschillen
tussen mannen en vrouwen ook kleiner dan bij de oudere generaties.
Aangezien er steeds meer vrouwen dan mannen zijn met een hbo- of
wo-diploma zijn vrouwen ook wat betreft participatie op de arbeidsmarkt
bezig met een inhaalslag.
Vrouwen waren wat vaker werkloos dan mannen. Van de 25-64 jarige
vrouwen was 5,2 procent werkloos, bij mannen was dit 4,3 procent.

Figuur 2.15 | Opleidingsniveau Nederlandse bevolking

Figuur 2.16 | Netto arbeidsparticipatie naar geslacht

In procenten van 25-34 jarige bevolking, naar opleidingsniveau

In procenten van 25-64 jarige bevolking, naar opleidingsniveau, 2010

100

100
90
80

80

70
60

60

50
40

40
30

20

20
10

0

2000

2001

basisonderwijs

2002

2003

2004

vmbo/mbo 1

2005

2006

havo/vwo

2007

2008

mbo 2-4

16 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2009

2010

hbo

wo

0
bao

vmbo/mbo 1

havo/vwo
Mannen

mbo 2-4

hbo
Vrouwen

wo

Totaal

Tabel 2.8 | Opleidingsniveau Nederlandse bevolking (leeftijd 25-64 jaar)
Bron
CBS (Enquête Beroepsbevolking)

1996

1998

2000

2006

2007

2008

2009

2010

Bevolking (aantal x 1.000) 8.585

8.731

8.856

9.007

9.011

9.018

9.017

9.011

Basisonderwijs

11,9

11,2

11,1

7,9

7,5

7,5

7,6

7,6

Toelichting

vmbo/mbo 1

25,4

24,4

23,6

20,5

20,0

20,1

19,6

19,2

- Aandeel ‘in procenten’ naar

havo/vwo

8,0

8,0

8,1

7,9

7,9

7,3

6,9

7,0

mbo 2-4

32,7

32,7

32,1

33,9

34,1

33,6

33,8

33,3

- vmbo/mbo 1: inclusief avo-onderbouw

hbo

14,3

14,9

15,8

17,8

18,2

19,2

19,9

20,4

- hbo: inclusief wo-bachelor

wo

7,3

8,4

8,8

11,0

11,2

11,4

11,4

11,7

Onbekend

0,3

0,4

0,5

1,1

1,0

0,8

0,7

0,9

opleidingsniveau

Bron

Tabel 2.9 | Arbeidsparticipatie en werkloosheid Nederlandse bevolking (leeftijd 25-64 jaar)

CBS (Enquête Beroepsbevolking)

1996

1998

2000

2006

2007

2008

2009

2010

A) Netto arbeidsparticipatie
Toelichting

Totaal

63

67

69

70

72

74

74

74

- Aandeel ‘in procenten’ naar

Basisonderwijs

36

39

42

42

44

46

46

45

vmbo/mbo 1

51

54

56

58

59

61

61

61

- vmbo/mbo 1: inclusief avo-onderbouw

havo/vwo

65

69

72

68

70

74

75

73

- hbo: inclusief wo-bachelor

mbo 2-4

70

73

75

75

76

77

77

77

- Netto arbeidsparticipatie: werkzame

hbo

78

81

81

82

84

85

84

84

beroepsbevolking ‘in procenten’ van de

wo

84

87

88

83

84

86

86

86

bevolking

B) Werkloosheidspercentage
Totaal

6,7

4,6

3,3

4,8

3,9

3,2

4,0

4,7

Basisonderwijs

13

11

7

10

7

6

7

9

- De Enquête Beroepsbevolking is

vmbo/mbo 1

9

6

4

6

5

4

5

7

een steekproefonderzoek onder

havo/vwo

8

5

4

7

6

4

5

5

personen die in Nederland wonen, met

mbo 2-4

5

4

3

4

4

3

4

4

uitzondering van personen in instellingen

hbo

5

3

3

3

2

2

3

3

en tehuizen

wo

5

3

2

4

3

3

3

4

opleidingsniveau

- Werkloosheidspercentage: percentage
van de beroepsbevolking dat niet werkt

- Er wordt informatie verzameld
over de situatie van personen op de
arbeidsmarkt

Bron

Tabel 2.10 | Opleidingsniveau Nederlandse bevolking naar geslacht (25-34 jaar)

CBS (Enquête Beroepsbevolking)

1996

1998

2000

2006

2007

2008

2009

2010

Aandeel met diploma hoger onderwijs
Toelichting

Totaal

23

26

28

35

36

39

39

40

- Aandeel ‘in procenten’ met een hbo- of

Mannen

25

26

29

33

34

36

36

37

Vrouwen

22

25

27

37

38

41

42

43

wo-diploma

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 17

2 | Onderwijs nationaal

Instellingen en personeel

Aantal instellingen

Personeel

Het aantal instellingen in het primair en voortgezet onderwijs neemt de
laatste jaren licht af. In het (voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so) neemt het
aantal vestigingen vanaf 2002 toe. Hiervoor zijn twee redenen. De Justitiële
Jeugd Inrichtingen (JJI’s) worden vanaf 2002 als onderwijsinstelling gezien.
Daarnaast is door een wijziging van de Wet op de Expertise Centra (WEC)
vanaf augustus 2003 het voor (v)so-scholen formeel mogelijk geworden
nevenvestigingen op te richten.
Het aantal instellingen voor beroeps- en volwasseneneducatie en het hoger
beroepsonderwijs is een daling waarneembaar in de periode 1999-2011. In
het hbo geldt dat deze sterkere daling (ten opzichte van bve) het gevolg is
van fusies. Hierbij moet wel de kanttekening geplaatst worden dat er alleen
naar instellingen gekeken wordt en niet naar het aantal vestigingen. In het
wetenschappelijk onderwijs is de laatste jaren het aantal instellingen gelijk
gebleven.

De werkgelegenheid in het onderwijs (po, vo en bve) bedraagt in 2011 250
duizend voltijdbanen. Dat betekent dat in één jaar de werkgelegenheid met
bijna 10 duizend voltijdbanen is afgenomen. In de sectoren po en vo is het
aandeel 50-plussers vorig jaar verder toegenomen. In de bve-sector is het
aandeel 50-plussers sinds lange tijd iets gedaald naar 50,4 procent. Hiermee
is het aandeel 50-plussers nog steeds het hoogst in de bve-sector.
Het aandeel vrouwen in het primair onderwijs is nu redelijk stabiel. Het
onderwijzend personeel in het primair onderwijs bestaat nu voor 82 procent
uit vrouwen. Van de directeuren is 40 procent vrouw. Dit is 3 procent hoger
dan in 2010.
In het voortgezet onderwijs is het aandeel vrouwelijke docenten
toegenomen tot ruim 45 procent. Het aandeel vrouwelijke directeuren in
het voortgezet onderwijs is ook gestegen naar 28 procent.

Gemiddelde omvang van instellingen
Ondanks de gestage daling van het aantal instellingen in het primair
onderwijs blijft het gemiddelde aantal leerlingen de laatste jaren redelijk
constant, in 2011 was dit 219. De gemiddelde schoolgrootte in het voortgezet
onderwijs blijft vanaf 2008 langzaam toenemen. De gemiddelde instelling
in het voortgezet onderwijs telde 1.421 leerlingen in 2011. De gemiddelde
omvang van de hogescholen is sterk gestegen tot 11.828 studenten in 2011.
De oorzaak hiervan is niet alleen gelegen in de schaalvergroting (fusies),
maar ook in de toename van het aantal hbo-studenten.

Het aandeel vrouwelijke docenten in het middelbaar beroepsonderwijs en
de volwasseneneducatie is het afgelopen jaar gelijk gebleven (45 procent).
Het aandeel vrouwelijke directieleden is in deze sector gedaald. Van 39
procent in 2010 naar 37 procent in 2011.

Figuur 2.17 | Aantal instellingen

Figuur 2.18 | Leeftijdsverdeling van docenten

Index met 1999=100 (bij (v)so betreft het vestigingen)

Aantal fte’s per leeftijdsjaar, 2001 en 2011
4.500

180

4.000

160

3.500

140

3.000

120

2.500

100

2.000

80

1.500

60

1.000

40

500

20

0

0
1999

In alle drie de sectoren is het aandeel vrouwelijke docenten hoger dan
het aandeel vrouwelijke directeuren. De laatste jaren is vooral in het
primair onderwijs een (flinke) stijging te zien van het aandeel vrouwelijk
directeuren.

<= 20 23

2000
po

2001

2002

2003

(v)so

2004

2005
vo

2006

2007

2008

2009

bve

18 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

2011
hbo

26

29

32

35

38

41

44

47

50

po 2011

vo 2011

bve 2011

po 2001

vo 2001

bve 2001

53

56

59

62 >= 65

Tabel 2.11 | Onderwijsinstellingen, aantal en omvang
Bron
OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Aantal onderwijsinstellingen
po scholen

7.537

7.528

7.515

7.480

7.435

Toelichting

vo scholen

645

647

644

646

646

- Exclusief groen onderwijs

bve

61

60

59

58

57

- B) Aantal onderwijsdeelnemers

hbo

37

36

36

35

35

volgens Tabel 2.1 gedeeld door aantal

wo

12

12

12

12

12

instellingen

B) Gemiddelde omvang van onderwijsinstellingen

Bron

po scholen

220

221

221

220

219

vo scholen

1.404

1.391

1.401

1.406

1.421

bve

7.821

7.994

8.238

8.538

8.507

hbo

9.888

10.413

10.942

11.628

11.828

wo

17.222

17.833

18.834

19.531

19.728

2007

2008

2009

2010

2011

Tabel 2.12 | Personeel

Diverse bronnen; zie volgende
hoofdstukken

A) Personeelssterkte in (fte’s x 1.000)
po

131,9

133,4

135,4

133,3

126,9

Toelichting

vo

85,7

86,0

88,0

87,6

85,3

- Totaal personeel, dus zowel

bve

38,5

38,5

38,5

38,7

37,5

directie-, onderwijzend en

hbo

27,4

28,4

29,3

29,9

--

onderwijsondersteunend personeel

wo

36,9

37,7

39,1

39,8

--

- Personeel wo: onderwijs+onderzoek en
incl. 3e geldstroom

B) Percentage 50 jaar en ouder (op basis van fte’s)
po

36,8

37,6

38,7

39,7

40,4

- Exclusief groen onderwijs

vo

43,7

44,0

45,3

46,1

46,7

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

bve

46,8

49,1

50,8

51,3

50,4

hbo

39,8

41,3

41,9

42,6

--

wo

28,0

29,0

29,0

30,0

--

po

75,6

76,2

76,9

77,4

77,8

vo

42,5

42,1

43,6

44,6

45,3

bve

48,6

48,7

49,1

49,5

49,6

hbo

47,3

48,4

49,3

50,0

--

wo

40,2

41,0

42,0

43,0

--

deel D

C) Percentage vrouwen (op basis van fte’s)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 19

2 | Onderwijs nationaal

Instellingen en personeel

Vacatures
In het primair onderwijs is in het schooljaar 2010/11 het aantal openstaande
vacatures verder gedaald. Waren er in het schooljaar 2009/10 nog 540
openstaande vacatures, in het schooljaar 2010/11 is dat gedaald naar 400.
Deze daling wordt vooral veroorzaakt door een daling van het aantal
openstaande vacatures voor leraren. In het schooljaar 2010/11 waren er in
het primair onderwijs 200 openstaande vacatures voor leraren. Ongeveer
120 minder dan in het schooljaar daarvoor. Scholen in de grote steden
hebben relatief meer openstaande vacatures dan scholen in de rest van het
land. Vooral in Flevoland en Utrecht staan meer vacatures open. Daarnaast
hebben ook scholen in het speciaal onderwijs meer openstaande vacatures
dan scholen in het reguliere basisonderwijs.
In het voortgezet onderwijs is het aantal openstaande vacatures gedaald
van 350 in het schooljaar 2009/10 naar 260 in het schooljaar 2010/11. In het
voortgezet onderwijs wordt de daling vooral veroorzaakt door een daling
van het aantal openstaande vacatures voor leraren. In het schooljaar 2010/11
stonden er gemiddeld ruim 60 vacatures minder open dan in het schooljaar
daarvoor. Ook in het voortgezet onderwijs zijn er regionale verschillen,
vooral scholen in Almere en in de Gooi- en Vechtstreek hebben relatief
gezien meer moeite om hun lerarenvacatures in te vullen.
Het aantal openstaande vacatures in de bve-sector (het middelbaar
beroepsonderwijs en volwasseneneducatie) is licht gestegen. Van 240 in het
schooljaar 2009/10 naar 300 in het schooljaar 2010/11. In deze sector zijn
meer openstaande vacatures voor zowel leraren als voor onderwijsondersteunend personeel.

Werkloosheid

re-integratie van hun werkloze ex-werknemers. De werkloosheid in de
overheids- en onderwijssectoren is zeer laag. Ten opzichte van 2009 is in
2010 bij de onderwijssectoren het aantal personen met een WW-uitkering
gemiddeld 3,8 procent gestegen. Het jaar daarvoor was de stijging nog
9,4 procent. Absoluut gezien gaat het om 235 personen die vooral in het
voortgezet onderwijs hebben gewerkt. Het gaat hier om frictiewerkloosheid
en de invloed van krapte op de arbeidsmarkt.

Arbeidsongeschiktheid
De Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA, de nieuwe WAO)
is eind december 2005 ingevoerd. Het aantal lopende WIA-uitkeringen in
het onderwijs bedroeg eind 2010 ruim 4.150. Naar verwachting groeit het
WIA-bestand de komende jaren verder. Het WAO-bestand zal daarentegen
geleidelijk afnemen, vooral doordat uitkeringsgerechtigden de pensioengerechtigde leeftijd bereiken. Eind 2010 waren er ruim 10.300 minder
WAO-uitkeringen dan eind 2006. In diezelfde periode nam het aantal
WIA-uitkeringen met ruim 3.500 toe. Per saldo is het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen (WAO en WIA) dus flink afgenomen (-21%).

Ziekteverzuim in primair en voortgezet onderwijs
Het ziekteverzuim in primair onderwijs schommelt de laatste jaren rond
de 6,0 procent. In 2010 is het verzuim in het basisonderwijs weer licht
gedaald, naar 6,1 procent. In het speciaal onderwijs is het verzuim, met 6,5
procent iets gedaald. In het voortgezet onderwijs is het ziekteverzuim ook
licht gedaald, van 5,2 procent in 2009 naar 4,9 procent in 2010. In het hoger
beroepsonderwijs is het ziekteverzuim in 2010 gedaald naar 4,2 procent, in
het wo is er sprake van een flinke afname naar 2,7 procent.

Sinds 2005 zijn onderwijswerkgevers zelf verantwoordelijk voor de

Figuur 2.19 | Onvervulde vacatures in po en vo

Figuur 2.20 | Instroom in de lerarenopleiding

Als percentage van de werkgelegenheid, 2009/10

Aantal x 1.000
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
po (pabo)

20 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

vo (inclusief ulo)

Tabel 2.13 | Gemiddeld aantal openstaande vacatures
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

ECORYS / ResearchNed.

Primair onderwijs (totaal)

630

720

1.010

540

400

Arbeidsmarktbarometer po. vo en mbo

Directiepersoneel

180

190

210

160

150

Leraren

330

410

670

320

200

Toelichting

Onderwijsondersteunend personeel

120

120

130

60

50

- Laatste kolom gaat over schooljaar

Voortgezet onderwijs (totaal)

430

530

250

350

260

2010/11

Directiepersoneel

50

50

40

50

30

Leraren

320

400

160

270

210

Onderwijsondersteunend personeel

60

80

50

30

20

Middelbaar beroeps onderwijs (totaal)

550

600

280

240

300

Directiepersoneel

20

20

10

30

10

Leraren

270

270

150

110

160
130

Onderwijsondersteunend personeel

Bron

260

310

120

100

Totaal po. vo en mbo

1.610

1.850

1.540

1.130

960

waarvan leraren

920

1.080

980

700

570

Tabel 2.14 | Aantal ww’ers in de onderwijssectoren

UWV

2006

2007

2008

2009

2010

po

3.478

2.697

2.519

2.619

2.682

vo

1.724

1.270

1.298

1.253

1.402

mbo

926

633

684

888

845

hbo

584

450

439

496

512

wo

1.100

664

579

838

899

56

38

37

41

30

7.868

5.752

5.556

6.135

6.370

onderzoeksinstellingen
Totaal
Bron

Tabel 2.15 | Aantal arbeidsongeschikten. WAO of WIA. in de onderwijssectoren

UWV

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal

33.051

31.059

29.196

27.538

26.167

Toelichting

WAO

32.402

29.635

26.914

24.379

22.044

- WIA staat voor Wet inkomen naar

WIA

649

1.424

2.282

3.159

4.123

Primair onderwijs

14.496

13.593

12.910

12.816

12.318

Voortgezet onderwijs

8.439

8.001

7.355

6.298

5.833

Beroepsonderwijs en volwasseneducatie

5.238

4.862

4.554

4.267

4.052

Bron

Hoger beroepsonderwijs

2.202

2.075

1.964

1.857

1.782

Regioplan Beleidsonderzoek. VO-raad.

Wetenschappelijk onderwijs

2.540

2.400

2.292

2.186

2.069

VSNU. HBO-raad. KNAW. WVOI en het

Onderzoeksinstellingen

136

128

121

114

113

arbeidsvermogen
- Peildatum 31 december

Arboservicepunt BVE
Toelichting

Tabel 2.16 | Percentage ziekteverzuim in het onderwijs

- Percentage van de totale arbeidstijd die

2006

2007

2008

2009

2010

bao

5,8

5,9

6,0

6,2

6,1

so

6,3

6,8

6,7

6,7

6,5

gebaseerd op CASO en dekken voor

vo

5,0

5,1

5,1

5,2

4,9

het primair onderwijs 75 procent van

mbo

5,8

5,7

5,8

5,8

5,9

de instellingen en voor het voortgezet

hbo

4,5

4,5

4,7

4,3

4,2

onderwijs ongeveer 65 procent

wo

3,2

3,1

3,1

3,0

3,0

Onderzoeksinstellingen

2,7

3,0

3,1

3,2

2,7

men door ziekte niet heeft gewerkt
- Gegevens bao en so in 2009 zijn

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen.
deel D

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 21

2 | Onderwijs nationaal

Instellingen en personeel

Arbeidsmarktsituatie pas afgestudeerden lerarenopleiding
83 procent van de leraren die in 2009 zijn afgestudeerd aan een lerarenopleiding basisonderwijs, had een half jaar na afstuderen een baan in het
onderwijs. (Iemand is werkzaam in het onderwijs als hij of zij 12 uur of meer
in het onderwijs werkt.)
Wel zijn er bij de afgestudeerden van de lerarenopleiding basisonderwijs
forse regionale verschillen. Pas afgestudeerden in het westen van het land
vinden sneller een baan in het onderwijs dan pas afgestudeerden in het
noorden van Nederland. In Flevoland (inclusief Almere) had 98 procent
van de afgestudeerden van de lerarenopleiding basisonderwijs binnen een
halfjaar een baan in het onderwijs gevonden, terwijl dat in Groningen rond
de 65 procent is.
Van de leraren die in 2009 zijn afgestudeerd aan de lerarenopleiding
voortgezet onderwijs, had bijna driekwart (73 procent) een half jaar na
afstuderen een baan in het onderwijs. Van de afgestudeerden van de universitaire lerarenopleiding is dit aandeel hoger, 83 procent.
De regionale verschillen bij de afgestudeerden van de lerarenopleiding
voortgezet onderwijs zijn iets kleiner dan in het basisonderwijs. In
Groningen heeft twee derde (66 procent) van de afgestudeerden een half jaar
later een baan in het onderwijs; in het westen van Nederland geldt dit voor
zo’n 80 procent van de afgestudeerden.

22 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Tabel 2.17 | Eerstejaars en afgestudeerden van de lerarenopleiding
Bron
OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)
Toelichting

2007

2008

2009

2010

2011

Eerstejaars lerarenopleiding bao

7.670

6.870

6.740

6.620

6.080

Voltijd

6.750

6.080

5.920

5.710

5.410

Deeltijd

920

790

820

910

670

Gediplomeerden lerarenopleiding bao

7.160

6.560

5.880

5.320

5.060

Voltijd

5.420

5.050

4.580

4.230

4.090

Deeltijd

1.740

1.510

1.300

1.090

970

(hbo: eerstejaars, ulo: ingeschrevenen)

6.570

6.510

7.240

7.620

7.220

hbo-vt

4.240

4.170

4.520

4.570

4.340

hbo-dt

1.250

1.230

1.390

1.440

1.160

ulo

1.080

1.110

1.330

1.610

1.720

Gediplomeerden lerarenopleidingen vo

4.660

4.620

4.760

5.240

5.600

hbo-vt

2.370

2.350

2.560

2.780

2.880

hbo-dt

1.660

1.660

1.610

1.730

1.880

630

610

590

730

840

- ulo: universitaire lerarenopleiding
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D

Eerstejaars lerarenopleidingen vo

ulo

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 23

2 | Onderwijs nationaal

Uitgaven

Nationale uitgaven aan onderwijs
De totale onderwijsuitgaven bestaan uit de publieke en private uitgaven
aan onderwijsinstellingen en uit de publieke uitgaven aan huishoudens,
bedrijven en non-profit instellingen.
Alleen de uitgaven voor onderwijsinstellingen die regulier onderwijs geven
of ondersteunen zijn hier zichtbaar.
De onderwijsuitgaven op deze pagina’s worden weergegeven volgens
verschillende definities, namelijk de totale overheidsuitgaven aan onderwijs
(CBS), de nationale uitgaven aan onderwijs¬instellingen (OESO), de totale
nationale uitgaven aan onderwijs (CBS) en de OCW-uitgaven aan onderwijs.

Een nadere toelichting op de aansluiting van de onderwijsuitgaven van OCW
op de internationale definities van de OESO en de definities van het CBS
wordt gegeven in de bijlage.

Financieringsstromen
Naast de rechtstreekse bekostiging door het ministerie van OCW krijgen
onderwijsinstellingen inkomsten via gemeenten (onder andere voor
educatie en voor de huisvesting van primair en voortgezet onderwijs) en
van de onderwijsdeelnemers zelf. De laatste betreffen de cursus- en collegegelden die aan de regionale opleidingen centra (ROC’s) en instellingen voor
hbo en wo worden betaald.

Revisie onderwijsstatistiek door het CBS
In 2008 zijn de statistieken over onderwijsuitgaven door het CBS gereviseerd.
De belangrijkste wijzigingen betreffen het opnemen van de uitgaven van
huishoudens en bedrijven aan particuliere opleidingen van het particuliere
onderwijs (in 2006 bijna 1,2 miljard euro) en de uitgaven van bedrijven voor
duale leerlingen en stagiaires (in 2006 bijna 1,7 miljard euro). Daarnaast
is de bestaande statistiek kritisch bekeken en dit heeft tot diverse verbeteringen geleid. Dit heeft in 2006 geleid tot een verhoging van de totale
onderwijsuitgaven met 1,2 miljard euro.

OCW-uitgaven als percentage van het BBP

Figuur 2.21 | Overheidsuitgaven voor onderwijs

Figuur 2.22 | Uitgaven OCW als percentage van het BBP

Uitgaven volgens CBS-definitie (x € 1 mld)

Gesaldeerde uitgaven OCW, BBP volgens CBS Statline

40

6,0

35

De totale OCW-uitgaven aan onderwijs bedroegen in 2011 ruim 30,4
miljard euro. Dit is inclusief studiefinanciering en wo-onderzoek. Deze
OCW-uitgaven wijken af van de CBS-cijfers, die op de OESO-definitie zijn
gebaseerd. In 2011 bedroegen de onderwijsuitgaven van OCW 5 procent
van het BBP (meest recente cijfers). Dit is met 0,1 gedaald ten opzichte van
2010. De onderwijsuitgaven van OCW bedroegen in 2011 17,9 procent van de
rijksuitgaven. Dit is een stijging van circa 2 procentpunten in vergelijking
met 2010.

5,0

30
4,0

25
20

3,0

15

2,0

10
1,0

5
0

0,0

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
OCW

Andere departementen

24 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Locale overheden

2000

2001
Onderwijs

2002

2003

2004

2005

Studiefinanciering

2006

2007

2008

Onderzoek

2009

2010

2011

Cultuur

Tabel 2.18 | Overheidsuitgaven voor onderwijs volgens CBS/OESO-definitie (x € 1 mln)
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

http://statline.cbs.nl

A) Uitgaven overheid totaal (CBS)

29.486

30.258

32.548

34.000

34.774

CBS ‘Jaarboek Onderwijs in cijfers’

OCW volgens CBS

25.704

26.212

28.232

29.474

30.007

Andere departementen (EL&I en VWS)

1.523

1.645

1.796

1.926

2.146

Toelichting

Lokale overheden

2.260

2.400

2.519

2.600

2.622

- De uitgaven in deze tabel zijn bepaald op

B) Onderwijsuitgaven volgens CBS en OESO als percentage BBP

basis van de in 2008 gereviseerde cijfers

CBS (overheidsuitgaven aan onderwijs)

5,5

5,3

5,5

6,0

5,9

van het CBS voor de onderwijsstatistiek

OESO (nationale uitgaven aan onderwijsinstellingen)

5,6

5,5

5,6

6,2

6,2

CBS (nationale uitgaven aan onderwijs)

6,3

6,1

6,3

6,9

6,8

- A) Voor een toelichting op het verband
tussen de ‘Onderwijsuitgaven OCW’
(Tabel 2.21) en de ‘Uitgaven OCW
volgens CBS’ zie Bijlage Tabel 15.3
- B) De percentages zijn berekend volgens
de definities van de OESO

Bron

Tabel 2.19 | Onderwijsuitgaven OCW, gesaldeerd en inclusief overige uitgaven (x € 1 mln)

Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal OCW

26.669,5

28.448,8

29.501,4

29.902,9

30.412,0

Toelichting

po

8.625,9

9.036,6

9.666,5

9.574,9

9.680,9

- Bedragen samengesteld uit Tabel 15.1;

vo

6.048,7

6.543,9

6.853,7

7.048,8

7.048,0

gesaldeerd met bepaalde ontvangsten

bve

3.231,7

3.375,9

3.543,6

3.554,8

3.522,0

en naar rato toegerekende overige

hbo

2.047,6

2.178,0

2.346,4

2.529,7

2.550,0

uitgaven

wo

3.544,9

3.709,8

3.822,7

3.873,7

3.986,6

sfb

3.170,6

3.604,6

3.268,5

3.321,0

3.624,6

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Bron

Tabel 2.20 | Onderwijsuitgaven OCW ten opzichte van BBP en rijksuitgaven

BBP: CBS

2007

2008

2009

2010

2011

Rijksuitgaven: Financiële Jaarverslagen

Onderwijsuitgaven OCW (x € 1 mln)

26.669,5

28.448,8

29.501,4

29.902,9

30.412,0

van het Rijk

BBP (tegen marktprijzen x € 1 mld)

571,8

594,5

571,1

588,4

604,9

Rijksuitgaven (x € 1 mld)

145,8

169,0

174,1

185,9

170,3

Toelichting

Totaal als percentage van het BBP

4,7

4,8

5,2

5,1

5,0

- Gesaldeerde uitgaven inclusief overige

Onderwijssectoren

4,1

4,2

4,6

4,5

4,4

uitgaven OCW, conform Tabel 2.20

Studiefinanciering

0,6

0,6

0,6

0,6

0,6

Totaal als percentage van de rijksuitgaven

18,3

16,8

16,9

16,1

17,9

Onderwijssectoren

16,1

14,7

15,1

14,3

15,7

Studiefinanciering

2,2

2,1

1,9

1,8

2,1

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 25

2 | Onderwijs nationaal

Uitgaven

Uitgaven per deelnemer
Het opleiden van jongeren is de hoofdtaak van het onderwijs. Bij gelijkblijvende onderwijskwaliteit zijn de uitgaven per deelnemer een indicatie
van de doelmatigheid van het onderwijs.
De groei van de uitgaven per deelnemer wordt in belangrijke mate bepaald
door de loon- en prijsontwikkeling. De groei wordt verder beïnvloed door
beleidsimpulsen in het onderwijs.

Vergelijkbaarheid tussen onderwijssectoren
De OCW uitgaven per deelnemer maken een vergelijking in de tijd mogelijk.
Een vergelijking tussen de onderwijssectoren is echter lastig. De opbouw van
de OCW-uitgaven verschilt per sector. De volgende verschillen zijn relevant:
- In het primair en voortgezet onderwijs komt de huisvesting voor rekening
van de gemeenten;
- In het primair onderwijs zijn de kosten van ambulante begeleiding van alle
rugzakleerlingen exclusief mbo en inclusief het reguliere vo (inclusief pro,
lwoo) opgenomen;
- In het bve, het hbo en het wo is de huisvestingsbijdrage onderdeel van de
rijksbijdrage;
- Collegegelden (in hbo en wo) gaan van de deelnemers rechtstreeks naar de
instellingen en maken geen deel uit van de rijksbijdrage.

Bijdragen aan instellingen per deelnemer

Dit instellingsbudget omvat zowel de rijksbijdrage, de gemeentelijke
bijdrage als het collegegeld. In deze opsomming ontbreken de private
bijdragen anders dan cursus- en collegegelden, zoals vrijwillige ouderbijdragen, sponsorgelden en dergelijke. Informatie hierover is nog niet per
sector beschikbaar en daarom niet opgenomen in de bijdragen aan instellingen.
Over de hele linie zijn de bijdragen aan instellingen per deelnemer tussen
330 (mbo) en ruim 1.900 (wo) euro hoger dan de OCW-uitgaven per
deelnemer. Ook is er in alle sectoren sprake van een groei in de bijdragen
aan instellingen per deelnemer sinds 2006.

OCW-uitgaven per gediplomeerde
Als indicator voor de doelmatigheid van het onderwijsstelsel kunnen de
OCW-uitgaven per sector gedeeld door het aantal gediplomeerden in beeld
worden gebracht. Deze indicator relateert de uitgaven aan de kwaliteit van
de uitstroom. Hierbij kan het diploma als een indicatie van kwaliteit worden
opgevat. In het primair onderwijs zijn de OCW-uitgaven per gediplomeerde
in 2011 met 1.000 euro gedaald ten opzichte van 2010, naar 48.000 euro
per gediplomeerde. In het mbo zijn de uitgaven gelijk gebleven met 21.000
per gediplomeerde. Ook in het hbo zijn de uitgaven per gediplomeerde
gelijk gebleven (41.000 euro). In het wo was van 2005 tot en met 2009 een
stijging waarneembaar. In 2010 zijn de OCW-uitgaven per wo-gediplomeerde
gedaald naar 43.000 euro en in 2011 naar 40.000 euro.

Voor een vergelijking van de sectoren is het budget waarover de instellingen
per deelnemer beschikken van belang. Het instellingsbudget per deelnemer
geeft inzicht over welk bedrag de instelling per leerling in de verschillende
sectoren beschikt. Dit budget is afkomstig van verschillende bronnen,
waaronder OCW.

Figuur 2.23 | OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer

Figuur 2.24 | Bijdragen aan instellingen per deelnemer

Per onderwijssoort, in prijzen 2011 (in euro’s)

Per onderwijssoort, in prijzen 2011 (in euro’s)

8.000

9.000

7.500

8.000

7.000
6.500

7.000

6.000
5.500

6.000

5.000

5.000

4.500
4.000

4.000

3.500
3.000
2000

3.000
2001
po

2002

2003
vo

2004

2005
mbo

2006

2007

2008

2009

hbo

26 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

wo

2010 2011

2000

2001
po

2002

2003
vo

2004

2005

2006
mbo

2007

2008
hbo

2009

2010 2011
wo

Tabel 2.21 | OCW-uitgaven per deelnemer (in lopende prijzen x € 1)
Bron
Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

po
Uitgaven primair onderwijs per leerling

5.100

5.350

5.720

5.700

5.820

Toelichting

Basisonderwijs

4.430

4.610

4.900

4.860

4.970

- Betreft gesaldeerde OCW-uitgaven

Speciaal basisonderwijs

8.860

9.190

9.870

9.690

9.710

zoals per onderwijssector aangegeven,

(Voortgezet) speciaal basisonderwijs

18.760

20.050

21.910

22.110

21.990

exclusief overige uitgaven

vo
6.540

7.110

7.410

7.550

7.460

6.250

6.450

6.640

6.500

6.670

5.600

5.800

6.000

6.200

6.100

5.700

5.800

5.900

5.900

6.100

- De OCW bekostiging bevat geen

Uitgaven per leerling

bedragen voor huisvesting po en vo,

bve

deze uitgaven lopen via de gemeenten

Uitgaven mbo per deelnemer

- De uitgaven WSF/WTOS per

hbo

onderwijsdeelnemer betreffen

Uitgaven per student

bruto uitgaven gedeeld door

wo

onderwijsdeelnemers van het voltijd

Uitgaven per student

onderwijs

Uitgaven WSF/WTOS per onderwijsdeelnemer

- Bedragen po zijn inclusief de kosten van
rugzakleerlingen in het vo
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen, deel
B en C

Bron

vo

230

210

100

70

70

bol

3.080

3.470

3.170

3.120

3.150

hbo

4.170

4.890

4.470

4.440

4.330

wo

4.290

4.740

4.320

4.510

5.760

Tabel 2.22 | Bijdragen aan instellingen per deelnemer (in lopende prijzen x € 1)

Jaarverslagen OCW
Nationale Rekeningen CBS

2007

2008

2009

2010

2011

po

6.300

6.600

6.900

6.900

7.100

vo

7.200

7.800

8.100

8.200

8.100

Toelichting

mbo

6.600

6.800

6.900

6.800

7.000

- Inclusief gemeentelijke bijdragen en

hbo

7.000

7.300

7.500

7.800

7.700

wo

7.300

7.400

7.700

7.800

8.000

collegegelden hbo en wo

Bron

Tabel 2.23 | OCW-uitgaven per sector gedeeld door aantal gediplomeerden (in lopende prijzen x € 1)

Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

po

45,000

47,000

51,000

49,000

48,000

Toelichting

vo

34.000

36.000

37.000

39.000

39.000

- Uitgaven OCW per deelnemer x aantal

mbo

22.000

22.000

22.000

21.000

21.000

deelnemers / aantal gediplomeerden

hbo

34.000

36.000

39.000

41.000

41.000

wo

37.000

42.000

44.000

43.000

40.000

- Gediplomeerden po zijn alle
doorstromers naar het vo

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 27

2 | Onderwijs nationaal

Schoolgrootte (menselijke maat)

De menselijke maat in het onderwijs
Onderwijs wordt gegeven op scholen en in instellingen waar de betrokkenen
elkaar kennen. Een school of instelling die “(…) overzichtelijk is, zodat
de betrokkenen en de belanghebbenden zeggenschap en keuzevrijheid
hebben en zich samen verantwoordelijk weten voor de school en de lijnen
van besluitvorming kort zijn”. Zo luidt de omschrijving van menselijke
maat die het kabinet gebruikt (Kamerstukken II, 2008/09, 31 135, 16). Voor
een belangrijk deel is dat een opdracht voor de scholen en instellingen
zelf. Het kabinet wil eraan bijdragen dat scholen en instellingen zich op
een menselijke maat organiseren. Een van de instrumenten daarvoor is de
fusietoets. In de loop van 2011 is de wet op de fusietoets in werking getreden.
Instellingen die willen fuseren dienen een voorstel in bij de minister, een
onafhankelijke commissie brengt een advies uit over zo’n fusievoorstel. De
fusietoets is vooral bedoeld om te waarborgen dat besturen of instellingen
een zorgvuldig en door betrokkenen - personeelsleden, ouders, deelnemers
en studenten - gedragen besluit nemen. Daarnaast zal de fusietoets bewaken
dat leerlingen, ouders, deelnemers en studenten voldoende keuze hebben,
zodat ze het onderwijs kunnen kiezen dat het beste bij hen past.

aantal po-besturen. De minste po-besturen zijn te vinden in Flevoland. In
de provincies Limburg en Groningen zijn het aantal besturen in de periode
2000-2011 gedaald met respectievelijk 67 en 54 procent.

Gemiddeld aantal leerlingen per bestuur en per instelling
Het gemiddeld aantal leerlingen per bestuur groeit langzaam in vrijwel alle
sectoren, behalve voor het mbo. Datzelfde geldt voor het aantal leerlingen
per instelling, met uitzondering van het basisonderwijs. Niet alleen fusies
liggen overigens ten grondslag aan die groei. In het wetenschappelijk
onderwijs bijvoorbeeld groeit het gemiddelde door de toename van het
aantal studenten.

Gemiddeld aantal leerlingen per vestiging in het funderend
onderwijs
Voor de leerling, deelnemer of student is de vestiging het gezicht van de
instelling. Over de omvang van vestigingen zijn alleen cijfers voor het
primair- en voortgezet onderwijs beschikbaar. Die omvang is al jaren stabiel.
In het vo is sinds 2007 wel een lichte daling zichtbaar.

Afname aantal besturen

Variatie in omvang

Tussen 2000 en 2011 is het aantal besturen in vrijwel alle sectoren
afgenomen. De sterkste daling in deze periode deed zich tussen 2000 en
2006 voor in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. In het mbo en
hbo werd vooral vóór 2000 gefuseerd. De laatste jaren is de situatie stabiel
in het mbo en hbo. De afname in het basisonderwijs zet zich voort in die
jaren. Sinds 2011 neemt ook het aantal besturen in het vo weer af na een
redelijk stabiele periode. De hoeveelheid van besturen hangt ook af van
de provincies. Zo hebben Gelderland, Zuid- en Noord-Holland het meeste

Gemiddelden vertellen maar een deel van het verhaal. Sommige leerlingen,
deelnemers of studenten zitten op kleine instellingen, terwijl anderen op
behoorlijke grote instellingen zitten. Ook de omvang van besturen, gemeten
in aantallen deelnemers, loopt uiteen. In het basisonderwijs tellen 78
besturen minder dan 100 kinderen in 2011. Twintig besturen daarentegen
hebben meer dan 4.000 kinderen op hun scholen zitten. In het voortgezet
onderwijs tellen de meeste besturen tussen de 1.000 en 4.000 leerlingen.
Vier besturen tellen meer dan 20.000 leerlingen.

Figuur 2.25 | Frequentieverdeling van besturen bo, sbao, (v)so en
vo over groottecategorieen leerlingenaantallen 2011

Figuur 2.26 | Aantal besturen met basisscholen per provincie,
2000 en 2011
450

50

70

400

60

350

40

50

300

30
20

250

40

200

30

150
10

20

100

10

50

0
<= 50 50 - 100 100 - 200 200 -400 400 1000
bo

sbao

1000 1500

1500 2500

2500 4000

(v)so

28 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

4000 - > 20.000
20000
vo

0

0
GRO
2000

FRI

DRE

OVE
2011

FLE

GEL

UTR

N-H

Z-H

ZEE

N-B

LIM

Procentuele vermindering 2000-2011 (rechteras)

Tabel 2.24 | Het gemiddeld aantal onderwijsdeelnemers naar samenstelling van de instelling
Bron

2000

2007

2008

2009

2010

2011

bo

220

225

225

225

224

223

sbao

140

142

141

139

139

137

Toelichting

(v)so

138

200

205

209

212

216

- Aantal onderwijsdeelnemers gedeeld

vo

1.037

1.416

1.403

1.413

1.415

1.431

vo/mbo

6.124

7.114

7.148

7.332

6.810

6.711

mbo

6.648

7.823

7.846

8.078

8.530

8.668

hbo

5.924

9.198

9.647

10.147

10.757

10.945

wo

12.925

16.541

17.151

18.144

18.912

19.088

OCW (DUO)

door het aantal instellingen
- Inclusief groen onderwijs

Bron

Tabel 2.25 | Het gemiddeld aantal leerlingen naar samenstelling van de vestiging

OCW (DUO)

2000

2007

2008

2009

2010

2011

bo

215

220

220

220

219

218

Toelichting

sbao

116

126

126

126

129

128

- Aantal onderwijsdeelnemers gedeeld

(v)so

136

131

129

130

132

135

vo

631

729

725

725

712

709

door het aantal vestigingen
- Inclusief groen onderwijs

Tabel 2.26 | Het gemiddeld aantal onderwijsdeelnemers naar samenstelling van het bestuur
Bron

2000

2007

2008

2009

2010

589

853

861

886

891

896

bo/sbao

2.959

3.593

3.772

3.834

3.845

3.746

Toelichting

bo/sbao/(v)so

3.639

5.437

5.819

5.960

5.716

5.715

- Aantal onderwijsdeelnemers gedeeld

bo/sbao/(v)so/vo

6.442

11.695

11.587

11.584

12.310

13.417

OCW (DUO)

door het aantal besturen

bo

2011

bo/sbao/vo

3.872

5.606

5.729

5.995

6.164

6.115

- Inclusief groen onderwijs

bo/vo

1.916

2.001

1.991

1.706

1.741

2.273

- Alleen de samenstellingen van besturen

(v)so

211

463

516

535

563

576

met in totaal meer dan 20.000 leerlingen

vo

2.303

2.758

2.771

2.766

2.779

2.838

zijn opgenomen

vo/mbo

6.976

9.488

9.445

9.109

8.746

8.656

mbo

7.267

8.231

8.286

9.037

9.357

9.304

mbo/hbo

9.670

19.610

19.654

20.530

14.646

4.288

hbo

5.898

8.801

9.294

9.778

11.084

11.673

wo

12.925

16.541

17.151

18.144

18.912

19.088

Tabel 2.27 | Ontwikkeling van het aantal besturen
2000

2007

2008

2009

2010

2011

1.672

1.001

952

911

896

874

bo/sbao

67

113

119

117

116

118

bo/sbao/(v)so

19

31

31

31

33

34

Toelichting

bo/sbao/(v)so/vo

36

11

10

10

9

8

- Aantal onderwijsdeelnemers gedeeld

bo/sbao/vo

38

13

11

12

12

12
10

Bron

bo

OCW (DUO)

door het aantal besturen

bo/vo

22

11

12

9

8

- Inclusief groen onderwijs

(v)so

119

88

81

80

75

74

- Alleen de samenstellingen van besturen

vo

316

279

278

279

280

274

met in totaal meer dan 20.000 leerlingen

vo/mbo

28

27

27

26

25

25

zijn opgenomen

mbo

42

37

37

37

38

38

mbo/hbo

1

3

3

3

2

1

hbo

52

36

35

35

35

36

wo

13

13

13

13

13

13

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 29

2 | Onderwijs nationaal

Analyse schoolloopbanen in het voortgezet onderwijs

Vo3 cohort 2003

Verblijfsduur na acht jaar

Het onderwijsbeleid is erop gericht om elk talent in ieder kind zo optimaal
mogelijk te ontplooien, een zo hoog mogelijk (minimaal een startkwalificatie)
diploma hoort daarbij. Een cohort is een vaste groep leerlingen die in de tijd
wordt gevolgd.Vanaf 2003 zijn er elk jaar op basis van het onderwijsnummer
cohorten beschikbaar in het vo. In deze publicatie analyseren we het cohort
dat in 2003 is ingestroomd in het derde leerjaar (vo3). Op dat moment zijn
vrijwel alle leerlingen geplaatst in het voor hen geschikte onderwijsniveau.

De verblijfsduur geeft aan hoeveel jaren leerlingen erover hebben gedaan
om tot het hoogst behaalde diploma te komen. Voor het behalen van een
mbo4 diploma heeft bijna de helft van de vo3 leerlingen zes jaar nodig. Ruim
een vijfde doet er een jaar korter over en ruim een vijfde een jaar langer. Ook
voor een mbo3 diploma hebben de meesten (31 procent), vanaf de derde
klas in het vo, zes jaar nodig. De rest doet er meestal een jaar korter of een
jaar langer over. Het overgrote deel van de vwo gediplomeerden (ruim 80
procent) heeft zijn vwo diploma gehaald in de tijd die ervoor staat; vier jaar.
Ruim de helft van de havo gediplomeerden heeft hier drie jaar over gedaan.
37 procent gebruikt een jaar extra, dit is inclusief de leerlingen die vanuit het
vmbo zijn opgestroomd. Iets meer dan 5 procent van de leerlingen uit het
havo3 cohort loopt meer dan één jaar vertraging op. Het vmbo3 cohort heeft
een hoog rendement: 88 procent slaagt na twee jaar, de tijd die ervoor staat.
De overige leerlingen lopen meestal één jaar vertraging op.

Hoogst behaalde diploma na acht jaar
Acht jaar na instromen in het derde leerjaar vo heeft 91 procent van de
leerlingen een diploma behaald, 6 procent is uitgestroomd zonder diploma
en 3 procent bevindt zich nog ongediplomeerd in het onderwijs. Niet alle
gediplomeerden hebben een startkwalificatie. Circa 15 procent heeft alleen
een vmbo of mbo1 diploma. De meesten met een startkwalificatie hebben
een mbo4 diploma (21 procent), de anderen hebben een havo diploma (20
procent), vwo diploma (17 procent) of een mbo2 of mbo3 diploma (totaal 18
procent). Een aanzienlijk deel van het vo3 cohort zit na acht jaar nog in het
onderwijs. Het hoogst behaalde niveau is dus nog zeker niet het eindniveau.

Hoogst behaalde diploma na acht jaar per sector
Het hoogst behaalde niveau is afhankelijk van het niveau waarop de
leerlingen zijn ingestroomd. Van de leerlingen gestart in vmbo3 heeft bijna
70 procent een startkwalificatie als hoogst behaald diploma. Voor leerlingen
gestart in havo3 geldt dit voor 88 procent. Ruim driekwart van deze havisten
hebben een havo diploma. Van de leerlingen die gestart zijn in vwo3 beschikt
na acht jaar het overgrote deel (ruim 75 procent) over een vwo diploma en is
15 procent afgestroomd naar de havo en heeft daar een diploma behaald.

Figuur 2.27 | Hoogst behaalde niveau na 8 jaar (instroom vo)
Ingestroomde leerlingen in het 3e leerjaar vo in 2003

Gevolgde route naar het hoogst behaalde diploma
Er blijkt een enorme diversiteit aan onderwijsloopbanen van leerlingen
gedurende de zeven jaar dat het vo3 cohort is gevolgd. De schoolloopbanen
van het vmbo3 cohort tonen een versnipperd beeld, zoals te zien in de
tabel hiernaast wordt de meest voorkomende route door slechts 4 procent
gevolgd. Dit komt vooral door de vele keuzes die leerlingen na het vmbo
diploma kunnen maken richting havo of de diverse niveaus in het mbo.
De havo-route is voor vmbo gediplomeerden overigens de kortste weg
naar een hbo diploma. De meeste leerlingen uit het havo3 cohort stromen
onvertraagd door naar het hbo en komen daar een jaar eerder aan dan
leerlingen die in vmbo3 gestart zijn. De meeste vwo leerlingen stromen
onvertraagd door naar het wo.

Figuur 2.28 | Percentage verblijfsjaren voor totaal cohort vo3
naar hoogst behaalde diploma

100%
Diploma mbo 4
80%

Diploma mbo 3
Diploma mbo 2

60%

Diploma mbo 1

40%

Diploma vwo
20%
0%

Diploma havo
Diploma vmbo
vmbo

havo

havo/ vwo

vwo

Totaal

Diploma vmbo

Diploma havo

Diploma vwo

Diploma mbo 1

Diploma mbo 2

In onderwijs zonder diploma

Diploma mbo 4

Diploma mbo 3

Uit onderwijs zonder diploma

30 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0%

20%
2 jaar

3 jaar

40%
4 jaar

5 jaar

60%
6 jaar

80%
7 jaar

8 jaar

100%
9 jaar

Tabel 2.28 | Profiel instroomcohorten in het 3e leerjaar in het vo 2003-2011
Bron

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

vmbo b

17,8

17,3

16,1

15,0

14,3

13,1

11,9

11,4

11,0

vmbo k

13,8

14,8

15,5

15,3

15,2

15,1

14,8

14,8

14,7

Toelichting

vmbo g

5,9

6,8

7,2

7,7

7,9

8,2

8,1

8,3

8,3

- Leerlingen ingestroomd 2004-2011

vmbo t

19,5

18,5

18,2

18,2

18,0

17,9

18,2

18,3

18,8

havo3

19,5

18,8

18,8

19,4

19,6

19,7

20,5

20,8

21,1

havo/vwo3

3,3

3,3

3,1

3,1

3,2

3,4

3,5

3,1

3,1

vwo3

20,2

20,6

20,9

21,4

21,9

22,6

23,0

23,4

23,1

Totaal

182.147

187.023

192.063

189.897

186.527

184.891

181.344

178.116

181.203

OCW (DUO: BRON-gegevens)

Tabel 2.29 | Hoogst behaalde niveau instroomcohort 2003 na 8 jaar, in procenten
Bron

vmbo

havo

vwo

mbo1

mbo2

mbo3

mbo4

OCW (DUO: BRON-gegevens)

in onderw.

uit onderw.

z. diploma

z. diploma

Instroomniveau
Toelichting

vmbo b

25,1

0,0

0,0

5,7

30,0

17,0

8,0

1,7

12,4

- Leerlingen ingestroomd 2003

vmbo k

25,1

0,1

0,0

1,7

15,1

19,8

32,2

1,2

4,9

vmbo g

18,0

7,0

0,2

0,9

6,6

12,0

51,9

0,8

2,6

vmbo t

20,3

10,6

0,3

0,9

6,1

9,8

46,8

1,4

3,8

havo3

1,8

68,0

3,7

0,1

1,6

2,5

12,6

4,4

5,4

havo/vwo3

2,3

42,0

30,1

0,3

1,8

2,0

9,9

5,8

6,0

vwo3

0,0

14,7

75,6

0,0

0,2

0,3

1,1

5,5

2,5

Totaal

13,4

20,1

17,1

1,5

9,4

9,0

21,1

2,9

5,5

24.377

36.591

31.106

2.745

17.175

16.365

38.372

5.332

10.084

Tabel 2.30 | Meest voorkomende routes vanaf 2003 instroomcohort vo3
Bron

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Perc.

vmbo d

mbo 4

mbo 4

mbo 4

mbo 4 dp

hbo

hbo

hbo

4,0

vmbo d

mbo 4

mbo 4

mbo 4

mbo 4 dp

--

--

--

3,5

Toelichting

vmbo d

--

--

--

--

--

--

--

2,8

- Leerlingen ingestroomd 2003

vmbo d

mbo 4

mbo 4

mbo 4 dp

hbo

hbo

hbo

hbo

OCW (DUO: BRON-gegevens)

Instroom 3e ljr vmbo

- dp: diploma behaald

2,2
12,6

Instroom 3e leerjaar havo

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

havo 4

havo dp

hbo

hbo

hbo

hbo

--

2011
--

havo 4

havo dp

hbo

hbo

hbo

hbo

hbo

hbo

8,8

havo 4

havo dp

hbo

hbo

hbo

hbo

hbo

--

7,7

havo 4

havo 4

havo dp

hbo

hbo

hbo

hbo

hbo

9,8

3,5
29,9

Instroom 3e leerjaar vwo

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

vwo 4

vwo 5

vwo dp

wo

wo

wo

wo

wo

32,5

vwo 4

vwo 5

vwo dp

wo

wo

wo

wo

--

4,3

vwo 4

vwo 5

vwo dp

--

wo

wo

wo

wo

4,2

vwo 4

vwo 5

vwo dp

hbo

hbo

hbo

hbo

--

3,1
44,2

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 31

2 | Onderwijs nationaal

Analyse zittenblijvers

Zittenblijven in het derde leerjaar

Hoogst behaalde niveau na zes jaar per instroomniveau

Binnen de verschillende cohorten van 2004 tot en met 2009 is er gekeken
naar het percentage zittenblijvers in het derde leerjaar van het vo. Zo blijkt
dat in het derde leerjaar van vmbo basis en vmbo kader jaarlijks ongeveer
5 procent van de leerlingen blijft zitten. Het percentage zittenblijvers in de
gemengde en theoretische leerweg van het vmbo ligt rond de zes procent.
In het derde leerjaar van de havo is het percentage zittenblijvers naar
verhouding het hoogst. Hier blijft tussen de 8 en 9 procent van de leerlingen
zitten. Leerlingen van het derde leerjaar van het vwo blijven verhoudingsgewijs het minst zitten. Ongeveer twee procent van de leerlingen van het
vwo doet het derde leerjaar opnieuw. Het percentage zittenblijvers wijzigt
in de meeste niveaus over de jaren heen nauwelijks. Wel is er een kleine
stijging te zien bij vmbo basis (van 4,9 procent in 2004 naar 5,5 procent in
2009) en een daling bij de gecombineerde brugklassen van 7,8 in 2004 naar
6,8 procent in 2009, al is dit geen constante lijn.

Van de leerlingen die in 2004/2005 zijn blijven zitten in het derde leerjaar
zien we in alle niveaus dat deze leerlingen vaker zonder diploma het
reguliere onderwijs verlaten dan leerlingen die niet blijven zitten. Zittenblijvers in het vmbo basis in 2004/2005 zijn in meer dan een derde van de
gevallen na zes jaar uit het reguliere onderwijs gestapt zonder diploma. Van
de niet-zittenblijvers is dit slechts 10 procent. Ook bij de andere onderwijssoorten is ruim tien procent van de zittenblijvers in het derde leerjaar
binnen zes jaar uit het reguliere onderwijs verdwenen zonder een diploma te
hebben behaald. Het percentage is het laagst bij vmbo gt (10,1 procent).

G4
Leerlingen uit vmbo basis, vmbo gemengd of theoretisch en havo die in
één van de vier grote steden wonen blijven vaker zitten dan leerlingen die
in kleinere gemeenten wonen. Bij leerlingen uit vmbo kader en vwo maakt
de gemeentegrootte vrijwel geen verschil, al was dat verschil er nog wel in
2004. Toen was het percentage zittenblijvers in de g4 binnen alle niveaus
groter dan in kleinere gemeenten. In de loop van de tijd is te zien dat de
verschillen tussen de g4, g21 en overige gemeenten kleiner zijn geworden.

Figuur 2.29 | Zittenblijvers in het derde jaar
In procenten
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
vmbo b
2005

vmbo k
2006

vmbo gt

havo
2007

vwo
2008

32 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

brug
2009

Verder valt op dat zittenblijvers in het derde leerjaar van havo en de
gemengde brugklassen vaker een mbo-diploma op niveau 2 of hoger halen
dan leerlingen uit havo of gemengde brugklassen die niet in het derde
leerjaar blijven zitten. Van de havo-leerlingen heeft ruim 20 procent van
de zittenblijvers een mbo2(+) diploma tegenover nog geen 10 procent voor
niet-zittenblijvers. Dat leerlingen in havo3 regelmatig naar een lager niveau
lijken over te stappen, laat het percentage leerlingen dat na 6 jaar een havoof vwo-diploma heeft zien: voor zittenblijvers is dit iets meer dan de helft,
tegenover ruim driekwart van de niet-zittenblijvers. Gemengde brugklassen
laten eenzelfde beeld zien.
Belangrijk te vermelden is dat in deze cohortanalyse niet verder is gekeken
dan mbo-diploma’s. Hbo- en wo-diploma’s zijn buiten beschouwing
gelaten, aangezien deze na 6 jaar nog niet behaald zijn wanneer leerlingen
de schoolloopbaan nominaal doorlopen. Het hoogst behaalde niveau hoeft
dus nog niet het eindniveau te betekenen.

Tabel 2.31 | Zittenblijvers in het derde leerjaar, in procenten
Bron
OCW (DUO: BRON-gegevens)

2004

2005

2006

2007

2008

2009

vmbo b

4,9

4,5

4,8

5,1

4,9

5,5

vmbo k

4,9

5,0

5,4

5,3

5,2

5,3

vmbo gt

6,5

6,3

6,3

6,0

6,1

6,5

havo

8,6

8,5

9,0

8,7

8,2

8,4

vwo

2,4

2,4

2,5

2,5

2,3

2,4

brug

7,8

7,3

6,6

7,1

6,1

6,8

Tabel 2.32 | Zittenblijvers uitgesplitst naar g4 en g12, in procenten
Bron
OCW (DUO: BRON-gegevens)

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Bron

vmbo3 b

vmbo3 k

vmbo3 gt

havo3

vwo3

brug3

g4

7,0

5,1

8,7

10,9

3,2

8,1

g21

4,9

4,4

6,6

9,0

2,8

9,1

overig

4,5

5,0

6,1

8,1

2,1

7,5
6,7

g4

4,9

6,4

9,6

12,1

3,3

g21

4,3

4,4

6,6

9,5

2,4

7,9

overig

4,5

5,0

5,8

7,7

2,2

7,3
5,8

g4

6,0

5,5

8,8

11,6

3,7

g21

4,8

5,4

6,7

9,8

3,0

9,3

overig

4,6

5,3

5,9

8,4

2,2

6,2
6,6

g4

6,2

5,4

8,5

10,7

3,9

g21

5,4

5,4

6,3

9,9

2,7

8,1

overig

4,7

5,2

5,6

8,0

2,2

6,9
5,8

g4

6,2

5,6

7,9

9,8

3,7

g21

5,4

5,7

6,8

9,2

2,6

6,3

overig

4,5

4,9

5,6

7,7

2,0

6,2
6,7

g4

7,4

5,6

8,9

10,2

2,5

g21

6,0

5,6

7,0

9,2

2,9

9,8

overig

5,0

5,2

5,9

7,9

2,2

6,0

Tabel 2.33 | Hoogst behaalde niveau instroomcohort 2004/05, na 6 jaar in procenten

OCW (DUO: BRON-gegevens)

Zonder diploma
Uit onderw.
vmbo3 b

vmbo3 k

vmbo3 gt

havo3

vwo3

brug3

Diploma

In onderw.

vmbo dipl. havo/vwo-dipl. mbo 1-dipl. mbo 2+ dipl. Aantallen

Zittenblijver

35,5

3,9

24

0,1

10,9

25,6

1.674

Niet-zittenblijver

10,4

1,4

28,4

0

6

53,8

32.279
33.953

Totaal

11,7

1,5

28,1

0

6,3

52,4

Zittenblijver

15

2,4

37,6

0

3,5

41,5

1.429

Niet-zittenblijver

3,9

0,9

31,7

0,1

1,6

61,7

27.719
29.148

Totaal

4,5

1

32

0,1

1,7

60,7

Zittenblijver

10,1

3,6

37,6

2,1

2,5

44

3.275

Niet-zittenblijver

2,9

1,1

29,9

11,2

0,8

54,1

47.204
50.479

Totaal

3,4

1,3

30,4

10,6

0,9

53,5

Zittenblijver

10,9

8,7

7,2

52,1

0,2

20,9

3.300

Niet-zittenblijver

4,3

5,2

3,8

76,8

0,1

9,9

35.160
38.460

Totaal

4,8

5,5

4

74,7

0,1

10,8

Zittenblijver

11,6

11,1

3,7

69,9

0

3,6

945

Niet-zittenblijver

2,1

3,7

1,2

92,3

0

0,7

38.500
39.445

Totaal

2,3

3,8

1,3

91,8

0

0,8

Zittenblijver

10,9

8,4

9,9

52,4

0,2

18,2

523

Niet-zittenblijver

4,4

5,2

5,1

77,7

0,1

7,5

6.161

Totaal

5

5,4

5,5

75,7

0,1

8,3

6.684

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 33

2 | Onderwijs nationaal

Analyse schoolloopbanen in het mbo

Instroomcohort mbo 2005
Een belangrijke bron van beleidsinformatie vormen de zogenaamde
onderwijscohorten. Deze zijn voor het mbo vanaf 2005 beschikbaar. In deze
publicatie analyseren we het leerlingencohort dat in 2005 voor het eerst is
ingestroomd in het mbo. Hiermee krijgen we inzicht in de schoolloopbanen
en het rendement binnen het mbo.

Hoogst behaalde diploma na zes jaar
Een derde van het totaal aantal in 2005 ingestroomde mbo deelnemers heeft
in 2011 een mbo4 diploma behaald. Eén op de 6 heeft een mbo3 diploma
en ook één op de 6 een mbo2 diploma. Bijna 5 procent heeft na zes jaar een
mbo1 diploma behaald. Minder dan 1 procent van de leerlingen zit na zes
jaar nog (ongediplomeerd) in het onderwijs. Van de totale groep heeft ruim
een kwart na zes jaar het onderwijs zonder diploma verlaten. Wel keert een
deel van de ongediplomeerde uitstroom later terug in het mbo. Ongeveer
9 procent van alle mbo gediplomeerden zit na zes jaar nog op het mbo. Dit
zijn voornamelijk deelnemers die na het eerste diploma zijn doorgestroomd
en meerdere diploma’s hebben behaald.

Hoogst behaalde diploma na zes jaar per instroomniveau
Het hoogst behaalde niveau hangt samen met het instroomniveau. Eén op
de tien leerlingen is in 2005 gestart in mbo1. Hiervan heeft 40 procent na zes
jaar als hoogst behaald niveau een mbo1 diploma. Bijna 20 procent heeft
een mbo2 diploma en circa een derde heeft het onderwijs ongediplomeerd
verlaten. Een vergelijkbaar patroon zien we bij de instromers in mbo2 en
mbo3 (betreft ruim de helft van het cohort): zo’n 40 procent heeft na zes jaar
een diploma op het niveau waarop de deelnemer is begonnen. Ruim een
kwart heeft het onderwijs ongediplomeerd verlaten.

Het hoogste rendement zien we bij de 36 procent van het cohort dat gestart
is in mbo4. Hiervan heeft 66 procent het mbo4 diploma na zes jaar gehaald.
Een vijfde heeft het onderwijs ongediplomeerd verlaten. De rest volgt nog
onderwijs of is afgestroomd naar een lager niveau.

Verblijfsduur na zes jaar
De verblijfsduur geeft aan hoeveel jaren leerlingen erover hebben gedaan
om tot het hoogst behaalde diploma te komen. Het is berekend vanaf het
moment van instroom in het mbo. Er zijn deelnemers die na het behalen
van het hoogste diploma nog onderwijs volgen. Deze schooljaren zijn voor
het vaststellen van de verblijfsduur niet meegenomen. Meer dan de helft
van de mbo4 gediplomeerden heeft het diploma binnen drie jaar gehaald,
ongeveer 40 procent heeft hier vier jaar voor nodig gehad. Van de mbo3
gediplomeerden heeft 80 procent het diploma binnen drie jaar behaald.
Hierbij merken we op dat nominale studieduur van zowel een mbo3 als
een mbo4 opleiding maximaal vier jaar is en per opleiding verschilt. Een
kwart van de mbo3 opleidingen heeft een nominale duur van vier jaar, een
kleine 10 procent van de mbo4 opleidingen duurt drie jaar. Hiernaast bieden
veel instellingen opleidingen verkort aan. Van de mbo1 en mbo2 gediplomeerden heeft ruim 30 procent er langer dan respectievelijk één en twee jaar
over gedaan.

Gevolgde route naar het hoogst behaalde diploma.
De onderwijsloopbaan van de mbo-deelnemers is zeer divers. Dit komt
doordat deelnemers veel keuzes hebben wat betreft instelling, opleiding,
sector, niveau en door- en uitstroommogelijkheden. In tabel 2.36 zijn de
meest gerealiseerde routes per mbo-niveau opgenomen. Het betreft ongeveer
de helft van de deelnemers die 1 procent van het aantal routes volgen.

Figuur 2.30 | Hoogst behaalde niveau na 5 jaar

Figuur 2.31 | Perc. verblijfsj. per instr. niveau naar hoogst beh. dipl.

Ingestroomde deelnemers mbo in 2005

In procenten

100%
Geen diploma uit mbo
80%
Geen diploma in mbo
60%

Diploma niveau 4

40%

Diploma niveau 3

20%

Diploma niveau 2
Diploma niveau 1

0%
mbo1

mbo2

In onderwijs zonder diploma
Diploma mbo 1

Diploma mbo 2

mbo3

mbo4

Totaal

Uit onderwijs zonder diploma
Diploma mbo 3

34 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Diploma mbo 4

0%

20%
1 jaar

40%
2 jaar

60%
3 jaar

80%
4 jaar

100%
> 4 jaar

Tabel 2.34 | Profiel instroomcohort in het mbo 2005
Bron

Instroomniveau

OCW (DUO: BRON-gegevens)

mbo1

mbo2

mbo3

mbo4

Assistentenopleiding

Basisberoepsopleiding

Vakopleiding

Middenkader/specialist

16.589

54.693

32.653

59.079

163.014

10,2

33,6

20,0

36,2

100,0

Aantal leerlingen
Toelichting

Percentage

- Deelnemers ingestroomd 2005,

Tabel 2.35 | Hoogst behaalde niveau instroomcohort mbo2005, na 5 jaar

meetmoment 2011

Totaal

Instroomniveau

mbo 1

mbo 2

mbo 3

mbo 4

mbo 1

6.523

3.178

762

287

19

5.820

16.589

Bron

mbo 2

875

22.054

10.432

4.289

231

16.812

54.693

OCW (DUO: BRON-gegevens)

mbo 3

66

1.841

12.686

9.127

273

8.660

32.653

mbo 4

128

2.124

4.327

39.018

683

12.799

59.079

Totaal

7.592

29.197

28.207

52.721

1.206

44.091

163.014

Toelichting

in onderw. dipl. uit onderw. dipl.

Totaal

- Deelnemers ingestroomd 2005,
meetmoment 2011

Tabel 2.36 | Meest voorkomende routes vanaf 2005 instroomcohort mbo 2005
2005
Tot. instroom niv. 1 mbo 1; geen dp

2006

2007

2008

2009

2010

--

--

--

--

--

Aantal

3,453 20,8

%

2,647 16,0

Bron

mbo 1; dp 1

--

--

--

--

--

OCW (DUO: BRON-gegevens)

mbo 1; geen dp

mbo 1, geen dp

--

--

--

--

713

4,3

mbo 1; geen dp

mbo 1, dp 1

--

--

--

--

651

3,9

Toelichting

mbo 1; dp 1

mbo 2, geen dp

--

--

--

--

573

3,5

- Deelnemers ingestroomd 2005,

mbo 1; dp 1

mbo 2, geen dp

mbo 2, dp 2

--

--

--

398

2,4

meetmoment 2011
- dp: diploma behaald

Totaal
Tot. instroom niv. 2 mbo 2; geen dp

8.435 50,8
--

--

--

--

--

7.200 13,2

mbo 2; geen dp

mbo 2, dp 2

--

--

--

--

4.832

8,8

mbo 2; dp 2

--

--

--

--

--

3.618

6,6

mbo 2; geen dp

mbo 2, geen dp

--

--

--

--

3.461

6,3

mbo 2; geen dp

mbo 2, dp 2

mbo 3, geen dp

mbo 3, dp 3

--

--

1.860

3,4

mbo 2; geen dp

mbo 2, geen dp

mbo 2, dp 2

--

--

--

1.699

3,1

mbo 2; geen dp

mbo 2, geen dp

mbo 2, geen dp

--

--

--

1.535

2,8

mbo 2; geen dp

mbo 2, dp 2

mbo 3, geen dp

mbo 3, geen dp

mbo 3, dp 3

--

1.048

1,9

Totaal
Tot. instroom niv. 3 mbo 3; geen dp

25.253 46,2
mbo 3, geen dp

mbo 3, dp 3

--

--

--

3.543

10,9

mbo 3; geen dp

--

--

--

--

--

3.474

10,6

mbo 3; geen dp

mbo 3, dp 3

--

--

--

--

2.246

6,9

mbo 3; geen dp

mbo 3; geen dp

--

--

--

--

1.743

5,3

mbo 3; geen dp

mbo 3, geen dp

mbo 3, dp 3

mbo 4, geen dp

--

--

1.468

4,5

mbo 3; dp 3

--

--

--

--

--

1.435

4,4

mbo 3; geen dp

mbo 3, dp 3

mbo 4, dp 4

--

--

--

974

3,0

mbo 3; geen dp

mbo 3, geen dp

mbo 3, geen dp

mbo 3, dp 3

--

--

972

3,0

mbo 3; geen dp

mbo 3, geen dp

mbo 3, geen dp

--

--

658

2,0

mbo 3; geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, dp 4

--

--

Totaal

610

1,9

17.123

52,4
10,6

Tot. instroom niv. 4 mbo 4; geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, dp 4

hbo

hbo

6.281

mbo 4; geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, dp 4

--

--

5.781

9,8

mbo 4; geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, dp 4

hbo

hbo

hbo

4.113

7,0

mbo 4; geen dp

--

--

--

--

--

3.446

5,8

mbo 4; geen dp

mbo 4, geen dp

mbo 4, dp 4

--

--

--

3.251

5,5

mbo 4; geen dp

mbo 4, dp 3

--

--

--

--

2.571

4,4

25.443

43,1

Totaal

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 35

2 | Onderwijs nationaal

Verband onderwijsniveau - inkomen ouders en etniciteit

Inkomen ouders

Verband met etniciteit

Uit onderzoek is gebleken dat er een verband bestaat tussen sociaaleconomische status (SES) en onderwijsprestaties. Een hoge SES correleert met
goede prestaties en een lage SES met mindere prestaties. Het inkomen van
de ouders is een van de indicatoren voor de sociaaleconomische status van
een leerling.

Verderop in deze uitgave is te zien hoe autochtone en allochtone
leerlingen verdeeld zijn over de verschillende vo-niveaus. Daaruit blijkt dat
niet-westerse allochtonen relatief ondervertegenwoordigd zijn in het vwo en
relatief oververtegenwoordigd in het vmbo-bl.

Van alle leerlingen die in 2005 begonnen zijn met het voortgezet onderwijs,
is vastgesteld op welk onderwijsniveau ze zich bevonden in leerjaar 4
(2008/09). Wanneer deze leerlingen worden onderverdeeld naar het
inkomen van hun ouders in kwartielen zien we verschillen die stroken met
de verwachting, maar toch opvallend groot zijn. Van de kinderen die in het
vwo terecht zijn gekomen is de groep uit het hoogste kwartiel bijna vier keer
zo groot als die uit het laagste kwartiel. Omgekeerd zijn de kinderen uit het
laagste kwartiel ruim vijf keer meer vertegenwoordigd in het vmbo-bl dan
die uit het hoogste kwartiel.
Het patroon zet zich zeer consistent door. Bij het havo en het vmbo-kl
zien we hetzelfde symmetrische patroon als bij vwo en vmbo-bl, zij het
in afgezwakte vorm. In het ‘middelste’ niveau, vmbo-gl/tl, zijn de twee
middelste kwartielen het best vertegenwoordigd.

In deze paragraaf zien we nu dat de verschillen tussen autochtonen en
niet-westerse allochtonen een stuk kleiner worden wanneer ze gemeten
worden binnen de inkomenskwartielen. Binnen het hoogste inkomenskwartiel is het bereikte onderwijsniveau gemiddeld het hoogst. De
verdelingen van autochtonen en niet-westerse allochtonen over de
onderwijsniveaus binnen die categorie zijn echter nagenoeg identiek.
Binnen het laagste kwartiel ontlopen de verdelingen elkaar ook nauwelijks.
De grootste verschillen zijn te zien binnen de tweede en derde kwartielen,
waar niet-westerse allochtonen relatief oververtegenwoordigd zijn in het
vmbo-bl en ondervertegenwoordigd in het vwo. Overigens is de gehele
groep niet-westerse allochtonen binnen het laagste kwartiel ruim vijf keer
groter dan die in het hoogste kwartiel.

Figuur 2.32 | Aantal leerlingen in onderwijsniveau leerjaar 4

Figuur 2.33 | Percentage leerlingen in onderwijsniveau leerjaar4

Leerlingen gestart in 2005 (x 1.000), naar inkomenskwartiel

Leerlingen gestart in 2005, naar inkomenskwartiel en etniciteit

18

100%

16

80%

14
12

60%

10
8

40%

6
4

20%

2
0
1

2

3

vwo

4

1

2

3

havo

4

1

2

3

vmbo gl/tl

4

1

2

3

4

vmbo kl

1

2

3

4

0%

N.w.
N.w.
N.w.
N.w.
Autochtoon allochtoon Autochtoon allochtoon Autochtoon allochtoon Autochtoon allochtoon

vmbo bl

Kwartiel 1
vwo

36 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Kwartiel 2
havo

vmbo gl/tl

Kwartiel 3
vmbo kl

Kwartiel 4
vmbo bl

Tabel 2.37 | Aantal leerlingen in onderwijsniveaus naar inkomenskwartiel ouders
Bron

vmbo bl

vmbo kl

vmbo gl/tl

havo

vwo

OCW (DUO); bewerkingen van CBS-

Inkomenskwartiel 1

8.628

6.273

9.210

5.967

4.586

bestanden

Inkomenskwartiel 2

6.408

5.880

10.296

7.580

6.163

Inkomenskwartiel 3

3.781

4.089

9.884

9.693

9.847

Inkomenskwartiel 4

1.613

2.240

7.436

10.435

17.078

Toelichting
- Leerlingen gestart in 2005; meetmoment
leerjaar 4 (2008)
- Inkomensgrenzen van de kwartielen (€):
Kwartiel 1: < 37047
Kwartiel 2: >37047 en < 50270
Kwartiel 3: >50270 en < 68029
Kwartiel 4: > 68029

Bron

Tabel 2.38 | Aantal leerlingen in onderwijsniveaus naar inkomenskwartiel ouders en etniciteit

OCW (DUO); bewerkingen van CBSbestanden
Toelichting

Inkomenskwartiel 1
Inkomenskwartiel 2

- Leerlingen gestart in 2005; meetmoment
leerjaar 4 (2008)

Inkomenskwartiel 3

- Inkomensgrenzen van de kwartielen (€):
Kwartiel 1: < 37047
Kwartiel 2: >37047 en < 50270

Inkomenskwartiel 4

vwo

havo

vmbo gl/tl

vmbo kl

Autochtoon

3.070

4.096

6.110

4.201

vmbo bl
5.405

N.w. allochtoon

1.127

1.496

2.584

1.768

2.774
5.143

Autochtoon

5.218

6.514

8.712

4.894

N.w. allochtoon

559

699

1.113

737

993

Autochtoon

8.725

8.664

8.687

3.551

3.152

N.w. allochtoon

556

607

703

350

434

Autochtoon

15.184

9.462

6.744

2.034

1.445

N.w. allochtoon

768

450

324

120

97

Kwartiel 3: >50270 en < 68029
Kwartiel 4: > 68029

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 37

2 | Onderwijs nationaal

Brugklasanalyse

De invloed van brugjaren op latere prestaties

Geslacht

In Nederland vindt het selectiemoment voor het vo niet voor alle leerlingen
tegelijk plaats. Sommigen gaan direct naar een categorale school met één
onderwijsniveau; anderen stellen het keuzemoment uit met één of meer
gemengde brugjaren. In deze paragraaf wordt gekeken naar de onderwijspositie van leerlingen in leerjaar 4 in samenhang met het gekozen brugtype.
Op basis van het CITO-schooladvies worden leerlingen die in 2006 naar het
vo gingen, ingedeeld in de vijf hoofdstromen van het vo (vmbo-gl en –tl
worden daarbij samengenomen).
Hierbij is onderscheid gemaakt tussen leerlingen die in hun brugjaar in een
categorale klas zaten of in een brugklas. Als zij in een brugklas zaten, is dit
verder uitgesplitst naar gemengd-, gemengd+, gemengd+/- (zie toelichting).
Voor de groep vmbo-gl/tl zien we dat de keus voor een gemengd brugjaar
met niveaus boven gl/tl, maar geen lagere niveaus het gunstigst uitpakt.
In dat geval is de kans het grootst dat een leerling in leerjaar 4 zelf ook
boven het niveau gl/tl uitkomt. Ook bij brugklassen met zowel hogere
als lagere niveaus, is deze kans groter dan wanneer een leerling begint in
een categorale vmbo gl/tl klas. Een gemengd brugjaar met lagere niveaus
geeft meer kans dat de leerling onder niveau gl/tl komt. De prestaties van
categorale leerlingen, houden het midden tussen deze uitersten.
Voor de groep met advies havo is hetzelfde beeld te zien. Bij de havo-groep
laten brugklassen met zowel hogere als lagere niveaus ten opzichte van
categorale brugjaren echter behalve een grotere opwaartse stroom, ook een
grotere neerwaartse stroom zien. Andersom geeft een gemengd brugjaar met
lagere niveaus (maar geen hogere) meer kans dat de leerling onder niveau
gl/tl uitkomt. De prestaties van zowel categorale leerlingen als leerlingen in
brugjaren die hogere en lagere niveaus mengen, houden het midden tussen
deze uitersten. Dit patroon houdt stand bij de andere CITO-groepen..

Bij jongens en bij meisjes is hetzelfde patroon te zien. Gemengde brugjaren
waarin in ieder geval ook hogere niveaus zijn vertegenwoordigd, bieden een
hogere kans op opstroom. Verder valt op dat meisjes vanuit ieder brugjaar
een grotere kans hebben in het vierde leerjaar op een hoger niveau les te
volgen en een lagere kans op een lager niveau dan jongens.

Figuur 2.34 | Positie in lj4 van ll met CITO-score vmbo gl/tl

Figuur 2.35 | Positie in lj 4 van ll met CITO-score vmbo gl/tl

In procenten

In procenten

vmbo kl-vmbo bl
vmbo tl-vmbo bl
havo-vmbo bl
havo-vmbo gl/tl
vwo-vmbo bl
vwo-vmbo gl/tl
vwo-havo
vmbo bl
vmbo kl
vmbo gl/tl
havo
vwo
0%

Herkomstgroepering
Zowel bij autochtonen als bij niet-westerse allochtonen blijven over de
hele linie dezelfde patronen zichtbaar. Beide groepen presteren beter na
‘gemengd +’ en ‘gemengd +/-’ en minder na ‘gemengd –’ brugjaren. Ook hier
geldt dat bij ‘gemengd +/-’ brugjaren niet alleen de opstroom, maar ook de
afstroom groter is dan bij de leerlingen uit een categorale klas. Niet-westerse
allochtonen komen in alle CITO-groepen gemiddeld iets hoger terecht dan
autochtonen, behalve in de ‘gemengd +/-’ brugklassen.

Inkomsten van het huishouden
Ook bij de verschillende inkomstenkwartielen blijft hetzelfde patroon
zichtbaar. Zowel leerlingen in een huishouden behorend tot het hoogste
als in het laagste inkomenskwartiel presteren beter na ‘gemengd +’ en
‘gemengd +/-’ brugjaren. Opvallend is dat binnen de CITO-groep vmbo-gl/
tl (een groep waarvan mag worden verondersteld dat het talent vergelijkbaar
is) leerlingen uit het hoogste kwartiel (4) over de hele linie hoger uitkomen
dan leerlingen uit het laagste kwartiel (1). Ditzelfde is ook bij de andere
CITO-groepen te zien.
De adviezen van de leerkrachten waren in deze dataset overigens niet
beschikbaar, mogelijk zouden die gegevens de verschillen nuanceren.

Meisjes

GemengdGemengd+/Gemengd+
Categoraal
Totaal

Jongens

GemengdGemengd+/Gemengd+
Categoraal
Totaal

10%

20%

Boven niveau

30%

40%

50%

Op eigen niveau

60%

70%

80%

90% 100%

Onder niveau/uitval

38 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0%

10%

20%

Boven niveau

30%

40%

50%

60%

Op eigen niveau

70%

80%

90% 100%

Onder niveau/uitval

Tabel 2.39 | Positie in leerjaar 4 van leerlingen per CITO-score: uitgesplitst naar brugjaarsoort
Bron
CBS

Categoraal

% Gemengd +

% Gemengd+/ -

% Gemengd -

Totaal

%

10.260

Onder niveau/uitval

1.060

9

Boven niveau

270

14

6.450

33

2.300

24

320

4 11.400 26

die in 2006 naar het vo gingen. Deze

Op niveau

1.290

65

9.650

50

4.390

47

2.710

37 19.000 44

cijfers zijn gekoppeld aan CBS-data

Onder niveau/uitval

420

21

3.270

17

2.720

29

4.220

58 12.730 30

Boven niveau

710

10

5.650

40

740

30

130

Op niveau

5.350

72

6.890

49

1.280

52

1.800

Onder niveau/uitval

1.340

18

1.510

11

460

19

2.220

53

6.350 21

Boven niveau

640

27

2.680

82

2.360

43

500

15

9.190 48
6.650 35

Toelichting
- De meetgroep omvat alle leerlingen

over de inkomsten van het huishouden

havo-groep

vmbo gl/tl-groep

waartoe de leerling behoort en de
herkomstgroepering / De leerlingen zijn
gegroepeerd naar CITO-score, aan de

vmbo kl-groep

91

%

Op niveau

vwo-groep

10.060

69 20.400 78

4.520

31

3

5.770 22

7.710 26

43 15.790 53

Op niveau

1.340

57

410

13

2.190

39

1.860

55

Onder niveau/uitval

390

16

190

6

1.000

18

1.010

30

Boven niveau

1.150

26

6.660

51

9.970 49

CITO-score terechtgekomen in leerjaar 4

Op niveau

2.950

67

5.730

44

9.100 45

- Op niveau = op niveau van de CITO-score

Uitval

280

6

720

5

1.100

hand van de verdeling die CITO in 2006
hanteerde.
- Boven niveau = boven niveau van de

vmbo bl-groep

3.230 17

5

terechtgekomen in leerjaar 4
- Onder niveau/uitval = onder niveau
van de CITO-score terechtgekomen, of
uitgevallen, in leerjaar 4
- Onder categoraal staan alleen de aantallen

Tabel 2.40 | Positie in leerjaar 4 van leerlingen met CITO-score vmbo gl/tl naar herkomstgroepering

leerlingen die in een categorale klas
behorende bij de eigen CITO-score zijn

Categoraal %
Boven CITO-niveau

gestart. Bij totaal zijn ook de leerlingen
meegeteld die in een categorale klas van

Op CITO-niveau

een ander niveau zijn gestart
- Met ‘gemengd –’ wordt bedoeld: alle

Onder CITO-niveau/uitval

gemengde brugklassen die geen hogere

Autochtoon

% Gemengd+/ -

% gemengd -

%

Totaal

4.310

40

570

29

3

5.840 25

15

920

40

80

24

20

5

1.230 29

74

5.360

50

1.050

53

1.540

630

62

1.100

48

180

55

180

42

2.140 50

1.040

17

1.080

10

350

18

1.860

53

5.030 21

23

290

13

70

21

230

53

870 21

530

9

Niet-westers all.

150

Autochtoon

4.440

Niet-westers all.
Autochtoon
Niet-westers all.

230

Gemengd +

100

%

44 12.800 54

niveaus vertegenwoordigen dan dat van
de betreffende CITO-groep, maar wel
lagere / Met ‘gemengd +’ wordt bedoeld:
alle gemengde brugklassen die geen lagere
niveaus vertegenwoordigen dan dat van de

Tabel 2.41 | Positie in leerjaar 4 van leerl. met CITO-score vmbo gl/tl (530-536) per inkomenskwartiel

betreffende CITO-groep, maar wel hogere
/ Met ‘gemengd +/-’ wordt bedoeld: alle

Boven CITO-niveau

gemengde brugklassen waar het eigen
CITO-niveau in vertegenwoordigd is, zowel

Op CITO-niveau

als lagere en hogere niveaus
- Er is gekeken naar de inkomsten van alle
leden van het huishouden. Het betreft

Onder CITO-niveau/uitval

Categoraal

%

Gemengd +

Kwartiel 1

160

9

1.060

32

% Gemengd+/ -

120 20

% Gemengd 30

%
3

Totaal %
1.440 20

Kwartiel 4

170

12

1.740

49

210 40

30

5

2.300 36

Kwartiel 1

1.260

67

1.700

52

310 53

420

37

3.790 52

Kwartiel 4

1.050

75

1.560

44

260 50

310

52

3.270 52

Kwartiel 1

450

24

530

16

160 27

680

60

2.040 28

Kwartiel 4

180

13

220

6

50 10

260

43

770 12

inkomsten uit arbeid en uitkeringen van
het huishouden eind september 2006
- Kwartiel 1 = het kwart van de leerlingen
die in 2006 met het vo begonnen, en
behoorde tot de huishoudens met de
laagste inkomsten Kwartiel 4 = het
kwart van de leerlingen die in 2006 met
het vo begonnen, en behoorde tot de
huishoudens met de hoogste inkomsten

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 39

2 | Onderwijs nationaal

Analyse doorstroom vmbo - mbo - hbo

Instroom in het mbo
Jaarlijks stroomt er een kleine 100 duizend leerlingen vanuit het voortgezet
onderwijs door naar het mbo. Daarnaast is er een groep studenten die aan
het mbo begint zonder dat zij het jaar ervoor een opleiding in het reguliere
onderwijs hebben gevolgd. Dit betreft over het algemeen wat oudere
mbo-deelnemers die een bbl-opleiding komen doen. De laatste jaren was
juist deze laatste stroom toegenomen; tot ruim 83 duizend studenten in
2011. In het jaar 2012 is de groep die van buiten het reguliere onderwijs komt
afgenomen tot 73 duizend onderwijsdeelnemers.
De instroom in de mbo-sector is met ongeveer een derde van het totaal
aantal deelnemers al enige jaren redelijk constant.

Sectorale doorstroom
Van de doorstroom van vmbo naar mbo vanuit de sectoren techniek, zorg
en welzijn en economie gaat het grootste gedeelte (70-80 procent) door met
een opleiding in dezelfde sector (tabel 2.44). Deze doorstroom naar dezelfde
sector van het mbo blijft de laatste vijf jaar vrijwel constant.
Er is hierbij een verschil tussen gediplomeerde en ongediplomeerde
doorstromers. Gediplomeerde vmbo-ers stromen vaker door naar dezelfde
sector van het mbo dan ongediplomeerde vmbo-ers.
Leerlingen die met een vmbo-diploma doorstromen naar dezelfde sector
in het mbo halen veelal vaker een mbo-diploma dan leerlingen met een
vmbo-diploma die doorstromen naar een andere sector (tabel 2.45).

Relatie cijfers op het vmbo en succes op het mbo
Leerlingen met een hoog gemiddeld eindcijfer op het vmbo halen vaker een
mbo-diploma dan leerlingen met een laag gemiddeld eindcijfer (tabel 2.46).

Figuur 2.36 | Instroom mbo naar herkomst

Als wordt gekeken naar de drie kernvakken blijkt dat leerlingen met een
hoog eindcijfer voor Nederlands en Wiskunde op het vmbo in 2004/05 vaker
een mbo-diploma hebben gehaald dan leerlingen met een laag eindcijfer
voor deze vakken. Bij het vak Engels is dit patroon voor de instromers in
2005 niet zichtbaar.

Doorstroom mbo-hbo
Het meest volledige beeld dat van de doorstroom mbo naar het hbo op basis
van het onderwijsnummer kan worden gegeven, betreft de groep die in
2005/06 in het mbo zat en in 2006/2007 begint aan een studie in het hbo. In
totaal hebben in 2006 minder dan 25 duizend deelnemers vanuit het mbo de
overstap gemaakt naar het hbo. Van deze groep heeft ruim een derde in de
vier volgende jaren een bachelordiploma gehaald. Ruim 5 procent heeft het
onderwijs verlaten nadat zij een propedeuse hebben behaald en ongeveer
een kwart zonder dat er een diploma is behaald. Ruim een derde zit na vier
jaar nog steeds in het ho. Het merendeel van deze groep volgt nog steeds een
hbo opleiding, maar in totaal vier procent van de totale groep instromers
volgt inmiddels een opleiding op het wo. Deelnemers die in 2006/07
vanuit een opleiding in de domeinen bouw en infra, veiligheid en sport,
toerisme en recreatie en zorg en welzijn doorstromen naar het hbo hebben
inmiddels vaker een bachelordiploma behaald dan deelnemers vanuit
andere domeinen. Deelnemers die in 2006/07 vanuit de domeinen handel
en ondernemerschap en mobiliteit en voertuigen zijn doorgestroomd, zijn
bijvoorbeeld vaker zonder diploma te halen uit het hbo verdwenen. Wel
moet worden bedacht dat dit beeld er voor latere doorstroomlichtingen
mogelijk anders kan uitzien.

Figuur 2.37 | Diplomaresultaat van de studenten die in 2006/07
direct vanuit het mbo in het hbo zijn ingestroomd In procenten

In procenten

In wo
4,1

70,0
60,0

Uit onderwijs,
zonder diploma
24,7%

50,0

In hbo
30,2%

40,0
30,0

Uit onderwijs,
propedeuse
5,4%

20,0
10,0

Uit onderwijs,
ander diploma
0,2%

0,0
2007
buiten onderwijs

2008

2009
vo

2010
ve

40 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011
ho

Uit onderwijs, bachelor
35,4

Tabel 2.42 | Doorstroom van vmbo naar mbo, naar sector in procenten
Bron

mbo 2009/10

OCW (DUO)

Economie

Techniek

Zorg en welzijn

Landbouw

Economie

69,7

14,1

13,6

1,6

1,0

Techniek

17,6

75,4

3,4

3,2

0,5

Zorg en Welzijn

22,5

6,8

67,9

2,5

0,4

Landbouw

24,0

19,6

25,7

30,5

0,2
0,3

vmbo 2008/09

Bron
OCW (DUO)

Combinatie

Combinatie

41,3

21,4

34,5

2,5

Geen leerweg vmbo-t

41,0

23,6

31,2

4,1

0,1

Totaal

36,6

27,3

30,1

5,6

0,4

Tabel 2.43 | Percentage deelnemers dat een mbo-diploma heeft behaald, naar leerweg +
sector in het vmbo (2004/05) en niveau +sector in het mbo
Assistenten opl.

Basisberoepsopl.

Toelichting

Andere

Zelfde

Andere

Zelfde

Andere

Zelfde

Andere

Zelfde

- Cellen met minder dan 25 deelnemers

sector

sector

sector

sector

sector

sector

sector

sector

Economie

43,6

52,7

61,8

63,1

65,2

63

58,5

63

Techniek

44,2

56,8

57,5

64,8

68,8

78,2

--

73,7

Zorg en Welzijn

51,5

68,4

57,4

73,1

55,4

75,9

--

57,1

Landbouw

46,5

--

64,5

58,4

74,1

79,7

--

--

Economie

--

34,2

54,6

58,7

69,5

69,4

67,8

69,4

zijn buiten beschouwing gelaten

vmbo b d

vmbo k d

vmbo g d

Bron

Vakopl. Middenkader/specialist

Techniek

30,2

55,6

55,6

74,7

68,6

79,6

65,8

79,1

Zorg en Welzijn

56,5

--

62,2

71,6

65

79,9

68,9

79,8

Landbouw

56,3

--

63,4

54,9

78,3

77,9

72,7

85,6

Economie

--

--

74,4

59

75

79,9

79,9

80,9

Techniek

--

--

47,4

75,7

86,1

84,4

78

85,6

Zorg en Welzijn

--

--

65,5

87,9

88,7

86,5

81,2

88,4

Landbouw

--

--

66,7

--

87,6

73,5

80,9

88,7

Tabel 2.44 | Percentage gediplomeerde mbo-ers naar niveau vmbo en eindcijfer vmbo in 2004/2005

OCW (DUO)

Gemiddeld eindcijfer vmbo
6

7

8

vmbo b

55,1

67,6

78,7

vmbo k

65,0

75,8

86,3

vmbo g

76,8

86,1

94,4

vmbo t

73,6

81,3

87,9

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 41

2 | Onderwijs nationaal

Passend onderwijs

Speciaal onderwijs

Groei speciaal onderwijs en leerlinggebonden financiering

Binnen het onderwijs bestaan er verschillende voorzieningen voor
leerlingen die extra zorg en aandacht nodig hebben vanwege een handicap,
stoornis of “ziekte”. In het primair onderwijs zijn er samenwerkingsverbanden Weer Samen Naar School, waarin basisscholen met een speciale
school voor basisonderwijs samenwerken. In het voortgezet onderwijs
werken scholen ook samen in samenwerkingsverbanden. Extra zorg wordt
geboden in het praktijkonderwijs (pro) en in het leerwegondersteunend
onderwijs (lwoo). Voor leerlingen met specifieke handicaps en stoornissen
is er de mogelijkheid om onderwijs te volgen in scholen voor speciaal
onderwijs of voortgezet speciaal onderwijs, dan wel om met een leerlinggebonden financiering onderwijs te volgen in reguliere scholen.

Bij de invoering van de leerlinggebonden financiering – het rugzakje – was
de verwachting dat het aantal leerlingen met een indicatie voor (voortgezet)
speciaal onderwijs stabiel zou blijven. De inzet was dat 25 procent van de
geïndiceerde leerlingen met een rugzak naar het reguliere onderwijs zou
gaan, in plaats van naar het (voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so). Zowel het
totaal aantal leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs als het aantal
leerlingen met een leerlinggebonden financiering bleef echter groeien.
De groei is met name zichtbaar vanaf de leeftijd van 12 jaar. In het basisonderwijs is het aantal leerlingen met een leerlinggebonden financiering
gegroeid, maar sinds 2008 neemt dit aantal weer af. Vanaf 2008 is het aantal
leerlingen in het so de laatste jaren relatief stabiel gebleven.

Speciaal onderwijs is onderverdeeld in 4 clusters:
Cluster 1: onderwijs voor kinderen met een visuele beperking.
Cluster 2: onderwijs voor dove en slechthorende kinderen, kinderen met
ernstige spraak/taalmoeilijkheden en kinderen met een stoornis in
het autistisch spectrum waarbij de focus ligt op communicatie.
Cluster 3: onderwijs voor zeer moeilijk lerende kinderen, leerlingen met
lichamelijke én/of verstandelijke beperkingen, langdurig zieke
kinderen en leerlingen met epilepsie.
Cluster 4: onderwijs voor zeer moeilijk opvoedbare kinderen, kinderen
met psychiatrische stoornissen of ernstige gedragsproblemen,
langdurig zieke kinderen zonder een lichamelijke beperking.

De groei van het aantal leerlingen met een indicatie voor (v)so of lgf in het
voortgezet onderwijs en mbo is groot. Zowel het aantal leerlingen met een
leerlinggebonden financiering als het aantal leerlingen in het voorgezet
speciaal onderwijs groeit. Wel is er er sprake van een minder sterke groei
wanneer wordt vergeleken met de groei van een aantal jaar geleden.

Figuur 2.38 | Leerlinggebonden financiering

Figuur 2.39 | Aantal leerlingen in het so en vso

Naar bao, sbao en vo (aantal x 1.000)

Aantal x 1.000
40

20
18

30

16
14
12

20

10
8

10

6
4
2

0

0

2007

2007
In het bao

2008

2009

2010

In het sbao

42 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2008

2011
In het vo

2009

2010

2011

2007

2008

so
Cluster 1

2009

2010

2011

vso
Cluster 2

Cluster 3

Cluster 4

Tabel 2.45 | Aantal leerlingen so en vso naar cluster, x 1.000
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Cluster 1

0,5

0,5

0,5

0,5

0,5

Cluster 2

7,1

6,9

6,9

6,9

6,9

Toelichting

Cluster 3

16,3

14,7

14,3

14,0

13,7

- Peildatum 1 oktober

Cluster 4

12,5

12,2

12,7

12,8

13,2

0,2

Bron

so

OCW (DUO: Leerlingentellingen)

- Het vso is vanaf 2002 inclusief
de onbezette plaatsen

vso

in de onderwijsvoorzieningen

Cluster 1

0,2

0,2

0,3

0,3

aan rijksjustitiële jeugdinrichtingen

Cluster 2

2,1

2,2

2,2

2,2

2,3

- Het vso is vanaf 2003 inclusief

Cluster 3

10,7

12,5

12,9

12,9

13,2

de onbezette plaatsen in de

Cluster 4

15,1

17,0

18,1

19,2

20,1

onderwijsvoorzieningen aan residentiële

Totaal

64,6

66,3

67,8

68,9

70,1

instellingen en thuiszitters
- mg: meervoudig gehandicapt

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 43

2 | Onderwijs nationaal

Zorgadviesteams

In de leerlingenzorg op scholen speelt het zorg- en adviesteam (ZAT) een
belangrijke rol. ZAT’s zijn multidisciplinaire teams, waarin instellingen die
zorg en ondersteuning bieden aan jeugdigen en hun ouders aansluiten bij
de leerlingenzorg die door de scholen wordt geboden. Scholen kunnen
vroegtijdig signalen bij jeugdigen herkennen die erop wijzen dat extra zorg
of hulpverlening nodig is. De ZAT’s zorgen er voor dat die signalen snel
en vakkundig beoordeeld worden en dat zo snel mogelijk de juiste hulp
of ondersteuning wordt ingeschakeld voor de leerling, de ouders en de
leerkrachten.

Primair onderwijs
In het primair onderwijs wordt de samenwerking van scholen met externe
zorginstellingen in toenemende mate op twee niveaus vorm gegeven.
Op het niveau van de individuele school hebben steeds meer scholen een
zorgteam waarin de intern begeleider vaak samenwerkt met een schoolmaatschappelijk werker en een schoolverpleegkundige. Het zorgteam
kan snel en multidisciplinair problemen bij kinderen beoordelen en een
aanpak afspreken en in gang zetten. Voor de complexere problemen is er
een bovenschools Zorg- en adviesteam (ZAT). In 2010 rapporteert 67 procent
van de WSNS-verbanden over een ZAT of soortgelijk multidisciplinair
casus-overleg te beschikken. Dat was 63 procent in 2009 en 69 procent in
2008 maar de verschillen zijn niet statistisch significant. Driekwart van de
basisscholen (74 procent) heeft toegang tot een ZAT.
In 2010 beschikt 71 procent van de basisscholen over een zorgteam, in 2009
was dat 57 procent.

Voortgezet onderwijs
In het voortgezet onderwijs heeft bijna elke schoollocatie een of meer
zorgcoördinatoren in dienst en beschikt 82 procent van de schoollocaties
over een intern zorgoverleg.
Evenals in 2009 meldt 96 procent van de schoollocaties dat zij over een ZAT
beschikken. Er zijn in Nederland circa 50 scholen zonder ZAT (4 procent)
waarvan 1 procent bezig is met de oprichting van een ZAT. De meest
genoemde reden voor de afwezigheid van een ZAT is dat deze scholen vinden
dat hun schoolinterne zorg in combinatie met bilaterale samenwerkingsrelaties met externe instellingen bij de ondersteuning van leerlingen, ouders
en docenten, toereikend is.

Middelbaar beroepsonderwijs
In 2010 zag het middelbaar beroepsonderwijs het percentage ROC’s met een
ZAT groeien van 89 procent naar 98 procent. Voor de AOC’s en vakscholen
met een mbo-afdeling, waar de ZAT-ontwikkeling later op gang is gekomen,
bedragen de respectieve percentages 77 procent en 42 procent. Bijna alle
ROC’s (96 procent) hebben inmiddels een of meer zorgcoördinatoren of
medewerkers met een soortgelijke functie in dienst. Evenzo wordt er door
ROC’s veel waarde toegekend aan interne zorgteams. Interne zorgteams
bestaan uit specialisten van de eigen school die aanvullende begeleiding en
zorg bieden daar waar de basisbegeleiding haar grenzen bereikt heeft. Acht
van iedere tien ROC’s (82 procent) hebben een of meer interne zorgteams en
7 procent is bezig deze op te zetten.

(Voortgezet) speciaal onderwijs
Bij 96 procent van de scholen in het speciaal onderwijs is een Commissie
van Begeleiding aanwezig. Daarnaast meldt 54 procent van de scholen dat zij
een zorgteam hebben van eigen medewerkers voor het volgen en bespreken
van leerlingen. In 2010 is bij scholen in REC-cluster 2, 3 en 4 voor het eerst
onderzoek verricht naar de organisatie van de leerlingenzorg en ZAT’s. In
deze onderwijssector rapporteert 71 procent van de schoolvestigingen dat zij
een ZAT of een soortgelijk multidisciplinair casusoverleg hebben. Het ZAT
bestaat op 57 procent van de scholen uit de Commissie van Begeleiding (CvB)
uitgebreid met de deelname van externe instellingen (en soms ook leden
van het intern zorgteam van de school).

Figuur 2.40 | Ontwikkeling dekkingsgraad ZAT’s
In procenten, naar po, vo en mbo
100
80
60

Samenstelling ZAT

40
20
0
2008

2009
po

2010

2008

2009

2010

2008

vo

44 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2009
mbo

Het ZAT wordt gevormd door medewerkers van de school en externe instellingen. Voor het voortgezet onderwijs rekenen we de jeugdgezondheidszorg,
het maatschappelijk werk, bureau jeugdzorg, leerplicht en de politie tot de
kern van het ZAT. In het primair onderwijs en het mbo zijn bijvoorbeeld ook
de regionale expertise centra-4 (rec-4) en jeugd-ggz belangrijke partners.
Afhankelijk van de problematiek schuiven ook andere instellingen, zoals
MEE (ondersteuning bij leven met een beperking), Halt en de schoolbegeleidingsdienst aan bij het casusoverleg van het ZAT.

Tabel 2.46 | ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, po in procenten
Bron
NJI (ZAT-monitor)

Bron

2005

2007

2008

2009

2010

Jeugdgezondheidszorg

86

93

93

93

95

Maatschappelijk werk

84

88

90

97

94

Bureau jeugdzorg

64

88

80

90

90

Rec-3

53

44

47

47

79

Rec-4

55

50

58

54

84

Leerplicht

31

69

65

76

77

Politie

20

51

47

64

65

Jeugd-ggz

31

56

54

65

66

Orthopedagoog/gz-psycholoog

--

--

--

81

86

Tabel 2.47 | ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, vo in procenten

NJI (ZAT-monitor)

Bron

2004

2007

2008

2009

2010

Jeugdgezondheidszorg

87

95

97

96

97

Leerplicht

81

95

97

97

99

Maatschappelijk werk

69

79

79

87

85

Bureau jeugdzorg

64

71

72

73

71

Politie

50

63

66

69

72

Jeugd-ggz

23

31

31

30

34

Rec-4

--

20

25

34

41

2010

Tabel 2.48 | ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, mbo in procenten

NJI (ZAT-monitor)

2006

2007

2008

2009

Leerplicht

73

82

85

92

93

Maatschappelijk werk

68

77

82

90

100

Rmc

64

77

80

79

67

Ggz

55

79

79

63

67

Bureau jeugdzorg

59

71

74

74

72

Politie

55

66

67

58

81

Gezondheidszorg

41

50

56

66

77

Rec-4

--

32

32

34

51

Verslavingszorg

59

64

63

71

51

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 45

2 | Onderwijs nationaal

Voortijdig schoolverlaters

Doelen

RMC-regio’s

Het onderwijsbeleid is erop gericht om hoogwaardig onderwijs aan te
bieden waarbij jongeren het beste uit zichzelf kunnen halen en hun talenten
kunnen ontwikkelen. Het behalen van een startkwalificatie (een diploma
op havo, vwo of mbo 2 niveau) staat daarbij voorop. Nederland richt zich
met name op het terugdringen van het aantal voortijdig schoolverlaters
(vsv’ers). Minder vsv’ers betekent meer goed opgeleide jongeren die hun
plek vinden in de samenleving en op de arbeidsmarkt. Daardoor kunnen
zij optimaal bijdragen aan de maatschappij. Het kabinet Rutte-Verhagen
heeft de doelstelling voor het tegengaan van voortijdig schooluitval (vsv)
aangescherpt. Het aantal nieuwe voortijdig schoolverlaters mag in 2016
maximaal 25.000 zijn. In 2010-2011 zijn er 38.600 nieuwe vsv’ers (voorlopige
cijfers).

Nederland is opgedeeld in 39 RMC-regio’s (Meld- en Coördinatiefunctie).
Met deze regio’s zijn convenanten gesloten om het aantal nieuwe vsv’ers
terug te dringen. De regio’s laten zeer uiteenlopende resultaten zien. NoordGroningen-Eemsmond (39,1 procent) en West-Friesland (35,6 procent)
hebben de grootste reductie behaald ten opzichte van 2005-2006. Zes regio’s
hebben een daling tussen de 30 en 35 procent behaald. In geen enkele regio
is sprake van een stijging van het aantal vsv’ers ten opzichte van 2005-2006.
In drie regio’s is een daling van minder dan 10 procent behaald.

Vernieuwde vsv-aanpak 2012-2015
Bij een aangescherpte vsv-doelstelling hoort een vernieuwde aanpak.
Uitgangspunten hierbij zijn resultaatgerichtheid, administratieve eenvoud,
continuïteit en borging van de vsv-aanpak na 2015. Bij het toekennen
van prestatiesubsidie wordt vanaf schooljaar 2012-2013 gekeken naar
procentuele normen die per school en niveau moeten worden gehaald.
Hierbij wordt gekeken naar het aantal vsv’ers ten opzichte van het aantal
deelnemers. Ook wordt vanaf 2012-2013 de meetsystematiek vernieuwd.
Door gebruik te maken van meerdere informatiebronnen kan het merendeel
van de jongeren die nu ten onrechte als vsv’er worden geteld uit de
vsv-cijfers worden gehaald. Meer informatie over de nieuwe vsv-aanpak kunt
u vinden op www.aanvalopschooluitval.nl.

Vier grootste gemeenten van Nederland
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht zijn de vier grootste
gemeenten van Nederland (G4). Zij hebben met specifieke situaties en
problematiek te maken op vsv-gebied. Het percentage nieuwe vsv’ers ligt
in de G4 hoger dan het landelijk gemiddelde (5,3 procent ten opzichte van
het landelijk gemiddelde van 2,9 procent). Amsterdam en Den Haag laten
binnen de G4 de grootste daling zien (respectievelijk 37,6 en 24,9 procent).
In Rotterdam en Utrecht is de daling van het aantal nieuwe vsv’ers minder
sterk (respectievelijk 18,1 procent en 10,3 procent).

Aandachtswijken
In 2007 zijn 40 wijken aangewezen als aandachtswijken (voorheen bekend
als Krachtwijken). Het vsv-percentage varieert in de aandachtswijken tussen
de 3,3 en 9,8 procent en ligt daarmee in alle aandachtswijken hoger dan
het landelijk gemiddelde (2,9 procent). Acht aandachtswijken hebben een
reductie van 50 procent of meer behaald. Zes aandachtswijken laten een
reductie tussen de 40 en 50 procent zien. In vijf aandachtswijken is het
aantal vsv’ers toegenomen ten opzichte van 2005-2006.

Figuur 2.41 | Nationale doelstelling en realisatie

Figuur 2.42 | RMC-regio’s realisatie reductie nieuwe vsv’ers

Nieuwe vsv’ers in absolute aantallen. (x1.000)

Percentage in de leeftijdsgroep 12-23 jaar, 2010/11 t.o.v. 2005/06

70
60
50
40
30
20
10
0
2004

2005

2006

2007

Doelstelling

2008

2009

2010

Realisatie

46 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

Tabel 2.49 | Realisatie aantal nieuwe vsv’ers nationaal in aantallen en percentages
Bron
OCW (DUO)

2002

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

2010/11

Realisatie (x 1.000)

71,0

58,6

52,7

50,9

46,8

41,8

39,9

38,6

Percentage vsv

5,5

4,6

4,1

3,9

3,6

3,2

3,0

2,9

Toelichting
- De cijfers van 2010/11 zijn gebaseerd op
voorlopige cijfers
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C
Bron

Tabel 2.50 | RMC-regio’s met de hoogste vsv reductie in 2010/11 t.o.v. 2005/06

OCW (DUO)

2005/06
RMC-regio

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Toelichting

Noord-Groningen-Eemsmond

327

3,5

236

2,6

252

2,9

199

2,3

- De cijfers van 2010/11 zijn gebaseerd op

West-Friesland

770

4,5

642

3,7

639

3,7

496

2,8

Noord-Kennemerland

1.018

4,7

908

4,2

752

3,5

671

3,1

Agglomeratie Amsterdam

5.790

6,3

4.085

4,4

4.407

4,7

3.824

4,0

539

4,0

392

2,9

435

3,1

363

2,6

voorlopige cijfers

Oosterschelde regio

Bron

Tabel 2.51 | RMC-regio’s met de laagste vsv reductie in 2010/11 t.o.v. 2005/06

OCW (DUO)

2005/06
RMC-regio

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Toelichting

Noord- en Midden Drenthe

468

3,0

379

2,3

392

2,4

454

2,8

- De cijfers van 2010/11 zijn gebaseerd op

Gewest Limburg-Noord

1.398

3,7

1.101

2,9

1.148

3,0

1.346

3,5

Zuidoost-Brabant

2.202

3,8

1.837

3,2

2.028

3,5

1.993

3,4

Oost-Groningen

492

4,1

396

3,3

343

2,9

434

3,6

1.554

4,7

1.476

4,3

1.434

4,2

1.362

4,0

voorlopige cijfers

Flevoland

Bron

Tabel 2.52 | De tien grootste gemeenten, gemeten naar het aantal onderwijsdeelnemers in 2010/11

OCW (DUO)

2005/06

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Toelichting

Amsterdam

3.532

7,8

2.318

5,3

2.688

6,1

2.203

5,0

- De cijfers van 2010/11 zijn gebaseerd op

Rotterdam

3.183

7,0

2.734

6,3

2.597

6,0

2.607

6,0

s-Gravenhage

2.207

7,1

1.689

5,4

1.576

4,9

1.658

5,1

Almere

863

5,1

821

4,6

810

4,6

739

4,1

Utrecht

906

5,9

796

5,1

765

4,7

813

5,0

Tilburg

834

5,8

685

4,8

655

4,5

630

4,3

Eindhoven

731

5,4

595

4,4

694

5,1

629

4,6

Breda

610

5,1

473

3,8

461

3,7

476

3,8

Apeldoorn

552

4,4

459

3,7

434

3,5

421

3,4

Amersfoort

484

4,6

391

3,5

423

3,7

413

3,5

voorlopige cijfers

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 47

2 | Onderwijs nationaal

Voortijdig schoolverlaters

Onderwijskenmerken

Mbo-instellingen

Van de nieuwe vsv’ers komt bijna drie vierde uit het mbo. 23 procent van de
nieuwe vsv’ers komt uit het vo. In het mbo is het vsv-percentage 7,2 procent.
In het vo ligt dit percentage aanzienlijk lager op 1,0 procent. Het vo heeft
ten opzichte van 2005-2006 een reductie van 41,3 procent behaald. Het mbo
laat een afname van 21,2 procent zien. Omdat een groot deel van de vsv’ers
uit het mbo komt en het vsv-percentage daar minder hard daalt, blijft het
vsv-beleid zich de komende jaren op het mbo richten.

21 procent van de mbo-instellingen heeft een reductie van 30 procent of
meer behaald ten opzichte van 2005-2006. Tevens laat 21 procent van de
mbo-instellingen een stijging van het aantal vsv’ers zien. Een aantal instellingen realiseert, na achterblijvende resultaten in eerdere jaren, evenmin
een substantiële reductie in schooljaar 2010-2011.

Vsv in het voortgezet onderwijs
Ruim een derde van de nieuwe vsv’ers in het vo komt uit het vmbo 3-4. Ook
komen grote groepen nieuwe vsv’ers in het vo uit havo 3-5 (17,6 procent)
en brug 1-2 (17,1 procent). Het aantal vsv’ers is in het lwoo 1-2, lwoo 3-4 en
vmbo 3-4 met meer dan de helft afgenomen. De vsv-percentages binnen
brug 1-2, lwoo 1-2, brug 3 en vwo 3-6 liggen ruim onder het landelijke en
vo-gemiddelde.

Vsv in het middelbaar beroepsonderwijs
Bijna tweederde van de nieuwe vsv’ers in het mbo komt uit bol 2, bol 4 en
bbl 2. Het vsv-percentage is op mbo 1 het hoogst (36,3 procent). De grootste
reductie ten opzichte van 2005-2006 is bereikt binnen bbl (22,9 procent).
Binnen bol is een reductie van ruim 20 procent bereikt. Het vsv-percentage
binnen bol is lager dan binnen bbl (respectievelijk 6,6 en 9,7 procent).

Diplomakenmerken
Van de totale groep nieuwe vsv’ers heeft 58,1 procent een vmbo-diploma
behaald en heeft ruim tien procent een mbo 1 diploma. Ongeveer een derde
van de nieuwe vsv’ers heeft geen diploma behaald. Van de jongeren die
zonder startkwalificatie het mbo verlaten, heeft 14,4 procent wel een mbo 1
diploma.

Jeugdwerkloosheid
Het percentage jeugdwerkloosheid onder jongeren zonder startkwalificatie
ligt ongeveer twee keer zo hoog als onder jongeren met een startkwalificatie.
De gevolgen van de economische crisis in 2009 zijn goed te zien in het
percentage jeugdwerkloosheid. De gevolgen zijn het grootst voor jongeren
zonder startkwalificatie. Voor die groep steeg het werkloosheidspercentage
met 6,3 procentpunt in vergelijking met 2008. Onder jongeren met een
startkwalificatie steeg de werkloosheid in 2009 met 3,3 procentpunt. In 2010
was 16,9 procent van de mannen tussen de 15 en 23 jaar werkloos. Dat is 6,3
procentpunt hoger dan het percentage werkloze mannen met een startkwalificatie. De werkloosheid onder vrouwen tussen de 15 en 23 jaar zonder
startkwalificatie was in 2010 18,5 procent. Dat is ruim twee keer zo hoog als
het percentage werkloze vrouwen met een startkwalificatie.

Figuur 2.43 | Nieuwe vsv’ers in het vo

Figuur 2.44 | Nieuwe vsv’ers in het mbo

Naar onderwijssoort in 2010/11

Naar onderwijssoort in 2010/11

vwo 3-6
11%

vm 2
1%

Examenleerlingen 2%

brug 1-2
17%

bbl 4 1%
bbl 3 4%
lwoo 1-2
4%

havo 3-5
18%

lwoo 3-4
14%

vmbo 3-4
35%

48 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

vavo
4%

bol 1
10%

bbl 2
15%

bol 2
26%

bbl 1
4%

bol 4
22%

bol 3
13%

Tabel 2.53 | Nieuwe vsv’ers naar onderwijsniveau in de periode 2005-2011
Bron

2005/06

OCW (DUO)

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Totaal

52.681

4,0

41.785

3,2

39.941

3,0

38.568

2,9

vo

15.219

1,7

10.183

1,1

8.983

1,0

8.941

1,0

mbo

36.274

9,3

30.735

7,8

29.900

7,5

28.566

7,2

vavo

1.188

14,1

867

12,4

1.058

13,9

1.061

15,1

2008/09

2009/10

2010/11

CBS (Enquête Beroepsbevolking)

Tabel 2.54 | Jeugdwerkloosheid van 15-22 jarigen in percentages, veranderingen in procentpunt
t.o.v. het voorgaande jaar

Toelichting

Periode

Bron

Verschil t.o.v. voorgaande jaar
Totaal

- Het betreft hier de nietonderwijsvolgende jongeren

met

zonder

met

zonder

startkwalificatie

startkwalificatie

startkwalificatie

startkwalificatie

2007

9,0

6,0

12,8

1,5

-2,3

2008

8,4

6,0

11,7

0,0

-1,1

2009

12,9

9,3

18,0

3,3

6,3

2010

12,3

9,3

17,5

0,0

-0,5

Tabel 2.55 | Arbeidsmarktpositie van 15-22 jarigen, 2010 (procentuele verdeling)
Bron

Werkend

Niet werkend

Totaal

71

29

Met startkwalificatie

80

20

Toelichting

mbo 2/3

83

17

- Het betreft hier de niet-

mbo 4

85

15

havo/vwo

48

52

hbo/wo

82

18

Zonder startkwalificatie

59

41

Alleen basisonderwijs

62

38

avo

64

36

vmbo/mbo 1

65

35

vsv’ers

niet vsv’ers

CBS (Enquête Beroepsbevolking, 2010)

onderwijsvolgende jongeren

Tabel 2.56 | Achtergronden nieuwe vsv’ers uit het vo in procenten, 2009/10
Bron
CBS (onderwijsstatistieken)

Vertraging in de schoolloopbaan
Geen

36

71

Toelichting

1 jaar

42

26

- Jongeren tot en met 22 jaar

2 jaar of meer

22

3

- De cijfers over het schooljaar 2009/10

Soort huishouden

zijn voorlopig

Tweeoudergezin

66

83

- De informatie omtrent het huishouden

Eenoudergezin

28

16

van jongeren in het vo komt uit 2008/09

Eigen huishouden

3

0

Overig

4

1

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 49

2 | Onderwijs nationaal

Persoonskenmerken vsv’ers

Geslacht en leeftijd

Verdacht van een misdrijf

Onder de totale groep nieuwe vsv’ers vormen jongens de meerderheid.
Bijna een derde van het aantal nieuwe vsv’ers is 18 jaar. In vergelijking met
2005-2006 is deze groep met slechts 1,5 procent gedaald. Het vsv-percentage
bij jongeren onder de 18 jaar ligt aanzienlijk lager dan het vsv-percentage
van jongeren tussen de 18 en 22 jaar (respectievelijk 0,8 procent en 7,2
procent). Over het algemeen geldt dat hoe hoger de leeftijd is, hoe hoger het
vsv-percentage is.

Een deel van de vsv’ers wordt verdacht van een misdrijf. 21,9 procent van de
vsv’ers is verdacht geweest van een misdrijf. Dit percentage is aanzienlijk
lager voor niet-vsv’ers (4,3 procent). Een kwart van de jongeren die in het
mbo zijn uitgevallen zonder startkwalificatie zijn verdacht geweest van een
misdrijf. Voor vsv’ers uit het mbo 1 ligt het aandeel zelfs op ruim een derde.
Over het algemeen is het percentage vsv’ers dat verdacht wordt van een
misdrijf in 2009-2010 gedaald ten opzichte van 2008-2009. De percentages
vsv’ers die verdacht worden van een misdrijf in het mbo 3 en 4 en in het vwo
3 tot en met 6 en in havo 3 tot en met 5 zijn gestegen. (Onder ‘verdacht van
een misdrijf’ wordt door het CBS verstaan ‘een geregistreerd proces-verbaal
in de drie kalenderjaren voorafgaand aan het jaar waarin wordt vastgesteld
dat de jongere zonder startkwalificatie het onderwijs heeft verlaten’)

Thuissituatie
Ruim een kwart van de vsv’ers in het vo komt uit een eenoudergezin. Voor
niet-vsv’ers ligt dit percentage lager (16 procent). Ook voeren vsv’ers vaker
een eigen huishouden. In het vo gaat dit om 3 procent van de vsv’ers en in
het mbo om 13 procent.

De Europese doelstelling en een internationale vergelijking
Etniciteit
Van alle deelnemers is 22,3 procent allochtoon, terwijl 38,9 procent van
de nieuwe vsv’ers allochtoon is. Het vsv-percentage ligt onder allochtone
jongeren aanzienlijk hoger dan onder autochtonen (respectievelijk
5,1 en 2,3 procent). Het aantal vsv’ers onder allochtone jongeren is
minder hard gedaald dan onder autochtone jongeren ten opzichte van
2005-2006 (respectievelijk 18,2 en 31,4 procent). Het vsv-percentage ligt
bij westerse allochtonen lager dan bij niet-westerse allochtonen. Vooral
het vsv-percentage onder jongeren met een Arubaanse of Antilliaanse
achtergrond is hoog (7,0 procent). Onder niet-westerse allochtonen
hebben onderwijsdeelnemers met een Turkse achtergrond het laagste
vsv-percentage (4,8 procent).

Nederland heeft het aandeel vsv’ers onder 18- tot 25-jarigen tussen 2000
en 2010 teruggebracht van 15,4 procent naar 10,1 procent. Het Nederlandse
streven is om het aandeel vsv’ers onder 18- tot 25-jarigen in 2020 terug te
dringen naar 8 procent. In 2010 was gemiddeld 14,1 procent van de jongeren
in de 27 EU-landen tussen de 18 en 25 jaar vsv’er. In vergelijking met andere
Europese landen volgen relatief veel jongeren in Nederland een opleiding.
Van de Nederlandse jongeren tussen de 15 en 25 jaar ging 68 procent naar
school in 2009. Het gemiddelde van de hele EU is 60 procent. (Bron:
Eurostat)

Figuur 2.45 | Vsv’ers verdacht van een misdrijf

Figuur 2.46 | Ontwikkeling vsv’ers in Europa

In procenten, verdacht geweest in de drie voorgaande kalenderjaren

In procenten

45

20

40

18

35

16

30

14

25

12

20

10

15

8

10

6

5

4
2

0
Leerjaar 1-2

2005/06

vwo 3-6/
havo 3-5

vmbo 3-4

2007/08

mbo
niveau 1

mbo
niveau 2

mbo
niveau 3

2008/09

50 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mbo
niveau 4
2009/10

0
NED
2000

BEL

DEN

DUI

FIN
2009

FRA

VK

ZWE

EU-27
2010

Tabel 2.57 | Nieuwe vsv’ers naar leeftijd
Bron

2005/06

OCW (DUO)

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Totaal

52.681

4,0

41.785

3,2

39.941

3,0

38.568

2,9

=<13

467

0,3

433

0,3

233

0,2

258

0,2

14

1.095

0,6

785

0,4

361

0,2

446

0,2

15

1.450

0,8

933

0,5

521

0,3

535

0,3

16

4.181

2,2

2.203

1,2

1.964

1,1

1.886

1,0

17

10.759

6,0

5.596

3,0

4.527

2,5

3.923

2,1

18

11.465

7,6

12.271

7,5

11.977

7,3

11.298

7,0

19

8.796

8,4

8.200

7,6

8.535

7,7

8.214

7,5

20

6.358

8,3

5.332

7,0

5.793

7,3

5.640

7,0

21

4.632

9,9

3.584

7,3

3.666

7,3

3.772

7,2

22

3.476

12,5

2.448

7,9

2.364

7,6

2.596

8,2

18-

17.952

2,0

9.950

1,1

7.606

0,9

7.048

0,8

18+

34.727

8,5

31.835

7,5

32.335

7,5

31.520

7,2

Bron
OCW (DUO)

Tabel 2.58 | Nieuwe vsv’ers naar etniciteit
2005/06

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Aantal vsv

% vsv

Totaal

52.681

4,0

41.785

3,2

39.941

3,0

38.568

2,9

Autochtoon

34.319

3,4

27.540

2,7

25.067

2,4

23.548

2,3

Allochtoon

18.362

6,4

14.246

5,0

14.874

5,1

15.020

5,1

Suriname

2671

6,9

2.121

5,8

1.938

5,4

1.890

5,3

Aruba/Ned, Antillen

1183

7,6

1.082

7,0

1.081

6,9

1.112

7,0

Turkije

2672

6,0

2.184

4,6

2.290

4,7

2.335

4,8

Marokko

2723

6,6

2.374

5,7

2.412

5,7

2.390

5,5

Overige niet-west, allochtonen

4100

6,6

2.860

4,4

3.068

4,6

3.111

4,5

Westerse allochtoon

4131

5,1

3.003

3,9

3.117

4,0

3.032

3,9

Onbekend

882

28,5

622

28,7

968

36,3

1.150

36,4

Bron
CBS (Statline)

Tabel 2.59 | Vsv’ers en niet vsv’ers verdacht van een misdrijf 2009/10

Toelichting

ljr 1+2

ljr 3+4

lj 3-5/lj 3-6

vavo

mbo 1

mbo 2

mbo 3

mbo 4

vsv’ers (aantal)

2.853

5.320

2.353

2.325

4.399

13.245

5.087

7.207

onderzoekspopulatie van leerlingen

Verdacht van een misdrijf %

10,5

19,3

6,5

18,7

37,0

28,7

17,3

16,1

jonger dan 23 jaar en behorende tot de

Verdacht van 1 misdrijf %

6,5

11,2

5,4

11,6

16,3

15,8

10,7

10,3

Nederlandse bevolking

Verdacht van 2 of meer misdrijven %

4,0

8,1

1,1

7,1

20,7

12,9

6,6

5,8

Niet verdacht van een misdrijf %

89,5

80,7

93,5

81,3

63,0

71,3

82,7

83,9

vmbo
- De tabel betreft een

- Geregistreerd proces-verbaal in de

havo, vwo

kalenderjaren 2009, 2008 en/of 2007
Niet vsv’ers (aantal)

374.002

200.980

314.210

13.839

7.966

86.143

Verdacht van een misdrijf %

1,0

5,9

1,5

9,4

26,4

14,9

97.084 175.947
8,3

5,9

Verdacht van 1 misdrijf %

0,8

4,4

1,3

6,7

13,9

10,2

6,3

4,6

Verdacht van 2 of meer misdrijven %

0,2

1,5

0,2

2,7

12,5

4,8

2,0

1,3

Niet verdacht van een misdrijf %

99,0

94,1

98,5

90,6

73,6

85,1

91,7

94,1

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 51

2 | Onderwijs nationaal

Samenhang tussen vsv-indicatoren

Vsv komt onder bepaalde groepen jongeren vaker voor. Zo zien we dat
allochtonen vaker vsv’er worden dan autochtonen, jongeren uit een
eenoudergezin vaker dan jongeren uit een tweeoudergezin en jongens vaker
dan meisjes. Vsv komt zowel in het vmbo als in mbo vaker voor op de lagere
onderwijsniveaus. In deze niveaus is er vaak sprake van een oververtegenwoordiging van allochtone leerlingen, leerlingen uit lagere sociaaleconomische klassen en eenoudergezinnen etc. De kenmerken die het risico
op vsv vergroten hangen dus sterk met elkaar samen. Daarom is bekeken
wat het vsv-risico is als rekening gehouden wordt met deze onderlinge
samenhangen.

Vmbo
In het vmbo komt veel vsv voor onder lwoo-leerlingen, maar dat blijkt
veroorzaakt te worden doordat zij vaker onderwijs volgen in de lagere
leerwegen. Wanneer hier rekening mee wordt gehouden hebben lwoo’ers zelfs
een kleinere kans op vsv. In tabel 2.62 is het percentage lwoo’ers per leerweg
weergegeven evenals het vsv-percentage van lwoo-leerlingen en leerlingen
zonder lwoo naar leerweg. Hieruit is af te lezen dat in de basisberoepsgerichte
leerweg het vsv-percentage onder lwoo’ers inderdaad lager is dan onder niet
lwoo’ers. In de overige leerwegen, waar lwoo minder voor komt, lopen de
vsv-percentages minder uiteen. Allochtonen zijn oververtegenwoordigd in de
lagere leerwegen. Wanneer hier voor gecorrigeerd wordt hebben niet-westerse
allochtone leerlingen zelfs een kleinere kans op vsv dan autochtone
leerlingen. Ook is de hogere uitval van allochtone leerlingen te verklaren
doordat zij gemiddeld genomen uit gezinnen komen met een lager inkomen.
Leerlingen met een lager ouderlijk inkomen hebben een hogere kans op
vsv. Opmerkelijk is dat ook een hoger ouderlijk inkomen volgens de cijfers
leidt tot meer vsv. Hier zijn meerdere verklaringen voor te bedenken, maar
er kan geen uitsluitsel gegeven worden over wat hier werkelijk speelt. Een
mogelijke verklaring is dat jongeren met een hoger ouderlijk inkomen vaker
doorstromen naar het particulier onderwijs dan leerlingen met een lager
ouderlijk inkomen. Er zijn nog geen gegevens bekend over leerlingen die naar
het particulier onderwijs gaan, waardoor deze leerlingen nu nog onterecht
als vsv’er worden gezien. Jongeren waarvan de belangrijkste inkomstenbron
van ouders een uitkering is, hebben meer kans op vsv in vergelijking met
jongeren waarvan de belangrijkste ouderlijke inkomstenbron arbeid is. Bij de
bovenstaande bevindingen moet worden opgemerkt dat nog geen rekening
is gehouden met verschillen in aanvangsniveau van leerlingen, bijvoorbeeld
cito-score. Een dergelijke correctie kan meer zekerheid bieden. Zo blijkt
uit de brugjaar analyse (eerder in dit hoofdstuk) dat gelijke cito-scores niet
per definitie ook gelijke opleidingskeuzes betekenen. Leerlingen binnen
eenzelfde niveau zijn dus niet zondermeer vergelijkbaar.

Mbo
In het mbo is de kans op vsv hoger op de lagere onderwijsniveaus. Daarnaast
52 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

is de vooropleiding in het voortgezet onderwijs waarmee deelnemers
starten op het mbo het meest bepalend voor vsv. Ongeacht het niveau van
de mbo-opleiding hebben jongeren zonder vmbo diploma een grotere kans
op vsv dan jongeren met een diploma van hetzelfde niveau. Hoe lager het
niveau van de vooropleiding des te meer kans op vsv. Dus jongeren met een
vmbo bbl vooropleiding hebben meer kans op vsv dan leerlingen uit vmbo
gl/tl, ongeacht het niveau van de mbo opleiding die zij volgen.
Als rekening gehouden wordt met het onderwijsniveau en vooropleiding
blijft vsv onder jongens hoog en neemt de kans op vsv toe met de leeftijd.
Ook in het mbo zien we een hoger uitvalpercentage onder allochtonen dan
onder autochtonen. Dit beeld verandert wanneer naast eerdergenoemde
kenmerken rekening wordt gehouden met de hoogte van het inkomen van
de ouders van de deelnemer. Niet westerse allochtonen van de 2e generatie
en westerse allochtonen van de 1e generatie hebben dan niet meer of minder
kans op vsv dan autochtonen. Westerse allochtonen van de 2e generatie
hebben een licht verhoogde kans op vsv. Niet-westerse allochtonen van de 1e
generatie hebben echter een kleinere kans op vsv. Het hogere vsv-percentage
onder niet-westerse allochtonen is dus te verklaren doordat zij oververtegenwoordigd zijn in lagere inkomensgroepen. De kans op vsv in het mbo
is hoger voor leerlingen met een lager ouderlijk inkomen. Naarmate het
ouderlijk inkomen toeneemt, neemt de kans op vsv af, ongeacht het niveau
en de sector van de mbo opleiding of het type vooropleiding.

Cumulatie van problemen
Bij jongeren die vsv’er worden is zoals gezegd vaak sprake van meervoudige
problematiek. De volgende probleemindicatoren doen allen afzonderlijk de
kans op vsv toenemen:
- verhuizen;
- van school wisselen;
- zittenblijven;
- lgf-status (leerling-gebonden financiering);
- eenoudergezin;
- in aanraking geweest zijn met justitie.
In tabel 2.62 is af te lezen hoe vaak de verschillende probleemindicatoren
zich voordoen in het vmbo (leerjaar 3 en 4) en het mbo. In het mbo zien we
vaker dat jongeren in aanraking zijn geweest met justitie dan in het vmbo.
Ook wordt er in het mbo vaker van school gewisseld. Bij de meeste leerlingen
doen zich geen problemen voor, maar bij een groep leerlingen is er sprake
van een cumulatie van problemen. Uit tabel 2.64 is af te lezen dat wanneer
zich meerdere problemen tegelijk voordoen de kans op vsv sterk toeneemt.
Het vsv-percentage voor vmbo leerlingen waar zich geen van de beschreven
problemen voordoen is 1,2 procent, dit is onder leerlingen waar 3 van de
genoemde problemen speelt met 9,8 procent fors hoger. In het mbo is het
vsv-percentage onder deelnemers zonder problemen 6,1 procent, tegenover
28,5 procent onder deelnemers met 3 van de genoemde problemen.

Bron

Tabel 2.60 | Percentage lwoo-leerlingen per leerweg in het vmbo (leerjaar 3 en 4) en vsv-percentages
naar leerweg en lwoo

DUO: vsv 2009-2010 (voorlopige cijfers)

vmbo bl

vmbo kl

vmbo gl

Percentage lwoo-leerlingen

58,7

25,4

6,7

vmbo tl
3,9

Toelichting

% vsv lwoo-leerlingen

3,1

1,8

1,1

2,1

- Betreft deelnemers in de leeftijd 12 t/m

% vsv niet lwoo-leerlingen

3,7

1,9

1,0

2,0

22 op 1 oktober 2010
- lwoo: leerwegondersteunend onderwijs

Bron

Tabel 2.61 | Percentage leerlingen per probleemindicator en vsv-percentage naar probleemindicator

DUO: vsv 2009-2010 (voorlopige cijfers)

Percentage leerlingen

bewerkingen van CBS-bestanden: Halt en
HKS 2006 t/m 2008, GBA
Toelichting
- Betreft deelnemers in de leeftijd
12 t/m 22 op 1 oktober 2010
- Lgf-status: leerling met een
leerlinggebonden financiering
- In aanraking geweest met justitie: een

Percentage vsv

vmbo (leerjaar 3+4)

mbo

vmbo (leerjaar 3+4)

Vertraging

11,4

-

7,3

mbo

Geen vertraging

88,6

-

1,5

-

Verhuisd

3,7

7,3

4,8

18,4

-

Niet verhuisd

96,3

92,7

2,0

8,3

Lgf-status

1,8

1,3

3,1

13,5

Geen lgf-status

98,2

98,7

2,1

9,0

In aanraking geweest met justitie

7,6

13,6

5,5

18,7

Niet in aanraking geweest met justitie

92,4

86,4

1,9

7,5

Van school gewisseld

14,0

17,7

3,5

13,6

geregistreerd proces-verbaal (HKS) in de

Niet van school gewisseld

86,0

82,3

1,9

8,1

kalenderjaren 2006, 2007 en/of 2008.

Eenouder gezin

3,4

3,7

4,4

17,4

Andere gezinssamenstelling

96,6

96,3

2,1

8,7

deelnemer heeft Halt gehad of een

- Het al dan niet oplopen van vertraging is
alleen bekend voor het vmbo
- Eén of meerdere verhuizingen in de 3 jaar
voorafgaand aan 1 oktober 2009

Bron
DUO: vsv 2009-2010 (voorlopige cijfers)

Tabel 2.62 | Frequentieverdeling aantal probleemindicatoren en vsv-percentage naar aantal
probleemindicatoren

Bewerkingen van CBS-bestanden: Halt en

Aantal leerlingen

HKS 2006 t/m 2008, GBA

vsv percentage

vmbo (leerjaar 3+4)

mbo

Geen van de probleemindicatoren

141.463

212.792

1,2

6,1

Toelichting

1 van de probleemindicatoren

48.278

88.389

3,2

12,6

- Betreft deelnemers in de leeftijd 12 t/m

2 van de probleemindicatoren

13.975

21.637

6,2

21,0

3 van de probleemindicatoren

2.888

3.226

9,8

28,5

4 van de probleemindicatoren

400

240

16,3

30,0

5 van de probleemindicatoren

36

3

13,9

66,7

6 van de probleemindicatoren

-

-

-

-

22 op 1 oktober 2010

vmbo (leerjaar 3+4)

mbo

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 53

2 | Onderwijs nationaal

Niet-bekostigd onderwijs

Afbakening niet-bekostigd onderwijs 17- tot 65-jarigen
Niet-bekostigd onderwijs wordt niet gesubsidieerd door de ministeries
van OCW en EL&I. De kosten van de opleiding komen voor rekening van
de burger die de opleiding volgt, van de werkgever of van de uitkeringsinstantie. Bij niet-bekostigd onderwijs moet vooral worden gedacht aan
mondelinge deeltijdopleidingen aan een particulier instituut, schriftelijke
cursussen of bedrijfsopleidingen. De lijst van opleidingen is lang. Een paar
voorbeelden: een cursus Word of Excel, bloemschikken, taalcursussen,
een havo- of vwo-opleiding aan een commercieel opleidingsinstituut,
accountancy, SPD.
Voor het bepalen van het aantal deelnemers aan het niet-bekostigd
onderwijs worden zowel de Enquête Beroepsbevolking (EBB) als de
onderwijsregistraties van het bekostigd onderwijs gebruikt. In de EBB wordt
(op basis van steekproeven) de deelname aan alle vormen van onderwijs
waargenomen. Door koppeling van de EBB aan de onderwijsregistraties
van bekostigd onderwijs kan het aantal deelnemers aan niet-bekostigd
onderwijs worden afgeleid. In 2010 volgden ruim 1,2 miljoen mensen van 17
tot 65 jaar een opleiding in het niet-bekostigd onderwijs. Dit is 11,4 procent
van de bevolking van die leeftijd. De relatieve deelname nam toe van 11,7
procent in 2007 tot 12,0 procent in 2008, maar nam daarna af tot 11,7 procent
in 2009 en 11,4 procent in 2010.

dan een half jaar, maar de diversiteit in lengte is groot: van een week of
korter tot 3 jaar of langer.

Kenmerken van de deelnemers
Niet-bekostigd onderwijs wordt vooral gevolgd door mensen tussen de 25
en 55 jaar. Jongeren onder de 25 jaar volgen vooral bekostigd onderwijs.
Vrouwen namen in 2010 vaker deel aan niet-bekostigd onderwijs dan
mannen. Mannen volgden vaker dan vrouwen een werkgerelateerde
opleiding, met name bedrijfsopleidingen.

Niet-bekostigd onderwijs kan worden getypeerd aan de hand van
verschillende kenmerken. Zo deed 84 procent van de deelnemers in 2010 een
werkgerelateerde opleiding, 33 procent volgde een bedrijfsopleiding van 6
maanden of korter, 12 procent een schriftelijke opleiding en 7 procent een
voltijdse opleiding. Gemiddeld duurt een niet-bekostigde opleiding langer

De meeste deelnemers volgden een opleiding op het niveau van het
hoger onderwijs of het mbo. Vrouwen volgden relatief vaker dan mannen
een opleiding op het niveau van het vmbo. Bij de mannen waren de
economisch/administratieve opleidingen het meest populair. De vrouwen
volgden vaker een opleiding in de humaniora/sociale wetenschappen/kunst
of in de gezondheidszorg/sociale dienstverlening.
Deelname aan het niet-bekostigd onderwijs was het hoogst bij mensen
die hoog zijn opgeleid. Van de bevolking van 17 tot 65 jaar met ten hoogste
een vmbo-opleiding volgde in 2010 ruim 6 procent een opleiding in het
niet-bekostigd onderwijs, tegen bijna 17 procent van degenen die een
afgeronde opleiding in het hoger onderwijs hadden genoten.
Mensen met een baan volgen relatief vaker niet-bekostigd onderwijs
dan werklozen en mensen die niet tot de beroepsbevolking behoren. De
opleidingen die mensen uit de werkzame en werkloze beroepsbevolking
volgden, waren voor het grootste deel werkgerelateerd (respectievelijk 88
en 83 procent). Mensen die niet tot de beroepsbevolking behoren (mensen
zonder baan van minstens 12 uur die ook niet op zoek zijn naar een dergelijke
baan) volgen vaker een voltijdopleiding. Dit zijn meestal jonge mensen.

Figuur 2.47 | Deelname aan niet-bekostigde opleidingen langer
dan 6 maanden Naar niveau van de opleiding (x 1000), 2010

Figuur 2.48 | Deelname aan niet-bekostigde opleidingen langer
dan 6 maanden Naar richting van de opleiding (x 1000), 2010

Kenmerken van de opleidingen

Horeca,recreatie,transport,logistiek

hbo/wo

Gezondheidszorg,sociale dienstv.
Agrarisch,milieu

havo/vwo

Techniek
Wiskunde,natuurws,informatica

mbo 4

Juridisch,bestuurlijk,veiligheid
Econ.,management,administr.

mbo 2-3

Humaniora,sociale ws,kunst
Leraren

onderbouw
vo/vmbo/mbo 1

Algemeen onderwijs
0

10

20

Vrouwen

30

40

50

60

70

80

90

100 110 120 130

Mannen

54 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0

10
Vrouwen

20

30

40

50

60

70
Mannen

80

90

100

Tabel 2.63 | Deelname aan niet-bekostigd onderwijs van bevolking van 17 - 64 jaar
Bron

Aantal deelnemers (x 1.000)

http://statline.cbs.nl

Als perc. van bevolkingscategorie

2007

2008

2009

2010

2007

2008

2009

2010

Totaal

1.233

1.267

1.239

1.216

11,7

12,0

11,7

11,4

Toelichting

Mannen

613

639

615

584

11,5

12,0

11,5

10,9

- De cijfers over 2010 zijn voorlopig

Vrouwen

620

628

624

632

11,8

11,9

11,8

11,9

17-24 jaar

130

139

131

123

8,3

8,8

8,2

7,6

25-34 jaar

336

330

315

309

16,6

16,5

15,9

15,7

35-44 jaar

357

361

351

328

13,8

14,2

14,1

13,6

45-54 jaar

272

285

289

298

11,5

11,9

11,9

12,1

55-64 jaar

138

152

153

157

6,7

7,3

7,2

7,3

Autochtonen

999

1007

988

971

11,7

12,0

11,8

11,5

Westerse allochtonen

109

125

122

120

12,6

12,7

12,1

11,8

Niet-westerse allochtonen

118

129

126

123

10,7

11,2

10,6

10,4

Vooropleiding onderbouw vo/vmbo/mbo 1

200

200

196

194

6,4

6,4

6,3

6,4

Vooropleiding mbo 2-3

169

168

158

146

10,6

10,8

10,3

10,0

Vooropleiding mbo 4

244

250

247

241

13,3

13,6

13,2

12,7

Vooropleiding havo/vwo

123

123

117

118

11,1

11,5

11,2

11,0

Vooropleiding hbo/wo

490

519

513

510

17,6

17,8

17,2

16,6

Werkzame beroepsbevolking

1025

1068

1032

1015

14,1

14,3

13,9

13,8

Werkloze beroepsbevolking

35

31

41

44

10,6

10,6

11,2

10,7

Niet-beroepsbevolking

172

168

165

157

5,8

5,9

5,9

5,5

Tabel 2.64 | Deelnemers aan enkele soorten niet-bekostigd onderwijs, 2010
Bron

Totaal

http://statline.cbs.nl
Totaal deelnemers

w.v. in procenten van aantal deelnemers

(x 1.000)

voltijd

schriftelijk

bedrijfsopleiding

1.216

7

12

33

84

7

12

38

86

Toelichting

Mannen

584

- Alleen bij opleidingen die korter zijn

werkgerelateerd

Vrouwen

632

7

12

28

82

dan 6 maanden is gevraagd of het een

17-24 jaar

123

38

9

16

56

bedrijfsopleiding is

25-34 jaar

309

7

14

31

87

35-44 jaar

328

2

14

37

91

45-54 jaar

298

2

11

38

88

55-64 jaar

157

1

7

32

77

Autochtonen

971

6

12

35

84

Westerse allochtonen

120

8

13

28

82

Niet-westerse allochtonen

123

12

11

23

83

Vooropleiding onderbouw vo/vmbo/mbo 1

194

12

12

29

78

Vooropleiding mbo 2-3

146

4

12

39

88

Vooropleiding mbo 4

241

4

13

39

88

Vooropleiding havo/vwo

118

19

16

21

72

Vooropleiding hbo/wo

510

4

10

32

85

Werkzame beroepsbevolking

1.015

4

12

39

88

Werkloze beroepsbevolking

44

9

19

.

83

Niet-beroepsbevolking

157

23

11

.

55

- De cijfers over 2010 zijn voorlopig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 55

2 | Onderwijs nationaal

Leven lang leren

Inleiding

Deelname regulier onderwijs en cursussen in Nederland

De kenniseconomie vraagt dat mensen zich tijdens hun leven blijven
ontwikkelen, dat ze blijven werken en leren. Er worden andere eisen aan
de ‘nieuwe’ werknemer en de ‘nieuwe’ ondernemer gesteld. Bovendien
wordt een algemene stijging van het opleidingsniveau van de Nederlandse
beroepsbevolking verlangd. Dat betekent dat startkwalificaties nog belangrijker worden dan ze al zijn, dat een sterkere doorstroom naar hogere
niveaus in het onderwijs nodig is en dat een leven lang leren de levenshouding van elke Nederlandse burger moet worden.
Nederland heeft voor zichzelf een nationaal doel opgesteld aan de hand van
de Europese doelstelling; namelijk dat 20 procent van de bevolking (25-64)
in 2020 een opleiding of cursus moet volgen. Met regio’s en sectoren worden
convenanten afgesloten over op te richten duurzame regionale samenwerkingsverbanden op het terrein van leven lang leren en aantallen te realiseren
EVC- (Erkenning Verworven Competenties) trajecten en leerwerktrajecten.
De gegevens over een leven lang leren zijn gebaseerd op de Labour Force
Survey (LFS). De LFS wordt in opdracht van Eurostat door de statistische
bureaus van de afzonderlijke EU-lidstaten uitgevoerd. De Nederlandse
variant van de LFS is de Enquête Beroepsbevolking (EBB), waarvan de
uitvoering in handen is van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).
De cijfers die samengesteld worden op basis van de LFS wijken iets af van
de cijfers op basis van de EBB. In de EBB wordt gevraagd welke opleiding
op dit moment wordt of in de afgelopen vier weken werd gevolgd. Van
deze opleiding worden ook een aantal kenmerken gevraagd. Als meerdere
opleidingen tegelijkertijd worden gevolgd, dan wordt over de opleiding die
naar het oordeel van de respondent het belangrijkste is, doorgevraagd.

Uit de LFS blijkt dat er een gering verschil is tussen de cursus- of opleidingdeelname van de werkende en werkloze beroepsbevolking. Van de
werkenden in de leeftijd van 25-64 jaar volgde bijna 18 procent een cursus of
opleiding op het moment van interviewen of in de 4 weken daarvoor. Van de
werklozen ook ruim 17 procent. Onder de niet-werkende beroepsbevolking
was het aandeel onderwijsdeelnemers met 10,6 procent veel kleiner.

Figuur 2.49 | Deelname aan scholing naar leeftijd en
arbeidsmarktpositie aandeel van de betreffende bevolkingsgroep, 2010

Figuur 2.50 | Deelname aan scholing naar leeftijd en
opleidingsniveau aandeel van de bevolking met betreffend opleidingsniveau, 2010

40

35,0

35

30,0

30

Voor de werkende beroepsbevolking zijn er verschillende achtergrondkenmerken die van invloed zijn op de mate van onderwijsdeelname. De belangrijkste zijn: leeftijd, opleidingsniveau, arbeidsrelatie en arbeidsmarktpositie.
Met oplopende leeftijd neemt de deelname aan scholing af. Het betreft hier
zowel deelname aan regulier onderwijs als aan andere scholingsactiviteiten
(niet-formeel onderwijs). Het opleidingsniveau is het meest bepalend voor
het wel of niet volgen van scholing, hoe hoger het opleidingsniveau des
te vaker men een cursus of opleiding volgt. Ook de arbeidsmarktpositie
is bepalend voor de onderwijsdeelname: in de leeftijdsgroepen tot 55 jaar
volgen zelfstandigen het minst vaak een opleiding.
De mate waarin ouderen deelnemen aan onderwijs is minder afhankelijk
van de arbeidsmarktpositie.
Het hebben van een voltijd- of deeltijd dienstverband heeft weinig invloed
op de scholingsactiviteiten. Voor de totale beroepsbevolking geldt dat
degenen met een flexibel contract het vaakst scholing volgen.

25,0

25

20,0

20

15,0

15

10,0

10

5,0

5

0,0

0
25 tot 35
Vast contract

35 tot 45

45 tot 55

55 tot 65

Flexibel contract

25 tot 65
Zelfstandig

25 tot 35

35 tot 45

Middelbaar: havo, vwo en mbo 2-4

56 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

45 tot 55

Lager: bao, vmbo, avo onderbouw en mbo 1

55 tot 65

25 tot 65

Hoger: hbo en wo

Bron

Tabel 2.65 | Deelname aan scholing naar geslacht: aandeel van de mannelijke/vrouwelijke
bevolking (25-64 jaar)

CBS (LFS-EBB)

Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal

15,6

16,6

17,0

17,0

16,5

Mannen

15,3

16,1

16,8

16,5

15,9

Vrouwen

15,9

17,0

17,2

17,5

17,1

Tabel 2.66 | Deelname aan scholing naar leeftijd: aandeel van de bevolking in de leeftijdsgroep

CBS (LFS-EBB)

2006

2007

2008

2009

2010

25 tot 35

25,1

26,8

27,2

27,2

27,2

35 tot 45

16,8

17,7

18,2

18,3

17,2

45 tot 55

12,9

14,2

14,6

14,8

14,4

55 tot 65

7,1

7,9

8,5

8,5

8,2

CBS (LFS-EBB)

Tabel 2.67 | Deelname aan scholing naar arbeidsmarktstatus: aandeel van de betreﬀende
bevolkingsgroep

Toelichting

Totaal

- Arbeidsparticipatie volgens de Europese
definitie van 1 uur of meer per week

Bron

Bron
CBS (LFS-EBB)

2006

2007

2008

2009

2010

15,6

16,6

17,0

17,0

16,5

Werkzame beroepsbevolking

17

18,2

18,6

18,5

17,9

Werkloze beroepsbevolking

16,9

17,7

17,6

18,7

17,4

Inactief (niet-beroepsbevolking)

10,1

10,4

10,2

10,6

10,6

Tabel 2.68 | Deelname aan scholing 2010 naar opleidingsniveau en leeftijd: aandeel van de
bevolking met betreﬀend opleidingsniveau
25 tot 35

35 tot 45

45 tot 55

55 tot 65

Lager: bao, vmbo, avo onderbouw en mbo 1

19,3

11,4

8,7

4,2

25 tot 65
9,2

Middelbaar: havo, vwo en mbo 2-4

26,8

16,9

14,8

8,7

16,9

Hoger: hbo en wo

31,5

21,8

19,7

13,6

22,4

CBS (LFS-EBB)

Tabel 2.69 | Deelname aan scholing 2010 naar arbeidsmarktpositie en leeftijd:
aandeel van de betreﬀende bevolkingsgroep
25 tot 35

35 tot 45

45 tot 55

55 tot 65

25 tot 65

Toelichting

Vast contract

25,2

18,4

15,9

11,2

18,1

- Arbeidsparticipatie volgens de Europese

Flexibel contract

34,6

21,1

17,0

11,1

25,6

Zelfstandig

17,6

12,7

11,5

9,7

12,4

- Voor ﬂexibel werk wordt van de Eurostat

Voltijd

24,4

17,4

14,1

10,5

17,3

definitie uitgegaan. In deze definitie

Deeltijd

29,3

18,1

16,6

11,2

18,7

Bron

definitie van 1 uur of meer per week

wordt met ﬂexibel tijdelijk werk bedoeld

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 57

3 | Onderwijs internationaal

EU-doelstellingen

EU-doelstellingen Onderwijs
De Europa 2020 strategie draait om drie samenhangende en elkaar
versterkende prioriteiten: slimme groei, duurzame groei en groei voor
iedereen. De EU zet daarbij in op 5 ambitieuze doelen op de terreinen
werkgelegenheid, innovatie, onderwijs, sociale betrokkenheid en klimaat/
energie. De vorderingen op deze doelstellingen worden getoetst aan vijf
centrale EU-streefcijfers, waarvan er twee gerelateerd zijn aan onderwijs en
wetenschap:
1. Een verhoging van de R&D uitgaven van 1,9 procent naar 3 procent van het
BBP
2. het percentage voortijdige schoolverlaters moet lager zijn dan 10 procent
en minstens 40 procent van de 30-34 jarigen moet hoger opgeleid zijn
(hbo/wo/post-doctoraal).
Onderwijs en wetenschap worden beschouwd als cruciale factoren bij het
streven naar banen en groei binnen de EU. Tegelijk met bovengenoemde
brede doelstellingen zijn in 2009 in het Europese werkprogramma
Onderwijs en Training 2020 (ET2020) ook vijf benchmarks specifiek op het
gebied van onderwijs afgesproken. Deze benchmarks zijn een voortzetting,
aanscherping en vernieuwing van de doelen die Europa zich had gesteld in
het onderwijs en training programma van de Lissabon strategie voor 2010
(ET2010). Nederland heeft de Europese benchmarks voor 2020 vertaald naar
nationale doelstellingen in de brief ‘naar een Robuuste Kenniseconomie’.
Deze brief is op Prinsjesdag 2009 naar de Tweede Kamer gestuurd.

3. Basisvaardigheden. In ET2020 is de ambitie om het aandeel 15-jarige
leerlingen met lage vaardigheden op het gebied van lezen, wiskunde en
natuurkunde te verminderen. Binnen Europa moet dit aandeel in 2020
op alle drie de terreinen zijn teruggebracht tot minder dan 15 procent.
De Nederlandse doelstelling is scherper en ligt op 8 procent voor 2020.
Binnen Europa presteert Nederland uitstekend met een positie in de top 5
van de Europese rangorde.
4. Aandeel hoger opgeleiden. Dit is een nieuwe benchmark in ET2020. Doel
is dat minimaal 40 procent van de 30-34 jarigen binnen Europa in 2020
een opleiding op ho-niveau heeft afgerond. In Nederland is dit aandeel in
2010 al 41,4 procent.
5. Vroegschoolse educatie. Dit is een nieuwe benchmark in ET2020. Op
Europees niveau moet, in 2020, ten minste 95 procent van de kinderen
van 4 jaar tot de leerplichtige leeftijd deelnemen aan vroegschoolse
educatie. Het betreft in Nederland de kinderen die in groep 1 en 2 van het
basisonderwijs zitten, wat momenteel al bijna 100 procent is.

Prestaties Nederland t.a.v. EU benchmarks 2020 voor onderwijs
en training
1. Voortijdig schoolverlaters. Het betreft het aandeel 18-24 jarigen zonder
startkwalificatie (diploma op havo, vwo of mbo 2 niveau) dat geen
onderwijs volgt. Deze benchmark uit de Lissabonstrategie is behouden in
ET2020. Het aandeel voortijdig schoolverlaters binnen de EU moet in 2020
minder zijn dan 10 procent. Nederland handhaaft voor 2020 de scherpere
nationale doelstelling van 8 procent en heeft de afgelopen jaren forse
vooruitgang geboekt. In 2010 is het aandeel voortijdig schoolverlaters in
Nederland 10,1 procent.
2. Leven lang leren. Deze benchmark uit de Lissabonstrategie is
aangescherpt in ET2020. Tenminste 15 procent van de Europese volwassen
bevolking (25-64) moet in 2020 een opleiding of cursus volgen. Nederland
hanteert voor 2020 het scherpere nationale doel van 20 procent. In
2010 is Nederland met een percentage van 16,5 procent een van de
best presterende landen van Europa, maar het percentage neemt nog
nauwelijks toe. Ten opzichte van 2009 is het aandeel zelfs iets gedaald.

Figuur 3.1 | Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen
Ontwikkeling sinds 2000 in NL en gemiddeld binnen Europa
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
2000

2001

2002

2003
NL

58 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2004

2005

2006
EU-27

2007

2008

2009

2010

Tabel 3.1 | Op Europees niveau afgesproken benchmarks voor 2020
Bron

1) Voortijdig schoolverlaten

1), 2), 4) en 5) http://epp.eurostat.

Percentage 18-24 jarigen zonder havo, vwo of mbo 2 diploma dat geen onderwijs volgt
BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU-27

ec.europa.eu

2000

15,4

13,8

11,7

14,6

9

13,3

18,2

7,3

17,6

3) OESO (PISA 2003, 2006, 2009)

2010

10,1

11,9

10,7

11,9

10,3

12,8

14,9

9,7

14,1

Benchmark ET2020
2) Leven Lang leren
Toelichting

NED

8

<10

Deelname aan leeractiviteiten; percentage van de leeftijdsgroep 25-64 jarigen (LFS)
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU-27

- Benchmark ET2020: afgesproken in

2000

15,5

6,2

19,4

5,2

17,5

2,8

20,5

21,6

7,1

het Europese onderwijs en training

2010

16,5

7,2

32,8

7,7

23

5

19,4

24,5

9,1

programma voor 2020

Benchmark ET2020

- Voor een gedetailleerdere toelichting

3a) Basisvaardigheden lezen

op de cijfers zie bijlage Toelichting en
Begrippen, deel E

20

15

Percentage 15-jarige leerlingen met lage leesvaardigheden
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU (25)

2003

11,5

17,9

16,5

22,3

5,7

17,5

--

13,3

18,5 (EU19)

2009

14,4

17,7

15,2

18,5

8,1

19,7

18,5

17,5

20,6

Benchmark ET2020
3b) Basisvaardigh. wiskunde

8

<15

Percentage 15-jarige leerlingen met lage wiskundevaardigheden
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU (25)

2003

10,9

16,5

15,4

21,6

6,8

16,6

--

17,3

20,6 (EU19)

2009

13,4

19,1

17,1

18,6

7,8

22,5

20,2

21,1

22,9

Benchmark ET2020

8

<15

3c) Basisvaardigheden natuurk. Percentage 15-jarige leerlingen met lage natuurwetenschappelijke vaardigheden
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU (25)

2006

13

17

18,4

15,4

4,1

21,2

16,7

16,4

19,4

2009

13,2

18

16,6

14,8

6

19,3

15

19,1

18,5

Benchmark ET2020
4) Ho opgeleiden

8

<15

Percentage 30-34 jarigen met afgeronde ho-opleiding
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU-27

2000

26,5

35,2

32,1

25,7

40,3

27,4

29

31,8

22,4

2010

41,4

44,4

47

29,8

45,7

43,5

43,00

45,8

33,6

Benchmark ET2020

-

40

5) Vroegschoolse educatie

Percentage dat deelneemt aan vroegschoolse educatie
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

EU-27

2000

99,5

99,1

95,7

82,6

55,2

100

100

83,6

85,6

2009

99,5

99,3

91,9

96

71,9

100

97,3

94,7

91,7

Benchmark ET2020

-

95

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 59

3 | Onderwijs internationaal

Deelname internationaal

Onderwijsdeelname naar leeftijdcategorie

Ontwikkeling deelname 20-29 jarigen

In Nederland is de wettelijke leerplichtige leeftijd vastgesteld op 5 jaar, maar
de meeste kinderen gaan vanaf 4-jarige leeftijd naar school. In omringende
landen begint de leerplicht later. Alleen het Verenigd Koninkrijk kent een
leerplicht voor 4-jarigen. Dat kinderen pas vanaf een bepaalde leeftijd
leerplichtig zijn, betekent niet dat zij daarvóór niet deelnemen aan het
onderwijs. In België en Frankrijk gaan bijvoorbeeld bijna alle 3- en 4-jarigen
naar de voorschool.

In vrijwel alle landen is de onderwijsdeelname van 20-29 jarigen tussen 1995
en 2009 toegenomen. Spanje vormt hierop een uitzondering, in dit land is
het deelnamepercentage tussen 1995 en 2000 gegroeid, maar de afgelopen
jaren langzaam aan het dalen.

In Nederland gaat bijna 90 procent van de 15- tot 19-jarigen naar school.
Dit is hoger dan het OESO en EU-gemiddelde van respectievelijk 82,1 en
86,2 procent. De meeste omringende landen hebben een vergelijkbaar
percentage, waarbij België het hoogste percentage onderwijsdeelnemers
onder 15- tot en met 19-jarigen heeft met 93,2 procent. Het Verenigd
Koninkrijk vormt daarop een uitzondering met een deelname van 73,7
procent.
Ook in de categorie 20 tot en met 29-jarigen ligt het percentage deelnemers
aan regulier onderwijs in Nederland met 29,1 procent hoger dan het OESOen EU-gemiddelde, wat respectievelijk 26,0 en 26,6 procent is. Nederland
scoort wel lager dan de Scandinavische landen, waar de deelnamepercentages de 30 procent ruim overschrijden.

De snelheid waarmee de onderwijsdeelname toeneemt, is in alle landen
verschillend. Vooral in Oost-Europese landen is het deelnamepercentage
sterk gegroeid. Vreemd is dat niet, aangezien deze landen ook een forse
achterstand hadden ten opzichte van andere OESO-landen. Deze andere
landen hebben hun onderwijsdeelname vooral zien groeien in de periode
1995-2000, daarna zien we de groei wat afzwakken. In Nederland ligt het
percentage in 2009 op 29,1 procent, waarmee het zich in de middenmoot
bevindt en de laatste jaren steeds boven het OESO- en EU-gemiddelde.

Verwachte onderwijsduur
Met de verwachte onderwijsduur wordt bedoeld hoeveel jaren een kind
vanaf 5-jarige leeftijd in het onderwijs doorbrengt. In 2009 ligt de verwachte
onderwijsduur in Nederland op 17,9 jaar. Dit is ongeveer gelijk aan het
OESO- en EU-gemiddelde van respectievelijk 17,8 en 18,1 jaar. In een aantal
vergelijkingslanden ligt de onderwijsduur van meisjes hoger dan die van
jongens, maar in Nederland bestaat vrijwel geen verschil in onderwijsduur
tussen jongens en meisjes.

De onderwijsdeelname van 30-39 jarigen is met 2,9 procent in Nederland vrij
laag. Ten opzichte van andere OESO-landen heeft Nederland zelfs één van de
laagste percentages. Het OESO- en EU-gemiddelde liggen rond de 6 procent.
Deze verschillen zijn te herleiden naar het verschil in onderwijsaanbod voor
30-39 jarigen per land.

Figuur 3.2 | Trendontwikkeling onderwijsdeelname

Figuur 3.3 | Verwachte onderwijsduur van 5-jarigen

20-29 jarigen als percentage van de totale leeftijdsgroep

In jaren, 2009

50

25

40

20

30

15

20

10

10

5

0

0
NED
1995

BEL

DEN

DUI
2000

FIN

ZWE

VS

2009

60 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OESO

EU-21

NED
Totaal

BEL

DEN

DUI

FIN
Jongens

FRA

VK

ZWE
Meisjes

VS

OESO

EU-21

Tabel 3.2 | Onderwijsdeelname regulier onderwijs, naar leeftijd, 2009 (in procenten)
Bron
OESO, EAG 2011, tabel C1.1, pag. 303

5-14

15-19

20-29

30-39

40 jaar

jarigen

jarigen

jarigen

jarigen

en ouder
0,7

Nederland

99,5

89,7

29,1

2,9

Toelichting

België

98,9

93,2

29,5

8,7

3,8

- Als percentage van de totale bevolking

Denemarken

97,6

83,6

36,9

8,0

1,5

Duitsland

99,4

88,5

30,0

2,7

0,1

Finland

95,5

86,9

41,4

14,9

3,5

van die leeftijd
- Het betreft voltijd en deeltijd leerlingen/
studenten, in publieke en private

Frankrijk

99,8

84,0

19,2

2,6

--

instellingen

Griekenland

100,1

--

--

--

--

Bron

Hongarije

98,9

89,9

24,9

4,8

0,6

Ierland

101,7

92,1

18,7

5,2

0,2

Italië

99,8

81,8

21,3

3,2

0,1

Oostenrijk

98,4

79,4

23,2

4,3

0,6

Polen

94,1

92,7

31,3

4,7

--

Spanje

100,1

81,4

21,8

4,2

1,1

Tsjechië

98,7

89,2

22,5

3,7

0,5

Verenigd Koninkrijk

102,6

73,7

17,3

5,8

1,6

Zweden

98,7

87,0

34,0

12,9

2,7

Verenigde Staten

97,1

80,9

24,4

5,8

1,4

OESO

98,6

82,1

26,0

6,2

1,5

EU-21

98,8

86,2

26,6

6,0

1,3

Tabel 3.3 | Trendontwikkeling onderwijsdeelname 20-29 jarigen regulier onderwijs

OESO, EAG 2011, tabel C1.2, pag. 304

1995

2000

2009

Nederland

21,1

21,8

29,1

Toelichting

België

24,4

25,2

29,5

- Als percentage van de totale bevolking

Denemarken

30,4

35,4

36,9

Duitsland

20,3

23,7

30,0

Finland

28,5

37,9

41,4

studenten, in publieke en private

Frankrijk

19,2

19,5

19,2

instellingen

Griekenland

12,5

16,0

--

- Trendbreuk in het Verenigd Koninkrijk

Hongarije

10,4

19,0

24,9

door aangepaste methodologie vanaf

Ierland

13,7

16,3

18,7

2006

Italië

--

17,1

21,3

Oostenrijk

15,6

18,3

23,2

Polen

16,1

24,4

31,3

Spanje

20,6

24,0

21,8

Tsjechië

9,6

14,2

22,5

Verenigd Koninkrijk

m

m

17,3

Zweden

21,6

33,4

34,0

Verenigde Staten

19,2

20,1

24,4

OESO

18,4

21,7

26,0

EU-21

18,9

22,1

26,6

van 20-29 jaar
- Het betreft voltijd en deeltijd leerlingen/

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 61

3 | Onderwijs internationaal

Mobiliteit primair, voortgezet en beroepsonderwijs

Internationalisering in het primair en voortgezet onderwijs
In het primair en voortgezet onderwijs vindt de mobiliteit van docenten en
leerlingen voor het grootste deel plaats binnen het nationale programma
Bios (Bevordering Internationale Oriëntatie en Samenwerking) dat door het
ministerie van OCW wordt bekostigd. Hiervoor is een bedrag van ongeveer
3 miljoen euro op jaarbasis beschikbaar. Binnen de - budgettair grotere
– Europese programma’s staan de internationale schoolpartnerschappen
centraal met een belangrijke rol voor ICT, naast de nodige fysieke mobiliteit
van leerlingen en docenten. Deze zijn vanaf 2007 gebundeld binnen het
Europese Leven Lang Leren Programma (LLP).
Binnen het primair onderwijs was tot 2008 sprake van een duidelijke stijging
in de uitgaande mobiliteit van zowel leraren als leerlingen. Echter, de laatste
jaren is er sprake van een lichte daling in mobiliteit. Het aantal scholen met
vroeg vreemdetalenonderwijs is daarentegen wel gestegen, met maar liefst
63 procent. De mobiliteit van leerlingen in het voortgezet onderwijs neemt
in aantallen licht toe sinds 2006.
Het aantal scholen en leerlingen met tweetalig onderwijs is na een stijging
tot 2010 in 2011 onveranderd gebleven. Leraarmobiliteit is gedaald met
ongeveer 20 procent ten opzichte van 2009.

Internationalisering in beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie
In het jaar 2010 is het geregistreerde aandeel mbo-studenten dat in
programmacontext ervaring opdoet in het buitenland, ten opzichte van
alle mbo-studenten, licht gestegen van 0,56 procent naar 0,64 procent. Het
aandeel docenten is iets gestegen van 3,48 procent in 2009 naar 4,6 procent
in 2010. Het gaat hier om geregistreerde deelname binnen het programma
Leonardo da Vinci en het project Bilateraal Austauch Programma NederlandDuitsland (BAND).
Het overgrote deel van de geregistreerde mobiliteit komt voor de rekening
van het Leonardo da Vinciprogramma. In 2010 is het aantal leerlingen dat
in dit kader een bezoek aan het buitenland brengt met bijna 14 procent
gegroeid ten opzichte van 2009. Voor de leerlingen is Spanje hierin als
bestemming veruit het meest populair. Daarnaast zijn het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland en België populaire bestemmingslanden. Voor
docenten zijn Duitsland, Malta, Turkije en het Verenigd Koninkrijk erg in
trek.
Ook in het Duits-Nederlandse BAND-project nam het aantal leerling-uitwisselingen in 2010 weer toe, van 127 in 2009, naar 132 in 2010. Maar het zijn
vooral de docentbezoeken die een grote stijging laten zien, ten opzichte van
2009 is het aantal verdubbeld naar 60 in 2010.
Van de 43 ROC’s en 13 AOC’s in Nederland heeft 86 procent één of meer
actieve partners in het buitenland in het kader van programmamobiliteit in
2010. In totaal hebben de Nederlandse ROC’s en AOC’s 650 actieve partners
in het buitenland. Het aantal partners per onderwijsinstelling varieert van 1
tot 86. Gemiddeld heeft een Nederlandse onderwijsinstelling 19 partners in
het buitenland.

Leerlingen aantallen x 100

Figuur 3.4 | Voortgezet tweetalig onderwijs

Figuur 3.5 | Aantal deelnemers (bve) aan Leonardo da Vinci
programma

300

3.500

250

3.000
2.500

200

2.000

150

1.500
100

1.000

50

500

0

0
2007
Aantal scholen

2008

2009

2010

Aantal leerlingen

62 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

2006
Leerlingen

2007
Docenten

2008

2009
Jonge werkenden

2010

Tabel 3.4 | Aantal leerlingen in het buitenland
Bron
Europees Platform, 2011

2006

2007

2008

2009

2010

Primair onderwijs

1.544

1.820

2.321

1.872

1.544

Voortgezet onderwijs

20.517

21.774

21.823

22.919

23.039

.

.

576

727

.

22.061

23.594

24.720

25.518

24.583

Toelichting

Lerarenopleidingen. Bios-stages

- Bios staat voor bevordering

Totaal

internationale oriëntatie en
samenwerking

Tabel 3.5 | Aantal docenten naar het buitenland
Bron
Europees Platform, 2011

2006

2007

2008

2009

2010

Primair onderwijs

1.138

1.531

1.690

1.351

1.160

Voortgezet onderwijs

4.472

5.271

5.296

7.016

5.644

.

.

572

46

496

5.610

6.802

7.558

8.413

7.300

Lerarenopleidingen. Bios-stages
Totaal
Bron
Europees Platform, 2011

Tabel 3.6 | Aantal scholen en leerlingen die deelnemen aan bijzondere vormen van taalonderwijs
Toelichting
- Vroeg vreemdetalenonderwijs wordt

Basisonderwijs
Jaar

Vroeg vreemdetalenonderwijs

gegeven vanaf groep 1 in het Engels,
Frans, Duits en Spaans

Voortgezet onderwijs
Tweetalig onderwijs

Versterkt talenonderwijs

Elos

aantal

aantal

aantal

aantal

aantal

aantal

aantal

scholen

leerlingen

scholen

leerlingen

scholen

leerlingen

scholen

- Tweetalig onderwijs wordt gegeven in

2007

127

12.000

126

16.000

58

5.800

21

het Nederlands en Engels (in 2 scholen

2008

168

17.000

129

20.000

60

6.000

28

Duits) op vwo, havo en vmbo scholen

2009

308

30.500

133

23.500

73

7.300

33

- Versterkt talenonderwijs wordt gegeven

2010

504

50.000

151

25.000

71

18.000

36

in het Engels, Frans en Duits op vwo,

2011

645

64.500

152

25.000

79

32.000

36

havo en vmbo scholen
- Elos: ‘Europa als leeromgeving op
school’: scholen met een Europese en
internationale orientatie en versterkt
talenonderwijs

Tabel 3.7 | Aantal deelnemers Leonardo da Vinci programma (beroepsonderwijs)
2006

2007

2008

2009

2010

Bron

Leerlingen

2.117

2.239

2.644

2.761

3.144

CINOP, 2011

Docenten

698

852

634

762

844

Jonge werkenden

53

42

38

96

213

2.868

3.133

3.316

3.619

4.201

Totaal
Bron
CINOP, 2011

Bron

Tabel 3.8 | Aantal uitwisselingen van leerlingen en docenten in BAND projecten (beroepsonderwijs)
2006

2007

2008

2009

2010

Leerlingen

151

120

97

127

132

Docenten

30

19

19

29

60

CINOP, 2011
Toelichting

Tabel 3.9 | Percentage mbo studenten dat in programmacontext ervaring opdoet

- Het gaat om leerlingen die voor
minimaal 2 weken naar het buitenland

Percentage studenten

vertrekken voor studie of stage

Percentage docenten

2006

2007

2008

2009

2010

0,44

0,48

0,54

0,56

0,64

3,40

3,80

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 63

3 | Onderwijs internationaal

Mobiliteit hoger onderwijs

Internationalisering in het hoger onderwijs

Inkomende diplomamobiliteit

Internationalisering draagt bij aan de kwaliteit van ons hoger onderwijs, ons
onderzoek en onze wetenschap. Een hoge kwaliteit is het beste middel ter
versterking van de internationale reputatie. Immers, de concurrentie om de
kenniswerker op de arbeidsmarkt neemt steeds meer toe, de Nederlandse
arbeidsmarkt wordt steeds meer internationaal en de concurrentie met
buitenlandse instellingen wordt steeds groter.
Studentenmobiliteit is een belangrijke indicator voor internationalisering. Een volledig beeld van de mondiale studentenmobiliteit is er niet,
maar op deelaspecten is het wel mogelijk een beeld te schetsen. Hiertoe
onderscheiden we diplomamobiliteit, gericht op het voltooien van een
studie in het buitenland en studiepuntmobiliteit, met als doel de studie
thuis te verrijken met buitenlandse studie- of stage-ervaring (meestal in ruil
voor studiepunten).

Het aantal buitenlandse studenten dat voor een diploma in Nederland
studeert, steeg tussen 2006/2007 en 2010/2011, van ruim 35.000 tot ruim
52.000. De stijging in het wetenschappelijk onderwijs is groter dan in het
hbo over de jaren heen (stijging van ongeveer 10.000 tegenover bijna 7.000).
De trend waarbij het aantal buitenlandse studenten steeds sneller toeneemt,
is sinds begin jaren ’90 waarneembaar. Ten opzichte van de totale studentenpopulatie in het hoger onderwijs bedraagt het aandeel buitenlandse
studenten in 2010/11, 8 procent. In 2005/06 bedroeg het aandeel buitenlandse studenten in Nederland nog 6,2 procent en dit aandeel is sindsdien
gestegen. Overigens zien we dat in alle EU landen sprake is van een toename
van het aandeel buitenlandse studenten. Hiermee neemt ook de concurrentie om studenten in de wereld toe.
De meeste studenten die naar Nederland komen, zijn afkomstig uit
Duitsland. Daarnaast staan China, België, Bulgarije en Turkije in de top van
herkomstlanden.

Uitgaande diplomamobiliteit
In het jaar 2008/09 gingen er bijna 16.000 studenten naar het buitenland
(OESO-gerelateerde landen) om een hele studie daar te behalen. Vooral
België en het Verenigd Koninkrijk waren populair. Daarnaast staan Duitsland
en de Verenigde Staten in de top van bestemmingslanden.

Studiepuntmobiliteit

Met ingang van het schooljaar 2007/08 is studiefinanciering wereldwijd
meeneembaar. In 2010/11 maakten bijna 8.000 studenten hiervan gebruik.

Wat studiepuntmobiliteit betreft, is het meest bekend over uitgaande
mobiliteit. Dit wordt o.a. door het Research Instituut voor Onderwijs en
Arbeidsmarkt gemeten onder afgestudeerden, 1,5 jaar na het behalen van
hun diploma. Na de stijging in de afgelopen jaren is er weer sprake van een
lichte daling van het percentage afgestudeerden die aangeven buitenlandervaring te hebben opgedaan gedurende de studie. Het percentage ligt nu
weer op het niveau van 2004/05 (22 procent), en de daling is vooral zichtbaar
in het hbo.

Figuur 3.6 | Relatieve ontwikkeling aantal buitenlandse
studenten in hbo, wo en totaal ho

Figuur 3.7 | Relatieve toename aant. ink. en uitg. diplomamobiele
studenten van en naar EU landen, 2000-2009

12

350%

10

300%

per hoofdstuk, inclusief overige uitgaven (x 1 mld)

250%

8

200%

6

150%

4

100%

2

50%
0%

0
2007
hbo

2008
wo

2009

2010
Totaal ho

-50%
NED
Inkomend

64 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

BEL

DUI

FIN

FRA
Uitgaand

VK

ZWE

EU-27

Tabel 3.10 | Nederlandse studenten in het buitenland voor een diploma
Bron

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

OESO, EAG 2011, webtabel C3.6

Aantal studenten, totaal

13.274

13.873

15.984

--

--

OCW (DUO)

Aantal studenten. door NL geﬁnancierd

3.998

5.516

6.436

7.422

7.806

Als % van totale inschrijving in Nederland

0,70

0,94

1,07

1,17

1,19

Bron

Tabel 3.11 | Buitenlandse studenten in het bekostigd Nederlandse ho

OCW (DUO), 2011 (herziene cijfers)

Bron

2010/11

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

2010/11

Aantal buitenlandse studenten, totaal

35.398

39.196

43.747

49.065

52.194

Aantal buitenlandse studenten in hbo

21.253

22.739

24.422

26.738

28.006

Aantal buitenlandse studenten in wo

14.145

16.457

19.325

22.327

24.188

Als % van totale inschrijving in Nederland

6,2

6,7

7,3

7,7

8,0

Als % van hbo inschrijving in Nederland

5,8

6,1

6,4

6,6

6,7

Als % van wo inschrijving in Nederland

6,8

7,8

8,8

9,6

10,1

Tabel 3.12 | Mobiele studenten, ingeschreven in het Nederlandse ho

CBS
Toelichting

Aantal studenten. totaal

- De cijfers van 2008/09 en 2009/10

Als % van de totale inschrijving

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

2009/10

27.037

27.449

30.052

23.674

27.964

4,7

4,7

5,0

3,7

4,3

bevatten niet de ‘homecoming
nationals’, dat zijn studenten met
een Nederlandse identiteit die hun
vooropleiding ergens anders hebben
gedaan
Bron

Tabel 3.13 | Mobiliteit van ho studenten binnen Europa (aantal inkom. en uitg. studenten, x 1.000)

Eurostat, 2011

NED

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

Toelichting

Instroom uit EU-27, EER en kandidaat EU 2000

7,8

22,5

101,0

2,2

38,0

113,4

14,2

EU-27
371,0

- BEL is exclusief Duitssprekend, DUI

2009

31,7

31,0

112,9

3,6

44,8

175,0

11,9

596,2

is exclusief promovendi, voor 2005

Uitstroom naar EU-27 uit EU, EER en kandidaat EU 2000

9,3

7,8

34,1

8,6

34,6

11,0

8,9

325,4

exclusief deeltijdstudenten, VK

2009

14,6

9,6

80,9

8,3

47,6

11,9

12,7

532,4

trendbreuk na 2005
- Cijfers op basis van registratie van
buitenlandse studenten door het

Tabel 3.14 | Percentage uitgaande studiepuntmobiliteit, ho, hbo en wo afgestudeerden

gastland

2004/05

2005/06

2006/07

2007/08

2008/09

Percentage van afgestudeerden ho

22,0

22,8

23,1

23,1

22,0

Bron

Percentage van afgestudeerden hbo

17,2

18,3

20,2

21,5

19,9

ROA, 2003-2009

Percentage van afgestudeerden wo

31,6

31,3

29,1

26,6

26,6

Tabel 3.15 | Top 5 inkomende en uitgaande diplomamobiliteit (aantallen studenten)
Bron
Nuﬃc: Mobiliteit in Beeld 2011

Inkomende mobiliteit 2010/11

Uitgaande mobiliteit 2007/08

Duitsland

23.831

Verenigd Koninkrijk

4.975

China

4.015

België

4.056

België

2.282

Verenigde Staten

1.682

Bulgarije

1.390

Duitsland

1.544

Turkije

1.018

Frankrijk

652

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 65

3 | Onderwijs internationaal

Vaardigheden internationaal (1)

PISA: Program for International Student Assessment

Zwakke presteerders in PISA

PISA is een internationaal onderzoek naar de basisvaardigheden van
15-jarige leerlingen en wordt elke drie jaar onder auspiciën van de OESO
uitgevoerd. Uit het laatste PISA onderzoek (gepubliceerd in december 2010)
blijkt dat de Nederlandse 15-jarigen internationaal bovengemiddeld goed
scoren op lezen, wiskunde en natuurwetenschappelijke geletterdheid. We
noemen een aantal opvallende punten in de Nederlandse scores.

Lezen: Het percentage laaggeletterde 15-jarigen in 2009 is in Nederland
14,4 procent. Dat is lager dan het OESO-gemiddelde van 18,8 procent.
Een positieve ontwikkeling blijkt uit de lichte afname van dit aandeel ten
opzichte van 2006. Laaggeletterde leerlingen vinden we in Nederland vooral
terug in het pro en in de leerwegen vmbo 1/2 en vmbo bb.
Natuurwetenschap: Het aandeel 15-jarigen met lage natuurwetenschappelijke
vaardigheden is sinds 2006 weinig veranderd. Het Nederlandse percentage
ligt met 13,2 procent ruim onder het OESO-gemiddelde van 18 procent.
Wiskunde: Sinds 2003 is het aandeel zwakke presteerders bij wiskunde
toegenomen van 11,5 naar 13,4 procent. Deze stijging zorgt voor een
toegenomen beleidsmatige aandacht voor het wiskunde onderwijs. Internationaal gezien is dit echter nog een prima prestatie. Leerlingen in vmbo gl/
tl, havo en vwo hebben een gemiddelde score die hoger is dan het OESO
gemiddelde van 496. De PISA resultaten laten zien dat er onder de zwakke
presteerders relatief meer meisjes zijn.

Score en internationale positie
Leesvaardigheid: Met een gemiddelde leesvaardigheidscore van 508 punten
in 2009 staat Nederland tweede op de Europese ranglijst en scoort alleen
Finland beter. Op de OESO ranglijst van 35 landen neemt Nederland de
zevende plaats in, en op de ranglijst van alle 65 aan PISA deelnemende
landen staat Nederland tiende. De gemiddelde score vertoont een lichte
(statistisch niet significante) stijging ten opzichte van 2006, t.o.v. 2003 is er
sprake van een lichte daling.
Wiskundevaardigheid: De gemiddelde Nederlandse wiskundescore van 526
staat, net als de leesvaardigheidscore, tweede op de Europese ranglijst, na
Finland. Op de OESO ranglijst neemt Nederland de zesde plaats in. Op de
ranglijst van alle 65 aan PISA deelnemende landen staat Nederland elfde. De
gemiddelde Nederlandse score vertoont een (statistisch significante) daling
sinds 2003 en 2006.
Natuurwetenschappelijke vaardigheid: Met een gemiddelde score van 522 op de
PISA natuurwetenschappen test staat Nederland, na Finland en Estland,
derde op de Europese ranglijst. Op de OESO ranglijst neemt Nederland de
achtste plaats in, en op de ranglijst van alle 65 aan PISA deelnemende landen
staat Nederland elfde. De gemiddelde Nederlandse score vertoont een
geringe (statistisch niet significante) daling ten opzichte van 2006 en 2003.

Figuur 3.8 | Prestaties 15-j. in natuurwetenschap, wiskunde en lezen
Gemiddeld behaalde scores in PISA 2009
560
540
520
500
480
460
440
420
FIN

JAP

NED

natuurwetenschap

BEL

VS

DUI

wiskunde

ZWE

FRA

DEN

lezen

66 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

VK

OESO

Toppresteerders in PISA
Lezen: Het percentage toppresterende 15-jarigen in 2009 is in Nederland
9,8 procent. Dat is hoger dan het OESO-gemiddelde van 7,6 procent. Een
positieve ontwikkeling blijkt uit de lichte toename van dit aandeel ten
opzichte van 2003 en 2006. Toppresteerders op het terrein van lezen vinden
we in Nederland vooral terug in het vwo waar bijna 40 procent van de
leerlingen PISA niveau 5 of 6 behaalt. Internationaal staat Nederland voor
deze indicator op de 12e plaats van alle 65 aan PISA deelnemende landen.
Boven Nederland staan naast vijf Aziatische landen ook Nieuw Zeeland,
Australië, de VS, Canada, Finland en België.
Natuurwetenschap: Het aandeel 15 jarige leerlingen dat de hoogste score haalt op
het gebied van natuurwetenschappen bedraagt in 2009 12,7 procent. Dit is iets
minder dan het percentage in 2006 (13,1 procent) maar nog beduidend hoger
dan het OESO gemiddelde van 8,5 procent. Net als in 2006 neemt Nederland
in 2009 internationaal de negende positie in. Boven Nederland staan naast
vier Aziatische landen ook Nieuw Zeeland, Australië, Finland en Duitsland.
De beste presteerders bevinden zich vooral in het vwo waar ruim 50 procent
de hoogste scores behaalt. Bij de havo leerlingen zitten de toppresteerders
in het 75e percentiel. In het vmbo gl/tl in het 95e percentiel. Onder de meest
vaardige leerlingen bevinden zich iets meer jongens dan meisjes.
Wiskunde: Sinds 2003 is het percentage toppresteerders bij wiskunde
afgenomen van 25,5 naar 19,9 procent. Met dit aandeel staat Nederland nu
op de 10e plek in de lijst van alle 65 aan PISA deelnemende landen. Boven
Nederland staan naast zes Aziatische landen ook Zwitserland, Finland en
België. De beste presteerders bevinden zich vooral in het vwo waar ruim 50
procent de hoogste scores behaalt. Bij de havo leerlingen zitten de toppresteerders in het 75e percentiel. In vmbo gl/tl zijn er nauwelijks leerlingen die
een score op schaalniveau 5 of 6 behalen.

Tabel 3.16 | Trendgegevens gemiddelde score basisvaardigheden 15-jarigen
Bron

Lezen

PISA 2009, OESO

2003

2009

2003

2009

2003

--

556

--

600

--

575

534

539

542

546

538

538

Shanghai-China
Toelichting
- Top 12 (van 65 deelnemende landen
2009)

Bron

Korea

Wiskunde

Natuurwetenschap
2009

Finland

543

536

544

541

548

554

Hong Kong-China

510

533

550

555

539

549

Singapore

--

526

--

562

--

542

Canada

528

524

532

527

519

529

Nieuw Zeeland

522

521

523

519

521

532

Japan

498

520

534

529

548

539

Australie

525

515

524

514

525

527

Nederland

513

508

538

526

524

522

529

515

Belgie

507

506

Noorwegen

500

503

Tabel 3.17 | Percentage zwakke presteerders in PISA 2009

PISA 2009, OESO

Lezen

Wiskunde

Natuurwetenschap

Shanghai China

4,1

Shanghai China

4,8

Shanghai China

Toelichting

Korea

5,8

Finland

7,8

Finland

6

- Top 12 (van 65 deelnemende landen

Finland

8,1

Korea

8,1

Korea

6,3

Hong Kong-China

8,3

Hong Kong-China

8,8

Hong Kong-China

6,6

Canada

10,3

Liechtenstein

9,5

Estland

8,3

Singapore

12,4

Singapore

9,8

Canada

9,6

Estland

13,3

Macao-China

11,0

Macao-China

9,6

Japan

13,6

Canada

11,5

Japan

10,7

Australie

14,3

Japan

12,5

Chinese Taipei

11,1

Nieuw Zeeland

14,3

Estland

12,6

Liechtenstein

11,3

Nederland

14,4

Chinese Taipei

12,8

Singapore

11,5

Macao-China

14,9

Nederland

13,4

Australia

12,6

2009)

Bron

3,2

Tabel 3.18 | Percentage excellente presteerders in PISA 2009

PISA 2009, OESO

Lezen

Wiskunde

Natuurwetenschap

Shanghai China

19,4

Shanghai China

50,4

Shanghai China

24,3

Toelichting

Nieuw Zeeland

15,8

Singapore

35,6

Singapore

19,9

- Top 12 (van 65 deelnemende landen

Singapore

15,7

Hong Kong-China

30,7

Finland

18,7

Finland

14,5

Chinese Taipei

28,4

Nieuw Zeeland

17,6

Japan

13,4

Korea

25,6

Japan

16,9

Korea

12,9

Zwitserland

24,2

Hong Kong-China

16,2

Australie

12,8

Finland

21,7

Australie

14,5

Canada

12,8

Japan

20,9

Duitsland

12,8

Hong Kong-China

12,4

Belgie

20,4

Nederland

12,7

Belgie

11,2

Nederland

19,9

Canada

12,1

VS

9,9

Nieuw Zeeland

19,0

Korea

11,6

Nederland

9,8

Canada

18,4

VK

11,4

2009)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 67

3 | Onderwijs internationaal

Vaardigheden internationaal (2)

Score op leesvaardigheid en interesse in lezen

Disciplinair klimaat in de klas

Elk peilingjaar is één van de drie leerstofgebieden in het PISA onderzoek
het hoofdonderwerp. In PISA 2009 is dit ‘leesvaardigheid’. Hierover zijn de
meeste vragen gesteld. Zo zijn gegevens verzameld over de interesse van
leerlingen in lezen en over hun leerstrategieën. Het PISA onderzoek toont
dat in de OESO landen gemiddeld 18 procent van de verschillen in leesscores
verklaard kan worden door de verschillen in leesplezier (voor Nederland
17 procent). Maar ook de verscheidenheid in leesmateriaal doet er toe: het
lezen van een breed scala aan leesmateriaal kan een groot (positief ) effect
hebben op de leesprestaties, evenals de tijd die aan lezen wordt besteed.
De resultaten laten zien dat Nederlandse leerlingen die het meeste plezier
hebben in lezen gemiddeld op niveau 4 scoren, en leerlingen met het minste
plezier in lezen gemiddeld op niveau 2 (op een schaal van 6). De verwachting
is dan ook dat naarmate leerlingen meer lezen, zij een betere leesvaardigheid zullen behalen.

Het disciplinair klimaat in de klas kan het leren van leerlingen beïnvloeden.
Klassen waarin weinig discipline heerst maken het lastig voor leerlingen
te leren, omdat leraren teveel tijd kwijt zijn aan orde scheppen voordat ze
kunnen beginnen met lesgeven. Onderbrekingen van de les verminderen de
motivatie van leerlingen en maakt het lastiger voor hen de lessen te blijven
volgen (OESO, 2011).

Opvallend aan de Nederlandse PISA scores is dat Nederlandse leerlingen
internationaal veruit de laagste scores halen op leesplezier, terwijl de
leesprestaties relatief hoog zijn. Bijna de helft van de leerlingen heeft
geen plezier in lezen. Leerlingen in het basis beroepsonderwijs van het
vmbo hebben de laagste score op leesplezier, terwijl leerlingen op het vwo
de hoogste score hebben. Leerlingen die plezier hebben in lezen halen
gemiddeld ook een hogere score op leesvaardigheid dan leerlingen die lezen
niet plezierig vinden.

Leerlingen werden gevraagd aan te geven hoe vaak lessen waarin wordt
gelezen worden onderbroken. Ze moesten de frequentie aangeven (met
antwoordcategorieën nooit, soms, meestal, of altijd) waarin de volgende
situaties voorkomen in de klas: 1) dat er niet geluisterd wordt naar de leraar,
2) dat het rumoering en chaotisch is, 3) dat de leraar lang moet wachten
voordat leerlingen stil zijn, 4) dat leerlingen slecht kunnen werken in de klas
en 5) dat het lang duurt voordat leerlingen beginnen met werken tijdens de
les. De antwoorden van leerlingen op deze stellingen zijn gecombineerd in
een zogenaamde ‘index van disciplinair klimaat’, waarin hogere cijfers meer
discipline in de klas aangeven.
Kijkend naar deze index voor de verschillende OESO-landen blijkt dat het
disciplinair klimaat in de klas het hoogst in Japan en Korea. Ook Duitsland
scoort hoog op deze index. Samen met Griekenland, Finland en Noorwegen
scoort Nederland laag op deze index.
Scores op de afzonderlijke stellingen van deze index laten zien dat bijna de
helft van de ondervraagde Nederlandse leerlingen aangeeft dat het meestal
of altijd rumoerig en chaotisch is in de klas en dat het lange tijd duurt
voordat leerlingen gaan werken in de les. Dat leerlingen niet goed kunnen
werken in de klas komt volgens een overgrote meerderheid zelden voor.

Figuur 3.9 | Percentage leerlingen naar tijd gespendeerd aan lezen
voor plezier

Figuur 3.10 | Disciplinair leerklimaat in de klas volgens leerlingen

100%

100

Percentage leerlingen dat ‘(bijna) nooit’ of ‘in sommige lessen’ antwoordt

90%
80%

80

70%
60%

60

50%
40%

40

30%
20%

20

10%
0%

0
FIN
>2 uur

DEN

ZWE

FRA

1-2 uur

VK

DUI

VS

30-60 minuten

JAP

BEL

NED

<30 minuten

OESO
Geen plezier

FIN

DEN

ZWE

FRA

VK

DUI

VS

Leerlingen luisteren niet naar wat de leraar zegt
De docent moet lang wachten voordat leerlingen stil zijn

68 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

JAP

BEL

NED

OESO

Tabel 3.19 | Percentage leerlingen dat leest voor plezier
Bron
PISA 2009, OESO

Totaal

Jongens

Meisjes

Finland

67,0

53,3

80,6

Denemarken

66,4

57,3

75,3

Zweden

62,7

50,7

75,0

Frankrijk

61,2

52,1

69,8

Verenigd Koninkrijk

60,4

50,7

69,7

Duitsland

58,7

45,1

72,5

Verenigde Staten

58,0

47,4

69,2

Japan

55,8

53,6

58,2

België

55,6

46,2

65,4

Nederland

51,4

35,8

66,8

OESO

63,0

52,0

73,0

Bron

Tabel 3.20 | Disciplinair leerklimaat in de klas volgens leerlingen

PISA 2009, OESO

Stelling A:

Leerlingen luisteren niet naar wat de leraar zegt,

Stelling B:

Het is rumoerig en chaotisch in de klas,

Stelling C:

De docent moet lang wachten voordat leerlingen stil zijn,

Stelling D:

Leerlingen kunnen niet goed werken in de klas,

Stelling E:

Leerlingen beginnen pas lang na aanvang van de les met werken,
Percentage leerlingen dat ‘(bijna) nooit’ of ‘in sommige lessen’ antwoordt
A

B

C

D

E

Finland

60

52

63

80

68

Denemarken

72

65

78

88

82

Zweden

75

67

71

83

76

Frankrijk

64

56

64

76

63

Verenigd Koninkrijk

73

68

74

86

81

Duitsland

85

84

78

82

81

Verenigde Staten

76

72

79

87

82

Japan

92

90

93

87

91

België

72

63

68

85

71

Nederland

68

59

63

81

55

OESO

71

68

72

81

75

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 69

3 | Onderwijs internationaal

Opbrengst van onderwijs in de kenniseconomie

De rol van onderwijs in de kenniseconomie
Een goed opgeleide bevolking is essentieel voor de sociale en economische
welvaart in de maatschappij. Onderwijs is voor individuen de sleutel tot
maatschappelijk succes. De huidige kenniseconomie stelt hoge eisen. Ook
binnen Europa wordt dit erkend, wat blijkt uit de Europese ambities voor
2020 waarbij onderwijs en wetenschap worden beschouwd als cruciale
factoren bij het streven naar banen en groei binnen de EU.
Een beeld van de opbrengst van het Nederlandse onderwijs en de ontwikkeling ervan in de tijd, kan verkregen worden met behulp van een selectie
belangrijke prestatie indicatoren. Door deze in samenhang te presenteren
in een internationale vergelijking met de best presterende landen, wordt de
opbrengst van één van de pijlers van de kenniseconomie overzichtelijk in
beeld gebracht. Samen met wetenschap en innovatie beïnvloedt onderwijs
immers de productiviteitsgroei en daarmee de welvaart.
Onderstaande figuur laat zien hoe Nederland er in internationaal perspectief
voor staat. De meest recente gegevens zijn weergegeven (veelal 2009 en
2010).
Een positie buiten de middelste cirkel van beide figuren betekent dat
Nederland beter presteert dan het internationaal gemiddelde, een positie
daarbinnen betekent het tegenovergestelde. Opgemerkt wordt dat het
internationaal gemiddelde in beide figuren soms een OESO gemiddelde is,
en soms het EU27 gemiddelde of het gemiddelde van aan het onderzoek
deelnemende landen.
Het figuur laat per indicator ook de prestaties van het land zien dat op die
indicator op de vijfde plek staat in de internationale rangorde. De selectie
van indicatoren is overigens niet uitputtend. Zij is voor een deel gebaseerd
op de beschikbaarheid van internationale gegevens. Voor een totaalbeeld
van de prestaties van de kenniseconomie zouden de onderwijsindicatoren
bovendien moeten worden aangevuld met indicatoren op het terrein van
wetenschap en innovatie.

Internationaal behaalde prestaties
Als het gaat om de basisvaardigheden, dan zien we dat het Nederlandse
onderwijs in internationaal perspectief ruim bovengemiddeld presteert.
Deze conclusie kan getrokken worden op basis van de lees- en rekenvaardigheden van 9-10 jarigen, en de prestaties van 15-jarigen in de PISA testen.
Wel laten deze scores in de tijd een lichte daling zien. Bovendien is het
aandeel 15-jarige leerlingen met lage lees-, reken- en natuurwetenschappelijke vaardigheden toegenomen tussen 2003 en 2009.
Ook als het gaat om excellentie is verbetering in Nederland mogelijk: tussen
2003 en 2009 is het aandeel beste presteerders verder verwijderd geraakt van
dat van de nummer 5 in de internationale rankings. Een uitzondering zijn de
70 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

toppresteerders in lezen: hier is tussen 2003 in 2009 een lichte vooruitgang
geboekt.
Daar staat tegenover dat de afgelopen jaren op een aantal andere beleidsterreinen een positieve ontwikkeling is waar te nemen. Zo is het percentage
voortijdig schoolverlaters afgenomen, mede als gevolg van intensief
beleid. Tegelijkertijd zijn het aandeel hoger opgeleiden, het percentage
volwassenen dat deelneemt aan regulier onderwijs of een cursus, het
aandeel afgestudeerden in een bètatechnische richting en het percentage
jongeren met een startkwalificatie toegenomen. Hiermee is Nederland voor
deze indicatoren dichterbij de top 5 positie in de internationale ranking
gekomen. Afgezien van de afgestudeerden in een bètatechnische richting
liggen de waarden van deze indicatoren ook ruim boven het internationale
gemiddelde.
Opgemerkt wordt dat de top 5 landen voor elke indicator, maar ook
voor dezelfde indicator in opeenvolgende jaren, kan verschillen. Een
toegenomen afstand tot de nummer 5 in de internationale ranking is
dus niet per definitie te wijten aan afnemende prestaties van Nederland:
individuele landen kunnen een forse vooruitgang hebben geboekt waarmee
zij de top 5 score een impuls omhoog geven. Ook verschillen de top 5
landen per opbrengstindicator van de landen die in de top 5 van de Global
Competitive Index staan.

Figuur 3.11 | Onderwijsprestaties internationaal, 2009 en 2010
T.o.v. het internationale gemiddelde en t.o.v. nr 5 in de internationale rangorde
Leesvaardigheid 9/10-jarigen
Rekenvaardigheid 9/10-jarigen

%20-24 jarigen met een startkwalificatie
Afgestudeerde beta's per
1000 werkenden (20-29-jarigen)

Vaardigheid natuuronderwijs
9/10 jarigen

LLL: % 25-64-jarigen dat
deelneemt aan scholing

% 15-jarigen met
lage leesvaardigheid

% 30-34-jarigen met
diploma tertiair onderwijs

% 15-jarigen met
lage rekenvaardigheid

VSV: % 18-24-jarigen buiten
onderwijs zonder startkwalificatie

%15-jarigen met lage
natuurkunde vaardigheid
% 15-jarigen met hoge
% 15-jarigen met hoge prestaties lezen
prestaties natuurwetenschappen
% 15-jarigen met hoge prestaties wiskunde
Nederlandse score

Internationale gemiddelde

grens intern. top 5

Tabel 3.21 | Onderwijsprestaties internationaal (2003)
Bron

Top 5 landen 2003

PIRLS 2001 (IEA)

NED

Gem

Nr 5

1

2

3

4

5

TIMMS 2003(IEA)

Score leesv, 9/10-jarigen (2001)

554

500

545

Zwe

Ned

Eng

Bul

Let

PISA 2003 (OESO)

Score rekenv, 9/10-jarigen (2003)

540

495

551

Sing

HK

Jap

Ch, Tai

Vla

Eurostat

Score vaard, natuurond, 9/10 j, (2003)

525

489

540

Sing

Ch, Tai

Jap

HK

Eng

% 15-j, met lage leesvaardigheid (2003)

11,5

19,0

10,4

Fin

Kor

Can

M-Ch

Lie

Toelichting

% 15-j, met lage rekenvaardigh, (2003)

10,9

21,4

10,9

Fin

Kor

Can

HK-Ch

Ned

- Gem: internationaal gemiddelde

%15-j, met lage natuurk, vaardigh, (2003)

13,0

19,2

10,3

Fin

Est

HK-Ch

Can

M-Ch

- Nr 5: score van land dat op de 5e positie

% 15-j, met hoge prestaties lezen (2003)

8,8

8,3

12,6

NZ

Fin

Aus

Lie

Can

% 15-j, met hoge prest, wiskunde (2003)

25,5

14,7

24,8

HK-Ch

Bel

Lie

Ned

Kor

% 15-j, met hoge prest, natuurw, (2006)

14,6

9,0

14,6

Fin

NZ

HK-Ch

Jap

Ch, Tai

in de ranking staat
- VSV: % 18-24 zonder startkwaliﬁcatie en
buiten onderwijs

VSV: (2003)

14,3

16,6

6,5

Slov

Slow

Pol

Nor

Tsj

- LLL: % 25-64 dat deelneemt aan scholing

% 30-34-j, ho opgeleiden, (2003)

31,7

25,0

38,2

Fin

Nor

Cyp

Den

IJS

- Beta’s: afgestudeerde beta’s per 1000

LLL: (2003)

16,4

8,5

22,4

IJs

VK

Zwi

Den

Fin

Beta’s (2003)

7,3

12,3

16,3

Ier

Fra

VK

Fin

Lit

% 20-24 j, met een startkwaliﬁcatie (2003)

75,0

76,9

90,8

Slow

Nor

Tsj

Kro

Slov

werkenden 20-29 jaar

Tabel 3.22 | Onderwijsprestaties internationaal (2009 en 2010)
Bron

Top 5 landen 2009

PIRLS 2006 (IEA)

NED

Gem

Nr 5

1

2

3

4

5

547

506

558

Rus

HK

Can, Alb

Sing

Can, Br,Col,

TIMMS 2007 (IEA)

Score leesv 9/10-jarigen (2006)

PISA 2009 (OESO)

Score rekenvaardigh, 9/10-j (2007)

535

473

549

HK

Sing

Ch, Tai

Jap

Kaz

Eurostat

Score vaard, natuurond, 9/10 jarigen (2007)

523

476

546

Sing

Ch, Tai

HK

Jap

Rus, Fed,
Can

% 15-j, met lage leesvaardigheid (2009)

14,4

18,8

10,3

Sha

Kor

Fin

HK-Ch,

Toelichting

% 15-j, met lage rekenvaardigh, (2009)

13,4

24,4

9,5

Sha

Fin

Kor

HK-Ch,

Lie

- Gem: internationaal gemiddelde

%15-j, met lage natuurk, vaardigh, (2009)

13,2

18,0

8,3

Sha

Fin

Kor

HK-Ch,

Est

- Nr 5: score van land dat op de 5e positie

% 15-j, met hoge prestaties lezen (2009)

9,8

7,6

13,4

Sha

NZ

Sing

Fin

Jap

% 15-j, met hoge prest, wiskunde (2009)

19,9

13,5

25,6

Sha

Sing

HK-Ch,

Ch, Tai

Kor
Jap

in de ranking staat
- VSV: % 18-24 zonder startkwaliﬁcatie en

% 15-j, met hoge prest, natuurw, (2009)

12,7

8,5

16,9

Sha

Sing

Fin

NZ

VSV (2010)

10,1

14,1

5,4

Kro

Slow

Tsj

Slov

Pol

- LLL: % 25-64 dat deelneemt aan scholing

% 30-34-j, ho opgeleiden (2010)

41,4

33,6

45,8

Ier

Nor

Den

Lux

Zwe

- Beta’s: afgestudeerde beta’s per 1000

LLL (2010)

16,5

9,1

23,0

Den

Zwi

IJs

Zwe

Fin

Beta’s (2009)

8,9

14,3

18,1

Fra

Roe

Fin

Lit

Zwi

% 20-24 j, met startkwaliﬁcatie (2010)

77,6

79,0

89,1

Kro

Slow

Tsj

Polen

Slov

buiten onderwijs

werkenden 20-29 jaar

Tabel 3.23 | Rangorde Global Competitive index
Bron
World Economic Forum

1

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Zwitserland

VS

VS

Zwitserland

Zwitserland

Zwitserland

2

Finland

Zwitserland

Zwitserland

VS

Zweden

Singapore

3

Zweden

Denemarken

Denemarken

Singapore

Singapore

Zweden

4

Denemarken

Zweden

Zweden

Zweden

VS

Finland

5

Singapore

Duitsland

Singapore

Denemarken

Duitsland

VS

6

VS

Finland

Finland

Finland

Japan

Duitsland

7

Japan

Singapore

Duitsland

Duitsland

Finland

Nederland

8

Duitsland

Japan

Nederland

Japan

Nederland

Denemarken

9

Nederland

VK

Japan

Canada

Denemarken

Japan

10

VK

Nederland

Canada

Nederland

Canada

VK

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 71

3 | Onderwijs internationaal

Opleidingsniveau en arbeidsmarkt internationaal

Opleidingsniveau van de bevolking
Een goed opgeleide bevolking versterkt de concurrentiepositie van
Nederland. Daarom streeft Nederland naar een verdere toename van
het aandeel hoogopgeleiden in de beroepsbevolking. Recente effecten
van onderwijsbeleid op opleidingsniveau zijn het meest zichtbaar in de
leeftijdsgroep 25-34 jaar, omdat deze recent het onderwijs hebben verlaten.

Startkwalificatie
In 2009 had bijna driekwart van de 25-64 jarigen in Nederland een diploma
op minimaal havo, vwo, of mbo 2 niveau (startkwalificatie). Dit aandeel
ligt iets boven het OESO- en EU-gemiddelde. De 25-34 jarigen zijn beter
opgeleid, in deze leeftijdsgroep beschikt 82 procent over minimaal een
startkwalificatie. Dit is iets hoger dan het gemiddelde in de OESO en gelijk
aan het EU-gemiddelde. Nederland heeft in vergelijking met de omringende
landen in de groep 25-34 jarigen, samen met het Verenigd Koninkrijk, een
iets lager percentage. Zweden en Finland staan bovenaan.

Hoger onderwijs
Van de 25-64 jarigen in Nederland heeft 33 procent in 2009 een opleiding
in het hoger onderwijs afgerond. Dit is iets hoger dan het OESO- en
EU-gemiddelde.
Het aandeel hoger opgeleiden in de leeftijdsgroep 25-34 jaar is met 41
procent hoger, deze groep is dus vaker hoog opgeleid. Het aandeel hoog
opgeleide jongvolwassenen in Nederland is hoger dan het OESO- en
EU-gemiddelde. In de omringende landen ligt het percentage 25-34 jarigen
met een diploma in het hoger onderwijs in de meeste gevallen hoger.

Zo scoren België, Denemarken en de Verenigde Staten beter dan Nederland
in deze leeftijdsgroep. Van de omringende landen scoort Duitsland
opvallend lager.

Aandeel werkende 25-64 jarigen naar behaald opleidingsniveau
Van de 25-64 jarigen in Nederland met alleen basisonderwijs had in 2009 iets
meer dan de helft een baan. Daarmee scoort Nederland hoger dan het OESOen EU-gemiddelde. Alleen Griekenland en de Verenigde Staten scoren hoger.
In 2009 had ruim tweederde van de 25-64 jarigen met alleen een opleiding
lager voortgezet onderwijs in Nederland een baan. Dit is hoger dan het
gemiddelde in de OESO- en EU-landen.
Van de 25-64 jarigen met een diploma in het hoger voortgezet onderwijs
(hoger voortgezet onderwijs is in Nederland gelijk aan een mbo 2 diploma
of havo/vwo bovenbouw) heeft in Nederland 85 procent een baan. Dit ligt
ruim boven het OESO- en EU-gemiddelde en is vrij hoog in vergelijking met
omringende landen.
In de werkgelegenheidspercentages van de 25-64 jarigen met een diploma in
het hoger- of wetenschappelijk onderwijs zijn de verschillen tussen landen
kleiner. In Nederland heeft 89 procent van de hoog opgeleiden een baan. Dit
percentage ligt iets hoger dan het gemiddelde in de OESO- en EU-landen.
De verschillen in werkgelegenheid tussen de opleidingsniveaus zijn in
Nederland niet opvallend groot of klein. In het Verenigd Koninkrijk en
België bestaan grote verschillen in werkgelegenheid tussen de verschillende
opleidingsniveaus. In de Verenigde Staten is de spreiding juist kleiner.

Figuur 3.12 | Opleidingsniveau van de bevolking

Figuur 3.13 | Aandeel werkenden naar opleidingsniveau

Aandeel 25-64 jarigen naar hoogst behaalde diploma, 2009

Als percentage van de totale groep 25-64 jarigen met dat opleidingsniveau, 2009

100

100

80

80

60

60

40

40

20

20

0

0
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

ZWE

VS

VK

OESO

EU-21

Lager voortgezet ond.

Hoger voortgezet onderwijs

Hoger en wetensch. ond.

Basisonderwijs

Basis en lager voortgezet ond. (combinatie gem OESO en EU-21)

72 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

OESO

Basisonderwijs

Lager middelbaar onderwijs

Hoger middelbaar onderwijs

Hoger- en wetenschappelijk onderwijs

EU-21

Tabel 3.24 | Opleidingsniveau van de bevolking als percentage van de leeftijdsgroep, 2009
Bron

NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

OESO

EU-21

71

76

85

82

70

74

86

89

73

75

83

86

86

90

84

82

91

88

81

83

78

78

81

87

88

77

76

91

88

77

79

45-54 jaar

71

67

71

86

84

64

72

85

89

71

72

55-64 jaar

63

54

68

83

67

55

64

76

89

61

63

OESO, EAG 2011, tabel A1.2a, pag. 39

A) Tenminste hoger voortgezet onderwijs

OESO, EAG 2011, tabel A1.3a, pag. 40

25-64 jaar

73

25-34 jaar

82

Toelichting

35-44 jaar

- ISCED 5A: overwegend academisch, in
Nederland 4-jarig hbo/wo
- ISCED 5B: beroepsgericht, in Nederland
2-3 jarig hbo

B) Tertiair onderwijs: ISCED 5A+5B+6
25-64 jaar

33

33

34

26

37

29

37

33

41

30

27

- ISCED 6: gepromoveerden

25-34 jaar

40

42

45

26

39

43

45

42

41

37

34

- Zie voor ISCED-classiﬁcatie bijlage

35-44 jaar

34

37

39

28

44

32

39

35

43

32

29

Toelichting en Begrippen, deel E

45-54 jaar

31

30

28

26

37

22

34

29

40

27

24

55-64 jaar

27

23

26

25

29

18

29

27

41

22

20

Tabel 3.25 | Percentage werkenden 25-64 jaar naar opleidingsniveau, 2009
Bron

Basisonderwijs

OESO, EAG 2011, tabel A7.1b (web)

Lager

Hoger

voortg. ond.

voortg. ond.

Hoger- en
wetensch. ond.

Nederland

52

68

85

89

Belgie

36

57

74

85

Denemarken

44

65

76

88

Duitsland

45

58

60

87

Finland

45

67

75

86

Frankrijk

42

66

75

82

Griekenland

54

67

65

83

Ierland

40

58

69

84

Italie

29

59

73

79

Polen

--

42

68

85

Spanje

44

61

71

82

Verenigd Koninkrijk

19

44

78

85

Zweden

50

72

81

89

Verenigde Staten

54

52

69

82

OESO

47

60

74

85

EU-21

40

57

74

85

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 73

3 | Onderwijs internationaal

Personeel internationaal

Leeftijd leraren

Vrouwelijk onderwijzend personeel

De leeftijdsverdeling van leraren in het basisonderwijs in Nederland steekt
in vergelijking met de omringende landen redelijk gunstig af. De grootste
groep leraren valt weliswaar in de leeftijdscategorie 50-59 jaar, maar deze
groep is met 29,5 procent in 2009 minder groot dan in Duitsland, Italië,
Oostenrijk en Zweden. België, Frankrijk en Verenigd Koninkrijk hebben
echter een jongere lerarenpopulatie. Ook gemiddeld in de EU zijn er minder
50-59 jarige leraren dan in NL.
Het aandeel leraren jonger dan 30 jaar ligt in Nederland met 20,4 procent
ruim boven het OESO- en EU-gemiddelde. In vergelijking met omringende
landen is de groep leraren jonger dan 30 in Nederland vrij groot. Hierbij
moet wel opgemerkt worden dat het aandeel jonge leraren in landen met
een relatief lange lerarenopleiding lager zal liggen.

In 2009 is het aandeel vrouwelijke leerkrachten in het basisonderwijs in
Nederland 84,4 procent (op basis van personen). Dit is iets lager dan het
EU-gemiddelde, maar ligt wel hoger dan het OESO-gemiddelde van 80,5
procent. In het secundair onderwijs is de man-vrouw verdeling onder
het onderwijzend personeel ongeveer gelijk (47,7 procent vrouwen). Dit
percentage is lager dan het OESO- en EU-gemiddelde van respectievelijk 53,7
en 57,8 procent. Het aandeel vrouwen in het hoger onderwijs ligt fors lager:
bijna 40 procent van het onderwijzend personeel bestaat uit vrouwen. Dit
aandeel is iets kleiner dan het gemiddelde in de OESO- en EU-landen.

De leeftijdsverdeling van leraren in het secundair onderwijs (vo+mbo) laat
een ander beeld zien. Het percentage leraren in de categorie 50-59 jaar ligt
met 37 procent aanzienlijk hoger dan in het basisonderwijs. Deze trend is in
vrijwel alle vergelijkingslanden te zien. In vergelijking met de omringende
landen is vooral de leeftijdsopbouw van leraren in België en het Verenigd
Koninkrijk gelijkmatig verdeeld.
Het aandeel leraren van 30 jaar of jonger is met 11,8 procent in het secundair
onderwijs in Nederland iets groter dan het OESO- en EU-gemiddelde.
Omringende landen als Duitsland, Finland, Frankrijk en Zweden hebben
aanzienlijk minder jonge leraren dan Nederland.

Leerling-leraarratio
In Nederland bedraagt de leerling-leraarratio in het basisonderwijs
gemiddeld 15,8 leerlingen per leraar (2009). Van de omringende landen
hebben Duitsland (17,4), Frankrijk (19,7) en het Verenigd Koninkrijk (19,9)
een hogere leerling-leraarratio. In België en Zweden ligt de ratio met respectievelijk 12,5 en 12,1 leerlingen per leraar wat lager.
De leerling-leraarratio in het secundair onderwijs (vo en mbo) ligt
in Nederland in 2009 op 16,1. Dit is meer dan het OESO- (13,5) en
EU-gemiddelde (12,1). Nederland heeft in vergelijking met de andere landen
de hoogste leerling-leraarratio.
Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de leerling-leraarratio niet
hetzelfde is als de klassengrootte. De ratio geeft de verhouding weer
tussen het totaal aantal leerlingen en het totaal aantal leraren. De klassengrootte wordt beïnvloed door factoren in de organisatie van het onderwijs,
waaronder aantal lesuren, taakomvang van docenten en de aanwezigheid
van remedial teachers.

Figuur 3.14 | Vrouwelijk onderwijzend personeel

Figuur 3.15 | Leerling-leraarratio

In procenten van totaal, 2009

In basis en voortgezet onderwijs inclusief mbo, 2009

100

25

90
20

80
70

15

60
50

10

40
30

5

20
10

0

0
NED
Basis

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

Voortgezet onderwijs inclusief mbo

ZWE

VS

OESO

EU-21

Hoger en wetenschappelijk

74 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

NED

BEL

Basisonderwijs

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

OESO

Voortgezet onderwijs inclusief mbo

EU-21

Tabel 3.26 | Leeftijdsverdeling leraren basis en (hoger) voortgezet onderwijs, 2009
Bron

Basisonderwijs

OESO, EAG 2011, Tabel D7,1 (web)

< 30 j,

30-39 j,

Nederland

20,4

22,1

22,8

Toelichting

België

23,3

29,3

- Voor Nederland betreﬀen de gegevens

Duitsland

6,6

voor het hoger secundair onderwijs het

Finland

gehele voortgezet onderwijs inclusief

Frankrijk

mbo
- Gegevens Denemarken ontbreken

Hoger secundair onderwijs

40-49 j, 50-59 j,

>=60

< 30 j,

30-39 j,

40-49 j,

50-59 j,

>=60

29,4

5,3

11,8

18,3

24,2

37,0

8,7

26,6

19,2

1,6

15,6

24,6

26,5

29,7

3,5

22,1

22,0

39,9

9,4

2,5

22,2

28,1

37,8

9,3

11,1

30,2

30,9

24,9

2,8

5,1

20,8

31,4

31,2

11,5

14,3

35,2

28,9

20,9

0,7

6,0

27,8

31,2

31,4

3,7

Hongarije

9,4

26,2

38,9

24,8

0,7

11,5

31,1

27,0

25,3

5,2

Ierland

25,2

27,3

20,3

22,1

5,1

11,1

31,2

24,9

26,3

6,4

Italië

0,9

17,1

37,2

39,3

5,5

0,5

8,5

34,6

48,1

8,3

Oostenrijk

8,9

21,0

33,9

34,7

1,6

5,7

20,5

36,4

33,8

3,6

Polen

15,3

31,3

40,0

12,1

1,2

14,6

33,5

26,4

20,5

5,0

Portugal

11,3

33,5

27,8

25,5

2,0

12,1

36,9

31,2

17,7

2,0

Spanje

13,8

27,1

27,4

27,5

4,2

6,5

29,3

35,2

24,9

4,1

Verenigd Koninkrijk

25,3

27,7

21,4

23,9

1,7

17,0

25,4

26,0

25,7

5,8

Zweden

5,0

23,1

23,8

32,3

15,8

7,1

22,7

24,8

27,5

17,9

Verenigde Staten

18,1

25,4

24,1

26,3

6,1

15,6

25,8

23,1

26,7

8,9

OESO

14,5

27,5

28,5

25,1

4,4

9,8

24,8

29,2

28,6

7,7

EU-21

13,6

27,3

29,6

25,5

4,0

9,3

24,7

29,5

29,4

7,2

Tabel 3.27 | Leerling-leraarratio
Basisonderwijs
Bron

Secundair onderwijs

2000

2009

2000

2009
16,1

OESO, EAG 2011, Tabel D2.3 pag 404

Nederland

16,8

15,8

17,1

OESO, EAG 2011, Tabel D 2.2 pag 403

België

15,0

12,5

9,7

9,5

Duitsland

19,8

17,4

15,2

14,8

Toelichting

Finland

16,9

13,6

13,8

13,6

- Voor Nederland betreﬀen de gegevens

Frankrijk

19,8

19,7

12,5

12,2

voor het secundair onderwijs het gehele

Hongarije

10,9

10,7

11,2

11,8

voortgezet onderwijs inclusief mbo

Ierland

21,5

15,9

12,8

10,2

- Gegevens Denemarken ontbreken

Italië

11,0

10,7

10,3

11,0

--

12,6

--

9,9

Polen

12,7

10,2

15,5

12,4

Portugal

12,1

11,3

9,0

7,7

Spanje

14,9

13,3

11,9

9,8

Tsjechië

19,7

18,4

13,1

11,8

Verenigd Koninkrijk

21,2

19,9

14,8

13,7

Zweden

12,8

12,1

14,1

12,3

Verenigde Staten

15,8

14,8

15,2

14,7

OESO

17,9

16,0

14,3

13,5

EU-21

15,7

14,5

12,8

12,1

Oostenrijk

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 75

3 | Onderwijs internationaal

Uitgaven internationaal

De uitgaven aan onderwijs hangen sterk samen met de demografische
ontwikkeling en welvaart in een land. In een internationale vergelijking is
het belangrijk om rekening te houden met deze aspecten. Daarom worden
de uitgaven vaak uitgedrukt in percentage van het bruto binnenlands
product (BBP) en per leerling.

Publieke en private uitgaven als percentage van het BBP
In 2008 bedragen de publieke en private uitgaven aan onderwijs-instellingen
in Nederland 5,6 procent van het BBP. Hiermee staat Nederland op een
gedeelde 15e plaats tussen alle OESO-landen. De uitgaven zijn lager dan het
OESO- en iets hoger dan het EU-gemiddelde. Kijken we alleen naar publieke
uitgaven aan onderwijsinstellingen, dan neemt Nederland de 18e plaats in
op een lijst van 25 OESO-landen. Met de private uitgaven aan onderwijsinstellingen staat Nederland op de 10e plaats. Korea, Verenigde Staten en Chili
zijn koplopers wat betreft private uitgaven. De Scandinavische landen en
IJsland hebben de hoogste publieke uitgaven van de OESO-landen.

Uitgaven per leerling/student
In 2008 bedroegen de uitgaven per leerling aan onderwijsinstellingen in
het primair onderwijs 6.100 euro. Dit is rond het OESO- en EU-gemiddelde
van 6.000 en 6.100 euro per leerling. In Denemarken, de Verenigde Staten
en Zweden zijn de uitgaven per leerling veel hoger. Van de ons omringende
landen hebben Frankrijk en Duitsland lagere uitgaven per leerling in het
primair onderwijs dan Nederland.
De gemiddelde uitgaven per leerling in het secundair onderwijs bedragen
in Nederland 9.300 euro in 2008. Dit is ruim boven het OESO- en
EU-gemiddelde (respectievelijk 7.600 en 7.700 euro per leerling). De
Nederlandse uitgaven worden sterk beïnvloed door de kosten die bedrijven
maken voor het opleiden van leerlingen in de beroepsbegeleidende leerweg.
Niet alle OESO-landen hebben deze uitgaven of zijn in staat ze in beeld te
brengen. Hierdoor is de internationale vergelijkbaarheid van deze indicator
niet optimaal. Een beter beeld krijgen we als we alleen naar de uitgaven per
leerling in het algemeen vormend onderwijs (VMBO/HAVO/VWO) kijken. De
Nederlandse waarde van deze indicator ligt iets boven het OESO-gemiddelde,
is kleiner dan in Frankrijk, de Verenigde Staten en Zweden, maar weer groter
dan in Duitsland.

De uitgaven aan hoger onderwijsinstellingen per student (exclusief Research
& Development (R&D)) bedragen in Nederland in 2008 9.500 euro. In
alle ons omringende landen liggen de uitgaven per student lager dan in
Nederland.
De uitgaven in het hoger onderwijs inclusief R&D liggen in Nederland op
14.600 euro per student. Ook dit is hoog in vergelijking met omringende
landen en in vergelijking met het gemiddelde in de OESO- en EU-landen. De
internationale vergelijking wordt echter vertroebeld door het feit dat in veel
landen de R&D activiteiten buiten onderwijsinstellingen plaatsvinden. En
dat is niet zichtbaar in deze indicator.

Ontwikkeling van uitgaven en leerlingenaantallen
Tussen 2000 en 2008 zijn de absolute Nederlandse uitgaven aan scholen
in het primair en secundair onderwijs met 27 procent gestegen. Het aantal
leerlingen is in dezelfde periode ook gegroeid, maar die stijging is met 5
procent veel minder sterk. Dit betekent dat de gemiddelde uitgaven per
leerling in het primair en secundair onderwijs tussen 2000 en 2008 met 21
procent zijn toegenomen. In het Verenigd Koninkrijk en Finland, maar ook
gemiddeld in OESO- en EU-landen, zijn de uitgaven per leerling nog sneller
gestegen dan in Nederland.

Figuur 3.16 | Onderwijsuitgaven en leerlingenaantallen
Primair en secundair onderwijs, 2008 ( 2000=100 )
160
150
140
130
120
110
100
90
80
NED

BEL

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

Verandering in uitgaven per leerling
Verandering in uitgaven aan instellingen

76 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Verandering in leerlingenaantallen

VS

Tabel 3.28 | Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het BBP
Bron

1995

2000

OESO, EAG 2011, tabel B2.1, pag. 229

Totaal

Totaal

Publiek

Privaat

Totaal

Nederland

5,4

5,1

4,8

0,8

5,6

België

--

6,1

6,3

0,3

6,6

Toelichting

Denemarken

6,2

6,6

6,5

0,6

7,1

- Betreft publiek en private uitgaven

Duitsland

5,1

4,9

4,1

0,7

4,8

Finland

6,3

5,6

5,7

0,1

5,9

Frankrijk

6,6

6,4

5,5

0,5

6,0

Griekenland

2,6

3,6

--

--

--

Hongarije

5,3

4,9

4,8

--

--

Ierland

5,2

4,5

5,2

0,3

5,6

Italië

4,6

4,5

4,5

0,3

4,8

Oostenrijk

6,2

5,5

5,2

0,2

5,4

Polen

5,2

5,6

5,0

0,7

5,7

Portugal

5,0

5,4

4,7

0,5

5,2

Spanje

5,3

4,8

4,5

0,6

5,1

Tsjechië

5,1

4,2

4,1

0,5

4,6

Verenigd Koninkrijk

5,2

4,9

3,9

0,6

4,5

Zweden

6,0

6,3

5,3

--

--

Verenigde Staten

6,6

7,0

5,1

2,1

7,2

OESO

--

--

5,0

0,9

5,9

EU-21

--

--

4,8

0,5

5,5

OESO, EAG 2011, tabel B2.3, pag. 231

2008

Tabel 3.29 | Uitgaven aan onderwijsinstellingen per deelnemer, 2008 (x € 1.000)
Primair

Secundair

Tertiair excl. R&d

Tertiair incl. r&d

Bron

Nederland

6,1

9,3

9,5

14,6

OESO, EAG 2011, tabel B1.1a, pag. 218

België

7,2

8,9

8,2

12,7

OESO, EAG 2011, tabel X2.2, pag. 477

Denemarken

8,5

9,1

--

14,9

Duitsland

5,0

7,3

8,0

13,0

Toelichting

Finland

6,0

7,3

8,1

13,0

- Omgerekend naar euro’s met behulp van

Frankrijk

5,3

8,7

8,3

11,9

koopkrachtpariteiten voor BBP

Italië

7,3

7,9

5,0

8,1

- Zowel publieke als private uitgaven

Polen

4,1

3,8

5,1

6,0

Spanje

6,1

8,3

8,0

11,3

Tsjechië

3,2

5,2

5,9

7,0

Verenigd Koninkrijk

7,4

8,0

7,1

12,9

Zweden

7,7

8,4

8,5

16,9

Verenigde Staten

8,4

10,2

22,8

25,3

OESO

6,0

7,6

7,9

11,6

EU-21

6,1

7,7

7,0

11,0

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 77

3 | Onderwijs internationaal

Hoger onderwijs internationaal

Ingeschrevenen

Geslaagden

Het aantal studenten dat staat ingeschreven in het hoger onderwijs in
de verschillende landen van de EU varieerde in 2008/09 van 297 duizend
in Finland tot 2,4 miljoen in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.
In Nederland stonden in datzelfde studiejaar 602 duizend studenten
ingeschreven in het hbo of wo. Voor de verdeling van studenten naar
studierichting wordt door het CBS en internationaal de ISCED-indeling
(International Standard Classification of Education) gebruikt. In Nederland
wordt op nationaal niveau door het ministerie van OCW een andere
indeling gehanteerd, namelijk de HOOP-indeling (Hoger Onderwijs
OnderzoeksPlan). Tussen deze twee indelingen zijn verschillen. De
verschillen worden toegelicht in de bijlage Toelichting en begrippen, waarin
een aansluittabel opgenomen is tussen beide indelingen.
De verdeling van studenten naar studierichting laat in alle onderscheiden
landen van de EU en de Verenigde Staten globaal eenzelfde beeld zien. De
meeste studenten staan ingeschreven in de richting ‘Sociale wetenschappen,
bedrijfskunde en rechten’; gemiddeld ruim 30 procent. Alleen Finland
wijkt hier met 22,5 procent duidelijk van af. Daar is ‘techniek, industrie en
bouwkunde’ de grootste studierichting (25,2 procent). ‘Landbouw en diergeneeskunde’ wordt overal maar erg weinig gevolgd, evenals Persoonlijke’
dienstverlening, vervoer en milieu en veiligheid’. De bèta-studies ‘Natuurwetenschappen, wiskunde en informatica’ en ‘Techniek, industrie en
bouwkunde’ zijn vooral populair in Finland en Duitsland, waar studenten
deze studies vaker dan gemiddeld in de 27 landen van de EU volgen.
Nederlandse studenten volgen deze studies minder vaak dan gemiddeld in
de EU-27.

De verdeling van de geslaagden in het hoger onderwijs naar studierichting lijkt voor de meeste landen logischerwijs veel op de verdeling
van de ingeschreven studenten. Verschillen tussen beide tabellen zijn toe
te schrijven aan factoren zoals verschil in lengte van de studies, verschil
in studierendement en trendverschuivingen. Voor Nederland zijn de
verschillen erg klein, maar in Finland bijvoorbeeld zijn de verschillen groter.
Daar blijkt ‘Techniek, industrie en bouwkunde’ niet het grootste aandeel
geslaagden te hebben, terwijl bij die studierichting wel de meeste studenten
staan ingeschreven. In Zweden blijkt dit voor de richting ‘Gezondheidszorg
en welzijn’ juist andersom te zijn; daar hebben de geslaagden een aandeel
van bijna 26 procent in het totaal, maar de ingeschrevenen slechts 17,9
procent.

Figuur 3.17 | Geslaagden naar studierichting

Figuur 3.18 | Aandeel vrouwen in het hoger onderwijs

Procentuele verdeling, 2008/09

In procenten van totaal aantal ingeschrevenen, 2008/09

100

70

Vrouwen in hoger onderwijs
In alle onderscheiden landen stonden in het studiejaar 2008/09 meer
vrouwen dan mannen ingeschreven in het hoger onderwijs. In de 27 landen
van de EU bedraagt het percentage vrouwelijke studenten gemiddeld bijna
60 procent. Nederland zit daar met 57 procent niet zo ver onder. In Finland
en Zweden zijn de vrouwen met zo’n 63 procent goed vertegenwoordigd in
de studentenpopulatie. Het aandeel vrouwen in de bèta-studies ‘natuurwetenschappen, wiskunde en informatica’ en ‘techniek, industrie en
bouwkunde’ loopt in de verschillende landen sterk uiteen. Vooral in de
Scandinavische landen is het aandeel vrouwen in de bèta-studies vrij hoog.
Nederland telt maar weinig vrouwen onder de bèta-studenten. Met name
in de richtingen ‘natuurwetenschappen, wiskunde en informatica’ loopt
Nederland sterk achter bij de rest van Europa en de VS. Eenzelfde beeld is te
zien in het aandeel vrouwen onder de geslaagden per studierichting.

60

80

50
60

40
30

40

20
20

10
0

0
NED
BEL
DUI
FIN
FRA
Onderwijs
Taalwetensch., geschiedenis, kunst

VK
ZWE
VS
EU-27
Soc. Wetensch., bedrijfsk. en rechten

Natuurwetensch., wisk. en inform.
Gezondheidsz. en welzijn

Techniek, industrie en bouwk.
Landb. en diergenees.
Pers. dienstverl., vervoer, milieu en veiligh.
Richting onbek.

78 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

NED

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

EU-27

Totaal hoger onderwijs
Natuurwetensch., wiskunde en informatica

Techniek, industrie en bouwkunde

Tabel 3.30 | Ingeschrevenen in het hoger onderwijs naar studierichting, 2008/09
Bron
CBS en Eurostat

Aantal studenten (x 1.000)

NED

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

EU-27

602

425

2439

297

2173

2415

423

19103

18833

Percentage van totaal
Toelichting

Onderwijs

13,6

11,0

7,4

4,9

2,6

9,0

13,4

8,4

8,1

- Totaal aantal ingeschreven studenten

Taalwetenschappen, geschiedenis, kunst

8,8

10,4

14,0

14,5

14,7

16,1

13,7

15,1

12,3

inclusief klein aantal studenten waarvan

Soc, Wetensch,, bedrijfsk, en rechten

37,7

29,7

26,3

22,5

36,5

26,9

26,4

27,7

34,5

studierichting onbekend is

waaronder

sociale wetenschappen

9,6

6,3

5,3

6,1

7,2

8,6

9,7

7,3

8,7

journalistiek,documentatie

0,7

2,9

0,7

0,9

1,4

2,0

1,8

2,4

1,6

bedrijfskunde, administratie

21,8

15,7

16,1

14,0

19,2

12,5

11,3

16,6

18,8

rechten

5,6

4,7

4,2

1,5

7,8

3,8

3,6

1,4

5,4

Natuurwetensch,, wisk, en informatica

6,4

5,9

14,3

10,4

12,5

12,9

8,9

8,6

10,0

Techniek, industrie en bouwkunde

8,4

10,0

15,4

25,2

12,9

8,3

16,2

7,2

14,1

Landbouw en diergeneeskunde

1,1

2,7

1,4

2,2

1,1

1,0

1,0

0,7

1,7

Gezondheidszorg en welzijn

17,5

19,7

18,3

15,3

15,9

18,0

17,9

14,9

13,8

Pers, Dienstverl,, vervoer, milieu en veiligh,

6,4

1,5

2,8

5,1

3,4

1,7

2,3

6,2

3,9

Richting onbekend

0,1

9,1

0,2

0,0

0,3

6,1

0,2

11,4

1,5

- Sociale wetenschappen is inclusief
economie

Bron

Tabel 3.31 | Geslaagden hoger onderwijs, procentuele verdeling over studierichtingen, 2008/09

CBS en Eurostat

NED

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

Onderwijs

13,9

13,0

9,3

6,4

1,5

10,9

15,5

10,5

9,4

Toelichting

Taalwetenschappen, geschiedenis, kunst

9,2

11,1

16,4

14,1

10,3

16,0

6,3

12,9

11,6

- Afgestudeerden hbo en wo: bachelors,

Soc, wetensch,, bedrijfsk, en rechten

38,0

31,3

22,3

23,9

41,6

30,6

24,0

38,1

35,4

masters, doctoraal en beroepsdiploma

Natuurwetensch,, wisk, en informatica

6,0

5,6

12,4

7,6

10,6

12,7

7,3

8,3

9,1

Techniek, industrie en bouwkunde

7,6

10,7

12,2

20,6

15,6

9,0

16,9

7,0

12,8

- Sociale wetenschappen is inclusief
economie

Bron

EU-27

Landbouw en diergeneeskunde

1,2

2,6

1,6

2,0

1,5

0,9

1,2

1,0

1,7

Gezondheidszorg en welzijn

18,4

20,5

22,4

19,8

14,9

17,7

25,9

15,2

15,4

Pers, dienstverl,, vervoer, milieu en veiligh,

5,6

1,4

2,8

5,6

4,0

1,3

2,9

6,9

4,2

Richting onbekend

0,0

3,7

0,5

0,0

0,0

0,9

0,0

0,0

0,5

Tabel 3.32 | Aandeel vrouwen in het totaal aantal afgestudeerden, 2008/09

CBS en Eurostat

NED

BEL

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

VS

EU-27

Onderwijs

81,1

76,0

75,9

83,6

74,4

75,8

78,8

78,1

78,7

Toelichting

Taalwetenschappen, geschiedenis, kunst

57,5

60,9

73,1

74,0

71,3

61,7

59,1

58,9

68,5

- Per studierichting, in procenten van

Soc, wetensch,, bedrijfsk, en rechten

52,4

57,8

52,5

68,0

61,3

55,2

63,1

55,6

61,8

Natuurwetensch,, wisk, en informatica

20,7

33,1

43,7

46,0

36,0

37,6

43,4

41,2

40,3

totaal aantal afgestudeerden
- Afgestudeerden hbo en wo: bachelors,

Techniek, industrie en bouwkunde

18,1

24,0

18,4

22,8

23,4

21,4

27,9

18,6

26,2

masters, doctoraal en beroepsdiploma

Landbouw en diergeneeskunde

53,6

47,8

39,7

59,1

40,3

62,0

66,4

47,2

48,2

Gezondheidszorg en welzijn

76,3

74,8

77,8

85,6

73,1

77,9

82,6

81,6

76,2

Pers, dienstverl,, vervoer, milieu en veiligh,

53,7

56,8

54,3

75,9

47,4

58,7

70,6

55,0

52,4

- Sociale wetenschappen is inclusief
economie

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 79

3 | Onderwijs internationaal

Leraren in Europa

Inleiding
Eurydice is het informatienetwerk voor onderwijs in Europa, in 1980
opgezet door de Europese Commissie. Het netwerk publiceert vergelijkende
studies en analyses over onderwijs in Europa. Verder beschrijft Eurydice de
onderwijssystemen in Europa (www.eurydice.org).
Hier beschrijven we een van de thema’s waarnaar Eurydice onderzoek heeft
gedaan: wat zijn belangrijke trends binnen Europa met betrekking tot
leraren en bèta onderwijs?

Groeiend lerarentekort
Ondanks dat de pensioengerechtigde leeftijd sinds 2001/02 verhoogd is in
eenderde van alle Europese landen, stopt de overgrote meerderheid van de
leraren met het uitoefenen van hun beroep zodra ze daarvoor in aanmerking
komen. Gelet op de leeftijd van de meerderheid van de huidige leraren zal
dus een groot gedeelte van de leraren de komende tien jaar met pensioen
gaan. In Denemarken, Duitsland, Italië, Cyprus, Polen, Finland, Zweden
en Noorwegen gaat meer dan 5 procent van de leraren door tot na hun
pensioengerechtigde leeftijd. Tegelijk met deze aankomende uitstroom van
de huidig werkzame leraren, is de aanvoer van nieuwe leraren in Europa aan
het afnemen. In het hoger onderwijs is namelijk een statistisch significante
daling te zien in het aandeel van afgestudeerde leraren. De grootste afnames
zijn te zien in Portugal (-6/7), IJsland (-6 procent), Hongarije (-5,2 procent)
en België (-4,5 procent). Deze ontwikkelingen leiden in de nabije toekomst
tot een groeiend lerarentekort en daarom zijn er voor de toekomst meer
gekwalificeerde leraren nodig.
Veel studenten in Europa worden onderwezen op scholen waar het
onderwijs nu al hinder ondervindt van een tekort aan gekwalificeerde
leraren. Daarbij gaat het met name om een tekort aan leraren in de

Figuur 3.19 | Scholen met een tekort aan leraren in de
hoofdvakken (volgens 15 j. scholieren) In procenten
60
50
40
30
20
10
0

NL

BEL (vl)

DEN

DUI

FIN

VK

Natuurwetenschappelijke leraren

Overige vakleraren

Wiskunde leraren

Taal leraren

ZWE

80 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

EU

hoofdvakken (taal, wiskunde en natuur- en scheikunde). In Nederland,
Duitsland en Turkije is het percentage relatief het hoogst, en in deze landen
geldt het tekort aan gekwalificeerde leraren naast voor taal, wiskunde en
natuur- en scheikunde, ook voor de andere vakken (zie tabel 3.33).

Leraren aantrekken
In alle Europese landen wordt er geïnvesteerd om nieuwe leraren aan te
trekken en om de reeds werkzame leraren voor het vak te behouden. Zo
zijn de ondersteunende maatregelen voor nieuwe leraren gegroeid in de
afgelopen jaren. Terwijl er in 2002/03 slechts 14 landen centraal georganiseerde en formele ondersteuning boden, melden in 2010/11 al 21 landen dat
zij formele ondersteuning in de vorm van begeleiding bij beoordelingen,
lesplanningen en mentoren voor nieuwe leraren hebben geregeld. Er wordt
ook meer geïnvesteerd in de continue professionele ontwikkeling (CPD) van
leraren. In 2002/03 was het voor leraren in de helft van de Europese landen
optioneel om deel te nemen aan CPD-programma’s, tegenwoordig wordt
het als een professionele verplichting gezien in 26 landen.
Over het geheel bekeken is de lengte van de werkweek van leraren niet
gewijzigd binnen de Europese landen, maar het aantal actieve lesuren is wel
toegenomen in de afgelopen jaren. De salarissen van leraren in Europa zijn
gestegen in de afgelopen 10 jaar, in sommige gevallen meer dan 40 procent.
De stijgingen waren echter niet altijd genoeg om leraren voor het onderwijs
te behouden of te werven, vanwege snellere stijging in de kosten van het
levensonderhoud. In Denemarken, Duitsland, Nederland, Oostenrijk,
Portugal, Finland, Zweden en Engeland behield het lerarenloon gemiddeld
de koopkracht die te vergelijken is met het niveau van dat in 2000.

Leraren en bèta onderwijs
Veel Europese landen ervaren een tekort aan bèta studenten en docenten en
kennen daarom verschillend beleid en programma’s om het bèta onderwijs
voor studenten en toekomstige leraren aantrekkelijker te maken.
Momenteel hebben 8 landen een nationaal strategisch raamwerk om
natuurwetenschappelijk onderwijs (biologie, natuur- en scheikunde)
te promoten. De drie belangrijkste aandachtsgebieden zijn daarin: het
curriculum, onderwijsmethoden en lerarenopleidingen. De overige landen
hebben individuele programma’s en projecten zoals samenwerking met
andere scholen en wetenschappelijke centra.
Minder dan de helft van de Europese landen heeft nationaal beleid om de
motivatie voor wiskunde te verhogen. Vaak gaat het dan om extra curricula
projecten of samenwerking met andere scholen en bedrijven. Slechts een
paar landen binnen Europa, waaronder Nederland,Oostenrijk en Finland,
hebben grootschalige nationale initiatieven die voor alle onderwijsniveaus,
van primair tot wetenschappelijk, een breed spectrum aan acties bieden om
wiskunde beter te integreren en promoten.

Tabel 3.33 | Percentage scholen met een tekort aan leraren in de hoofdvakken (volgens 15j. scholieren)
Bron

Wiskunde leraren

Natuurwetenschappelijke leraren

Taal leraren

Overige vakleraren

Eurydice, Keydata on education in Europe

NL

30,8

30,9

21,1

42,5

2012

BEL (vl)

26,3

16,9

9,8

30,7

DEN

1,9

12,8

1,7

22,1

Toelichting

DUI

28,4

42,2

13,8

50,7

- Op basis van vragen aan 15 jarige

FIN

2,6

3,6

1,6

13,4

VK

27,8

15,6

12,5

14,8

ZWE

2,9

8,6

3,3

14,7

EU

14,6

15,5

7,7

22,4

scholieren in het PISA 2009 onderzoek

Bron

Tabel 3.34 | Ondersteunende maatregelen voor nieuwe leraren per land voor niveau ISCED 1,2 en 3

Eurydice, Keydata on education in Europe

NL BEL (vl)

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

Regelmatig overleg over proces en problemen

Loc.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Assistentie bij planning en beoordelingen

Loc.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Toelichting

Participatie in klasactiviteiten van andere leraren en klasobservaties Loc.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

- In Denemarken gelden de

Speciﬁek verplichte training

Loc.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Bezoeken aan andere scholen of kenniscentra

Loc.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

Centr.

Centr.

Loc.

2012

ondersteunende maatregelen voor
nieuwe leraren alleen voor ISCED 3
niveau
- Zie voor ISCED niveau’s de bijlage
toelichtingen en begrippen

Bron

Tabel 3.35 | Maatregelen om natuurwetenschappelijke carrières te stimuleren in ISCED 2 en 3

Eurydice, Science education in Europe 2012

NL
Speciﬁeke begeleidingsmaatregelen

BEL (vl)

DEN

FIN

X

Geen begeleidingsmaatregelen

FRA

VK

X

Alleen algemene begeleidingsmaatregelen

Bron

DUI

X

ZWE

X

X

X

X

X

Tabel 3.36 | Contextuele onderwerpen die worden behandeld in natuurwetenschappelijke
lessen voor ISCED 1 en 2 niveau

Eurydice, Science education in Europe 2012

NL

BEL (vl)

DEN

DUI

FIN

FRA

VK

ZWE

Natuurw.en het milieu/duurzaam.

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

Natuurwetensch. en technologie

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

Natuurw. en het menselijk lichaam ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

Natuurw. in de soc. en cult. context ISCED 2

ISCED 2

ISCED 2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 1,2

ISCED 2

ISCED 1,2

Natuurwetenschap en ethiek
De geschiedenis van natuurw.
De ﬁlosoﬁe van natuurw.

ISCED 1,2
ISCED 1,2

ISCED 1,2

ISCED 1,2

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 81

4 | Primair onderwijs

Stelsel en financiën po

Stelsel

Financiën

Het primair onderwijs omvat het basisonderwijs (bao), het speciaal basisonderwijs (sbao) en het (voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so).

Per 1 augustus 2006 is de lumpsumbekostiging in het primair onderwijs
ingevoerd. Het bevoegd gezag van een school/scholen ontvangt één budget
voor personele en materiële uitgaven en mag zelf uitmaken waaraan dit
wordt besteed.

Basisonderwijs is bedoeld voor alle kinderen van circa 4 tot en met 12 jaar.
Speciaal basisonderwijs is bedoeld voor kinderen van wie vaststaat dat een
zodanige orthopedagogische of orthodidactische benadering nodig is, dat
zij althans gedurende enige tijd op een speciale school voor basisonderwijs
worden opgevangen.
Het (voortgezet) speciaal onderwijs bestaat uit twee schooltypen: speciaal
onderwijs (so) en voortgezet speciaal onderwijs (vso). Beide schooltypen
zijn onderverdeeld naar een aantal onderwijssoorten op basis van de soort
handicap of onderwijsbelemmering van de leerlingen. Zie voor meer
informatie hierover de paragraaf passend onderwijs in hoofdstuk 2.

De rijksuitgaven per leerling in het bao bedroegen in 2011 zo’n 5.000 euro.
In het sbao waren deze uitgaven circa 9.700 euro en in het (v)so circa 22.000
euro.
De gemiddelde rijksuitgaven per leerling in het primair onderwijs zijn
onder invloed van een aantal factoren de laatste jaren gestegen. Er zijn extra
middelen beschikbaar gesteld voor beleidsintensiveringen, het budget is
bijgesteld voor loon- en prijsontwikkelingen en er heeft een verschuiving
plaatsgevonden van reguliere leerlingen in het bao naar duurdere zorgleerlingen in het (v)so. Bovendien zijn er meer leerlingen met een indicatie
waardoor de uitgaven voor de leerlinggebonden financiering en de
ambulante begeleiding zijn toegenomen.

Figuur 4.1 | OCW-uitgaven per leerling
Bedragen (x € 1.000), prijspeil 2011
24
20
16
12
8
4
0
2007
bao

82 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2008

2009
sbao

2010
(v)so

2011

Tabel 4.1 | Financiële kerncijfers primair onderwijs
Bron
Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011
9.554,5

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)
Totaal uitgaven po

8.599,8

8.981,0

9.567,4

9.471,2

Toelichting

Personeel po

7.378,6

7.793,3

8.316,2

8.086,2

8.312,4

- Bij ‘Totaal uitgaven po’ worden de

Materieel po

1.123,2

1.118,9

1.182,5

1.314,7

1.180,1

gesommeerde totalen van bao en sbao

Onderwijsverzorging po

35,8

4,1

0,0

0,0

0,0

en (v)so gepresenteerd

Overige uitgaven po

6,8

17,2

16,0

22,1

19,5

gesaldeerde OCW-uitgaven en

Totaal uitgaven bao

6.971,5

7.238,9

7.655,9

7.482,6

7.561,9

ontvangsten exclusief apparaatskosten

Personeel bao

5.960,3

6.257,7

6.629,3

6.323,3

6.541,6

gedeeld door aantal leerlingen op

Materieel bao

969,3

961,4

1.011,9

1.139,1

1.002,5

peildatum 1 oktober

Onderwijsverzorging bao

35,8

4,1

0,0

0,0

0,0

Overige uitgaven bao

6,2

15,7

14,7

20,2

17,7

FES-gelden (deze worden niet als

Totaal uitgaven sbao

354,9

361,4

375,0

416,1

404,1

ontvangsten gesaldeerd)

Personeel sbao

310,0

316,2

329,6

370,9

358,7

- Vanaf 2011 zijn er geen FES-gelden meer

Materieel sbao

44,6

44,6

44,8

44,4

44,6

- Bedragen zijn inclusief de kosten van

Overige uitgaven sbao

0,2

0,6

0,6

0,8

0,8

rugzakleerlingen exclusief die in het

Totaal uitgaven (vso)

1.218,0

1.333,2

1.484,0

1.524,3

1.546,0

mbo en inclusief het reguliere deel van

Personeel (v)so

1.108,3

1.219,5

1.357,3

1.392,0

1.412,1

de rugzakken in het gehele voortgezet

Materieel (v)so

109,3

112,9

125,8

131,2

132,9

onderwijs inclusief lwoo/pro

Overige uitgaven (v)so

0,3

0,9

0,8

1,1

1,0

Apparaatskosten

55,4

47,4

52,6

48,2

42,5

Toerekening aan DUO

48,8

41,2

47,5

43,2

37,5

Apparaatskosten OCW

6,6

6,2

5,1

5,0

5,0

Totaal ontvangsten po

101,8

71,4

61,4

45,0

20,7

Ontvangsten bao

93,0

65,2

58,2

42,3

16,5

Ontvangsten sbao

3,7

2,6

0,7

1,1

0,8

Ontvangsten (v)so

5,2

3,6

2,6

1,6

3,4

po

5,1

5,3

5,7

5,7

5,8

bao

4,4

4,6

4,9

4,9

5,0

sbao

8,9

9,2

9,9

9,7

9,7

(v)so

18,8

20,1

21,9

22,1

22,0

- OCW-uitgaven per leerling: totaal

- Gecorrigeerd voor verplichte overdracht
personele formatie naar sbao en

de ambulante begeleiding van alle

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

B) OCW-uitgaven per leerling (x € 1,000)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 83

4 | Primair onderwijs

Financiën van instellingen po

Financiële positie

Solvabiliteit

Deze financiële gegevens van het totale po-veld zijn een optelling van de
jaarrekeninggegevens van alle po-besturen, inclusief het speciaal onderwijs,
de regionale expertisecentra en de samenwerkingsverbanden.

De solvabiliteit is een maat die weergeeft of een instelling op de langere
termijn aan haar financiële verplichtingen kan voldoen. De solvabiliteit is
licht afgenomen van 0,70 in 2009 naar 0,68 in 2010. Een solvabiliteit van
0,68 is hoog. De inspectie hanteert een signaleringsgrens van 0,2.

Exploitatieresultaat
Het exploitatieresultaat uit de bedrijfsvoering wordt bepaald door de som
van het saldo van baten en lasten, het saldo financiële baten en lasten en
het buitengewoon resultaat, vermindert met het aandeel van derden. Het
resultaat bedroeg in 2010 € 116,7 miljoen negatief. De totale baten zijn
gestegen met € 37,2 miljoen en de totale lasten zijn toegenomen met € 99,4
miljoen. Het saldo van baten en lasten is afgenomen. De dalende lijn van het
resultaat, die vanaf 2008 is ingezet, wordt voortgezet.

Liquiditeit
De liquiditeit geeft aan in welke mate een instelling op korte termijn geld
kan vrijmaken om kortlopende schulden te betalen. De liquiditeit is licht
gedaald van 2,25 naar 2,07. Vanaf 2006 volgt de liquiditeit een dalende lijn.
De liquiditeit is hoog. De inspectie hanteert voor de liquiditeit een signaleringsgrens van 0,5.

Rentabiliteit
De rentabiliteit geeft aan in hoeverre de inkomsten en uitgaven van een
instelling elkaar in evenwicht houden. De rentabiliteit, in procenten, wordt
berekend door het exploitatieresultaat te delen door de totale baten en
te vermenigvuldigen met honderd. De rentabiliteit is afgenomen met 1
procentpunt naar 1,2 procentpunt negatief.

Figuur 4.3 | Liquiditeit van po-instellingen

Spreiding solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

Spreiding liquiditeit (current ratio)

600

250

500

200

400

aantal instellingen

aantal instellingen

Figuur 4.2 | Solvabiliteit van po-instellingen

300
200

150
100
50

100

0

0
<=
0,1
2009

0,1 0,2

0,2 0,3

0,3 0,4

0,4 0,5

0,5 0,6

0,6 0,7

0,7 0,8

2010

84 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0,8 0,9

>=
0,9

<=
0,5
2009

0,5 1,0

1,0 1,5

1,5 2,0

2,0 2,5

2,5 3,0
2010

3,0 3,5

3,5 4,0

4,0 5,0

5,0 6,0

>=
6,0

Tabel 4.2 | Balans- en exploitatiegegevens van po-instellingen
Bron
OCW (DUO: Jaarrekeningen van
instellingen)
Toelichting

2006

2007

2008

2009

2010

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

0,73

0,73

0,72

0,70

0,68

Liquiditeit (current ratio)

2,58

2,53

2,45

2,25

2,07

Rentabiliteit (in procenten)

1,8

2,0

0,6

-0,2

-1,2

A) Financiële kengetallen

- Jaarrekeninggegevens van alle
po-instellingen, zoals elektronisch

B) Gecumuleerde balans po-instellingen (x € 1 mln)

aangeleverd aan OCW (DUO), inclusief

Totaal activa

4.131,4

4.517,9

4.722,0

4.811,4

4.726,9

SBO, WEC en SWV

Vaste activa

1.339,8

1.510,8

1.607,6

1.714,0

1.789,5

834,6

930,4

1.072,8

1.201,0

1.282,6

Vlottende activa

2.791,6

3.007,1

3.114,3

3.097,4

2.937,3

waarvan liquide middelen

1.835,4

2.081,9

2.118,7

2.121,5

1.980,3

- A) Rentabiliteit gewone bedrijfsvoering:

Totaal passiva

4.136,5

4.524,4

4.722,0

4.811,4

4.726,9

resultaat / totale baten + rentebaten

Eigen vermogen

2.517,9

2.724,5

2.701,6

2.677,6

2.789,6

- B) De balansgegevens 2006 en 2007 zijn

Voorzieningen

508,9

587,1

684,1

692,2

447,3

niet helemaal in evenwicht. De verklaring

Langlopende schulden

28,3

24,7

64,6

63,4

72,9

van OCW (DUO) is:

Kortlopende schulden

1.081,5

1.188,0

1.271,7

1.378,3

1.417,0

- A) Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief
voorzieningen) / totaal vermogen
- A) Liquiditeit (current ratio): vlottende

waarvan materiële vaste activa

activa / kortlopende schulden

In de totaalcijfers zijn enkele
gemeentelijke instellingen opgenomen,

C) Gecumuleerde exploitatierekeningen po-instellingen (x € 1 mln)

die een balans hebben aangeleverd

Baten

8.569,1

8.965,3

9.417,2

9.926,6

9.963,8

die niet in evenwicht is, omdat de

Rijksbijdragen OCW

7.820,1

8.132,6

8.519,8

9.029,1

9.062,6

jaarrekening onderdeel uitmaakt van de

Overige overheidsbijdragen

336,8

296,5

316,6

321,1

321,7

jaarrekening van de gemeente

Lesgelden

0,0

0,0

0,8

0,5

0,5

Baten werk i.o.v. derden

1,5

5,6

7,0

10,7

7,5

410,8

530,6

572,9

565,2

571,6

- C) In de post ‘Overige overheidsbijdragen’
zijn bijdragen en subsidies van andere

Overige baten

overheidsinstellingen dan OCW
opgenomen

Lasten

8.475,3

8.866,7

9.426,0

10.041,8

10.141,2

- C) Het resultaat is berekend uit de som

Personele lasten

7.010,8

7.266,5

7.701,0

8.208,3

8.283,9

van het ‘Saldo baten en lasten’, het

Afschrijvingen

143,6

160,0

177,9

195,1

206,2

‘Saldo financiële baten en lasten’ en het

Huisvestingslasten

552,6

577,7

550,0

633,5

629,7

‘Buitengewoon resultaat’, verminderd

Overige instellingslasten

768,3

862,5

997,2

1.004,9

1.021,4

Saldo baten en lasten

93,8

98,6

-8,8

-115,2

-177,4

Saldo financiële baten en lasten

57,3

79,8

69,0

96,8

60,7

Resultaat

151,0

178,4

60,1

-18,4

-116,7

Belastingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Resultaat na belastingen

151,0

178,4

60,1

-18,4

-116,7

Aandeel derden in resultaat

0,0

-0,3

0,0

0,0

0,0

151,0

178,7

60,1

-18,4

-116,7

2,2

19,3

0,7

3,9

0,2

153,2

198,0

60,8

-14,5

-116,5

met het ‘Aandeel derden’
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Netto resultaat
Buitengewoon resultaat
Totaal resultaat

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 85

4 | Primair onderwijs

Leerlingen po

Aantallen

Gewichten

In 2011 is het totaal aantal leerlingen in het primair onderwijs 1.629.600.
Dit zijn circa 17.400 leerlingen minder dan in 2010. De daling komt voor
rekening van het basisonderwijs (bao) met ongeveer 17.600 leerlingen
minder (-1,1 procent) ten opzichte van 2010 en het speciaal basisonderwijs
(sbao) met circa 1.000 leerlingen minder (-2,4 procent). De daling van
de leerlingenaantallen in het basisonderwijs is voor een groot deel te
verklaren door de trend van een dalend aantal geboorten en een afnemende
immigratie. De verandering in de registratie door de invoering van het
persoonsgebonden nummer in 2010 heeft ook een neerwaarts effect gehad,
onder andere door het verwijderen van dubbeltellingen.
Het aantal leerlingen in het speciaal onderwijs is ten opzichte van 2010
stabiel gebleven. Er gaan ca. 34.300 leerlingen naar het speciaal onderwijs.
Er gaan circa 35.900 leerlingen naar het voortgezet speciaal onderwijs. Dat
is een toename van 1.200 leerlingen (3,5 procent) ten opzichte van 2010.
Het aantal leerlingen in het voorgezet speciaal onderwijs vertoont een
stijgende trend. Dit is een effect van een toenemend aantal leerlingen in het
voortgezet onderwijs en een stijgend aandeel geïndiceerde zorgleerlingen in
het voortgezet onderwijs.

In het basisonderwijs krijgen leerlingen met een potentiële onderwijsachterstand een leerlinggewicht. Dit leerlinggewicht hangt af van het
opleidingsniveau van de ouders van de leerling. Het gewicht is een bekostigingsfactor voor de bekostiging van het basisonderwijs.
Er wordt gewerkt met twee gewichten: een gewicht van 0,3 voor leerlingen
met ouders die maximaal lbo/vbo hebben en een gewicht van 1,2 voor
leerlingen van wie één ouder maximaal basisonderwijs als opleidingsniveau
heeft en de andere ouder maximaal lbo/vbo.
In 2011 zijn er ongeveer 104.500 leerlingen met gewicht 0,3 en ongeveer
82.500 leerlingen met een gewicht van 1,2. Het aantal leerlingen met een
gewicht neemt ten opzichte van 2010 af. Niet alleen absoluut (zo’n 7.100
leerlingen minder met gewicht 0,3 en ca. 2.300 leerlingen minder met
gewicht 1,2) maar ook relatief. In 2007 had 18 procent van alle leerlingen
in het basisonderwijs een gewicht. Dit aandeel is geleidelijk gedaald tot 12
procent in 2011.
Deze nieuwe gewichtenregeling is vanaf 2006 stapsgewijs ingevoerd. Vanaf
2009 zijn er geen leerlingen meer met gewichten volgens de oude gewichtenregeling.

Figuur 4.4 | Aantal leerlingen bao, sbao en so

Figuur 4.5 | Gemiddeld leerlingengewicht basisonderwijs

Index met 2002 = 100

Per gemeente, 2011

140
135
130
125
120
115
110
105
100
95
90
85
80
75
70
2002

2003
bao

2004

2005
sbao

2006

2007

2008

2009

(v)so

86 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

2011

Tabel 4.3 | Kerncijfers leerlingen primair onderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal po

1.661,8

1.663,8

1.659,2

1.647,0

1.629,6

Totaal bao + sbao + (v)so

1.661,3

1.663,4

1.658,7

1.646,6

1.629,2

Toelichting

bao + sbao + so

1.633,1

1.631,5

1.625,3

1.611,9

1.593,3

- Peildatum 1 oktober

bao

1.551,8

1.553,0

1.547,8

1.534,9

1.517,3

- Voor gewichtenregeling in het

sbao

44,9

44,1

43,3

42,8

41,8

basisonderwijs zie bijlage Toelichting en

so

36,4

34,4

34,2

34,2

34,3

Begrippen, deel C

vso

28,2

31,9

33,4

34,6

35,9

bao-trekkende bevolking

0,5

0,4

0,5

0,4

0,4

bao

95,0

95,2

95,2

95,2

95,2

sbao

2,8

2,7

2,7

2,7

2,6

so

2,2

2,1

2,1

2,1

2,2

Totaal

1.551,8

1.553,0

1.547,8

1.534,9

1.517,3

Geen

1.275,8

1.316,5

1.344,3

1.338,5

1.330,2

0,25

74,6

37,5

.

.

.

0,3

66,0

89,0

117,2

111,7

104,5

0.4

0,7

0,4

.

.

.

0,7

1,4

0,7

.

.

.

0,9

89,8

47,3

.

.

.

1,2

43,5

61,6

86,3

84,7

82,5

Geen

82,2

84,8

86,9

87,2

87,7

0,25

4,8

2,4

.

.

.

0,3

4,3

5,7

7,6

7,3

6,9

0,4

.

.

.

.

.

0,7

0,1

.

.

.

.

0,9

5,8

3,0

.

.

.

1,2

2,8

4,0

5,6

5,5

5,4

OCW (DUO: Leerlingentellingen) m.u.v. bao

A) Aantal leerlingen (x 1.000)

2010 o.b.v. referentieraming OCW

- Trekkende bevolking bestaat uit varende
kleuters en rijdende scholen

B) Procentuele verdeling aantal leerlingen

C) Aantal leerlingen basisonderwijs naar gewicht (x 1.000)

D) Aandeel leerlingen basisonderwijs naar gewicht (in procenten)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 87

4 | Primair onderwijs

Stromen po

Stromen
De instroom van kinderen in het basisonderwijs neemt over de jaren heen
af. In het basisonderwijs stroomden in 2011 bijna 190.000 kinderen in. In
2007 waren dat er nog ruim 205 duizend. Een daling van circa 8 procent.
De instroom vanuit het basisonderwijs naar het speciaal basisonderwijs
is 7.700 leerlingen in 2011. Dit is een daling van 3,4 procent ten opzichte
van 2010. Ook stroomden in 2011 zo’n 1.000 leerlingen die nog niet eerder
onderwijs hebben genoten het speciaal basisonderwijs in. Een daling van
14,9 procent met het jaar ervoor.
De meeste verwijzingen van leerlingen van het basisonderwijs naar het
speciaal basisonderwijs vinden plaats vanuit de groepen 3, 4 en 5.
De meeste leerlingen die het speciaal onderwijs instromen komen of uit het
basisonderwijs of ze hebben nog niet eerder onderwijs genoten.
In 2011 ging het om 3.800 leerlingen uit het basisonderwijs. Dat is een
stijging van 6,6 procent ten opzichte van 2010. Er kwamen in 2011 2.900
leerlingen in het speciaal onderwijs die nog niet eerder onderwijs hebben
genoten. Dat is een daling van 24,8 procent met het jaar ervoor.
De leerlingenstromen uit het (speciaal) basisonderwijs en speciaal onderwijs
naar het voortgezet speciaal onderwijs zijn in 2011 gestegen. De meeste
leerlingen kwamen van het speciaal onderwijs. In 2011 waren het er 4.100 en
dat is een stijging van 4,0 procent in vergelijking met 2010.
De terugverwijzing van het speciaal basisonderwijs en het speciaal onderwijs
naar het basisonderwijs is de afgelopen jaren vrij stabiel. In 2011 ging het om
ongeveer 900 leerlingen.
Er is ook een kleine stroom van terugverwijzingen naar het speciaal basisonderwijs vanuit het speciaal onderwijs. In 2011 ging het om 900 leerlingen,
een stijging van 4,2 procent ten opzichte van 2010.

Figuur 4.6 | Verwijzingen naar sbao
Naar groep, 2010

2000
1600
1200
800
400
0
1

2

3

4

5
Groep

88 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

6

7

8

Tabel 4.4 | In- en doorstroom in het primair onderwijs naar onderwijssoort (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO: Leerlingentellingen)

Herkomst
sbao

Toelichting

so

- Peildatum 1 oktober

Geen onderwijs

2007

2008

2009

2010

2011

0,3

0,4

0,3

0,2

0,2

0,7

0,8

0,7

0,6

0,7

205,7

199,5

199,7

193,5

189,5

Bestemming
bao

- Van geen onderwijs naar bao: het aantal
ingeschreven 4-jarigen op peildatum

bao

8,6

8,4

8,2

7,9

7,7

plus de geschatte zij-instromers

so

0,6

0,8

0,8

0,8

0,9

Geen onderwijs

0,8

0,8

0,8

1,2

1,0

- Stromen van minder dan 100 leerlingen

sbao

zijn niet opgenomen
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

bao

3,8

3,6

3,6

3,6

3,8

sbao

0,9

0,8

1,0

0,8

0,8

(s)vo

0,2

0,2

0,1

0,1

0,1

Geen onderwijs

2,8

2,7

2,5

3,8

2,9

bao

so

0,5

0,7

0,7

0,7

0,8

sbao

0,5

0,5

0,5

0,5

0,6

so

3,7

4,5

3,9

3,9

4,1

(s)vo

2,9

2,8

3,1

3,6

3,7

Geen onderwijs

0,7

0,3

0,4

2,4

1,1

vso

Tabel 4.5 | Uitstroom uit het primair onderwijs naar onderwijssoort (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO: Leerlingentellingen)

Herkomst
bao

Toelichting

2007

2008

2009

2010

2011

vo

178,2

175,6

174,7

180,5

186,5

Geen onderwijs

12,2

11,3

13,5

8,7

9,8

Bestemming

- Peildatum 1 oktober
- Alleen de stromen naar buiten het

sbao

primair onderwijs zijn opgenomen

vo

8,8

8,9

8,6

8,4

8,7

Geen onderwijs

0,6

0,5

0,5

0,3

0,3

- Stromen binnen het primair onderwijs
zijn af te leiden uit tabel 4.4

so

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

vo

1,1

1,1

1,4

1,1

1,1

Geen onderwijs

1,2

1,9

1,0

0,7

0,8

Deel C
vso

vo

2,3

2,6

2,8

1,0

1,2

Geen onderwijs

3,3

3,4

3,9

6,4

7,7

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 89

4 | Primair onderwijs

Instellingen po

Instellingen
De ontwikkeling van het aantal scholen is het saldo van stichtingen,
opheffingen en fusies. Het aantal scholen in het primair onderwijs is dit jaar
0,5 procent gedaald.
Tussen 2007 en 2011 daalde het aantal basisscholen 1 procent van 6.898 naar
6.807. Het aantal sbao scholen daalde in dezelfde periode 4 procent van 316
naar 304. Het aantal (v)so scholen bleef daarentegen nagenoeg gelijk en
bedraagt 324. Dat het aantal (v)so scholen niet is gedaald, is niet vreemd in
het licht van de stijgende leerlingaantallen in het (v)so.
De gemiddelde schoolgrootte in het basisonderwijs is tussen 2007 en 2011
met 2 leerlingen gedaald van 225 naar 223 leerlingen.
De gemiddelde schoolgrootte in het speciaal basisonderwijs is gedaald van
142 naar 137.
De gemiddelde schoolgrootte in het (voortgezet) speciaal onderwijs is door
de toename van het aantal (v)so leerlingen tussen 2007 en 2011 gestegen van
200 naar 216 leerlingen.

Het aantal schoolbesturen met 10 t/m 19 scholen is in die periode met 20
procent gedaald, waardoor het aantal grote schoolbesturen (met 10 of meer
scholen) praktisch gelijk gebleven is.
Het aantal schoolbesturen met minder dan 10 scholen is tussen 2007 en
2011 gedaald, van 1.049 naar 899. In totaal een daling van 150 besturen (ca.
14 procent). Deze daling betreft vooral het aantal schoolbesturen met één
school (83 minder) en het aantal schoolbesturen met 2 t/m 5 scholen (49
minder).

Denominatie
De afgelopen jaren is de verhouding van het aantal leerlingen over de vier
denominaties (openbaar, rooms-katholiek, protestants-christelijk en overig
bijzonder) nauwelijks veranderd.

Besturen
Door schaalvergroting is het aantal besturen in het primair onderwijs verder
gedaald. In 2011 waren er 1.190 schoolbesturen. Dat is een daling van 151
besturen of 11 procent ten opzichte van 2007.
Het aantal schoolbesturen met twintig of meer scholen is ten opzichte van
2007 toegenomen met ca. 30 procent (19 besturen).

Figuur 4.7 | Besturen naar aantal scholen per bestuur

Figuur 4,8 | Instellingen po naar denominatie ’overig bijzonder’

Aantal besturen

Aantal instellingen, 2011

1.400
1.200
1.000
800
600

Joods

2

Interconfessioneel

6

Hindoeïstisch

6

Evangelisch

15
38

Islamitisch

400

Samenwerkingsscholen

61

200

Antroposofisch

68

0

Algemeen bijzonder
2007
1

2008
2 t/m 5

2009
6 t/m 9

2010
10 t/m 19

90 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011
20 of meer

563
0

100

200

300

400

500

600

Tabel 4.6 | Instellingen in het primair onderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

OCW (DUO: BRIN-registratie,

A) Instellingen

Leerlingentellingen)

po vestigingen (scholen + nevenvestigingen)

7.909

7.920

7.910

7.865

7.821

po scholen

7.537

7.528

7.515

7.480

7.435

Toelichting

bao scholen

6.898

6.892

6.881

6.848

6.807

- Peildatum 1 oktober

bao nevenvestigingen

160

163

166

163

158

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

sbao scholen

316

313

311

308

304

sbao nevenvestigingen

40

38

32

25

22

(v)so scholen

323

323

323

324

324

(v)so nevenvestigingen

172

191

197

197

206

bao

225

225

225

224

223

sbao

142

141

139

139

137

(v)so

200

205

209

213

216

1.341

1.284

1.236

1.212

1.190

deel D

B) Gemiddelde schoolgrootte (aantal leerlingen per school)

C) Aantal besturen

D) Verdeling van basisscholen en leerlingen over denominaties (in procenten)
a) Scholen
Openbaar

33

33

33

33

33

Protestants-christelijk

30

30

30

26

26

Rooms-katholiek

31

30

30

30

30

Overig bijzonder

6

7

7

11

11

Openbaar

31

31

31

31

31

Protestants-christelijk

28

28

28

24

24

Rooms-katholiek

34

34

34

34

34

Overig bijzonder

7

7

7

11

11

b) Leerlingen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 91

4 | Primair onderwijs

Personeel en arbeidsmarkt po

Werkgelegenheid

Vrouwelijk personeel

De werkgelegenheid in het primair onderwijs is het afgelopen jaar met ruim
6 duizend voltijdbanen gedaald: van ruim 133 duizend voltijdbanen in 2010
naar bijna 127 duizend in 2011. Dit komt overeen met ongeveer 175 duizend
personen.

Het aandeel vrouwelijke leerkrachten is het afgelopen jaar met 1
procentpunt gestegen. Het lijkt zich te stabiliseren rond de 82 procent.
Hoewel in het primair onderwijs veel vrouwen werken, zijn zij in het
management nog ondervertegenwoordigd. Wel is het aandeel vrouwen in
managementfuncties de afgelopen jaren flink toegenomen. Het aandeel
vrouwelijke directeuren is gestegen van 28 procent in 2007 naar 40 procent
in 2011. Van de adjunct-directeuren is ruim meer dan de helft vrouw (59
procent). Dat was in 2007 nog 52 procent.

Het betreft ruim 100 duizend voltijdbanen in het basisonderwijs (bao)
6,6 duizend in het speciaal basisonderwijs (sbao) en 20 duizend in het
(voortgezet) speciaal onderwijs ((v)so). In zowel het bao, sbao als het (v)so
is de werkgelegenheid in het jaar 2011 gedaald. In het bao en sbao is deze
daling al in 2009 ingezet.

Leeftijdsverdeling personeel
In het primair onderwijs is het aandeel vijftigplussers onder leraren nu
redelijk stabiel. In 2011 was ruim een derde van de leraren 50 jaar of ouder
(38 procent). Het percentage vijftigplussers verschilt wel per regio. In het
zuiden van Limburg is het aandeel vijftigplussers onder het onderwijspersoneel (leraren en directie) rond de 47 procent. Maar ook Amsterdam scoort
met ruim 43 procent hoog. In Utrecht en Almere ligt het aandeel vijftig
plussers rond de 31 en 33 procent - een stuk lager.

Figuur 4.9 | Leeftijdsverdeling van docenten po

Figuur 4.10 | Personeelsleden po van 50 jaar en ouder

In fte’s

Leraren en directie naar regio, in procenten, 2011

4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
<= 20

25
2001

30

35

40
2006

45

50

55

2011

92 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

60

>= 65

Tabel 4.7 | Arbeidsmarktcijfers primair onderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal po personeelsterkte in fte’s

131,9

133,4

135,4

133,3

126,9

Totaal po personen

175,8

177,7

182,4

180,8

174,8

Totaal

105,6

106,1

107,4

105,3

100,2

Directeur

6,8

6,7

7,3

7,2

7,1

Adjunct-directeur

2,5

2,4

2,0

1,9

1,4

Docent

86,6

86,4

88,0

86,2

82,1

OCW (DUO: Salarisadministraties van

A) Personeel (aantal x 1.000)

instellingen)
Toelichting

bao personeelsterkte in fte’s

- Peildatum 1 oktober (de beschikbare
cijfers zijn opgehoogd i.v.m. het
ontbreken van gegevens van een aantal
instellingen)
- De categorie ‘overig personeel’ bevat

Overig personeel

9,6

10,6

10,2

10,1

9,7

Totaal

142,1

142,8

146,3

144,6

139,9
7,5

bao personen

onderwijsondersteunend personeel en

Directeur

7,0

7,0

7,5

7,5

organisatie- en beheerspersoneel

Adjunct-directeur

2,7

2,5

2,1

2,0

1,6

- De totalen in personen zijn zonder

Docent

116,1

115,7

119,2

117,6

113,9

Overig personeel

16,4

17,6

17,6

17,5

16,9

Totaal

7,3

7,3

7,3

7,1

6,6

Directeur

0,3

0,3

0,4

0,4

0,3

Adjunct-directeur

0,2

0,2

0,1

0,1

0,1

Docent

5,1

5,0

5,0

4,8

4,5

Overig personeel

1,8

1,9

1,8

1,8

1,7

dubbeltellingen binnen de (sub)sector
- 1 fte (fulltime equivalent) komt overeen

sbao personeelsterkte in fte’s

met 1 voltijdbaan
- Zie ook bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D
sbao personen

Totaal

10,1

10,0

10,1

9,9

9,3

Directeur

0,4

0,3

0,4

0,4

0,4

Adjunct-directeur

0,2

0,2

0,1

0,1

0,1

Docent

6,5

6,4

6,5

6,4

6,0

Overig personeel

3,0

3,1

3,0

3,0

2,8

(v)so personeelsterkte in fte’s

Totaal

19,0

20,0

20,7

20,9

20,0

Directeur

0,5

0,4

0,6

0,7

0,7

Adjunct-directeur

0,3

0,4

0,2

0,2

0,2

Docent

10,8

11,2

11,8

11,7

11,2

Overig personeel

7,3

8,0

8,1

8,3

7,9

Totaal

24,3

25,5

26,8

27,1

26,1
0,7

(v)so personen

Directeur

0,5

0,4

0,6

0,7

Adjunct-directeur

0,3

0,4

0,3

0,2

0,2

Docent

13,2

13,6

14,5

14,5

14,0

Overig personeel

10,3

11,1

11,5

11,7

11,2

Totaal

76

76

77

77

78

Directeur

28

33

35

37

40

Adjunct-directeur

52

49

56

57

59

Docent

80

80

81

81

82

Overig personeel

75

75

75

76

75

B) Percentage vrouwen (op basis van fte’s)
po

C) Percentage 50 jaar en ouder (op basis van fte’s)
po

Totaal

37

38

39

40

40

Directeur

67

67

67

67

67

Adjunct-directeur

59

60

60

61

62

Docent

35

36

37

37

38

Overig personeel

32

33

35

37

40

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 93

4 | Primair onderwijs

Voor- en vroegschoolse educatie (vve)

Vve

Kwaliteit VVE

Voor- en vroegschoolse educatie is bedoeld voor kinderen van 2,5 tot en met
5 jaar met een risico op een taalachterstand in het Nederlands (zogenaamde
doelgroepkinderen).

De gemeenten hebben de afgelopen jaren grote stappen vooruit gezet op
het gebied van de voorschoolse educatie. De meeste gemeenten voldoen
ook aan de eisen van het aantal opgeleide beroepskrachten. Leerkrachten
basisonderwijs zijn in iets mindere mate geschoold in vve dan leidsters van
peuterspeelzalen. Leidsters van kinderdagverblijven en peuterspeelzalen zijn
vaak mbo-geschoold, leidsters met een hbo-opleiding komen nauwelijks
voor.

Door het volgen van voorschoolse educatie krijgen kinderen een betere
start op de basisschool. Voorschoolse educatie wordt gegeven op instellingen voor kinderopvang en peuterspeelzalen. De regie voor het onderwijsachterstandenbeleid en de voorschoolse educatie ligt bij de gemeenten.
Peuterspeelzalen vallen onder de verantwoordelijkheid van gemeenten en
instellingen van kinderopvang worden geëxploiteerd door marktpartijen
met commerciële belangen.
Voor de instellingen voor kinderopvang bestaat een aparte wet waarin
kwaliteitseisen zijn opgenomen. Voor de peuterspeelzalen gold tot voor
kort geen apart wettelijk regime. Voorschoolse educatie werd tot 2006 met
name gegeven in de peuterspeelzalen. In de kinderopvang werd tot dat
jaar weinig voorschoolse educatie geboden. Met de wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE) die op 1 augustus 2010 in werking
is getreden, wordt aangestuurd op meer en betere voorschoolse educatie
in de kinderopvang en peuterspeelzalen. Peuterspeelzalen en kinderopvanginstellingen gaan hiervoor meer samenwerken. Het minimumniveau
van de kwaliteitseisen aan peuterspeelzalen komt meer in lijn met die van
de kinderopvang. Vroegschoolse educatie wordt gegeven in de eerste twee
groepen van de basisschool.

In bijna 73 procent van de gemeenten worden op (bijna) alle peuterspeelzalen extra personele uren ingezet bij de uitvoering van vve. Ongeveer
80 procent van de scholen met gewichtenleerlingen vormt een ‘vve-koppel’
met kinderdagverblijven of peuterspeelzalen met hetzelfde vve-programma.
Over het algemeen is het zo dat vve in de grotere gemeenten een hogere
kwaliteit heeft dan in de kleinere gemeenten.

Bereik doelgroep
Gemeenten stellen vast welke kinderen tot de doelgroep behoren. In 2011
is ruim 90 procent van de 2,5 tot 4-jarige doelgroepkinderen bereikt met
een vve-programma. In de vroegschoolse periode wordt 36 procent van de
4- en 5-jarige doelgroepkinderen (groepen 1 en 2 van het basisonderwijs)
met een vve-programma bereikt. In grote gemeenten is het voorschoolse en
vroegschoolse bereik over het algemeen groter dan in kleine gemeenten.
In de G4 krijgen de bereikte doelgroepkinderen al 4 dagdelen per week vve,
in de gemeenten buiten de G4 en G27 meestal 3 of minder dagdelen. Het
landelijk gemiddelde ligt op 3,4 dagdelen per week.
Het bereik van de doelgroepkinderen steeg in de voorschoolse educatie in
vijf jaar voortdurend; het bereik van doelgroepkleuters met vroegschoolse
educatie is licht gestegen.

Figuur 4.11 | Bereik vve-doelgroep
Als percentage van de totale doelgroep
100
80
60
40
20
0

G27

Kleine
Middelgrote
gemeenten gemeenten

Voorschools (2,5 tot 4 jaar)
2010
2011

94 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

G4

G27

Kleine
Middelgrote
gemeenten gemeenten

Vroegschools (4 en 5 jaar)

Tabel 4.8 | Bereik vve-doelgroep, 2011
Bron

Voorschools (2,5 tot 4 jaar)

Landelijke monitor vve 2011, Sardes
Gemeenten
Toelichting
- Omvang doelgroep en aantal

Vroegschools (4 en 5 jaar)

(peuterspeelzalen en kinderopvang)

(basisscholen)

Aantal

Perc.

Omvang

Aantal Perc. bereikt

bereikt

bereikt

doelgroep

bereikt

bereikt

doelgroep

Omvang

G4

--

--

--

6,570

65

10,057

bereikt: berekend op basis van aantal

G32

6.284

79

7.955

3.824

36

10.668

gewichtenleerlingen basisonderwijs

> 30.000 inw. (n=23)

6.148

79

7.782

2.893

26

11.124

oktobertelling 2010 (bron: DUO, OCW)

Kleine gemeenten (< 30.000 inw.) OAB-gem.

3.787

69

5.489

1.067

14

7.834

Totaal

16.219

76

21.226

14.354

36

39.683

- Percentage doelgroep bereikt: bij de
berekening is gecorrigeerd voor de
ondervertegenwoordiging van kleinere
gemeenten in de responsgroep
- Totaal percentage bij vroegschools is een
gewogen percentage

Tabel 4.9 | Procentuele verdeling van gemeenten naar aantal dagdelen vve per week, 2011
Bron

Gemeenten

<= 2 dd/pw

3 dd/pw

>= 4 dd/pw

Landelijke monitor vve 2011, Sardes

G4

0

0

100

G32

10

22

68

Toelichting

Middelgrote gemeenten (> 30.000 inw.)

13

26

61

- dd=dagdelen, pw=per week

Kleine gemeenten (< 30.000 inw.) OAB-gemeenten

17

36

47

Totaal

15

31

54

Tabel 4.10 | Gemiddeld aantal dagdelen vve per week (peuterspeelzalen)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

G4

4,0

4,0

4,0

3,9

4,0

G27

3,3

3,5

3,6

3,5

3,5

Toelichting

Middelgrote gemeenten (> 30.000 inw,)

3,0

3,1

2,9

3,2

3,5

- De eerste meting van de monitor vond

Kleine gemeenten (< 30.000 inw,) OAB-gemeenten

2,5

2,8

2,6

3,0

3,2

-

-

2,4

2,8

-

2,8

3,4

2,6

3,1

3,4

Landelijke monitor vve 2011, Sardes

plaats in het voorjaar 2007, de tweede

Kleine gemeenten (< 30.000 inw,) niet-OAB-gemeenten

in 2008, de derde in 2009, de vierde in

Totaal

2010 en de vijfde in 2011

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 95

5 | Voortgezet onderwijs

Stelsel en financiën vo

Onderwijsstructuur vo

Ontwikkeling uitgaven

Het voortgezet onderwijs omvat het voorbereidend wetenschappelijk
onderwijs (vwo), het hoger algemeen voortgezet onderwijs (havo), het
voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) en het praktijkonderwijs (pro).
Het havo en vwo leidt op tot vervolgopleidingen in het hoger onderwijs.
Binnen het vmbo bestaan vier leerwegen: basisberoepsgerichte leerweg (bl),
kaderberoepsgerichte leerweg (kl), gemengde leerweg (gl) en de theoretische leerweg (tl). Deze opleidingen sluiten aan bij vervolgopleidingen in
het mbo. Ook zijn er mogelijkheden om vanuit de gemengde en theoretische leerweg door te stromen naar het havo.
Het gekozen vakkenpakket in het vmbo bepaalt de kans van slagen.
Binnen de basisberoepsgerichte leerweg zijn leerwerktrajecten belangrijke
opties. De daarbij aangeboden combinatie van leren en werken spreekt
leerlingen aan die anders mogelijk het onderwijs hadden verlaten.
Ook de projecten waarbij het vmbo en mbo-2 tot één opleiding zijn geïntegreerd, het vm2-traject, kennen positieve resultaten.

De bekostiging van de personele en materiële uitgaven geschiedt op
grond van de Wet op het Voortgezet Onderwijs (WVO). Voor de personele
bekostiging is daarnaast ook onder andere het Formatiebesluit WVO en het
bekostigingsbesluit van kracht.
Tussen 2007 en 2011 stegen de OCW-uitgaven voor het voortgezet onderwijs
met ruim 951 miljoen euro. Dit is een toename van bijna 16 procent.
De belangrijkste redenen voor deze stijging zijn:
- de onderwijs-cao’s en de algemene loon- en prijsbijstellingen;
- de uitgaven aan informatie- en communicatietechnologie;
- aanvullende vergoedingen voor onderhoud, materieel, vernieuwing van
inventaris en voor interne verbouwing van het schoolgebouw, de praktijkgerichte leeromgeving vmbo/pro, evenals maatregelen ter verbetering van
energiezuinigheid en binnenmilieu;
- diverse uitgaven voor overige vernieuwingsoperaties;
- de uitgaven voor de gratis schoolboeken;
- de toenemende leerlingaantallen.

Uitgaven per leerling
In het vo zijn de gemiddelde uitgaven per leerling in 2011 ca. 7,5 duizend
euro. Binnen het voortgezet onderwijs varieert dit bedrag afhankelijk van de
samenstelling van de school. Vooral scholen die praktijkonderwijs, leerwegondersteunend onderwijs en voorbereidend beroepsonderwijs aanbieden,
komen gemiddeld hoger uit. Dat komt onder andere omdat voor de lwooen pro-leerlingen een extra vergoeding wordt ontvangen.

Figuur 5.1 | Financieringsstromen vo
Bedragen 2011 (x € 1 mld)

OCW

Ouders

6,9
Gemeenten

School

Studiemateriaal

96 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Tabel 5.1 | Financiële kerncijfers voortgezet onderwijs
Bron
Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)
Totaal uitgaven

5.999,0

6.484,9

6.788,3

6.958,0

6.950,4

Toelichting

Personeel / materieel

5.904,1

6.352,5

6.650,6

6.823,6

6.815,5

- OCW-uitgaven per leerling: totaal

Onderwijsverzorging

51,0

50,6

51,8

51,8

49,8

Overige uitgaven

14,9

51,6

53,2

49,2

49,7

gedeeld door totaal aantal leerlingen op

Apparaatskosten

29,1

30,3

32,6

33,4

35,5

peildatum 1 oktober

Toerekening aan DUO

23,4

24,7

26,8

25,4

27,5

Apparaatskosten OCW

5,7

5,6

5,8

8,0

7,9

Totaal ontvangsten

123,0

67,7

63,7

62,5

9,5

6,5

7,1

7,4

7,6

7,5

gesaldeerde OCW-uitgaven en
ontvangsten exclusief apparaatskosten

- FES-gelden vormen vanaf 2006 het
belangrijkste deel van de ontvangsten, ze
worden niet als de overige ontvangsten
gesaldeerd. Vanaf 2011 zijn er geen FESgelden meer
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

B) OCW-uitgaven per leerling (x € 1.000)
Totaal vo

deel B

Tabel 5.2 | Uitgaven per leerling per onderwijssoort, 2011 ( x € 1.000)
Bron
Bewerking Rijksbegroting OCW 2011

w.v. voor

w.v. voor

Totaal

personeel

materieel

Gemiddelde over alle onderwijssoorten

7,5

6,3

1,1

Toelichting

vo-gemeenschappelijk (leerjaar 1 + 2)

6,9

5,8

1,1

- De totale uitgaven zijn gesaldeerd

vmbo (leerjaar 3 + 4)

7,3

5,9

1,4

met de ontvangsten en inclusief

havo/vwo (leerjaar 3)

6,7

5,8

0,9

onderwijsverzorging en overige uitgaven

havo/vwo (leerjaar 4 + 5 + 6)

6,7

5,7

0,9

lwoo/pro

11,8

10,1

1,6

vavo

5,0

4,2

0,8

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 97

5 | Voortgezet onderwijs

Financiën van instellingen vo

Financiële positie

Liquiditeit

Bij de beoordeling van de financiële positie van het vo-veld is gekeken naar
de jaarrekeninggegevens van de door DUO bekostigde vo-besturen. De
financiële informatie van de vo-besturen gezamenlijk is iets verslechterd ten
opzichte van vorig jaar. De waarden van de solvabiliteit (inclusief voorzieningen), liquiditeit en rentabiliteit zijn, met uitzondering van solvabiliteit
(exclusief voorzieningen), afgenomen ten opzichte van de waarden in 2009.
Het totaal resultaat is, evenals vorig jaar, verder afgenomen ten opzichte
van het jaar daarvoor en is zelfs negatief geworden. Dit is, terugkijkend naar
de afgelopen 10 jaar, voor het eerst. Het resultaat bedraagt nu minus € 73,7
miljoen, en in 2009 nog € 30,6 miljoen positief.

De vlottende activa zijn gedaald met 8,7 procent van € 1.747,0 miljoen tot
€ 1.595,4 miljoen. De kortlopende schulden zijn zeer licht gestegen met
4,6 procent tot € 1.388,0 miljoen. Deze ontwikkelingen hebben er voor
gezorgd dat de liquiditeit in 2010 is afgenomen van 1,32 tot 1,15, waardoor
wederom de dalende lijn van de waarde van de liquiditeit verder wordt
doorgezet. Ondanks deze daling, is de liquiditeit van het grootste deel
van de vo-besturen nog goed. De liquiditeit zegt iets over de mate waarin
een bestuur in staat is aan haar verplichtingen op korte termijn te kunnen
voldoen. Het werkkapitaal, berekend door de kortlopende schulden af te
trekken van de vlottende activa, bedroeg in 2009 € 420,0 miljoen en in 2010
207,4 miljoen.

Solvabiliteit
De waarde van de solvabiliteit (inclusief voorzieningen) is gedaald van 0,59
naar 0,56. Het eigen vermogen is in 2010 iets afgenomen. De afname lijkt
beperkt doordat er in 2010 geen voorziening meer kon worden opgenomen
voor de BAPO (Bevordering Arbeidsparticipatie Ouderen). Eventueel
bestaande bapo-voorzieningen dienden na 2009, middels een stelselwijziging te worden overgeboekt naar het eigen vermogen. Als gevolg hiervan is
het eigen vermogen dus minder afgenomen dan verwacht en zijn de voorzieningen echter wel flink gedaald. De schulden zijn daarbij niet voldoende
gestegen om het balanstotaal te laten stijgen.

Rentabiliteit

Figuur 5.2 | Solvabiliteit van vo-instellingen

Figuur 5.3 | Liquiditeit van vo-instellingen

Spreiding solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

Spreiding liquiditeit (current ratio)

Door de negatieve ontwikkeling van het resultaat is ook de rentabiliteit
verder afgenomen van 0,3 procent in 2009 tot -1,0 procent in 2010. Het
resultaat is afgenomen met 340 procent van € 30,6 miljoen tot minus 73,5
miljoen, terwijl de totale baten zijn toegenomen met 3,8 procent. Bijna
tweederde van de besturen heeft een negatieve rentabiliteit.

120

80

100

70
60
aantal instellingen

aantal instellingen

80
60
40
20

50
40
30
20
10
0

0
<=
0,1
2004

0,1 0,2

0,2 0,3

0,3 0,4

0,4 0,5

0,5 0,6

0,6 0,7

0,7 0,8

2007

98 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0,8 0,9

>=
0,9

<=
0,5

2010

2004

0,5 1,0

1,0 1,5

1,5 2,0

2,0 2,5

2,5 3,0
2007

3,0 3,5

3,5 4,0

4,0 5,0

5,0 6,0

>=
6,0
2010

Tabel 5.3 | Balans- en exploitatiegegevens van vo-instellingen
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Weerstandsvermogen

29,6

29,9

26,2

24,3

23,7

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

0,67

0,66

0,59

0,59

0,56

Toelichting

Liquiditeit (current ratio)

1,69

1,60

1,38

1,32

1,15

- A) Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief

Rentabiliteit (in procenten)

2,0

1,5

1,0

0,3

-1,0

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

A) Financiële kengetallen

instellingen)

voorzieningen) / totaal vermogen. In
hoeverre kan de instelling aan haar

B) Gecumuleerde balans vo-instellingen (x € 1 mln)

verplichtingen op lange termijn voldoen

Totaal activa

3.598,1

3.843,8

3.947,7

4.048,2

3.935,1

Vaste activa

1.899,4

2.070,5

2.158,0

2.301,2

2.339,6

activa / kortlopende schulden. In welke

waarvan materiële vaste activa

1.429,7

1.611,2

1.758,4

1.918,5

2.018,0

mate kan de instelling op korte termijn

Vlottende activa

1.698,8

1.773,3

1.789,7

1.747,0

1.595,4

aan haar verplichtingen voldoen

waarvan liquide middelen

1.154,8

1.238,0

1.261,0

1.248,4

1.189,6

resultaat / totale baten + rentebaten). Dit

Totaal passiva

3.598,1

3.843,8

3.947,7

4.048,2

3.935,1

getal geeft aan welk deel van de totale

Eigen vermogen

1.779,5

1.880,0

1.726,3

1.732,5

1.730,6

baten / opbrengsten overblijft na aftrek

Voorzieningen

630,8

644,2

620,3

663,2

486,9

van alle lasten / kosten

Langlopende schulden

182,4

208,3

308,2

325,5

329,5

Kortlopende schulden

1.005,3

1.111,2

1.293,0

1.327,0

1.388,0

- A) Liquiditeit (current ratio): vlottende

- A) Rentabiliteit gewone bedrijfsvoering:

- C) In de post Overige overheidsbijdragen
zijn bijdragen en subsidies van andere
overheidsinstellingen dan OCW

C) Gecumuleerde exploitatierekeningen vo-instellingen (x € 1 mln)

opgenomen

Baten

5.970,2

6.244,1

6.545,6

7.095,5

7.291,8

Rijksbijdragen OCW

5.419,3

5.692,9

5.937,4

6.511,3

6.691,3

141,8

116,0

128,4

138,1

165,6

Lesgelden

3,0

4,3

20,0

12,0

9,3

Baten werk i.o.v. derden

17,3

15,5

12,2

15,6

29,2

Overige baten

388,7

415,3

447,6

418,4

396,4

Lasten

5.889,7

6.197,2

6.520,1

7.119,1

7.388,1

Personele lasten

4.633,8

4.850,0

5.122,5

5.509,1

5.720,5

Afschrijvingen

181,5

195,7

223,5

236,5

249,4

Huisvestingslasten

450,1

478,5

442,3

508,6

526,1

Overige instellingslasten

624,2

672,9

731,9

864,9

892,1

Saldo baten en lasten

80,5

47,0

25,5

-23,6

-96,3

Saldo financiële baten en lasten

40,7

47,2

38,2

48,1

23,0

Resultaat

121,2

94,2

63,6

24,5

-73,3

Belastingen

0,0

0,0

0,0

0,0

-0,1

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

0,0

0,2

0,5

Resultaat na belastingen

121,2

94,2

63,6

24,7

-72,8

Aandeel derden in resultaat

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Netto resultaat

121,2

94,2

63,6

24,7

-72,8

Buitengewoon resultaat

-9,9

2,4

-1,0

6,0

-0,8

Totaal resultaat

111,3

96,6

62,6

30,6

-73,7

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Overige overheidsbijdragen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 99

5 | Voortgezet onderwijs

Leerlingen vo

Aantallen

Verdeling over de sectoren

Het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs is in 2011/12 ten opzichte
van het vorige schooljaar verder toegenomen. Vanaf 2008/09 is een stijging
waarneembaar die in het jaar 2011/12, met een stijging van meer dan 1
procent, het hoogste niveau bereikt. Daarmee komt het aantal ingeschreven
leerlingen op scholen die door OCW en EL&I worden bekostigd op 918
duizend leerlingen.

In 2007 en 2008 zijn in het vmbo nieuwe intersectorale programma’s
ingevoerd. De leerlingaantallen worden in figuur 5.5 apart weergegeven
omdat deze leerlingen niet aan een specifieke sector zijn toe te delen.
Binnen de intersectorale programma’s kan gekozen worden voor Dienstverlening en Commercie, ICT -route, Technologie en Commercie, Technologie
en Dienstverlening, Technologie Oriëntatie en Sport en Dienstverlening en
Veiligheid.
Wanneer 2007 en 2011 tegen elkaar worden afgezet, is er een afname van
ruim 4 duizend leerlingen in de sector techniek waarneembaar. In het kader
van het stimuleren van de keuze voor techniek is dit een aandachtspunt voor
de komende jaren. Daar staat echter tegenover dat ruim 16.000 leerlingen
een intersectoraal programma volgen waarin de component techniek
aanwezig is.

Verdeling over onderwijssoorten
In schooljaar 2011/12 zit ruim 41 procent van de zorgleerlingen in de eerste
twee leerjaren van het voortgezet onderwijs. Ook bij de niet-zorgleerlingen
zit ruim 41 procent in de eerste twee leerjaren van het voortgezet onderwijs.
Ten opzichte van het vorige schooljaar betekent dit een lichte daling. Van
de niet-zorgleerlingen zit 18 procent in het vmbo (leerjaren 3 en 4) en 39
procent in het havo en het vwo (leerjaren 3, 4, 5 en 6). Vier jaar geleden lagen
deze percentages op respectievelijk 21 procent en 38 procent. Het aandeel
van havo en vwo is tot 2010 ten opzichte van 2007 steeds gestegen en is in
2011/12 gestabiliseerd. Daaruit kan de conclusie worden getrokken dat het
gemiddeld onderwijsniveau in Nederland sinds 2007 is gestegen.
Binnen het vmbo is de verdeling van leerlingen over de leerwegen in het
derde leerjaar nagenoeg gelijk aan die in het vorige schooljaar. Ook over de
afgelopen vijf jaar laat de verdeling een stabiel beeld zien.

Figuur 5.4 | Aantal leerlingen, 3e leerjaar vmbo (1)

Figuur 5.5 | Aantal leerlingen 3e leerjaar vmbo (2)

Naar leerweg en sector, inclusief zorg en groen onderwijs (AOC’s), 2007

Naar leerweg en sector, inclusief zorg en groen onderwijs (AOC’s), 2011

40.000

40.000

30.000

1.451

831
4.285

20.000

10.000

30.000

3.521

8.283

8.323

6.219

20.000

35.952
3.361

1.702

10.000

4.318

8.560

7.698

Basis

Kader

Gemengd

Zorg en welzijn

Groen

Techniek

Economie

3.317

6.966

4.630
5.872

2.635

37.113

7.654

6.268

3.334

0

4.298
2.954

2.815

8.859

8.589

6.510

2.107

Kader

Gemengd

0
Basis

Theoretisch
Intersectoraal

100 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mavo

Techniek

Economie

Zorg en welzijn

Groen

1.629
1.846
1.645
Theoretisch
mavo

Intersectoraal

Tabel 5.4 | Leerlingen per onderwijssoort en leerjaar (aantal x 1.000)
Bron

2007

OCW (DUO: Integrale leerlingtelling (ILT),

2008

2009

2010

2011

leerlingen doublure leerlingen doublure leerlingen doublure leerlingen doublure leerlingen doublure

1 cijfer VO en onderwijsmatrices), EL&I

Totaal vo (OCW)

905,9

42,2

900,2

39,6

902,0

43,9

908,0

49,7

918,0

54,0

Directie Kennis

Totaal vo excl. zorg (OCW)

792,1

38,2

787,6

35,5

789,8

38,9

795,2

44,5

805,1

48,4

vo 1

158,5

1,9

157,8

1,8

161,9

2,3

164,2

3,1

169,2

3,5

Toelichting

vo 2

162,0

5,4

159,9

5,5

158,7

5,5

162,5

6,4

165,0

6,9

- Aantallen op de peildatum 1 oktober

vo 3 (ongedeeld)

6,4

0,4

6,6

0,4

6,8

0,4

5,9

0,4

5,9

0,3

- vmbo t 3/4: inclusief vmbo t leerlingen

vmbo-mbo2 leerroutes

--

--

0,8

0,0

2,2

0,1

2,1

0,0

1,6

0,1

vmbo bl 3

10,1

0,6

8,9

0,6

7,4

0,5

7,2

0,5

7,1

0,6

vmbo bl 4

10,6

0,2

9,1

0,1

8,1

0,1

7,2

0,2

6,9

0,2

vmbo kl 3

20,6

1,3

19,8

1,2

18,7

1,2

18,6

1,2

18,9

1,3

vmbo kl 4

20,9

0,5

19,7

0,4

19,0

0,6

18,1

0,5

18,0

0,5

vmbo gl 3

13,0

0,6

13,2

0,6

12,8

0,7

12,7

0,6

13,4

0,7

- Exclusief vavo

vmbo gl 4

6,8

0,2

6,8

0,2

7,1

0,2

7,2

0,3

7,3

0,3

- Praktijkonderwijs: inclusief

vmbo tl 3

34,7

2,4

34,2

2,4

34,0

2,5

33,7

2,6

35,5

2,9

praktijkonderwijsleerlingen op AOC’s

vmbo tl 4

42,0

1,9

40,7

1,9

40,0

1,7

40,1

1,8

39,8

2,1

- Aantal leerlingen door EL&I bekostigd

havo 3

40,0

3,4

39,7

3,4

40,6

3,3

40,9

3,7

42,3

4,0

is exclusief de met AOC’s gefuseerde

havo 4

58,0

9,2

58,1

9,0

58,3

9,2

59,3

10,1

58,5

10,7

mavo’s

havo 5

47,4

3,5

47,9

1,9

50,5

4,3

51,0

5,2

52,1

5,6

vwo 3

41,8

1,0

42,8

1,0

42,8

1,0

42,8

1,1

43,0

1,1

aandeel landbouwleerlingen

vwo 4

42,8

2,6

42,7

2,4

43,2

2,5

42,7

2,7

41,9

2,8

in schooljaren 1/2 op

vwo 5

40,7

2,2

40,8

1,5

41,6

2,5

41,6

2,7

41,0

2,8

scholengemeenschappen

vwo 6

35,8

1,1

38,1

1,1

36,1

0,3

37,6

1,4

37,9

1,8

Totaal vo zorg (OCW)

113,8

3,9

112,6

4,1

112,2

5,0

112,9

5,3

112,9

5,6

lwoo 1

23,0

1,1

21,7

0,9

22,0

1,2

22,7

1,4

23,0

1,6

lwoo 2

23,1

1,0

23,3

0,9

22,6

1,1

22,7

1,1

22,8

1,1

--

--

--

--

--

--

1,1

0,0

1,4

0,1

lwoo bl 3

13,8

0,7

12,8

0,6

12,2

0,6

11,5

0,6

11,2

0,7

lwoo bl 4

12,6

0,2

12,3

0,2

11,8

0,2

11,1

0,3

10,4

0,3

lwoo kl 3

5,8

0,1

6,1

0,1

6,4

0,2

6,3

0,2

6,5

0,2

lwoo kl 4

4,9

0,1

5,7

0,1

6,1

0,2

6,3

0,2

6,3

0,2

lwoo gl 3

0,7

0,0

0,8

0,0

0,9

0,0

0,8

0,0

0,8

0,0

lwoo gl 4

0,4

0,0

0,5

0,0

0,5

0,0

0,5

0,0

0,5

0,0

lwoo tl 3

1,3

0,1

1,3

0,1

1,6

0,1

1,6

0,1

1,6

0,2

lwoo tl 4

1,2

0,1

1,3

0,1

1,5

0,1

1,7

0,1

1,7

0,1

pro - verblijfsjaar 1

5,9

0,3

5,5

0,4

5,4

0,5

5,4

0,4

5,8

0,5

pro - overige verblijfsjaren

21,2

0,3

21,3

0,6

21,4

0,7

21,2

0,6

21,0

0,5

Totaal vo (EL&I)

35,4

0,7

34,4

0,7

33,0

0,7

31,9

0,8

31,7

1,0

vmbo 1

4,2

0,0

4,4

0,0

4,2

0,0

4,2

0,0

4,6

0,0

vmbo 2

5,0

0,1

4,5

0,1

4,6

0,1

4,3

0,1

4,4

0,1

vmbo 3

5,6

0,2

5,3

0,2

4,8

0,2

4,8

0,2

4,5

0,3

vmbo 4

5,4

0,1

5,3

0,1

5,1

0,1

4,5

0,2

4,6

0,2

vmbo-mbo2 leerroutes

--

--

0,2

0,0

0,4

0,0

0,4

0,0

0,3

0,0

lwoo 1

3,7

0,0

3,5

0,0

3,4

0,0

3,4

0,0

3,4

0,1

lwoo 2

4,1

0,1

3,7

0,1

3,5

0,0

3,5

0,1

3,4

0,1

lwoo 3

3,9

0,1

3,8

0,1

3,5

0,1

3,1

0,1

3,1

0,1

lwoo 4

3,5

0,0

3,7

0,1

3,6

0,1

3,3

0,1

3,0

0,1

lwoo vmbo-mbo2 leerroutes

--

--

--

--

--

--

0,3

0,0

0,4

0,0

op AOC’s
- havo 3/4/5: inclusief Engelse Stroom
3/4/5
- vwo 5/6: inclusief Internationaal
Baccalaureaat 5/6

- EL&I vmbo 1/2 en lwoo 1/2: inclusief

- De aantallen bij vmbo-mbo2 leerroutes
bevatten alle leerjaren
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

lwoo vmbo-mbo2 leerroutes

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 101

5 | Voortgezet onderwijs

Stromen en rendement vo

Stromen
Naast de gediplomeerde doorstroom van het vo naar vervolgonderwijs is
ook de ongediplomeerde doorstroom opgenomen. Binnen ongediplomeerde doorstroom is directe en indirecte doorstroom te onderscheiden.
De indirecte doorstroom bestaat uit de groep leerlingen die, met of zonder
diploma, met vertraging van één jaar alsnog naar het vervolgonderwijs gaat.
Een voorbeeld hiervan zijn leerlingen die na het havo-examen eerst een
jaar op vakantie gaan om vervolgens in het hbo de studie te vervolgen. Voor
de gediplomeerden in 2011 zijn vanzelfsprekend nog geen gegevens over
indirecte doorstroom beschikbaar.
In 2008 hebben ongeveer 100 duizend leerlingen in het voortgezet onderwijs
een vmbo-diploma behaald. 95 procent van de gediplomeerde vmbo-ers
in dat jaar is - direct of indirect - doorgestroomd naar door OCW of EL&I
bekostigd vervolgonderwijs. In 2011 is dat percentage verder gestegen tot 96
procent. Vrijwel alle vmbo-gediplomeerden vervolgen dan hun opleiding en
vergroten daarmee de kans op het behalen van een startkwalificatie.
Vanaf 2008 is het percentage niet-doorstromers in alle leerwegen gedaald.
Van degenen die niet doorstromen is niet bekend of deze nog verder
gaan leren, bijvoorbeeld bij opleidingen voor geüniformeerde beroepen,
particuliere of bedrijfsscholen of in het buitenland. De doorstroom verschilt
tussen de leerwegen, waarbij de basisberoepsgerichte leerweg met 6 procent
het hoogste percentage niet-doorstromers van alle leerwegen in het vmbo
(waarvan gemiddeld 4 procent niet doorstroomt naar vervolgonderwijs)
heeft.

Bij het havo en het vwo is de indirecte doorstroom van gediplomeerden
naar door OCW of EL&I bekostigd onderwijs een stuk groter dan bij de
vmbo-gediplomeerden. Acht procent van de havo-gediplomeerden en
7 procent van de vwo-gediplomeerden begon in 2010 pas een jaar later
met een vervolgopleiding. Van zowel de havo-gediplomeerden als de
vwo-gediplomeerden staat na een jaar ongeveer 96 procent ingeschreven
bij een door OCW of EL&I bekostigde vervolgopleiding. De vwo-gediplomeerden staan vrijwel allemaal ingeschreven bij een opleiding voor
hoger onderwijs; in 2011 staat 80 procent van de havo-gediplomeerden
ingeschreven aan een opleiding voor hoger onderwijs, ruim 3 procent
aan een opleiding voor middelbaar beroepsonderwijs en 4 procent bij het
voortgezet onderwijs. Aangenomen mag worden dat ook in 2011 een deel
van de gediplomeerden die nu nog niet ingeschreven staat, alsnog in het
onderwijs terugkeert.

80
60
40
20
vo
mbo
overig
onbekend

vo
mbo
hbo
overig
onbekend

vmbo k

vmbo g

vmbo t

Direct

havo
Indirect

102 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mbo
hbo
wo
overig
onbekend

vo
mbo
overig
onbekend

vmbo b

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

vo
mbo
overig
onbekend

0

vwo

vmbo b

vmbo k

vmbo g

vmbo t

Direct

havo
Indirect

mbo
hbo
wo
overig
onbekend

100

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

110
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
vo
mbo
hbo
overig
onbekend

120

vo
mbo
overig
onbekend

Als percentage van totaal gediplomeerde uitstroom per onderwijssoort, 2010

vo
mbo
overig
onbekend

Figuur 5.7 | Gediplomeerden naar bestemming (2)

Als percentage van totaal gediplomeerde uitstroom per onderwijssoort, 2007

vo
mbo
overig
onbekend

Figuur 5.6 | Gediplomeerden naar bestemming (1)

vwo

Tabel 5.5 | Gediplomeerden naar bestemming (aantal x 1.000)
Bron

2008

OCW (DUO: onderwijsmatrices; 1 cijfer VO;

Herkomst

1 cijfer MBO; 1 cijfer HO)

vmbo bl

Toelichting
- Inclusief groen onderwijs , exclusief vavo
en vmbo is inclusief lwoo

Bestemming

Direct

2009
Indirect

Direct

2010
Indirect

Direct

2011
Indirect

Direct

vo

0,1

0,0

0,1

0,0

0,5

0,0

0,8

mbo

22,3

0,6

21,2

0,6

20,3

0,5

18,4

overig

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

onbekend

0,0

1,3

0,0

1,1

0,0

0,8

1,1

Totaal

24,3

23,0

22,1

20,3

- vo-diploma’s zijn behaald in het
betreﬀende kalenderjaar

vmbo kl

- Indirect: met een vertraging van 1 jaar
doorstromen
- De gegevens over de indirecte
doorstroom van gediplomeerden in
2011 komen pas begin 2013 beschikbaar

vmbo gl

- Totaal is direct en indirect
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

vmbo tl

havo

vwo

Totaal vo gediplomeerden

vo

0,0

0,0

0,0

0,0

0,1

0,0

0,1

mbo

26,0

0,4

25,3

0,3

25,0

0,3

24,0

overig

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

onbekend

0,0

0,8

0,0

0,7

0,0

0,5

0,9

Totaal

27,3

vo

0,3

0,0

0,3

0,0

0,3

0,0

0,2

mbo

5,7

0,0

5,5

0,1

5,5

0,0

5,6

26,4

26,0

25,0

overig

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

onbekend

0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

0,1

0,1

Totaal

6,2

6,0

5,9

6,0

vo

8,7

0,0

8,6

0,0

8,1

0,0

7,1

mbo

31,4

0,4

31,3

0,3

31,5

0,3

32,0
0,0

hbo

0,0

0,1

0,0

0,0

0,0

0,0

overig

0,3

0,1

0,2

0,0

0,3

0,0

0,2

onbekend

0,0

1,3

0,0

1,3

0,0

0,8

1,2

Totaal

42,2

41,9

41,1

40,5

vo

1,7

0,0

1,6

0,0

1,6

0,0

mbo

1,5

0,2

1,4

0,2

1,3

0,3

1,5
1,4

hbo

32,2

2,9

32,0

2,9

33,5

3,3

33,7
0,0

wo

0,0

0,1

0,0

0,0

0,0

0,0

overig

0,2

0,0

0,3

0,0

0,2

0,0

0,2

onbekend

0,0

2,5

0,0

2,2

0,0

1,9

5,6

Totaal

41,4

mbo

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

hbo

4,1

0,8

4,5

0,8

4,1

0,7

4,0

wo

22,9

3,0

24,2

3,1

22,8

3,1

23,2

40,7

42,1

42,4
0,0

overig

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

onbekend

0,0

1,6

0,0

1,5

0,0

0,8

5,5

Totaal

32,4

34,1

31,6

32,6

173,8

172,1

168,7

166,8

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 103

5 | Voortgezet onderwijs

Stromen en rendement vo

Het aantal ongediplomeerde leerlingen dat jaarlijks een andere opleiding
kiest, is over de afgelopen vier jaar relatief constant. Bij de havo - en
vwo-leerlingen is in 2011 wel een stijging van meer dan 2 duizend leerlingen
te zien. Jaarlijks kiezen circa 320 duizend leerlingen voor een andere
opleiding, bijvoorbeeld vmbo-leerlingen die de basisberoepsgerichte
leerweg volgen en zich een jaar later inschrijven voor een mbo-opleiding, of
leerlingen die van de theoretische leerweg overstappen naar het havo en van
het havo naar het mbo.
De tussentijdse overstap naar het mbo wordt deels veroorzaakt door de
maximale verblijfsduur in het vmbo en de onderbouw in het vo. Voor andere
leerlingen is een specifieke beroepskeuze bepalend voor de overstap. Andere
keuzes zijn vavo, particulier onderwijs en politie- en defensieopleidingen.

vmbo k

vmbo g

vmbo t

Direct

havo
Indirect

104 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

vwo

vmbo b

vmbo k

vmbo g

vmbo t

Direct

havo
Indirect

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

vmbo b

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

0
vo
mbo
hbo
overig
onbekend

10

0

vo
mbo
overig
onbekend

20

10

vo
mbo
overig
onbekend

30

20

vo
mbo
overig
onbekend

40

30

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

50

40

vo
mbo
hbo
wo
overig
onbekend

60

50

vo
mbo
hbo
overig
onbekend

60

vo
mbo
overig
onbekend

Als percentage van totaal ongediplomeerde uitstroom per onderwijssoort, 2010

vo
mbo
overig
onbekend

Figuur 5.9 | Ongediplomeerden naar bestemming (2)

Als percentage van totaal ongediplomeerde uitstroom per onderwijssoort, 2007

vo
mbo
overig
onbekend

Figuur 5.8 | Ongediplomeerden naar bestemming (1)

vwo

Tabel 5.6 | Ongediplomeerden naar bestemming (aantal x 1.000)
Bron

2008

OCW (DUO: onderwijsmatrices; 1 cijfer VO;

Herkomst

1 cijfer MBO; 1 cijfer HO)

vmbo b lj 3-4

Toelichting
- Inclusief groen onderwijs , exclusief vavo
en vmbo is inclusief lwoo

Bestemming

Direct

2009
Indirect

Direct

2010
Indirect

Direct

2011
Indirect

Direct

vo

1,8

0,0

1,6

0,0

1,6

0,0

1,6

mbo

3,4

0,3

3,1

0,3

3,0

0,2

3,1
0,4

overig

0,3

0,1

0,4

0,0

0,4

0,0

onbekend

0,0

0,9

0,0

0,6

0,0

0,6

Totaal

6,9

6,0

5,8

1,0
6,0

- De stroom vindt plaats in het betreﬀende
kalenderjaar

vmbo k lj 3-4

- De uitstroom naar vo is naar een hoger of
lager niveau binnen het vo
- Indirect: met een vertraging van 1 jaar
doorstromen

vo

2,1

0,0

2,3

0,0

2,3

0,0

2,2

mbo

1,6

0,2

1,5

0,1

1,5

0,1

1,5
0,2

overig

0,2

0,0

0,2

0,0

0,2

0,0

onbekend

0,0

0,3

0,0

0,3

0,0

0,3

Totaal

4,4

4,4

4,4

0,4
4,3

- De gegevens over de indirecte
doorstroom van ongediplomeerden in

vmbo g lj 3-4

2011 komen pas begin 2013 beschikbaar
- Totaal is direct en indirect
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C
vmbo t lj 3-4

havo lj 4-5

vwo lj 4-6

Totaal vo ongediplomeerden

vo

0,5

0,0

0,5

0,0

0,6

0,0

0,7

mbo

0,3

0,0

0,3

0,0

0,3

0,0

0,4
0,1

overig

0,1

0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

onbekend

0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

0,1

Totaal

1,0

1,1

1,2

0,1
1,3

vo

1,0

0,0

1,1

0,0

1,1

0,0

1,1

mbo

1,5

0,1

1,3

0,1

1,4

0,1

1,5

hbo

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

overig

0,7

0,0

0,7

0,0

0,7

0,0

0,8

onbekend

0,0

0,4

0,0

0,3

0,0

0,3

Totaal

3,8

3,6

3,7

0,5
3,9

vo

0,2

0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

0,1

mbo

4,3

0,3

4,3

0,2

4,8

0,2

5,2

hbo

0,2

0,3

0,1

0,2

0,1

0,2

0,2

wo

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

overig

4,1

0,1

3,6

0,1

3,9

0,1

3,4

onbekend

0,0

1,0

0,0

0,8

0,0

0,8

Totaal

10,4

9,4

10,3

1,3
10,2

vo

3,6

0,0

4,1

0,0

4,9

0,1

5,2

mbo

0,2

0,0

0,1

0,0

0,1

0,0

0,2

hbo

0,5

0,1

0,5

0,1

0,4

0,1

0,4

wo

0,1

0,3

0,1

0,2

0,1

0,2

0,1

overig

2,3

0,1

3,5

0,1

3,0

0,0

2,7

onbekend

0,0

0,6

0,0

0,5

0,0

0,6

Totaal

7,8

9,3

9,5

9,7

34,4

33,9

34,9

35,4

1,1

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 105

5 | Voortgezet onderwijs

Instellingen en personeel vo

Scholen

Werkgelegenheid

Het voortgezet onderwijs telt in het schooljaar 2011/12 646 scholen. Van deze
scholen is 44 procent een brede scholengemeenschap waar zowel vmbo,
havo en vwo - en bij 8 procent - ook praktijkonderwijs wordt aangeboden.
Op de brede scholengemeenschappen zit 70 procent van de leerlingen. De
samenstelling van de scholen voor voortgezet onderwijs is in de afgelopen
jaren stabiel gebleven.

De werkgelegenheid in het voortgezet onderwijs is het afgelopen jaar
gedaald. Van 87,6 duizend voltijdbanen in 2010 naar 85,3 duizend in 2011.
Dat komt overeen met bijna 107 duizend personen.

Scholen met en zonder leerplusarrangement
In 2007 is de cumi-regeling in het voortgezet onderwijs afgeschaft en
het leerplusarrangement ingevoerd. Bij het leerplusarrangement krijgen
scholen extra financiering wanneer een bepaald deel van de leerlingen dat
op de school is ingeschreven in een armoedeprobleemcumulatiegebied
woont. In het schooljaar 2011/12 ontvangt een kwart van de scholen extra
financiering. Deze middelen komen ten goede aan ruim een kwart van
de leerlingen in het voortgezet onderwijs. Niet alle scholen die voor een
leerplusarrangement in aanmerking komen, staan in de G4: meer dan de
helft van de scholen staan in middelgrote of kleinere gemeenten.

Aandeel vrouwen
Het aandeel vrouwelijke leerkrachten is het laatste jaar gelijk gebleven met
45 procent. Het aandeel vrouwen in managementfuncties is het afgelopen
jaar gestegen, van 26 procent in 2010 naar 28 procent in 2011.

Leeftijd
Het aandeel 50-plussers onder het onderwijzend personeel is het afgelopen
jaar gelijk gebleven (44 procent).
Het aandeel 50-plussers verschilt wel sterk per regio. In veel regio’s is tussen
de 42 en 47 procent van het onderwijspersoneel (leraren en directie) 50 jaar
of ouder. In Noord Groningen is het aandeel vijftigplussers, met bijna 58
procent, een stuk hoger. Ook in Zuid-Limburg is dit aandeel met bijna 54
procent een stuk hoger. In Rotterdam daarentegen, was in 2011 ongeveer 40
procent van het personeel vijftig jaar of ouder.

Figuur 5.10 | Leeftijdsverdeling van docenten vo

Figuur 5.11 | Personeelsleden vo van 50 jaar en ouder

In fte’s, exclusief groen onderwijs

Docenten en directie naar regio, in procenten, 2011

3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
<= 20

25
2001

30

35

40
2006

45

50

55
2011

106 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

60

>= 65

Tabel 5.7 | Scholen en leerlingen naar schoolsoorten (procentuele verdeling)
Bron

2007

OCW (DUO: Integrale leerlingtelling (ILT), 1
cijfer VO en BRIN)

2008

2009

2010

2011

scholen

lln

scholen

lln

scholen

lln

scholen

lln

scholen

lln

Totaal vo (scholen x 1; lln x 1.000)

645

907

647

902

644

904

646

909

646

919

Praktijkonderwijs

17

2

18

2

18

2

18

2

18

2

Toelichting

vbo

1

0

1

0

1

0

1

0

1

0

- Peildatum 1 oktober

vbo/pro

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

- Alle scholen die een licentie bezitten, ook

avo cat.

2

1

2

1

2

1

2

1

3

1

als er geen leerlingen zijn ingeschreven

vwo

6

3

6

3

6

3

6

3

6

3

avo sgs.

21

19

21

19

21

19

21

19

21

19

avo/vbo (smal)

5

3

6

3

6

3

6

3

6

3

avo/vbo met pro (smal)

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

avo/vbo (breed)

36

53

36

54

35

54

36

54

35

54

avo/vbo met pro (breed)

9

17

8

16

8

17

8

16

8

16

Verticale scholengemeenschappen

2

1

2

1

2

1

2

1

2

1

- EL&I-leerlingen in leerjaar 1+2 op
scholengemeenschappen zijn meegeteld
- Exclusief vo-leerlingen uitbesteed aan
vavo

Bron

Tabel 5.8 | Scholen met en zonder leerplusarrangementen, 2011 (in procenten)

OCW (DUO: 1 cijfer VO en BRIN)

scholen

lln

Totaal (scholen x 1; lln x 1.000)

646

919

Toelichting

Met leerplusarrangementen

25

26

- Scholen die in betreﬀende jaar extra

G4

11

9

G27

11

12

financiering krijgen, met alle leerlingen
op die scholen. Is exclusief AOC’s
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C en D

overig

3

5

Zonder leerplusarrangementen

75

74

G4

4

3

G27

17

15

overig

54

56

Bron
OCW (DUO: Salarisadministraties van

Tabel 5.9 | Kerncijfers personeel voortgezet onderwijs

instellingen)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Personeelsterkte (fte’s x 1.000)

85,7

86,0

88,0

87,6

85,3

Toelichting

Directie

4,3

4,5

4,6

4,6

4,6

- Peildatum 1 oktober (de beschikbare

Docenten

63,0

63,2

64,3

63,8

61,9

cijfers zijn opgehoogd i.v.m. het

Overig personeel

18,4

18,4

19,1

19,2

18,7

ontbreken van gegevens van een aantal

B) Personen (aantal x 1.000)

104,4

105,0

108,4

108,6

106,7

instellingen)

Directie

4,4

4,6

4,8

4,7

4,8

Docenten

75,6

76,0

77,8

77,8

76,4

Inclusief het vo-personeel op een bve-

Overig personeel

24,4

24,4

25,8

26,1

25,5

instelling

C) Percentage vrouwen (op basis van fte’s)

43

42

44

45

45

Directie

24

22

26

26

28

onderwijsondersteunend personeel en

Docenten

42

42

43

44

45

organisatie- en beheerspersoneel

Overig personeel

48

49

50

51

51

D) Percentage 50 jaar en ouder (op basis van fte’s)

44

44

45

46

47

dubbeltellingen binnen de (sub)sector

Directie

68

67

69

70

69

- 1 fte (fulltime equivalent) komt overeen

Docenten

42

42

43

44

44

Overig personeel

44

45

46

48

50

- Exclusief personeel bekostigd door EL&I.

- De categorie overig personeel bevat

- Het totaal in personen is zonder

met 1 voltijdbaan
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 107

5 | Voortgezet onderwijs

Profielkeuze vo

Profielkeuze vo
In het schooljaar 1999/00 zijn voor alle leerlingen in het havo en vwo de
profielen ingevoerd. Naast de enkelvoudige profielen kunnen ook profielcombinaties worden gekozen. De belangrijkste profielen zijn Natuur en
Techniek / Natuur en Gezondheid én Economie en Maatschappij / Cultuur
en Maatschappij. Andere combinaties komen ook wel voor, maar het aantal
leerlingen dat daarvoor kiest bedraagt nog geen honderd. In tabel 5.10 zijn
deze combinaties dan ook weggelaten.
In vwo-4 kiest een relatief groot aantal leerlingen voor een profielcombinatie. Dit wordt deels veroorzaakt door scholen die de profielkeuze
uitstellen. Zij bieden dan twee stromen aan (de natuur- en de maatschappijstroom). Tussen vwo-4 en vwo-5 worden de verschillen in profielkeuze
kleiner. In vwo-6 was de profielkeuze tot 2009/10 stabiel. Vanaf 2009 zien we
een stijging bij de keuze voor de profielcombinatie Natuur en Techniek en
Natuur en Gezondheid van 11 procent. In 2011 is dit gestegen tot 18 procent
en gestabiliseerd.
De havoleerlingen kiezen minder vaak voor een combinatieprofiel dan
leerlingen in het vwo, maar vanaf 2007 stijgt dit percentage wel tot 9 procent
in 2011. In het vwo gaat het in het vierde leerjaar om iets minder dan een
kwart van de leerlingen. Dit percentage loopt in het examenjaar met enkele
procenten op. Waarschijnlijk zoeken leerlingen in het examenjaar meer
veiligheid in een combinatieprofiel.
In 2007 treden in het vierde leerjaar opvallende verschuivingen op. Bij het havo
loopt de keuze voor Cultuur en Maatschappij terug ten gunste van het profiel
Economie en Maatschappij, terwijl het vierde leerjaar vwo een opvallende
verschuiving van combinatieprofielen naar Natuur en Techniek te zien geeft.

Door een wijziging van de profielregeling en verscherping van de
exameneisen, bestond de angst dat meer leerlingen voor Cultuur en
Maatschappij zouden kiezen. Dit blijkt niet het geval te zijn. Een mogelijke
verklaring daarvoor ligt hoogstwaarschijnlijk in de vernieuwde tweede
fase, die per 2007 van kracht is geworden (geen deelvakken meer en grotere
keuzemogelijkheden binnen het profiel). Dit beeld is ook in de laatste twee
jaar nog zichtbaar, waarmee de verdeling zich lijkt te stabiliseren.
In 2011 kiest in het vwo 55 procent van de leerlingen voor een exact profiel,
terwijl 35 procent van de havoleerlingen exact kiest. In de examenjaren zijn
deze percentages vrijwel gelijk.

Verschillen in keuzes tussen jongens en meisjes
Het verschil in keuzes tussen jongens en meisjes blijkt nog steeds duidelijk
aanwezig, maar vooral in het vwo neemt het verschil wel af. Bij het havo
kiest in 2011 43 procent van de jongens en 34 procent van de meisjes een
exact profiel. Bij het vwo liggen deze percentages op 66 procent bij de
jongens en 55 procent bij de meisjes. In het vwo kiezen meisjes aanzienlijk
vaker Natuur en Gezondheid dan jongens. Ook groeit het aandeel meisjes
dat Natuur en Techniek of beide N-profielen volgt. Binnen het havo zijn de
verschillen groter dan in het vwo. Meisjes op het havo kiezen nog steeds
zelden Natuur en Techniek en het aandeel meisjes binnen Natuur en
Gezondheid is slechts een beetje groter dan het aandeel jongens. Een klein
deel van de jongens kiest voor het profiel Cultuur en Maatschappij en dit
percentage blijft in vergelijking met 2010 gelijk. Dit zien we binnen het havo
en het vwo.

Figuur 5.12 | Vwo-leerlingen in de profielen

Figuur 5.13 | Havo-leerlingen in de profielen

Als percentage van alle vwo-leerlingen in de profielen, vwo 4, 5 en 6

Als percentage van alle havo-leerlingen in de profielen, havo 4 en 5
60

40

50
30
40
30

20

20
10
10
0
07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11
Natuur en
techniek

Natuur en
gezondheid
Totaal

Economie en
maatschappij
Jongens

Cultuur en
maatschappij
Meisjes

108 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Profiel
combinatie

0
07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11 07 08 09 10 11
Natuur en
techniek

Natuur en
gezondheid
Totaal

Economie en
maatschappij
Jongens

Cultuur en
maatschappij
Meisjes

Profiel
combinatie

Tabel 5.10 | Havo- en vwo-leerlingen in de profielen (aantal x 1.000)
Bron

2007

OCW (DUO: Integrale leerlingtelling (ILT) en

aantal

%

58

100

1 cijfer VO)

Totaal havo 4

2008
aantal

2009

2010

2011

%

aantal

%

aantal

%

aantal

%

58 100

58

100

59

100

58

100

Natuur en techniek (nt)

27

11

7

12

7

12

6

11

7

11

Toelichting

Natuur en gezondheid (ng)

10

18

10

18

11

19

11

19

11

19

- Peildatum 1 oktober

Economie en maatschappij (em)

24

42

25

44

26

44

26

44

27

46

- Overige profielcombinaties hebben

Cultuur en maatschappij (cm)

12

21

11

19

10

17

10

17

9

16

weinig leerlingen, meestal veel minder

Profielcombinatie (nt/ng)

2

4

3

5

3

5

3

5

3

5

dan 1 procent. Daarom zijn ze hier niet

Profielcombinatie (em/cm)

2

3

2

3

2

3

2

3

2

3

Totaal havo 5

47

100

48 100

50

100

51

100

52

100

Natuur en techniek (nt)

4

9

5

10

5

11

5

10

5

10

Natuur en gezondheid (ng)

9

19

8

17

9

18

9

18

10

19

Economie en maatschappij (em)

17

37

20

42

22

43

22

43

23

44

Cultuur en maatschappij (cm)

15

33

10

21

9

19

9

17

9

17

Profielcombinatie (nt/ng)

1

2

3

6

3

7

3

7

4

7

Profielcombinatie (em/cm)

0

1

2

3

2

3

2

4

2

3

Totaal vwo 4

43

100

42 100

43

100

43

100

42

100

Natuur en techniek (nt)

7

16

7

17

7

17

7

16

8

18

Natuur en gezondheid (ng)

10

22

9

22

9

22

9

22

9

23

Economie en maatschappij (em)

11

25

11

25

11

26

11

26

11

27

Cultuur en maatschappij (cm)

5

12

4

10

4

10

4

10

4

9

Profielcombinatie (nt/ng)

7

16

7

17

7

17

7

17

6

15

Profielcombinatie (em/cm)

4

8

4

9

4

8

4

9

3

8

Totaal vwo 5

40

100

40 100

41

100

41

100

40

100

Natuur en techniek (nt)

6

14

7

17

7

18

7

17

7

18

Natuur en gezondheid (ng)

13

32

9

22

9

22

9

22

9

23

Economie en maatschappij (em)

13

32

11

28

11

27

11

27

11

28

Cultuur en maatschappij (cm)

7

18

6

14

5

12

5

12

5

11

Profielcombinatie (nt/ng)

2

4

5

13

6

15

6

15

6

14

Profielcombinatie (em/cm)

0

1

2

5

2

6

3

6

2

6

Totaal vwo 6

36

100

38 100

36

100

37

100

37

100

Natuur en techniek (nt)

5

13

5

13

6

16

6

16

6

16

Natuur en gezondheid (ng)

11

32

12

32

7

20

8

20

8

20

Economie en maatschappij (em)

11

31

12

32

10

27

10

26

10

26

Cultuur en maatschappij (cm)

7

19

7

18

5

14

5

13

5

12

Profielcombinatie (nt/ng)

2

4

2

5

6

17

7

18

7

18

Profielcombinatie (em/cm)

0

1

0

1

2

6

3

7

3

8

weergegeven

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 109

5 | Voortgezet onderwijs

VO-stromen naar kenmerken van het huishouden

Studievoortgang in het vo

Doorstroom naar het mbo zonder diploma

Niet iedere leerling doorloopt de reguliere weg in het voortgezet onderwijs.
Er zijn tal van individuele loopbanen door het voortgezet onderwijs
(vo) mogelijk. Leerlingen met verschillende achtergronden vragen om
verschillende schoolloopbanen.
Van de leerlingen die in 2004/05 in de brugklas zaten, is onder andere
gekeken welke onderwijssoort ze volgden in 2010/11. In het zevende jaar dat
de brugklassers zijn gevolgd, zat nog bijna 2 procent op de havo en bijna 4
procent op het vwo. Ruim 45 procent had met een diploma op vmbo-niveau
het voortgezet onderwijs verlaten; bijna 21 procent had dit met een diploma
voor het havo gedaan en bijna 15 procent met een vwo-diploma. Bijna 14
procent had zonder diploma het vo verlaten. Een enkele leerling volgde nog
een vmbo-opleiding. Het onderwijs dat een leerling volgt, hangt samen
met de thuissituatie van de leerling. Zo hebben leerlingen die enig kind
zijn vaker het vo verlaten zonder diploma dan leerlingen met één of twee
broertjes of zusjes. Kinderen uit een gezin met hogere inkomsten hebben
beduidend vaker een diploma gehaald op de hogere niveaus in het vo dan
kinderen uit een gezin met een lager inkomstenniveau.

Van de brugklassers uit 2004/05 is bijna 14 procent tot en met het begin van
schooljaar 2010/11 zonder diploma uit het bekostigde voortgezet onderwijs
gestroomd. Bijna 35 procent van deze leerlingen volgde in schooljaar 2010/11
een mbo-opleiding. De grootste groep (13 procent) die een mbo-opleiding
volgde, deed dit in 2010/11 op niveau 4 (middenkader/specialistenopleiding) en
12 procent volgde een opleiding op niveau 2 (basisberoepsbeoefenaar). Bijna
8 procent deed een mbo-opleiding op niveau 3 (vakopleiding) en 2 procent
op niveau 1 (assistent-opleiding). Bijna 9 procent van de leerlingen die zonder
diploma het voortgezet onderwijs had verlaten, volgde in 2010/11 weliswaar
geen mbo-opleiding, maar had in de tussentijd wel een mbo-diploma behaald.
De overige uitstromers uit het vo zonder diploma waren bijvoorbeeld naar het
praktijkonderwijs, vavo, particuliere onderwijs of speciale scholen gegaan of
hebben hun onderwijsloopbaan (tijdelijk) gestaakt.
Niet-westers allochtone leerlingen verlieten vaker het vo zonder diploma
dan autochtone leerlingen. Onder leerlingen met een Antilliaanse of
Arubaanse herkomst lag dit aandeel net wat hoger dan onder de andere
herkomstgroeperingen; ruim 26 procent van hen stroomde zonder diploma
uit het vo. Het aandeel dat doorging in het mbo is ook nog eens het laagst
van de grootste niet-westerse herkomstgroepen. Jongeren zonder broertjes
of zusjes stroomden vaker zonder diploma uit het voortgezet onderwijs
dan jongeren met broertje(s) of zusje(s). Hetzelfde geldt voor kinderen
uit een eenoudergezin van wie 21 procent zonder diploma uit het vo was
gestroomd, terwijl dit onder kinderen uit een tweeoudergezin 12 procent
was. Jongeren uit gezinnen met lagere inkomsten hadden ook een hoger
uitstroom percentage zonder diploma dan jongeren uit gezinnen met
hogere inkomsten.

Vwo-examens
Vwo-leerlingen die zonder vertraging hun gang door het vo doorlopen,
doen aan het eind van hun zesde jaar examen, in dit geval in 2009/10.
Bijna 15 procent van alle gevolgde brugklassers haalde in dat jaar hun
vwo-diploma, terwijl een schooljaar later in 2010/11 ook bijna 4 procent nog
een vwo-opleiding aan het volgen was.

Figuur 5.14 | Brugklasleerlingen in hun zevende jaar

Figuur 5.15 | Ongediplomeerde uitstroom

Onderwijspositie in 2010/11 naar aantal kinderen in huishouden en inkomsten van het
huishouden, brugklascohort 2004/05

Uitstroom uit het vo zonder diploma t/m begin 2010/11,
brugklascohort 2004/05

Totaal
Totaal
1 kind

<2 keer minimumloon
2 tot 4 keer minimumloon
≥ 4 keer minimumloon

2 kinderen
3 kinderen≥

Thuiswonend met 1 ouder
Thuiswonend met 2 ouders

<2 keer minimumloon
2 tot 4 keer minimumloon
≥ 4 keer minimumloon

%
0

vmbo

20
havo

Uit vo met havo-diploma

40
vwo
Uit vo met vwo-diploma

60

80

100

Uit vo met vmbo-diploma
Uit vo zonder diploma

110 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1 kind
2 kinderen
≥ 3 kinderen
0

5

10

15

20

25

Tabel 5.11 | Brugklasleerlingen uit 2004/05 zonder diploma en hun onderwijspositie in het mbo in 2010/11
Bron

Totaal

waaronder uit vo zonder diploma in 2010/11

http://statline.cbs.nl

waaronder in het mbo in 2010/11

Toelichting
- Het gaat hier om de leerlingen die in

Totaal

totaal

niveau 1

niveau 2

niet in mbo maar

niveau 3 niveau 4

met mbo-dipl.

x 1000

%

185,6

13,9

34,8

1,8

12,0

7,8

13,2

8,7

schooljaar 2004/05 voor het eerst in
leerjaar 1 van het voortgezet onderwijs

Geslacht

zaten

Jongens

94,3

15,3

35,2

2,1

14,1

7,3

11,7

9,7

Meisjes

91,3

12,5

34,4

1,4

9,4

8,4

15,2

7,3

- Het totaal is inclusief een kleine
groep leerlingen van wie de
achtergrondkenmerken onbekend zijn
- De inkomsten betreﬀen de inkomsten

Herkomstgroepering
Autochtonen

144,0

10,9

36,9

1,3

11,1

8,3

16,2

8,8

uit arbeid en uitkeringen van alle leden in

Westers allochtonen

11,7

18,7

27,2

1,4

9,1

6,1

10,6

7,7

het huishouden waartoe de leerling eind

Niet-westerse allochtonen

28,7

25,4

34,9

3,1

15,6

7,6

8,6

9,0

september van 2004 behoorde

w.v.
Turken

6,7

26,1

41,8

2,8

19,6

9,8

9,6

10,2

Marokkanen

5,7

25,3

42,2

3,5

19,8

9,4

9,4

10,5

Surinamers

4,9

19,8

38,0

3,5

16,9

7,8

9,8

8,5

Antillianen en Arubanen

2,1

26,4

33,3

6,7

15,6

4,3

6,7

8,9

Overige niet-westerse allochtonen

9,3

27,8

25,2

2,1

10,1

5,6

7,5

7,7

1 kind

18,5

17,4

33,2

1,8

12,9

7,7

10,8

10,0

2 kinderen

87,3

12,1

36,4

1,6

12,3

7,8

14,6

8,6

3 kinderen

52,2

12,3

36,3

1,7

11,3

7,9

15,4

8,3

4 of meer kinderen

24,2

15,8

37,5

2,2

13,8

9,0

12,5

9,5

Thuiswonend met 2 ouders

154,0

11,6

37,0

1,3

11,8

8,2

15,6

8,1

Thuiswonend met 1 ouder

27,2

21,3

33,8

3,0

14,2

7,3

9,4

10,8

Overig huishouden

0,4

44,7

23,7

3,6

8,8

7,2

4,1

13,4

<2 keer minimumloon

45,9

20,7

35,1

2,8

14,6

7,7

9,8

11,2

2 tot 4 keer minimumloon

85,9

11,2

40,3

1,4

13,2

9,0

16,6

8,4

≥4 keer minimumloon

50,4

10,1

29,9

0,4

6,4

6,6

16,5

5,3

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Aantal kinderen in huishouden

Gezinstype

Inkomstenniveau huishouden

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 111

5 | Voortgezet onderwijs

Allochtone leerlingen in het vo

Verdeling over de onderwijssoorten

Sector- en profielkeuze

De verdeling van leerlingen over onderwijssoorten van het voortgezet
onderwijs naar herkomstgroepering is het beste te vergelijken door te kijken
naar aantallen leerlingen in leerjaar 3. In dat leerjaar hebben namelijk bijna
alle leerlingen hun keuze voor een onderwijssoort gemaakt.

Niet-westers allochtone leerlingen kiezen vaker voor een economische
richting dan autochtone leerlingen. Dit geldt vooral binnen het vmbo.
‘Economie’ is daar de meest gekozen sector voor niet-westers allochtone
jongens. Autochtone jongens kiezen vaak voor ‘Techniek’. Ook niet-westers
allochtone meisjes kiezen in het vmbo vaak voor de sector ‘Economie’. Zij
kiezen echter even vaak voor ‘Zorg en welzijn’, terwijl autochtone meisjes
het meest kiezen voor ‘Zorg en welzijn’ en veel minder vaak voor de sector
‘Economie’. De sector ‘Landbouw en natuurlijke omgeving’ wordt door
leerlingen met een niet-westers allochtone herkomst nauwelijks gekozen.
In het havo kiezen jongens het meest voor het profiel ‘Economie en
maatschappij’, vooral de niet-westers allochtone jongens. Bij de jongens valt
de keuze in het havo van Antilliaanse en Arubaanse jongens op. Zij kiezen
vaker voor een natuurprofiel en minder vaak het profiel ‘Economie en
maatschappij’. Ook bij meisjes is ‘Economie en maatschappij’ inmiddels het
meest gekozen profiel. Enkele jaren geleden was ‘Cultuur en maatschappij’
nog het meest populair.
Op het vwo kiezen zowel autochtone als niet-westers allochtone jongens
vaak voor ‘Natuur en techniek’. De profielen ‘Economie en maatschappij’
en ‘Natuur en gezondheid’ worden ook vaak gevolgd. Door de stijging
in populariteit van het profiel ‘Natuur en techniek’ onder niet-westers
allochtone jongens zijn de verschillen in profielkeuze onder jongens
in het vwo kleiner geworden. Onder meisjes op het vwo kiezen beide
herkomstgroeperingen het meest voor ‘Natuur en gezondheid’ gevolgd door
‘Economie en maatschappij’. Ook hier is weinig verschil in de profielkeuze
tussen autochtone en niet-westers allochtone meisjes. Zij kiezen even vaak
voor de natuurprofielen en ook de keuze voor de maatschappijprofielen ligt
dicht bij elkaar.

Leerlingen van niet-westers allochtone herkomst volgen vaker een opleiding
binnen het vmbo dan autochtone leerlingen en leerlingen van westers
allochtone herkomst. Binnen het vmbo volgen leerlingen van niet-westers
allochtone herkomst vaker de lagere leerwegen. Niet-westers allochtone
leerlingen krijgen vaker ondersteuning via een indicatie voor het leerwegondersteunend onderwijs (lwoo). Dit is het gevolg van het feit dat zij vaker de
lagere leerwegen volgen, waar een lwoo-indicatie vaker voorkomt. Binnen
de basisberoepsgerichte leerweg hebben niet-westers allochtone leerlingen
bijna even vaak een lwoo-indicatie als autochtone leerlingen. Binnen de
kaderberoepsgerichte leerweg hebben niet-westers allochtone leerlingen
wel wat vaker een lwoo-indicatie.
In het schooljaar 2010/11 volgde 41 procent van de niet-westers allochtone
leerlingen in leerjaar 3 een opleiding in de basis- of kaderberoepsgerichte leerweg tegen een kwart van de overige leerlingen. De deelname
aan de gemengde en theoretische leerwegen van het vmbo is voor alle
onderscheiden groepen rond de 27 procent vrijwel gelijk. Bijna de helft
van de autochtone leerlingen zat op het havo of vwo tegenover 30 procent
van de niet-westers allochtone leerlingen. Met name de leerlingen met een
Turkse en Marokkaanse achtergrond gaan maar weinig naar het havo en het
vwo.

Figuur 5.16 | Autochtone en allochtone vo-leerlingen

Figuur 5.17 | Autochtone en allochtone leerlingen met indicatie lwoo

Verdeling van leerlingen in vo leerjaar 3 over onderwijssoort, 2010/11

In procenten van de totale groep vmbo-leerlingen per leerweg, 2010/11

100%

%70

90%

60

80%

50

70%
60%

40

50%
40%

30

30%

20

20%

10

112 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Overig nietwesters

Suriname

vmbo-gl+tl

Antillen/Aruba

vmbo-kl

Marokko

Turkije

Niet-westerse
allochtoon

vmbo-bl

Westerse
allochtoon

0%

Autochtoon

10%

havo/vwo

0
vmbo-bl
Autochtonen
Turkije

vmbo-kl
Westerse allochtonen
Marokko

Suriname

vmbo-tl+gl
Niet-westerse allochtonen
Nederlandse Antillen en Aruba

Tabel 5.12 | Leerlingen in vo leerjaar 3, verdeling over onderwijssoorten, 2010/11
Bron

Totaal

http://statline.cbs.nl

vmbo, leerwegen

Algemeen

leerjaar 3

havo

vwo

Aandeel Aandeel

ongedeeld

lwoo van lwoo van

x 1.000

bl

kl

gl

tl

Toelichting

Autochtoon

150,3

11

14

9

18

3

22

24

tot. vmbo vmbo-bl
22

- Naar herkomstland in procenten van

Westerse allochtoon

12,1

12

13

7

18

3

23

25

24

59

61

totaal aantal in leerjaar 3 (absoluut totaal

Niet-westerse allochtoon

29

22

19

6

22

3

17

13

32

63

in eerste kolom, exclusief van wie de

Turkije

6,6

27

20

8

20

3

14

8

35

65

herkomst onbekend is)

Marokko

5,9

27

20

5

24

2

14

8

35

66

Suriname

4,9

20

21

5

22

3

17

13

28

59

nog geen keuze gemaakt tussen havo en

Antillen/Aruba

2,1

26

19

5

19

2

16

12

31

60

vwo

Overig niet-westers

9,5

15

15

5

21

3

20

20

28

62

- Algemeen ongedeeld: leerlingen hebben

- Exclusief praktijkonderwijs, incl.
vmbo-afdelingen van de Agrarische
Opleidingscentra

Tabel 5.13 | Leerlingen in vmbo leerjaar 3 en 4, verdeling over sectoren, 2010/11 (in procenten)

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Jongens

Meisjes

Totaal Landb. en Zorg en Econ. Techn. Combi.

Totaal Landb. en Zorg en Econ. Techn. Combi.

Bron

nat. omg. welzijn

http://statline.cbs.nl

nat. omg. welzijn

x 1.000

x 1.000

Autochtoon

50,6

14

6

22

46

12

43,6

18

50

20

4

9

Toelichting

Niet-westerse allochtoon

13,0

3

6

49

33

10

12,1

3

44

44

4

5

- Zonder theoretische leerweg

Turkije

3,6

1

4

55

31

9

3,3

2

45

45

3

6

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Marokko

3,0

2

5

54

31

7

2,9

3

44

46

4

4

Suriname

2,2

3

7

44

37

10

2,0

4

40

46

5

5

Antillen/Aruba

1,0

3

10

37

38

11

1,0

5

49

35

5

6

Overig niet-westers

3,3

3

7

45

34

12

3,0

5

44

41

5

6

Tabel 5.14 | Havo- en vwo-leerlingen, verdeling over profielen, 2010/11 (in procenten)
Bron

havo leerjaar 4 en 5

vwo leerjaar 5 en 6

http://statline.cbs.nl

Totaal

naar profiel

Totaal

x 1.000

nt

ng

em

cm

x 1.000

naar profiel
nt

ng

em

Toelichting

Autochtonen, jongens

44,1

28

23

51

8

30,4

44

34

35

cm
9

- Exclusief Engelse Stroom (havo-niveau)

Autochtonen, meisjes

45,7

7

27

43

32

35,3

23

41

32

27

en Internationaal Baccalaureaat (vwo-

Niet-westerse allochtonen

niveau)

Jongens

6,1

22

20

57

9

3,2

44

39

33

8

Meisjes

6,7

8

24

46

31

3,8

25

42

33

24

- De percentages van de profielen tellen
op tot meer dan 100 procent, omdat een

Jongens

deel van de leerlingen een dubbel profiel

Turkije

1,2

21

20

61

7

0,5

38

40

38

7

kiest (meestal binnen de hoofdrichting)

Marokko

1,0

15

14

69

8

0,4

35

37

40

9

Suriname

1,0

20

19

58

10

0,5

41

30

39

9

Antillen/Aruba

0,4

24

24

51

12

0,2

44

35

34

11

Overig niet-westers

2,5

27

24

51

9

1,6

49

42

28

8

Turkije

1,4

10

27

47

27

0,5

27

46

32

24

Marokko

1,2

4

16

49

37

0,5

18

34

40

27

Suriname

1,2

6

20

49

31

0,6

19

38

40

23

Antillen/Aruba

0,4

5

23

46

33

0,3

29

35

34

28

Overig niet-westers

2,6

9

27

44

30

1,9

28

46

29

23

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Meisjes

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 113

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Stelsel en financiën bve

Stelsel

Bekostiging

De Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB, ingevoerd op 1 januari 1996)
regelt het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en de educatie.

De bve-sector heeft in 2011 bijna 3,5 miljard euro van OCW ontvangen.
Dit bedrag wordt over de instellingen verdeeld op basis van het aantal
deelnemers, het aantal afgegeven diploma’s en de omvang van de voorbereidende en ondersteunende activiteiten (VOA). Instellingen kunnen
daarnaast onderwijsactiviteiten voor derden verrichten, ‘contractactiviteiten’
genoemd.
De gemeenten ontvingen in 2011 in totaal een bedrag van 150 miljoen
euro van OCW voor educatie, verdeeld op basis van het aantal volwassen
inwoners, het aantal allochtone volwassenen en het aantal volwassenen met
een onderwijsachterstand. De gemeenten besteden het onderwijs uit aan de
Regionale Opleidingencentra (ROC’s).
De Kenniscentra Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (KBB’s) worden door OCW
bekostigd op basis van het aantal kwalificaties dat ze hebben ontwikkeld
en onderhouden, het aantal leerbedrijven dat ze hebben erkend en het
aantal beroepspraktijkvormingsplaatsen (bpv-plaatsen) bij leerbedrijven
dat feitelijk door deelnemers is bezet. In 2011 ontvingen de KBB’s bijna 100
miljoen euro.

Een mbo-student kan kiezen uit de beroepsopleidende leerweg (bol) en
de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). De bol is zowel in voltijd (vt) als in
deeltijd (dt) te volgen. Bij de bbl ligt de nadruk op leren in de praktijk, dat
minimaal 60 procent van de totale studieduur omvat.
Er zijn binnen het mbo vier kwalificatieniveaus te onderscheiden: assistentopleiding (niveau 1), basisberoepsopleiding (niveau 2), vakopleiding (niveau
3) en middenkader- en specialistenopleiding (niveau 4).
Het mbo kent vier sectoren: Dienstverlening- en Gezondheidsonderwijs
(DGO), Techniek, Economie en Landbouw en natuurlijke omgeving (of
groen onderwijs). Groen onderwijs wordt door het ministerie van EL&I
bekostigd.
Educatie, het onderwijs voor volwassenen, bestaat uit voortgezet algemeen
volwassenenonderwijs (vavo) en basiseducatie. Vavo staat bekend als
‘tweede kans onderwijs’ (vmbo tl, havo en vwo). Basiseducatie bevat breed
maatschappelijk functioneren, sociale redzaamheid en Nederlands als
tweede taal (NT2). Basiseducatie is een eerste stap op weg naar verdere
scholing en ontwikkeling.

Een student betaalt les- of cursusgeld. Een student kan in aanmerking
komen voor studiefinanciering, wanneer deze 18 jaar of ouder is en een
bol-voltijdopleiding volgt. Voor bol-studenten onder de 18 jaar kunnen de
ouders een tegemoetkoming in de schoolkosten krijgen.

De gepresenteerde cijfers zijn exclusief groen onderwijs (EL&I), tenzij anders
is vermeld.

Figuur 6.1 | Opleidingsstructuur bve

Figuur 6.2 | Financieringsstromen bve

2010

Bedragen 2011 (x € 1 mln)
bve
Gemeenten

116

Kenniscentra

volwasseneneducatie
met / zonder NT2

mbo

150

bol

99

OCW

bbl

ER

207

niveau 3/4

1.097

3.054

als bol-vt
voltijd

deeltijd
als voltijd

assistentopleiding
basisberoepsopleiding
vakopleiding
middenkader/specialistenopleiding

SR

niveau 1 - 4

PRO

niveau 1 - 4

PRG

niveau 1 - 4

vavo

vmbo/tl
havo
vwo

114 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

edu catie

mbo
Deelnemers
RO
C‘ s
ROC’s

Leerbedrijven

57

S tudiemateriaal

Levensonderhoud

Tabel 6.1 | Financiële kerncijfers beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal uitgaven

3.204,4

3.345,2

3.517,5

3.512,5

3.479,8

Middelbaar beroepsonderwijs

2.750,7

2.861,8

2.993,1

3.021,8

3.054,4

OCW

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)

CBS: bevolkingsprognose
Toelichting

Kenniscentra

114,3

111,9

115,8

105,6

98,8

- OCW-uitgaven per deelnemer:

Educatie

189,8

197,6

202,4

150,4

115,9

totaal gesaldeerde OCW-uitgaven en

Specifieke stimulering

97,9

104,1

111,4

77,5

82,2

ontvangsten exclusief apparaatskosten

Leren en werken

25,9

16,1

22,4

22,9

8,1

gedeeld door totaal aantal deelnemers

VSV

0,0

27,4

45,0

103,3

84,3

op peildatum 1 oktober

Verbetermiddelen Caribisch Nederland

0,0

0,0

0,0

0,0

12,8

Technocentra

9,0

9,0

10,2

10,0

0,0

- FES-gelden binnen de ontvangsten
worden niet gesaldeerd en vanaf 2011
zijn er geen FES-gelden meer

Apparaatskosten

16,7

17,2

17,2

21,0

23,3

- Voor de uitgaven per deelnemer

Toerekening aan DUO

13,1

13,9

13,3

17,2

19,5

in het bbl, bol-vt en bol-dt is voor

Apparaatskosten OCW

3,6

3,3

3,9

3,8

3,8

Totaal ontvangsten (incl. technocentra)

99,4

88,5

33,9

24,8

11,3

188,7

179,9

187,2

202,6

207,1

mbo

6,3

6,4

6,6

6,5

6,7

bbl

4,6

4,8

4,9

4,8

4,9

bol-vt

7,1

7,4

7,6

7,4

7,5

bol-dt

3,2

3,3

3,4

3,3

3,4

0,02

0,02

0,02

0,01

0,01

de deelnemers uitgegaan van
wegingsfactoren per onderwijssoort
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

B) Met het beleidsterrein samenhangende uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)
Ontvangsten lesgelden
C) OCW-uitgaven per deelnemer (x € 1.000)

Educatie
Uitgaven reguliere educatie per volwassen inwoner van 18 t/m 64 jaar

Tabel 6.2 | Kerncijfers bve-instellingen
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal aantal onderwijsinstellingen

61

60

59

58

57

ROC’s

44

43

43

44

43

Toelichting

Vakinstellingen

13

13

12

12

12

- Alleen instellingen met deelnemers zijn

Overige WEB-instellingen

4

4

4

2

2

Kenniscentra

17

17

16

16

16

OCW (DUO)

geteld
- Exclusief AOC’s
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 115

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Financiën van instellingen bve

Financiële situatie BVE

Liquiditeit

De weergegeven data zijn samengesteld door een cumulatie van de gegevens
uit de jaarrekeningen 2006 tot en met 2010 van alle besturen van de roc’s en
vakinstellingen samen.
Het totaal resultaat is in 2010 afgenomen van € 34,0 miljoen tot € 27,0
miljoen. Deze afname is vooral veroorzaakt door een toename van het
negatieve saldo financiële baten en lasten en het uitblijven van een
buitengewoon resultaat, waar in 2009 wel sprake van was. Daarnaast zijn
de kengetallen solvabiliteit, liquiditeit en rentabiliteit wederom redelijk
constant gebleven.

De liquiditeit is met een waarde van 0,86 exact gelijk gebleven aan de waarde
in 2010. De vlottende activa en daarvan met name de liquide middelen,
zijn in 2010 toegenomen. Daarnaast zijn ook de kortlopende schulden
toegenomen met 12,8 procent, waardoor de liquiditeit niet is veranderd.
Door deze ontwikkelingen is het werkkapitaal (vlottende activa minus
kortlopende schulden) van de roc’s en vakinstellingen gezamenlijk verder
afgenomen van minus € 134,7 miljoen tot minus € 151,1 miljoen.

Solvabiliteit
De waarde van solvabiliteit 1 (exclusief voorzieningen) is gestegen, terwijl
de waarde inclusief voorzieningen met 0,1 is afgenomen. Deze ontwikkeling is het gevolg van een toename van het eigen vermogen en dalende
voorzieningen. Het eigen vermogen is toegenomen met 23,1 procent van €
1.544,0 miljoen tot € 1.900,3 miljoen, ondermeer door de overboeking van
voorzieningen. Vanaf 2010 kunnen geen bapo-voorzieningen meer worden
opgenomen en eventueel aanwezige bapo-voorzieningen dienden na 2009
te worden overgeboekt naar het eigen vermogen. De voorzieningen zijn
dan ook evenredig gedaald. Daarnaast zijn de schulden licht gedaald met
ongeveer 4 procent.

Rentabiliteit
Ook de rentabiliteit is in 2010 gelijk gebleven met een waarde van 0,7
procent. Het resultaat is afgenomen ten opzichte van 2009. De lichte
stijging van de totale baten in combinatie met de verdere daling van het
saldo financiële baten en lasten, heeft ervoor gezorgd dat de verhouding
tussen het resultaat en de totale baten, te weten de rentabiliteit, gelijk is
gebleven. In de staat van baten en lasten is te zien dat de rijksbijdragen zijn
gegroeid, terwijl de personele lasten aanmerkelijk minder zijn toegenomen.
Het aandeel van de rijksbijdragen in de totale baten is daarnaast ook
toegenomen, terwijl het aandeel van de personele lasten in de totale lasten
juist is gedaald.

Figuur 6.4 | Liquiditeit van bve-instellingen

Spreiding solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

Spreiding liquiditeit (current ratio)

18

18

16

16

14

14

12

aantal instellingen

aantal instellingen

Figuur 6.3 | Solvabiliteit van bve-instellingen

12

10

10
8
6
4

8
6
4

2

2

0

0

<=
0,1
2004

0,1 0,2

0,2 0,3

0,3 0,4

0,4 0,5
2007

0,5 0,6

0,6 0,7

0,7 0,8
2010

116 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0,8 0,9

>=
0,9

<=
0,5
2004

0,5 1,0

1,0 1,5

1,5 2,0

2,0 2,5
2007

2,5 3,0

3,0 3,5

3,5 4,0

4,0 5,0
2010

5,0 6,0

>=
6,0

Tabel 6.3 | Balans- en exploitatiegegevens van bve-instellingen
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

0,57

0,55

0,52

0,51

0,50

Liquiditeit

1,23

0,95

0,87

0,86

0,86

Rentabiliteit (in procenten)

1,9

-0,1

-0,9

0,7

0,7

Totaal activa

3.636,2

3.766,6

3.999,3

4.108,7

4.221,6

Vaste activa

2.683,2

2.942,1

3.190,9

3.301,6

3.311,0

waarvan materiële vaste activa

2.619,4

2.887,3

3.121,5

3.226,0

3.227,0

Vlottende activa

953,1

824,5

808,4

807,2

910,6

waarvan liquide middelen

648,3

490,0

484,8

470,8

552,4

Totaal passiva

3.636,2

3.766,6

3.999,3

4.108,7

4.221,6

Eigen vermogen

1.735,9

1.715,9

1.494,5

1.544,0

1.900,3

Voorzieningen

335,6

355,4

568,3

542,2

220,0

Langlopende schulden

789,4

828,0

1.005,5

1.080,6

1.039,5

Kortlopende schulden

775,4

867,4

930,9

941,9

1.061,7

Baten

3.495,3

3.750,3

3.889,8

4.097,6

4.181,8

Rijksbijdragen OCW

2.757,0

3.014,0

3.123,6

3.290,2

3.388,5

368,9

287,8

264,1

297,8

258,5

1,8

1,7

42,3

49,4

57,1

Baten werk i.o.v. derden

138,2

191,9

209,9

227,3

239,0

Overige baten

229,4

254,9

250,0

233,0

238,7

Lasten

3.411,7

3.738,8

3.904,7

4.036,4

4.116,0

Personele lasten

2.452,7

2.690,4

2.826,3

2.930,8

2.976,3

Afschrijvingen

204,3

211,0

232,2

244,2

255,9

Huisvestingslasten

267,1

281,0

285,2

310,9

305,9

Overige instellingslasten

487,6

556,4

560,9

550,5

577,9

Saldo baten en lasten

83,6

11,6

-14,8

61,2

65,9

Gerealiseerde herwaardering

0,0

0,0

0,0

2,7

2,9

Saldo ﬁnanciële baten en lasten

-17,5

-16,2

-21,3

-35,9

-41,0

Resultaat

66,0

-4,7

-36,1

27,9

27,8

Belastingen

0,0

0,0

0,0

1,8

0,7

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

1,0

0,8

0,2

Resultaat na belastingen

66,0

-4,7

-35,2

27,0

27,3

Aandeel derden in resultaat

0,0

0,0

0,0

0,0

0,1

Netto resultaat

66,0

-4,7

-35,2

27,0

27,2

Buitengewoon resultaat

-10,5

9,4

1,7

7,0

-0,1

Totaal resultaat

55,5

4,7

-33,5

34,0

27,0

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

A) Financiële kengetallen

instellingen)
Toelichting
- Deze data bevatten de gegevens van de
ROC’s en de Vakinstellingen
- A) Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief
voorzieningen) / totaal vermogen
- A) Liquiditeit (current ratio): vlottende
activa / kortlopende schulden
- A) Rentabiliteit gewone bedrijfsvoering:

B) Gecumuleerde balans bve-instellingen (x € 1 mln)

Resultaat / (totale baten + rente baten)

C) Gecumuleerde exploitatierekeningen bve-instellingen (x € 1 mln)

Overige overheidsbijdragen
Examengelden

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 117

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Studenten bve

Studenten mbo
Het aantal mbo-studenten is in 2011 licht afgenomen ten opzichte van
2010 tot 485 duizend (op basis van de voorlopige telling 2011). De bol-vt is
met 330 duizend studenten de grootste (68 procent van het totaal aantal
deelnemers). De meeste bol-vt studenten volgen een opleiding op niveau 3
of 4 (79 procent). Het aantal bbl’ers (147 duizend) is iets gedaald ten opzichte
van 2010 (4 procent), terwijl het aantal bol-deeltijders (7,6 duizend) met een
kleine 13 procent is gedaald.
Het mbo kent iets meer mannelijke studenten (52,8 procent) dan
vrouwelijke studenten. Met name in de bbl is het aandeel mannen groot
(64,1 procent). In bol-vt en bol-dt is het aandeel vrouwen juist groter (52,0
respectievelijk 60,5 procent).
De gemiddelde leeftijd van een mbo-student in 2011 is 18,6 jaar bij de bol-vt,
27,7 jaar bij de bbl en 32,0 jaar bij de bol-dt. Het aandeel studenten van 18
jaar of ouder in het mbo bedraagt 72 procent.
Van alle studenten in het mbo volgt in 2011 34 procent een opleiding in
de sector Economie, 30 procent een opleiding in de sector Techniek en 33
procent een opleiding in de sector Dienstverlening- en Gezondheidsonderwijs.

In de sector Techniek volgt 46 procent van de studenten een bbl-opleiding,
veel meer dan in de sectoren DGO (24 procent) en Economie (eveneens 23
procent). De sector DGO bestaat voornamelijk uit studenten op niveau 3 of 4
(83 procent), in de sectoren Techniek (58 procent) en Economie (72 procent)
is dit in mindere mate het geval.

Studenten vavo
Het aantal vavo-studenten (14,8 duizend) is in 2011 ruim 11 procent minder
dan in 2010. De meeste studenten (60 procent) volgen het havo.

Figuur 6.5 | Studentenaantallen mbo

Figuur 6.6 | Studentenaantallen vavo

Aantal deelnemers (x 1.000), per leerweg en niveau (incl. groen onderwijs)

Aantal deelnemers (x 1.000)

300

12

250

10

200

8

150

6

100

4

50

2

0

0
bbl

bbl

bol-vt

bol-vt

bol-dt

bol-dt

1/2

3/4

1/2

3/4

1/2

3/4

2007

2008

2009

2010

118 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

vmbo/tl

2007

havo

2008

2009

vwo

2010

2011

Tabel 6.4 | Studenten bve (aantal x 1.000)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

OCW (DUO)

Totaal mbo (OCW)

477,1

479,6

486,1

495,2

484,9

EL&I: Directie Kennis

bbl

147,0

156,8

155,4

157,6

147,3

bol-vt

319,0

313,2

322,0

328,7

330,0

Toelichting

bol-dt

11,1

9,6

8,7

8,9

7,6

- Peildatum 1 oktober

Totaal mbo (groen)

26,2

27,1

29,4

30,1

30,5

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

bbl-groen

9,2

10,2

11,7

11,5

11,9

bol-groen

17,0

16,9

17,7

18,6

18,6

Totaal vavo

13,5

15,4

17,1

16,5

14,8

deel C

Bron

vavo (16-17 jarigen)

2,8

3,9

3,4

3,4

3,2

vavo (overigen)

10,7

11,5

13,7

13,1

11,5

Tabel 6.5 | Studenten bve naar niveau (aantal x 1.000)

OCW (DUO)
Totaal mbo (OCW)

2007

2008

2009

2010

2011

477,1

479,6

486,1

495,2

484,9

Toelichting

bbl

- Exclusief groen onderwijs

Niveau 1

8,4

8,5

9,9

11,1

9,0

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Niveau 2

60,5

65,0

59,2

58,7

53,3

Niveau 3

50,0

53,8

54,9

55,8

53,2

Niveau 4

28,1

29,5

31,4

32,0

31,8

bol-vt

147,0

156,8

155,4

157,6

147,3

Niveau 1

10,3

9,3

9,5

9,6

10,2

Niveau 2

60,5

57,9

60,5

61,2

59,1

Niveau 3

70,8

70,5

74,7

77,1

78,7

Niveau 4

177,4

175,5

177,3

180,8

182,0

bol-dt

11,1

9,6

8,7

8,9

7,6

Niveau 1

0,9

0,9

0,9

0,7

0,5

Niveau 2

2,1

1,7

1,5

1,7

1,6

Niveau 3

3,5

2,7

2,5

2,5

2,1

Niveau 4

4,5

4,2

3,8

4,0

3,4

Totaal vavo

13,5

15,4

17,2

16,5

14,8

vmbo/tl

2,8

2,5

2,6

2,4

2,3

havo

7,8

9,6

10,0

10,1

8,9

vwo

2,9

3,2

4,6

4,0

3,6

deel C

Bron

Tabel 6.6 | Studenten bve naar niveau (aantal x 1.000), 2011

OCW (DUO)

<24 jaar

24-30 jaar

>30 jaar

Totaal

bbl

81

23

43

147

bol-dt

2

2

4

8

bol-vt

317

11

1

330

Totaal

400

36

48

485

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 119

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Stromen en rendement bve

Instroom

Doorstroom en uitstroom

In 2010 zijn 176 duizend studenten voor het eerst in het mbo ingeschreven.
Dat was ongeveer 35 procent van het totaal aantal studenten. De instroom
van ‘buiten het onderwijs’ (indirecte instroom) bedroeg 78 duizend.

De uitstroom ten opzichte van het totaal aantal studenten bedroeg in 2010
37 procent. Dat is wat hoger dan in voorgaande jaren. Van deze groep verliet
88 procent het onderwijs. Mbo is nog steeds in belangrijke mate eindonderwijs. De uitstroom naar het hbo bedroeg in 2011 12 procent; gelijk aan
2010. De uitstroom naar het hbo vindt vrijwel uitsluitend plaats vanuit
gediplomeerden in niveau 4 van bol-vt. Bijna de helft van deze gediplomeerden (48 procent) stroomde direct door naar het hbo.

De instroom bij de bol-vt was in 2011 voor 69 procent gediplomeerde
vmbo-leerlingen, voor 16 procent afkomstig van buiten het onderwijs en
voor 11 procent van elders. De instroom bij de bol-dt was voor 78 procent
indirect. Bij de bbl kwam 66 procent van de studenten van buiten het
onderwijs, 13 procent was vmbo-gediplomeerd, 17 procent van de instroom
kwam van een andere mbo-opleiding (bol-vt en bol-dt) en 3 procent van
elders (vso, praktijkonderwijs, vo-ongediplomeerd, havo-gediplomeerd en
educatie).

Figuur 6.7 | Doorstroom binnen de beroepskolom

Figuur 6.8 | Interne doorstroom mbo

Percentage van uitstroom, 2010 (gediplomeerd en ongediplomeerd, incl. groen)

Percentage mbo-gediplomeerden dat doorstroomt naar hoger mbo-niveau (incl. groen)

vmbo

mbo

hbo

70
60

gediplomeerd
ongediplomeerd

27
58

niveau 1+2

50
40

61

30
20

3
havo
gediplomeerd
ongediplomeerd

niveau 3+4

10

80
gediplomeerd
32

(bol-vt niveau 4)

48

0
bol 1

2006

120 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

bol 2

bol 3

bbl 1

2008

bbl 2

2010

bbl 3

Tabel 6.7 | In-, door- en uitstroom mbo naar herkomst en bestemming
Bron
OCW (DUO: Onderwijsmatrices)

Instroom als percentage van totaal aantal deelnemers

2006

2007

2008

2009

2010

35

35

35

35

35

Herkomst instroom in procenten
Toelichting

vmbo (zonder diploma)

4

4

3

3

4

- Inclusief groen onderwijs

vmbo-diploma

50

49

48

47

45

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

havo-diploma

1

1

1

1

1

Buiten onderwijs / anders

45

47

47

49

50

deel C

Doorstroom van gediplomeerden naar hoger niveau als percentage van herkomst
Van bol 1 naar mbo 2 of hoger

61

60

61

64

62

Van bol 2 naar mbo 3 of hoger

61

59

57

58

55

Van bol 3 naar mbo 4

46

45

44

46

45

Van bbl 1 naar mbo 2 of hoger

33

34

34

31

26

Van bbl 2 naar mbo 3 of hoger

39

38

36

35

35

Van bbl 3 naar mbo 4

14

15

16

16

15

Uitstroom als percentage van totaal aantal deelnemers

33

34

34

34

36

hbo

14

14

13

14

12

Overig

1

1

1

1

1

Buiten onderwijs

85

85

86

85

87

Bestemming uitstroom in procenten

Bron

Tabel 6.8 | Gediplomeerden mbo en volwasseneneducatie (aantal x 1.000)

OCW (DUO)
Totaal mbo (OCW)

2007

2008

2009

2010

2011

141,7

146,9

152,4

159,6

158,1

Toelichting

waarvan extranei

14,9

17,4

19,1

21,0

20,6

- Diploma behaald in schooljaar

bbl

49,5

54,9

60,7

65,3

64,4

voorafgaand aan de peildatum 1 oktober

Niveau 1

3,7

4,5

4,6

5,8

6,3

- Exclusief groen onderwijs

Niveau 2

20,8

24,2

26,5

26,4

26,0

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Niveau 3

16,7

17,3

19,3

20,9

21,0

Niveau 4

8,3

8,9

10,3

12,3

11,2

bol-vt

88,2

87,9

87,8

90,0

89,8

deel C

Niveau 1

7,5

7,0

6,2

7,0

7,1

Niveau 2

21,5

20,7

20,8

21,2

20,3

Niveau 3

17,7

18,2

18,2

19,3

18,9

Niveau 4

41,6

42,0

42,6

42,5

43,4

bol-dt

4,0

4,1

3,9

4,3

3,9

Niveau 1

0,6

0,5

0,6

0,5

0,4

Niveau 2

0,9

0,9

0,9

1,4

1,1

Niveau 3

1,0

1,1

0,9

0,9

0,9

Niveau 4

1,5

1,5

1,5

1,4

1,6

Totaal vavo

4,6

5,2

6,5

7,2

8,1

vmbo tl

0,9

1,1

1,0

1,0

1,1

havo

2,5

2,7

4,0

3,7

4,7

vwo

1,2

1,4

1,5

2,4

2,3

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 121

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Instellingen en personeel bve

Instellingen

Leeftijd

De bve-sector bestond in 2011 uit 43 ROC’s (exclusief groen onderwijs), 12
vakinstellingen en twee ‘overige’ instellingen (dat wil zeggen doveninstellingen of instellingen op religieuze grondslag). Het aantal instellingen en de
variatie in omvang (aantal deelnemers) is vrij stabiel gebleven.

Het personeelsbestand in de bve-sector is de afgelopen jaren flink vergrijsd.
Het aandeel 50-plussers onder het onderwijzend personeel is toegenomen
van 52 procent in 2007 tot 57 procent in 2010. Echter, in 2011 daalt dit
percentage naar 55 procent.

Er zijn 16 branchegerichte Kenniscentra (exclusief groen onderwijs),
verdeeld over drie sectoren (DGO, Economie en Techniek). De wettelijke
taken van kenniscentra zijn het ontwikkelen van kwalificaties voor het
middelbaar beroepsonderwijs, het controleren van de examinering door
onderwijsinstellingen, het werven van nieuwe leerbedrijven (ten behoeve
van beroepspraktijkvormingsplaatsen) en het bewaken van de kwaliteit van
de leerbedrijven.

Aandeel vrouwen
Het aandeel vrouwelijke docenten in de bve-sector is de laatste jaren redelijk
stabiel. In deze sector is het aandeel vrouwen 45 procent. Het aandeel
vrouwen in het management is de laatste jaar gestegen. Van 27 procent in
2007 naar 37 procent in 2011.

Werkgelegenheid in de bve-sector
De werkgelegenheid in de bve-sector (exclusief het agrarisch onderwijs) is
het afgelopen jaar gedaald (met 1.200 voltijdbanen). In deze sector bezetten
in 2011 bijna 47 duizend personen bijna 37,5 duizend voltijdbanen.

Figuur 6.9 | Omvang bve-instellingen

Figuur 6.10 | Leeftijdsverdeling van docenten bve

Naar aantal studenten (exclusief AOC’s)

In fte’s, exclusief groen onderwijs

26

1.400

24

1.200

Aantal instellingen

22

1.000

20

800

18

600

16

400

14

200

12

0

10
Klein (< 5 duizend)

2007

Middelgroot (5 - 10 duizend)

Groot (> 10 duizend)

2009

122 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

<= 20

25

30

2001

35

40

45

2006

50

55

60

2011

>= 65

Tabel 6.9 | Opleidingssectoren, kenniscentra, bijbehorende bedrijfstakken en deelnemers (x 1.000)
Bron

Sector

Kenniscentrum

www.colo.nl

DGO

KOC Nederland

Haarverzorg., schoonheidsverzorg. en voetverzorg.

14

14

14

14

14

Calibris

Gezondheidszorg, dienstverlening, welzijn en sport

139

143

143

146

150

OCW (DUO: bekostigingstelling)

Bedrijfstak / branche 2006 2007 2008 2009

2010

Kenwerk

Horeca,toerisme en voeding

4

3

2

1

1

Ecabo

Econ.-admin. beroepen, soc.l-jurid. dienstverl. en beveil.

80

82

83

84

83

- Peildatum 1 oktober

KC Handel

Detailh., grooth. en internat. handel, mode en textiel

44

42

40

40

40

- Exclusief Aequor (Landbouw)

Kenwerk

Horeca en toerisme

37

37

38

39

39

- DGO = Dienstverlening- en

SVO

Vleessector

2

2

2

3

3

Gezondheidszorg Onderwijs

Combinatie bedrijfstak

1

1

1

2

2

Toelichting

Economie

Techniek

KC Handel

Detailh., grooth. en internat. handel, mode en textiel

3

3

3

3

3

Fundeon

Bouw- en grond-, weg en waterbouw

21

22

23

22

20

GOC

Grafische beroepen

9

10

12

15

15

Innovam Groep

Motorvoertuigen- en tweewielertechniek en autoh.

15

15

14

14

14

Kenteq

Metaal-, elektro-, installatietechniek

42

43

44

42

39

Savantis

Bescherm.- en afwerkingstech. recl.- en presentatietech.

8

8

9

9

10

SH&M

Hout en interieur

4

4

4

4

4

SVGB

Gezondheidstechnische beroepen en ambachten

2

2

2

3

3

PMLF

Proces-, milieu-, laboratoriumtechniek en fotonica

13

13

13

15

14

VOC

Carrosserie en autoschadeherstel

2

2

2

2

2

VTenL

Transport en logistiek

10

11

12

13

18

6

7

7

6

5

Comb. bedrijf

10

11

12

11

12

464

477

480

486

489

Combinatie bedrijfstak
Combinatie

Comb. kenniscentra

Totaal

Bron

Tabel 6.10 | Kerncijfers personeel bve (exclusief groen onderwijs)

OCW (DUO: Salarisadministraties van

2007

2008

2009

2010

2011

A) Personeelsterkte (fte’s x 1.000)

38,5

38,5

38,5

38,7

37,5

Directie / management

0,1

0,7

0,8

1,0

0,6

Toelichting

Docent

22,4

22,4

22,1

21,5

20,9

- Peildatum 1 oktober (de beschikbare

instellingen)

Overig personeel

16,0

15,5

15,6

16,3

15,9

cijfers zijn opgehoogd i.v.m. het

B) Personen (aantal x 1.000)

48,0

48,3

48,3

48,3

46,6

ontbreken van gegevens van een aantal

Directie / management

0,1

0,7

0,8

1,0

0,7

instellingen)

Docent

28,2

28,1

27,9

27,0

26,2

Overig personeel

- Exclusief groen onderwijs. Exclusief vo-

19,7

19,4

19,5

20,3

19,8

C) Percentage vrouwen (op basis van fte’s)

49

49

49

50

50

Directie / management

27

36

38

39

37

onderwijsondersteunend personeel en

Docent

45

44

45

45

45

organisatie- en beheerspersoneel

Overig personeel

55

57

56

56

56

D) Percentage 50 jaar en ouder (op basis van fte’s)

47

49

51

51

50

Directie / management

60

68

62

62

67

Docent

52

55

56

57

55

Overig personeel

39

39

42

43

43

personeel op een bve-instelling
- De categorie overig personeel bevat

- Het totaal in personen is zonder
dubbeltellingen binnen de (sub)sector
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 123

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Arbeidsmarktpositie mbo-schoolverlaters

In het jaarlijkse schoolverlatersonderzoek van het Researchcentrum voor
onderwijs en arbeidsmarkt (ROA) 2010 wordt een beeld geschetst van de
bestemming van gediplomeerde mbo-schoolverlaters, anderhalf jaar na het
verlaten van de school.
Meer dan de helft van de gediplomeerde bol-schoolverlaters (56 procent)
leert verder. Bij de bbl is dat slechts 29 procent. Van de gediplomeerden kiest
bijna twee op de drie voor een vervolgopleiding in een verwante richting.

Werk en werkloosheid
Qua kans op werk doet zich een duidelijk verschil voor tussen de gediplomeerden van bbl en de gediplomeerden van bol (deelnemers hebben
beide andere kenmerken). Onder de bbl-uitstroom is er ook in tijden van
economische crisis een relatief lage werkloosheid (3 procent). Hierbij doet
zich een duidelijk verschil voor tussen de opleidingsniveaus 1 en 2 aan de
ene kant (7 procent, respectievelijk, 5 procent) en de opleidingsniveaus 3 en
4 (2 procent werkloosheid).
Op alle niveaus geldt verder dat de gediplomeerden van de sector Economie
de hoogste werkloosheid (tussen de 6 procent en 8 procent) kennen.
Ook onder de bol-uitstroom komt duidelijk naar voren dat de kans op werk
toeneemt met het opleidingsniveau. De opleidingen op niveau 1 staan
er relatief het slechtst voor. De werkloosheid onder deze groep jongeren
is tijdens de economische crisis verder gestegen en in 2010 was een op
de vier van hen werkloos. Ook de uitstroom van bol niveau 2 kent met 14
procent een hoge werkloosheid. Hierbij zijn het vooral de schoolverlaters
van de sector Techniek die het moeilijk hebben. Op niveau 3 (gemiddelde
werkloosheid van 5 procent) en op niveau 4 (gemiddelde werkloosheid van 6
procent) zijn het vooral de schoolverlaters van de sector Economie, Techniek
en Landbouw (niveau 4) die een relatief moeilijke start kennen.

Voortijdig schoolverlaters
In 2010 heeft ROA ook een landelijke steekproef gehouden onder voortijdige
schoolverlaters die de opleiding in het schooljaar 2008/09 zonder diploma
hebben afgebroken. Het onderzoek laat zien dat zeker voor voortijdige
schoolverlaters die een mbo-bol niveau 1 opleiding zonder diploma hebben
verlaten de crisisjaren bijna geen kans op werk bieden. Van hen is dan
ook meer dan 50 procent werkloos. Maar ook onder de groep voortijdige
schoolverlaters die een mbo-bol niveau 4 opleiding zonder diploma hebben
verlaten is het nog steeds zo’n 15 procent dat geen werk kan vinden.
Uit de steekproef blijkt dat de redenen voor voortijdig schoolverlaten stabiel
blijven in de tijd: Een verkeerde studiekeuze, de (geestelijke) gezondheid
en de aantrekkingskracht van de arbeidsmarkt zijn de belangrijkste drie
oorzaken van voortijdig schoolverlaten. De economische crisis heeft daarbij
weinig invloed op de redenen. De crisis heeft weliswaar geleid tot een lichte
daling van het aandeel dat voornamelijk is gestopt om naar de arbeidsmarkt
te gaan, maar in andere opzichten heeft de crisis weinig effect op de redenen
gehad.
Het onderzoek laat verder zien dat er geen grootstedeneffect is. Er is weinig
verschil tussen de grote steden en de rest van Nederland. Niet alleen in de
verdeling van de belangrijkste redenen voor uitval, maar ook in de trends in
deze redenen in de tijd.
Tot slot kan vastgesteld worden dat push- en pulleffecten vaak samen
voorkomen. Relatief veel voortijdige schoolverlaters die om arbeidsmarktredenen zijn gestopt (pull effect), vermelden ook dat de opleiding niet aan de
verwachtingen voldeed (push effect).

Figuur 6.11 | Oordeel aansluiting opleiding-werk
De gemiddelde tijd om een baan te vinden voor schoolverlaters (intredewerkloosheid) bedraagt gemiddeld bijna 3 weken bij de bol en minder dan
twee werkweken bij de bbl. Met bijna 1 maand kennen ook hier de schoolverlaters van bol niveau 1 de meest moeizame start op de arbeidsmarkt.
Een andere indicatie voor de arbeidsmarktpositie van schoolverlaters is
de inkomenspositie. Op niveau 3 van de bol is het bruto uurloon 9,77
euro, op niveau 4 is het bruto uurloon 10,64 euro. Het loon van afgestudeerde bol-deelnemers is lager dan van bbl-gediplomeerden. Zo kennen
de werkzame gediplomeerden op niveau 3 van de bbl een bruto uurloon
van 11,95 euro en is dit op niveau 4 zelfs 13,70 euro. Bbl-gediplomeerden
zijn gemiddeld ouder dan bol-gediplomeerden en hebben vaak ook meer
werkervaring.

Percentage dat aansluiting goed en voldoende vindt, 2010
bol 4, gedrag&maatsch.
bol 4, gezondheidszorg
bol 4, economie
bol 4, techniek
bol 4, landbouw
bol 3, gedrag&maatsch.
bol 3, gezondheidszorg
bol 3, economie
bol 3, techniek
bol 3, landbouw
bol 2, gezondheidszorg
bol 2, economie
bol 2, techniek
bol 2, landbouw
bol 1
0

20
Goed

124 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

40

60
Voldoende

80

100

Tabel 6.11 | Intredewerkloosheid (in maanden)
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

ROA: Schoolverlaters tussen onderwijs en

bol niveau 1

2,9

1,9

1,9

1,7

0,8

arbeidsmarkt

bol niveau 2

1,0

1,2

0,8

0,4

0,9

bol niveau 3

1,1

0,6

0,3

0,6

0,5

Toelichting

bol niveau 4

0,8

0,4

0,2

0,4

0,6

- Intredewerkloosheid: het gemiddelde

bbl niveau 1

--

0,7

0,5

0,1

0,0

van het totaal aantal maanden dat

bbl niveau 2

--

0,3

0,1

0,1

0,3

schoolverlaters sinds het verlaten van de

bbl niveau 3

--

0,3

0,1

0,2

0,3

opleiding als maatschappelijke positie

bbl niveau 4

--

0,1

0,1

0,0

0,1

‘werkloos’ hebben opgegeven
Bron

Tabel 6.12 | Arbeidsmarktpositie schoolverlaters bol en bbl, 1,5 jaar na schoolverlaten, 2010

ROA: Schoolverlaters tussen onderwijs en
arbeidsmarkt 2010

bol 1

bol 2

bol 3

bol 4

bbl 1

bbl 2

bbl 3

bbl 4

Intredewerkloosheid (in maanden)

0,8

0,9

0,5

0,6

0,0

0,3

0,3

0,1

Werkloosheid (in procenten)

25

14

5

6

7

5

2

2

Flexibele aanstelling (in procenten)

63

53

49

50

20

35

21

15

Verder leren (in procenten)

67

58

48

57

29

34

25

24

Eigen/verwante richting (in procenten)

77

59

78

76

51

64

79

83

Zelfde opleiding opnieuw kiezen (in procenten)

72

75

79

79

75

81

85

83

Aansluiting geleerde vaardigheden op huidige functie (in procenten)
goed

29

34

30

26

44

34

38

37

voldoende

46

42

49

48

37

45

48

47

matig / slecht

25

24

21

26

19

21

14

16

Bron

Tabel 6.13 | Aansluiting op de arbeidsmarkt van mbo gediplomeerde schoolverlaters bol en bbl (2007/08)

ROA

Totaal

Totaal mbo-gediplomeerde schoolverlaters

niveau 1

niveau 2

niveau 3

niveau 4

Totaal arbeidsmarktpositie

74.740

5.000

20.620

21.040

28.080

Met werk, totaal

66.240

3.840

18.080

19.220

25.100

Met uitkering, totaal

4.160

1.190

1.510

640

810

Met (alleen) werk

63.650

3.080

17.230

18.800

24.550

Met (alleen) uitkering

1.560

430

660

220

260

Met werk èn uitkering

2.590

760

850

430

560

Zonder werk of uitkering

6.930

730

1.880

1.600

2.720

Totaal arbeidsmarktpositie, mannen

36.370

2.890

12.440

9.250

11.790

Met werk, totaal

32.570

2.290

11.140

8.590

10.550

Met uitkering, totaal

1.920

680

760

210

270

Met (alleen) werk

31.280

1.820

10.670

8.450

10.350

Met (alleen) uitkering

640

210

290

70

80

Met werk èn uitkering

1.280

470

470

150

200

Zonder werk of uitkering

3.160

400

1.010

590

1.160

Totaal arbeidsmarktpositie, vrouwen

38.360

2.100

8.170

11.790

16.290

Met werk, totaal

33.680

1.550

6.940

10.630

14.550

Met uitkering, totaal

2.230

510

750

430

540

Met (alleen) werk

32.370

1.260

6.560

10.350

14.190

Met (alleen) uitkering

920

230

370

150

180

Met werk èn uitkering

1.310

290

380

280

360

Zonder werk of uitkering

3.760

330

870

1.010

1.550

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 125

6 | Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie

Allochtone studenten in het mbo

Verdeling over de niveaus van de opleiding

Studenten aan bol en bbl, en sectorkeuze

Binnen het mbo volgen niet-westerse allochtonen vaker opleidingen van een
lager niveau dan autochtonen en westerse allochtonen. Van de niet-westerse
studenten volgen die van Surinaamse en Marokkaanse herkomst het
minst vaak een lager opleidingsniveau. Daarnaast volgen binnen alle
onderscheiden herkomstgroeperingen vrouwen vaker een opleiding van een
hoger niveau dan mannen. Assistent-opleidingen (eerste niveau) worden in
het schooljaar 2010/11 het minst vaak gevolgd. Niet-westerse allochtonen,
en dan vooral de mannen, volgen vaker dan gemiddeld een opleiding op dit
laagste niveau (8 procent van de niet-westerse allochtonen versus 3 procent
van de autochtonen). Met het afronden van een assistent-opleiding heeft een
student nog geen startkwalificatie voor de arbeidsmarkt. Om deze te kunnen
behalen zal na de assistent-opleiding doorgeleerd moeten worden op het
tweede niveau. Ook de opleidingen op het tweede niveau (basisberoepsopleiding) worden in verhouding vaker gevolgd door niet-westerse allochtonen
dan door autochtonen (respectievelijk 30 en 23 procent). De studentenpercentages aan de vakopleiding (niveau 3) verschillen niet veel over de
herkomstgroeperingen. Autochtonen, westers allochtonen en niet-westers
allochtone vrouwen volgden meestal een opleiding op het vierde niveau.

Binnen elk opleidingsniveau combineren niet-westerse allochtonen minder
vaak werken en leren dan autochtonen en westerse allochtonen. Vooral
autochtone mannen kiezen relatief vaak voor een baan met één dag scholing
in de week. In 2010/11 volgde 43 procent van de autochtone mannen op het
mbo een opleiding binnen de beroepsbegeleidende leerweg (bbl). Onder
de niet-westerse allochtone mannen op het mbo was dit slechts 25 procent.
Studenten van Turkse en Marokkaanse herkomst kiezen het minst vaak voor
de bbl. Vrouwen kiezen, ongeacht hun herkomstgroepering, vaak voor een
opleiding binnen de beroepsopleidende leerweg (bol).

Van alle niet-westerse allochtonen in het mbo woont 38 procent in één van
de vier grote steden. Hiervan volgt 63 procent een mbo-opleiding op niveau
3 of niveau 4. Dit komt overeen met het landelijke cijfer. Bij de autochtonen
is een groter verschil te zien tussen de grote steden en het landelijk
gemiddelde. Van de autochtonen uit Amsterdam, Rotterdam, Den Haag of
Utrecht volgt 71 procent een opleiding op niveau 3 of niveau 4. Landelijk ligt
dit aandeel hoger (74 procent).

De keuze voor een sector is binnen het mbo, zoals ook binnen het voortgezet
en het hoger onderwijs, traditioneel zeer verschillend voor mannen en
vrouwen. En net als in de overige onderwijssoorten kiezen niet-westers
allochtone studenten veel vaker voor een mbo-opleiding binnen de
economische sector dan autochtonen. Mannen doen dit nog vaker dan
vrouwen. Van de mannen van Turkse herkomst in het mbo volgde in 2010/11
zelfs 58 procent een opleiding in de economische sector tegen 30 procent van
de autochtone mannen. Studenten van Antilliaanse/Arubaanse achtergrond
nemen met 36 procent bij zowel de mannen als de vrouwen een middenpositie in. Niet-westers allochtone mannen kiezen na de economische sector
(51 procent) het vaakst voor een opleiding in de Techniek (36 procent). Bij
de autochtone mannen is dit omgekeerd (Techniek 51 procent en Economie
30 procent). Autochtone vrouwen kiezen binnen het mbo voor 57 procent
voor de sector Zorg en welzijn en voor 26 procent voor een economische
opleiding. Bij de vrouwen van niet-westers allochtone herkomst liggen
deze percentages op 49 en 39 procent. Groene opleidingen worden weinig
gekozen, het minst door niet-westerse allochtonen.

Figuur 6.12 | Mbo-studenten naar herkomstgroepering (1)

Figuur 6.13 | Mbo-studenten naar herkomstgroepering (2)

Verdeling naar leerweg per niveau in procenten, 2010/11

Verdeling naar sector per geslacht in procenten, 2010/11

Opleidingsniveau in de vier grote steden

100

60

Niet-westerse allochtonen

40

Autochtonen
Vrouwen

Mannen

Autochtonen

80

20

Westerse allochtonen

Westerse allochtonen

Niet-westerse allochtonen

0
Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

Autochtonen
bol

Niveau 4

Niveau 1

Niveau 2

Niveau 3

0%

Niveau 4

20%

40%

60%

80%

100%

Niet-westerse allochtonen
bbl

126 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Economie

Techniek

Zorg & welzijn

Groen

Tabel 6.14 | Mbo-studenten naar herkomstgroepering en geslacht, 2010/11
Bron

Totaal

Naar leerweg

Naar niveau

http://statline.cbs.nl

x 1.000

In procenten van totaal

In procenten van totaal

bol

bbl

1

2

3

4
45

Toelichting

Totaal mannen en vrouwen

- Totaal inclusief een klein aantal

Autochtonen

388,6

64

36

3

23

28

studenten in de combinatie van sectoren

Westers allochtonen

32,9

66

34

7

25

26

42

(minder dan 1 procent). Hierdoor tellen

Niet-westers allochtonen

106,2

81

19

8

30

26

37

de percentages niet altijd op tot 100

Turkije

23,9

83

17

7

31

25

37

procent

Marokko

21,4

85

15

6

31

24

39

Suriname

19,7

75

25

6

27

28

39

in de tabel opgenomen, dit zijn 2.735

Antillen en Aruba

10,6

79

21

10

31

27

32

studenten

Overig niet-westerse landen

30,6

81

19

11

28

24

36

Autochtonen

209,7

57

43

4

29

26

42

Westers allochtonen

17,4

61

39

8

30

24

38

2 = basisberoepsopleiding; niveau 3 =

Niet-westers allochtonen

53,1

75

25

10

34

23

34

vakopleiding; niveau 4 = middenkader-

Turkije

12,1

77

23

9

35

24

33

en specialistenopleiding

Marokko

10,8

79

21

8

36

21

35

Suriname

9,5

70

30

7

33

25

35

Antillen en Aruba

5,0

72

28

13

35

22

29

Overig niet-westerse landen

15,8

76

24

13

31

22

34

Autochtonen

178,9

73

27

2

17

31

50

Westers allochtonen

15,5

71

29

5

20

29

46

Niet-westers allochtonen

53,1

86

14

6

25

28

40

Turkije

11,8

90

10

5

27

27

41

Marokko

10,6

91

9

4

26

27

42

Suriname

10,3

79

21

4

22

32

42

Antillen en Aruba

5,6

85

15

7

28

32

34

Overig niet-westerse landen

14,8

86

14

9

25

27

39

- De categorie ‘herkomst onbekend’ is niet

- Inclusief niet-bekostigde studenten en
exclusief examenstudenten
- niveau 1 = assistentopleiding; niveau

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Mannen

Vrouwen

Bron
http://statline.cbs.nl

Tabel 6.15 | Mbo-studenten in de sectoren, per herkomstgroepering en geslacht, 2010/11
Mannen

Toelichting

Vrouwen

Totaal Economie Techniek Zorg &

- Totaal inclusief een klein aantal

Groen

Totaal Economie

Techniek Zorg & Groen

welzijn

studenten in de combinatie van sectoren

x 1.000

in procenten van totaal

welzijn
x 1.000

in procenten van totaal

(minder dan 1 procent). Hierdoor tellen

Autochtonen

209,7

30

51

11

7

178,9

26

11

57

de percentages niet altijd op tot 100

Westers allochtonen

17,4

38

46

11

4

15,5

34

14

47

5

procent

Niet-westers allochtonen

53,1

51

36

10

2

53,1

39

10

49

1

- De categorie ‘herkomst onbekend’ is niet

Turkije

12,1

58

34

6

1

11,8

43

8

49

1

in de tabel opgenomen, dit zijn 2.735

Marokko

10,8

54

30

14

1

10,6

39

6

55

0

deelnemers

Suriname

9,5

53

34

11

2

10,3

41

10

47

1

Antillen en Aruba

5,0

36

47

13

2

5,6

36

11

51

2

Overig niet-westerse landen

15,8

48

39

10

2

14,8

37

14

47

1

- Inclusief niet-bekostigde studenten en
exclusief examenstudenten

7

- De cijfers over 2010/11 zijn voorlopig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 127

7 | Hoger beroepsonderwijs

Stelsel en financiën hbo

Stelsel

Financiën

In de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW)
worden onder andere de planning en bekostiging, het bestuur en de
inrichting van de hogescholen geregeld. Hogescholen verzorgen hoger
beroepsonderwijs. Zij verrichten ontwerp- en ontwikkelactiviteiten of
onderzoek gericht op de beroepspraktijk. Zij verzorgen bacheloropleidingen
in het hoger beroepsonderwijs en in voorkomende gevallen masteropleidingen. Zij dragen kennis over ten behoeve van de maatschappij en dragen
bij aan de ontwikkeling van beroepen waarop het onderwijs is gericht.
De hogescholen schenken aandacht aan de persoonlijke ontplooiing
en de bevordering van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. De
rijksoverheid bekostigt 35 hogescholen. Het ministerie van EL&I bekostigt
het agrarisch hoger beroepsonderwijs.

Vanaf 2011 geldt een nieuw bekostigingssysteem. 79 procent van het budget
wordt verdeeld over de instellingen naar rato van het aantal ingeschrevenen
binnen de nominale studieduur en het aantal behaalde graden. De rest van
het budget wordt aan de instellingen toegekend voor specifieke beleidsdoelstellingen, zoals voor kwaliteit, kwetsbare opleidingen bijzondere voorzieningen en ontwerp en ontwikkeling.
De bijdragen van het rijk aan de instellingen worden uitgekeerd als
lumpsum. Dat wil zeggen dat een instelling zijn rijksbijdrage naar eigen
believen kan besteden. Naast de rijksbijdrage ontvangt een hogeschool
nog collegegelden en opbrengsten uit het werk voor derden, voornamelijk
contractonderwijs.

Om de kwaliteit van onderwijs en onderzoek op een hoog peil te houden
is er een stelsel van kwaliteitszorg. Alle opleidingen worden regelmatig
beoordeeld door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO).
Dat resulteert in een openbaar rapport en een besluit voor accreditatie.

Figuur 7.1 | Financieringsstromen hbo

Figuur 7.2 | Uitgaven OCW per student, hbo en wo

Bedragen 2010 (x € 1 mln)

Prijspeil 2011, berekend met werkelijk uitgekeerde loon- en prijsbijstellingen (x € 1.000)

OCW

Studiefinanciering
1.561

8
Studenten

6
Overige inkomsten

2.386

Collegegeld
637

4

2
428

Hogeschool
Studiemateriaal
Levensonderhoud

0
2008

2009

hbo

128 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

2011

wo

Tabel 7.1 | Financiële kerncijfers hoger beroepsonderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal uitgaven

2.030,9

2.158,9

2.323,7

2.495,1

2.515,2

Rijksbijdrage

1.927,7

2.064,4

2.219,0

2.388,3

2.469,3

Overig

85,4

75,3

84,0

83,5

26,0

A) en B) Jaarverslagen OCW

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)

C) Omzet volgens jaarverslagen van hboinstellingen
Toelichting
- OCW-uitgaven per student: totaal

Apparaatskosten

17,8

19,2

20,6

23,3

19,9

gesaldeerde OCW-uitgaven en

Toerekening aan DUO

12,7

14,1

14,6

17,4

14,0

ontvangsten, exclusief apparaatskosten

Apparaatskosten OCW

5,1

5,1

6,0

5,9

5,9

Totaal ontvangsten

7,0

9,6

11,4

3,5

3,9

6,1

gedeeld door berekend totaal aantal
studenten per kalenderjaar
- Collegegelden per student: opbrengst
collegegelden gedeeld door berekend

B) Uitgaven per student (x € 1.000)

aantal studenten per kalenderjaar

OCW-uitgaven per student

5,6

5,8

6,0

6,2

- Omzet instelling per student: totaal van

waarvan projectuitgaven

0,2

0,2

0,2

0,2

0,1

exploitatielasten gedeeld door berekend

Collegegelden per student

1,4

1,5

1,5

1,6

1,6

aantal studenten per kalenderjaar

Bijdrage aan instellingen per student

7,1

7,3

7,6

7,8

7,7

C) Omzet hbo-instellingen per student (x € 1.000)

8,0

8,3

8,5

8,7

--

- FES-gelden binnen de ontvangsten
worden niet gesaldeerd en vanaf 2011
zijn er geen FES-gelden meer
- Apparaatskosten betreﬀen hoger
onderwijs en studiefinanciering
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel B

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 129

7 | Hoger beroepsonderwijs

Financiën van instellingen hbo

Financiële positie

Rentabiliteit

Uit de jaarrekeningen die de hbo-instellingen hebben ingediend over
2010 blijkt dat de financiële positie van het hbo-veld (exclusief de ‘groene
opleidingen’) als geheel verder is verbeterd. Ten opzichte van 2009 is de
solvabiliteit (inclusief voorzieningen) gelijk gebleven terwijl de liquiditeit
is toegenomen. De rentabiliteit is gestegen van 1,3 procent in 2009 naar 3,9
procent in 2010. Het exploitatieresultaat na belastingen bedraagt in 2010
133,3 miljoen euro ten opzichte van 47,6 miljoen in 2009.

De rentabiliteit uit gewone bedrijfsvoering is in 2010 toegenomen van
1,3 procent tot 3,9 procent, een aanzienlijke toename. Deze toename
wordt veroorzaakt door een stijging van het resultaat na belastingen van
47,6 miljoen tot 133,3 miljoen. Zowel het resultaat als de totale baten zijn
toegenomen, waarbij het resultaat in verhouding meer is toegenomen.

Solvabiliteit en liquiditeit
Als gevolg van het exploitatieresultaat neemt het eigen vermogen van de
hbo-sector ten opzichte van de totale passiva toe. Daarnaast was sprake
van correcties op de beginbalans en rechtstreekse mutaties op het eigen
vermogen van een aantal instellingen. Hierdoor versterkt de solvabiliteitspositie van de sector.
De liquiditeit van de hbo-sector is ten opzichte van 2009 toegenomen van
0,76 tot 0,96. De vlottende activa zijn in verhouding meer toegenomen dan
de kortlopende schulden. Dit verklaart de stijging van de liquiditeit. Net als
in 2009 blijkt ook in de 2010 dat binnen het vreemd vermogen de omvang
van de langlopende schulden lager is dan die van de kortlopende.

Figuur 7.3 | Solvabiliteit van hbo-instellingen

Figuur 7.4 | Liquiditeit van hbo-instellingen

Spreiding solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

Spreiding liquiditeit (current ratio)

16

25

14
20
aantal instellingen

aantal instellingen

12
10
8
6
4

15
10
5

2
0

0
<=
0,1
2004

0,1 0,2

0,2 0,3

0,3 0,4

0,4 0,5
2007

0,5 0,6

0,6 0,7

0,7 0,8
2010

130 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

0,8 0,9

>=
0,9

<=
0,5
2004

0,5 1,0

1,0 1,5

1,5 2,0

2,0 2,5

2,5 3,0

2007

3,0 3,5

3,5 4,0

4,0 5,0

5,0 6,0

2010

>=
6,0

Tabel 7.2 | Balans- en exploitatiegegevens van hbo-instellingen
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

0,45

0,45

0,43

0,41

0,41

Liquiditeit

0,80

0,74

0,70

0,76

0,96

Rentabiliteit (in procenten)

2,3

2,0

0,8

1,3

3,9

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

A) Financiële kengetallen

instellingen)
Toelichting
- Exclusief groen onderwijs
- A) Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief

B) Gecumuleerde balans hbo-instellingen (x € 1 mln)

voorzieningen) / totaal vermogen

Totaal activa

2.585,5

2.700,3

2.859,0

3.077,4

3.342,8

- A) Liquiditeit (current ratio): vlottende

Vaste activa

1.882,6

2.016,8

2.168,6

2.291,1

2.301,8

waarvan materiële vaste activa

1.761,9

1.928,7

2.124,6

2.247,6

2.264,3

Vlottende activa

703,0

683,5

690,4

786,4

1.041,0

waarvan liquide middelen

373,4

357,0

371,0

451,1

721,5

Totaal passiva

2.585,5

2.700,3

2.859,0

3.077,4

3.342,8

Eigen vermogen

1.003,8

1.040,3

1.044,1

1.093,2

1.238,1

Voorzieningen

156,0

165,0

171,7

161,3

149,0

Langlopende schulden

548,7

570,0

655,8

789,9

873,4

Kortlopende schulden

877,0

925,1

987,4

1.033,0

1.082,3

activa / kortlopende schulden
- A) Rentabiliteit gewone bedrijfsvoering:
resultaat / (totale baten + rente baten)
- Zie bijlage Toelichting en begrippen,
deel B

C) Gecumuleerde exploitatierekeningen hbo-instellingen (x € 1 mln)
Baten

2.647,4

2.868,9

3.068,1

3.227,6

3.451,2

Rijksbijdragen OCW

1.779,0

1.947,3

2.088,6

2.226,3

2.386,5

3,3

4,3

28,6

32,6

37,5

Collegegelden

496,0

520,1

546,4

582,4

636,9

Baten werk i.o.v. derden

187,6

204,3

216,8

203,6

210,2

Overige baten

181,5

192,9

187,7

182,7

180,0

Lasten

2.575,2

2.799,4

3.030,3

3.163,1

3.288,3

Personele lasten

1.814,1

2.012,1

2.178,8

2.296,9

2.395,2

Afschrijvingen

167,0

164,8

180,3

186,5

206,3

Huisvestingslasten

223,1

225,3

214,3

210,6

216,4

Overige instellingslasten

371,0

397,1

456,9

469,1

470,3

Saldo baten en lasten

72,2

69,6

37,8

64,5

162,9

Saldo financiële baten en lasten

0,0

0,0

0,0

0,0

1,1

Saldo financiële baten en lasten

-12,6

-13,1

-14,2

-23,6

-30,5

Resultaat

59,6

56,5

23,6

41,0

133,5

Belastingen

0,0

0,0

0,7

0,6

0,4

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

0,0

7,2

0,2

Resultaat na belastingen

59,6

56,5

22,9

47,6

133,3

Aandeel derden in resultaat

0,0

0,4

0,2

0,1

0,1

Netto resultaat

59,6

56,1

22,7

47,5

133,2

Buitengewoon resultaat

3,4

-19,4

0,0

0,0

0,0

Totaal resultaat

63,0

36,7

22,7

47,5

133,2

Overige overheidsbijdragen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 131

7 | Hoger beroepsonderwijs

Studenten hbo

Deelname

Duaal onderwijs

De groei van het hbo zet in 2011 door. Op 1 oktober 2011 was het totaal
aantal deelnemers ruim 414 duizend (exclusief groen onderwijs). In absolute
zin is de stijging vooral toe te schrijven aan het voltijdonderwijs. Bij het
deeltijdonderwijs is in 2011 voor het eerst sprake van een daling in het aantal
deelnemers, van 64,1 in 2010 naar 60,4 in 2011.

Duaal onderwijs is de opleidingsvariant waarbij de student op basis van
een onderwijsarbeidsovereenkomst werkzaam is in een voor de opleiding
relevante functie binnen een bedrijf. De instroom in deze variant is in 2011
gedaald ten opzichte van 2010 en bedraagt nu ongeveer 2.200

Afgestudeerden
Instroom
Het aantal eerstejaarsstudenten steeg tot het jaar 2000 naar circa 81 duizend.
Na een daling in de jaren 2001 en 2002 is in de jaren daarna tot 2010 een
hogere instroom gemeten. Vanaf 2010 is weer sprake van een geringe daling,
die zich in 2011 verder heeft voortgezet. De instroom bij de sector Onderwijs
(lerarenopleidingen) is in 2011 gedaald tot 11,6 duizend. Alleen de instroom
in de sectoren Gezondheid en Economie is in 2011 nog licht gestegen.
De deeltijdinstroom is volgens de nieuwe meting nu weer verder gedaald en
ligt in 2011 onder de 8,5 duizend studenten.

Het aantal afgestudeerden is de afgelopen jaren langzaam toegenomen.
Vanaf 2011 is het aantal afgestudeerden echter gedaald tot 60,1 duizend.
De opleidingsgebieden waar een stijging is te constateren ten opzichte
van 2010 zijn Gezondheid, Gedrag en Maatschappij en Taal en Cultuur,
terwijl Onderwijs gelijk is gebleven en Techniek en Economie zijn gedaald.
Hbo-groen is ook gedaald.
Sinds 1995 zijn er ook afgestudeerden in het duaal onderwijs. In 2010
behaalden ongeveer 2.100 studenten een diploma voor een duale opleiding.
In 2011 zijn dat er nog ongeveer 1.900.

Figuur 7.5 | Deelname hbo

Figuur 7.6 | Bachelor-afgestudeerden hbo naar sector

Aantal ingeschreven studenten (x 1.000), inclusief groen

In procenten van totaal (voltijd+duaal+deeltijd), 2011

500
450
400

Techniek
16%

350

Groen
2%

Gedrag &
Maatschappij
16%

300
250
200

Gezondheid
11%

150
100
50

Taal & Cultuur
5%

0
2007

Voltijd

2008

2009

Deeltijd

2010

2011

Duaal

132 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Onderwijs
16%

Economie
34%

Tabel 7.3 | Eerstejaars hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal excl. groen

89,3

91,2

96,6

96,4

95,5

Onderwijs

13,2

12,3

12,6

12,6

11,6

Toelichting

Techniek

15,0

15,7

16,9

17,0

16,9

- Peildatum 1 oktober

Gezondheid

8,6

9,4

9,4

10,0

10,2

- Eerstejaars hbo Nederland: degenen

Economie

34,7

36,0

38,3

37,4

37,7

die voor het eerst in Nederland aan

Gedrag en maatschappij

14,1

14,0

15,5

15,7

15,3

een hogeschool op de peildatum

Taal en cultuur

3,7

3,8

3,9

3,8

3,7

1 oktober zijn ingeschreven in een

Sectoroverstijgend

.

.

0,0

0,0

0,0

bacheloropleiding

Totaal hbo-groen

2,1

2,1

2,3

2,4

2,3
87,2

OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

- Exclusief instroom in masteropleidingen

Per opleidingsvorm (incl. groen)

- Opleidingsgebieden volgens HOOP-

Voltijd

79,3

81,1

86,5

86,7

Deeltijd

9,7

9,8

10,0

9,7

8,4

Duaal

2,3

2,3

2,4

2,4

2,2

indeling
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Tabel 7.4 | Ingeschrevenen hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)
Bron
OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal excl. groen

365,9

374,9

393,9

407,0

414,0

Onderwijs

67,3

64,8

66,7

67,7

64,7

Toelichting

Techniek

59,4

60,9

63,8

65,7

67,8

- Peildatum 1 oktober

Gezondheid

32,2

34,2

35,7

37,7

39,3

- Ingeschrevenen hbo Nederland: degenen

Economie

135,2

140,4

148,1

153,0

157,4

die in Nederland aan een hogeschool op

Gedrag en maatschappij

54,8

57,2

61,9

65,2

67,2

de peildatum 1 oktober zijn ingeschreven

Taal en cultuur

17,0

17,4

17,8

17,7

17,4

in een bachelor- of master-opleiding

Sectoroverstijgend

.

.

0,0

0,0

0,1

- Opleidingsgebieden volgens HOOP

Totaal hbo-groen

8,0

8,0

8,5

8,9

9,1

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Per opleidingsvorm (incl. groen)
Voltijd

301,0

309,2

326,3

339,0

350,3

Deeltijd

61,1

61,5

63,8

64,1

60,4

Duaal

11,8

12,2

12,4

12,8

12,3

deel C

Bron

Tabel 7.5 | Afgestudeerden hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)

OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

2007

2008

2009

2010

2011

Bachelor-afgestudeerden
Toelichting

Totaal excl. groen

58,2

58,8

60,2

60,6

60,1

- Afgestudeerden hbo Nederland:

Onderwijs

11,2

10,6

10,1

9,8

9,8

degenen die een diploma hebben

Techniek

10,2

10,1

10,2

10,2

9,9

behaald tussen 1 oktober van het

Gezondheid

6,0

5,9

6,5

6,6

6,7

betreﬀende jaar en 1 oktober van het

Economie

19,5

20,6

21,2

21,2

20,6

voorafgaande jaar

Gedrag en maatschappij

8,7

9,0

9,4

9,9

10,1

- Opleidingsgebieden volgens HOOP

Taal en cultuur

2,6

2,7

2,7

2,9

3,0

- Master-afgestudeerden betreft

Totaal hbo-groen

1,8

1,6

1,5

1,5

1,4

afgestudeerden in de HOOP-onderdelen

Per opleidingsvorm (incl. groen)

Onderwijs, Gezondheid, Gedrag en

Voltijd

48,0

48,7

50,1

50,5

50,2

Maatschappij en Taal en Cultuur

Deeltijd

9,9

9,7

9,6

9,5

9,4

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Duaal

2,1

2,0

2,0

2,1

1,9

4,8

5,0

4,0

4,1

4,8

deel C

Master-afgestudeerden
Totaal excl. groen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 133

7 | Hoger beroepsonderwijs

Verblijfsduur en rendement hbo

Verwachte verblijfsduur

Rendement

De totale gemiddelde verblijfsduur van afgestudeerden in het hbo, zoals die
verwacht wordt voor de ingeschreven studenten, loopt de laatste vijf jaar
iets op. Gemiddeld behalen de studenten in ongeveer 4,8 jaar hun diploma.
Studenten in de economieopleidingen studeren het langst (4,8 jaar), die
in de gezondheidszorgopleidingen (4,1 jaar) het kortst. Landbouw en
natuurlijke omgeving (groen) vertoonde in eerdere jaren een lichte daling
van de studieduur. In 2011 weer een lichte stijging naar 4,2 jaar.

Het verwachte percentage afgestudeerden (slaagpercentage) vertoont een
enigszins fluctuerend beeld. Na een sprong omhoog naar 75 procent in
2003 was de jaren daarna een geleidelijk aflopende trend waar te nemen. De
gemiddelde verwachting voor 2011 is 3 procent lager dan die voor 2010 en
bedraagt nu 67 procent.
Dat het totaal slaagpercentage boven dat van de sectoren ligt, komt doordat
het veranderen van studierichting (en wisselen van sector) daarin doorwerkt.
De sector Taal en Cultuur scoort nu gemiddeld het hoogst, gevolgd door
Gezondheid en Techniek.

Figuur 7.7 | Verwachte verblijfsduur afgestudeerden

Figuur 7.8 | Verwacht slaagpercentage

In jaren, per HOOP-gebied

In procenten van instroomcohort, per HOOP-gebied

5,0

75
70

4,5

65

4,0
60

3,5

55
50

3,0
Onderwijs

2007

Techniek Gezondheid Economie

2009

G&m

T&c

Groen

2011

134 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

hbo

Onderwijs Techniek Gezondheid Economie

2007

2009

G&m

T&c

Groen

2011

hbo

Tabel 7.6 | Verwachte verblijfsduur en rendement in het hoger beroepsonderwijs
Bron
OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Verwachte verblijfsduur afgestudeerden per opleidingsgebied (in jaren)
Onderwijs

4,1

4,2

4,3

4,3

4,3

Toelichting

Techniek

4,4

4,5

4,5

4,6

4,6

- Opleidingsgebieden volgens HOOP

Gezondheid

4,0

4,1

4,0

4,1

4,1

- C) en D) In procenten van

Economie

4,7

4,7

4,7

4,8

4,8

Gedrag en maatschappij

4,2

4,3

4,3

4,3

4,4

Taal en cultuur

4,4

4,4

4,4

4,3

4,3

Landbouw en natuurlijke omgeving

3,8

3,9

4,2

4,1

4,2

B) Verwachte verblijfsduur afgestudeerden in hbo (in jaren)

4,6

4,6

4,7

4,7

4,8

instroomcohort
- Het slaagpercentage voor het hbo is
hoger dan voor de afzonderlijke sectoren
omdat sommigen een diploma behalen
in een andere sector dan waarin ze zijn
begonnen om dezelfde reden is de
verbijfsduur in het hbo langer dan het

C) Verwacht slaagpercentage per opleidingsgebied

gemiddelde van de verblijfsduren per

Onderwijs

55

54

59

56

53

sector

Techniek

63

63

65

60

59

Gezondheid

63

63

66

66

63

Economie

61

61

63

60

56

Gedrag en maatschappij

61

60

64

62

56

Taal en cultuur

66

65

66

63

66

Landbouw en natuurlijke omgeving

64

63

66

63

57

D) Verwacht slaagpercentage hbo

70

69

73

70

67

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 135

7 | Hoger beroepsonderwijs

Instellingen en personeel hbo

Instellingen
Vanaf het midden van de jaren tachtig kent de hbo-sector een proces van
schaalvergroting. Dit proces is inmiddels gestabiliseerd. In 2011 zijn er nog
35 instellingen (besturen).
NB: onder een bestuur kunnen meerdere instellingen met wisselende
vormen van zelfstandigheid functioneren.
De instellingen zijn door de (besturen)fusies gemiddeld genomen steeds
groter geworden. De gemiddelde omvang van de hogescholen is gestegen
van 5.430 studenten in 2000 naar 12.089 studenten in 2011. De oorzaak
hiervan is niet alleen gelegen in de schaalvergroting (fusies), maar ook in de
toename van het aantal hbo-studenten.

Personeel
In de periode van 2007 tot 2010 is het totaal aantal personeelsleden (in fte’s
uitgedrukt) gestegen. Naast de stijging van het onderwijzend personeel valt
op dat vanaf 2009 het aantal ondersteunend personeel weer stijgt. Van 2007
tot 2010 is het totaal aan onderwijzend personeel gestegen van 14.900 naar
17.300 fte. Het bestand aan ondersteunend personeel is in dezelfde periode
van 12.500 fte in 2007 na een daling in 2008 weer gestegen naar 12.500 fte in
2010 (42 procent van het totaal). Het totaal aantal personeelsleden is in 2010
gestegen naar 29.900 fte.
De student-docentratio (aantal studenten per docent) is in 2010 licht
gestegen naar 23,5 ten opzichte van 2009.

Het aandeel vrouwen in de totale personeelspopulatie is de laatste jaren
geleidelijk gestegen tot 50 procent in 2010. De meerderheid van het
ondersteunend personeel is vrouw (2010: 58 procent). Bij het onderwijzend
personeel is het aandeel gestegen naar bijna 44 procent.
Iets meer dan 7 procent van het aantal personeelsleden in het hbo heeft een
functie hoger dan schaal 12. Ten opzichte van 2009 is dat licht toegenomen.
Bijna 33 procent van deze categorie personeelsleden is vrouw. Dit is een
lichte stijging ten opzichte van 2009 (30 procent).
De gemiddelde leeftijd van het personeel bedraagt bijna 46 jaar en is de
afgelopen drie jaren licht gestegen. Het aantal vijftigplussers is de laatste
jaren eveneens iets gestegen en bedraagt in 2010 43 procent van het totaal.
Vijftigplussers zijn sterker vertegenwoordigd onder het onderwijzend
personeel dan onder het ondersteunend personeel. Onder het mannelijk
personeel komen relatief veel meer vijftigplussers voor dan onder het
vrouwelijk personeel.

Figuur 7.9 | Hogescholen naar omvang

Figuur 7.10 | Student-docentratio hbo

Aantal hogescholen naar omvang (aantal studenten)

Aantal studenten per onderwijzend personeelslid

40
35

26

30
25

25
20

24

15
23

10
5

22

0
2007

2008

2009

2010

2011

Klein (0-1.000 studenten)

Middel (1.000-5.000 studenten)

Middelgroot (5.000-10.000 studenten)

Groot (meer dan 10.000 studenten)

136 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

21
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009 2010

Tabel 7.7 | Kerncijfers instellingen en personeel hoger beroepsonderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

OCW (DUO: CRIHO, stand december)

A) Aantal instellingen

37

36

36

35

35

RAHO (excl. EL&I)

Kleine hogeschool (0-1.000 studenten)

6

7

7

8

9

Middel hogeschool (1.000-5.000 studenten)

15

13

13

11

10

Toelich ting

Middelgrote hogeschool (5.000-10.000 studenten)

4

4

3

2

2

- C) t/m F) op basis van aantal fte’s

Grote hogeschool (meer dan 10.000 studenten)

12

12

13

14

14

Totaal

27,4

28,4

29,3

29,9

Onderwijzend

14,9

16,4

17,0

17,3

Ondersteunend

12,5

12,0

12,3

12,5

Totaal

47,3

48,4

49,3

50

Onderwijzend

40,3

42,4

43,4

44

Ondersteunend

55,8

56,6

57,3

58

Totaal

39,8

41,3

41,9

43

Onderwijzend

46,2

46,4

47,1

48

Ondersteunend

32,1

34,3

34,9

36

Man

49,0

51,0

51,8

52

Vrouw

29,5

31,0

31,7

33

E) Gemiddelde leeftijd in jaren

45,1

45,5

45,7

45,9

Totaal

6,1

6,9

6,8

7,1

Man

8,4

9,4

9,4

9,6

Vrouw

3,7

4,3

4,2

4,6

- Personeel: aantallen exclusief groen
onderwijs, per collegejaar
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D

B) Personeelssterkte (fte’s x 1.000)

C) Percentage vrouwen

D) Percentage 50 jaar en ouder

F) Percentage in schaal 12 en hoger (op basis van fte’s)

G) Personeel in schaal hoger dan 12 (op basis van fte’s)
Totaal (aantal x 1.000)

1,6

2,0

2,0

2,1

waarvan .. % vrouwen

28,6

29,3

30,2

32,5

Student / personeel

13,4

13,2

13,4

13,6

Student / onderwijzend personeel

24,5

22,8

23,2

23,5

Ondersteunend personeel als percentage van totaal

45,5

42,2

42,1

42,0

H) Ratio’s

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 137

7 | Hoger beroepsonderwijs

Aansluiting vooropleiding hbo

Instroom in het hoger beroepsonderwijs

Aansluiting van de profielen in het vo op het hbo

Het beleid is erop gericht om een zo groot mogelijk deel van de beroepsbevolking een opleiding in het hoger onderwijs te laten volgen. Als we kijken
naar de instroom van studenten die voor de eerste keer een hbobacheloropleiding gaan volgen, dan blijkt dat deze al een aantal jaren stijgt.
Deze stijging is voor het jaar 2010 toe te schrijven aan een stijging van het
aantal studenten dat direct na havo naar het hbo gaat. Het aantal studenten
dat met een mbo-diploma instroomt is echter in 2010 gedaald. De indirecte
instroom is in 2010 met 29.600 eveneens gedaald ten opzichte van 2009.
De totale instroom is in 2010 voor het eerst gedaald.

In de paragraaf ‘Profielkeuze vo’ wordt ingegaan op de vernieuwing van
de tweede fase van het voortgezet onderwijs vanaf 1999. Vanaf 2003 heeft
vrijwel de gehele uitstroom van gediplomeerden uit havo/vwo in 2004 een
vernieuwd programma gevolgd volgens één van de vier studiehuisprofielen.
Daarnaast wordt in toenemende mate gekozen voor een combinatieprofiel.

Een eerdere daling van de instroom van mbo-studenten in 2000 werd
grotendeels veroorzaakt door de verlenging van de cursusduur van een
aantal mbo-opleidingen van drie naar vier jaar. In de jaren daarna is een
duidelijk herstel opgetreden dat zich heeft gestabiliseerd, 24 procent in
2010.

De introductie van het studiehuis was bedoeld om de aansluiting vanuit
havo/vwo naar het hoger onderwijs te verbeteren. A priori zou daarom
verwacht mogen worden dat de doorstroom vanuit de vier profielen naar het
hbo vooral betrekking heeft op daarbij passende hbo-opleidingsgebieden.
In grote lijnen is dat ook wel zo, maar er zijn toch nog veel hbo-studenten
die uit een minder goed passend profiel afkomstig zijn:
- de instroom van havisten in het opleidingsgebied Techniek komt nog maar
voor een derde deel voort uit het profiel Natuur en Techniek;
- in het opleidingsgebied Gezondheid komt voor minder dan de helft uit
Natuur en Gezondheid;
- iets meer dan 70 procent van de instroom in Economie komt voort uit
Economie en Maatschappij.
- in Techniek kiest een groot deel van de instroom een combinatieprofiel in
het VO (“overig”).
Gelijksoortige patronen als in de doorstroom van havo naar hbo doen zich
ook voor bij de veel geringere doorstroom van vwo naar hbo.

Figuur 7.11 | Vooropleiding eerstejaars hbo

Figuur 7.12 | Aansluiting havo-profielen op hbo

Eerstejaars hbo naar vooropleiding (aantal x 1.000)

Directe instroom eerstejaars hbo, per opleidingsgebied en havo-profiel, 2010

120
Groen
100

Taal & cultuur

80

Gedrag & m.
Economie

60

Gezondheid

40

Techniek

20

Onderwijs
0
2000

2001

havo

2002

2003

vwo

2004

2005

mbo

2006

2007

2008

2009

Overig

138 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010 2011

Indirect

0

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

Natuur en techniek

Natuur en gezondheid

Economie en maatschappij

Cultuur en maatschappij

14.000 16.000
Overig

Tabel 7.8 | Eerstejaars hbo-studenten naar vooropleiding
Bron
OCW (DUO: Onderwijsmatrices)

2006

2007

2008

2009

2010

A) Absolute aantallen (x 1.000)
Totaal aantal eerstejaars

87,3

92,4

94,7

100,6

96,4

Toelichting

Totaal directe instroom

57,4

62,0

63,0

65,3

66,8

- Eerstejaars hbo Nederland: degenen

havo

29,3

30,4

31,3

31,2

32,7

die voor het eerst in Nederland aan

vwo

3,9

4,0

4,0

4,4

4,0

een hogeschool op de peildatum

mbo

22,3

22,7

22,4

23,5

22,9

1 oktober zijn ingeschreven in een

Overig

1,9

4,9

5,3

6,2

7,2

bacheloropleiding

Totaal indirecte instroom

29,8

30,4

31,7

35,3

29,6

- Exclusief instroom in masteropleidingen
- Exclusief groen onderwijs

B) Procentuele verdeling

- Direct: in hetzelfde jaar als eindexamen

Totaal

100

100

100

100

100

- Indirect: minimaal 1 jaar na eindexamen

Totaal directe instroom

66

67

67

65

69

- Vooropleidingsgegevens zijn gedeeltelijk

havo

34

33

33

31

34

vwo

4

4

4

4

4

- Overig betreft vavo (havo/vwo) en wo

mbo

26

25

24

23

24

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Overig

2

5

6

6

7

Totaal indirecte instroom

34

33

33

35

31

Economie Gedrag & M.

Taal & C.

Groen
787

geschat

deel C

Bron

Tabel 7.9 | Aansluiting havo-profielen op hbo-opleidingsgebieden, 2010

OCW (DUO: Onderwijsmatrices)

Onderwijs

Techniek Gezondheid

A) Absolute aantallen
Toelichting

Totaal

4.113

6.545

3.798

13.524

4.502

475

- Peildatum van bestemming is 1 oktober

Natuur en techniek

115

2.242

51

313

47

25

50

- De herkomst bestaat uit havo-

Natuur en gezondheid

670

1.132

1.755

679

744

36

345
120

gediplomeerden die het jaar ervoor

Economie en maatschappij

1.440

910

722

9.801

1.755

81

(tussen twee peildata) een diploma

Cultuur en maatschappij

1.283

119

457

1.517

1.383

244

19

hebben behaald

Overig

605

2.142

813

1.214

573

89

253

100

- Alleen directe instroom in initieel hbo
bachelor-opleiding
- Overig bestaat vrijwel geheel uit

B) Procentuele verdeling naar havo-profiel
100

100

100

100

100

100

combinatieprofiel natuur en techniek /

Totaal
Natuur en techniek

3

34

1

2

1

5

6

natuur en gezondheid

Natuur en gezondheid

16

17

46

5

17

8

44

combinatieprofiel economie en

Economie en maatschappij

35

14

19

72

39

17

15

maatschappij / cultuur en maatschappij

Cultuur en maatschappij

31

2

12

11

31

51

2

Overig

15

33

21

9

13

19

32

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 139

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Stelsel en financiën wo

Stelsel
In de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW)
worden onder andere de planning en bekostiging, het bestuur en de
inrichting van de universiteiten geregeld. Universiteiten verzorgen
wetenschappelijk onderwijs en verrichten wetenschappelijk onderzoek. Zij
voorzien in de opleiding tot wetenschappelijk onderzoeker of technologisch
ontwerper en zij dragen kennis over ten behoeve van de maatschappij. De
universiteiten schenken aandacht aan de persoonlijke ontplooiing en de
bevordering van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef.
De rijksoverheid bekostigt 17 universiteiten. Daaronder vallen o.a. de Open
Universiteit voor afstandsonderwijs, vier levensbeschouwelijke instellingen,
drie technische universiteiten en de Universiteit Wageningen. Deze laatste
wordt bekostigd door het ministerie van EL&I.

De bijdragen van het rijk aan de instellingen worden uitgekeerd als
lumpsum. Dat wil zeggen dat een instelling zijn rijksbijdrage naar eigen
believen kan besteden. Naast de rijksbijdrage ontvangt een wo-instelling
nog collegegeld en nog apart middelen voor onderzoek.

Onderzoek
Het universitaire onderzoek wordt via drie geldstromen gefinancierd. De
eerste geldstroom is het hiernaast beschreven deel van de rijksbijdrage, dat
voor onderzoek is bestemd. De tweede geldstroom bestaat uit subsidies die
het NWO toekent voor specifiek onderzoek. De derde geldstroom wordt
gegenereerd door onderzoek in opdracht van nationale en internationale
overheden en non-profit instellingen. Het aandeel van het bedrijfsleven in
de derde geldstroom is circa 10 procent.

Om de kwaliteit van onderwijs en onderzoek op een hoog peil te houden
is er een stelsel van kwaliteitszorg. Alle opleidingen worden regelmatig
beoordeeld door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO).
Dat resulteert in een openbaar rapport en een besluit voor accreditatie.

Financiën
Vanaf 2011 geldt een nieuw bekostigingssysteem. Het budget is verdeeld in
een onderwijsdeel (41 procent), een onderzoekdeel (44 procent) en een deel
voor geneeskundig onderwijs en onderzoek (15 procent). De betreffende
universiteiten sluizen dit laatste deel onverkort door naar de academische
ziekenhuizen.
Van het onderwijsdeel wordt 60 procent over de universiteiten verdeeld
naar rato van het aantal ingeschrevenen binnen de nominale studieduur
en het aantal behaalde graden. 29 procent van het onderwijsdeel wordt
verdeeld over de universiteiten volgens de in de Regeling financiën hoger
onderwijs genoemde percentages. De rest (11 procent) wordt aan de instellingen toegekend voor specifieke beleidsdoelstellingen, zoals voor kwaliteit,
kwetsbare opleidingen en bijzondere voorzieningen.
Van het onderzoekdeel wordt 34 procent verdeeld naar rato van het aantal
promoties en behaalde graden. De rest wordt uitgekeerd in de vorm van een
bedrag voor onderzoekscholen, vaste bedragen per instelling en een bedrag
dat wordt verdeeld volgens in de bovengenoemde regeling opgenomen
percentages.

Figuur 8.1 | Financieringsstromen wo
Bedragen 2010 (x € 1 mld)
OCW

NWO

Tweede geldstroom
0, 4

Universiteit
Collegegeld
0, 4

Derde geldstroom
1, 2
Europese Unie
Ri jk
Non-profit
Bedrijfsleven
Personeel
S tudenten

Studenten

Onderwijs 1,9
Onderzoek 3,2

Rijksbijdrage AZ
0,6

Academisch ziekenhuis

140 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

SF

1,1

Eerste geldstroom
3, 2

L evens onderhoud

Tabel 8.1 | Financiële kerncijfers wetenschappelijk onderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal uitgaven

3.511,5

3.676,7

3.781,8

3.822,9

3.954,9

Rijksbijdrage universiteiten

3.427,6

3.615,6

3.719,2

3.758,1

3.885,8

A) en B) Jaarverslagen OCW

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)

C) en D) Jaarverslagen van universiteiten
Toelichting

waarvan voor academische ziekenhuizen

527,6

545,8

573,1

556,9

585,8

- OCW-uitgaven per student: totaal

Bekostiging overige instellingen

67,8

49,6

49,7

35,8

36,6

Overige uitgaven

16,1

11,5

12,9

29,0

32,5

Totaal ontvangsten

11,5

11,6

13,9

13,9

25,1

gesaldeerde OCW-uitgaven en
ontvangsten bestemd voor onderwijs
gedeeld door berekend totaal aantal
studenten per kalenderjaar
- De uitgaven per student zijn ook exclusief

B) Bedragen omgerekend naar studentjaar (x € 1.000)

apparaatskosten en uitgaven niet voor

OCW-uitgaven per student

5,7

5,8

5,9

5,9

6,1

onderwijs aan de bij universiteiten

Collegegelden per student

1,6

1,6

1,8

1,9

1,9

ingeschreven studenten

Bijdrage aan instellingen per student

7,2

7,4

7,7

7,8

8,0

--

- Collegegelden per student: opbrengst
collegegelden gedeeld door berekend

C) Realisatie volgens jaarrekeningen (x € 1 mln)

aantal studenten per kalenderjaar

Kosten onderzoek

2.620,4

3.034,3

3.242,2

3.240,6

- FES-gelden binnen de ontvangsten

Kosten onderwijs

1.511,7

1.750,4

1.870,4

1.937,3

--

199,2

230,7

246,5

239,5

--

6,9

7,9

8,1

8,0

--

2006

2007

2008

2009

2010

4.717,4

5.258,0

5.841,2

6.264,4

6.638,0

worden niet gesaldeerd en vanaf 2011

Kosten medische zorg

zijn er geen FES-gelden meer
- Bedragen bij C) zijn inclusief eﬀect van 2e

D) Onderwijsmiddelen per student volgens jaarrekeningen (x € 1.000)

en 3e geldstroom, bij A) en B) exclusief

Bron
A) Jaarverslagen academische ziekenhuizen
B) http://statline.cbs.nl

Tabel 8.2 | Kerncijfers academische ziekenhuizen
Toelichting
- B) Gegevens artsopleidingen, aantal
afgestudeerden: degenen die een

A) Financiële gegevens (x € 1 mln)
Totale exploitatie (baten)

diploma basisarts hebben behaald
tussen 1 oktober van het betreﬀende jaar

B) Gegevens artsopleidingen

en 1 oktober van het voorafgaande jaar

Geneeskunde (ingeschrevenen, bruto)

17.281

17.812

18.395

18.711

18.797

Numerus fixus (artsopleidingen)

2.850

2.850

2.850

2.850

2.790

Aantal afgestudeerden, postdoctoraal (basisarts)

1.842

2.019

2.022

2.075

2.272

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 141

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Financiën van instellingen wo

Financiële positie

Solvabiliteit en liquiditeit

Uit de jaarrekeningen die de wo-instellingen hebben ingediend over 2010
blijkt dat de financiële positie van het veld goed is (kengetallen exclusief
Wageningen Universiteit en Open Universiteit). De solvabiliteit, inclusief
voorzieningen is sinds jaren als goed te kenschetsen. De liquiditeit vertoont
vanaf 2007 een licht dalende trend. De rentabiliteit is iets toegenomen. Het
exploitatieresultaat na belastingen bedraagt in 2010 48,4 miljoen euro ten
opzichte van 28,7 miljoen in 2009.

De solvabiliteit van het totale wo-veld is in 2010 gedaald. Solvabiliteit
(inclusief voorzieningen) is afgenomen van 0,58 naar 0,57. Het aandeel van
het eigen vermogen in de totale passiva neemt steeds verder af. Dit geldt ook
voor het aandeel van de voorzieningen. Het vreemd vermogen neemt dan
ook verhoudingsgewijs steeds verder toe.
De liquiditeit van het wo-veld is gedaald van 0,92 tot 0,91. De dalende lijn
die vanaf 2007 zichtbaar is, wordt hiermee voortgezet. Zowel de kortlopende
schulden als de vlottende activa zijn in 2010 toegenomen. De vlottende
activa, gezien de afname van de liquiditeit, iets meer dan de kortlopende
schulden.

Rentabiliteit
De rentabiliteit uit gewone bedrijfsvoering is iets toegenomen ten opzichte
van 2009, zoals in onderstaande grafiek is te zien. De waarde is toegenomen
van 0,5% tot 0,8%. De rentabiliteit wordt berekend op basis van het
resultaat, inclusief het resultaat uit financiële baten en lasten.

Figuur 8.2 | Balansgegevens van universiteiten

Figuur 8.3 | Exploitatiegegevens van universiteiten

Totaal van alle universiteiten (exclusief WU en OU), x € 1 mln

Totaal van alle universiteiten (exclusief WU en OU), x € 1 mln

3.000

4.000
3.500

2.500

3.000
2.000

2.500

1.500

2.000
1.500

1.000

1.000
500

500

0

0
2006

Vlottende activa

2007

2008

2009

Kortlopende schulden

142 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

Eigen vermogen

2006

Rijksbijdragen OCW

2007

2008

Baten werk i.o.v. derden

2009

2010

Personele lasten

Tabel 8.3 | Balans- en exploitatiegegevens van universiteiten
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

0,66

0,66

0,62

0,58

0,57

Liquiditeit

0,92

0,98

0,94

0,92

0,91

Rentabiliteit (in procenten)

3,5

3,3

2,8

0,5

0,8

Totaal activa

4.313,9

4.490,1

4.928,8

5.328,7

5.551,6

Vaste activa

3.153,5

3.238,6

3.451,4

3.720,0

3.865,7

waarvan materiële vaste activa

2.927,4

3.079,3

3.292,1

3.555,2

3.675,1

Vlottende activa

1.160,4

1.251,5

1.477,4

1.608,6

1.685,9

603,7

671,1

610,7

670,9

788,4

Totaal passiva

4.313,9

4.490,1

4.928,8

5.328,7

5.551,6

Eigen vermogen

2.466,5

2.611,9

2.705,7

2.739,5

2.796,1

Voorzieningen

384,5

357,4

352,1

365,8

357,9

Langlopende schulden

205,0

243,8

293,1

478,6

538,2

Kortlopende schulden

1.258,0

1.277,0

1.577,9

1.744,7

1.859,5

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

A) Financiële kengetallen

instellingen)
Toelichting
- Exclusief Wageningen Universiteit en
Open Universiteit
- A) Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief
voorzieningen) / totaal vermogen
- A) Liquiditeit (current ratio): vlottende
activa / kortlopende schulden
- A) Rentabiliteit gewone bedrijfsvoering:

B) Gecumuleerde balans van universiteiten (x € 1 mln)

waarvan liquide middelen

resultaat / (totale baten + rente baten)

C) Gecumuleerde exploitatierekeningen van universiteiten (x € 1 mln)
Baten

4.281,7

4.451,6

5.146,5

5.382,3

5.535,7

Rijksbijdragen OCW

2.563,0

2.624,7

3.008,0

3.141,8

3.153,2

7,2

7,1

7,3

8,5

9,2

Collegegelden

305,3

318,7

333,8

395,0

435,0

Baten werk i.o.v. derden

955,6

1.012,0

1.214,1

1.339,6

1.426,9

Overige baten

450,6

489,1

583,3

497,5

511,3

Lasten

4.153,5

4.331,3

5.015,4

5.359,1

5.482,2

Personele lasten

2.593,3

2.732,4

3.106,3

3.428,8

3.602,9

Afschrijvingen

261,1

254,6

311,4

294,2

314,2

.

.

396,6

418,5

407,9

Overige instellingslasten

1.299,1

1.344,3

1.201,1

1.217,6

1.157,2

Saldo baten en lasten

128,2

120,3

131,1

23,2

53,5

Saldo ﬁnanciële baten en lasten

20,2

27,6

16,3

3,9

-7,0

Resultaat

148,4

147,9

147,4

27,1

46,5

Belastingen

0,0

0,0

0,3

-0,1

0,0

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

1,7

1,4

1,9

Resultaat na belastingen

148,4

147,9

148,8

28,7

48,4

Aandeel derden in resultaat

8,2

13,2

23,1

11,3

11,0

Netto resultaat

140,3

134,7

125,7

17,4

37,5

Buitengewoon resultaat

-1,2

-0,1

0,0

1,2

2,5

Totaal resultaat

139,1

134,6

125,7

18,6

39,9

Overige overheidsbijdragen

Huisvestingslasten

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 143

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Studenten wo

Algemeen

Ingeschrevenen

Toelating tot een universiteit kan worden verkregen op basis van een
vwo-diploma, een hbo-propedeuse of bachelor, bepaalde buitenlandse
diploma’s of een colloquium doctum. De studiekeuze is vrij. Voor de
toelating tot veel opleidingen worden wel eisen gesteld aan het gevolgde
vakkenpakket of profiel. Bij sommige opleidingen (zoals tandheelkunde
en geneeskunde) is sprake van een numerus fixus: er wordt een maximum
aantal eerstejaars toegelaten.
In 2002 is de bachelor-master structuur ingevoerd in het hoger
onderwijs. Dit betekent dat ook het geïntroduceerde, na 3 jaar te behalen
wo-bachelordiploma een einddiploma is. Of het effect hiervan zodanig is
dat reële uitstroom ook daadwerkelijk plaatsvindt, is nog niet duidelijk.
De cursusduur voor het masterdiploma is minimaal vier jaar. Voor de
technische opleidingen en tandheelkunde is de cursusduur vijf jaar en voor
de opleiding tot (dieren-)arts of apotheker zes jaar.

Het totaal aantal ingeschrevenen wordt bepaald door ontwikkelingen in
de instroom en de gemiddelde verwachte verblijfsduur. Deze verblijfsduur
nam de afgelopen jaren geleidelijk af. Dit is onder andere het gevolg
van overheidsbeleid gericht op het terugbrengen van de studieduur. Het
effect van de afname in de instroom tot 1996 en het terugbrengen van de
gemiddelde verwachte verblijfsduur wordt vanaf 1999 gecompenseerd door
de groeicijfers in de instroom. Ook wijziging in het aantal vijfjarige studies,
veranderingen in het stelsel van studiefinanciering en de mogelijkheid
om met een bachelordiploma uit te stromen hebben effect op het aantal
ingeschrevenen.
In 2011 ligt de gemiddelde verwachte verblijfsduur op ongeveer 5,3 jaar.

De Open Universiteit verzorgt sinds 1984 hoger afstandsonderwijs.

Eerstejaars
De stijging van het aantal eerstejaars in de afgelopen jaren heeft zich in het
studiejaar 2011/12 weer voortgezet. Er zijn ongeveer 500 studenten meer
ingestroomd dan in het voorgaande studiejaar.
Een stijgende belangstelling is te zien bij de gebieden Sectoroverstijgend,
Natuur, Techniek, Economie en Recht. Gezondheid is gelijk gebleven. De
overige gebieden Gedrag en Maatschappij en Taal & Cultuur laten een daling
van de instroom zien ten opzichte van 2010.

Afgestudeerden
De ontwikkeling van het aantal afgestudeerden hangt in sterke mate
samen met de instroom in het verleden en de gemiddelde studieduur.
Vanaf 2002 bouwt zich het aantal bachelor-gediplomeerden op, enerzijds
door directe omzetting van bestaande studies en anderzijds door nieuwe
studieprogrammering binnen de bachelor-master structuur. In tabel 8.4C
zijn de doctoraal (aflopend) en de nieuwe master-afgestudeerden (opbouw)
opgeteld. Tot 2007 loopt de stijging gelijk op met de stijgende instroom
enige jaren eerder. In 2005 begint de eerste reële uitstroom van bachelorgediplomeerden. Tabel 8.7 laat zien dat het aantal bachelor-gediplomeerden
met 29.900 in 2011 nog steeds onder dat van het totaal aantal afgestudeerden doctoraal en master ligt (34.700). Vanaf 2011 worden in tabel 8.4C
met terugwerkende kracht van de opleidingen farmacie, geneeskunde,
tandheelkunde en diergeneeskunde de einddiploma’s in plaats van de
tussentijdse doctoralen getoond.

Figuur 8.4 | Eerstejaars wo-studenten naar studierichting

Figuur 8.5 | Aantal eerstejaars wo-studenten

Eerstejaars Nederland in procenten van totaal, 2011

Inclusief groen onderwijs (aantal x 1.000)

Techniek
12%

Groen
4%

Gedrag &
maatschappij
22%

Natuur
9%

60
50
40
30

Gezondheid
10%

Taal & cultuur
12%

20
Economie
20%

10
0

Recht
11%

144 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1970

1975

1980

1985

1990

1995

2000

2005

2010

Tabel 8.4 | Eerstejaars, ingeschrevenen en afgestudeerden wetenschappelijk onderwijs
Bron

A) Eerstejaars, inclusief extraneï (x 1.000)

2007

2008

2009

2010

2011

OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

Totaal excl. groen

43,4

45,5

50,1

49,8

50,3

Sectoroverstijgend

0,7

0,7

0,9

1,0

1,1

Toelichting

Natuur

3,7

3,8

4,2

4,3

4,6

- A) Eerstejaars wo Nederland: degenen

Techniek

5,6

5,9

6,5

6,1

6,3

die voor het eerst in Nederland aan een

Gezondheid

4,5

4,6

4,7

5,0

5,0

universiteit zijn ingeschreven op de

Economie

8,2

8,8

10,0

10,0

10,3

peildatum 1 oktober

Recht

5,1

5,2

5,6

5,3

5,5

Gedrag & maatschappij

9,8

10,1

11,4

11,5

11,2

- A) De universitaire lerarenopleiding is
geen startopleiding. Daarom zijn de

Taal & cultuur

6,0

6,2

6,8

6,7

6,2

eerstejaars hiervan niet opgenomen in

Universitaire lerarenopleiding

(0,1)

(0,1)

(0,0)

(0,1)

(0,1)

het totaal aantal eerstejaars

Totaal wo-groen

1,3

1,4

1,6

1,8

1,8

- A) De percentages geven de verdeling

Herkomst in procenten

naar herkomst weer, niet de

vwo-d direct

51,2

52,0

49,8

48,1

48,2

doorstroompercentages (herkomst t.o.v.

vwo-d indirect

7,2

7,5

8,0

8,2

8,1

totaal inclusief groen)

hbo-d direct

12,0

10,5

11,8

10,9

9,5

- B) Ingeschrevenen wo Nederland:

hbo-d indirect

5,3

5,1

5,4

5,4

4,2

degenen die in Nederland aan een

hbo-propedeuse

6,6

5,8

5,6

5,9

6,3

universiteit op de peildatum 1 oktober

Overig

17,7

19,0

19,4

21,5

23,7
236,7

zijn ingeschreven

B) Ingeschrevenen, inclusief extraneï (x 1.000)

- C) Afgestudeerden wo Nederland:

Totaal excl. groen

206,7

214,0

226,0

234,4

degenen die een doctoraal- of

Sectoroverstijgend

1,8

2,0

2,4

2,8

3,2

masterdiploma hebben behaald tussen

Natuur

16,1

16,9

18,1

19,0

20,1

1 oktober van het betreﬀende jaar en 1

Techniek

26,7

27,7

29,2

29,9

30,6

oktober van het voorafgaande jaar

Gezondheid

28,5

29,5

30,3

31,3

31,5

- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,

Economie

32,2

34,0

36,8

38,9

39,6

Recht

26,5

27,0

28,2

28,4

28,1

Gedrag & maatschappij

43,7

44,6

47,3

49,4

49,6

Taal & cultuur

30,1

31,0

32,5

33,2

32,3

Universitaire lerarenopleiding

1,1

1,1

1,3

1,6

1,7

Totaal wo-groen

4,7

5,2

5,7

6,4

7,0

Totaal excl. groen

31,0

28,5

29,2

31,3

34,7

Natuur

2,0

1,9

1,9

2,1

2,2

Techniek

3,4

3,2

3,3

3,4

3,5

Gezondheid

3,9

3,6

3,8

4,1

4,4

Economie

5,7

5,1

5,2

5,5

6,9

Recht

3,8

3,6

3,8

4,2

4,4

Gedrag & maatschappij

7,4

7,1

7,1

7,5

8,2

Taal & cultuur

4,1

3,4

3,6

3,9

4,3

Bron

Universitaire lerarenopleiding

0,6

0,6

0,6

0,7

0,8

CBS Statline

Totaal wo-groen

1,0

0,9

1,0

1,0

1,0

deel C

C) Afgestudeerden (doctoraal en master x 1.000)

Open Universiteit, jaarverslag 2010

Tabel 8.5 | Open Universiteit, studenten en diploma’s (aantallen x 1.000)
Toelichting
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal actieve studenten (x1000)

16,3

15,2

13,7

13,1

13,3

Eerstejaars

5,5

5,5

5,1

5,0

5,0

wo-diploma’s

592

869

485

562

597

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 145

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Verblijfsduur en rendement wo

Algemeen
In september 2002 is de bachelor-master structuur breed in het wetenschappelijk onderwijs gestart. Driejarige bacheloropleidingen zijn nieuw gestart
en er zijn lopende opleidingen omgezet naar de nieuwe structuur. Daarnaast
bleven er opleidingen uitlopen volgens de oude structuur. In de fase
waarin twee structuren naast en door elkaar lopen, heeft het weergeven
van rendementscijfers nog betrekkelijke waarde. De eerste bachelorrendementen worden nu wel zichtbaar gemaakt.

Verwachte verblijfsduur en rendement doctoraal en master
De afgelopen jaren is de gemiddelde verwachte verblijfsduur van afgestudeerden geleidelijk teruggelopen naar ongeveer 5,3 jaar. Daarbij is wel in
aanmerking te nemen dat de Techniek-opleidingen en meerdere Natuuropleidingen 5-jarig zijn en dus het gemiddelde verhogen. De meerderheid
van de opleidingen is echter 4-jarig.
Het berekende slaagpercentage als maat voor het eindrendement ligt op 69
procent. Dit gemiddelde totaalrendement wordt na ongeveer 8 jaar bereikt.
Dit percentage is verder terugkijkend in de tijd een stabiel gegeven gebleken.
Na 8 jaar komen er vooral nog procenten bij uit studierichtingen met een
langere studieduur, in het bijzonder Techniek.

De rendementen per opleidingsgebied laten aanzienlijke verschillen zien.
Deze worden deels veroorzaakt door verschillen in nominale studieduur.
Alleen het slaagpercentage bij Natuur is in 2011 gestegen tot 51 procent. De
opleidingsgebieden Economie en Taal & cultuur zijn constant gebleven.
De overige opleidingsgebieden laten een daling zien. Het slaagpercentage
- maat voor het eindrendement - ligt in het wo in 2011 op 69 procent. Bij
Natuur en Techniek en vooral Taal en Cultuur zijn de rendementen het
laagst.
Het opleidingsgebied Landbouw en Natuurlijke omgeving heeft het hoogste
verwachte slaagpercentage, 77 procent.

Bachelor-gediplomeerden en rendement
Vanaf 2006, vier jaar na de start van de bachelor-master structuur, is een
groei van het aantal bachelor-gediplomeerden te zien. De sector Gedrag en
Maatschappij laat ruimschoots het grootste aantal afgestudeerden zien. Dit
komt overeen met de relatief hoge instroom in deze sector de afgelopen
jaren.

Figuur 8.6 | Verwachte verblijfsduur afgestudeerden

Figuur 8.7 | Verwacht slaagpercentage

In jaren, per HOOP-gebied

In procenten van instroomcohort, per HOOP-gebied

6,5

90

6,0

80

5,5
5,0

70

4,5

60

4,0
50

3,5
3,0

40
Natuur Techniek Gezondheid Economie Recht

2007

2009

G&m

T&c

Groen Totaal wo

2011

146 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Natuur Techniek Gezondheid Economie Recht

2007

2009

G&m

T&c

2011

Groen Totaal wo

Tabel 8.6 | Verwachte verblijfsduur en verwacht rendement in het wetenschappelijk onderwijs
Bron
OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Verwachte verblijfsduur afgestudeerden per opleidingsgebied (in jaren)
Natuur

5,3

5,2

5,2

5,2

5,2

Toelichting

Techniek

6,1

6,2

6,1

6,0

6,0

- Opleidingsgebieden volgens HOOP

Gezondheid

6,1

6,2

6,2

6,1

6,1

- Het slaagpercentage voor het wo is

Economie

4,6

4,7

4,6

4,6

4,2

hoger dan voor de afzonderlijke sectoren

Recht

5,7

5,6

5,4

5,3

5,0

omdat sommigen een diploma behalen

Gedrag en maatschappij

4,7

4,6

4,6

4,5

4,4

in een andere sector dan waarin ze zijn

Taal en cultuur

5,3

5,3

5,2

5,2

4,9

begonnen

Landbouw en natuurlijke omgeving

4,1

4,2

4,1

4,2

4,5

B) Verwachte verblijfsduur afgestudeerden in wo (in jaren)

5,5

5,6

5,5

5,5

5,3

Natuur

55

53

52

50

51

Techniek

58

58

59

57

55

Gezondheid

79

77

74

74

71

Economie

60

62

60

61

61

Recht

55

56

58

61

57

Gedrag en maatschappij

62

60

59

60

59

Taal en cultuur

48

43

43

42

42

Landbouw en natuurlijke omgeving

82

81

81

78

77

D) Verwacht slaagpercentage wo

72

70

70

70

69

Om dezelfde reden is de verbijfsduur in
het wo langer dan het gemiddelde van
de verblijfsduren per sector
- C) en D) In procenten van
instroomcohort
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel C

C) Verwacht slaagpercentage per opleidingsgebied

Tabel 8.7 | Bachelor-gediplomeerden wetenschappelijk onderwijs (aantal x 1.000)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal excl. groen

22,3

24,2

25,7

26,8

29,9

Sectoroverstijgend

0,4

0,4

0,5

0,6

0,6

Toelichting

Natuur

1,7

1,9

2,0

2,0

2,4

- Bachelor-gediplomeerden wo

Techniek

2,3

2,7

2,5

2,6

3,3

Nederland: degenen die een

Gezondheid

1,5

2,2

2,6

3,2

3,6

bachelordiploma hebben behaald tussen

Economie

4,0

3,9

3,9

4,1

4,7

1 oktober van het betreﬀende jaar en 1

Recht

3,0

3,1

3,8

3,5

3,8

oktober van het voorafgaande jaar

Gedrag & maatschappij

5,8

6,1

6,3

6,6

7,0

Taal & cultuur

3,5

3,8

4,2

4,2

4,6

Totaal wo-groen

0,3

0,4

0,5

0,6

0,6

OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 147

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Instellingen en personeel wo

Instellingen

Vrouwelijk personeel

Naast de gewone universiteiten en de Open Universiteit bestaan in
Nederland nog een aantal ‘aangewezen’ instellingen en instellingen voor
internationaal onderwijs. Aangewezen is onder andere de Universiteit
Nijenrode. De kwantitatieve gegevens van deze instellingen zijn te divers
van aard om in een overzicht op te nemen. Dit komt onder andere omdat
het voor een belangrijk deel gaat om zeer kleine instellingen met soms zeer
specifieke kenmerken. Een overzicht zou geen recht doen aan de specifieke
aard van deze instellingen.

Op basis van fte’s is 43 procent van de universitaire personeelsleden vrouw.
Als we dit verder uitsplitsen blijkt dat bij het wetenschappelijk personeel
het aandeel in 2010 op 36 procent ligt. Het aandeel vrouwen bij het
ondersteunend en beherend personeel ligt in 2010 op 51 procent.
Onder de hoogleraren en universitaire (hoofd)docenten zijn vrouwen
nog sterk ondervertegenwoordigd. Het aandeel van de vrouwelijke
personeelsleden neemt wel over de hele linie langzaam toe, ook onder de
hoogleraren. Een aandeel van 13 procent is echter nog ver verwijderd van
evenredige vertegenwoordiging.
Onder jonger wetenschappelijk personeel is het aantal vrouwen hoger. De
(langzame) groei van het aandeel vrouwen in het hoger wetenschappelijk
personeel is alleen bij de categorie universitair hoofddocent te zien.

Personeelsontwikkelingen
De universiteiten zijn primair verantwoordelijk voor het te voeren en te
ontwikkelen personeelsbeleid. Zo zijn universiteiten vrij om personeel voor
onderwijs of onderzoek in te zetten.
Na een daling van de personeelsomvang midden jaren ‘90 is de laatste jaren
sprake van enige groei van de personele omvang. In het jaar 2010 is de totale
formatie 39.800 fte’s. Dit is ruim 3.200 fte’s meer dan in 2006.
De omvang van het wetenschappelijk personeel groeit vanaf 2006 jaarlijks
iets en die van het ondersteunend personeel is in 2010 iets gegroeid. Na
een periode van daling in eerdere jaren is de omvang van de categorie
‘assistenten in opleiding’ (promovendi) de laatste twee jaar gestegen, 7.600
in 2010.

Figuur 8.8 | Vrouwelijk wetenschappelijk personeel

Figuur 8.9 | Samenstelling personeel universiteiten

In procenten van totaal, per 31-12-2010 (inclusief WU en OU)

In procenten van totaal, per 31-12-2010

70
Universitair
Hoofddocent

60

Hoogleraar 6%

5%

50

Universitair

40

Docent 11%

30

Ondersteunend
Personeel 43%

20
10

Assistent in

0

Opleiding 19%
Hoogleraar

Tot 30 jaar

Universitair
hoofddocent
30 t/m 39

Universitair docent

Overig wp

40 t/m 49

148 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Promovendi

50 jaar en ouder

Overig wetenschappelijk
Personeel 16%

Tabel 8.8 | Kerncijfers instellingen en personeel wetenschappelijk onderwijs
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

12

12

12

12

12

Totaal

36,6

36,9

37,7

39,1

39,8

Ondersteunend personeel

16,2

16,3

16,5

17,1

17,2

Toelichting

Wetenschappelijk personeel

20,4

20,7

21,2

22,0

22,6

- Peildatum personeel 31 december

Hoogleraar (hgl)

2,1

2,2

2,3

2,4

2,5

- Exclusief Open Universiteit en

Universitair hoofddocent (uhd)

1,9

1,9

2,0

2,0

2,0

Wageningen Universiteit en 4

Universitair docent (ud)

3,9

3,9

4,0

4,1

4,3

levensbeschouwelijke universiteiten

Overig wetenschappelijk personeel

5,5

5,7

5,8

6,1

6,2

Assistent in opleiding (aio)

7,0

6,9

7,2

7,4

7,6

A) OCW (DUO: BRIN-registratie)

A) Aantal instellingen

B), C), D), E) VSNU: WOPI
B) Personeelssterkte (fte’s x 1.000)

- Personeel: de gegevens zijn exclusief
een aanzienlijk deel van het personeel
van de universiteiten verbonden aan de

C) Percentage vrouwen

medische faculteiten

Totaal

39,5

40,2

41,0

42,0

43,0

De meeste universiteiten hebben

Wetenschappelijk personeel

32,6

33,2

34,0

35,0

36,0

dit personeel geheel of gedeeltelijk

Universitair hoofddocent

16,6

17,3

18,0

19,0

21,0

overgedragen aan Universitaire

Hoogleraar

10,2

11,2

12,0

12,0

13,0

Medische Centra
- Met ingang van 2005 worden student-

D) Leeftijdsontwikkeling

assistenten niet langer in de WOPI

Percentage <= 29 jaar

23,4

23,0

23,0

23,0

22,0

statistiek opgenomen

Percentage 30-39 jaar

25,8

26,0

26,0

26,0

26,0

- Personeel: totaal bekostigd personeel

Percentage 40-49 jaar

23,1

23,0

22,0

22,0

22,0

(zowel rijksbijdrage als 3e geldstroom)

Percentage 50-59 jaar

22,3

22,0

22,0

22,0

22,0

Percentage >= 60 jaar

5,4

6,0

7,0

7,0

8,0

- B) Assistent in opleiding inclusief
ontwerpers en 2-jarige aio’s
- B) Overig wetenschappelijk personeel

E) Ratio’s

inclusief student-assistenten, sinds 2005

Studenten / wetenschappelijk personeel

9,9

10,0

10,1

10,3

10,4

exclusief

Studenten / totaal personeel

5,5

5,6

5,7

5,8

5,9

- C) t/m E): op basis van aantal fte’s

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 149

8 | Wetenschappelijk onderwijs

Allochtonen in het hoger onderwijs

Brongegevens

Ontwikkelingen in de instroom

Op het 1 cijfer HO bestand is een telling uitgevoerd naar de herkomst van
studenten. Iedere ingeschrevene is slechts eenmaal als instroom geteld,
namelijk op het moment dat hij of zij voor het eerst is ingeschreven in
het hoger onderwijs. In vergelijking met andere overzichten komen de
tellingen daardoor lager uit. Van invloed op de telling is ook het hoge aantal
onbekenden. Dit is vooral zichtbaar in het laatste meetjaar. Voor de eerdere
jaren heeft aanvulling van de gegevens kunnen plaatsvinden.

De instroom in het hoger onderwijs van studenten van allochtone afkomst
(westers en niet-westers) is ten opzichte van de totale instroom over de
periode 2007-2011 licht gegroeid naar ongeveer 32 procent. In het wo ligt dit
op bijna 40 procent en in het hbo op bijna 30 procent.

In de volgende gevallen is een student gekenmerkt als autochtoon:
- van beide ouders is bekend dat zij geboren zijn in Nederland;
- van één van de ouders is bekend dat deze geboren is in Nederland en het
geboorteland van de andere ouder is onbekend.
Indien bekend is dat tenminste één van de ouders geboren is in het
buitenland, is de student aangemerkt als allochtoon. Indien beide ouders
geboren zijn in het buitenland, gaat voor de vaststelling van allochtone
herkomst het geboorteland van de moeder voor.
Er wordt onderscheid gemaakt tussen westerse en niet-westerse
allochtonen. Tevens is een verdeling gemaakt naar werelddeel en zijn enkele
kenmerkende landen apart genoemd.

hbo
De instroom van niet-westerse allochtonen is in het hbo groter dan de
instroom van westerse allochtonen. Van de westerse allochtonen is de groep
Europese allochtonen daarbij duidelijk de grootste groep.
Ten opzichte van 2010 is bij de groep niet-westerse studenten uit Marokko,
Amerika en Azië een daling te zien in 2011. De instroom in de overige
groepen niet-westerse studenten laten een stijging zien in 2011.
De grootste groep binnen de niet-westerse allochtonen vormen de
studenten met een Aziatische achtergrond.

wo
In het wetenschappelijk onderwijs is de instroom van westerse allochtonen
ruim groter dan die van niet-westerse allochtonen. Studenten met een
Aziatische achtergrond vormen ook in het wo verreweg de grootste groep
onder de niet-westerse allochtonen. De totale instroom van niet-westerse
allochtonen is in 2011 ten opzichte van 2010 voor de meeste categorieën
gestegen, behalve voor de groep met een Surinaamse of Afrikaanse
achtergrond.

Figuur 8.10 | Instroom van allochtonen in het hbo

Figuur 8.11 | Instroom van allochtonen in het wo

Verdeling naar herkomst, 2011

Verdeling naar herkomst, 2011
Surinamers
9%

Surinamers
3%

Marokkanen
9%
Westers
45%

Marokkanen
2%

Turken
3%
Antillianen
3%

Turken
10%
Antillianen
6%
Overig nietwesters
21%

150 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Overig nietwesters
24%
Westers
65%

Tabel 8.9 | Allochtone eerstejaars studenten in het hoger onderwijs
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

OCW (DUO: 1 cijfer HO 2011)

A) Totaal aantal eerstejaars in het hbo

87.899

89.718

95.016

94.220

93.752

Toelichting

Totaal autochtonen

63.597

64.303

67.739

67.398

66.681

- Eerstejaars ho Nederland: degenen die

Totaal allochtonen

24.271

25.409

27.242

26.706

26.777

Nederland op de peildatum 1 oktober

Totaal westers allochtoon

11.368

11.864

12.342

12.242

12.178

zijn ingeschreven

Europa

8.855

9.512

9.999

10.090

10.097

Amerika

398

434

432

408

450

1.872

1.685

1.648

1.495

1.370

241

230

261

246

257

2

3

2

3

4

Totaal niet-westers allochtoon

12.903

13.545

14.900

14.464

14.599

Turkije

2.080

2.375

2.552

2.531

2.761

Suriname

2.524

2.464

2.765

2.480

2.484

Antillen / Aruba

1.366

1.494

1.617

1.490

1.504

Marokko

2.170

2.131

2.269

2.297

2.272

Amerika

590

593

686

662

631

Azië

2.949

3.166

3.517

3.592

3.470

Afrika

1.224

1.322

1.494

1.412

1.477

31

6

35

116

294

B) Totaal aantal eerstejaars in het wo

33.843

36.592

39.724

39.886

41.254

Totaal autochtonen

22.113

23.530

25.186

24.589

24.706

Totaal allochtonen

11.714

13.060

14.525

15.267

16.335

Totaal westers allochtoon

7.029

8.000

8.920

9.598

10.598

Europa

5.569

6.541

7.436

8.098

9.069

Amerika

416

437

513

520

564

Azië

942

905

847

841

813

Australië / Nieuw-Zeeland

101

114

123

136

150

1

3

1

3

2

voor het eerst in het hoger onderwijs in

Azië
Australië / Nieuw-Zeeland
Oceanië

Onbekend

Oceanië
Totaal niet-westers allochtoon

4.685

5.060

5.605

5.669

5.737

Turkije

463

519

572

530

528

Suriname

573

666

645

632

575

Antillen / Aruba

406

404

409

406

421

Marokko

290

281

358

303

357

Amerika

469

482

549

661

667

Azië

1.894

2.044

2.336

2.416

2.518

Afrika

590

664

736

721

671

Onbekend

16

2

13

30

213

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 151

9 | Studiefinanciering

Stelsel en financiën studiefinanciering

Algemeen

Uitgaven en ontvangsten WSF

Studiefinanciering (SF) beslaat drie beleidsterreinen: Studiefinanciering,
Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en Schoolkosten en Lesgelden. De
regels voor deze beleidsterreinen zijn vastgelegd in drie wetten: de Wet
Studiefinanciering 2000 (WSF 2000), de Wet Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) en de Les- en cursusgeldwet (LCW). De
uitvoering van deze wetten leidt tot uitgaven en ontvangsten. De uitvoering
wordt verzorgd door de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) in Groningen.
De SF-beleidsterreinen worden in dit hoofdstuk afzonderlijk beschreven.

Een deel van de studiefinancieringuitgaven en -ontvangsten is niet
relevant voor het begrotingstekort/EMU-saldo en wordt daarom apart
onderscheiden. Tot de niet-relevante uitgaven behoren de rentedragende
leningen die op grond van de WSF 2000 zijn verstrekt. De studieleningen
tellen niet mee voor het EMU-saldo, omdat daar vorderingen tegenover
staan. Ontvangsten als gevolg van aflossing van deze leningen zijn daardoor
eveneens niet relevant. Ook de prestatiebeursuitgaven behoren, zolang deze
nog niet in een definitieve gift zijn omgezet, tot de niet-relevante uitgaven.
Zodra de prestatiebeursuitgaven in een gift zijn omgezet, worden deze
uitgaven relevant voor het EMU-saldo.
De sterke stijging van de ontvangsten in de periode 2007-2011 volgt op de
toename van het aantal studenten dat leent en de stijging van de uitgaven
aan - terug te betalen - rentedragende leningen (zie ook tabel 9.7). De
fluctuaties bij de uitgaven reisvoorziening in de periode 2007-2011 houden
voornamelijk verband met de in die jaren aan de OV-bedrijven vooruitbetaalde bedragen.

Studiefinanciering
In de WSF 2000 staat dat studiefinanciering van toepassing is op voltijdstudenten in het hoger onderwijs (ho) en voltijddeelnemers vanaf 18 jaar in de
beroepsopleidende leerweg (bol) van het mbo. De WSF 2000 biedt studenten
flexibiliteit in het opnemen van hun beursrechten. Studiefinanciering wordt
uitgekeerd in de vorm van gemengde financiering: een deel als basisbeurs,
een deel als lening en eventueel - afhankelijk van het ouderlijk inkomen een aanvullende beurs. Naast de studietoelage bevat de studiefinanciering
ook een reisvoorziening. De beurs en de waarde van de reisvoorziening
worden aan studenten in het ho en deelnemers in de bol niveau 3 en 4
toegekend als lening. Wanneer de student zijn diploma binnen 10 jaar haalt,
wordt deze lening omgezet in een gift. Voor leningen aan studenten in het
kader van de WSF 2000 wordt verwezen naar het onderdeel ‘Lenen en bijverdienen’.

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
Op grond van de WTOS wordt een tegemoetkoming in de onderwijsbijdrage
(voor zover verschuldigd) en schoolkosten verstrekt voor leerlingen in het
voortgezet onderwijs (vo), voor deelnemers in de bol tot 18 jaar en voor
deelnemers in het vavo en in de lerarenopleiding in het ho. De tegemoetkoming is afhankelijk van het inkomen van de ouders of het eigen inkomen.
Leerlingen van 18 jaar en ouder in het vo krijgen bovendien een basistoelage
onafhankelijk van het ouderlijk inkomen.

Les- en cursusgeld
De LCW regelt wanneer les- en cursusgeld moet worden betaald. Ook is in
die wet vastgelegd hoe de hoogte van het les- en cursusgeld wordt bepaald
(zie ‘Lesgeldontvangsten’).

Figuur 9.1 | Totale uitgaven studiefinanciering
Bedragen (x € 1 mld)
4,5
4,0
3,5
3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
2007

WSF relevant

152 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2008

2009

WSF niet-relevant

2010

Reisvoorziening

2011

WTOS

Tabel 9.1 | Financiële kerncijfers studiefinanciering en WTOS (x € 1 mln, tenzij anders vermeld)
Bron
Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011

A) Uitgaven en ontvangsten
Totaal uitgaven

3.550,2

4.060,1

3.786,8

3.917,4

4.248,8

Toelichting

Totaal WSF en reisvoorziening

3.189,1

3.703,1

3.541,2

3.698,4

4.043,4

- Uitgaven reisvoorziening zijn inclusief

waarvan: niet relevant

1.951,7

1.957,1

1.863,5

1.838,3

1.806,8

88,2

596,6

440,6

450,8

803,2

WTOS

267,6

254,0

145,5

100,4

97,0

Apparaatskosten

93,5

103,0

100,1

118,7

108,4

Toerekening aan DUO (incl. kosten inning lesgelden)

92,4

102,1

100,1

118,7

108,4

Apparaatskosten OCW

1,1

0,9

.

.

412,6

490,9

557,4

643,2

679,3
4.140,4

kasschuiven
- bol betreft alleen de voltijd
beroepsopleidende leerweg (bol-vt)
- hbo en wo: betreft alleen voltijd
opleidingen

reisvoorziening

- C) Bedragen zijn afgerond op € 10

Ontvangsten (terugbetalingen + rente)

- C) In 2008 en 2011 wijken de uitgaven

B) Uitgaven per sector

per student / onderwijsdeelnemer met

Totaal uitgaven WSF / WTOS

3.456,7

3.957,1

3.686,7

3.798,8

WSF beduidend af van andere jaren. Dit

vo

212,6

199,8

95,5

68,9

68,6

is het gevolg van kasschuiven bij het OV-

bol

1.033,3

1.146,4

1.075,6

1.083,3

1.097,3

contract

hbo

1.303,8

1.572,4

1.514,2

1.561,0

1.570,3

wo

907,0

1.038,5

1.001,4

1.085,6

1.404,2

C) Uitgaven per onderwijsdeelnemer WSF / WTOS (x € 1)
vo

230

210

100

70

70

bol

3.080

3.470

3.170

3.120

3.150

hbo

4.170

4.890

4.470

4.440

4.330

wo

4.290

4.740

4.320

4.510

5.760

Tabel 9.2 | Financiële kerncijfers WSF (x € 1 mln, tenzij anders vermeld)
2007

2008

2009

2010

2011

3.189,1

3.703,1

3.541,2

3.698,4

4.043,4

bol

978,3

1.092,2

1.025,7

1.051,8

1.068,9

hbo

1.303,8

1.572,4

1.514,2

1.561,0

1.570,3

wo

907,0

1.038,5

1.001,4

1.085,6

1.404,2

Bron

A) Totale uitgaven WSF (incl. reisvoorziening) naar sector

Jaarverslagen OCW
Toelichting
- Totale uitgaven WSF en reisvoorziening
(per studerende met WSF) zijn inclusief

B) Totale uitgaven WSF (incl. reisvoorziening) naar soort

partner- en eenoudertoeslag en

Uitgaven basisbeurs (relevant)

603,3

630,7

707,0

808,1

873,1

achterstallig hoger recht.

Uitgaven aanvullende beurs (relevant)

508,5

471,2

473,5

523,7

489,8

Uitgaven reisvoorziening (relevant)

88,2

596,6

440,6

450,8

803,2

Overig

37,4

47,6

56,6

77,4

70,5

Uitgaven rentedragende lening

1.951,7

1.957,1

1.863,5

1.838,3

1.806,8

2008 en 2011 wijken de uitgaven per

Reguliere leningen

1.114,4

1.172,3

1.187,9

1.207,5

1.252,6

student / onderwijsdeelnemer met WSF

Prestatiebeurs

826,9

737,8

608,5

544,3

452,4

beduidend af van andere jaren. Dit is

Collegegeldkrediet

10,3

47,1

67,2

86,6

101,9

4.850

- De reguliere leningen zijn inclusief de in
leningen omgezette prestatiebeurzen
- C) Bedragen zijn afgerond op € 10. In

het gevolg van kasschuiven bij het OVcontract
- C) bol: alleen voltijddeelnemers van 18
jaar en ouder

C) Uitgaven WSF & reisvoorziening per studerende met WSF per jaar (x € 1)
bol

4.470

5.200

4.870

4.800

hbo

5.430

6.470

6.070

5.990

5.880

wo

8.150

8.990

8.300

8.560

10.670

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 153

9 | Studiefinanciering

Studiefinanciering: voor mbo en ho

De prestatiebeurs in het hoger onderwijs

Ontwikkeling in de gemiddelde aanvullende beurs

Ho-studenten ontvangen van de overheid een basisbeurs (2011: 96 euro voor
thuiswonenden en 266 euro voor uitwonenden) en een reisvoorziening.
Een deel van de studenten ontvangt, afhankelijk van het inkomen van de
ouders, een aanvullende beurs. In 2011 en 2012 zijn de normbedragen niet
geïndexeerd. Daarmee is voldaan aan de taakstelling in het kader van de
crisismaatregelen om de toename van de uitgaven studiefinanciering te
beperken.
Vanaf studiejaar 1996/97 geldt de prestatiesystematiek voor nieuwe
ho-studenten. Gedurende de nominale cursusduur is er recht op een beurs
als voorwaardelijke lening en vervolgens is er drie jaar recht op een volledige
rentedragende lening. De voorwaardelijke lening wordt omgezet in een gift
zodra de student voldoet aan de prestatie-eis dat het diploma in een periode
van 10 jaar moet zijn behaald (‘diplomatermijn’ onder de WSF 2000).
De aanvullende beurs voor het eerste jaar werd met ingang van studiejaar
2000/01 direct als gift verstrekt. Met ingang van studiejaar 2010/11 is de
aanvullende beurs in het ho na de eerste vijf maanden onder het prestatiebeursregime gebracht.
De reisvoorziening valt ook onder het prestatiebeursregime.

Voor alle schoolsoorten vertoonde de ontwikkeling van de betaalde
gemiddelde aanvullende beurs per maand tot en met 2010 een stijgende
lijn. Dit hing vooral samen met de stijging van het normbedrag aanvullende
beurs als gevolg van de compensatie voor de inflatie (indexering).
Ook hier geldt de in 2010 doorgevoerde wetswijziging om de WSF-uitgaven
te beperken en de normbedragen in 2011 en 2012 niet te indexeren (zie ook
hiervoor bij Prestatiebeurs in het hoger onderwijs).

De beurs in de beroepsopleidende leerweg van het mbo
Naast ho-studenten krijgen ook de voltijddeelnemers vanaf 18 jaar in de
beroepsopleidende leerweg (bol) van het mbo studiefinanciering. Met
ingang van schooljaar 2005/06 geldt voor nieuwe deelnemers in niveau 3 en
4 de prestatiesystematiek, net als voor ho-studenten.
Bol-deelnemers in niveau 1 en 2 krijgen de beurs als gift. Voor hen geldt wel
een aanwezigheidseis; indien een deelnemer langere tijd niet aanwezig is,
wordt zijn beurs omgezet in een rentedragende lening.

Figuur 9.2 | Studerenden met studiefinanciering
Basisbeurs (aantal x 1.000)
300
250
200
150
100
50
0
2007

bol

2008

2009

2010

hbo

154 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

wo

Tabel 9.3 | Normbedragen WSF per maand (in euro’s)
Bron
Begrotingen OCW

2007
Uitwonend

Toelichting
- De basisbeursnormen zijn in 2011 niet

2008

2009

2010

2011

A) Basisbeurs

Thuiswonend

geïndexeerd voor prijsontwikkelingen.

bol

234

236

240

246

246

ho

253

256

260

266

266

bol

72

72

74

75

75

ho

91

92

93

96

96

De normen aanvullende beurs en
maximale rentedragende lening zijn

B) Maximale aanvullende beurs

wel aangepast a.g.v. stijging van les- en

Uitwonend

collegegeld.
- De bedragen zijn afgerond op hele euro’s

Thuiswonend

bol

310

314

319

327

328

ho

224

228

231

239

241

bol

291

295

300

307

308

ho

205

209

212

219

221

bol

156

158

160

164

164

ho

277

280

284

289

288

bol

156

158

160

164

164

ho

277

280

284

289

288

C) Maximale rentedragende lening
Uitwonend
Thuiswonend

Bron

Tabel 9.4 | Gemiddelde aanvullende beurs per maand (in euro’s)

Jaartellingen OCW (DUO)

Bron

2007

2008

2009

2010

2011

bol

281

287

283

292

283

hbo

188

181

182

193

185

wo

187

177

180

189

182

2007

2008

2009

2010

2011

Tabel 9.5 | Diploma omzettingen prestatiebeurs

Begrotingen OCW en realisatie OCW (DUO)
Omgezet naar definitieve gift a.g.v. voldoen aan diplomavereisten
Toelichting

Bedragen (x € 1 mln)

711,3

881,7

1.099,0

1.311,8

1.441,3

- De omzettingen hebben alleen

Aantal omzettingen (aantal x 1.000)

90,9

114,7

134,9

152,5

158,6

betrekking op diploma-omzettingen,
de eerstejaarsomzetting is vanaf 2006
vervallen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 155

9 | Studiefinanciering

Studiefinanciering: gerechtigden

Aantal WSF-gerechtigden

Reisvoorziening

Al vanaf 2003 stijgt het aantal basisbeursgerechtigden. Deze stijging is
procentueel het hoogst in het wo. De kentering in de reeksen “bol” (dalend)
en “bol-prestatiebeurs” (stijgend), vooral nog zichtbaar in de jaren 2007
en 2008, houdt verband met de invoering van de prestatiebeurs in de bol
niveau 3 en 4 per 1 augustus 2005. In de periode 2007-2011 heeft ongeveer
vier op de tien basisbeursgerechtigden recht op een aanvullende beurs. De
uitwonendenpercentages in de drie onderwijssoorten zijn in de periode
2007-2011 redelijk stabiel. Wo-studenten wonen het meest op zichzelf. Ruim
70 procent van de wo-studenten met een basisbeurs woont op kamers.
Bol-deelnemers wonen minder vaak op zichzelf, ongeveer een derde van de
bol-deelnemers is uitwonend.

Het aantal studenten dat gebruik maakt van de reisvoorziening vertoont over
de periode 2007-2011 een stijgende lijn. Dit aantal stijgt mee met het aantal
studenten met recht op studiefinanciering.
Het aantal studenten dat gebruik maakt van de reisvoorziening is hoger
dan het aantal basisbeursgerechtigden. Dit komt omdat er naast de groep
basisbeursgerechtigden een groep studerenden is die geen aanspraak meer
kan maken op de basisbeurs (maximale duur is verbruikt) maar nog wel
recht heeft op een reisvoorziening.
Studenten die in het buitenland studeren krijgen een reisvoorziening in de
vorm van een toelage.

Gerechtigdenpercentage
Om in aanmerking te komen voor studiefinanciering moeten studerenden
voldoen aan een aantal algemene voorwaarden met betrekking tot
nationaliteit, leeftijd, onderwijssoort en studieduur. Dit leidt ertoe dat
niet alle studerenden recht hebben op studiefinanciering. Het deel van de
studerenden dat wel recht heeft op studiefinanciering en dat daadwerkelijk
krijgt toegekend, wordt uitgedrukt in het zogenaamde gerechtigdenpercentage. Dit percentage wordt berekend ten opzichte van de relevante
leeftijdsgroep. Voor het hoger onderwijs zijn dit de 17- tot 30-jarigen en voor
de bol de 18- tot 30-jarigen. In de bol had 91 procent in 2011 recht op een
beurs en in het hbo en wo was dit respectievelijk 79 en 63 procent.

Figuur 9.3 | Aantal kaarhouders/reisrechthouders
Naar onderwijssoort (aantal x 1.000)
700
600
500
400
300
200
100
0
2007

bol

2008

2009

2010

hbo

156 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2011

wo

Tabel 9.6 | Studerenden met WSF (aantal x 1.000 en percentages)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

570,5

568,5

580,8

606,4

618,7

bol

108,7

74,1

61,8

59,9

57,4

Toelichting

bol-prestatiebeurs

110,3

136,1

148,9

159,2

162,9

- Peildatum 1 oktober

hbo-tempobeurs

0,4

0,0

0,0

0,0

0,0

- C) 2011: waarvan ruim 8000

hbo-prestatiebeurs

239,7

242,9

249,4

260,4

266,9

in het ho en ruim 400 in de bol

wo-tempobeurs

1,0

0,0

0,0

0,0

0,0

wo-prestatiebeurs

110,4

115,5

120,7

126,8

131,6

Totaal

223,3

210,6

204,5

211,6

209,3

bol

114,1

104,4

100,5

103,5

102,3

hbo

83,5

81,0

79,3

82,1

81,3

wo

25,7

25,3

24,7

26,0

25,8

39

37

35

35

34

5,1

6,4

7,5

8,0

8,4

Totaal

18,1

25,8

38,4

48,5

56,0

hbo

11,0

15,8

23,6

29,8

34,1

wo

7,1

10,0

14,8

18,7

22,0

Totaal

82

80

80

80

78

bol

100

98

97

97

91

hbo

81

80

79

79

79

wo

61

61

61

61

63

Totaal

46

47

47

46

45

bol

33

34

32

32

31

hbo

46

47

47

47

44

wo

72

72

72

71

71

Totaal

595,4

589,7

607,1

618,3

644,7

bol

195,1

185,5

188,1

186,2

192,5

hbo

273,5

273,9

282,3

290,5

286,5

wo

126,8

130,2

136,6

141,5

165,6

Begrotingen en Jaarverslagen OCW,

A) Basisbeurs: aantal naar onderwijssoort

realisaties DUO

- E) Percentage studerenden met WSF
t.o.v. leeftijdsgroep: voor bol 17-30 jaar
en voor ho 18-30 jaar

B) Aanvullende beurs: aantal naar onderwijssoort

In procenten ten opzichte van aantal basisbeurs
C) Aantal studenten met meeneembare studiefinanciering
Totaal
D) Collegegeldkrediet

E) Studerenden met een basisbeurs per onderwijssoort (percentage)

F) Basisbeurs: percentage uitwonenden naar onderwijssoort

G) Aantal studenten met reisvoorziening

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 157

9 | Studiefinanciering

Lenen en bijverdienen

Lenen en bijverdienen

Aantal studenten met rentedragende lening

De maximale hoogte van de studiefinanciering (basisbeurs, aanvullende
beurs en leenmogelijkheden), exclusief de waarde van de reisvoorziening, is
wettelijk bepaald: dit is het normbudget.
De hoogte van het normbudget is gebaseerd op de studiekosten en de kosten
van levensonderhoud. Bovenop de basis- en aanvullende beurs mogen alle
studenten tot het maximum van het normbudget aanvullend lenen. Met
ingang van studiejaar 2007/08 kunnen studenten ook het verschuldigde
collegegeld lenen, met een plafond van vijf keer het wettelijke collegegeld.
Nadat een student zijn basisbeursrechten heeft verbruikt (dat wil zeggen ná
de nominale cursusduur), heeft hij nog drie jaar recht op een studielening.
De leningen in het kader van de WSF 2000 die aan studenten zijn verstrekt,
moeten na afloop van de studie worden terugbetaald. Over het algemeen
geldt voor deze leningen een terugbetalingsperiode van vijftien jaar, die
twee jaar na beëindiging van de studie begint. Daarbij wordt rekening
gehouden met de draagkracht van de debiteur. De resterende schuld aan
het einde van de terugbetalingsperiode wordt kwijtgescholden. In 2009
zijn de terugbetalingsvoorwaarden van studieleningen vereenvoudigd
en versoepeld, waardoor de betaalbaarheid ervan verder is verbeterd. De
effecten daarvan zullen vanaf 2012 zichtbaar worden.

Vanaf 2001 is het aantal opgenomen leningen en de daarmee
samenhangende uitgaven sterk toegenomen. Sinds 2007 stabiliseert het
aantal studenten dat leent naast de studiebeurs enigszins. De toename
van de uitgaven rentedragende leningen is toe te schrijven aan het hogere
bedrag dat door de individuele student wordt geleend en een toename van
het opgenomen collegegeldkrediet.
Opvallend is dat de laatste jaren met name in de nominale fase terughoudender gebruik wordt gemaakt van de basis- en de aanvullende lening naast
de prestatiebeurs. Dit heeft te maken met de invoering van het collegegeldkrediet. Met name eerstejaarsstudenten zijn wel bereid om met inzet van het
collegegeldkrediet te lenen om te investeren in hun studie, maar niet om te
lenen voor het levensonderhoud. ‘Lenen voor eten’ voelt voor hen anders
dan het ‘financieren van je opleidingskosten’.
Daarnaast speelt het communicatiebeleid gericht op bewust lenen een
rol. Sinds eind 2008 worden studenten er op gewezen dat ze niet meer
moeten lenen dan strikt noodzakelijk is. Ook de kredietcrisis is van invloed:
onzekerheid over de toekomst kan leiden tot terughoudend leengedrag.
Komende jaren zullen moeten uitwijzen of de stabilisatie in het leengedrag
al dan niet structureel is.

Studenten kunnen jaarlijks een bedrag bijverdienen zonder gevolgen voor
de studiefinanciering. Van 2009 tot en met 2011 is de grens ruim 13.200 euro.
In 2012 wordt deze bijverdiengrens geïndexeerd.

Figuur 9.4 | Aantal studenten met een lening
Aantal x 1.000
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2007

2011

2007

Nominaal
bol

2011
Leenfase

hbo

158 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

wo

Tabel 9.7 | Kerncijfers lenen
Bron
Begrotingen OCW en realisatie OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Aantal studenten met een lening met een gevraagd bedrag groter dan € 0,0 (x 1.000)
Totaal

191,3

191,7

188,0

193,8

199,1

Toelichting

bol

32,5

30,4

29,4

32,4

34,3

- A) de jaren voor 2009 waren er nog

waarvan zonder basisbeurs

.

.

1,0

1,0

1,2

geen deelnemers in de bol met een

hbo

85,3

86,9

85,7

87,9

90,5

lening zonder basisbeurs aangezien de

waarvan zonder basisbeurs

20,9

23,4

24,0

25,8

27,5

prestatiebeurs in 2005/06 in bol 3+4 is

wo

73,5

74,4

72,9

73,5

74,2

ingevoerd

waarvan zonder basisbeurs

31,7

32,7

32,1

32,8

33,0

- B) de uitgaven zijn inclusief de uitgaven
collegegeldkrediet en in rentedragende

B) Uitgaven rentedragende leningen (x € 1 mln)

leningen omgezette prestatiebeurzen

Totaal

1.124,7

1.219,3

1.255,0

1.294,1

1.354,4

bol

166,3

175,2

157,9

172,1

234,2

hbo

494,4

552,0

586,2

593,3

623,5

wo

463,9

492,1

510,9

528,6

496,7

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 159

9 | Studiefinanciering

Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
De Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) is vanaf
1 augustus 2001 van kracht. De WTOS bevat bepalingen voor de tegemoetkoming in studiekosten voor:
- scholieren en deelnemers tot 18 jaar die voltijds vo of een voltijdse
opleiding in de bol volgen (TS17-). Studerenden jonger dan 18 jaar die niet
per 1 september, maar per 1 oktober onder de WSF 2000 vallen hebben tot
die datum ook recht op TS17-;
- studerenden van 18 jaar en ouder die (deeltijd) voortgezet algemeen
volwassenenonderwijs (vavo) volgen of een lerarenopleiding in het hoger
onderwijs (WTOS18+);
- voltijds studerenden van 18 jaar en ouder in het voortgezet onderwijs
(VO18+).

Aantal studerenden met WTOS
Het aantal studerenden met TS17- is een aantal jaren - tot 2006 - stabiel
geweest. De laatste jaren neemt dit aantal af. Deze daling vloeit voort uit
zowel een daling van het aantal studerenden als uit minder gebruik van de
regeling. De invoering van gratis schoolboeken heeft in 2008 bijgedragen
aan de daling van het aantal gebruikers van de regeling. Per januari 2010
is het aantal gebruikers van de WTOS voor minderjarigen in het vo verder
afgenomen door de volledige integratie in het kindgebonden budget.
Het aantal gebruikers van de WTOS18+ daalt in de periode 2007-2011. De
aantallen gebruikers van de VO18+ vertonen in de periode 2007-2011 een
stijgende lijn.

Tot slot is er een tegemoetkoming voor VO18+, bestaande uit een:
- basistoelage met uitwonendentoeslag;
- tegemoetkoming in lesgeld (voor zover nog van toepassing);
- tegemoetkoming in de overige schoolkosten.
De tegemoetkoming is afhankelijk van de hoogte van het inkomen van de
ouders (TS17- en VO18+) of het eigen inkomen (WTOS18+). De tegemoetkoming VO18+ kent bovendien een basistoelage onafhankelijk van het
ouderlijk inkomen.

WTOS-uitgaven
De uitgaven voor zowel de TS17-, de WTOS18+ als de VO18+ vertoonden tot
en met 2007 een beeld dat redelijk aansloot bij het verloop van het aantal
gebruikers van de diverse regelingen.
De daling van de WTOS-uitgaven aan leerlingen in het vo is in 2008
in verhouding lager dan de daling van het aantal vo-ers dat gebruik
maakt van de WTOS. Dit houdt verband met de betaling in 2008 van de
gehele tegemoetkoming WTOS voor schooljaar 2008/09, waarmee werd
voorkomen dat ouders van vo-leerlingen de schoolboekenrekening (gedeeltelijk) moesten voorfinancieren. Normaal zou de tweede termijn van de
TS17-tegemoetkoming betaald worden in januari / februari 2009.
In de jaren 2009 en volgende nemen de WTOS-uitgaven sterk af. Dit wordt
met name veroorzaakt doordat de schoolboeken door de scholen aan de
leerlingen worden verstrekt en de integratie van de WTOS in het kindgebonden budget.

Normbedragen
In de WTOS worden voor verschillende groepen verschillende normbedragen onderscheiden, afhankelijk van leeftijd en opleiding. De normbedragen worden jaarlijks geïndexeerd. NB: om de WTOS-uitgaven te beperken
is in 2010 een wetswijziging doorgevoerd om de normbedragen in de WTOS
in 2011 en 2012 niet te indexeren.
De tegemoetkoming voor TS17- bestaat uit een:
- bedrag voor lesmateriaal/schoolkosten;
- bedrag (voor zover nog van toepassing) voor de onderwijsbijdrage (lesgeld).
De WTOS18+ bestaat uit een:
- tegemoetkoming in de onderwijsbijdrage (cursus-, college- of lesgeld);
- tegemoetkoming in de schoolkosten.

Figuur 9.5 | Uitgaven WTOS naar soort regeling
Uitgaven (x € 1 mln)
250
200
150
100
50
0
2007

TS17-

160 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2008

2009

WTOS18+

2010

2011

VO18+

Tabel 9.8 | Kerncijfers WTOS naar onderwijssoort
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

267,6

254,0

145,5

100,4

97,0

TS17-

195,5

180,4

71,0

24,7

23,1

- WTOS18+: inclusief vavo

vo

150,8

137,1

30,7

0,6

0,0

- A) en C) In 2009 dalen de uitgaven

bol + ho

44,7

43,2

40,3

24,0

23,1

sterk door het feit dat boeken nu door

WTOS18+

11,2

12,2

11,0

9,1

6,8

scholen worden aangeschaft i.p.v. door

vo

0,9

1,3

1,4

1,6

1,4

de ouders, met ingang van 1-1-2010

ho

10,3

11,0

9,6

7,5

5,3

zijn de uitgaven nog verder gedaald als

VO18+

60,9

61,4

63,4

66,6

67,1

TS17-

321,8

299,8

235,9

148,1

42,3

vo

259,8

240,2

182,7

102,2

0,1

bol + ho

62,0

59,6

53,2

45,9

42,2

WTOS18+

11,1

10,9

10,3

8,5

6,6

vo

1,9

2,4

2,6

2,6

2,4

ho

9,1

8,5

7,7

5,8

4,2

VO18+

31,5

31,9

33,7

34,3

35,9

TS17-

608

602

301

167

547

vo

580

571

168

6

0

bol + ho

721

726

758

523

549

WTOS18+

1.012

1.126

1.071

1.081

1.025

vo

488

541

546

613

593

ho

1.123

1.290

1.245

1.293

1.277

VO18+

1.929

1.926

1.885

1.939

1.868

2007

2008

2009

2010

2011
0

Jaarverslagen OCW
Toelichting

A) Uitgaven WTOS (x € 1 mln)

gevolg van integratie van de WTOS in het
kindgebonden budget

B) Studerenden met WTOS (aantal x 1.000)

C) Uitgaven per studerende met WTOS per jaar (x € 1)

Bron

Tabel 9.9 | Normbedragen WTOS (in euro’s)

Begrotingen OCW
TS17- per jaar
Toelichting

Schoolkosten vo onderbouw

588

283

287

0

- Normen 2008 voor schoolkosten

Schoolkosten vo bovenbouw

667

363

369

0

0

bekostigd vo onderbouw en bovenbouw

Schoolkosten bol

985

996

1.012

659

659

bij de TS17- zijn lager i.v.m. een aftrek

Lesgeld vo en bol

975

993

1.013

1.031

1.043

voor gratis schoolboeken per 1-8-2008
- Totale tegemoetkoming WTOS18+

WTOS18+ per jaar

bestaat uit studiekosten en lesgeld/

Maximale totale tegemoetkoming vo

cursusgeld/collegegeld

Totale tegemoetkoming ho

576

584

593

610

614

1.207

1.214

1.225

1.241

1.241

- Norm 2008 voor schoolkosten bij de
VO18+ is lager i.v.m. een aftrek voor

VO18+ per maand

gratis schoolboeken per 1-8-2008

Basistoelage uitwonend

230

232

236

242

242

Basistoelage thuiswonend

99

100

101

104

104

Lesgeld vo en bol

81

83

84

86

87

Schoolkosten

56

30

31

80

80

- De normen zijn in 2011 niet geïndexeerd
voor prijsontwikkelingen

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 161

9 | Studiefinanciering

Les- en cursusgeld/collegegeld

Les- en cursusgeld
In de Les- en Cursusgeldwet (LCW) is bepaald voor wie, wanneer en op welke
wijze de hoogte van het lesgeld wordt vastgesteld. Ook zijn in de wet nadere
bepalingen betreffende de cursusgelden opgenomen. DUO int het lesgeld.
Collegegelden worden geïnd door de ho-instellingen.

Lesgeldontvangsten
Met ingang van schooljaar 2005/06 is het lesgeld afgeschaft voor alle 16- en
17-jarige deelnemers in de bol en in het vavo en voor alle leerlingen in het
voltijd vo (vmbo, havo en vwo), het speciaal onderwijs (so) en het voortgezet
speciaal onderwijs (vso). Met ingang van schooljaar 2005/06 vraagt OCW
alleen aan deelnemers in de bol en het vavo die op 1 augustus van het
schooljaar 18 jaar of ouder zijn een bijdrage voor het volgen van onderwijs.
Lesgeldontvangsten zijn afhankelijk van het aantal lesgeldplichtigen en de
hoogte van het lesgeld. Het lesgeld wordt jaarlijks geïndexeerd op basis van
de inflatie. De lesgeldontvangsten in de periode 2007-2011 houden min of
meer gelijke tred met het aantal lesgeldplichtigen. Er is een mogelijkheid
van gespreid betalen van het lesgeld; met ingang van schooljaar 2004/05
in maximaal zes termijnen. Ongeveer 130 duizend mensen maken gebruik
van deze mogelijkheid. Ter informatie is in tabel 9.10 ook het verschuldigde
collegegeld vermeld.

Figuur 9.6 | Normbedragen les- en collegegeld
Uitgaven (x € 1)
2.000
1.750
1.500
1.250
1.000
750
500
250
0
2000

2001

2002

2003

Lesgeld

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Collegegeld

162 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2010

2011

Tabel 9.10 | Les- en collegegeld
Bron
Begrotingen en Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011
207,1

A) Lesgeld ontvangsten (x € 1 mln)
Totaal

188,7

179,9

187,2

202,6

Toelichting

(v)so, vo

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

- Aantallen ultimo jaar

bol

188,7

179,9

187,2

202,6

207,1

Totaal

192

189

197

205

209

(v)so, vo

0

0

0

0

0

192

189

197

205

209

975

993

1.013

1.031

1.043

1.538

1.565

1.620

1.672

1.713

B) Lesgeldplichtigen per schooljaar (aantal x 1.000)

bol
C) Normbedragen les- en collegegeld per schooljaar (x € 1)
Lesgeld
Collegegeld

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 163

10 | Cultuur en Media

Stelsel cultuur en media

Cultuur
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is verantwoordelijk
voor het scheppen van voorwaarden voor het in stand houden, beheren,
ontwikkelen, sociaal en geografisch spreiden of anderszins verbreiden
van cultuuruitingen. Overwegingen van kwaliteit en verscheidenheid zijn
hierbij van oudsher leidend (Wet op het specifiek Cultuurbeleid). Om deze
algemene doelstelling van het cultuurbeleid te kunnen realiseren draagt het
Rijk (mede) verantwoordelijkheid voor de instandhouding van een aantal
stelsels: kunsten, musea, monumenten, archeologie, archieven en bibliotheken.
Kwaliteit en diversiteit van het aanbod wordt onder andere nagestreefd door
ondersteuning van de zogenaamde culturele basisinfrastructuur (BIS) en
fondsen op de volgende terreinen: Kunsten (podiumkunsten, beeldende
kunst, architectuur en vormgeving, nieuwe media en film, amateurkunst
en cultuureducatie), Cultureel Erfgoed (monumenten, musea, archieven,
archeologie) en Letteren en Bibliotheken. Naast ondersteuning van BIS en
fondsen wordt het cultuurbeleid vormgegeven met specifieke maatregelen
ter bevordering van bijvoorbeeld cultureel ondernemerschap en cultuur
educatie.
De Raad voor Cultuur adviseert over het cultuurbeleid en de BIS. Deze
uitgave presenteert kerncijfers tot en met 2011 (of 2010); de contouren van
het stelsel vanaf 2013 (en de voorbereidingen in 2012) zijn nog niet zichtbaar.

wet- en regelgeving op dat terrein. Ook is de minister verantwoordelijk voor
de financiering van de landelijke publieke omroep, de Wereldomroep en
enkele andere aan de omroep verbonden instellingen. De Mediawet 2008
behandelt de verantwoordelijkheden en de taken van de overheid op het
terrein van de publieke omroep, de commerciële omroep en de pers.

Financiën cultuur
De subsidiëring vindt plaats op grond van de Wet op het specifiek cultuurbeleid (WSC), de Monumentenwet 1988 en de Archiefwet 1995. De WSC en
de daarop berustende regelgeving kennen drie verschillende geldstromen,
te weten: de instellingssubsidies, de projectsubsidies en de specifieke
uitkeringen. De instellingssubsidies kennen nu een onderverdeling in
eenjarige en meerjarige instellingssubsidies. Meerjarige instellingssubsidies
(de grootste geldstroom) zijn toegekend voor de periode 2009-2012, op basis
van een integrale afweging van subsidieaanvragen en van de ingediende
begrotingen van de fondsen en de aangewezen instellingen. De subsidie is
verstrekt onder het regime van budgetfinanciering. Dit betekent dat instellingen een eventueel positief exploitatiesaldo binnen de subsidieperiode
kunnen reserveren om later aan te wenden voor extra activiteiten of voor
het opvangen van exploitatietekorten. De minister onderhoudt in de
subsidieplanperiode 2009-2012 directe subsidierelaties met instellingen die
een functie vervullen in de BIS. Een substantieel deel van de subsidierelaties
zijn in 2009 overgedragen aan landelijke cultuurfondsen. Naast (meerjarige)
instellingssubsidies verstrekken de cultuurfondsen ook projectsubsidies en
werkbeurzen.

Media
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is verantwoordelijk voor
het stelsel van landelijke, regionale en lokale publieke omroepen en de

Figuur 10.1 | Financieringsstromen cultuur en media
Bedragen 2011 (x € 1 mln)
Media
191

Financiën media

912

Departement en
Rijksdiensten

OCW

86

Subsidies
cultuur
636

In de vier grote steden en sommige grotere gemeenten worden instellingen
gezamenlijk gesubsidieerd door Rijk en gemeente. De bestuurlijke afspraken
hierover worden onderling vastgelegd. Geldstromen naar de gemeentes en
provincies in het kader van de ‘Regionale Dynamiek’ (Geldstroom Beeldende
Kunst en Vormgeving) zijn in 2009 volledig gedecentraliseerd naar het
gemeentefonds.

21

Fondsen
186

Culturele instelling
Individuele ku nstenaar

Eigen inkomsten

164 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Provincies en
Gemeenten

De bekostiging van Media vindt plaats op grond van de Mediawet 2008. De
financiering van de regionale omroepen is overgedragen aan de provincies,
terwijl de gemeenten verantwoordelijk zijn voor de financiering van de
lokale omroepen.
Voor de publieke omroep was 2011 het eerste volledige jaar van de nieuwe
concessieperiode, die loopt tot 1 januari 2016. De omroepen krijgen budget
via de systematiek van de glijdende schaal en werken met elkaar in nieuwe
verhoudingen. De nieuwe prestatieovereenkomst, die aansluit op het
concessieplan bevat kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen rond
media-aanbod en –bereik.

Tabel 10.1 | Financiële kerncijfers cultuur en media (x € 1 mln)
Bron

Uitgaven en ontvangsten cultuur en media

Jaarverslagen OCW

A) Totaal uitgaven cultuur en media

2007

2008

2009

2010

2011

1.657,6

1.834,9

1.836,8

1.892,9

1.843,6

A1) Totaal uitgaven kunsten

409,0

425,1

438,9

449,3

445,5

Toelichting

> Totaal uitgaven kunsten, excl. Fondsen

314,5

325,9

271,0

275,6

270,3

- A3) Het budget voor de regionale

Beeldende kunsten, bouwkunst en vormgeving

45,8

55,7

33,8

37,9

37,3

omroep is met ingang van 2006

Film

10,8

10,9

13,4

14,2

13,6

toegevoegd aan het Provinciefonds

Podiumkunsten

192,3

191,9

184,9

179,3

180,5

Amateurkunst en kunsteducatie (incl. Cultuur en School)

27,6

22,8

25,7

17,6

18,0

Erfgoedfonds Mondriaan Stichting is aan

Overige subsidies kunsten (incl. Actieplan Cultuurbereik tm 2008)

38,0

44,6

13,2

26,7

20,9

de Kunstenfondsen toegevoegd

> Totaal fondsuitgaven kunsten

94,5

99,2

167,9

173,7

175,2
45,9

- De 6,8 miljoen euro van het

- A3) Het bedrag voor ‘ontwikkeling

Fondsen beeldende kunsten (incl. bkbv, Mondriaan, erfgoed)

29,2

29,0

45,0

44,9

nieuwe diensten’ is voor het jaar 2010

Fonds Architectuur

2,0

2,1

8,8

9,1

9,1

in de post ‘programmaversterking’

Fonds Podiumkunsten

32,7

35,3

64,3

64,2

64,6

opgenomen

Filmfonds

30,6

32,8

37,1

37,1

37,4

.

.

12,6

18,4

18,2

- B2) De opbrengsten rente en

Fonds cultuurparticipatie

etherreclame zijn gebaseerd op de

A2) Totaal uitgaven bibliotheken en letteren

79,8

87,2

87,0

111,6

65,6

begrotingsbrieven media en latere

Bibliotheken

47,2

40,6

37,7

36,7

37,0

bijstellingen van de raming in september

Letteren

10,3

10,9

12,9

15,7

13,5

gedurende dat jaar

Beelden voor de toekomst

12,5

25,6

24,6

46,9

0,0

Nederlandse taalunie

1,3

1,3

1,4

1,4

1,4

vinden in de jaarrekeningen van het

Nederlands Letterenfonds

8,5

8,8

10,4

10,9

10,9

Commissariaat voor de Media en de

Creatieve industrie (CRISP)

0,0

0,0

STER

A3) Totaal uitgaven media

783,5

887,9

902,1

901,8

912,4

Wereldomroep

42,8

44,4

46,8

46,5

46,3

Overige uitgaven

16,8

137,4

128,1

99,8

119,1

Landelijke omroepen

723,9

706,1

727,2

755,5

747,0

Ledenomroepen en NPS

341,2

289,9

306,6

305,0

311,5

NOS RTV

98,6

105,7

103,7

112,8

101,2

NOS Diensten

74,9

76,9

89,5

101,3

100,5

Overige omroepen

39,7

39,1

46,3

48,8

48,6

Programmaversterking

130,6

144,5

143,1

187,6

185,2

- De deﬁnitieve cijfers zijn terug te

2,8

Ontwikkeling nieuwe diensten

38,9

50,0

38,0

.

.

A4) Totaal uitgaven cultuurbeheer

296,2

347,9

314,3

342,2

331,7

Musea

186,1

178,0

196,0

200,5

189,8

Monumentenzorg

77,6

134,7

90,4

110,7

111,5

Archeologie

2,8

3,5

0,7

1,1

0,5

Archieven

29,7

31,7

27,2

29,9

29,9

A5) Overige uitgaven

4,0

7,6

3,3

3,5

2,6

A6) Apparaatsuitgaven

85,1

79,1

91,3

84,5

85,8

Nationaal archief

27,9

19,4

22,7

22,2

21,5

Bestuursdepartement / RCE / ICN

57,2

59,7

68,6

62,3

64,3

B) Totaal ontvangsten cultuur en media

276,0

287,2

283,4

264,4

225,9

B1) Ontvangsten cultuurbeheer

10,4

8,4

9,1

11,1

30,2

B2) Ontvangsten media: herkomst omroepmiddelen

251,2

252,0

247,6

228,2

191,0

Opbrengst etherreclame

188,0

220,0

209,0

197,0

190,0

Opbrengst rente

1,5

1,4

2,0

2,0

0,5

Overige ontvangsten

30,0

0,0

6,8

-0,3

0,0

Ontvangsten verdeling radiofrequenties

31,7

30,6

29,8

29,5

0,5

B3) Overige ontvangsten

14,4

26,8

26,7

25,1

4,8

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 165

10 | Cultuur en Media

Kunsten

Sector
Het domein van de kunsten omvat de beeldende kunsten, architectuur,
vormgeving, film, nieuwe media, podiumkunsten, amateurkunstbeoefening
en cultuureducatie. Het beleid in deze sectoren krijgt grotendeels gestalte
via instellingssubsidies in het kader van de Cultuuragenda en de concrete
uitwerking daarvan in het subsidieplan. De subsidiëring geschiedt op grond
van de Wet op het specifieke cultuurbeleid (WSC), het Bekostigingsbesluit
cultuuruitingen (BBCU) en de Regeling subsidies en uitkeringen cultuuruitingen.

Fondsen
Een deel van het rijksbeleid op het terrein van cultuur wordt uitgevoerd
door de cultuurfondsen. De kunsten waren de volgende fondsen actief
in 2011: Fonds voor de Podiumkunsten, Nederlands Fonds voor de Film,
Fonds Beeldende Kunst Vormgeving en Bouwkunst, Mondriaan Stichting,
Stimuleringsfonds Architectuur en het Fonds voor Cultuurparticipatie. Met
het beleid ‘meer voor minder’ ontvangt een deel van de instellingen die niet
onder de BIS vallen meerjarige instellingssubsidie bij Fonds voor de Podiumkunsten en het Fonds voor Cultuurparticipatie. Naast meerjarige instellingssubsidies kunnen instellingen of individuele kunstenaars ook bij fondsen
terecht voor ondersteuning van producties, projecten of (werk)beurzen.

In 2010 is de Johannes Vermeer Prijs, een staatsprijs met als doel om uitzonderlijk artistiek talent te eren en verder te stimuleren voor de derde keer
uitgereikt. In 2011 is de prijs toegekend aan fotograaf Erwin Olaf, voor zijn
gehele oeuvre.

Uitvoeringen en bezoeken podiumkunsten
Tabel 10.2 toont de ontwikkeling van uitvoeringen en bezoeken binnen de
Rijksgesubsidieerde podiumkunsten voor de periode 2006-2010. In 2009 is
de start van de nieuwe subsidieperiode, met een andere groep instellingen
en andere financieringsarrangementen. Met name binnen de ensembles,
het muziektheater en het jeugdtheater hebben grote verschuivingen plaats
gevonden. Het aantal binnenlandse uitvoeringen is relatief sterk gestegen
in 2010 (tot ruim 15,6 duizend), het aantal binnenlandse bezoeken relatief
weinig (tot ruim 3,4 miljoen) dankzij een stijging binnen jeugdtheater
en orkesten. In de andere sectoren is het aantal bezoeken gedaald. Het is
niet ongebruikelijk dat het aantal uitvoeringen en bezoeken van instellingen schommelt van jaar tot jaar, afhankelijk van de programmering.
Sinds de vorige subsidieplanperiode is het aantal bezoeken gestegen. De
aanwezigheid van Nederlandse podiumkunsten in het buitenland is in het
afgelopen jaar licht gestegen met circa 2 procent. Het aantal bezoeken aan
Nederlandse podiumkunsten in het buitenland is gestegen met 9 procent
(na een lichte daling vorig jaar).

Beleid
Het beleid voor de sector Kunsten (en het bredere cultuurbeleid) wordt
periodiek in grote lijnen vastgelegd. Voor de subsidieperiode tot 2012 is
het beleid uiteengezet in de Cultuuragenda ‘Kunst van leven. Hoofdlijnen
cultuurbeleid’, uitgebracht in juni 2007 met de volgende thema’s: ‘Ruimte
voor de top: excellentie’, ‘Innovatie en e-cultuur’, ‘Een brede basis voor
cultuur: cultuurparticipatie’, ‘Mooier Nederland’ en tenslotte ‘Een sterke
cultuursector’. Daarnaast bevat de nota de verdere uitwerking van ‘Verschil
Maken’, de herziening van de subsidiesystematiek vanaf 2009. Noemenswaardig in de periode 2009-2012 is ook de start van het project Cultuurprofijt, gericht op maatschappelijk draagvlak en meer eigen inkomsten
binnen de culturele sector.
Naast de invoering van het nieuwe subsidieplan worden in de periode
2009-2012 verschillende beleidsprogramma’s opgestart, herzien en
voortgezet. De ministeries van Buitenlandse Zaken, Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zetten
met het programma DutchDFA voor de periode 2009-2012 gezamenlijk in
op sectoren van design, vormgeving en architectuur. Om internationaal
toptalent verder te versterken ontvangen drie instellingen in deze periode in
totaal 4 miljoen euro extra per jaar (het Koninklijk Concertgebouw Orkest,
het Mauritshuis en de Design Academy).
166 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Figuur 10.2 | Financieringsstromen kunsten
Bedragen 2011 (x € 1 mln)
Cultuurfondsen

175

OCW

21

Provincies en
Gemeenten

270

Ku nstinstelling

Individuele kunstenaar

Eigen inkomsten

Tabel 10.2 | Uitvoeringen van en bezoek aan OCW-gesubsidieerde podiumkunstgezelschappen
Bron
Jaarverslagen instellingen

2006

2007

2008

2009

2010

A) Aantal uitvoeringen
14.745

14.722

14.776

13.154

15.656

Toelichting

Totaal
Dans

1.964

1.941

1.906

1.365

1.448

- Uitvoeringen en bezoeken inclusief

Ensembles

1.279

1.253

1.190

1.856

1.883

4-jarige instellingen gesubsidieerd bij

Jeugdtheater

3.061

3.002

3.107

985

2.632

FPK vanaf 2009, exclusief festivals

Muziektheater

607

676

609

1.058

1.100

Orkesten

660

693

687

689

852

Theater

7.174

7.157

7.277

7.201

7.741

- Uitvoeringen zijn in de tabel opgenomen
exclusief speciﬁeke uitvoeringen,

Nederland

waaronder activiteiten op scholen en
begeleidingsuitvoeringen

Totaal

2.239

2.161

2.181

2.325

2.356

Voor de orkesten betekent dit dat

Dans

387

342

304

314

306

balletbegeleidingen niet meegeteld

Ensembles

526

476

438

476

466

worden. Ook tellen uitvoeringen van de

Jeugdtheater

488

393

498

121

238

omroeporkesten niet mee

Muziektheater

29

45

17

63

30

Orkesten

82

72

78

77

69

Theater

727

833

846

1.274

1.247

- Muziektheater: inclusief opera en
operette

Buitenland

- Theater: inclusief mime en poppenspel
B) Aantal bezoeken (x 1.000)
Totaal

3.202

3.330

3.085

3.340

3.411

Dans

543

585

447

399

393

Ensembles

477

423

390

809

687

Jeugdtheater

304

375

331

109

287

Muziektheater

286

302

283

308

300

Orkesten

662

711

697

686

780

Theater

930

934

937

1029

965

Totaal

Nederland

856

697

759

738

805

Dans

Buitenland

161

158

126

110

144

Ensembles

308

198

213

278

266

Jeugdtheater

109

77

102

16

31

Muziektheater

17

8

3

23

16

Orkesten

139

114

142

140

116

Theater

122

142

173

171

232

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 167

10 | Cultuur en Media

Film

Film is een medium dat duidelijk alle lagen van de Nederlandse bevolking
aanspreekt. Het commercieel belang van de Nederlandse bioscoopfilm
is hard gestegen. In 1994 had het nog slechts een marktaandeel van 0,8
procent; dat is gestegen tot bijna 15 procent in 2010 (na een piek van
circa 17 procent in 2009). Tussen 2006 en 2009 was maar liefst 41 procent
van de totale toename van de bioscoopomzet op conto te schrijven van
Nederlandse films. In 2010 is het aantal bioscoopbezoeken in Nederlandse
weer toegenomen naar ruim 28 miljoen. Het bezoek aan Nederlandse films
in 2010 is afgevlakt op bijna 16 procent (een stijging van ruim tweederde in
de afgelopen 5 jaar).
De totale omzet die met de exploitatie van films in Nederland wordt
gegenereerd is ruim € 700 miljoen (Film Facts and Figures, 2010). Het aantal
lange speelfilms geproduceerd in Nederland lijkt te zijn gestabiliseerd in
2010, na een piek in 2009.

Figuur 10.3 | Bioscoopbezoek

Figuur 10.4 | Recette per uitgebrachte film

Aantal bezoeken (x 1 mln)

Bedragen (x € 1.000)

30

1.200

25

1.000

20

800

15

600

10

400

5

200

0

0

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2000

2001

2002

Per film

168 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Per Nederlandse film

2009

2010

Tabel 10.3 | Bijdragen uit (semi-) overheidsmiddelen aan financiering filmproductie
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Film Facts and Figures of the Netherlands

Aantal lange speelfilms

21

28

28

42

34

(Het Nederlands Fonds voor de Film)

Aantal ﬁlms ondersteund door Filmfonds

17

21

21

33

28

www.ﬁlmfonds.nl

Aantal ﬁlms zin coproductie met publieke omroep

14

22

17

7

22

Aantal ﬁlms zonder bijdrage uit(semi-)publieke middelen

4

3

4

3

6

Aantal documentaires

17

8

17

11

16

Aantal documentaires ondersteund door Filmfonds

17

8

15

7

13

2.271

656

1.665

763

5.138

Toelichting
- Filmfonds = Het Nederlands Fonds voor
de Film
- Lange speelﬁlms: alle in het jaar

Totaal bijdrage Filmfonds (x € 1.000)

geproduceerde lange speelﬁlms inclusief
publieksﬁlms tot stand gekomen via c.v.-

Aantal animatiefilms

regeling met en zonder subsidie van het

Totaal bijdrage Filmfonds (x € 1.000)

9

3

5

7

14

698

108

260

406

1.008

Filmfonds
- (Semi-) publieke middelen: Filmfonds,
Cobo, Stifo en publieke omroep, Fine BV,

Aantal experimentele films

21

18

18

24

10

Totaal bijdrage Filmfonds (x € 1.000)

529

604

432

672

250

exclusief lokale fondsen en bijdragen van
provincies en gemeenten
- De gegevens mbt de ﬁlmproductie in
enig jaar (wat is er gemaakt) zijn niet
gelijk aan de distributiegegevens in dat
zelfde jaar (wat was er in de bioscoop)

Bron

Tabel 10.4 | Aandeel Nederlandse speelfilms in de bioscoop

Jaarverslagen Nederlandse Vereniging

2006

2007

2008

2009

2010

Bioscoopexploitanten

Aantal bezoeken (x 1 mln)

23,4

23,1

23,5

27,2

28,2

www.nvbinfocentrum.nl

waarvan aan alle Nederlandse ﬁlms in roulatie (%)

11,3

13,5

17,6

17,4

15,8

Toelichting

Aantal uitgebrachte films in de bioscoop

278

291

296

334

325

- Bruto recette per uitgebrachte ﬁlm: dit

waarvan Nederlandse speelﬁlms

29

20

30

37

32

cijfer komt tot stand door de totale bruto
recette, te delen door het aantal nieuw

Bruto recette (x € 1 mln)

155,9

159,7

164,6

200,4

219,3

uitgebrachte titels in een jaar

waarvan alle Nederlandse ﬁlms in roulatie

11,2

13,4

25,8

34,3

32,5

Bruto recette per uitgebrachte film (x € 1.000)

561

529

556

600

675

Bruto recette per Nederlandse film (x € 1.000)

384

671

859

1.009

1.014

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 169

10 | Cultuur en Media

Media

Publiek omroepbestel

Pers

Het publieke omroepbestel bestaat uit de binnenlandse landelijke, regionale
en lokale omroepen en de Wereldomroep. Naast deze omroepen zijn er
nog enkele instellingen belast met aan de publieke omroepen gerelateerde
specifieke publieke taken (Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, NOB
en MCO). De regionale omroepen worden bekostigd via het Provinciefonds.

In de Mediawet zijn steunmaatregelen voor persorganen opgenomen. De
uitvoering hiervan geschiedt door het Stimuleringsfonds voor de Pers. Het
Stimuleringsfonds beschikt sinds 2001 over twee tijdelijke steunregelingen;
één voor minderhedenbladen en één voor journalistieke internetinformatieproducten. Het beleid van de rijksoverheid is erop gericht om de pluriformiteit van de dagbladpers zoveel mogelijk in stand te houden. De oplage van
betaalde dagbladen vertoont de laatste jaren een voortdurende daling. De
oplagedaling van betaalde dagbladen wordt toegeschreven aan toenemende
concurrentie van televisie, radio en internet; afnemende bereidheid bij
consumenten om te betalen voor informatie; afnemende belangstelling met
name bij jongeren voor (betaalde) kranten.

Financiering
Het beschikbare budget voor de mediabegroting is opgebouwd uit de
rijksomroepbijdrage, de reclame-inkomsten van de Ster en de rente op de
algemene omroepreserve. Het wettelijk vastgestelde basisniveau van de
rijksomroepbijdrage wordt conform de Mediawet jaarlijks geïndexeerd met
de prognoses van het CPB-prijsindexcijfer voor de gezinsconsumptie en het
CBS-indexcijfer voor de groei van het aantal huishoudens in Nederland. De
Ster-inkomsten fluctueren jaarlijks als gevolg van wijzigingen in de marktsituatie.

Prestatie-indicatoren
De belangrijkste indicatoren voor Media zijn opgenomen in de beleidsagenda en in Trends in Beeld. Daarnaast zijn ook het kijktijdaandeel en het
luistertijdaandeel belangrijke indicatoren voor de publieke omroep. Door
de komst van nieuwe spelers op de omroepmarkt stond het kijktijdaandeel
onder druk en daalde het voor de 3 publieke zenders tot 33 procent in 2007.
Vanaf 2008 is er een herstel opgetreden. Na een stevig herstel, met name als
gevolg van hogere kijkcijfers bij Ned. 1, is het kijktijdaandeel van de publieke
omroep in 2011 weer iets gedaald en bedraagt 34,4 procent.

Figuur 10.5 | Financieringsstromen media
Bedragen 2011 (x € 1 mln)

Wereldomroep
46

Reclame
Geldstromen

Landelijke omroep
747

190

OCW
voor
Media

Rente en overig

Overig
119

170 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1

In 2009 is de Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers met een
tweeledige taakopdracht van het Ministerie van OCW aan het werk gegaan.
De opdracht was adviezen uit te brengen over innovatiemogelijkheden
binnen de pers en over de toekomst van nieuws en opinievoorziening in
Nederland, toegespitst op de rol van de pers. Uiteindelijk zijn beide adviezen
gebundeld opgenomen in één rapport: De volgende editie. Dit rapport
bevatte zeventien concrete aanbevelingen, voor overheid en sector zelf, om
het tij voor de krantensector te keren. In 2011 vond bij het Stimuleringsfonds
voor de Pers een 3e ronde van de Innovatieregeling voor pers en journalistiek plaats: aan 20 projecten werd in totaal ruim € 2 miljoen toegekend.

Tabel 10.5 | Oplage landelijke en regionale dagbladen (aantal x 1.000)
Bron

2006

Mediamonitor 2010 o.b.v. informatie

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

Aantal

%

4.613

100

5.494

100

5.381

100

4.630

100

4.566

100

HOI-Online

Totale oplage

2007

2008

2009

2010

Totaal landelijke dagbladen

1.956

42

1.931

35

1.881

35

1.821

39

1.827

40

Toelichting

Regionale bladen

1.703

37

1.739

32

1.696

32

1.578

34

1.545

34

- Betreft verspreide binnenlandse oplage

Specialistisch

89

2

93

2

96

2

91

2

82

2

Gratis dagbladen

865

19

1.731

32

1.708

32

1.140

25

1.112

24

Totaal landelijke dagbladen

1.956

100

1.931

100

1.881

100

1.821

100

1.798

100

De Telegraaf

696

36

675

35

667

35

644

35

626

35

Algemeen Dagblad

538

28

476

25

458

24

441

24

440

24

De Volkskrant

284

15

271

14

261

14

256

14

260

14

NRC Handelsblad

239

12

227

12

216

11

205

11

199

11

Trouw

108

6

109

6

108

6

107

6

106

6

Reformatorisch Dagblad

58

3

57

3

56

3

55

3

54

3

Nederlands Dagblad

33

2

33

2

32

2

30

2

30

2

.

.

83

4

83

4

83

5

83

5

NRC next

Bron

Tabel 10.6 | Kijktijdaandelen televisiezenders (in procenten)

Jaarverslagen Stichting Kijkonderzoek

2007

2008

2009

2010

2011

Ned1

19,0

22,5

21,9

23,3

20,8

Toelichting

Ned2

6,8

7,1

6,9

7,3

6,7

- Bij de Nederlandse bevolking vanaf 6

Ned3

7,3

7,7

8,0

7,0

6,9

RTL4

14,1

14,2

15,1

16,2

17,6

RTL5

6,5

5,7

5,5

5,0

5,2

RTL7

4,8

4,7

4,6

4,9

5,1

RTL8

4,7

2,3

2,2

2,2

2,3

Net5

5,2

5,2

4,7

4,0

3,9

SBS6

11,8

12,5

12,6

11,3

10,6

jaar, tussen 18 en 24 uur

Veronica

4,9

4,7

4,3

4,4

4,8

Overig (buitenland/regionaal/video)

14,9

13,4

14,2

14,4

16,1

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 171

10 | Cultuur en Media

Letteren en bibliotheken

Stelsel van openbare bibliotheken
De verantwoordelijkheden en financiering van de openbare bibliotheken
zijn op drie niveaus belegd: lokaal, regionaal en landelijk. Door de landelijke
overheid wordt een bedrag ter hoogte van 1 procent van het totale budget
besteed voor de uitvoering van haar stelselverantwoordelijkheid. Het aantal
bibliotheekinstellingen neemt nog steeds af. Vanaf 2001 constateren we een
daling in het aantal volwassen lidmaatschappen; het aantal jeugdlidmaatschappen neemt vanaf 2006 licht toe. Vanaf 2009 zien we zowel een sterke
daling van de collectie als voor het aantal uitleningen voor volwassenen.
Bij de jeugdboeken blijft de collectie vrijwel gelijk, maar ook hier is er vanaf
2009 een daling in het aantal uitleningen.

Bibliotheekvernieuwing
In 2009 is intensief verder gewerkt aan de bibliotheekinnovatie volgens
de programmalijnen uit het advies van de Commissie Calff (Innovatie met
effect, 2008). Prioriteit is gegeven aan de ontwikkeling van een landelijke
digitale bibliotheek. In 2009 is het fundament gelegd voor een goede
landelijke infrastructuur en zijn de bestaande digitale diensten en
producten geëvalueerd. Op basis daarvan is besloten welke onderdelen met
rijksmiddelen worden voortgezet, al dan niet aangepast. In 2010 werd veel
vooruitgang geboekt bij het realiseren van een hoogwaardige - multimediaal
toegankelijke - informatievoorziening voor bibliotheekgebruikers. De
bouw van de landelijke digitale bibliotheek is in 2010 aanzienlijk gevorderd.
Dankzij deze vorderingen konden lokale en regionale bibliotheekorganisaties zich aanmelden voor aansluiting op de digitale bibliotheek. Om dat
te stimuleren werd een subsidieregeling in het leven geroepen. In 2011 is
verder gebouwd aan de landelijke digitale bibliotheek.

Alle bibliotheken - op één na – hebben ingetekend op de implementatieregeling die in 2011 beschikbaar was voor de aansluiting bij de digitale
bibliotheek. De eerste bibliotheken zijn aangesloten op de landelijke
infrastructuur.

Stelselversterking
In 2009 is de Vereniging van Openbare Bibliotheken gesplitst in een
branchevereniging en een onafhankelijk sectorinstituut. Beide organisaties
zijn per 1 januari 2010 operationeel. Het sectorinstituut openbare bibliotheken is namens de rijksoverheid belast met uitvoering van de stelseltaken.
De lectuurvoorziening voor leesgehandicapten vormt één van de
stelseltaken. Het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) is druk bezig
met de integratie van het aangepast lezen in het openbaar bibliotheekwerk.
Zo is er in 2011 onderzoek gedaan naar de kwaliteitscriteria die nodig
zijn voor het aangepast-lezen segment. Tevens werd in 2009 de Stichting
Bibliotheek.nl opgericht voor de verdere ontwikkeling en exploitatie van de
landelijke digitale bibliotheek.

Bibliotheekcharter
IPO, VNG en OCW hebben in 2009 het Bibliotheekcharter 2009-2012
getekend. Dit charter legt de rollen en verantwoordelijkheden vast van de
drie overheidslagen, de landelijke bibliotheekorganisaties en de doelen
van de bibliotheekinnovatie in genoemde periode. Op die manier wordt
de samenhang versterkt en de slagkracht vergroot. In 2010 werd uitvoering
gegeven aan het Bibliotheekcharter 2010-2012. IPO, VNG en OCW spraken
daarin onder meer af om de bibliotheekwetgeving te actualiseren. De
werkzaamheden betroffen vooral de voorbereiding van de wetaanpassing.

Figuur 10.6 | OCW-financiering letteren en bibliotheken

Figuur 10.7 | Openbare bibliotheken

Bedragen (x € 1 mln)

Leden, collectie en uitleningen; 2000=100

120

100
95

100

90

80

85

60

75

80
70

40

65
60

20

55
0

50
2007

Bibliotheken

2008

2009

Letteren

2010

2011

Beelden voor de toekomst

172 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2000

2001

2002

Leden

2003

2004

2005

Collectie

2006

2007

2008

2009

Uitleningen

2010

Tabel 10.7 | Kerncijfers openbare bibliotheken
Bron
CBS-Statline

2006

2007

2008

2009

2010

238

202

194

171

166

Totaal collectie

31.159

31.211

31.047

29.299

28.532

Totaal boeken volwassenen

18.792

18.764

18.382

16.782

16.194

Fictie

9.647

9.660

9.524

8.999

8.791

Non-ﬁctie

9.145

9.104

8.858

7.783

7.403

Totaal jeugdboeken

12.367

12.447

12.665

12.517

12.338

Fictie

8.762

8.895

9.052

8.954

8.982

Non-ﬁctie

3.605

3.552

3.613

3.563

3.356

Totaal (incl. busleden)

4.001

4.011

3.969

4.027

3.996

t/m 17 jaar (jeugd)

2.003

2.053

2.052

2.079

2.113

18 jaar en ouder

1.998

1.958

1.917

1.948

1.883

Totaal (inclusief in bus)

120.520

118.673

106.789

98.342

93.428

Totaal boeken volwassen

65.768

63.885

57.731

52.251

49.961

Fictie

47.212

46.715

42.554

39.737

38.258

Non-ﬁctie

18.556

17.170

15.177

12.514

11.703

Totaal jeugdboeken

54.752

54.788

49.058

46.091

43.467

Fictie

45.366

45.587

40.676

38.344

36.299

Non-ﬁctie

9.386

9.201

8.382

7.747

7.168

Totaal baten

504,0

518,6

544,5

568,6

574,2

Inkomsten gebruikers

71,3

71,4

71,1

72,3

71,8

Totaal subsidies

409,0

424,8

445,8

463,6

473,5

Gemeentelijke subsidies

388,5

401,9

422,9

445,7

457,8

Provinciale subsidies

14,1

16,4

15,7

14,2

13,0

Overige subsidies

6,4

6,5

7,2

3,7

2,7

Overige baten

23,7

22,4

27,6

32,7

28,9

A) Organisatie
Aantal instellingen

Toelichting
- Totaal baten is exclusief reserveringen en
voorzieningen
- De cijfers over 2006 t/m 2007 aangepast
o.b.v. rapportage CBS in juni 2009

B) Collectie (x 1.000)

C) Lidmaatschappen (x 1.000)

D) Uitleningen (x 1.000)

E) Financiën (x € 1 mln)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 173

10 | Cultuur en Media

Cultureel erfgoed

Sectoren
Het beleidsterrein van Cultureel Erfgoed omvat de sectoren musea,
monumentenzorg, archeologie en archieven.
De belangrijkste (ministeriële) verantwoordelijkheid op het gebied van de
musea ligt bij het behoud, beheer en toegankelijk maken van de rijkscollectie. Dit wordt uitgevoerd door de verzelfstandigde rijksmusea. Deze
instellingen worden bij het uitvoeren van hun taken gecontroleerd door
de Erfgoedinspectie/collecties. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
(RCE) en het sectorinstituut Erfgoed Nederland stellen kennis en ervaring
ter beschikking aan het gehele museale veld. Daarnaast zet de minister van
OCW zich in voor het toegankelijk maken van cultureel erfgoed via educatie
en collectiemobiliteit via regelingen bij cultuurfondsen.
De kern van de monumentenzorg is gelegen in de verantwoordelijkheid
voor de instandhouding van de rijksmonumenten. De uitvoering van het
rijksbeleid op dit gebied is opgedragen aan RCE. Belangrijke instrumenten
zijn de subsidies voor instandhouding van monumenten. Sinds 2010 is
er sprake van een structureel budget, niet alleen voor instandhouding,
maar ook voor restauratie van monumenten. De wettelijke grondslag
hiervoor wordt gevormd door de Monumentenwet 1988. Gemeenten zijn
de bevoegde instantie waar het gaat om verlenen van vergunningen bij
wijziging van rijksmonumenten. De Erfgoedinspectie heeft taken op het
gebied van naleving van wet- en regelgeving op monumentengebied. Eind
2009 is de modernisering van de monumentenzorg door de Tweede Kamer
geaccordeerd. Alle bijbehorende wetswijzigingen zijn op 1 januari 2012 van
kracht. Het belangrijkste doel is om het behoud en de ontwikkeling van
erfgoed te verbinden met vernieuwing waar de samenleving om vraagt; van
objectgericht naar omgevingsgericht, van conserverend naar ontwikkelend.
De plek van cultuurhistorie in de ruimtelijke ordening speelt hierbij een
belangrijke rol. In de wet is vastgelegd dat gemeenten bij het maken van
bestemmingsplannen rekening moeten houden met cultuurhistorische
waarden. De regelgeving is eenvoudiger en de eigenaar heeft meer te
vertellen over zijn monument. Herbestemming van monumenten is een
belangrijk item en het rijk stimuleert en faciliteert dat door aanvullende
regelgeving.

RCE draagt zorg voor de uitvoering van de Wet archeologische monumentenzorg. De Erfgoedinspectie houdt toezicht op de naleving van wettelijke
eisen en van voorschriften aan de opgravingvergunningen.
In de archiefsector is de belangrijkste verantwoordelijkheid van OCW het
beheer en behoud en de ontsluiting van de historische archieven. Deze
taak wordt uitgeoefend door het Nationaal Archief (NA) en elf Regionaal
Historische Centra (RHC’s). In de RHC’s worden de rijksarchieven in de
desbetreffende provincie, de archieven van de provincie en die van een
aantal gemeenten, waterschappen en andere cultuurhistorische instellingen
bewaard. Speerpunt in het beleid van de archiefsector is het digitaal toegankelijk maken van archiefinformatie en het vergroten van het publieksbereik
door virtuele dienstverlening. In 2011 heeft OCW de Archiefvisie uitgebracht,
waarin de basis wordt gelegd voor een goede archiefzorg in de (grotendeels
digitale) toekomst. Verder wordt ingezet op het wegwerken van de papieren
achterstanden van het Rijk. Het toezicht op de kwaliteit van de archiefzorg
van de rijksoverheid wordt uitgeoefend door de Erfgoedinspectie/sector
archieven. De wettelijke grondslag wordt gevormd door de Archiefwet 1995.

Financiering
De geldstromen voor het Cultureel Erfgoed gaan voor het merendeel naar
de rijksdiensten RCE (sinds 2011 inclusief ICN) en NA en de gesubsidieerde
instellingen. De grootste geldstromen gaan naar de musea en de monumentenzorg. Verder worden instellingen op het gebied van archieven en
archeologie gesubsidieerd.
Het Nationaal Restauratie Fonds (NRF) draagt zorg voor het betalingsverkeer
op het terrein van de monumentenzorg.

Figuur 10.8 | Financieringsstromen cultureel erfgoed
Bedragen 2011 (x € 1mln)
6,8

Cultuurfonds

Archeologie

In de sector archeologie ligt de belangrijkste (ministeriële) verantwoordelijkheid vooral bij het behoud en de bescherming van de archeologische
waarden in de bodem, de inpassing ervan in de ruimtelijke ontwikkeling
en het verlenen van opgravingvergunningen. Deze uitgangspunten zijn
vastgelegd in de Wet archeologische monumentenzorg die op 1 september
2007 in werking is getreden. Hiermee zijn tevens de uitgangspunten van het
Verdrag van Malta binnen de Nederlandse wetgeving geïmplementeerd. De
174 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

111,5

OCW

0,5

64,3
RCE ICN

instellingen

NRF

Steunstichtingen
Archief

29,9

21,5
NA

instellingen

Monumenten

Eigen inkomsten

eigenaren
Musea

189,8

Tabel 10.8 | Bezoeken gesubsidieerde musea (x 1.000)
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

5.925

5.684

5.522

5.556

5.512

Berg en Dal

79

80

67

71

67

Amsterdam

120

95

86

84

58

35

52

52

51

53

Jaarverslagen betrokken musea

Totaal

Toelichting

Afrika Museum

- (1) na verbouwing in de loop van 2007

Nederlands Filmmuseum
Nederlands Fotomuseum

Rotterdam

heropend
- (2) wegens verbouwing gesloten van
januari 2009 tot september 2010
- (3) wegens renovatie van de

Locatie

Het Geld- en Bankmuseum (1)

Utrecht

0

33

48

55

60

De Gevangenpoort (2)

Den Haag

50

47

45

4

22

Hollandsche Schouwburg

Amsterdam

34

40

36

38

46

Doorn

29

27

25

25

24
184

klimaatinstallatie een deel van 2010

Huis Doorn

ontruimd

Joods Historisch Museum

Amsterdam

82

134

115

177

Keramiekmuseum Het Princessehof

Leeuwarden

25

31

24

39

30

Otterlo

275

263

252

258

281

- (4) wegens verbouwing gesloten van
begin 2009 tot najaar 2010
- (5) wegens verbouwing gesloten; deel

Kröller-Müller Museum
Nederlands Letterkundig Museum

Den Haag

28

25

9

7

22

van de collectie tijdelijk op andere locatie

Het Mauritshuis

Den Haag

265

244

232

206

239

zichtbaar

Museum Meermanno

Den Haag

15

15

16

12

14

Museum Boerhaave

Leiden

35

32

42

42

47

Museum Catharijneconvent (3)

Utrecht

43

76

81

83

49

Poederoijen

103

108

101

122

116

Museum Slot Loevestein
Natuurhistorisch Museum Naturalis

Leiden

249

244

245

267

263

Het Nederlands Openluchtmuseum

Arnhem

393

454

451

462

436

Nederlands Scheepvaartmuseum

Amsterdam

185

92

115

101

119

Paleis Het Loo Nationaal Museum

Apeldoorn

359

317

316

355

323

Persmuseum (4)

Amsterdam

7

17

11

8

16

Den Haag

4

5

5

5

5

Amsterdam

1.142

970

976

876

896

Rijksmuseum Muiderslot

Muiden

151

151

131

119

110

Rijksmuseum Twenthe

Enschede

43

41

41

46

42

Leiden

94

123

120

134

131
104

Rijksbureau voor Kunsthist. Doc.
Het Rijksmuseum (5)

Rijksmuseum van Oudheden
Rijksmuseum voor Volkenkunde

Bron

Leiden

89

78

76

95

Teylers Museum

Haarlem

95

78

90

119

101

Van Gogh Museum

Amsterdam

1.677

1560

1475

1451

1433

Het Zuiderzeemuseum

Enkhuizen

219

252

239

244

221

2006

2007

2008

2009

2010

52,0

50,9

50,8

50,8

50,8

Tabel 10.9 | Rijksmonumenten en Rijksarchieven

A) Jaarverslagen RACM / RCE
B) Jaarverslagen NA

A) Geregistreerde Rijksmonumenten (x 1.000)

Toelichting

B) Bezoeken Rijksarchieven via internet (x 1.000)

- Genlias is een landelijke database met

Bezoeken Genlias

2.543

3.368

4.232

21.946

25.617

Bezoeken Regionale Historische Centra (exclusief Genlias)

3.488

4.685

7.827

8.729

10.547

618

649

704

1.215

1.184

gegevens voor stamboomonderzoek

Bezoeken Nationaal Archief (exclusief Genlias)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 175

11 | Wetenschap

Stelsel en financiën wetenschap

Onderzoek in Nederland: algemeen

Intermediaire organisaties

Het in Nederland uitgevoerde wetenschappelijk onderzoek en ontwikkelingswerk (ook wel ‘Research and Development’ of R&D) bedroeg in het
jaar 2010 10,8 miljard euro. Na de daling tussen 2008 en 2009 is er tussen
2009 en 2010 weer sprake van een stijging en wel met 361 miljoen euro (=
3,5 procent). Dit is het resultaat van een stijging in de uitgaven in de sector
hoger onderwijs met 214 miljoen euro (= 5,1 procent), een stijging van de
uitgaven in de sector bedrijven met 195 miljoen euro (= 4,0 procent) en
een daling bij de sector onderzoeksinstellingen met 48 miljoen euro (= 3,6
procent). Ook in reële termen is er sprake van een groei tussen 2009 en 2010,
namelijk met 2,1 procent. De R&D-omvang in 2010 komt overeen met 1,83
procent van het BBP, nagenoeg gelijk aan het percentage van 2009 van 1,82.

Naast rechtstreekse financiering door het Ministerie van OCW aan
onderzoeksinstellingen gaat een deel via de intermediaire geldverdelende
organisatie NWO. Dat geld gaat voor een groot deel naar de universiteiten
(daarnaast naar eigen instituten). Ook andere ministeries kennen intermediaire organisaties, zoals Agentschap NL bij het Ministerie van EL&I.

De financiers van onderzoek
Onderzoek kent drie belangrijke financieringsbronnen: de bedrijven, de
overheid en het buitenland (bedrijven en de Europese Unie). Omdat het
CBS slechts in de oneven jaren met cijfers over financieringsbronnen komt,
hebben de laatst beschikbare cijfers betrekking op 2009. Het aandeel van
de overheid bedroeg toen 40 procent van het totaal, het aandeel van de
bedrijven 45 procent, terwijl 11 procent afkomstig was van buitenlandse
bronnen. De overige 4 procent is afkomstig van eigen middelen van de
onderzoekorganisaties en andere nationale bronnen zoals gelden uit de
collectebusfondsen.
Binnen de overheid is het ministerie van OCW de belangrijkste financier. In
2010 bedroeg het aandeel 72 procent. Belangrijke component daarbinnen
is de financiering van de universiteiten, de universitaire medische centra en
de hogescholen, bekostigd via de artikelen 6 en 7 van de OCW-begroting.
Binnen artikel 16 neemt het aandeel van de vaste bijdragen aan de
onderzoeksinstellingen af ten gunste van de middelen voor specifieke
beleidsthema’s. Was het aandeel voor de onderzoeksinstellingen in 2003
nog 92 procent, in 2011 is dit afgenomen tot 65 procent. Van de vaste
bijdragen is NWO in 2011 een grootverbruiker met 55 procent (was 41 procent
in 2010), maar dit is een gevolg van de overheveling van het budget van TNO
naar het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I).
De omvang van het budget voor specifieke beleidsthema’s (FES-gelden,
programma’s gericht op talentontwikkeling) is in de loop der jaren sterk
toegenomen, van 52 miljoen euro in 2003 tot 440 miljoen in 2010, maar
teruggezakt tot 302 miljoen in 2011. De reden hiervan is het aflopen van de
regeling “kenniswerkers” die voor de jaren 2009 en 2010 was genomen in
het kader van de financiële crisis. Overigens gaat ook een belangrijk deel van
de middelen voor specifieke beleidsthema’s naar NWO.

176 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Uitvoerende (onderzoeks-)instellingen
De instellingen voor hoger onderwijs (universiteiten, universitaire medische
centra en hbo-instellingen) voerden in 2010 41 procent van het Nederlandse
onderzoek uit. De universiteiten, met uitzondering van de Wageningen
Universiteit, en de hbo-instellingen vallen onder het beleidsterrein hoger
onderwijs. De universitaire medische centra krijgen financiering via het
beleidsterrein hoger onderwijs, maar ook uit premiegelden.
De groep (semi-)publieke onderzoeksinstellingen voerde in 2010 12 procent
van het Nederlandse onderzoek uit. De groep bestaat naast de NWO- en
KNAW-instituten, die vooral fundamenteel onderzoek uitvoeren, ook uit
instituten die meer toegepast onderzoek uitvoeren zoals TNO, de grote
technologische instituten (GTI’s), en de instituten op het terrein van
landbouwkundig onderzoek (DLO). Daarnaast zijn er instituten die gelieerd
zijn aan departementen zoals het RIVM.
De bedrijven zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het grootste
deel van het Nederlandse onderzoek, in 2010 was dit 47 procent, al is dit
aandeel de laatste jaren wel wat gedaald (het aandeel bedroeg in 2000 nog
55 procent). Het onderzoek vindt voor het grootste deel binnen de industrie
plaats met een aantal grote bedrijven zoals Philips, ASML, Shell en DSM,
gevolgd door de dienstensector en tenslotte door de categorie ‘overige’.

Figuur 11.1 | Financieringsstromen R&D, 2010
Bedragen 2010 (x € 1 mld)

0,7
0,4
0,1
0,1

Overheid
Bedrijven
Overige bronnen NL
Buitenland

Hoger onderwijs

Onderzoeksinstellingen

Bedrijven

4,4

1, 3

5,1

Overheid
Bedrijven
Overige bronnen NL
Buitenland

3,4
0,4
0,4
0,2

Overheid
Bedrijven
Overige bronnen NL
Buitenland

0,2
4,1
0,0
0,8

Tabel 11.1 | Financiële kerncijfers onderzoek en wetenschappen (x € 1 mln)
Bron
Jaarverslagen OCW

2007

2008

2009

2010

2011
909,8

Uitgaven en ontvangsten
Totaal uitgaven

971,9

1.018,3

1.167,4

1.235,0

Toelichting

Nationale en internationale coördinatie

11,9

18,4

12,8

10,3

12,5

- In het OCW-begrotingsbedrag voor TNO

Onderzoeksinstellingen

742,5

772,2

797,3

781,4

591,6

zijn t/m 2010 ook bijdragen van andere

a) KNAW

90,2

91,7

94,1

90,8

91,1

departementen opgenomen

b) NWO

311,1

315,6

325,6

317,5

323,4
0,0

- Specifieke beleidsthema’s zijn: FES,

c) TNO

194,4

198,7

199,8

192,8

Genomics, Vernieuwingsimpuls, Aspasia,

d) BPRC (Primatencentrum) / Stichting AAP

11,8

9,5

9,6

9,6

9,7

EET

e) Nationaal Herbarium

1,1

1,2

1,1

1,1

1,1

f) GTI’s

3,8

3,9

4,0

4,7

0,0

g) Wetenschappelijke bibliotheekinstellingen

52,1

55,1

56,6

56,5

56,6

h) Overige instituten

6,6

18,3

19,0

19,1

19,2

i) Internationale instellingen

69,1

74,3

81,5

82,5

84,4

j) Adviesraden (COS en STT)

0,2

0,2

0,2

0,2

0,2

k) Publieksvoorlichting

2,0

3,6

3,8

3,8

3,9

l) Rechtspositionele maatregelen

0,1

0,0

2,0

2,8

2,0

213,9

224,0

353,2

439,7

302,4

Toerekening aan DUO

0,3

0,3

0,5

0,3

0,3

Apparaatskosten OCW

3,2

3,5

3,5

3,3

3,0

Totaal ontvangsten

189,4

178,1

186,9

174,6

1,5

Specifieke beleidsthema’s

Tabel 11.2 | Nederlandse R&D naar financieringsbron en sector van uitvoering (x € 1 mld)
Bron
CBS

2006

2007

2008

2009

2010

A) Financieringsbron
10,2

10,3

10,5

10,4

10,8

Toelichting

Totaal
Overheid (in % van totaal)

--

36,8

--

39,6

--

- De cijfers zijn exclusief de financiële

Eigen middelen bedrijven (in % van totaal)

--

48,8

--

45,1

--

Eigen middelen onderzoeksinstellingen (in % van totaal)

--

3,8

--

4,4

--

Buitenland (in % van totaal)

--

10,7

--

10,9

--

stromen naar het buitenland
- De overheidsmiddelen zijn exclusief
WBSO
- Het CBS heeft de cijfers over de periode

B) Sector van uitvoering

1999-2008 voor de HO-instellingen en

Totaal

10,2

10,3

10,5

10,4

10,8

UMC’s aangepast

Bedrijven

5,5

5,5

5,3

4,9

5,1

Onderzoeksinstellingen

1,3

1,3

1,3

1,3

1,3

Onderzoeksinstellingen

1,0

1,0

1,1

1,1

1,0

Rijksdiensten

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

Instellingen voor zorg en welzijn

0,1

0,1

0,1

0,1

0,1

Overige instellingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

3,4

3,6

4,0

4,2

4,4

Hoger onderwijsinstellingen en UMC’s
Bron
CBS

Tabel 11.3 | R&D-uitgaven van Nederland als percentage van het BBP, naar uitvoerende sector
2006

2007

2008

2009

2010

Toelichting

Totaal

1,88

1,81

1,76

1,82

1,83

- R&D-uitgaven hoger

Private sector (ondernemingen)

1,01

0,96

0,88

0,86

0,87

Publieke sector (hoger onderwijs en onderzoeksinstellingen)

0,87

0,85

0,88

0,96

0,96

onderwijsinstellingen en UMC’s op basis
van revisie CBS

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 177

11 | Wetenschap

Financiën van instellingen wetenschap

Het exploitatieresultaat uit de gewone bedrijfsvoering van de drie grootste
instellingen (NWO, KNAW en de KB; vanwege de overheveling van de verantwoordelijkheid voor TNO naar EL&I is TNO niet meer opgenomen in de
financiële cijfers van OCW) is in 2010 negatief. Na een negatief resultaat in
2006 kenden de jaren 2007-2009 een positief resultaat. Het gezamenlijke
negatieve resultaat is een gevolg van het negatieve resultaat bij de KB (-0,1
miljoen) en NWO (-10,5 miljoen). De KNAW kende een positief resultaat
van 3,9 miljoen. De financiële positie van de drie instellingen gezamenlijk
is voldoende. Het eigen vermogen van de instellingen is een aantal jaren
gestegen en in 2010 ongeveer van een gelijke omvang als in 2009.

Solvabiliteit, liquiditeit en rentabiliteit
De solvabiliteit voor de gezamenlijke instellingen (zowel exclusief als
inclusief voorzieningen) is ‘voldoende’. De solvabiliteit inclusief voorzieningen kent vanaf 2006 een stijging en nam tussen 2009 en 2010 toe van
0,62 tot 0,63. De liquiditeit is na de stijging tussen 2006 en 2008 weer iets
gedaald van 2,08 en 2,00 tot 1,95 in 2010. De rentabiliteit is ten opzichte van
2008 en 2009 sterk gedaald en is negatief (-0,8 procent).

Exploitatiegegevens per instelling
De financiële positie van NWO eind 2010 is ‘goed’. Wel zijn de solvabiliteit en
liquiditeit iets afgenomen en is ook het eigen vermogen licht toegenomen.
De rentabiliteit is verder afgenomen en is negatief (-1,4 procent), Het exploitatieresultaat is verder afgenomen en is nu negatief. Er is een voortzetting
van de trend van voorfinanciering, waardoor de uitgaven in de toekomst
hoger zullen zijn in vergelijing met de inkomsten.
De financiële positie van KNAW is ‘goed’. De solvabiliteit is toegenomen,
mede door toevoeging van het positieve resultaat van 3,9 miljoen. De

liquiditeit en rentabiliteit zijn ook in 2010 gedaald.. Het exploitatieresultaat
is in 2010 iets gedaald, maar nog steeds positief. Het eigen vermogen is
gestegen.
De financiële situatie van de KB is in 2010 verder verslechterd. Het exploitatieresultaat is negatief. De solvabiliteit zonder voorzieningen is gedaald.
De solvabiliteit inclusief voorzieningen is gelijk gebleven, terwijl de
liquiditeit licht is toegenomen. Het eigen vermogen is verder gedaald door
de toevoeging van het negatieve resultaat. De rentabiliteit is gedaald en is
negatief. De kosten voor huisvesting drukken zwaar op de begroting, maar
hoewel het huisvestingsbudget structureel is verhoogd door de overheid,
heet deze geen bijstelling gehad.

Omzetontwikkeling en externe financiering bij instellingen
Tussen 2000 en 2010 laten zowel TNO als de GTI’s gezamenlijk een stijging
zien in hun omzet. Wel daalt bij TNO de omzet in 2009 en 2010, en is
de omzet van NLR in deze periode redelijk stabiel. ECN laat een sterke
stijging zien, maar kent in 2010 een daling. Deltares (een samenvoeging
van GeoDelft en het Waterloopkundig Laboratorium met delen van TNO)
laat in de korte periode van bestaan een stijging zien en kent een hoger
omzetniveau dan Geodelft en WL samen.
TNO en de GTI’s zijn voor een groot deel van hun inkomsten afhankelijk
van marktpartijen. Het aandeel inkomsten uit opdrachten is bij TNO 60
procent, terwijl het bij de GTI’s in 2010 varieert tussen 56 en 90 procent
(gemiddeld: 76 procent). Naast financiering van de overheid in de vorm van
programmafinanciering en opdrachten, ontvangen TNO en de GTI’s relatief
veel financiering van bedrijven.

Figuur 11.2 | Omzet en financieringsbronnen TNO en de GTI’s

Figuur 11.3 | Omzet TNO en de GTI’s

In procenten van het totaal, 2010

Absoluut (x € 1mln), 2000-2010

100%

600

90%

500

80%

140

550
500

120

450
400

100

70%

400

60%

350

80

50%

300

40%
30%
20%
10%
0%
TNO

ECN

MARIN

Deltares

Programmafinanciering

Opdracht publiek

Opdracht totaal

Opdracht privaat

NLR
Totaal (rechteras)

178 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

300

60

250

200

40

150

100

20

0

0

200
100
50
0
2000

2001

2002

ECN
GeoDelft + WL

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

MARIN

Deltares

NLR

TNO (rechteras)

Tabel 11.4 | Balans- en exploitatiegegevens van owb-instellingen (x € 1 mln)
Bron

A) Gecumuleerde balans owb-instellingen

2006

2007

2008

2009

2010

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

Totaal activa

636,6

719,5

846,0

944,0

945,4

instellingen)

Vaste activa

174,2

177,7

191,0

232,2

259,2

waarvan materiële vaste activa

128,8

133,5

149,0

184,2

206,5

Vlottende activa

462,4

541,8

655,0

711,8

686,2

waarvan liquide middelen

332,8

379,0

486,5

546,7

515,8

Totaal passiva

636,6

719,5

846,0

944,0

945,4

Eigen vermogen

299,6

376,5

490,2

566,6

564,8

Voorzieningen

26,4

26,6

24,9

22,1

29,1

Langlopende schulden

0,6

18,4

16,4

0,0

0,0

Kortlopende schulden

310,1

298,0

314,6

355,3

351,4

Baten

677,4

752,1

794,4

906,8

929,4

Rijksbijdragen OCW

534,0

599,3

642,0

753,1

764,9

Overige baten

143,4

152,8

152,4

153,8

164,6

Lasten

692,5

709,0

700,2

847,8

940,8

Personele lasten

215,9

213,9

214,5

276,8

235,4

Afschrijvingen

12,0

10,7

10,1

9,0

9,5

Huisvestingslasten

28,9

30,7

28,9

30,1

31,1

Overige instellingslasten

435,7

453,6

446,8

531,9

664,9

Saldo baten en lasten

-15,1

43,1

94,2

59,0

-11,4

Saldo financiële baten en lasten

9,1

13,3

18,5

11,6

4,0

Resultaat

-6,0

56,4

112,7

70,6

-7,4

Belastingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Resultaat deelnemingen

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Resultaat na belastingen

-6,0

56,4

112,7

70,6

-7,4

B) Gecumuleerde exploitatierekeningen owb-instellingen

Bron

Aandeel derden in resultaat

0,0

0,0

0,0

0,0

Netto resultaat

-6,0

56,4

112,7

70,6

Buitengewoon resultaat

0,1

-0,1

-0,3

0,0

0,0

Totaal resultaat

-5,9

56,4

112,5

70,6

-7,4

Tabel 11.5 | Balans- en exploitatiegegevens per instelling, 2010 (x € 1 mln)

OCW (DUO: Jaarrekeningen van
instellingen)

-7,4

NWO

KNAW

KB

Totaal

Balanstotaal

581,3

324,6

39,5

945,4

Totale baten

727,4

147,4

54,6

929,4

Resultaat

-10,5

3,9

-0,8

-7,4

0,0

0,0

0,0

0,0

Resultaat buitengewoon
Bron

Tabel 11.6 | Ontwikkeling solvabiliteit en liquiditeit bij owb-instellingen

OCW (DUO: Jaarrekeningen van

Solvabiliteit (inclusief voorzieningen)

2006

2007

2008

2009

2010

instellingen)

NWO

0,52

0,58

0,67

0,70

0,70

KNAW

0,52

0,56

0,54

0,53

0,55

Toelichting

KB

0,36

0,22

0,22

0,18

0,18

- Solvabiliteit: eigen vermogen (inclusief

Liquiditeit

voorzieningen) / totaal vermogen

NWO

1,61

2,11

2,70

2,64

2,60

- Liquiditeit (current ratio): vlottende

KNAW

1,37

1,59

1,62

1,49

1,39

KB

1,00

0,85

1,00

1,04

1,06

activa / kortlopende schulden

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 179

11 | Wetenschap

Personeel en onderzoekers wetenschap

Wetenschap is mensenwerk

Onderzoekers bij de diverse instellingen

Personele kosten vormen een belangrijk deel van de uitgaven aan R&D. Het
zijn gekwalificeerde onderzoekers die het onderzoek uitvoeren, samen met
het personeel dat direct ondersteunende werkzaamheden uitvoert bij het
onderzoek (zoals laboratorium personeel) en personeel dat indirect het
onderzoek ondersteunt (zoals personeel van een bibliotheek).
Als we naar het aanwezige personeel in een aantal landen kijken in relatie
tot de beroepsbevolking, dan is dat aandeel binnen Nederland relatief laag.
Met name de Scandinavische landen kennen relatief veel R&D-personeel,
maar ook veel West-Europese landen hebben een hoger aandeel dan
Nederland. Nederland scoort in 2010 wel boven het EU-27 gemiddelde.
Binnen het totale personeel dat betrokken is bij R&D-activiteiten is de
groep onderzoekers belangrijk. Ook in dit opzicht behoort Nederland in
vergelijking met andere landen tot de achterhoede. In 2010 stijgt het aandeel
onderzoekers, nadat het tussen 2006 en 2009 een daling liet zien, met name
wat betreft het aantal onderzoekers bij bedrijven.

Door de overheveling van een deel van het werkgeverschap van NWO
naar de universiteiten is het aantal medewerkers dat in dienst is van NWO
gedaald: van 2.917 fte in 2000 tot 1.957 fte in 2008. Daarna is er sprake van
een stijging tot 2.228 fte in 2010. Hierdoor is het aandeel wetenschappelijk
personeel bij NWO gedaald van 63 procent in 2000 tot 50 procent in 2010.
Het personeel werkt grotendeels bij de instituten van NWO: 83 procent. Het
overige personeel is werkzaam binnen het NWO-bureau (inclusief STW). Bij
alle door NWO gefinancierde medewerkers is het beeld anders: 67 procent is
werkzaam bij de universiteiten, 21 procent bij de NWO-instituten, 6 procent
bij overige instellingen en 6 procent bij het bureau.
De omvang van het KNAW-personeel is na de stijging in 2009 stabiel
gebleven in 2010. Bij de instituten op het gebied van de levenswetenschappen werkt 52 procent van het personeel, bij de instituten op het gebied
van de geestes- en sociale wetenschappen 34 procent, terwijl bij het bureau
10 procent werkt.

Het R&D-personeel naar sector
De ontwikkeling van het totale R&D-personeel fluctueert. Er zijn met name
schommelingen in de ontwikkeling van het R&D-personeel bij bedrijven.
Het R&D-personeel bij de researchinstellingen liet in de periode 2000- 2004
een stijging zien, maar kent daarna een dalende trend. De omvang van het
personeel in het hoger onderwijs kent een regelmatige stijging tussen 2000
en 2010.
Het aandeel onderzoekers kent een stijging tussen 2000-2010 in het hoger
onderwijs en bij de onderzoeksinstituten, maar bij de bedrijven is er een
daling vanaf 2007, na een geleidelijke stijging gekend te hebben tot 2006.

De omvang van het personeel van TNO daalt al enkele jaren en is ook in 2010
weer gedaald en wel met 7 procent. In 2010 laat bij de GTI’s alleen Deltares
een stijging zien in de omvang van het personeel.

Figuur 11.4 | R&D-personeel in Nederland

Figuur 11.5 | Aandeel onderzoekers in Nederland

Als promile van de beroepsbevolking, 2010

Per sector, in procenten van het totale personeel per sector

25

65

20

60

15

55

10

50

5

45

0

Het aandeel vrouwen in wetenschappelijke functies bij universiteiten stijgt
geleidelijk, maar er zijn sterke verschillen tussen de verschillende functiecategorieën. Het aandeel vrouwen neemt af bij het stijgen van de wetenschappelijke ‘ladder’. Het aandeel is het hoogst bij de promovendi en het laagst
bij de hoogleraren. Bij de verschillende functiecategorieën zijn er ook weer
verschillen tussen de wetenschappelijke disciplines.

40
FIN

DEN

Onderzoekers

ZWE

NOO

FRA

OOS

DUI

BEL

NED

EU-27

VK

Overig R&D-personeel

180 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2000

2001

Totaal

2002

2003

Bedrijven

2004

2005

2006

HO-sector

2007

2008

2009

2010

Onderzoeksinstituten

Tabel 11.7 | R&D-personeel in Nederland (in 1.000 fte en procenten)
Bron
CBS

Totaal R&D-personeel(in fte’s)

2006

2007

2008

2009

2010

97,8

93,8

93,4

87,9

100,6

R&D-personeel hoger onderwijsinstellingen en UMC’s (in fte’s)

32,2

32,4

33,2

34,1

35,0

Toelichting

R&D-personeel onderzoeksinstellingen (in fte’s)

12,8

12,1

12,2

11,4

11,4

- R&D-personeel 2005-2008 hoger

Onderzoeksinstellingen (in procenten)

76,2

77,6

80,7

80,5

80,2

onderwijsinstellingen en UMC’s zijn

Rijksdiensten (in procenten)

10,0

9,8

8,0

9,0

8,5

gereviseerde cijfers CBS

Instellingen voor zorg en welzijn (in procenten)

11,4

10,0

9,4

8,8

9,8

Overig (in procenten)

2,4

2,5

1,9

1,7

1,4

R&D-personeel bedrijven (in fte’s)

52,8

49,2

48,0

42,3

54,1

Industrie (in procenten)

62,6

64,0

66,1

67,5

58,2

Diensten (in procenten)

33,0

31,5

29,9

28,9

37,9

Overig (in procenten)

4,4

4,5

3,9

3,6

3,9

Alle sectoren

54,3

54,4

54,3

53,4

53,4

Hoger onderwijsinstellingen en UMC’s

55,9

55,9

56,6

57,6

57,7

Onderzoeksinstellingen

55,9

57,5

57,4

59,7

60,9

Bedrijven

53,0

52,7

51,9

48,4

49,1

- De revisie is uitgevoerd voor de periode
1999-2008

Percentage onderzoekers per sector

Bron

Tabel 11.8 | Personeel van researchinstellingen

Opgave instellingen aan OCW,

Aantal

Jaarverslagen NWO en KNAW

2008

2009

2010

Academici

NWO (fte)

1.957

2.080

2.228

50

29

22

Toelichting

KNAW (fte)

1.223

1.291

1.289

46

43

42

- NWO: exclusief medewerkers

TNO (personen)

4.251

4.063

3.777

65

31

---

Percentage 2010
Vrouwen Vr. academici

gefinancierd door NWO, maar in dienst

ECN (fte)

622

688

653

--

--

van de universiteit

MARIN (personen)

298

305

302

36

11

9

- KNAW: exclusief gelieerde instellingen

Deltares

709

722

862

63

26

19

- Deltares betreft een fusie van GeoDelft,

NLR (personen)

684

693

679

52

13

8

WL en delen van TNO en Rijkswaterstaat
- KNAW: % vr. academici = 2011

Tabel 11.9 | Het aandeel vrouwen bij universiteiten, naar gebied en functiecategorie, 2010
Bron

WP Totaal

HGL

UHD

UD

Overig WP

PROM

Totaal

36,7

13,3

20,5

33,1

42,4

45,8

Landbouw

39,8

8,8

15,0

28,9

39,1

55,6

Toelichting

Natuur

29,9

9,0

13,3

21,0

32,7

39,5

- Peildatum is december 2010

Techniek

23,0

6,5

6,4

20,9

26,6

27,5

Gezondheid

52,0

10,5

20,6

36,2

60,0

65,7

Economie

26,1

7,6

13,1

26,3

32,0

36,9

Recht

45,8

19,1

38,5

43,0

58,5

57,4

Gedrag en maatschappij

50,8

20,1

29,0

44,7

56,2

67,5

Taal en cultuur

43,1

20,2

33,5

37,8

52,3

58,5

VSNU / WOPI

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 181

11 | Wetenschap

Universitair onderzoek

Universitaire input

Ontwikkeling output

Het universitaire onderzoek kent verschillende financieringsbronnen:
een lumpsum van de overheid (1ste geldstroom), project- en programmafinanciering via NWO (de 2de geldstroom) en contractonderzoek van
verschillende contractpartners (de 3de geldstroom). De omvang van de
1ste geldstroom lag tussen 1996 en 2009 onder het niveau van 1990, met
het laagste niveau in 2007 (7 procent lager dan 1990). In 2010 is het niveau
weer gelijk aan dat van 1990, al moet daarbij rekening worden gehouden
dat al enkele jaren voor twee universiteiten cijfers over het onderzoek in
het gebied gezondheid ontbreken. De 2de en 3de geldstroom stijgen tussen
2009 en 2010 licht met resp. 3 en 3,5 procent. Over de gehele periode is de
2de geldstroom de grootste groeier van alle geldstromen. Alle geldstromen
tezamen laten in 2010 een stijging zien van 2 procent. Door deze ontwikkelingen per geldstroom zijn de onderlinge verhoudingen in de loop der
jaren sterk veranderd: het aandeel van de 1ste geldstroom is gedaald van 58
procent in 1990 tot 45 procent in 2010. Dit is vooral ten gunste gegaan van
de 2de geldstroom, die sterk groeide van 15 procent in 1990 tot 23 procent in
2010. Het aandeel van de 3de geldstroom is gestegen van 27 procent in 1990
tot bijna 32 procent in 2010.

Ook de universitaire output kent een uiteenlopend groeipad: het aantal
wetenschappelijke publicaties is tussen 1990 en 2010 met 54 procent
gestegen (gemiddeld per jaar: 2,7 procent). Het aantal dissertaties steeg
met 121 procent (gemiddeld per jaar: 6,1 procent). De verdeling van het
aantal dissertaties over gebieden is zeer stabiel. Ongeveer driekwart van
de promoties vindt in de bètadisciplines plaats, bijna 20 procent in de
gammadisciplines en iets minder dan 10 procent in de alfadisciplines. Bij
de wetenschappelijke publicaties ligt het aandeel van de gammawetenschappen iets hoger en van de alfa- en bètawetenschappen iets lager.

Universiteiten verschillen in grootte en aandachtsgebieden. Dat heeft
zijn weerslag op verschillende aspecten van het universitair presteren. Zo
zijn er grote verschillen tussen de universiteiten wat betreft het aandeel
personeel in de 1ste geldstroom (variatie: van 36 tot 65 procent), het aandeel
vrouwelijke hoogleraren (variatie: van 4,3 tot 19,1 procent), en vrouwelijke
promovendi (variatie: tussen 31 en 59 procent).

Ruimte voor talentvolle onderzoekers
NWO kent sinds 2000 een belangrijk en omvangrijk programma dat een
bijdrage beoogt te leveren aan de vernieuwing van het onderzoek aan de
Nederlandse universiteiten en para-universitaire instituten en moet leiden
tot betere loopbaanperspectieven voor jonge onderzoekers: de Vernieuwingsimpuls. Het gaat om een persoonsgebonden subsidievorm die zich op
drie doelgroepen richt (in deze vorm bestaat het programma sinds 2002):
pas gepromoveerden (VENI), postdocs (VIDI) en ervaren onderzoekers
(VICI). Vanaf 2000 tot en met 2010 hebben er bijna 2.500 honoreringen
plaatsgevonden, gemiddeld ongeveer 200 toekenningen per jaar. Daarvan
vonden 2.216 toekenningen plaats bij de universiteiten. De universiteiten
van Leiden, Utrecht en Amsterdam zijn de grootste ontvangers van deze
subsidievorm. Wanneer we de verdeling van alle vormen samen vergelijken
met de verdeling per subsidievorm zien we dat de universiteit van Maastricht
relatief hoog scoort bij de Venis’s, de universiteiten van Groningen,
Rotterdam en Twente relatief hoog scoren bij de Vidi’s en de universiteiten
van Tilburg en Eindhoven relatief hoog scoren bij de Vici’s.

Figuur 11.6 | Ontwikkeling universitair onderzoek

Figuur 11.7 | Ontwikkeling universitaire output

Wetenschappelijk personeel volgens 1e, 2e en 3e geldstroom, 1990=100

Wetenschappelijke publicaties en dissertaties, 1990=100
220

200

200
180

180

160

160

140

140

120

120

100

100
80

80
1990

1992
wp 1

1994

1996

1998
wp 2

2000

2002

2004

2006

wp 3

182 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2008

wp totaal

2010

1990

1992

1994

1996

Dissertaties

1998

2000

2002

2004

2006

Wet. publicaties

2008

2010

Tabel 11.10 | Onderzoekscapaciteit hoger onderwijs (in fte’s)
Bron
VSNU (KUOZ-database)

Totaal

2006

2007

2008

2009

2010

16.647

16.511

16.730

17.445

17.768

Eerste geldstroom (in procenten)

46,9

45,6

47,0

46,0

45,3

Toelichting

Tweede geldstroom (in procenten)

24,6

24,2

23,5

22,9

23,2

- Geen volledig landelijk beeld

Derde geldstroom (in procenten)

28,5

30,2

29,5

31,0

31,5

- De onderzoeksinzet voor ‘gezondheid’
ontbreekt voor Leiden (alle jaren) en

Tabel 11.11 | Output universiteiten

Amsterdam (UvA) vanaf 2008
Wetenschappelijke publicaties excl. dissertaties

2006

2007

2008

2009

2010

59.622

60.803

63.822

61.794

64.839

Bron

Dissertaties

3.140

3.187

3.254

3.537

3.700

VSNU (KUOZ-database)

Vakpublicaties

12.985

12.884

13.294

13.819

12.732

Bron

Tabel 11.12 | Universitaire kengetallen per universiteit (nationaal), 2010 (totaal en in procenten)

VSNU: KUOZ (cijfers WP en output), WOPI

WP totaal

(hoogleraren en promovendi)

WP 1 2de geldstr.

Wet. publ. Hoogleraren Promovendi

(in fte)

(% van tot.)

(x € 1 mln)

(x 1)

% vrouwen

Totaal

17.768

45,3

427,9

64.839

13,3

46

Universiteit Leiden

1.071

38,7

64,9

4.950

17,3

47

Toelichting

Universiteit Utrecht

2.455

47,0

66,0

7.647

16,6

53

- WP = wetenschappelijk personeel

Rijksuniversiteit Groningen

1.644

48,2

35,4

5.599

15,1

48

- De cijfers geven niet het volledige

Erasmus Universiteit Rotterdam

1.387

59,4

15,3

4.893

9,7

44

Universiteit van Maastricht

1.387

52,9

17,7

3.781

14,2

59

Universiteit van Amsterdam

1.242

52,3

37,3

8.043

17,2

54

Vrije Universiteit Amsterdam

1.664

43,3

35,2

6.336

11,4

55

Radboud Universiteit

1.984

36,2

42,0

5.517

19,1

54

NWO: cijfers 2de geldstroom

landelijk beeld
- Totaal is inclusief Open Universiteit

Universiteit van Tilburg

462

65,2

10,8

1.904

10,4

56

Technische Universiteit Delft

1.531

35,6

37,4

6.153

8,8

27

Technische Universiteit Eindhoven

1.098

36,3

22,4

3.595

4,3

29

Universiteit Twente

1.024

45,9

21,5

2.958

8,6

31

818

40,3

21,9

3.035

8,6

56

Wageningen Universiteit
Bron

% vrouwen

Tabel 11.13 | Resultaten vernieuwingsimpuls; verdeling over de universiteiten, 2000-2011

Opgaven NWO

Toekenningen

Totaal

2000/2001

VENI

VIDI

VICI

Totaal

%

659

264

2.216

100

Toelichting

Totaal

96

1.197

- VENI richt zich op net gepromoveerden

Universiteit Leiden (LEI)

11

140

81

28

260

12

- VIDI richt zich op gepromoveerden met

Universiteit Utrecht (UU)

14

208

106

45

373

17

Rijksuniversiteit Groningen (RUG)

6

96

66

24

192

9

- VICI richt zich op senior onderzoekers

Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR)

4

83

52

17

156

7

- Exclusief toekenningen aan niet-

Universiteit van Maastricht (UM)

4

69

28

10

111

5

Universiteit van Amsterdam (UVA)

15

161

85

32

293

13

Vrije Universiteit Amsterdam (VU)

11

113

47

22

193

9

Radboud Universiteit (RU)

10

115

63

18

206

9

Universiteit van Tilburg (TiU)

6

30

16

9

61

3

Technische Universiteit Delft (TUD)

3

77

42

17

139

6

Technische Universiteit Eindhoven (TU/e)

4

33

28

24

89

4

Universiteit Twente (UT)

5

31

26

12

74

3

Wageningen Universiteit (WU)

3

41

19

6

69

3

enkele jaren ervaring

universitaire instituten

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 183

11 | Wetenschap

NWO en KNAW wetenschap

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en
de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) vormen
twee belangrijke organisaties voor wetenschappelijk onderzoek binnen
het Nederlandse wetenschapssysteem. NWO als financier van onderzoek
bij universiteiten en eigen instituten, de KNAW als financier van onderzoek
binnen eigen instituten. De KNAW heeft daarnaast een belangrijke
forumfunctie voor wetenschappers en een adviserende rol naar de overheid

Output NWO
De output van het door NWO gefinancierde onderzoek is divers, maar komt
voor een groot deel terecht in wetenschappelijke publicaties in tijdschriften
met beoordelingsprocedures van vakgenoten. Maar ook de categorie
“overige professionele producten en publicaties” is omvangrijk en groeiend.
Het gaat dan om publicaties voor professionals, het brede publiek, maar ook
om het lidmaatschap van de redactie van een wetenschappelijk tijdschrift,
inaugurele redes, ontwerpen en prototypen en mediaoptredens.

Inkomsten en uitgaven NWO
De inkomsten van NWO zijn in de loop der jaren flink gestegen, van 433
miljoen euro in 2001 tot 727 miljoen in 2010. Dit is een gemiddelde jaarlijkse
stijging van 7,5 procent. De inkomsten van het ministerie van OCW (zowel
de rijksbijdrage als een aantal specifieke subsidies) vormen de belangrijkste
bron met 86 procent van het totaal. Onderzoek aan de universiteiten vormt
de grootste bestemming van de NWO-middelen met een aandeel van bijna
60 procent in 2010. De eigen instituten ontvangen iets meer dan 22 procent.
Een klein deel van het budget, zo’n 5 procent is bestemd voor het beheer.

Honoreringspercentages NWO
De werkwijze van NWO is voor een belangrijk deel gebaseerd op de
financiering van onderzoeksvoorstellen. In totaal zijn in 2010 bijna 5.400
aanvragen ingediend en beoordeeld. Daarvan is 29 procent gehonoreerd.
Er zijn verschillen tussen de drie actielijnen binnen de NWO-strategie. Bij
“ruimte voor onderzoekers” (iets minder dan de helft van het budget voor
vaak persoonsgebonden projecten) ligt dat percentage lager, bij de andere
twee programmalijnen (voor o.a. programma’s en infrastructuur), is dat
percentage hoger.

Inkomsten en uitgaven KNAW
Het (exploitatie)budget van de KNAW kent een sterke stijging (van jaarlijks
bijna 6 procent gemiddeld). Het aandeel van het ministerie van OCW hierin
is in de loop van de jaren iets afgenomen, maar was in 2010 goed voor
ongeveer tweederde van de inkomsten. Het grootste deel van de inkomsten,
bijna 90 procent, gaat naar de eigen instituten op het terrein van de geestesen sociale wetenschappen en de levenswetenschappen. Naast het verrichten
van wetenschappelijk onderzoek hebben de KNAW-instituten ook een taak
op het gebied van het aanvullen, beheren en ontsluiten van wetensschappelijke collecties. Een beperkt deel van het KNAW-budget is bestemd voor
bestuurs- en beheerstaken, 4,9 procent in 2010.

Output KNAW
Het merendeel van de output van het door de KNAW gefinancierde
onderzoek komt terecht in wetenschappelijke tijdschriften met beoordelingsprocedures van vakgenoten. Maar daarnaast zijn er ook bijdragen aan
boeken, monografieën en proefschriften. Er is ook niet-wetenschappelijk
output, zoals publicaties voor het brede publiek.

Figuur 11.8 | Financieringsbronnen NWO, 2001-2010

Figuur 11.9 | Financieringsbronnen KNAW, 2001-2010

Absoluut (x € 1 mln) en in procenten van het totaal

Absoluut (x € 1 mln) en in procenten van het totaal

100%

800

90%

700

80%

600

70%
60%

500

50%

400

40%

300

30%

200

20%
10%

100

0%

0

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Rijksbijdrage OCW

Specifieke subsidies OCW

Overige baten

Baten totaal (rechteras (x € 1 mln)

2009

2010

opbrengst en werk voor derden

184 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

100%

160
140

80%

120
100

60%

80
40%

60
40

20%

20
0%

0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Rijksbijdrage OCW

Overige baten

Opbrengst werk voor derden

Baten totaal (rechteras)

2009

2010

Tabel 11.14 | Uitgaven NWO naar bestemming (in € miljoenen en in procenten)
Bron
Jaarrekeningen NWO

Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal (in € miljoenen)

523,0

528,1

520,7

652,3

741,3

- Universiteiten (in procenten)

56,1

54,0

54,9

57,7

57,7

- NWO-instituten (in procenten)

23,9

23,8

25,8

21,6

22,3

- Overig (in procenten)

13,3

16,3

13,2

15,5

14,7

- Beheerskosten (in procenten)

6,7

6,0

6,2

5,2

5,3

Tabel 11.15 | Netto-honoreringspercentages NWO naar actielijn

Jaarverslagen NWO

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal

41

35

33

32

29

Toelichting

Ruimte voor onderzoekers

--

32

27

25

22

- Het gaat om het aandeel volledig

Bundeling van krachten

--

51

64

78

59

Wetenschap voor de samenleving

--

41

44

44

40

uitgewerkte en ingediende aanvragen
dat is goedgekeurd
- De actielijnen zijn pas vanaf 2007 van
toepassing

Tabel 11.16 | Wetenschappelijke output van door NWO gefinancierd onderzoek
2006

2007

2008

2009

2010

Bron

Publicaties in gerefereede tijdschriften

6.304

7.576

10.674

9.525

8.943

Jaarverslagen NWO

Publicaties in andere wetenschappelijke tijdschriften

2.315

2.655

1.766

1.228

714

Bijdragen aan boeken

897

980

1.218

1.334

1.237

Monografieën

210

302

336

385

327

Proefschriften

639

609

794

832

774

4.911

4.643

5.476

5.906

6.949

45

52

57

53

42

Overige professionele producten en publicaties
Octrooien

Bron

Tabel 11.17 | Uitgaven KNAW naar bestemming (in € miljoenen)

KNAW-bureau

Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal

128,3

131,9

134,2

143,6

139,5

Instituten/onderzoek

108,2

115,3

116,2

125,0

121,5

Internationalisering

4,8

4,2

4,8

5,0

5,2

Forumfunctie

2,5

2,0

2,1

2,5

2,5

Kwaliteit

5,6

4,9

5,4

5,1

4,3

Advisering

1,1

1,2

1,3

1,3

1,1

Bestuur/beheer

6,1

4,3

4,4

4,7

4,9

Tabel 11.18 | Wetenschappelijke output van door de KNAW gefinancierd onderzoek

Jaarverslagen KNAW + KNAW-bureau

2006

2007

2008

2009

2010

Publicaties in gerefereede tijdschriften

798

1.065

1.316

1.231

1.173

Publicaties in andere wetenschappelijke tijdschriften

134

121

100

73

47

Bijdragen aan boeken

406

553

443

355

459

Monografieën

83

92

109

138

89

Proefschriften

37

63

46

60

42

Overige professionele producten en publicaties

406

433

347

382

322

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 185

11 | Wetenschap

Internationalisering wetenschap

Financiering van onderzoek
Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw financiert de Europese Unie
wetenschappelijk onderzoek via zgn. Kaderprogramma’s. De omvang
ervan is in de loop van de jaren steeds groter geworden. Inmiddels vindt de
uitvoering plaats van het zevende programma voor de periode 2007-2013
met een omvang van ruim 50 miljard euro. Nederland haalt relatief veel
subsidies uit deze Kaderprogramma’s. In de periode 2007-2010 is inmiddels
bijna 25 miljard euro toegekend met een Nederlands aandeel van 1,6 miljard
euro. Nederland is daarmee qua omvang het zesde ontvangende land, na
Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië en Spanje. Voor de
periode 2007-2010 is het Nederlandse aandeel 6,7 procent. Dit betekent een
positieve score, vergeleken met de Nederlandse bijdrage van ongeveer vijf
procent aan het Kaderprogramma.

toegekende bedragen per gebied, dan doet Nederland het bovengemiddeld
goed bij Gezondheid (9,0 procent), Voedsel, landbouw en visserij (10,8
procent), en Milieu (10,5 procent). Net zoals bij het totaal komen de meeste
gelden terecht in de publieke sector. Bedrijven doen het bovengemiddeld
goed bij de gebieden ICT, nanowetenschappen en materialen, energie en
transport.
Het programma “Ideas”, gericht op grensverleggend onderzoek, wordt
uitgevoerd door de European Research Council (ERC). Het programma is
vergelijkbaar met het NWO-programma “Vernieuwingsimpuls”. Ook bij dit
programma doen Nederlandse onderzoekers het goed met een aandeel van
7,3 procent, een teken van de kwaliteit van de Nederlandse onderzoekers.

Kenmerken projectdeelname
Verdeling van de inkomsten over sectoren
Het grootste deel van de Nederlandse subsidie komt terecht bij instellingen voor hoger onderwijs met een aandeel van 50 procent, gevolgd door
publieke onderzoeksorganisaties met een aandeel van 26 procent. Bedrijven
nemen 20 procent voor hun rekening, de categorie “overig” vier procent.

Prestaties op de onderdelen van het Kaderprogramma
Een groot deel van het Kaderprogramma (ongeveer tweederde) komt terecht
bij onderzoeksprogramma’s en –projecten op specifieke gebieden binnen
het programma “Cooperation”. Dit programma is gericht op het vergroten
van de concurrentiepositie van de Europese industrie en kent een tiental
thema’s. Daarbinnen gaat een groot deel naar programma’s op het gebied
van gezondheid, ICT, nanowetenschappen en materialen, en transport.
Zetten we de Nederlandse (financiële) deelname af tegen het totaal aan

Nederland neemt met 3.000 toegekende projecten deel aan 21 procent
van de bijna 15.000 toegekende projecten in de periode 2007-2010, in veel
gevallen ook als coördinator (bij 865 projecten). Vergeleken met het aantal
ingediende voorstellen heeft Nederland een slagingspercentage van 23
(alleen Zwitserland scoort hoger). De top-5 van Nederlandse instellingen
met de meeste contracten zijn TNO (178), de TU Delft (164), DLO-instituten
(152), de Wageningen Universiteit 141) en de Vrije Universiteit Amsterdam en
met daaraan verbonden medisch centrum (137).
Nederlandse onderzoekers werken het meest samen met onderzoekers in
Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, gevolgd door Frankrijk, Italië, Spanje
en België.

Figuur 11.10 | Nederland in het Zevende EU Kaderprogramma

Figuur 11.11 | Verdeling subsidies in het 7de EU Kaderprogramma

Inkomsten in miljoenen euro’s en procenten naar organisatietype, 2007-2010

De grootste ontvangende landen, in procenten van het totaal, 2007-2010
18

25

16

Overig
4%

20

14

MKB
12%

12

15

10
Grote bedrijven
8%

8
Hoger- en
voortgezet
onderwijs
50%

Onderzoeksorganisaties
26%

10

6
4

5

2
0

0
DUI

VK

FRA

Toegekende financiering (%)

186 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

ITA

SPA

NED

ZWI

ZWE

BEL

OOS

Slagingspercentage (rechteras)

Tabel 11.19 | Financiële kengetallen thematische gebieden KP7 voor de periode 2007-2010
Bron

Budget KP

Agentschap NL

(x 1 mld€)

%

%

% publiek

% privaat

% overig

Totaal

24.499,3

6,7

21,1

76,0

20,4

3,6

Toelichting

Cooperation

16.654,0

6,8

41,1

72,7

24,4

3,0

- Publiek = VO, HO en onderzoeksinstituten

- health

3.161,2

9,0

49,3

88,5

8,5

3,0

- Privaat = MKB en grote bedrijven

- food, agriculture and fisheries, and biotechnology 1.113,2

10,8

64,6

81,7

15,9

2,4

- information and communication technologies

5.069,9

5,4

30,9

63,6

34,6

1,7

- nanosciences, nanotechnologies, materials

1.805,2

4,9

33,8

58,8

40,2

1,1

- energy

1.167,6

7,4

48,8

47,2

49,9

2,8

- environment

1.047,5

10,5

56,4

84,6

11,0

4,4

- transport

1.606,9

5,4

40,8

56,9

35,4

7,7

- socio-economic sceicnes and humanities

281,1

7,9

44,2

89,7

4,3

6,0

- space

478,2

4,2

31,1

73,6

25,7

0,7

- security

745,7

6,0

40,9

66,0

24,4

9,7

Ideas / European Research Council

1.905,5

7,3

7,5

97,7

0,0

2,3

People

2.016,9

6,1

8,5

87,8

11,8

0,5

Capacities

11,4

Bron

Budget NLProject deelname NL Verdeling NL-budget over sectoren

2.713,2

5,5

27,5

61,4

27,2

General activities

117,5

1,3

25,0

--

--

--

EURATOM

209,7

4,7

48,8

--

--

--

Tabel 11.20 | Relatief succes per onderdeel van KP7, 2007-2010

Agentschap NL

DUI

VK

FRA

ITA

SPA

NED

Cooperation
Toelichting

- health

99

118

90

89

74

134

- Landen in de tabel vormen de top-5 qua

- food, agriculture and fisheries, and biotechnology

69

93

85

94

97

161

- information and communication technologies

130

80

85

120

107

81

- nanosciences, nanotechnologies, materials and new production technologies 128

74

72

126

129

73

omvang van verkregen subsidies
- De score is genormeerd op het
gemiddelde succes van een land (= 100)

Bron

- energy

90

57

85

104

176

110

- environment

84

94

67

88

83

157

- transport

123

86

137

125

84

81

- socio-economic sciences and humanities

68

124

57

104

59

118

- space

76

76

241

104

74

63

- security

74

80

117

107

123

90

Ideas / European Research Council

73

146

114

75

83

109

People

77

147

93

71

117

91

Capacities

85

100

85

105

100

82

Tabel 11.21 | Kengetallen KP7-projecten

Agentschap NL
Aantal toegekende projecten
Slagingspercentage

DUI

VK

FRA

ITA

SPA

NED

5.303

5.937

4.402

3.877

3.695

3.009

20

21

22

16

19

23

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 187

11 | Wetenschap

Internationaal wetenschap

R&D-uitgaven als percentage van het BBP
Nederland gaf in 2010 1,83 procent van het BBP uit aan R&D, wat 0,01
procentpunt hoger is dan in 2009. Over een langere periode bekeken
schommelen de R&D-uitgaven rond de 2 procent van het BBP, de laatste
jaren ligt het percentage op een niveau van 1,8 à 1,9. Nederland neemt
internationaal gezien een positie in welke lager is dan de meeste ons
omringende landen en de Scandinavische landen. Ook laten de meeste
landen in vergelijking met 2005 een stijging zien. Uitzonderingen zijn
Nederland en Zweden, welk land weliswaar een dalend percentage kent,
maar nog steeds een zeer hoog aandeel heeft.
Het EU-gemiddelde (1,91 procent in 2010) ligt sinds 2008 hoger dan het
niveau van Nederland, het OESO-gemiddelde ligt al jaren ruim boven dat
van Nederland. Interessant is de ontwikkeling van het BBP-percentage van
China, dat sinds 1995 is gestegen van 0,57 tot 1,70 in 2009.

de andere landen hebben een hoger percentage. Het EU-gemiddelde is 1,02
procent, dat van de OESO zelfs 1,46 procent.

Uitvoering van R&D
De relatief lage R&D-uitgaven van bedrijven bepalen voor het belangrijkste
deel de overall positie van Nederland. Alleen Noorwegen heeft eenzelfde
percentage R&D-uitgaven als Nederland (0,87). Bij de publieke sector
(hoger onderwijs en onderzoeksinstellingen) doet Nederland het goed
in vergelijking met de andere landen. De Nederlandse R&D-uitgaven in
deze sector (de private non profit sector meegerekend) bedroegen in 2010
0,96 procent van het BBP, hoger dan het EU-gemiddelde (0,75), en het
OESO-gemiddelde (0,78). Van de EU-landen geven alleen Zweden, Finland en
Denemarken in de publieke sector meer uit aan R&D dan Nederland.

Financiering van R&D
In verreweg de meeste landen financieren bedrijven het grootste deel van de
R&D-uitgaven. Het EU-gemiddelde ligt op 53 procent, dat van de OESO zelfs
op 61 procent. De gemiddelde overheidsfinanciering is bij de EU 36 procent
en bij de OESO 31 procent. Ook in Nederland zijn bedrijven de grootste
financier, maar liggen de aandelen van de overheid (41 procent) en bedrijven
(45 procent) veel dichter bij elkaar liggen dan in de meeste andere landen.
De overheidsuitgaven als percentage van het BBP liggen in Nederland op een
niveau van ongeveer 0,75. Dat is hoger dan het gemiddelde van de EU (0,68)
en iets hoger dat van de OESO (0,73). Overheden in Denemarken, Finland,
Frankrijk, Duitsland, Zweden en de VS geven in dit opzicht meer uit dan
Nederland. Bedrijven financieren in Nederland 0,82 procent van het BBP,

Figuur 11.12 | R&D-uitgaven als percentage van het BBP

Figuur 11.13 | R&D-uitgaven als percentage van het BBP

Naar sector van uitvoering, 2005 (totaal) en 2010

internationaal, 1995-2010

5

3,00
2,50

4

2,00

3

1,50

2

1,00

1

0,50

0

0,00

FIN KOR ZWE DEN ZWI VS DUI OOS OESO FRA BEL EU-27 NED VK CHI NOO

Bedrijven

Overig

188 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2005 (totaal)

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Nederland

OESO

EU-27

China

Tabel 11.22 | R&D-uitgaven als percentage van het BBP
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

België

1,86

1,89

1,97

2,03

1,99

Denemarken

2,48

2,58

2,85

3,06

3,06

Toelichting

Finland

3,48

3,47

3,70

3,92

3,87

- Totaal van de sectoren overheid,

Frankrijk

2,11

2,08

2,12

2,26

2,26

Duitsland

2,54

2,53

2,69

2,82

2,82

Nederland

1,88

1,81

1,77

1,82

1,83

Zweden

3,68

3,40

3,70

3,61

3,43

Verenigd Koninkrijk

1,75

1,78

1,77

1,85

1,77

Verenigde Staten

2,64

2,70

2,84

2,90

--

OESO

2,25

2,28

2,35

2,40

--

EU-27

1,77

1,77

1,84

1,92

1,91

OESO / MSTI

bedrijven en overig

Bron

Tabel 11.23 | R&D-uitgaven gefinancierd door de overheid, als percentage van het BBP

OESO / MSTI

Bron

2005

2006

2007

2008

2009

België

0,45

0,42

0,42

0,46

0,51

Denemarken

0,68

--

0,67

--

0,85

Finland

0,89

0,87

0,83

0,81

0,94

Frankrijk

0,81

0,81

0,79

0,83

0,87

Duitsland

0,71

0,70

0,70

0,76

0,84

Nederland

0,74

--

0,69

--

0,75

Zweden

0,87

--

0,85

--

0,99

Verenigd Koninkrijk

0,57

0,56

0,55

0,54

0,60

Verenigde Staten

0,77

0,76

0,76

0,83

0,91

OESO

0,65

0,64

0,64

0,67

0,73

EU-27

0,61

0,60

0,60

0,63

0,68

2009

Tabel 11.24 | R&D-uitgaven gefinancierd door bedrijven, als percentage van het BBP

OESO / MSTI

2005

2006

2007

2008

België

1,09

1,14

1,16

1,20

1,19

Denemarken

1,46

--

1,57

--

1,84

Duitsland

2,32

2,31

2,37

2,60

2,67

Finland

1,10

1,10

1,09

1,08

1,18

Frankrijk

1,69

1,73

1,72

1,81

1,87

Nederland

0,88

--

0,88

--

0,82

Noorwegen

2,27

--

2,12

--

2,12

Verenigd Koninkrijk

0,73

0,79

0,82

0,81

0,83

Verenigde Staten

1,65

1,71

1,77

1,82

1,78

Zweden

1,39

1,43

1,45

1,48

1,46

Zwitserland

0,94

0,97

0,97

1,00

1,02

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 189

11 | Wetenschap

Internationaal wetenschap

Wetenschappelijke output
Een deel van de resultaten van het wetenschappelijke onderzoek dat wordt
uitgevoerd door Nederlandse onderzoekers (of beter gezegd: onderzoekers
aan een instelling met een Nederlands adres) komt terecht in wetenschappelijke tijdschriften. In 2010 ging het om zo’n 31.000 wetenschappelijke
artikelen. Dat aantal staat gelijk met ongeveer 2,5 procent van het wereldtotaal aan wetenschappelijke publicaties. De grootste wetenschappelijke
producent is de Verenigde Staten. China is inmiddels opgeklommen naar
de tweede positie met 13 procent. Nederland bezet de 10de positie met 2,9
procent, maar scoort hoger wanneer de output wordt gekoppeld aan het
inwoneraantal.
Er zijn duidelijke verschillen in groeitempo wat betreft deze wetenschappelijke publicaties in de periode 2020-2010: China is koploper met 243
procent groei, gevolgd door Korea met 134 procent en Ierland met 122
procent. De groei in Nederland is 57 procent, vergelijkbaar met de groei in
landen als Zwitserland, Denemarken, Oostenrijk, Canada en België.
Van de Nederlandse wetenschappelijke output is 50 procent een publicatie
waarbij een Nederlandse onderzoeker samen publiceert met een
onderzoeker uit het buitenland. Veel landen hebben een dergelijk aandeel
zogenaamd internationale co-publicaties. Grote landen als China en de VS
hebben een laag aandeel internationale co-publicaties, met respectievelijk
22 en 28 procent.

en het gegeven dat wetenschappelijke publicaties vooral het resultaat
zijn van fundamenteel onderzoek. Het aandeel van de umc’s binnen de
academische setting is iets minder dan de helft (NOWT-rapport 2010).
Daarna volgen de onderzoeksinstellingen met 12 procent, de overige ziekenhuizen en de bedrijven. In de loop van de jaren treden er slechts kleine
verschuivingen op tussen de verschillende institutionele sectoren.

Kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek
Een maat voor de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek is het
aantal citaties dat een publicatie krijgt. Om vergelijkingen te kunnen
maken worden de citaties genormeerd op het internationale gemiddelde,
dat gelijk wordt gesteld aan de waarde 1. Nederlands onderzoek scoort
globaal 40 procent boven het wereldgemiddelde. Nederland neemt daarmee
wereldwijd een derde positie in, na Zwitserland en Denemarken. Als we
onderscheid maken tussen alle publicaties en publicaties die geschreven zijn
door onderzoekers uit verschillende landen, dan zien we dat in alle landen
de laatste groep publicaties qua citaties hoger scoren dan alle publicaties
gezamenlijk. Nederland scoort dan 60 procent boven het wereldgemiddelde
en neemt daarmee een gedeelde tweede positie in met Denemarken (na
Zwitserland).

Naar institutionele sector

Binnen Nederland nemen de universiteiten en de universitaire medische
centra (umc’s) het grootste deel van de output voor hun rekening met
bijna 90 procent. Dit hoge aandeel is begrijpelijk gezien de nadruk op de
uitvoering van het meer fundamentele onderzoek binnen de universiteiten

Omdat de universiteiten het grootste deel van de wetenschappelijke
publicaties voor hun rekening nemen, is hun citatiescore ongeveer gelijk
aan dat van Nederland als totaal. Kijken we naar de andere institutionele
sectoren, dan zien we dat de onderzoeksinstellingen en overheidsinstellingen (die hebben echter een laag aandeel in de output van 0,9 procent)
een citatiescore hebben die hoger ligt dan het nationale gemiddelde.

Figuur 11.14 | Wetenschappelijke publicatie-output

Figuur 11.15 | Citatie-impact wetenschappelijke publicaties

In procenten van het totaal (2010) en % groei tussen 2002-2010

naar type publicatie, 2006-2009

35,0

1,80

Naar institutionele sector

30,0

250

25,0

200

20,0
150
15,0
100

10,0
5,0

50

0,0

0
VS CHI VK DUI JAP FRA CAN KOR AUS NED ZWI ZWE BEL DEN OOS FIN NOO IER

in procenten van het totaal

% groei 2002-2010

190 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

1,60
1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00
ZWI DEN NED VS VK ZWE IER BEL CAN NOO FIN AUS DUI OOS FRA CHI KOR JAP

Alle publicaties

Internationale co-publicaties

Tabel 11.25 | Publicatie-output naar Nederlandse institutionele sector, 2006-2010
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Universiteiten (incl. UMC’s**)

85,6

86,0

86,0

86,8

86,9

Onderzoeksinstituten

13,6

13,3

13,5

12,4

12,4

Toelichting

Ziekenhuizen

7,3

7,8

8,0

7,7

7,6

- Overig = overheidsinstelingen, musea,

Bedrijven

6,4

6,2

6,1

5,3

4,4

hogescholen, verenigingen, overigen

Internationale organisaties

2,0

1,8

2,0

1,7

1,7

instellingen

Overig

2,3

2,5

2,7

2,3

2,4

WTI2

- Inclusief meervoudige tellingen van
publicaties die tot meerdere sectoren
behoren.

Bron

Tabel 11.26 | Citatie-impact naar Nederlandse institutionele sector 2002-2005 t/m 2006-2009

WTI2

2002/05

2003/06

2004/07

2005/08

2006/09

Universiteiten (incl. UMC’s**)

1,36

1,36

1,36

1,37

1,41

Toelichting

Onderzoeksinstituten

1,57

1,56

1,56

1,55

1,58

- Gebiedsgenormeerde citatie-

Ziekenhuizen

1,21

1,19

1,20

1,21

1,24

impactscore (mondiaal gemiddelde =

Bedrijven

1,35

1,37

1,33

1,34

1,35

1,0).

Overheidsinstellingen

1,14

1,24

1,34

1,40

1,55

Musea

0,69

0,66

0,72

0,87

0,89

Hogescholen

0,74

0,83

1,07

1,09

1,13

Verenigingen

1,07

1,07

1,07

1,06

1,15

Overige instellingen

1,96

1,64

1,56

1,19

0,51

Internationale organisaties

0,90

1,00

1,00

1,08

1,10

Tabel 11.27 | Kengetallen wetenschappelijke publicaties
Bron

Alle publicaties

WTI2

Aantal in 2010

groei

Aandeel t.o.v.

groei

Score totaal

(x 1)

2002-2010

het totaal

2002-2010

(2006-2009)

Co-publicaties

Citatie-impact

Toelichting

België

17.108

59%

56

85%

1,25

- Gebaseerd op Thomson Reuters/CWTS

China

134.922

243%

22

263%

0,94

Denemarken

11.872

50%

56

78%

1,41

Duitsland

88.664

30%

46

64%

1,18

impactscores (mondiaal gemiddelde =

Finland

9.895

31%

48

68%

1,20

1,0)

Frankrijk

63.842

31%

48

66%

1,11

Nederland

31.155

57%

50

90%

1,40

Noorwegen

9.384

82%

53

114%

1,21

Verenigd Koninkrijk

94.030

32%

48

78%

1,31

Verenigde Staten

340.550

28%

28

75%

1,35

Zweden

20.037

28%

53

61%

1,27

Zwitserland

22.336

60%

61

95%

1,47

Web of Science. Bewerking: CWTS/NIFU
- Gebiedsgenormeerde citatie-

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 191

12 | Emancipatie

Emancipatie

Met de aanbieding van de hoofdlijnenbrief emancipatiebeleid aan de
Tweede Kamer in april 2011 heeft het kabinet verdere invulling gegeven aan
de afspraak uit het regeerakkoord ‘Het kabinet bevordert de emancipatie’.
Onder het motto ‘Kiezen in vrijheid en veiligheid’ stimuleert het kabinet de
emancipatie van lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen
en transgenders (‘LHBT-emancipatie’) en de emancipatie van meisjes en
vrouwen (‘vrouwenemancipatie’). De belangrijkste pijlers in het emancipatiebeleid zijn het vergroten van veiligheid en participatie, het aanspreken
van de eigen kracht en het talent van mensen zelf en het bijdragen aan een
cultuur waarin een positieve houding en beeldvorming ten aanzien van
homoseksuele relaties en vrouwen met ambitie centraal staan.

LHBT-emancipatie
Ons land kent naar schatting minstens 900.000 LHBTers. Op basis van
een onderzoek van de Rutgers Nisso Groep uit 2006 is circa 6 procent
van de mannen en 5 procent van de vrouwen homoseksueel. De meeste
Nederlanders accepteren homoseksualiteit en de sociale acceptatie is de
laatste jaren gestegen. Echter onder groepen jongeren en in bepaalde
etnische en religieuze kringen is er geen sprake van verbetering.
Over 2010 rapporteren de Anti Discriminatie Bureaus 475 meldingen van
discriminatie op grond van homoseksuele voorkeur, zo’n 8 procent van het
totaal aantal meldingen. Dit is haast een verdubbeling ten opzichte van
2008. Relatief veel homoseksuelen voelen zich onveilig. Dit komt door een
toename van berichten in de media over geweldsincidenten, maar ook door
gerapporteerde ervaringen. In 2009 werd 1 op de 10 homo- en biseksuele
mannen in een periode van 6 maanden uitgescholden, geïntimideerd of
gepest vanwege de seksuele voorkeur. Bij lesbische en biseksuele vrouwen is
dit cijfer ongunstiger, namelijk 4 op 10.
Onder homoseksuele jongeren geeft 66 procent aan behoefte te hebben
aan hulp en begeleiding. Volgens het SCP-onderzoek ‘Steeds gewoner, nooit
gewoon’ uit 2010 heeft ongeveer 12 procent van de homoseksuele jongeren
wel eens een zelfmoordpoging gedaan (9 procent bij de jongens en 16
procent bij de meisjes). Bij heteroseksuele jongeren komt dit veel minder
vaak voor, in verschillende onderzoeken variëren de percentages van 3 tot 7.
De helft van de leerlingen vindt dat je op school beter niet voor je homoseksualiteit uit kunt komen. Een positieve ontwikkeling is dat jongeren steeds
vroeger uit de kast komen. Dit geldt met name voor jongens, die anno 2011
gemiddeld rond 16,6 jarige leeftijd hun coming out beleven. Zes jaar eerder
lag deze leeftijd op 17,8 jaar.

zich in een beter zicht op discriminatie op grond van seksuele gerichtheid en
genderidentiteit.
Nederland was in 2001 het eerste land ter wereld dat het burgerlijk huwelijk
openstelde voor paren van hetzelfde geslacht. In 2011 vonden 1336
huwelijkssluitingen tussen partners van gelijk geslacht plaats, iets vaker
tussen twee vrouwen dan tussen twee mannen. De voorafgaande jaren geven
een vergelijkbaar beeld.
In de European Social Survey wordt ondermeer de houding van de bevolking
van 15 jaar en ouder ten opzichte van homoseksualiteit gemeten. De mate
van acceptatie van homoseksualiteit wordt afgeleid van het percentage van
de bevolking dat het eens is of sterk eens is met de stelling “Homoseksuele
mannen en vrouwen moeten vrij zijn om hun leven te leiden zoals zij dat
willen.” In Nederland is het aandeel van de bevolking dat het met deze
stelling eens is het grootst: 91 procent.
In de landen om ons heen geldt een vergelijkbare mate van acceptatie
(boven de 80 procent). In de rest van Europa heeft de bevolking minder vaak
een positieve houding ten opzichte van homoseksualiteit. In veel Middenen Oosteuropese landen (met Hongarije als voorbeeld in figuur 12.1) vindt
slechts rond de veertig procent van de bevolking dat homoseksuele mannen
en vrouwen vrij moeten zijn om hun leven te leiden zoals zij dat willen.
Binnen Nederland varieert de mate van acceptatie van homoseksualiteit
tussen verschillende etniciteiten. Bij autochtone Nederlanders staat 2
procent negatief tegenover homoseksualiteit. Bij Surinaamse en Antilliaanse
Nederlanders is dit 7 procent respectievelijk 15 procent; bij Marokkaanse en
Turkse Nederlanders 26 procent respectievelijk 32 procent.

Figuur 12.1 | Houding tegenover homoseksualiteit 2008
Aandeel dat vindt: homoseksuelen moeten hun leven kunnen leiden zoals zij dat willen

NED
DEN
ZWE
BEL
NOO
FRA
VK
DUI

In oktober 2011 is het aantal koplopergemeenten, dat zich actief heeft
verbonden aan homo-emancipatiebeleid op lokaal niveau meer dan
verdubbeld, van 18 naar 41. De toegenomen zichtbaarheid van homoseksualiteit en groeiende publieke en politieke aandacht voor het thema vertalen
192 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

SPA
FIN
HON
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Tabel 12.1 | Houding van de bevolking tegenover homoseksualiteit, in procenten
Bron
SCP (CV’06); SCP (SLI’08)

Helemaal negatief

Negatief

Neutraal

Positief

Helemaal positief

Culturele Veranderingen 2006

3

12

33

40

12

SCP Leefsituatie Index 2008

2

7

27

46

19

Toelichting
- De gegevens van 2008 hebben
betrekking op de groep 18 jaar en ouder
- Analyses van de gegevens van 2006
met alleen die leeftijdsgroep leiden tot
dezelfde uitkomsten als de gegevens uit

Tabel 12.2 | Meldingen van homodiscriminatie bij antidiscriminatiebureaus

de tabel
Bron

2006

2007

2008

2009

2010

Aantal

176

257

236

336

475

Percentage ten opzichte van het totaal aantal meldingen

4,1

6,1

4,9

5,7

7,8

Anti Discriminatie Bureaus

Tabel 12.3 | Aantal huwelijkssluitingen homoseksuelen
Bron
CBS http://statline.cbs.nl
Toelichting

2007

2008

2009

2010

2011

1.371

1.408

1.358

1.354

1.336

Twee mannen

663

656

573

660

596

Twee vrouwen

708

752

785

694

740

Totaal

- Cijfers 2011 zijn voorlopig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 193

12 | Emancipatie

Emancipatie

Vrouwenemancipatie: veiligheid en weerbaarheid
Veel meisjes en vrouwen hebben te maken met onveiligheidsgevoelens en
geweld. Een belangrijke oorzaak is gelegen in een structurele ongelijkheid
tussen mannen en vrouwen. Machtsverschillen en stereotype denkbeelden
over wat vrouwelijk en mannelijk is dragen hier aan bij.
Geschat wordt dat er jaarlijks meer dan 200.000 personen in Nederland
slachtoffer zijn van evident, systematisch huiselijk geweld. Ongeveer één
miljoen slachtoffers hebben te maken met incidentele gevallen van huiselijk
geweld. Ruim tweederde van het evident huiselijk geweld is gepleegd door
partners of ex-partners. Vrouwen zijn hierbij bijna altijd slachtoffer.
Vrouwen zijn ook vaker slachtoffer van seksueel geweld dan mannen.
Via een rijksbrede aanpak bestrijdt het kabinet alle vormen van geweld in
huiselijke kring. Drie pijlers zijn hierbij richtinggevend: een gerichte aanpak
van daders, het door preventie, signalering, opvang en nazorg versterken
van de positie van (potentiële) slachtoffers en het doorbreken van de
intergenerationele overdracht van geweld.
Er zijn ook nog altijd veel meisjes en vrouwen slachtoffer van seksueel
geweld. Uit de Bevolkingsstudie seksuele gezondheid in Nederland 2009 is
duidelijk geworden dat 34 procent van (alle) vrouwen en 6 procent van de
mannen ooit in hun leven een of andere vorm van seksueel geweld heeft
meegemaakt. 12 procent van de vrouwen en 3 procent van de mannen heeft
ooit een verkrachting meegemaakt. 6 procent van de vrouwen en 2 procent
van de mannen is voor hun 16e verkracht. 20 procent van de meisjes en 4
procent van de jongens heeft voor hun 16e met seksueel misbruik te maken
gehad.
In de meest recente versie van Seks onder je 25e, een studie naar de seksuele
gezondheid van jongeren, blijkt dat 17 procent van de meisjes en 5 procent
van de jongens wel eens is gedwongen om seksuele dingen te doen die ze
niet wilden.
Samen met VWS wordt gewerkt aan het versterken van de relationele en
seksuele weerbaarheid van jongeren. Op deze wijze wordt een bijdrage
geleverd aan de preventie van (seksueel) geweld.

Vrouwenemancipatie: arbeidsparticipatie van vrouwen
In de afgelopen decennia heeft in de arbeidsdeelname van vrouwen de
vanzelfsprekendheid van niet-werken plaats gemaakt voor de vanzelfsprekendheid van werken. De afgelopen tien jaar is bij de jongere generatie
vrouwen het aandeel moeders dat werkt gestegen van 55 procent naar
71 procent. Het aantal vrouwen dat zich vanwege de komst van kinderen
terugtrekt van de arbeidsmarkt is gehalveerd van 30 procent in 2001 naar
15 procent in 2009. Bij de vaders werkt 92 procent, bij de mannen die net
vader zijn geworden is dit 94 procent. Bij vrouwen met kinderen maakt het
opleidingsniveau een groot verschil. Vrouwen met een hogere opleiding
werken bijna net zo vaak als mannen. Vrouwen met een lagere opleiding
194 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

(tot en met startkwalificatie) zijn relatief vaak financieel afhankelijk van een
kostwinner. Bijna één miljoen laagopgeleide vrouwen tussen de 15 en 65
jaar maken nu geen deel uit van de beroepsbevolking.

Arbeid in Europees perspectief
In het kader van de nieuwe Europese 2020 strategie is voor het totaal van
de Europese bevolking, mannen èn vrouwen, een participatiedoelstelling
afgesproken van 75 procent in 2020. Dit betreft een netto arbeidsparticipatie
in de leeftijd 20-64 jaar in een baan van minimaal 1 uur per week. Nederland
heeft deze doelstelling nu al gerealiseerd (vrouwen 70 procent, mannen 80
procent). Voor de Nederlandse situatie heeft het kabinet de 2020 strategie
vertaald naar een doelstelling van 80 procent bruto arbeidsparticipatie in
de leeftijd van 20-64 jaar in een baan van minimaal 12 uur werk per week. In
2011 kende ons land volgens deze definitie – op basis van het totale arbeidsaanbod in plaats van alleen de feitelijke werkgelegenheid - een arbeidsparticipatie van 76 procent. De bruto arbeidsparticipatie is bij mannen
16-procentpunt hoger dan bij vrouwen: 84 tegen 68 procent.

Economische zelfstandigheid
Economische zelfstandigheid wil zeggen dat door een arbeidsinkomen
in het eigen levensonderhoud kan worden voorzien. In 2000 was 39
procent van de vrouwen tussen 15 en 64 economisch zelfstandig. In 2010
was dit cijfer inmiddels doorgegroeid tot net onder de 48 procent. Van de
Nederlandse vrouwen tussen 25 en 35 jaar is ruim 68 procent economisch
zelfstandig. Deeltijdarbeid verklaart waarom het percentage economisch
zelfstandige vrouwen lager is dan het percentage vrouwen dat een betaalde
baan heeft. De gemiddelde arbeidsduur voor werkende vrouwen is in 2011
25,4 uur per week. Bij mannen is dit 36,7 uur per week.

Figuur 12.2 | Economische zelfstandigheid
Naar geslacht en leeftijd (in procenten)
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1995

2000

2008

2009

Vrouwen 15-64 jaar

Mannen 15-64 jaar

Vrouwen 25-34 jaar

Mannen 25-34 jaar

2010

Tabel 12.4 | Gemiddelde arbeidsduur per week (in uren), werkzame personen van 15-64 jaar
Bron

2001

2003

2005

2007

2009

2010

CBS (Enqûete Beroepsbevolking, 2001-

Vrouwen

24,8

24,7

24,5

25,1

25,3

25,4

2010)

Mannen

37,8

37,4

37,4

37,3

37,0

36,9

Toelichting
- Gemiddelde arbeidsduur van personen
die 1 uur of meer per week werken

Tabel 12.5 | Netto arbeidsparticipatie van paren met kinderen naar opleidingsniveau, 2010
po

vbo/ mavo

havo/ vwo/mbo

hbo

wo

Totaal

Bron

Vrouwen, totaal

37

53

72

84

83

70

CBS (Enqûete Beroepsbevolking, 2010)

Jongste kind 0-5 jaar

27

49

74

85

84

73

Toelichting

Jongste kind 6-11 jaar

39

53

71

84

83

70

- Arbeidsparticipatie in procenten naar

Jongste kind 12-17 jaar

43

59

74

83

82

72

Mannen, totaal

75

89

93

95

95

92

- Netto arbeidsparticipatie: de werkzame

Jongste kind 0-5 jaar

77

90

95

96

96

94

beroepsbevolking ‘in procenten’ van de

Jongste kind 6-11 jaar

75

89

94

97

96

93

bevolking

Jongste kind 12-17 jaar

76

90

93

95

95

92

leeftijd van jongst thuiswonende kind

Bron
CBS (Enquête Beroepsbevolking 2007-

Tabel 12.6 | Netto arbeidsparticipatie

2011)
Toelichting

Vrouwen

2007

2008

2009

2010

2011

67

69

70

69

70

- Van 15-64 jarigen
- Minimaal 1 uur per week

Tabel 12.7 | Bruto arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen (80% in 2016)
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

CBS (Enqûete Beroepsbevolking)

Totaal

75

76

77

77

76

Toelichting

Vrouwen

65

66

67

68

68

- Doelstelling arbeidsparticipatie van

Mannen

85

87

87

86

84

20-64 jarigen van 80 procent in 2020
- Bruto arbeidsparticipatie: totale
beroepsbevolking in procenten van de

Tabel 12.8 | Economische zelfstandigheid naar geslacht en leeftijd (in procenten)

bevolking

2006

2007

2008

2009

2010

Vrouwen (15-64 jaar)

43,8

45,8

47,3

47,6

47,5

Vrouwen (25-34 jaar)

64,9

67,7

69,1

68,8

67,7

Bron

Mannen (15-64 jaar)

69,0

70,0

70,4

69,1

67,8

CBS (Inkomensstatistiek)

Mannen (25-34 jaar)

83,3

84,5

84,7

82,0

80,3

- Minimaal 12 uur per week

Toelichting
- Iemand is economisch zelfstandig
wanneer hij of zij 70% van het netto

Tabel 12.9 | Economische zelfstandigheid van vrouwen (15-64 jaar), naar herkomst (in procenten)

minimumloon verdient

2006

2007

2008

2009

2010

- Cijfers voor 2010 zijn voorlopig

Totaal

43,8

45,8

47,3

47,6

47,5

- In procenten van het totaal van de groep

Autochtoon

45,7

47,6

49,4

49,9

49,9

- Zie bijlage Toelichtingen en Begrippen,

Turkije

21,0

22,8

23,3

23,7

23,3

Marokko

20,9

24,2

24,9

24,6

24,8

Suriname

48,5

51,4

52,4

52,0

51,5

Antillen / Aruba

37,2

38,8

39,2

40,5

38,8

deel G
Bron
CBS (Inkomensstatistiek)
Toelichting
- Iemand is economisch zelfstandig
wanneer hij of zij 70% van het netto
minimumloon verdient
- Cijfers voor 2010 zijn nader voorlopig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 195

12 | Emancipatie

Emancipatie

Doorstroom van talent

Meisjes en vrouwen in bèta en techniek

In de top van het Nederlandse bedrijfsleven is een duidelijk onderscheid
te zien tussen mannen en vrouwen. Het aandeel vrouwen in de top van
bedrijven komt bijna nooit overeen met het aandeel vrouwen in de
desbetreffende sector. Uit de Female Board Index 2011, waarin gegevens
van 97 grote beursgenoteerde NV’s zijn opgenomen, blijkt dat op 716
bestuurders/commissarissen, in totaal 66 vrouwen te vinden zijn, dit is
9,2 procent. In de Raden van Bestuur bij deze bedrijven is het aandeel 4,4
procent. In de Raden van Commissarissen is dit 11,8 procent. Gelukkig is
over een langere periode sprake van een opwaartse trend. Zo waren in de
Female Board Index 2007 nog 44 van de 748 bestuurders/commissarissen
vrouw, 5,9 procent, en lag het aandeel vrouwen in Raden van Bestuur op 2,7
procent.
Ook in de wetenschap is er sprake van een stijgende tendens in de
doorstroom van vrouwen naar de top. Eind 2011 was het aandeel vrouwen
onder de Nederlandse hoogleraren 13,5 procent, zo’n anderhalf procentpunt
hoger dan een jaar eerder.

In het onderwijs bestaan opvallende verschillen tussen mannen en vrouwen
in de keuze voor bepaalde vakken en studierichtingen. Meisjes kiezen
relatief vaak voor zorg en onderwijs en zijn ondervertegenwoordigd in de
technische sectoren. OCW wil meer meisjes enthousiast maken voor bèta en
techniek.
In het havo en vwo neemt het percentage meisjes dat kiest voor een
N-profiel (een vakkenpakket met wiskunde A of B, scheikunde en biologie
of natuurkunde) de laatste jaren toe. In het schooljaar 2010/2011 had 29
procent van de meisjes in 5-havo een N-profiel . Op het vwo was dit bijna
de helft (49 procent). In het schooljaar 2006/2007 lagen deze scores nog
beduidend lager: respectievelijk 20 en 41 procent.
In het vmbo is het percentage meisjes dat kiest voor een ‘sector techniek
opleiding’ in de bovenbouw al jaren rond de 5 procent. Hierdoor vormen
meisjes slechts 8 procent van de 25.000 leerlingen in de vmbo-techniek. Ter
vergelijking: in de vmbo-zorg is dit 83 procent.

Verschillen in opleidingsniveau
In het initieel onderwijs liggen de prestaties van jongens en meisjes op een
vergelijkbaar niveau.
Cito en eindexamenresultaten laten een gelijkwaardig beeld zien. Het
menselijk kapitaal van vrouwen en mannen is bij het begin van de loopbaan
ongeveer even groot. Wel studeren meisjes en vrouwen vaker en sneller af
dan jongens en mannen.
Een duidelijke achterstand is zichtbaar als het gaat om eerste generatie
vrouwelijke immigranten van niet-westerse afkomst. Allochtone vrouwen
zijn beduidend lager opgeleid dan even oude autochtone vrouwen, en
bovendien ook lager opgeleid dan de mannen uit de eigen herkomstgroep.
Van de vrouwen ouder dan 40 jaar heeft 80 procent van de Turkse vrouwen
en 90 procent van de Marokkaanse vrouwen maximaal basisonderwijs
genoten. Een groot deel van deze vrouwen heeft nooit leren lezen en
schrijven. Surinaamse en Antilliaanse vrouwen ouder dan 40 jaar zijn
aanmerkelijk beter opgeleid dan Turkse en Marokkaanse vrouwen, maar
halen niet het niveau van de autochtone vrouwen.
De hier geboren en getogen generatie vrouwen doet het aanzienlijk beter
en is bezig met een snelle inhaalslag in het onderwijs. In 2011 is haast 50
procent van de Surinaamse en Antilliaanse vrouwen tussen 18 en 23 jaar
student in het hoger onderwijs (hbo en wo). Dit is een stuk hoger dan onder
autochtone vrouwen waar dit aandeel ongeveer 42 procent bedraagt. Ook
het aantal Turkse en Marokkaanse vrouwen op een hogeschool of universiteit neemt toe en ligt nu rond de 30 procent.

196 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Op het mbo kiezen de laatste jaren naar verhouding iets meer meisjes voor
de techniek; hier is het aandeel toegenomen van 9 procent in het schooljaar
2006/2007 naar 11 procent anno 2011.
In bèta/technische hbo-opleidingen zijn er grote verschillen wat betreft het
aandeel vrouwelijke studenten. (Snijvlak-)opleidingen die bèta, techniek
of ict combineren met een of meer andere disciplines trekken vaak relatief
meer meisjes. Het aandeel vrouwen in de instroom van bèta/technisch hbo
vertoont een stijgende lijn van van 13,9 procent in 2004 naar 17,1 procent in
2010.
Net als bij bèta/technische hbo-opleidingen zijn er ook in het wo grote
verschillen wat betreft het aandeel vrouwelijke studenten, maar de
verschillen zijn minder groot. Het percentage vrouwen dat is ingeschrevenen
in wo-techniek is gestegen van 17 procent in 2005/2006 tot rond de 20
procent in 2010/2011. Ook in wo-natuur opleidingen is een stijging te zien
van 32 procent in 2005/2006 naar 37 procent in 2010/2011.

Tabel 12.10 | Percentage vrouwelijke bestuurders en commissarissen (in procenten)
Bron
Female Board Index (Lückerath-Rovers

Vrouwelijke Bestuurders (lid RvB)

2011)

Vrouwelijke Commissarissen (lid RvC)

2007

2008

2009

2010

2

2,1

2,4

3,6

2011
4,4

7,7

7,8

9,5

11,1

11,8

Toelichting
- Voor 2011 gaat het om 97 grootste
beursgenoteerde bedrijven (Euronext)

Bron

Tabel 12.11 | Bedrijven met vrouwelijke bestuurders van 2007 tot 2011 (in procenten)

Female Board Index (Lückerath-Rovers
2011)

2007

2008

2009

2010

2011

Minstens één vrouw in de Raad van Bestuur

7,2

7,2

8,2

9,3

11,3

Minstens één vrouw in de Raad van Commissarissen

28,9

32

38,1

38,1

41,2

Toelichting

Minstens één vrouw in RvB of RvC

32

35,1

41,2

41,2

45,4

- Voor 2011 gaat het om 97 grootste

Géén vrouwen

68

64,9

58,8

58,8

54,6

beursgenoteerde bedrijven (Euronext)

Bron

Tabel 12.12 | Opleidingsniveau van vrouwen (25-35 jaar) 2010

CBS (Enquête Beroepsbevolking, 2010)

po

vmbo/ mbo 1

havo/vwo/mbo 2-4

hbo/wo-bachelor

wo

Totaal

34

113

398

280

149

Autochtoon

13

67

298

228

110

Turkije

6

9

17

3

2

Marokko

5

9

12

5

2

Suriname

--

4

10

6

3

Antillen / Aruba

--

2

7

3

--

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 197

13 | Groen onderwijs

Stelsel en financiën groen onderwijs

Stelsel
Het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I) is
verantwoordelijk voor het groene onderwijs in Nederland. Het volgt daarbij
het algemeen onderwijsbeleid. Het groene onderwijs is in de algemene
onderwijswetgeving geregeld. Het groene onderwijs omvat voorbereidend
middelbaar beroepsonderwijs (vmbo), middelbaar beroepsonderwijs (mbo),
hoger beroepsonderwijs (hbo) en wetenschappelijk onderwijs (wo). Groen
vmbo en mbo zijn in één instelling, het agrarisch opleidingscentrum (AOC),
vereend. Daarnaast wordt groen vmbo als afdeling van een aantal scholengemeenschappen verzorgd.

Financiën
De instellingen voor groen onderwijs worden bekostigd door het ministerie
van EL&I. De bekostiging vindt plaats op basis van de algemene onderwijswetgeving. Wat betreft les-, cursus- en collegegeld en de studiefinanciering
is er geen verschil met het overig onderwijs.

Integraal sectorbeleid
Het groene onderwijs past uitstekend in het integrale sectorbeleid van het
ministerie van EL&I. Het is zorgvuldig ingebed in het kennissysteem van en
voor de sector voedsel en groen en het draagt bij aan kennisverspreiding
binnen het sectorbeleid relevante doelgroepen op de diverse beleidsthema’s.

1 april 2005, op initiatief van voormalig LNV, hun krachten gebundeld in de
Groene Kennis Coöperatie (GKC). In juni 2006 hebben de minister van LNV
en de GKC-partners een meerjarenafspraak gemaakt voor de periode 2006 2010. In juni 2010 is een hoofdlijnenafspraak 2011-2015 tot stand gekomen.
Deze zal jaarlijks worden geactualiseerd in een kaderbrief. Die bepaalt de
inzet van de middelen van EL&I. Instellingen worden gestimuleerd om
gezamenlijk arrangementen voor kennis en innovatie te ontwikkelen
met relevante actoren (m.n. bedrijfsleven, andere kennisinstellingen).
De GKC-partners doen dat in het kader van meerjarige vraaggestuurde
programma’s voor doelgroepen en EL&I-beleidsthema’s.
Via Groen Kennisnet wordt relevante kennis op maat ontsloten voor de
diverse doelgroepen, met daarbij bijzondere aandacht voor door EL&I
(mede) gefinancierde kennis.

Maatschappelijke stages
EL&I heeft de afgelopen jaren gewerkt aan de creatie van 10.000 maatschappelijke stageplaatsen rond duurzaam en gezond voedsel en groen, samen
met maatschappelijke organisaties, natuurbeheersorganisaties en bedrijven.
Inmiddels lopen jaarlijks circa 13.000 jongeren een maatschappelijke
stage in de voedsel- en groensector. Zij maken op deze manier kennis met
de sector en zetten zich in voor het belangrijke maatschappelijke thema
duurzaamheid. Bedrijven werken hieraan mee in het kader van maatschappelijk betrokken ondernemen.

EL&I-beleid
EL&I zet het vakdepartementale onderwijsbudget met name in om de
kenniscirculatie met doelgroepen (bedrijfsleven, gebieden en burgers) te
bevorderen. De kennisinstellingen in het groene domein hebben sinds

Figuur 13.1 | Uitgaven EL&I voor het groene onderwijs

Figuur 13.2 | Deelnemers groen onderwijs

Gerealiseerde uitgaven per onderwijssoort (x € 1 mln), 2011

Index met 2000 = 100
200
180

wo-groen
166

160
140
120

hbo-groen
80

vmbo/lwoo
+bol/bbl-groen
516

198 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

100
80
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010 2011

vmbo-groen

lwoo-groen

bol-groen

bbl-groen

hbo-groen

wo-groen

Tabel 13.1 | Financiële kerncijfers EL&I voor het groene onderwijs
Bron
Jaarverslagen EL&I

2007

2008

2009

2010

2011

A) Uitgaven en ontvangsten (x € 1 mln)
Totaal gerealiseerde uitgaven

691,5

723,9

755,7

756,3

761,6

Toelichting

vmbo/lwoo-groen, bol-groen, bbl-groen

476,7

499,6

511,6

515,8

515,8

- Totaal gerealiseerde uitgaven is inclusief

hbo-groen

63,3

67,5

76,0

79,8

79,8

wo-groen

151,5

156,8

168,1

160,7

166,0

9,0

2,5

1,1

0,2

1,1

uitkeringen na ontslag

Totaal ontvangsten

B) Onderwijsuitgaven per student/leerling naar onderwijssoort (x € 1.000)
lwoo-groen

8,9

10,3

10,6

10,6

10,6

vmbo-groen

5,9

6,7

6,9

7,0

7,0

bol-groen

6,3

6,8

7,1

7,3

6,9

bbl-groen

3,7

4,0

4,1

4,2

4,0

hbo-groen

7,2

7,7

8,2

8,1

7,4

wo-groen

8,7

9,0

8,1

8,7

8,3

Tabel 13.2 | Uitgaven en ontvangsten, 2011 (x € 1 mln)
Bron
EL&I (DAK)

Totaal

Normatief

Algemeen

Vakdepartementaal

Totaal gerealiseerde uitgaven

761,6

685,6

23,9

52,1

vmbo/lwoo-groen, bol-groen, bbl-groen

515,8

455,9

23,6

36,3

hbo-groen

79,8

67,5

0,1

12,2

wo-groen

166,0

162,2

0,2

3,6

1,1

0,0

1,1

0,0

Totaal ontvangsten

Tabel 13.3 | Kerncijfers personeel AOC’s
Bron

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

5,38

5,78

5,61

5,67

5,83

Directie / management

0,14

1,69

0,14

0,18

0,21

Toelichting

Docent

3,89

3,11

3,88

3,86

4,00

- Peildatum 1 oktober

Overig

1,35

0,99

1,59

1,63

1,63

- Personeel AOC’s omvat het personeel

B) Personen (aantal x 1.000)
Totaal

6,48

7,02

6,81

6,86

7,08

Directie / management

0,14

2,04

0,14

0,19

0,21

onderwijsondersteunend personeel en

Docent

4,62

3,69

4,65

4,63

4,81

organisatie- en beheerspersoneel

Overig

1,72

1,28

2,01

2,05

2,04

Totaal

39

36

41

42

43

Directie / management

22

39

23

28

46

Docent

36

32

39

40

42

Overig

49

44

49

49

46

Totaal

39

37

42

44

44

Directie / management

67

43

65

59

56

Docent

38

35

42

44

43

Overig

38

35

40

41

45

OCW DUO (salarisadministraties van

A) Personeelsterkte (fte’s x 1.000)

instellingen)

voor groene vmbo- en mbo-opleidingen
- De categorie overig personeel bevat

- Het totaal in personen is zonder
dubbeltellingen binnen de (sub)sector
- 1 fte (fulltime equivalent) komt overeen
met 1 voltijdbaan
- Zie bijlage Toelichting en Begrippen,
deel D

C) Percentage vrouwen (op basis van fte’s)

D) Percentage 50 jaar en ouder (op basis van fte’s)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 199

13 | Groen onderwijs

Deelnemers en instellingen groen onderwijs

Deelnemers

Gediplomeerden

De ontwikkeling van het aantal deelnemers in het groene onderwijs verschilt
per niveau. Het groene vmbo laat na jarenlange groei, sinds 2006 een daling
zien. De deelname aan het groene mbo, hbo en wo is de afgelopen jaren
gestegen.

Het aantal gediplomeerden is de laatste jaren toegenomen van 19.600
gediplomeerden in 2007 naar 20.800 gediplomeerden in 2011.

Instellingen

Bij de onderwijssoorten mbo-groen, hbo-groen en wo-groen is de instroom
in de periode 2007-2011 gestegen. De instroom in het vmbo/lwoo-groen is in
deze periode echter gedaald.

Het groene onderwijs wordt gegeven op een relatief groot aantal locaties.
EL&I hecht zeer aan spreiding van onderwijsmogelijkheden, met name voor
het voortgezet onderwijs in de landelijke gebieden.
In 2010 zijn er 12 agrarische opleidingscentra (AOC’s) met vmbo en mbo,
37 vo-scholengemeenschappen met een groene afdeling, één regionaal
opleidingscentrum (ROC) met bol-groen en 4 agrarische hogescholen
(hbo-groen) en één hogeschool met een groene afdeling.
Er is één instelling voor het groene wetenschappelijk onderwijs, te weten
Wageningen Universiteit.

Figuur 13.3 | Vrouwelijke deelnemers groen onderwijs

Figuur 13.4 | Leerlingen vmbo/lwoo-groen aan AOC’s

Per sector (aantal x 1.000)

Naar leerweg (aantal x 1.000)

Het aantal vrouwelijke deelnemers aan het groene onderwijs is het hoogst
in het mbo. De laatste jaren is er een stijging waarneembaar van het aantal
vrouwelijke deelnemers in het mbo, hbo en wo.

Instroom

12
Gemengd
lwoo

10
8

Kaderberoepsgericht
Basisberoepsgericht
Basisvorming

6

Gemengd
vmbo

4
2

Kaderberoepsgericht
Basisberoepsgericht
Basisvorming

0
vmbo-groen

lwoo-groen

lj 3+4

lj 3+4

2007

2008

bol-groen

bbl-groen

2009

hbo-groen

2010

200 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

wo-groen

2011

0

5

2007

2009

10

2011

Tabel 13.4 | Deelnemers, instroom en gediplomeerden groen onderwijs naar onderwijssoort
Bron
EL&I (DAK) en OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

A) Deelnemers (aantal x 1.000)
Totaal

74,1

74,6

76,6

77,2

78,3

Toelichting

vmbo-groen

20,2

19,5

18,6

18,1

18,1

- Aantallen leerlingen vbo/lwoo-groen,

lwoo-groen

15,2

14,7

14,0

12,9

12,8
0,3

bol-groen, bbl-groen op basis van

vmbo-mbo2 leerroute

.

0,2

0,4

0,5

werkelijke aantallen

vmbo(lwoo)-mbo2 leerroute

.

.

.

0,3

0,4

bol-groen

17,0

16,9

17,7

18,6

18,6

zijn exclusief leerlingen bij de met AOC’s

bbl-groen

9,2

10,2

11,7

11,5

11,9

gefuseerde mavo’s

hbo-groen

7,9

7,9

8,5

8,9

9,1

wo-groen

4,7

5,2

5,7

6,4

7,0

Totaal

22,7

23,5

24,8

24,9

25,5

vmbo-groen

5,2

5,4

5,1

5,4

5,6

lwoo-groen

3,6

3,4

3,3

3,1

3,1

bol-groen

6,0

6,0

6,3

6,6

6,4

bbl-groen

4,6

5,2

6,1

5,6

6,3

hbo-groen

2,0

2,1

2,3

2,4

2,3

wo-groen

1,3

1,4

1,6

1,8

1,8

Totaal (excl. wo-bachelors)

19,2

19,2

19,7

20,5

20,3

vmbo-groen

5,1

4,8

4,6

4,5

4,1

lwoo-groen

3,0

3,2

3,4

3,3

3,0

bol-groen

4,6

4,8

4,7

4,9

5,2

bbl-groen

3,8

3,9

4,3

5,3

5,5

hbo-groen

1,8

1,6

1,5

1,5

1,4

wo-groen: doctoraal en master

1,0

0,9

1,0

1,0

1,0

bachelor

0,3

0,4

0,5

0,6

0,6

- Aantallen leerlingen vbo/lwoo-groen

- Aantallen studenten op basis van
werkelijke aantallen

B) Instroom (aantal eerstejaars x 1.000)

C) Gediplomeerden (aantal x 1.000)

Bron
OCW

Tabel 13.5 | Deelname aan groen onderwijs als percentage van totale deelname per onderwijssoort
2007

2008

2009

2010

Toelichting

vmbo-groen / totaal vmbo (incl. lwoo)

8,2

8,2

8,0

7,8

7,6

- Totaal vmbo is berekend uit vmbo-

mbo-groen / totaal mbo

5,2

5,3

5,7

5,7

5,9

groen, lwoo en vmbo3/4 (vo) en een

hbo-groen / totaal hbo

2,1

2,1

2,1

2,1

2,2

verdeling van vo1/2

wo-groen / totaal wo

2,2

2,4

2,5

2,7

2,9

Bron

2011

Tabel 13.6 | Aantal instellingen groen onderwijs naar onderwijssoort

EL&I (DAK) en OCW (DUO)

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

56

56

56

56

56

Toelichting

vo-scholengemeenschappen (vmbo-, lwoo-groen)

34

33

36

34

34

- vo-scholengemeenschappen betreft

vo-scholengemeenschappen (vmbo-groen)

3

4

1

3

3

ROC’s (groene afdeling) (bol-groen)

1

1

1

1

1

AOC’s (vmbo-, lwoo-, bol-, bbl-groen)

12

12

12

12

12

daadwerkelijk in het betreﬀende jaar

Agrarische hogeschool (hbo-groen)

4

4

4

4

4

leerlingen op groen onderwijs zijn geteld

Hogeschool (groene afdeling) (hbo-groen)

1

1

1

1

1

Agrarische universiteit (wo-groen)

1

1

1

1

1

alleen groene afdeling
- Bevat alleen instellingen waar

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 201

Bijlagen

14 | Bijlagen

OCW-uitgaven en nationale context

OCW-uitgaven en ontvangsten sinds 2000

Gesaldeerde uitgaven

De uitgaven van OCW zijn de laatste jaren sterk gegroeid van circa 21,3
miljard euro in 2000 naar circa 33,9 miljard in 2011. Bij bijna alle beleidsterreinen van OCW zijn de uitgaven de laatste jaren redelijk hetzelfde gebleven.
Opvallend is wel de stijging in 2011 bij de uitgaven voor Studiefinanciering.
Ook in 2008 was hier een dergelijke stijging te zien. Deze fluctuaties houden
voornamelijk verband met aan de OV-bedrijven vooruitbetaalde bedragen
(OVSK-uitgaven). De totale uitgaven van OCW zijn van 2006 naar 2007 extra
gestegen door de overkomst van de uitgaven voor Kinderopvang (circa
2 miljard euro). In 2011 werd Kinderopvang weer overgeheveld aan SZW,
waardoor de totale uitgaven van OCW weer daalden met ruim 3 miljard euro.

De uitgaven van OCW zijn verminderd met de ontvangsten, die zijn ontstaan
door terugbetalingen of verrekeningen met eerdere jaren. Gesaldeerde
uitgaven worden ook gebruikt in de onderwijsstatistieken van het CBS en
voor het bepalen van de uitgaven per onderwijs¬deelnemer. Ontvangsten
van OCW die bijdragen aan een verhoging van het uitgaven¬niveau
waaronder doelsubsidies van andere departementen worden niet
gesaldeerd. Dit geldt ook voor bijdragen van onderwijsdeelnemers
(lesgelden), reclamegelden en FES-gelden. In figuur 14.1 zijn de gesaldeerde
uitgaven aan kinderopvang niet meegenomen.

Uitgaven OCW, BBP en Rijksuitgaven
De ‘Overige programma uitgaven’ zijn dit jaar licht gestegen, na een flinke
stijging in 2010. Onder ‘Overige uitgaven’ worden de uitgaven gerekend van
de beleidsartikelen voor Internationaal onderwijsbeleid, voor Arbeidsmarkt
en personeelsbeleid en de uitgaven voor Emancipatie. Onder ‘Overige
niet-beleidsartikelen’ worden de adviesraden en inspecties verstaan. Deze
uitgaven zijn iets gedaald ten opzichte van 2010.

Sinds 2000 is de relatieve groei van de uitgaven van OCW vaak groter geweest
dan de groei van het Bruto Binnenlands Product (BBP). De daling van de
onderwijsuitgaven als percentage van het BBP die in de jaren zeventig van de
vorige eeuw begon is omgebogen naar een klein herstel. In de Nederlandse
uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het BBP (van 5,1 in
2000 naar 6,2 in 2010) is sinds 2009 een stijging zichtbaar. Dit komt mede
doordat het bbp in 2009 en 2010 lager uitviel.

De ontvangsten van OCW vertonen een nogal grillig verloop. Dit heeft te
maken met beleidsmaatregelen. Zo zijn de ontvangsten van 2004 op 2005
gedaald als gevolg van afschaffing van de lesgelden in het vo. De stijging
in 2006 is het gevolg van de overboeking van FES-gelden en in 2007 ligt
de stijging aan Kinderopvang (werkgeversbijdragen). In 2011 dalen de
ontvangsten weer, mede doordat Kinderopvang weer terug bij SZW zit.

De OCW uitgaven blijven in 2011 gelijk aan de uitgaven in 2010, indien
Kinderopvang erbuiten wordt gehouden. Als Kinderopvang wel wordt
meegerekend, dan laten de OCW uitgaven een daling zien van ruim 8
procent. De Rijksuitgaven dalen in 2011 ook met ruim 8 procent.

Figuur 14.1 | Gesaldeerde uitgaven per beleidsterrein

Figuur 14.2 | Jaarlijkse groei BBP en uitgaven OCW

Geïndexeerd met totale uitgaven, 2000 = 100

In procenten van jaar op jaar

180

10

160

8

140

6

120

4

100
80

2

60

0

40

-2

20

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

-4

0
2000

2001

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Primair onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Hoger beroepsonderwijs
Wetenschappellijk onderwijs
Studiefinanciering
Cultuur
Onderzoek en wetenschapsbeleid
Overige uitgaven

204 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

-6
Groei uitgaven OCW

Groei BBP

2010

2011

Tabel 14.1 | Uitgaven en ontvangsten OCW volgens Departementaal Jaarverslag (x € 1 mln)
Bron
Jaarverslagen OCW

2006

2007

2008

Totaal uitgaven OCW

26.434,7 27.534,4 29.341,3

2004

2005

31.920,4

34.732,9

36.285,5 37.172,4 33.964,3

2009

2010

2011

Totaal ontvangsten OCW

1.396,4

1.163,6

1.422,4

1.984,5

2.122,9

2.216,0

2.549,5

1.191,0
9.554,5

Toelichting
- Ontvangsten onderzoek en

Primair onderwijs

wetenschapsbeleid betreﬀen
voornamelijk bijdragen van andere

uitgaven

7.574,3

7.881,6

8.315,0

8.599,8

8.981,0

9.567,4

9.471,2

ontvangsten

89,0

43,2

115,9

101,8

71,4

61,4

45,0

20,7

uitgaven

5.281,6

5.570,8

5.735,3

5.999,0

6.484,9

6.788,3

6.958,0

6.950,4

Voortgezet onderwijs

departementen

ontvangsten

3,9

4,9

99,7

123,0

67,7

63,7

62,5

9,5

Beroepsondw. en volw. educ. uitgaven

2.701,6

2.857,6

3.147,2

3.204,4

3.345,2

3.517,5

3.512,5

3.479,8

ontvangsten

24,3

12,0

106,8

99,4

88,5

33,9

24,8

11,3

uitgaven

1.720,2

1.802,9

1.881,8

2.030,9

2.158,9

2.323,7

2.495,1

2.515,2

Hoger beroepsonderwijs

ontvangsten
Wetenschappelijk onderwijs

uitgaven

1,5

1,8

46,8

7,0

9,6

11,4

3,5

3,9

3.215,6

3.337,9

3.396,6

3.511,5

3.676,7

3.781,8

3.822,9

3.954,9

ontvangsten

1,4

2,1

1,5

11,5

11,6

13,9

13,9

25,1

uitgaven

3.077,0

3.141,7

3.864,6

3.550,2

4.060,1

3.786,8

3.917,4

4.248,8

ontvangsten

835,6

573,1

533,5

601,4

670,8

744,6

845,8

886,4

uitgaven

.

(0,0)

(931,0)

2.064,2

2.838,1

3.078,8

3.352,8

0,0

ontvangsten

.

(0,0)

(71,0)

517,4

736,0

802,3

1.106,1

0,0

uitgaven

1.672,2

1.732,7

1.691,3

1.657,6

1.834,9

1.836,8

1.892,9

1.843,6

Studieﬁnanciering
Kinderopvang
Cultuur en Media

ontvangsten
Onderz. en wetenschapsbel.

uitgaven

275,3

353,9

265,0

276,0

287,2

283,4

264,4

225,9

813,3

839,2

926,2

971,9

1.018,3

1.167,4

1.235,0

909,8

ontvangsten

116,7

116,1

204,0

189,4

178,1

186,9

174,6

1,5

Overige programma uitgaven uitgaven

195,1

197,1

212,5

161,4

140,0

216,8

306,4

308,6

Bestuursdepartement

ontvangsten

48,3

53,0

48,8

56,3

1,8

8,0

6,7

5,3

uitgaven

126,0

118,0

116,0

112,7

127,4

146,6

134,7

129,6

ontvangsten

0,3

3,5

0,3

0,1

0,2

6,2

1,4

0,9

Overige niet-beleidsartikelen uitgaven

57,5

54,9

54,8

56,8

67,1

73,6

73,4

69,1

ontvangsten

0,1

0,0

0,1

1,2

0,0

0,2

0,8

0,5

Tabel 14.2 | Sociaal / economische gegevens
Bron
CBS en Ministerie van Financiën
Toelichting

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Totale bevolking op 1 januari (x 1.000)

16.258

16.306

16.334

16.358

16.405

16.486

16.575

16.656

waarvan 0-64 jaar

14.007

14.017

14.004

13.990

13.991

14.014

14.037

14.061

10.403

10.419

10.422

10.425

10.444

10.486

10.522

10.559

volwassen inwoners (18-64 jaar)

- De Rijksuitgaven komen overeen

Totale beroepsbevolking (x 1.000)

7.417

7.455

7.507

7.653

7.801

7.846

7.817

7.811

met de totale uitgaven volgens de

Werkloze beroepsbevolking (x 1.000)

476

482

410

344

300

377

426

419

Rijksjaarverslagen verminderd met de

Geregistreerde werkloosheid (x 1.000)

333

330

271

191

153

201

231

213

uitgaven Nationale schuld
- De Rijksuitgaven stijgen in 2008 meer

Prijsindexcijfer (pBBP) (index 2000 = 100)

112,3

115,0

117,1

119,2

121,8

121,2

122,8

124,4

dan trendmatig door de gevolgen van de

bbp (tegen marktprijzen x € 1 mld)

491,2

513,4

540,2

571,8

594,5

571,1

588,4

604,9

kredietcrisis

Rijksuitgaven (x € 1 mld)

119,8

121,1

136,5

145,8

169,0

174,1

185,9

170,3

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 205

14 | Bijlagen

Onderwijsuitgaven (inter-)nationaal gezien

Harmoniseren van gegevens
Harmoniseren van cijfers is nodig om te kunnen beschikken over eenduidige
informatie. Onderwijsstelsels in verschillende landen zijn anders opgezet en
worden soms op andere wijzen bekostigd. Om toch te kunnen vergelijken
zijn in internationaal verband definities en indicatoren afgesproken. Het
CBS levert de gegevens over het Nederlandse onderwijs aan de internationale
fora (OESO, UNESCO en Eurostat).
De OESO en Eurostat publiceren onder andere de indicatoren Uitgaven aan
onderwijsinstellingen en Overheidsuitgaven aan onderwijs. Deze indicatoren worden
voor tabel 14.3 gecombineerd om tot een totaal aan onderwijsuitgaven
te komen. Sinds 2010 publiceert het CBS de StatLine-tabel ‘Uitgaven aan
onderwijs en CBS/OESO indicatoren’: hierin staan de totale onderwijsuitgaven berekend volgens het CBS. Dit totaal verschilt van dat in tabel
14.3 doordat ook de uitgaven van huishoudens anders dan aan onderwijsinstellingen worden meegenomen. De studieleningen worden bovendien
door het CBS niet in de berekening betrokken, omdat leningen geen echte
uitgaven zijn: ze worden na verloop van tijd terugbetaald.
De overheidsuitgaven aan onderwijs (C) en de uitgaven aan onderwijsinstellingen (D) volgens OESO-definitie zijn ook in de StatLine-tabel opgenomen.

definities. De OCW-uitgaven voor onderwijs gaan voor een groot deel direct
naar onderwijsinstellingen (in 2010 25,4 miljard euro). De rest gaat naar
gemeenten en huishoudens (in 2010 0,8 en 3,8 miljard euro).

Publieke onderwijsuitgaven
Naast OCW dragen ook andere ministeries bij aan het totaal van de onderwijsuitgaven. Zij bekostigen agrarische of zorgopleidingen (EL&I en VWS) of
geven subsidies en fiscale regelingen aan bedrijven als deze stageplaatsen of
leerwerkplekken beschikbaar stellen. Lagere overheden (vooral gemeenten)
geven meer uit aan onderwijs dan ze van OCW ontvangen (in 2010 2,6 miljard
euro meer). In 2010 bedroegen de totale publieke onderwijsuitgaven (van
OCW, andere ministeries en van gemeenten en provincies) 34,7 miljard euro.
Uitgaven voor beroepsopleidingen als die voor defensie of de politie zijn niet
opgenomen in de publieke onderwijsuitgaven.

Totale uitgaven voor onderwijs

Met het CBS is een overzicht samengesteld, dat de aansluiting weergeeft
tussen de uitgaven voor onderwijs van OCW en de gegevens van de OESO,
volgens internationale definities. Voor de uitgaven van OCW wordt
uitgegaan van de uitgaven die in de jaarverslagen aan het parlement
worden verantwoord. De aansluittabel begint daarom met de gegevens van
OCW. Achtereenvolgens worden dan de aanpassingen op de uitgaven van
OCW weergegeven, die nodig zijn om aan te sluiten op de internationale

De totale onderwijsuitgaven van Nederland worden hier gevormd door de
publieke plus de private uitgaven aan onderwijsinstellingen en de publieke
uitgaven aan huishoudens (dit betreft grotendeels studiefinanciering) en
bedrijven (subsidies en fiscale regelingen). De private uitgaven bestaan
uit de uitgaven van bedrijven (voor de begeleiding van duale studenten
en contractonderzoek aan universiteiten en hogescholen) en de uitgaven
van huishoudens aan onderwijsinstellingen. De uitgaven voor duale
studenten vormen het grootste deel. Daarnaast zijn er uitgaven van buitenlandse organisaties aan contractonderzoek dat zij door Nederlandse hoger
onderwijsinstellingen laten uitvoeren. Private uitgaven aan interne bedrijfsopleidingen zijn niet opgenomen. Ook private onderwijsuitgaven anders
dan aan onderwijsinstellingen zijn hier niet meegenomen.

Figuur 14.3 | Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs

Figuur 14.4 | Verklaring voor Figuur 14.3

Uitgaven voor onderwijs, 2010 (x € 1 mld)

per hoofdstuk, inclusief overige uitgaven (x 1 mld)

Internationaal afstemmen van OCW-uitgaven

Buitenland

Andere

OCW

ministeries

a3. 3,8

Ouders /

(a4. 0,1)

deelnemers

d1. 2,6

d2. 1,2

a2. 0,8

Lagere
overheden
f. 0,2

c2. 0,2
b1.1,7

a1. 25,4

c1.
c2.
d1.
d2.
e.
f.

c1. 3,2

Onderwijsinstellingen

Totale uitgaven 36,3

Stroom
a1.
a2.
a3.
a4.
b2.
b1.

e. 3,3

b2. 0,5

206 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Bedrijven

Verklaring uitgaven
OCW direct aan onderwijsinstellingen
OCW aan lagere overheden (gemeenten)
Studiefinanciering (bruto OCW-uitgaven)
Deel studiefinanciering (subsidie voor les- en collegegelden)
Belastingkorting voor leerbedrijven
Andere ministeries aan onderwijsinstellingen (hierin zijn ook aan OCW verstrekte
FES-gelden opgenomen en Rijksuitgaven aan contractonderzoek aan hoger
onderwijsinstellingen)
Gemeenten en provincies aan onderwijsinstellingen
Uitgaven aan leerlingenvervoer door gemeenten
Uitgaven huishoudens aan gesubsidieerde en private onderwijsinstellingen
Boeken en leermiddelen (aan niet-onderwijsinstellingen) en openbaar vervoer
Bedrijven aan onderwijsinstellingen
Inkomsten van organisaties in het buitenland (contractonderzoek)

Samengestelde stromen
Totale publieke onderwijsuitgaven:
Uitgaven aan onderwijsinstellingen:
Totale onderwijsuitgaven:

a1+a3+b1+b2+c1+c2
a1+c1+b1+d1+e+f
a1+a3-a4+b1+c1+c2+d1+e+f

In Tabel 14.3
Totaal onder C
Laatste regel onder D
Totaal onder D

Tabel 14.3 | Nationale onderwijsuitgaven (x € 1 mln); Aansluittabel CBS (OESO) / OCW
Bron
OCW

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

A) Uitgaven OCW

CBS

Totaal uitgaven

26.435

27.534

29.341

31.920

34.733

36.285

http://statline.cbs.nl Onderwijs –

Totaal ontvangsten

1.396

1.164

1.422

1.985

2.123

2.216

2.549

Onderwijs financieel

Gesaldeerde uitgaven

25.892

27.028

28.816

31.317

34.090

35.502

36.276 33.203

.

.

37.172 33.964
1.191

CBS verstrekte detailgegevens
Uitgaven Kinderopvang (overige uitg. toegerekend)

. -2.037,2 -2.788,4 -2.995,9 -3.227,4

Toelichting

Uitgaven Cultuur (overige uitg. toegerekend)

- B) Onderwijsuitgaven andere

Uitgaven Wetenschap (overige uitg. toegerekend)

-823,9

-849,1

-938,7

-982,1 -1.028,4 -1.181,6 -1.252,7

OCW onderwijsuitgaven

23.379

24.451

26.188

26.669

.

-1.689,2 -1.727,7 -1.689,5 -1.628,7 -1.824,6 -1.823,2 -1.892,8 -1.866,8
-923,8

ministeries: de uitgaven van de
ministeries van EL&I, VWS, de voor

28.449

29.501

29.903 30.412

onderwijs aan OCW verstrekte
FES-gelden, de belastingkorting

B) Rijksuitgaven voor onderwijs

voor leerbedrijven en Rijksuitgaven

Aanpassing uitgaven OCW aan OESO-definitie

aan contractonderzoek bij hoger

OCW onderwijsuitgaven volgens OESO

onderwijsinstellingen

Onderwijsuitgaven andere ministeries

1.191

1.259

1.523

1.645

1.796

1.926

2.146

- B) Lesgelden voor vo (t/m 2004) en

Rijksuitgaven voor onderwijs

24.121

25.482

27.226

27.857

30.028

31.400

32.152

-450

-228

-484

-457

-217

-28

104

22.929

24.223

25.704

26.212

28.232

29.474

30.007

bve zijn opgenomen in de private
uitgaven van huishoudens aan de

C) Overheidsuitgaven aan onderwijs

onderwijsinstellingen in onderdeel D

Onderwijsuitgaven lagere overheden (netto)

2.677

2.665

2.260

2.400

2.519

2.600

2.622

- C) Onderwijsuitgaven van lagere

Overheidsuitgaven aan onderwijs

26.798

28.147

29.486

30.258

32.548

34.000

34.774

overheden: uitgaven van de gemeenten,
gemeenschappelijke regelingen en

D) Totale onderwijsuitgaven

provincies

Onderwijsuitgaven huish. (ouders/deelnemers)

2.351

2.246

2.265

2.305

2.422

2.471

2.564

- D) Uitgaven door huishoudens

Onderwijsuitgaven bedrijven/ non-profitinst.

2.407

2.471

2.465

2.813

3.038

3.304

3.338

aan gesubsidieerde en private

Onderwijsuitgaven buitenland

79

107

113

100

187

192

202

onderwijsinstellingen waaronder les-,

Consolidatie

-431

-391

-371

-434

-480

-572

-617

cursus- en collegegelden en (vrijwillige)

Totale onderwijsuitgaven

31.203

32.580

33.957

35.041

37.714

39.395

40.261

ouderbijdragen

waarvan aan onderwijsinstellingen

28.312

29.594

30.223

31.622

33.393

35.568

36.327

- D) Uitgaven door bedrijven aan
particulier onderwijs, contractonderzoek
in het wo en hbo en de begeleiding van
stagiairs en duale leerlingen
- D) De totale onderwijsuitgaven
betreﬀen hier de publieke en private
uitgaven aan instellingen voor regulier
onderwijs en de publieke uitgaven voor
onderwijs aan huishoudens en bedrijven
volgens OESO-definitie
- D) Dubbeltellingen van bepaalde
geldstromen in de totale
onderwijsuitgaven worden voorkomen
m.b.v. de post consolidatie

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 207

14 | Bijlagen

Cijfers en indeling hoger onderwijs

Vergelijking van OCW, CBS en internationale organisaties
Naar aanleiding van de cijfers in de paragraaf ‘Hoger onderwijs internationaal’ worden in deze bijlage de verschillen en overeenkomsten in de
cijfers en indeling van OCW en CBS over het hoger onderwijs toegelicht.
De cijfers over het hoger onderwijs (ho) zoals die in Kerncijfers 2007-2011
staan, zijn gebaseerd op de gegevens uit de bestanden ‘1 cijfer HO’ van
DUO. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) baseert de cijfers die het
publiceert over het hoger onderwijs op precies dezelfde bestanden. Toch
zijn er verschillen. Het totaal aantal ingeschrevenen in het ho is wel precies
gelijk, maar het aantal ingeschrevenen in het hoger beroepsonderwijs (hbo)
en in het wetenschappelijk onderwijs (wo) verschilt. Dit komt doordat de
OCW-cijfers als gevolg van bekostigingsrichtlijnen gecorrigeerd zijn voor
dubbele inschrijvingen. Het gaat daarbij om studenten die zowel bij het
hbo als bij het wo zijn ingeschreven. Bij de OCW-cijfers tellen de totalen
voor hbo en wo op tot het totaal ho. In de publicaties van het CBS tellen de
totale aantallen hbo- en wo-ingeschrevenen niet op tot het totaal aantal
ingeschrevenen in het ho, omdat studenten die zowel een hbo- als een
wo-opleiding volgen in beide cijfers zijn meegeteld. Voor het totaal aantal
ingeschreven in het ho zijn deze studenten wel maar één keer geteld. In
tabel 14.4 is het voorgaande cijfermatig in beeld gebracht. De cijfers hebben
betrekking op het studiejaar 2008/09, omdat deze cijfers gebruikt zijn in de
tabel waarin het hoger onderwijs in Nederland vergeleken wordt met andere
landen. Het studiejaar 2008/09 is het meest recente jaar waarover Eurostat
gegevens beschikbaar heeft.
Een tweede verschil tussen OCW en CBS is de gehanteerde indeling naar
studierichting. OCW gebruikt de indeling naar negen HOOP-gebieden,
het CBS en internationale organisaties zoals Eurostat en OESO gebruiken
de ISCED-indeling in acht categorieën. HOOP staat voor Hoger Onderwijs
en OnderzoeksPlan en ISCED voor International Standard Classification
of Education. Tabel 14.5 laat zien hoe deze twee indelingen zich tot elkaar
verhouden met betrekking tot het aantal ingeschrevenen in het hoger
onderwijs in het studiejaar 2008/09.
De indelingen verschillen zodanig dat het niet mogelijk is om een directe
aansluittabel te maken. Geen enkel HOOP-gebied past integraal in een
ISCED-categorie of omgekeerd. De meeste cellen waarin veel studenten
worden geteld, zijn echter over het algemeen goed te verklaren. De
studenten uit het HOOP-gebied ‘Onderwijs’ bijvoorbeeld zitten praktisch
allemaal in de ISCED-categorie ‘Onderwijs’. Omgekeerd is dat niet zo, 15,0
duizend ingeschrevenen uit de ISCED-categorie ‘Onderwijs’ worden in de
HOOP-indeling onder ‘Gedrag en Maatschappij’ geteld; dit zijn studenten in
de pedagogische studies en onderwijskunde.
208 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Het HOOP-gebied ‘Landbouw en natuurlijke omgeving’ is in de ISCEDindeling verdeeld over verschillende categorieën. Dit komt voornamelijk
doordat de Wageningen Universiteit in haar geheel en ongedeeld tot het
HOOP-gebied ‘Landbouw’ wordt gerekend. De meer sociaal, economische
en bedrijfskundige studies in Wageningen worden in de ISCED-indeling
gerekend tot ‘Sociale wetenschappen, bedrijfskunde en rechten’, terwijl
studies als biotechnologie, voedingsmiddelentechnologie en tuin- en
landschapsinrichting vallen onder ‘Techniek, industrie en bouwkunde’.
Daarnaast wordt diergeneeskunde uit de ISCED-categorie ‘Landbouw en
diergeneeskunde’ in de HOOP-indeling tot ‘Gezondheidszorg’ gerekend.
Ook het HOOP-gebied ‘Techniek’ is in de ISCED-indeling verdeeld over
verschillende categorieën. Hierbij moet bijvoorbeeld worden gedacht
aan grafische en industriële vormgeving en ‘Kunst en techniek’ die in de
ISCED-indeling onder ‘Taalwetenschappen, geschiedenis en kunst’ vallen,
technische bedrijfs- en bestuurskunde dat tot ‘Sociale wetenschappen,
bedrijfskunde en rechten’ wordt gerekend en biomedische technologie en
medisch laboratoriumonderzoek uit de ISCED-categorie ‘Gezondheidszorg
en welzijn’. De ISCED-categorie ‘Persoonlijke dienstverlening, vervoer,
milieu en veiligheid’ tenslotte, kent geen vergelijkbare categorie in de
HOOP-indeling en is dus verdeeld over verschillende HOOP-gebieden. Het
zwaartepunt ligt in het HOOP-gebied ‘Economie’.

Tabel 14.4 | Ingeschrevenen hoger onderwijs, 2008/09 (x 1.000)
Bron

OCW/EL&I-cijfers

1 cijfer HO, OCW, CBS

OCW

EL&I

Totaal

hbo

374,9

7,9

382,8

Toelichting

wo

214,0

5,2

219,2

- Aantallen op teldatum 1 oktober 2008

Totaal hoger onderwijs

588,9

13,1

602,0

CBS-cijfers
hbo

Bron

383,7

wo

220,5

Totaal incl. dubbele inschrijvingen

604,2

Dubbele inschrijvingen

-2,2

Totaal hoger onderwijs

602,0

Tabel 14.5 | Ingeschrevenen hoger onderwijs naar studierichting, 2008/09 (x 1.000)

1 cijfer HO, OCW, CBS

HOOP-gebieden
sector

Toelichting
- Aantallen op teldatum 1 oktober 2008

onderw. landb. & natuur techn. gezondh. econ. rechtgedrag & taal & Totaal

overstijg.

nat. omg.

maats. cultuur

ISCED-categorieën
Onderwijs

0,0

65,8

0,7

0,3

0,0

0,0

0,0

0,0

15,0

0,0

81,9

Taalwetensch., geschiedenis en kunst

2,0

0,1

0,0

0,1

7,4

0,0

1,3

0,0

2,1

40,2

53,2

Sociale wetensch., bedrijfsk. en rechten 0,0

0,0

2,3

0,3

7,9

0,1 135,8 27,0

46,2

7,4 227,1

Natuurwetensch., wiskunde en inform. 0,0

0,0

1,3

11,5

19,0

0,2

6,3

0,0

0,0

0,0

38,3

Techniek, industrie en bouwkunde

0,0

0,0

2,3

0,4

46,6

0,0

0,0

0,0

0,7

0,6

50,7

Landbouw en diergeneeskunde

0,0

0,0

5,1

0,0

0,0

1,5

0,0

0,0

0,0

0,0

6,5

Gezondheidszorg en welzijn

0,0

0,0

0,2

3,7

4,7

60,8

0,2

0,0

35,8

0,0 105,5

Pers. dienstverl., verv., milieu en veiligh. 0,0

0,0

1,2

0,3

3,0

1,3

30,3

0,0

2,4

0,0

38,6

Onbekend

0,0

0,0

0,0

0,3

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,3

Totaal

2,0

65,9

13,2

16,9

88,6

63,8 174,0 27,0

102,1

48,4 602,0

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 209

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

A. Algemeen

B. Financiën

Gerelateerd aan de OCW-begroting
De in deze publicatie gepresenteerde informatie over ontwikkelingen en
prestaties op het terrein van onderwijs, cultuur en wetenschap betreft
voornamelijk de sectoren die voorkomen op de begroting van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Leerlingen en uitgaven voor
onderwijs vallend onder het Ministerie van Economische zaken, Landbouw
en Innovatie (EL&I) worden echter ook vermeld.

Herziening 2008 van statistiek onderwijsuitgaven
Bij deze herziening is gebruik gemaakt van nieuw beschikbare bronnen. Dit
heeft ervoor gezorgd dat de grootste ontbrekende onderdelen in de statistiek
nu opgevuld zijn. Dit betreft de uitgaven aan particulier onderwijs en de
uitgaven van bedrijven voor duale leerlingen en stagiaires. Daarnaast is de
bestaande statistiek kritisch bekeken. Dit heeft tot diverse verbeteringen
geleid voor onder andere de integratie van overheidsstromen, de uitgaven
aan R&D en de uitgaven van huishoudens.
De totale uitgaven van huishoudens en bedrijven aan particuliere
opleidingen bedroegen in 2006 bijna 1,2 miljard euro. Het gaat om ongeveer
190 duizend deelnemers. Huishoudens betalen gemiddeld tweederde deel
van de deelnemersbijdragen, bedrijven betalen gemiddeld éénderde van
de bijdragen voor hun werknemers. Meer informatie over de uitgaven aan
particuliere opleidingen is te vinden in het CBS-webartikel: Particulier
onderwijs groeit sneller dan gesubsidieerd onderwijs.

Definities
In deze publicatie is ernaar gestreefd eenduidige definities te hanteren,
zodat voor de verschillende onderwijssectoren de cijfers onderling
vergelijkbaar zijn. De definities sluiten primair aan bij wat in de begroting en
het jaarverslag van OCW gebruikelijk is. Deze kunnen daarom afwijken van
andere bronnen zoals het CBS en het onderwijsverslag.
In de internationale vergelijking worden ook vaak andere definities
gehanteerd. Daarom zijn hier gepresenteerde gegevens niet zonder meer
vergelijkbaar met de internationale. Ze zijn wel herleidbaar.
Voorlopige gegevens
Gegevens, die bij het laatste jaar worden getoond, zijn, met uitzondering
van de financiële gegevens, voorlopig.
Afronding
Door afronding kan het voorkomen, dat de totalen niet geheel
overeenkomen met de som van de getoonde getallen.
Verklaring van de gehanteerde tekens
.
niet van toepassing
-(nog) niet ter beschikking
0,0
minder dan vijfhonderdste van de gekozen eenheid (dus niet
altijd gelijk aan nul)
(xx)
het getal xx is niet opgeteld in het totaal
2007
uitgaven in kalenderjaar 2007, aantal op een peildatum in 2007,
uitstroom in schooljaar 2006/07 of instroom in schooljaar
2007/08; de peildatum is 1 oktober tenzij anders vermeld.
Een voorbeeld voor de uitstroom 2007 is het aantal gediplomeerden van schooljaar 2006/07.

Onderwijsuitgaven (belangsrijkste mutaties; Bron: CBS)
1995
2000
Mln euro
Voor revisie
16.600
21.210

29.935

Totale bijstelling
Particulier onderwijs
Duaal onderwijs
Integratie overheidsstromen
R&D
Uitgaven huishoudens
Overige aanpassingen

1.625
608
820
–17
155
106
-47

2.617
748
1.177
578
129
99
-114

4.022
1.154
1.694
938
404
233
-402

Na revisie

18.225

23.828

33.956

2006

De uitgaven van bedrijven aan beroepspraktijkvorming bedroegen in 2006
bijna 1,7 miljard euro en werden grotendeels aan beroeps-opleidingen in
het mbo besteed. Tegenover de kosten van bedrijven staat overigens ook
een belastingkorting van de overheid van 180 miljoen euro. Meer informatie
over dit onderwerp is te vinden in het webartikel: Bedrijven besteden 1,7
miljard euro aan beroepsonderwijs.
De overige aanpassingen leidden in 2006 tot een verhoging van de totale
onderwijsuitgaven van 1,2 miljard euro.

210 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Diverse begrippen voor financiën
Een toelichting van de revisie door het CBS vindt u via deze URL:
http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/9210FC61-D9C9-484F-AC4267B3A974B360/0/13J998_Toelichtingopderevisievandeonderwijsuitgaven.pdf.
Herziening BBP
Het CBS voert elke vijf tot tien jaar een revisie van de Nationale rekeningen
door. Hierbij wordt ook het BBP aangepast aan meer recente inzichten.
Herziening 1999
Op grond van EU-verordeningen zijn per 1 mei 1998 enkele definities en
berekeningsmethoden voor de bepaling van het BBP gewijzigd.
In de herziening komt de toegenomen betekenis van de dienstverlening en
de kennis- en informatie-economie naar voren.
Door de herziening en een verbetering van de kwaliteit van de statistische
gegevens heeft het CBS in 1999 zijn BBP-bedragen voor 1995 tot en met 1998
met ongeveer 14,5 miljard euro opwaarts bijgesteld (+4,2 procent).
Herziening 2005
De resultaten voor het revisiejaar 2001 zijn in het persbericht van het CBS van
20april 2005 gepubliceerd en uitgebreid toegelicht in de revisiepublicatie
‘Nationale rekeningen 2004 Revisie 2001‘ van augustus 2005.
Het doel van de revisie 2005 is veranderingen in concepten en definities in
te voeren. Dit berust op internationale afspraken. De Nationale rekeningen
sloten hierna beter aan op de economische werkelijkheid zoals die gemeten
wordt met nieuwe en herziene statistieken.
Het Bruto Binnenlands Product (BBP) van 2001 is door
deze herziening van definities en ramingsmethoden ruim 18 miljard euro
hoger dan eerder werd gepubliceerd. Dat komt overeen met een bijstelling
van 4,3 procent. In 2006 zijn de gereviseerde cijfers voor de jaren 1995 tot
en met 2000 op Statline beschikbaar gekomen en begin 2007 ook de cijfers
vanaf 1987.
In 2007 zijn de cijfers vanaf 2004 bijgesteld. Ook zijn herziene cijfers vanaf
1969 bepaald (‘Nationale rekeningen 2006‘). De meest recente raming is
gepubliceerd in een CBS mededeling van 26 maart 2009.

BBP en BNP
• Het Bruto Binnenlands Product (BBP) is de som van de lonen, salarissen
en sociale lasten, de indirecte belastingen minus subsidies, de afschrijvingen en het overig inkomen (netto).
• Het Bruto Nationaal Product (BNP) is gelijk aan het BBP vermeerderd met
het saldo van uit het buitenland ontvangen primaire inkomens.
In andere publicaties kan men andere bedragen en BBP-percentages
aantreffen voor de onderwijsuitgaven. Deze berusten op andere definities of
eerder vastgestelde waarden, die vervolgens zijn bijgesteld (gereviseerd). Ze
kunnen daarom afwijken van de hier getoonde cijfers.
Lopende en constante prijzen
Tenzij anders vermeld zijn alle bedragen in Kerncijfers OCW uitgedrukt
in werkelijke bedragen van het betreffende jaar (lopende prijzen). Bij een
beschouwing van de ontwikkeling van financiële kengetallen in de tijd
wordt soms rekening gehouden met de waarde uitgedrukt in prijzen van
één bepaald jaar. Waar dat gebeurt, wordt meestal gebruikt gemaakt van de
prijsindex van het BBP (pBBP).
Gesaldeerde uitgaven van OCW
Dit zijn uitgaven van OCW verminderd met een deel van de ontvangsten
van OCW. Uitgaven worden gesaldeerd met ontvangsten als die zijn
ontstaan door terugbetalingen of afrekeningen van eerder door OCW teveel
uitgekeerde bedragen.
Alle ontvangsten uit voor OCW externe financieringsbronnen, zoals
ministerie van Financiën, andere ministeries, onderwijsdeelnemers en
reclamegelden worden niet gesaldeerd met de uitgaven van OCW. Deze
ontvangsten dragen bij aan een verhoging van het uitgaven¬niveau.
Voorbeelden hiervan zijn: lesgelden, doelsubsidies van andere departementen (zoals voor TNO), reclame-inkomsten (media) en FES-gelden.
Bij studiefinanciering worden alle ontvangsten afgetrokken; dus ook de
terugbetalingen van eerder verstrekte leningen en de rente daarover.
Overige uitgaven van OCW
Naast de uitgaven die OCW verantwoordt bij de begrotingsartikelen van de
beleidsterreinen po, vo, bve, hbo, wo, sfb, owb en cultuur zijn er ook andere
uitgaven. Dit betreft overige programma-uitgaven en apparaatsuitgaven die
niet bij voornoemde begrotingsartikelen zijn ondergebracht.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 211

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Deze ‘overige uitgaven’ worden voor bepaalde figuren en tabellen
toegerekend aan de OCW-uitgaven voor de beleidsterreinen po, vo, bve, hbo,
wo, sfb, owb en cultuur. Dit gebeurt naar rato van de gesaldeerde uitgaven
voor deze beleidsterreinen.
Uitgaven van OCW voor een onderwijssector
Het totaal van de uitgaven van OCW voor de instandhouding en exploitatie
van een sector binnen het onderwijsstelsel. Hierin zijn de apparaatskosten
van OCW niet opgenomen.
Gesaldeerde uitgaven OCW voor een onderwijssector
‘Uitgaven van OCW voor een onderwijssector’ verminderd met de
ontvangsten van OCW, die zijn ontstaan door terugbetalingen of afrekeningen van eerder door OCW teveel uitgekeerde bedragen.
Uitgaven OCW voor onderwijs
Het totaal van de gesaldeerde uitgaven van OCW voor zover bedoeld voor het
onderwijs aan de reguliere onderwijsdeelnemers.
Belangsrijkste verschillen in bekostiging van OCW voor de onderscheiden
onderwijssectoren:
• po en vo exclusief huisvestingsuitgaven (via gemeenten);
• vo en bve (mbo) inclusief lesgelden (door OCW geïnd);
• bve (mbo) educatie apart vermeld en exclusief cursusgelden;
• hbo en wo exclusief collegegelden;
• wo inclusief uitgaven onderzoek en academiche ziekenhuizen;
• alle uitgaven zijn exclusief studiefinanciering;
• alle uitgaven zijn exclusief overige programma-uitgaven en apparaatskosten.
Onderwijs- en onderzoeksuitgaven wo
Bij de universiteiten zijn onderwijs en onderzoek verweven. Om de uitgaven
per student in het wo toch enigszins vergelijkbaar te maken met die in de
andere onderwijssectoren zijn de totale uitgaven gesplitst in onderwijs- en
onderzoeksuitgaven. Voor het berekenen van de onderwijsuitgaven in het
wo worden de uitgaven vermenigvuldigd met een factor. Deze factor is
berekend uit de verhouding tussen de inzet van wetenschappelijk personeel
(wp) voor onderzoek volgens de kengetallen universitair onderzoek (KUOZ)
en de totale formatie wp (WOPI). In deze verdeling wordt ook rekening
gehouden met de rijksbijdrage aan academische ziekenhuizen en de
bekostiging van overige instellingen wo.

212 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Bekostiging overige instellingen wo
Onder de overige instellingen vallen de instellingen van internationaal
onderwijs, kerkelijke opleidingen en de Open Universiteit.
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
‘Gesaldeerde uitgaven OCW voor een onderwijssector’ voor onderwijs in een
jaar gedeeld door het ‘aantal onderwijsdeelnemers in een onderwijssector’
op de peildatum in hetzelfde jaar. In het kengetal uitgaven per onderwijsdeelnemer zijn als regel alle uitgaven op het beleidsterrein, bestemd voor
het onderwijs aan de betreffende onderwijsdeelnemers aan de bekostigde
instellingen, opgenomen.
Voor het ho zijn de aantallen studenten per kalenderjaar gebruikt.
Deze zijn berekend uit de aantallen op twee opeenvolgende peildata in de
verhouding 2/3 voor jaar t-1 en 1/3 voor jaar t.
Overige bijdragen aan onderwijsinstellingen
Naast de rechtstreekse bekostiging door het ministerie van OCW krijgen
onderwijsinstellingen inkomsten via gemeenten (onder andere van OCW
voor educatie en voor de huisvesting van primair en voortgezet onderwijs)
en van de onderwijsdeelnemers zelf. De laatste betreffen de cursus- en
collegegelden die aan de regionale opleidingen centra (ROC’s) en instellingen voor hbo en wo worden betaald.
Verder kunnen instellingen ook andere inkomsten genereren, bijvoorbeeld
vrijwillige ouderbijdragen, bijdragen van gemeenten voor deelname aan
projecten en opbrengsten van derden (contractonderwijs en -onderzoek).
Bijdragen aan instellingen per deelnemer
De kosten die instellingen maken voor het verzorgen van het onderwijs
aan de onderwijsdeelnemers zijn voornamelijk gebaseerd op de middelen
die instellingen ontvangen van derden. Dit instellingsbudget omvat
zowel de rijksbijdrage, de gemeentelijke bijdrage als het collegegeld.
Wat nog ontbreekt in deze opsomming zijn private bijdragen anders dan
cursus- en collegegelden, zoals vrijwillige ouderbijdragen, sponsorgelden
en dergelijke. Informatie hierover is nog onvolledig en daarom niet
opgenomen in de bijdragen aan instellingen.
De Bijdragen aan instellingen (in eerdere versies van Kerncijfers OCW ook
wel instellingskosten genoemd) zijn als volgt berekend:
• voor het po, vo en mbo: OCW-uitgaven per deelnemer plus een
opslag voor gemeentelijke bijdragen (voor po en vo voornamelijk
huisvesting);
• voor het hbo en wo: OCW-uitgaven per student (inclusief
huisvesting) plus collegegelden per student.

Uitgaven voor educatie per volwassen inwoner
De directe uitgaven aan de educatie gedeeld door het aantal inwoners van 18
tot en met 64 jaar in Nederland op 1 januari van het jaar.
Uitgaven als percentage van de rijksuitgaven
Zowel de totale OCW-uitgaven als de OCW-uitgaven voor onderwijs, cultuur
en wetenschap afzonderlijk worden uitgedrukt in een percentage van de
totale rijksuitgaven. Hierbij is de teller gelijk aan de gesaldeerde uitgaven
van OCW en de noemer gelijk aan de totale rijksuitgaven volgens het
Rijksjaarverslag (voor prognoses van de Miljoenennota), verminderd met
de uitgaven nationale schuld op transactiebasis (en bij Miljoenennota: ook
aanvullende posten).
Onderwijs- en onderzoeksuitgaven als percentage BBP
Vooral de onderwijsuitgaven worden uitgedrukt in een percentage van het
BBP. Dit gebeurt om deze uitgaven te kunnen vergelijken met die van andere
landen. Ook de uitgaven voor onderzoek worden om deze reden in een
percentage van het BBP uitgedrukt.
Eerder of elders gepubliceerde cijfers kunnen gebaseerd zijn op
BBP-bedragen van voor de revisie 2005 van het BBP en deze zijn dan niet
vergelijkbaar met de gegevens in deze editie van Kerncijfers OCW.
Financieringsbronnen
In de schema’s met geldstromen worden ook gegevens getoond van
andere financieringsbronnen dan OCW. Dit betreft onder andere de private
bijdragen en de gemeentelijke uitgaven. Verder zijn gelden afkomstig van
andere ministeries en het ‘Fonds Economische Structuurversterking’ (FES).
De gegevens hiervoor zijn voornamelijk afkomstig van het CBS.
Gemeentelijke bijdragen
In de gemeentelijke bijdrage is het saldo van uitgaven en ontvangsten voor
onderwijs verwerkt, zoals berekend door het CBS. Het CBS verkrijgt deze
gegevens uit de gemeenterekeningen.
Voor de gemeentelijke uitgaven en ontvangsten zijn de bedragen gebruikt
die het CBS hanteert in de nationale onderwijsstatistiek.
FES
Het FES wordt beheerd door de ministers van Economische Zaken (EZ) en
Financiën, en wordt gevoed vanuit bepaalde aardgasbaten en opbrengsten
uit het vervreemden van vermogensbestanddelen van het Rijk, zoals etherfrequenties.

Uit het FES kunnen bijdragen worden toegekend aan andere begrotingen
van het Rijk voor de financiering van investeringsprojecten van nationaal
belang, waarmee beoogd wordt de economische structuur te versterken. Het
fonds is dus een verdeelfonds; de feitelijke projectuitgaven worden geraamd
en verantwoord op de andere begrotingshoofdstukken.

Financiële kengetallen van instellingen
Regeling jaarverslaggeving Onderwijs.
Vanaf het verslagjaar 2008 is voor alle bekostigde scholen en universiteiten
de regeling Jaarverslaggeving Onderwijs ingevoerd. Deze regeling bevat de
inrichtingsvoorschriften en modellen voor het jaarverslag en vervangt de
diverse voormalige brochures. De nieuwe regeling is grotendeels afgestemd
op de BW/RJ-voorschriften waardoor voor de inrichting van de jaarrekening
een nauwe aansluiting is ontstaan met hetgeen ook in de private sector
gebruikelijk is.
Jaarverslaggeving voor scholen omvat echter meer dan alleen jaarcijfers.
Juist op het punt van de niet-financiële informatie wordt op tal van
manieren gestimuleerd dat de scholen in hun jaarverslag een volledige en
toegankelijk beschrijving geven van alle belangrijke bedrijfsprocessen en de
financiële implicaties daarvan, en dat zij actief een dialoog aangaan met alle
betrokken partijen in de directe omgeving van de school of universiteit.
Actuele thema’s rond de jaarverslaggeving van scholen zijn onder andere het
plan voor de invoering van de nieuwe methodiek XBRL voor gegevensuitwisseling, de discussie over vermogensvorming (Rapport commissie Don),
de nieuwe regeling voor het beleggen en belenen van publieke middelen,
en de discussie over het al dan niet inrichten voor een voorziening voor
toekomstige BaPo verplichtingen.
De website met actuele informatie over de regeling Jaarverslaggeving
Onderwijs wordt drukbezocht. (http://www.minocw.nl/publicatie/982/
Richtlijn-Jaarverslag-Onderwijs.html)
Baten en lasten
Baten en lasten worden vermeld bij de informatie over de jaarrekeningen
van onderwijsinstellingen. Het betreft de geconsolideerde ontvangsten
(baten) en uitgaven (lasten) voor de sectoren po, vo, bve, hbo, wo en owb.
De gegevens zijn afkomstig van DUO. In de tabellen zijn ook de financiële en
de buitengewone baten en lasten opgenomen. De getoonde cijfers betreffen
dus gegevens over de totale bedrijfsvoering van de instellingen.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 213

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Solvabiliteit 1
De solvabiliteit geeft aan welk deel van de bezittingen (activa) zijn
gefinancierd met eigen vermogen (exclusief voorzieningen). Solvabiliteit 1 is
gedefinieerd als (eigen vermogen + aandeel derden) / totaal vermogen.
Solvabiliteit 2
Als solvabiliteit 1, echter met het verschil dat dit kengetal niet wordt
beïnvloed door het niveau van de voorzieningen. Solvabiliteit 2 is gedefinieerd als (eigen vermogen + aandeel derden + egalisatierekening + voorzieningen) / totaal vermogen.

Signaleringsgrenzen financiële kengetallen
Naar aanleiding van de behandeling van de begroting van OCW in de Tweede
Kamer heeft OCW signaleringsgrenzen ontwikkeld voor de kengetallen
betreffende de financiële positie van onderwijsinstellingen. De grenzen
hebben betrekking op de vermogenspositie (solvabiliteit exclusief voorzieningen) en het exploitatieresultaat (rentabiliteit).
• Minimumgrens:
Het kengetal zou hier niet (meerjarig) onder moeten komen. Gebeurt dat
wel dan zou de financiële positie zorgwekkend kunnen worden.

Liquiditeit (current ratio)
De liquiditeitsratio geeft aan in welke mate de instelling aan haar verplichtingen op korte termijn kan voldoen. De liquiditeit is gedefinieerd als
vlottende activa / kortlopende schulden.

• Maximumgrens:
Het kengetal zou hier niet (meerjarig) boven moeten komen. Gebeurt dat
wel dan worden de ontvangen middelen onvoldoende besteed aan het doel
waarvoor ze zijn bedoeld.

Rentabiliteit
Dit kengetal geeft aan welk deel van de totale baten c.q. opbrengsten over
blijft na aftrek van de lasten c.q. kosten. De rentabiliteit van de gewone
bedrijfsvoering is gedefinieerd als resultaat gewone bedrijfsvoering / totale
baten uit gewone bedrijfsvoering (baten + financiële baten) x 100 procent.

Weerstandsvermogen vo
Solvabiliteitsratio vo
Solvabiliteitsratio bve en ho
Rentabiliteit (in procenten)

Weerstandsvermogen
Dit kengetal weerstandsvermogen geeft de verhouding aan tussen het eigen
vermogen en de totale baten, met uitzondering van de bijzondere baten. Het
kengetal wordt uitgedrukt in een percentage.
Het kengetal weerstandvermogen resulteert uit de bevindingen van het
inspectierapport over de vermogenspositie van besturen in het voortgezet
onderwijs.
Onder de experts is geen eenduidigheid over de vraag wat de beste
indicator is voor de financiële positie van een vo-schoolbestuur. De
onderzoekers van de Inspectie stellen vast dat, meer dan solvabiliteit, het
kengetal weerstandsvermogen een beter beeld geeft van de effectiviteit
van het vermogen als middel om de primaire doelstelling van de school te
realiseren. De inspectie heeft ook gekeken naar de hoogte van de signaleringsgrenzen en geconcludeerd dat de percentages van 10 en 40 voldoen.
Inmiddels is de Commissie Vermogensbeheer Onderwijsinstellingen onder
voorzitterschap van prof. Dr. F.J.H. Don van start gegaan.

214 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

minimum
10
0,10
0,10
-3,0

maximum
40
0,45
0,60
+3,0

Voor po zijn nog geen grenzen vastgesteld en de grenzen voor vo zijn nog in
discussie met de sector vo.
Rijksbijdragen per sector
Het totaal van de rijksbijdragen aan onderwijsinstellingen volgens de
jaarrekeningen van de instellingen is niet exact gelijk aan de rijksbijdrage
van OCW aan de instellingen volgens de jaarrekening van OCW. De belangrijkste verschillen zitten in: ‘overig’ (een deel hiervan gaat ook naar de
instellingen), ontvangsten (soms in een ander begrotingsjaar verrekend)
en bijdragen aan instellingen vanuit andere beleidsterreinen (bijvoorbeeld
vanuit bve naar hbo) of bedragen die via gemeenten worden toegekend.
Internationaal
Om de onderwijsuitgaven van Nederland vergelijkbaar te maken met die van
andere landen zijn een aantal aanpassingen nodig. Daarbij is de definitie van
de OESO / Eurostat leidend. Hierna worden de verschillende aanpassingen
beschreven, uitgaande van de totale uitgaven van OCW. Deze aanpassingen
worden door het CBS verwerkt op de gegevens die door het CBS aan de OESO
en Eurostat worden geleverd.

OCW-uitgaven voor onderwijs (basis voor berekening)
De gesaldeerde uitgaven van OCW vormen het beginpunt van de berekening.
Hiervan worden de uitgaven voor wetenschap en cultuur met de daaraan
toegerekende overige uitgaven afgetrokken. Bij het resultaat zijn de
volgende kenmerken van belang:
• de uitgaven van OCW voor onderwijs zijn inclusief de uitgaven voor
onderzoek in het wo; tevens zijn hierin de netto uitgaven voor studiefinanciering opgenomen;
• de rijksbijdrage academische ziekenhuizen is bedoeld als vergoeding
voor de kosten van de leerwerkplekfunctie die academische ziekenhuizen
vervullen. De rijksbijdrage is voor zowel onderwijs, onderzoek als zorg,
maar is wel in zijn geheel opgenomen;
• educatie bestaat uit enerzijds educatieve redzaamheid, waaronder
het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo) en anderzijds
basiseducatie;
• trendbreuk educatie en inburgering: Vanaf 2003 vallen de uitgaven voor
inburgering onder het ministerie van Justitie. Vanaf 2003 zijn alleen de
uitgaven voor educatie opgenomen;
• lesgelden voor het vo (tot en met 2004) en bve worden door OCW geïnd,
namens de onderwijsinstellingen en zijn niet gesaldeerd.
Aanpassing OCW-uitgaven aan internationale definitie
• van de rijksbijdrage academische ziekenhuizen wordt als onderwijsuitgave alleen het onderwijsdeel meegenomen;
• alleen het vavo-gedeelte van educatie wordt tot de totale onderwijsuitgaven gerekend;
• de ontvangsten van OCW voor de studiefinanciering worden niet
gesaldeerd met de uitgaven. Het gaat om terugbetalingen; aflossingen en
renteontvangsten in het kader van WSF en WTOS.
• lesgelden voor vo en bve: het CBS ziet OCW als het doorgeefluik voor
de lesgelden. Ze worden daarom meegenomen als private uitgaven van
huishoudens aan de onderwijsinstellingen;
• de consolidatiemethode van de overheidsuitgaven is vanaf 2004
gewijzigd. Vanaf 2004 zijn niet meer de ontvangen rijksbijdragen volgens
de gemeenterekening bepalend, maar de betaalde rijksbijdragen aan
gemeenten volgens OCW. Beide consolidatiemethoden leiden tot dezelfde
totale publieke onderwijsuitgaven en totale onderwijsuitgaven;
• in de reeks Aanpassing uitgaven OCW aan CBS/OESO-definitie is rekening
gehouden met de ‘Verrekening met andere ministeries’. Hierin komen de
aan OCW toegekende FES-gelden voor. Het CBS ziet deze niet als uitgaven
van OCW, maar als uitgaven aan onderwijs door andere ministeries;
• De overige verschillen tussen de berekening van OCW en het CBS zijn
voornamelijk het gevolg van het op verschillende wijzen toerekenen van
de overige uitgaven (apparaatskosten) en van in het verleden toegepaste
correcties.

Publieke uitgaven voor onderwijs
• Het CBS neemt in de rijksuitgaven ook de uitgaven van het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor onderwijs mee. In de bedragen
voor ‘Onderwijsuitgaven andere ministeries’ zijn ook de FES-gelden
opgenomen.
• De onderwijsuitgaven van lagere overheden bestaan uit de uitgaven van
de gemeenten en provincies aan po, vo en bve. De uitgaven van lagere
overheden worden netto weergegeven wat betekent dat de ontvangen
rijksbijdragen voor onderwijs zijn afgetrokken.
Private uitgaven voor onderwijs
• Uitgaven door huishoudens betreffen les-, cursus- en collegegelden en
(vrijwillige) ouderbijdragen en ook de uitgaven aan particulier onderwijs.
• De uitgaven door bedrijven betreffen de uitgaven voor duale studenten en
contractonderzoek in het wo.
• De publieke uitgaven aan huishoudens zijn exclusief de subsidies voor de
collegegelden. Dit deel gaat namelijk via de huishoudens naar de instellingen en maakt dus deel uit van de publieke uitgaven aan instellingen.
Totale uitgaven voor onderwijs
• De totale onderwijsuitgaven betreffen de publieke en private uitgaven
aan huishoudens en instellingen voor regulier onderwijs. Uitgaven voor
boeken en leermiddelen aan andere dan onderwijsinstellingen zitten hier
niet in (onderwijsgerelateerde private uitgaven aan niet-onderwijsinstellingen).
Aanpassingen en consolidatie
In de aansluitingstabel (CBS (OESO) / OCW) komen verschillende aanpassingen en consolidatieslagen voor. De aanpassingen zijn bedoeld om aan te
sluiten op de internationale definities. Door consolidatie wordt voorkomen
dat uitgaven dubbel geteld worden.
Internationaal wordt de studiefinanciering op twee plaatsen gecorrigeerd.
De eerste plaats betreft het afstemmen van de OCW definitie voor
gesaldeerde uitgaven op de internationale definitie. OCW saldeert de
aflossingen en rente op studieleningen. Zij verlagen immers de uitgaven.
Volgens de internationale definitie mag dat niet omdat degenen die aflossen
andere personen zijn dan degenen die studiefinanciering ontvangen (vertragingseffect).
De tweede plaats betreft een consolidatieslag en daarbij wordt verondersteld
dat een deel van de studiefinanciering is bedoeld voor les- en collegegeld.
Dit deel verlaagt daarom de private bijdrage.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 215

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Ook in de uitgaven van de lokale overheid vindt een consolidatieslag plaats.
Vanaf 2004 is de consolidatiemethode van het CBS voor deze uitgaven
gewijzigd. Vanaf 2004 zijn de rijksbijdragen van OCW aan gemeenten,
zoals geboekt door OCW, bepalend voor de cijfers. Daarvoor waren dat de
vastgelegde bedragen in de gemeenterekeningen. In de aansluittabel zijn de
netto uitgaven door gemeenten aan onderwijs opgenomen.
Lesgeld wordt door OCW geïnd en is vervolgens onderdeel van de uitgaven
van OCW aan onderwijs. Het zijn dus van oorsprong private bijdragen.
Lesgelden worden daarom afgetrokken van de OCW-uitgaven om vervolgens
te worden opgenomen in de uitgaven van huishoudens.
Uitgaven voor boeken en leermiddelen worden door het CBS niet
opgenomen in de totaaltelling omdat ze via studiefinanciering worden
gesubsidieerd en er anders een dubbeltelling zou kunnen ontstaan.

C. Onderwijsdeelnemers
In het algemeen zijn de onderwijsdeelnamegegevens van het laatst
gepresenteerde jaar voorlopig. In de volgende editie van Kerncijfers worden
deze voorlopige cijfers vervangen door definitieve cijfers.
Peildatum
De peildatum voor alle onderwijsdeelnemers is 1 oktober.
Eéncijfer
In het 1 cijfer-project dat door OCW gezamenlijk met CBS en andere partijen
is opgezet wordt beoogd om de individuele gegevens van leerlingen/
studenten uit de basisbestanden bij de DUO op een éénduidige manier te
ontsluiten volgens van tevoren vastgestelde definities en algoritmes. In
deze publicatie wordt uitgegaan van aantallen leerlingen/studenten volgens
de definities ‘domein vo’, ‘domein mbo’ en ‘domein ho’, d.w.z. zonder
dubbeltellingen binnen de betreffende sector (vo, mbo en ho). In andere
publicaties kunnen afwijkende definities worden gebruikt, bijvoorbeeld
‘domein instelling’, in dit geval worden studenten die aan meer dan één
instelling staan ingeschreven wel meervoudig geteld.
In deze publicatie is uitgegaan van de 1 cijfer bestanden die beschikbaar
waren in januari 2011.
Aantal onderwijsdeelnemers in een onderwijssector
Het op de peildatum getelde aantal ingeschreven onderwijsdeelnemers in
een onderwijssector.
po: op de peildatum in het schooljaar ingeschreven leerlingen.
vo: op de peildatum in het schooljaar ingeschreven leerlingen.
bve: op de peildatum voor een opleiding in het mbo of vavo ingeschreven
studenten, die voor bekostiging in aanmerking komen.
hbo: op de peildatum in het studiejaar ingeschreven studenten aan
bekostigde opleidingen (volgens de ‘1 cijfer HO’ definitie domein ho ).
wo: op de peildatum in het studiejaar ingeschreven studenten aan
bekostigde opleidingen (volgens de ‘1 cijfer HO’ definitie domein ho ).
Het totaal aantal is inclusief de deeltijdstudenten en extraneï.
Eerstejaars Nederland (hbo en wo)
Eerstejaars Nederland zijn diegenen die voor de eerste keer in Nederland een
hbo- dan wel wo-opleiding gaan volgen.

216 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Instroom in / uitstroom uit de sector
Bij in- en uitstroom gaat het om het aantal onderwijsdeelnemers dat een
sector po, vo, bve, hbo of wo binnenkomt of verlaat. Doorstroom tussen
schoolsoorten in de eigen sector wordt niet meegeteld.
• Instroom betreft deelnemers die in het huidige school-/studiejaar zijn
ingeschreven op de peildatum en in voorgaande school-/studiejaren nog
niet waren ingeschreven in dezelfde onderwijssector.
• Uitstroom betreft deelnemers die in het vorige school-/studiejaar nog wel
waren ingeschreven in die onderwijssector en dit jaar op de peildatum
niet meer. Het jaar van de peildatum, waarin ze voor het eerst niet meer
zijn ingeschreven, geldt als het jaar van uitstroom.
Met betrekking tot het mbo moet de kanttekening gemaakt worden
dat de in-/uitstroomcijfers tot en met 2004 onbetrouwbaar zijn. Omdat
voor die jaren individuele gegevens over mbo-deelnemers ontbraken,
zijn er schattingen gemaakt op basis van opgaven van de herkomst van
instromende deelnemers door de instellingen en op basis van leeftijdsverdeling van de deelnemers. Vanaf 2004 is het onderwijsnummer ingevoerd
in de bve-sector, zodat vanaf 2005 gegevens over instroom en uitstroom
beschikbaar zijn gekomen vanuit de individuele onderwijsnummergegevens. Dit genereert een trendbreuk in de cijferreeksen tussen 2004 en
2005, de cijfers vanaf 2005 geven pas een betrouwbaar beeld.
Instroomcohorten
Bij instroomcohorten gaat het om een vaste groep onderwijsdeelnemers dat
(op een bepaald moment) een sector po, vo, bve, hbo of wo instroomt. Deze
verschillende vaste groepen worden in de tijd gevolgd.
Met deze instroomcohorten kunnen de schoolloopbanen van alle onderwijsdeelnemers in beeld gebracht worden.
Deelnamepercentage aan onderwijs
Het aandeel in de totale bevolking van personen die deelnemen aan het
door de ministeries van OCW en EL&I bekostigde onderwijs naar leeftijd.
Startkwalificatie
Een voltooide opleiding op tenminste hoger secundair niveau. In Nederland
is dit minimaal een diploma op havo, vwo of mbo 2 niveau.
De startkwalificatie wordt internationaal beschouwd als noodzakelijke
voorwaarde om volwaardig deel te kunnen nemen aan de moderne kennissamenleving.

EU-indicator
Jongeren van 18-24 jaar die op het moment van de enquête Labour Force
Survey (LFS) geen startkwalificatie hebben en de daaraan voorafgaande
vier weken niet hebben deelgenomen aan regulieronderwijs, cursussen of
andere korte opleidingen.
• Nieuwe vsv’ers
Alle leerlingen van 12-22 jaar die in een bepaald schooljaar zonder
startkwalificatie het onderwijs verlaten. Aantallen hebben betrekking
op het verschil tussen twee peildata. Bijvoorbeeld het aantal voortijdig
schoolverlaters voor het schooljaar 2004/05 wordt bepaald door per
deelnemer te kijken of degenen die op 1-10-2004 in het onderwijs zaten
ook nog op 1-10-2005 in het onderwijs zitten. Zo niet, dan wordt gecheckt
of ze voortijdig zijn uitgevallen of dat er andere redenen zijn, waarom ze
niet meer op school zitten (zoals doorgestroomd naar vervolgonderwijs,
startkwalificatie gehaald etc.). Leerlingen die uitstromen uit vso en pro
worden niet meegenomen in de gepubliceerde aantallen vsv’ers.
Gediplomeerden / afgestudeerden
Onder gediplomeerden worden verstaan de onderwijsdeelnemers die een
diploma hebben behaald. De aantallen hebben betrekking op de periode
tussen twee teldata. Bijvoorbeeld voor 2006/07: het aantal gediplomeerden
tussen 1-10-2006 en 1-10-2007, deze worden aangeduid met het jaar 2007.
Gewichten in het basisonderwijs
Leerlingen krijgen op grond van bepaalde criteria een gewicht; de
zogenaamde gewichtenregeling. De scholen ontvangen door deze regeling
extra personele en materiële faciliteiten. De gewichten werken niet
rechtstreeks door in de bekostiging. Om in aanmerking te komen voor de
extra financiering die het gevolg is van de gewichtenregeling moet een
school aan een aantal additionele criteria voldoen zoals een minimum
percentage. De som van de gewichten moet groter zijn dan 6% van het totale
leerlingaantal. Blijft men onder dat minimum dan krijgt men geen extra
middelen.
Een rekenvoorbeeld: Een school van 100 leerlingen, waarvan 5 leerlingen
een gewicht hebben van 1,2 ontvangt geen extra middelen (5 x 1,2 = 6 – 6
=0), bij 6 leerlingen met een gewicht van 1,2 ontvangt de school 1 keer het
gewichtenbedrag (6 x1,2 = 7,2 – 6 = rekenkundig afgerond 1).

Schoolverlaters
Schoolverlaters zijn onderwijsdeelnemers die het onderwijs geheel verlaten.
Voortijdig schoolverlaters zijn schoolverlaters die geen startkwalificatie
hebben behaald.
Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 217

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

De criteria volgens de oude gewichtenregeling die gold tot 1 augustus 2006
zijn:
• gewicht 0,25 voor Nederlandse leerlingen van ouders met een laag
opleidingsniveau;
• gewicht 0,40 voor schipperskinderen;
• gewicht 0,70 voor woonwagen- en zigeunerkinderen;
• gewicht 0,90 voor allochtone leerlingen van ouders met een laag
opleidings- en beroepsniveau;
• geen gewicht voor alle overige leerlingen.
In de nieuwe gewichtenregeling, die vanaf 1 augustus 2006 stapsgewijs is
ingevoerd, zijn de oude gewichten vervangen door:
• gewicht 0,3 voor kinderen van ouders met maximaal lbo/vbo;
• gewicht 1,2 voor kinderen van wie één ouder maximaal basisonderwijs en
de andere ouder maximaal lbo/vbo heeft.
Educatie (bve)
Educatie omvat sociale redzaamheid (SR), breed maatschappelijk functioneren (BMF), NT2, alfabetisering allochtonen en vavo. Bij de invoering
van de WEB, in 1996, werden deze opleidingen ingedeeld in de Kwalificatiestructuur Educatie (KSE) respectievelijk Competentieniveaus NT2.
• SR en BMF worden aangeduid met de niveaus KSE 1 (elementaire
vaardigheden voor algemeen maatschappelijk functioneren), KSE 2
(stelt in staat een assistentopleiding te volgen) en KSE 3 (stelt in staat
een basisberoepsopleiding te volgen). Rond het jaar 2000 heeft de Bve
Raad (voorgangster van de MBO Raad) een nieuwe indeling voorgesteld,
die bestaat uit educatieve redzaamheid (ER), sociale redzaamheid (SR),
professionele redzaamheid ongekwalificeerd (PRO) en professionele
redzaamheid gekwalificeerd (PRG). Het aantal niveaus is teruggebracht
van 6 naar 4, waarbij de uiterste niveaus zijn samen gevoegd (oude 1 en 2
vormen nieuwe 1, 3 wordt 2, 4 wordt 3 en 5-6 wordt 4.) Met de invoering
van het onderwijsnummer is besloten om, vooruitlopend op wetswijziging, deze indeling alvast over te nemen in de registratie.
• vavo: bestond tot 2004 uit KSE 4 (mavo/vmbo tl), KSE 5 (havo), KSE 6
(vwo). En vanaf 2004 uit OSE 3 (vmbo tl) en OSE 4 (havo/vwo).
• NT2: bestaat uit de opleidingen Nederlands als tweede taal. Deze
opleidingen zijn bedoeld om de taalvaardigheid van anderstaligen te
verbeteren. De educatie kende oorspronkelijk NT2-opleidingen op vijf
niveaus. Inmiddels is er een zesde bijgekomen door de overgang op het
Common European Framework of Reference for Languages (CEF). De
oude niveaus 1-5 worden nu aangeduid met respectievelijk A1-2, B1-2 en
C1, het nieuwe met C2. De niveaus C1 en C2 worden overigens in praktijk
niet gebruikt voor NT2. Bovendien worden sinds 2007 opleidingen in het
218 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

kader van de inburgerplicht niet meer uit het budget voor Volwasseneneducatie betaald en dienen ook niet in het Basisregister onderwijs (BRON)
te worden geregistreerd.
• Sinds 2006 mag educatie¬geld ook gebruikt worden voor het alfabetiseren van allochtonen. Er is besloten dat als een aparte opleiding te
registreren.
De educatie kent zeer gevarieerde opleidingen van relatief korte duur voor
de niveaus 1 en 2. Daarvoor worden doorgaans geen diploma’s uitgereikt.
Dat is wel het geval voor vavo.
Sinds de invoering van de Wet Educatie en Beroepsonderwijs in 1996 zijn de
gemeenten verantwoordelijk voor de volwasseneneducatie.
Verwachte slaagkans
De verwachte slaagkans is het verwachte percentage van de ingestroomde
leerlingen/studenten dat uiteindelijk een diploma haalt in de betreffende
onderwijssector. De verwachte slaagkans wordt berekend door vermenigvuldiging van uit de onderwijsmatrix afgeleide stroomcoëfficiënten betreffende
doorstroom/diplomering/uitstroom per leerjaar/inschrijvingsjaar. Voor het
hoger onderwijs (hbo en wo) is rekening gehouden met de mogelijkheid dat
de onderwijsdeelnemer de studie tussentijds heeft onderbroken. In het hbo
is alleen het eerst behaalde bachelor-diploma meegeteld, in het wo alleen
het eerstbehaalde doctoraal of masterdiploma (wo).
Voor het mbo zijn alleen gegevens vanaf 2005 opgenomen, vanwege een
trendbreuk die is ontstaan door de invoering van het onderwijsnummer in
het mbo.
Uit een vergelijking van deze gegevens met de ‘echte’ rendementen zoals
deze uit cohortstudies komen, blijkt dat deze inschatting niet veel afwijkt.
Voordeel van deze benadering met verwachte rendementen is dat deze snel
beschikbaar zijn en dat ze vergelijkbaar zijn over de verschillende sectoren
heen. Wanneer de stroomgegevens op basis van het onderwijsnummer
beschikbaar zijn, vormt de feitelijke schoolloopbaan de basis.
Verwachte verblijfsduur
De verblijfsduur is het verwachte aantal jaren dat een gediplomeerde in de
betreffende onderwijssoort verblijft. De verwachte verblijfsduur is op een
vergelijkbare manier geschat als de verwachte slaagkans, namelijk door
vermenigvuldiging van de stroomcoëfficiënten betreffende doorstroom/
diplomering/uitstroom per leerjaar/inschrijvingsjaar uit de onderwijsmatrix. Voor het hoger onderwijs (hbo en wo) is rekening gehouden met
de mogelijkheid dat de onderwijsdeelnemer de studie tussentijds heeft
onderbroken. In het hbo is alleen het eerstbehaalde bachelor-diploma
meegeteld, in het wo alleen het eerst behaalde doctoraal of masterdiploma
(wo).

In het mbo gelden geen leerjaren; de verwachte verblijfsduur is daardoor
moeilijk te bepalen.
De verblijfsduren zijn vergeleken met de verblijfsduren uit de cohortstudies,
de afwijkingen zijn beperkt.
Bachelorrendement (wo)
Het percentage van de voltijdse studenten uit het cohort die uiterlijk
in het n-de inschrijvingsjaar het bachelordiploma behalen. Het betreft
alleen studenten die uiterlijk een jaar voor instroom in de wo-bachelor
een vwo-diploma hebben behaald. Ook diploma’s behaald aan een andere
universiteit of bij een andere studierichting tellen mee.
Open Universiteit (wo)
• Ingeschreven studenten: alle op 31 december bij de Open Universiteit
(OU) ingeschreven studenten.
• Nieuwe studenten: alle studenten die zich in het betreffende kalenderjaar
voor het eerst voor één of meerdere cursussen bij de OU hebben
ingeschreven.
• Wo-diploma’s: alle in het betreffende kalenderjaar uitgereikte
academische getuigschriften.
G4 en G27
• G4
De 4 grootste steden van Nederland: Amsterdam, Rotterdam,
’s-Gravenhage en Utrecht
• G27
27 grote steden die betrokken zijn bij grotestedenbeleid: Alkmaar,
Almelo, Amersfoort, Arnhem, Breda, Deventer, Dordrecht, Eindhoven,
Emmen, Enschede, Groningen, Haarlem, Heerlen, Helmond, Hengelo,
’s-Hertogenbosch, Leeuwarden, Leiden, Lelystad, Maastricht, Nijmegen,
Schiedam, Sittard-Geleen, Tilburg, Venlo, Zaanstad en Zwolle.

CBS definities
Herkomstgroepering
• Autochtonen
Personen waarvan beide ouders in Nederland zijn geboren, ongeacht het
geboorteland van de personen zelf.
• Allochtonen
Personen waarvan tenminste één van de ouders in het buitenland is
geboren.
De eerste generatie bestaat uit personen die in het buitenland zijn
geboren met minstens één in het buitenland geboren ouder.
De tweede generatie bestaat uit personen die in Nederland zijn geboren
en één of twee in het buitenland geboren ouders hebben.
• Niet-westerse allochtonen
Tot de categorie ‘niet-westers’ behoren allochtonen uit Turkije, Afrika,
Latijns-Amerika en Azië met uitzondering van Indonesië en Japan.
Op grond van hun sociaal-economische en -culturele positie worden
allochtonen uit deze twee landen tot de westerse allochtonen gerekend.
Het gaat vooral om mensen die in voormalig Nederlands Indië zijn
geboren en werknemers van Japanse bedrijven met hun gezin.
• Westerse allochtonen
Tot de categorie ‘westers’ behoren allochtonen uit Europa, NoordAmerika, Oceanië, Indonesië en Japan. Op grond van hun sociaaleconomische en -culturele positie worden allochtonen uit de laatste twee
landen tot de westerse allochtonen gerekend. Het gaat vooral om mensen
die in voormalig Nederlands Indië zijn geboren en werknemers van
Japanse bedrijven met hun gezin.
Beroepsbevolking
• Werkzame beroepsbevolking
Personen van 15 tot en met 64 jaar die tenminste twaalf uur per week
betaald werken.
• Werkloze beroepsbevolking
Personen van 15 tot en met 64 jaar die tenminste twaalf uur per week
beschikbaar zijn voor betaald werk en activiteiten ontplooien om zulk
werk te vinden, maar niet over zulk werk beschikken.
• Niet-actieven / niet-beroepsbevolking
Deel van de bevolking van 15 tot en met 64 jaar dat niet tot de beroepsbevolking behoort.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 219

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Niet-bekostigd onderwijs
• Onderwijs dat niet bekostigd wordt door de ministeries OCW en EL&I.
In de leerlingen/studentenregistraties van de ministeries van OCW en
EL&I zijn alle deelnemers aan het door de overheid bekostigde onderwijs
vastgelegd. Wat de bevolking van 15 tot en met 64 jaar aan onderwijs
doet wordt door het CBS gemeten in de enquête beroepsbevolking (EBB).
Door koppeling van de EBB aan de OCW/EL&I-registraties kan worden
vastgesteld wie bekostigd onderwijs volgt. Degenen in de EBB die niet
worden teruggevonden in de OCW/EL&I-registraties, zijn aangemerkt als
mensen die niet-bekostigd onderwijs volgen.
• Voor een uitgebreidere toelichting en meer gedetailleerde cijfers zie de
statistische database Statline op de website van het CBS: http://statline.
cbs.nl
• Onderwijssectoren niet-bekostigd onderwijs
Hieronder vallen de tien studierichtingen van de standaard onderwijsindeling 2006 (5012006) van het CBS.
• Schriftelijk onderwijs
Hieronder valt al het afstandsonderwijs.
• Bedrijfsopleiding
Opleiding gegeven onder verantwoordelijkheid van het bedrijf of
instelling waarin men werkt (alleen werknemers met een baan van 12 uur
of meer). Alleen bij opleidingen die korter zijn dan 6 maanden is gevraagd
of het een bedrijfsopleiding is.
• Voltijdonderwijs
De geënquêteerden geven zelf aan of de gevolgde opleiding een voltijd- of
een deeltijdopleiding is.
• Werkgerelateerd
Of een opleiding werkgerelateerd is of niet, wordt bepaald aan de hand
van 5 vragen aan de respondenten in de EBB over de motivatie voor
het volgen van een bepaalde opleiding (bijblijven, opleiding verplicht,
promotie maken, ander werk of kans op werk vergroten).
Als één van deze vragen positief wordt beantwoord, dan wordt de
opleiding werkgerelateerd genoemd.

220 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

D. Instellingen en Personeel
Instellingen
Afhankelijk van het gebruiksdoel en de onderwijssector kan onderscheid
worden gemaakt tussen besturen (ook wel bevoegde gezagen genoemd),
instellingen of scholen en (neven-)vestigingen of locaties.
Onder één bestuur of bevoegd gezag kunnen meerdere instellingen of
scholen geplaatst zijn. Een instelling of school kan bestaan uit meerdere
locaties of vestigingen. Onder instellingen wordt hier verstaan de hoofdvestigingen van de door het ministerie van OCW erkende en bekostigde instellingen van onderwijs.
po Het aantal scholen bao is exclusief het aantal scholen voor trekkende
bevolking (ligplaats en rijdende scholen) en het aantal scholen (v)so is
exclusief ziekenhuisscholen. Het betreft de scholen op de peildatum.
vo Het betreft het aantal instellingen op de peildatum.
bve Regionaal opleidingen centrum (ROC), een regionaal opleidingscentrum in een samenwerkingsverband, een vakinstelling en binnen
het groene onderwijs de Agrarische opleidingscentra (AOC’s). Het
betreft de instellingen op de peildatum.
ho Het betreft het aantal instellingen op de peildatum.
De peildatum is voor alle onderwijssectoren 1 oktober
Onderwijssoorten (v)so scholen
Het speciaal onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs wordt verdeeld
in onderwijs aan (de letteraanduiding komt overeen met die in de WEC):
a. dove kinderen (dovn);
b. slechthorende kinderen (sh);
c. kinderen met ernstige spraakmoeilijkheden die niet tevens behoren tot de
onder a of b bedoelde kinderen (esm alléén so);
d. visueel gehandicapte kinderen (vgk);
f. lichamelijk gehandicapte kinderen (lg);
h. langdurig zieke kinderen (lz)
1°. met een lichamelijke handicap
2°. anders dan met een lichamelijke handicap;
j. zeer moeilijk lerende kinderen (zmlk);
k. zeer moeilijk opvoedbare kinderen (zmok);
m. kinderen in scholen verbonden aan pedologische instituten (pi);
n. meervoudig gehandicapte kinderen (mg).

Gemiddelde schoolgrootte / instellingsgrootte
De gemiddelde instellingsgrootte is berekend door het aantal leerlingen /
studenten op de peildatum te delen door het aantal instellingen.
In het wo is de gemiddelde instellingsgrootte berekend op basis van studentenaantallen inclusief extraneï.
Personeelsleden / fte’s
Alle personeelsleden aangesteld bij de onderwijsinstellingen en in dienst op
de peildatum. Eén fte komt overeen met een volledige aanstelling (1.659 uur
op jaarbasis).
po, vo De cijfers zijn afkomstig uit de salarisadministraties van de
en bve onderwijsinstellingen en worden verzameld door DUO. De cijfers
betreffen de totale aantallen personeel exclusief vervanging op de
peildatum 1 oktober.
Bovendien geldt dat alleen personeel is geteld bij instellingen,
waarbij op een of meer peildata in de periode 2003 tot 2007
leerlingen waren ingeschreven. Verder zijn de cijfers gecorrigeerd
voor onvolledigheid (ontbreken van personeels-gegevens van
bepaalde instellingen).
De cijfers van bve hebben betrekking op zowel de educatie als het
mbo, maar zijn exclusief het personeel van de AOC’s.
hbo
De gepresenteerde aantallen zijn bekostigd door zowel de
rijksbijdrage als de derde geldstroom. Het betreft aantallen op
peildatum 1 oktober. De aantallen zijn exclusief groen (agrarisch)
onderwijs.
wo
De gepresenteerde aantallen zijn bekostigd door zowel de
rijksbijdrage als de derde geldstroom. Het betreft aantallen per
studiejaar op peildatum 31 december (WOPI). De aantallen zijn
exclusief Open Universiteit (OU) en Wageningen Universiteit (WU).
Personeel, percentage vrouwen
po, vo Het percentage vrouwen is afkomstig uit een bewerking
en bve van gegevens uit de salarisadministraties van
onderwijs¬instellingen (personeelsaantallen in fte’s) met als
peildatum 1 oktober van elk jaar.
hbo
Het percentage vrouwen is berekend op basis van personeelsaantallen (in fte’s) RAHO op peildatum 1 oktober.
wo
Het percentage vrouwen is berekend op basis van de personeelsaantallen in fte’s op peildatum 31 december.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 221

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Personeel, gemiddelde leeftijd
po, vo De gemiddelde leeftijd is afkomstig uit een bewerking van
en bve gegevens uit de salarisadministraties van de onderwijs¬instellingen
(personeelsaantallen in fte’s). Peildatum: 1 oktober van elk jaar.
hbo
De gemiddelde leeftijd is berekend op basis van personeelsaantallen (in fte’s) RAHO op peildatum 1 oktober.
wo
Hiervoor is geen gemiddelde leeftijd beschikbaar, wel zijn er
percentages per leeftijdscategorie. Bron is de VSNU (WOPI).
Personeel, percentage 50 jaar en ouder
po, vo Het percentage ouder of gelijk aan 50 jaar is afkomstig
en bve uit een bewerking van gegevens uit de salarisadministraties van de
onderwijs¬instellingen (personeelsaantallen in fte’s). Peildatum: 1
oktober van elk jaar.
hbo
Het percentage ouder of gelijk aan 50 jaar is berekend op basis van
personeelsaantallen (in fte’s) RAHO op peildatum 1 oktober.
wo
Het percentage ouder of gelijk aan 50 jaar is berekend op basis van
de personeelsaantallen in fte’s op peildatum 31 december.
Instroom in de lerarenopleiding hbo
Eerstejaars hbo-Nederland zijn studenten die zich nog niet eerder voor
een opleiding in het hoger beroepsonderwijs hebben ingeschreven. In
deze publicatie zijn de aantallen voor de lerarenopleiding hbo gebaseerd
op de hier vermelde definitie. Dit in tegenstelling tot in sommige andere
publicaties, zoals die van de HBO-raad, waarin eerstejaars instelling worden
gebruikt. Het aantal eerstejaars hbo-Nederland kan beschouwd worden
als het aantal ‘echte’ eerstejaarsstudenten; zij hebben immers nog niet
eerder ingeschreven gestaan aan een Nederlandse instelling voor het hoger
beroepsonderwijs.
Deelnemer-personeels ratio’s
De ratio’s zijn berekend door de aantallen deelnemers op de peildatum te
delen door de personeelsaantallen (zie ook definitie van onderwijsdeelnemers).
Ziekteverzuim
• De cijfers voor bao, so, vo, bve en wo geven het totaal van het ziekteverzuim over de eerste twee ziektejaren. De cijfers voor hbo en
onderzoeksinstellingen laten alle verzuim korter dan een jaar buiten
beschouwing.
• De cijfers van de onderzoeksinsttellingen zijn gecombineerde cijfers,
afkomstig van de WVOJ en KNAW.
• Voor de sector vo is de dekkingsgraad in 2008 70 procent. In de sector wo is
het cijfer in 2008 gebaseerd op bijna 90n procent van de veertien instellingen.
222 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

E. Internationale onderwijsstatistiek
Internationale Classificatie Onderwijs (ISCED-97)
Om een internationale vergelijking van onderwijssystemen mogelijk te
maken worden de verschillende onderwijsprogramma’s ingedeeld in een
aantal categorieën volgens internationaal afgesproken spelregels: de
zogenaamde ISCED-categorieën. In Kerncijfers worden Nederlandse termen
gebruikt voor de verschillende ISCED-categorieën. Deze termen corresponderen als volgt met Nederlandse onderwijsprogramma’s:
ISCED 0:
Pre-primair:
ISCED 1:
Primair:
ISCED 2:
Lager secundair:

ISCED 3:
Hoger secundair:

basisonderwijs en speciaal onderwijs, groep 1 en 2.
Leerlingen van 3-5 jaar.
basisonderwijs en speciaal onderwijs, vanaf groep 3.
Leerlingen van 6 jaar en ouder.
WEB-assistentopleiding (mbo niveau 1), Praktijkonderwijs, vmbo leerjaar 1-4, havo/vwo leerjaar 1-3,
vavo, vso.
WEB basisberoepsopleiding (mbo niveau 2-3), WEB
vakopleiding (niveau 2-4)
WEB middenkaderopleiding (niveau 3-4), leerjaar
4-6 havo/vwo.

ISCED 4:
Post-sec. non-tertiair: WEB specialistenopleiding (mbo niveau 4), 1-jarig
hbo. Wanneer in Kerncijfers wordt gesproken over
secundair onderwijs, dan wordt daaronder ook dit
post-secundair onderwijs gerekend.
ISCED 5:
Tertiair, typeA:
4-6 jarig hbo, wo
Hbo en wo bachelor; wo-master. Lange, overwegend
academische opleidingen.
Tertiair, typeB:
2-3 jarig hbo. Korte meer beroepsgerichte
opleidingen .
ISCED 6:
Onderzoekskwalificatie:
Aio, oio, gepromoveerden, wo-doctor.
In de ISCED-systematiek zijn het Nederlandse vo en bve samen ingedeeld
in de klasse secundair onderwijs. Het Nederlandse hbo en wo zijn samen
ingedeeld in de klasse tertiair onderwijs. Het is dus niet mogelijk om de
vo- en bve-sector apart in de internationale vergelijkingen te betrekken.
Datzelfde geldt voor hbo en wo.

OESO
Onder de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) vallen de volgende landen:
Australië, België, Canada, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk,
Griekenland, Hongarije, Ierland, IJsland Italië, Japan, Korea, Luxemburg,
Mexico, Nederland, Nieuw-Zeeland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen,
Portugal, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Turkije, Verenigd Koninkrijk,
Verenigde Staten, Zweden en Zwitserland.
EU
De volgende 27 landen behoren tot de EU: België, Bulgarije, Cyprus,
Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland,
Hongarije, Ierland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland,
Oostenrijk, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije, Spanje,
Tsjechië, Verenigd Koninkrijk en Zweden.
EU-19
19 van de 27 EU-landen zijn lid van de OESO, daarom wordt er in de tabellen
vaak een gemiddelde gegeven voor de EU-19 landen. De volgende EU-landen
zijn ook lid van de OESO: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk,
Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Luxemburg, Nederland, Oostenrijk,
Polen, Portugal, Slowakije, Spanje, Tsjechië, Verenigd Koninkrijk en
Zweden.
De EU-doelstellingen
Eurostat harmoniseert en verbetert soms de onderliggende definities bij
de EU-doelstellingen, waardoor er voor bepaalde landen trendbreuken
ontstaan. Op haar website publiceert Eurostat de onderstaande voetnoten
bij de gegevens. Voor meer informatie zie: http://epp.eurostat.ec.europa.eu

• EU-benchmark 1 (vsv)
a) Vanaf 5 december 2005 wordt een nauwkeuriger definitie voor het
niveau hoger secundair onderwijs gehanteerd. Dit betekent dat met
terugwerkende kracht voor alle gegevens vanaf 1998, ISCED 3c opleidingen
die korter dan 2 jaar duren niet meer tot het hoger secundair onderwijs
worden gerekend, maar tot het lager secundair onderwijs.
b) De gegevens voor deze indicator komen uit de Europese Labour Force
Survey. Dit is een door Eurostat gecoördineerde bevraging in de lidstaten
van de Europese Unie. Door de invoering van geharmoniseerde concepten
en definities, is de informatie voor onderwijs en training in sommige
landen niet meer vergelijkbaar met voorgaande jaren.
c) Internationaal wordt vergeleken met het hoger secundair onderwijs.
Vertaald naar de Nederlandse situatie is dat havo, vwo of een mbo diploma
op minimaal niveau 2.
• EU-benchmark 2 (exacte vakken en techniek)
Dit betreft alleen tertiair onderwijs en is berekend per 1.000
inwoners in de leeftijd van 20-29 jaar.
• EU-benchmark 3 (startkwalifikatie)
a) Zie opmerking a bij EU-benchmark 1.
b) Zie opmerking c bij EU-benchmark 1.
c) Vanaf oktober 2006 zijn de cijfers gebaseerd op jaarklijks gemiddelde in
plaats van kwartaaldata.
• EU-benchmark 4 (leesvaardigheid)
a) Deze gegevens komen uit het PISA-leesvaardigheid onderzoek uit 2000,
2003 en 2006.
b) Het gaat hierbij om het percentage 15-jarige leerlingen met lage
leesvaardigheden (vaardighedenschaal 1 of minder).
c) EU gemiddelde alleen beschikbaar voor 2000 en 2003. Op basis van
gewogen gemiddelde van de EU-15 landen die in 2000 en 2003 lid waren
van de OESO.
• EU-benchmark 5 (leven lang leren)
a) Betreft deelname aan leeractiviteiten in de periode van 4 weken
voorafgaand aan het enquête moment.
b) De gegevens voor deze indicator komen uit de Europese Labour Force
Survey. Dit is een door Eurostat gecoördineerde bevraging in de lidstaten
van de Europese Unie. Door de invoering van geharmoniseerde concepten
en definities, is de informatie voor onderwijs en training in een aantal
landen niet meer vergelijkbaar met voorgaande jaren.
c) Zie opmerking c bij EU-benchmark 3.
Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 223

14 | Bijlagen

Toelichting en Begrippen

Uitgaven als percentage BBP en uitgaven per deelnemer
De definitie van de indicator onderwijsuitgaven, zoals gepubliceerd door de
OESO in Education at a Glance 2009 bevat de som van publieke en private
uitgaven aan onderwijsinstellingen. Dit zijn dus de overheidsuitgaven aan
onderwijs exclusief de kosten van studiefinanciering. Ook zijn de kosten
voor het onderzoek aan universiteiten opgenomen. Ten slotte zijn ook
opgenomen de uitgaven door gemeenten en de deelnemersbijdragen aan
instellingen.
Voor een nadere omschrijving zie Bijlage Tabel 15.3 en Toelichtingen en
Begrippen deel B, onderdeel ‘Internationaal’.
Koopkrachtpariteiten
De onderwijsuitgaven van de verschillende landen zijn met behulp van
koop¬kracht¬pariteiten omgerekend naar euro’s. Koopkrachtpariteiten
zijn wissel¬koersen die de koopkrachtverschillen van de verschillende
valuta opheffen. Dit betekent dat met een hoeveelheid geld, omgewisseld
in andere valuta volgens koopkrachtpariteiten, dezelfde hoeveelheid
goederen en diensten gekocht kan worden als in alle landen. De vergelijking
van onderwijsuitgaven in euro’s volgens koopkrachtpariteit toont dus de
verschillen in hoeveelheden gekochte goederen en diensten, en schakelt
verschillen in prijsniveaus tussen landen uit.

224 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

F.

Emancipatie

Economische zelfstandigheid
• Iemand is economisch zelfstandig wanneer hij of zij 70 procent van
het minimumloon verdient. Dit is het bijstandsniveau van een alleenstaande. Het gaat hierbij alleen om inkomsten uit arbeid en uit eigen
onderneming. Uitkeringen dragen dus niet bij tot economische zelfstandigheid, maar kunnen wel bijdragen tot financiële onafhankelijkheid van
een kostwinner.
Arbeidsparticipatie
Netto arbeidsparticipatie
• Het aandeel van de werkzame beroepsbevolking in de totale bevolking
(het gedeelte van de bevolking dat daadwerkelijk werkt).
Bruto arbeidsparticipatie
• Het aandeel van de werkzame en werkloze beroepsbevolking in de totale
bevolking (het gedeelte van de bevolking dat in principe zou kunnen
werken).
Europese definitie
• De Lissabon-doelstellingen zijn geformuleerd op basis van Europese
definities van arbeidsparticipatie. Daarin tellen ook de banen tussen 1 en
12 uur mee voor de bepaling van de participatiegraad. In de Nederlandse
definitie is dit niet het geval. Als gevolg daarvan vallen de Europese
cijfers hoger uit dan de cijfers die volgens de Nederlandse definities zijn
berekend.

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 225

14 | Bijlagen

Lijst van figuren

Nummer hoofdstuk, figuurtitel en bron

0

1.1

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8

2.9
2.10
2.11
2.12
2.13
2.14
2.15
2.16

2.17

Omslag

2.18

Het Nederlandse onderwijsstelsel
OCW

2.19

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kort

2.20

Gesaldeerde uitgaven OCW
OCW

2.21

Onderwijs nationaal

2.22

Stromen in het Nederlandse onderwijs
OCW
Uitgaven aan onderwijsinstellingen
OESO Education at a Glance 2011, tabel B1.4 pagina 206
Toezichtsarrangementen basisonderwijs, 2011
Inspectie van het Onderwijs
Toezichtsarrangementen vo, 2011
Inspectie van het Onderwijs
Toezichtsarrangementen mbo, 2011
Inspectie van het Onderwijs
Aansluiting onderwijs – arbeidsmarkt
ROA
Doorlopende leerlijn
OCW (DUO: onderwijsmatrices)
Openstaande vacatures
ECORYS / ResearchNed, Arbeidsmarktbarometer primair onderwijs,
voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Ontwikkeling van het aantal deelnemers
OCW (DUO)
Onderwijsdeelname naar leeftijd in Nederland
CBS, OCW (DUO)
Verdeling in het 3e leerjaar vo
OCW (DUO)
Deelnemersstromen naar vervolgonderwijs
OCW (DUO)
Ontwikkeling aantal gediplomeerden
OCW (DUO)
Gediplomeerden naar bestemming
OCW (DUO)
Opleidingsniveau Nederlandse bevolking
CBS: Enquête Beroepsbevolking
Netto arbeidsparticipatie naar geslacht
CBS: Enquête Beroepsbevolking

226 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2.23
2.24
2.25

2.26
2.27
2.28

2.29
2.30
2.31

2.32
2.33
2.34
2.35

2.36

Aantal instellingen
OCW (DUO)
Leeftijdsverdeling van docenten
OCW (DUO)
Onvervulde vacatures in po en vo
Regioplan: Arbeidsmarktbarometers
Instroom in de lerarenopleiding
OCW (DUO)
Overheidsuitgaven voor onderwijs
OCW (DUO)
Uitgaven OCW als percentage van het BBP
OCW (DUO)
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
CBS en OCW
Bijdragen aan instellingen per deelnemer
CBS en OCW
Frequentieverdeling van besturen bo, sbao, (v)so en vo over
groottecategorieen leerlingenaantallen, 2011
OCW (DUO)
Aantal besturen met basisscholen per provincie, 2000 en 2011
OCW (DUO)
Hoogst behaald niveau na 8 jaar (instroom vo)
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Percentage verblijfsjaren voor totaal cohort vo3 naar hoogst
behaald diploma
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Zittenblijvers in het derde jaar
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Hoogst behaald niveau na 6 jaar
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Percentage verblijfsjaren per instroomniveau naar hoogst behaald
diploma
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Aantal leerlingen in onderwijsniveau leerjaar 4
OCW (DUO: BRON-gegevens)
Percentage leerlingen in onderwijsniveau leerjaar 4
OCW (DUO); bewerkingen van CBS-bestanden
Positie in leerjaar 4 van leerlingen met CITO-score vmbo gl/tl
OCW (DUO); bewerkingen van CBS-bestanden
Positie in leerjaar 4 van leerlingen met CITO-score vmbo gl/tl naar
geslacht
CBS
Instroom mbo naar herkomst
CBS

2.37

2.38
2.39
2.40
2.41
2.42
2.43
2.44
2.45
2.46
2.47

2.48

2.49
2.50

Diplomaresultaat van de studenten die in 2006/07 direct vanuit het
mbo in het hbo zijn ingestroomd
OCW (DUO)
Leerlinggebonden financiering
OCW (DUO)
Aantal leerlingen in het so en vso
OCW (DUO)
Ontwikkeling dekkingsgraad ZAT’s
NJI (ZAT-monitor)
Nationale doelstelling en realisatie
OCW (DUO)
RMC-regio’s, realisatie reductie nieuwe vsv’ers
OCW (DUO)
Nieuwe vsv’ers in het vo
CBS
Nieuwe vsv’ers in het mbo
CBS
Vsv’ers verdacht van een misdrijf
CBS, KLPD
Ontwikkeling vsv’ers in Europa
Eurostat
Deelname aan niet-bekostigde opleidingen langer dan 6 maanden
(1)
CBS, Statline
Deelname aan niet-bekostigde opleidingen langer dan 6 maanden
(2)
CBS, Statline
Deelname aan scholing naar leeftijd en arbeidsmarktpositie
CBS (LFS-EBB)
Deelname aan scholing naar leeftijd en opleidingsniveau
CBS (LFS-EBB)

3.6

3.7

3.8
3.9
3.10
3.11
3.12
3.13
3.14
3.15
3.16
3.17
3.18
3.19

Relatieve ontwikkeling aantal buitenlandse studenten in hbo, wo
en totaal ho
OCW (DUO)
Relatieve toe- of afname aantallen inkomende en uitgaande
diplomamobiele studenten, van en naar EU landen, 2000-2009
Eurostat
Prestaties 15-jarigen in natuurwetenschap, wiskunde en lezen
PISA, 2009
Percentage leerlingen naar tijd gespendeerd aan lezen voor plezier
PISA, 2009
Disciplinair leerklimaat in de klas volgens leerlingen
PISA, 2009
Onderwijsprestaties internationaal, 2009 en 2010
Diverse internationale bronnen
Opleidingsniveau van de bevolking
OESO, EAG 2011, tabel A1.1a, pag. 38
Aandeel werkenden naar opleidingsniveau
OESO, EAG 2011, tabel A7.1b, web
Vrouwelijk onderwijzend personeel
OESO, EAG 2011, tabel D7.2, web
Leerling-leraarratio
OESO, EAG 2011, tabel D2.2, pag. 403
Onderwijsuitgaven en leerlingenaantallen
OESO, EAG 2011, tabel B1.5 pag. 222
Geslaagden naar studierichting
CBS en Eurostat
Aandeel vrouwen in het hoger onderwijs
CBS en Eurostat
Scholen met een tekort aan leraren in de hoofdvakken (volgens 15 j.
scholieren) In procenten
Eurydice; Keydata

Onderwijs internationaal
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen
Eurostat
Trendontwikkeling onderwijsdeelname aan regulier onderwijs
OESO, EAG 2011, tabel C1.2, pag. 304
Verwachte onderwijsduur van 5-jarigen
OESO, EAG 2011, tabel C1.6a, webtabel
Voortgezet tweetalig onderwijs
Europees Platform, 2011
Aantal deelnemers (bve) aan Leonardo da Vinci programma
CINOP, 2011
Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 227

14 | Bijlagen

Lijst van figuren
Primair onderwijs

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
4.10
4.11

OCW-uitgaven per leerling
OCW
Solvabiliteit van po-instellingen
OCW (DUO)
Liquiditeit van po-instellingen
OCW (DUO)
Aantal leerlingen bao, sbao en so
OCW (DUO)
Gemiddeld leerlingengewicht basisonderwijs
OCW (DUO)
Verwijzingen naar sbao
OCW (DUO)
Besturen naar aantal scholen per bestuur
OCW (DUO)
Instellingen po naar denominatie “Overig bijzonder”
OCW (DUO)
Leeftijdsverdeling van docenten po
OCW (DUO)
Personeelsleden po van 50 jaar en ouder
OCW (DUO)
Bereik vve-doelgroep
Landelijke monitor vve, Sardes 2011

Voortgezet onderwijs
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
5.10

Financieringsstromen vo
OCW
Solvabiliteit van vo-instellingen
OCW (DUO)
Liquiditeit van vo-instellingen
OCW (DUO)
Aantal leerlingen, 3e leerjaar vmbo (1)
OCW (DUO)
Aantal leerlingen, 3e leerjaar vmbo (2)
OCW (DUO)
Gediplomeerden naar bestemming (1)
OCW (DUO)
Gediplomeerden naar bestemming (2)
OCW (DUO)
Ongediplomeerden naar bestemming (1)
OCW (DUO)
Ongediplomeerden naar bestemming (2)
OCW (DUO)
Leeftijdsverdeling van docenten vo
OCW (DUO)

228 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

5.11
5.12
5.13
5.14
5.15
5.16
5.17

Personeelsleden vo van 50 jaar en ouder
OCW (DUO)
Vwo-leerlingen in de profielen
OCW (DUO)
Havo-leerlingen in de profielen
OCW (DUO)
Brugklasleerlingen in hun zevende jaar
CBS http://statline.cbs.nl
Ongediplomeerde uitstroom
CBS http://statline.cbs.nl
Autochtone en allochtone vo-leerlingen
CBS http://statline.cbs.nl
Autochtone en allochtone leerlingen met indicatie lwoo
CBS http://statline.cbs.nl

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10
6.11
6.12

6.13

Opleidingsstructuur bve
OCW
Financieringsstromen bve
OCW
Solvabiliteit van bve-instellingen
OCW (DUO)
Liquiditeit van bve-instellingen
OCW (DUO)
Studentenaantallen mbo
OCW (DUO)
Studentenaantallen vavo
OCW (DUO)
Doorstroom binnen de beroepskolom
OCW (DUO)
Interne doorstroom mbo
OCW (DUO)
Omvang bve-instellingen
OCW (DUO)
Leeftijdsverdeling van docenten bve
OCW (DUO)
Oordeel aansluiting opleiding - werk
ROA
Mbo-studenten naar herkomstgroepering (1)
CBS: Onderwijsnummerbestand beroepsonderwijs (DUO) en
Gemeentelijke Basisadministratie (GBA)
Mbo-studenten naar herkomstgroepering (2)
CBS http://statline.cbs.nl

Hoger beroepsonderwijs
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9
7.10
7.11
7.12

Financieringsstromen hbo
OCW
Uitgaven OCW per student, hbo en wo
OCW
Solvabiliteit van hbo-instellingen
OCW (DUO)
Liquiditeit van hbo-instellingen
OCW (DUO)
Deelname hbo
OCW (DUO)
Bachelor-afgestudeerden hbo naar sector
OCW (DUO)
Verwachte verblijfsduur afgestudeerden
OCW (DUO)
Verwacht slaagpercentage
OCW (DUO)
Hogescholen naar omvang
OCW
Student-docentratio hbo
OCW
Vooropleiding eerstejaars hbo
OCW (DUO: onderwijsmatrices)
Aansluiting havo-profielen op hbo
OCW (DUO: onderwijsmatrices)

Wetenschappelijk onderwijs
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
8.8
8.9

Financieringsstromen wo
OCW
Balansgegevens van universiteiten
OCW (DUO)
Exploitatiegegevens van universiteiten
OCW (DUO)
Eerstejaars wo-studenten naar studierichting
OCW (DUO)
Aantal eerstejaars wo-studenten
OCW (DUO)
Verwachte verblijfsduur afgestudeerden
OCW (DUO)
Verwacht slaagpercentage
OCW (DUO)
Vrouwelijk wetenschappelijk personeel
VSNU en OCW
Samenstelling personeel universiteiten

8.10
8.11

VSNU en OCW
Instroom van allochtonen in het hbo
OCW (DUO)
Instroom van allochtonen in het wo
OCW (DUO)

Studiefinanciering
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6

Totale uitgaven studiefinanciering
OCW
Studerenden met studiefinanciering
OCW
Aantal kaarthouders/reisrechthouders
OCW
Aantal studenten met een lening
OCW (DUO)
Uitgaven WTOS naar soort regeling
OCW (DUO)
Normbedragen les- en collegegeld
OCW

Cultuur en Media
10.1
10.2
10.3

10.4

10.5
10.6
10.7

10.8

Financieringsstromen cultuur en media
OCW
Financieringsstromen kunsten
OCW
Bioscoopbezoek
Jaarverslagen Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten
(www.nvbinfocentrum.nl)
Recette per uitgebrachte film
Jaarverslagen Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten
(www.nvbinfocentrum.nl)
Financieringsstromen media
OCW
OCW-financiering letteren en bibliotheken
OCW
Openbare bibliotheken
Vereniging van Openbare Bibliotheken,
(www.bibliotheekonderzoek.nl)
Financieringsstromen cultureel erfgoed
OCW

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 229

14 | Bijlagen

Lijst van figuren
Wetenschap

11.1
11.2
11.3
11.4
11.5
11.6
11.7
11.8
11.9
11.10
11.11
11.12
11.13
11.14
11.15

Financieringsstromen R&D
OCW en CBS
Omzet en financieringsbronnen TNO en de GTI’s
Opgave instellingen aan OCW
Omzet TNO en de GTI’s
Opgave instellingen aan OCW
R&D-personeel in Nederland
OESO
Aandeel onderzoekers in Nederland
CBS
Ontwikkeling universitair onderzoek
VSNU
Ontwikkeling universitaire output
VSNU
Financieringsbronnen NWO, 2001-2010
Jaarverslag NOW
Financieringsbronnen KNAW, 2001-2010
Jaarverslag KNAW
Nederland in het Zevende EU Kaderprogramma
Agentschap NL / EG-Liaison
Verdeling subsidies in het Zevende EU Kaderprogramma
Agentschap NL / EG-Liaison
R&D-uitgaven als percentage van het BBP (1)
OESO
R&D-uitgaven als percentage van het BBP (2)
OESO
Wetenschappelijke publicatie-output
OESO
Citatie-impact wetenschappelijke publicaties
NOWT

Emancipatie
12.1
12.2

Houding tegenover homoseksualiteit, 2008
SCP
Economische zelfstandigheid
CBS http://statline.cbs.nl

230 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Groen onderwijs (EL&I)
13.1
13.2
13.3
13.4

Uitgaven EL&I voor het groene onderwijs
EL&I
Deelnemers groen onderwijs
OCW (DUO)
Vrouwelijke deelnemers groen onderwijs
OCW (DUO)
Leerlingen vmbo/lwoo-groen aan AOC’s
OCW (DUO)

Bijlagen
14.1
14.2
14.3
14.4

Gesaldeerde uitgaven per beleidsterrein
OCW
Jaarlijkse groei BBP en uitgaven OCW
CBS en OCW
Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs
CBS en OCW
Verklaring Figuur 14.3
CBS en OCW

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 231

14 | Bijlagen

Lijst van tabellen

Nummer hoofdstuk en tabeltitel

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kort
1.1
1.2
1.3

Resultaten
Instellingen en personeel
Uitgaven (x € 1 mln)

Onderwijs nationaal
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12
2.13
2.14
2.15
2.16
2.17
2.18
2.19
2.20
2.21
2.22
2.23
2.24
2.25
2.26
2.27
2.28
2.29

Onderwijsdeelnemers (aantal x 1.000)
Aantal leerlingen met leerlinggebonden financiering (x 1.000)
Deelname derde leerjaar vo naar geslacht (aantal x 1.000)
Stromen tussen onderwijssoorten (aantal x 1.000)
Verwachte slaagkans (in procenten)
Verwachte verblijfsduur gediplomeerden (in jaren)
Gediplomeerden met en zonder startkwalificatie (aantal x 1.000)
Opleidingsniveau Nederlandse bevolking (leeftijd 25-64 jaar)
Arbeidsparticipatie en werkloosheid Nederlandse bevolking
(leeftijd 25-64 jaar)
Opleidingsniveau Nederlandse bevolking naar geslacht (25-34 jaar)
Onderwijsinstellingen, aantal en omvang
Personeel
Gemiddeld aantal openstaande vacatures
Aantal ww’ers in de onderwijssectoren
Aantal arbeidsongeschikten, WAO of WIA, in de onderwijssectoren
Percentage ziekteverzuim in het onderwijs
Eerstejaars en afgestudeerden van de lerarenopleiding
Overheidsuitgaven voor onderwijs volgens CBS/OESO-definitie
(x € 1 mln)
Onderwijsuitgaven OCW, gesaldeerd en inclusief overige uitgaven (x
€ 1 mln)
Onderwijsuitgaven OCW ten opzichte van BBP en rijksuitgaven
OCW-uitgaven per deelnemer (in lopende prijzen x € 1)
Bijdragen aan instellingen per deelnemer (in lopende prijzen x € 1)
OCW-uitgaven per sector gedeeld door aantal gediplomeerden (in
lopende prijzen x € 1)
Het gemiddeld aantal onderwijsdeelnemers naar samenstelling van
de instelling
Het gemiddeld aantal leerlingen naar samenstelling van de
vestiging
Het gemiddeld aantal onderwijsdeelnemers naar samenstelling van
het bestuur
Ontwikkeling van het aantal besturen
Profiel instroomcohorten in het 3e leerjaar in het vo 2003-2011
Hoogst behaald niveau instroomcohort 2003 na 8 jaar, in procenten

232 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2.30
2.31
2.32
2.33
2.34
2.35
2.36
2.37
2.38
2.39
2.40
2.41
2.42
2.43

2.44
2.45
2.46
2.47
2.48
2.49
2.50
2.51
2.52
2.53
2.54
2.55
2.56
2.57
2.58
2.59
2.60

Meest voorkomende routes vanaf 2003 instroomcohort vo3
Zittenblijvers in het derde leerjaar, in procenten
Zittenblijvers uitgesplitst naar g4 en g12, in procenten
Hoogst behaalde niveau instroomcohort 2004/05, na 6 jaar in
procenten
Profiel instroomcohort in het mbo 2005
Hoogst behaald niveau instroomcohort mbo2005, na 5 jaar
Meest voorkomende routes vanaf 2005 instroomcohort mbo 2005
Aantal leerlingen in onderwijsniveaus naar inkomenskwartiel
ouders
Aantal leerlingen in onderwijsniveaus naar inkomenskwartiel
ouders en etniciteit
Positie in leerjaar 4 van leerlingen per CITO-score: uitgesplitst naar
brugjaarsoort
Positie in leerjaar 4 van leerlingen met CITO-score vmbo gl/tl naar
etniciteit
Positie in leerjaar 4 van leerlingen met CITO-score vmbo gl/tl
(530-536) naar etnische herkomst
Doorstroom van vmbo naar mbo, naar sector in procenten
Percentage deelnemers dat een mbo-diploma heeft behaald, naar
leerweg + sector in het vmbo (2004/05) en niveau +sector in het
mbo
Percentage gediplomeerde mbo-ers naar niveau vmbo en eindcijfer
vmbo in 2004/2005
Aantal leerlingen so en vso naar cluster, x 1.000
ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, po in procenten
ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, vo in procenten
ZAT’s naar altijd deelnemende kerninstellingen, mbo in procenten
Realisatie aantal nieuwe vsv’ers nationaal in aantallen en
percentages
RMC-regio’s met de hoogste vsv reductie in 2010/11 t.o.v. 2005/06
RMC-regio’s met de laagste vsv reductie in 2010/11 t.o.v. 2005/06
De tien grootste gemeenten, gemeten naar het aantal onderwijsdeelnemers in 2010/11
Nieuwe vsv’ers naar onderwijsniveau in de periode 2005-2011
Jeugdwerkloosheid van 15-22 jarigen in percentages, veranderingen
in procentpunt t.o.v. het voorgaande jaar
Arbeidsmarktpositie van 15-22 jarigen, 2010 (procentuele verdeling)
Achtergronden nieuwe vsv’ers uit het vo in procenten, 2009/10
Nieuwe vsv’ers naar leeftijd
Nieuwe vsv’ers naar etniciteit
Vsv’ers en niet vsv’ers verdacht van een misdrijf 2009/10
Percentage lwoo-leerlingen per leerweg in het vmbo (leerjaar 3 en
4) en vsv-percentages naar leerweg en lwoo

2.61
2.62
2.63
2.64
2.65
2.66
2.67
2.68
2.69

Percentage leerlingen per probleemindicator en vsv-percentage
naar probleemindicator
Frequentieverdeling aantal probleemindicatoren en vsv-percentage
naar aantal probleemindicatoren
Deelname aan niet-bekostigd onderwijs van bevolking van 17 - 64
jaar
Deelnemers aan enkele soorten niet-bekostigd onderwijs, 2010
Deelname aan scholing naar geslacht: aandeel van de mannelijke/
vrouwelijke bevolking (25-64 jaar)
Deelname aan scholing naar leeftijd: aandeel van de bevolking in
de leeftijdsgroep
Deelname aan scholing naar arbeidsmarktstatus: aandeel van de
betreffende bevolkingsgroep
Deelname aan scholing 2010 naar opleidingsniveau en leeftijd:
aandeel van de bevolking met betreffend opleidingsniveau
Deelname aan scholing 2010 naar arbeidsmarktpositie en leeftijd:
aandeel van de betreffende bevolkingsgroep

Onderwijs internationaal
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11
3.12
3.13
3.14
3.15
3.16
3.17

Op Europees niveau afgesproken benchmarks voor 2020
Onderwijsdeelname regulier onderwijs, naar leeftijd, 2009 (in
procenten)
Trendontwikkeling onderwijsdeelname 20-29 jarigen regulier
onderwijs
Aantal leerlingen in het buitenland
Aantal docenten naar het buitenland
Aantal scholen en leerlingen die deelnemen aan bijzondere vormen
van taalonderwijs
Aantal deelnemers Leonardo da Vinci programma (beroepsonderwijs)
Aantal uitwisselingen van leerlingen en docenten in BAND
projecten (beroepsonderwijs)
Percentage mbo studenten dat in programmacontext ervaring
opdoet
Nederlandse studenten in het buitenland voor een diploma
Buitenlandse studenten in het bekostigd Nederlandse ho
Mobiele studenten, ingeschreven in het Nederlandse ho
Mobiliteit van ho studenten binnen Europa (aantal inkomende en
uitgaande studenten, x 1.000)
Percentage uitgaande studiepuntmobiliteit, ho, hbo en wo
afgestudeerden
Top 5 inkomende en uitgaande diplomamobiliteit (aantallen
studenten)
Trendgegevens gemiddelde score basisvaardigheden 15-jarigen
Percentage zwakke presteerders in PISA 2009: top 15 per categorie

3.18
3.19
3.20
3.21
3.22
3.23
3.24
3.25
3.26
3.27
3.28
3.29
3.30
3.31
3.32
3.33
3.34
3.35
3.36

Percentage excellente presteerders in PISA 2009: top 15 per
categorie
Percentage leerlingen dat leest voor plezier
Disciplinair leerklimaat in de klas volgens leerlingen
Onderwijsprestaties internationaal (2003)
Onderwijsprestaties internationaal (2009)
Rangorde Global Competitive index
Opleidingsniveau van de bevolking als percentage van de
leeftijdsgroep, 2009
Percentage werkenden 25-64 jaar naar opleidingsniveau, 2009
Leeftijdsverdeling leraren basis en (hoger) voortgezet onderwijs,
2009
Leerling-leraarratio
Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het BBP
Uitgaven aan onderwijsinstellingen per deelnemer, 2008 (x € 1.000)
Ingeschrevenen in het hoger onderwijs naar studierichting,
2008/09
Geslaagden hoger onderwijs, procentuele verdeling over
studierichtingen, 2008/09
Aandeel vrouwen in het totaal aantal afgestudeerden, 2008/09
Percentages van 15-jarige scholieren op scholen met een tekort aan
leraren in de hoofdvakken
Ondersteunende maatregelen voor nieuwe leraren per land voor
niveau ISCED 1,2 en 3
Maatregelingen om natuurwetenschappelijke carrières te
stimuleren in ISCED 2 en 3
Contextuele onderwerpen die worden behandeld in natuurwetenschappelijke lessen voor ISCED 1 en 2 niveau

Primair onderwijs
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
4.10

Financiële kerncijfers primair onderwijs
Balans- en exploitatiegegevens van po-instellingen
Kerncijfers leerlingen primair onderwijs
In- en doorstroom in het primair onderwijs naar onderwijssoort
(aantal x 1.000)
Uitstroom uit het primair onderwijs naar onderwijssoort
(aantal x 1.000)
Instellingen in het primair onderwijs
Arbeidsmarktcijfers primair onderwijs
Bereik vve-doelgroep, 2011
Procentuele verdeling van gemeenten naar aantal dagdelen vve per
week, 2011
Gemiddeld aantal dagdelen vve per week (peuterspeelzalen)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 233

14 | Bijlagen

Lijst van tabellen
Voortgezet onderwijs

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
5.10
5.11
5.12
5.13
5.14

Financiële kerncijfers voortgezet onderwijs
Uitgaven per leerling per onderwijssoort, 2011 (x € 1.000)
Balans- en exploitatiegegevens van vo-instellingen
Leerlingen per onderwijssoort en leerjaar (aantal x 1.000)
Gediplomeerden naar bestemming (aantal x 1.000)
Ongediplomeerden naar bestemming (aantal x 1.000)
Scholen en leerlingen naar schoolsoorten (procentuele verdeling)
Scholen met en zonder leerplusarrangementen, 2011 (in procenten)
Kerncijfers personeel voortgezet onderwijs
Havo- en vwo-leerlingen in de profielen (aantal x 1.000)
Brugklasleerlingen uit 2004/05 zonder diploma en hun onderwijspositie in het mbo in 2010/11
Leerlingen in vo leerjaar 3, verdeling over onderwijssoorten, 2010/11
Leerlingen in vmbo leerjaar 3 en 4, verdeling over sectoren, 2010/11
(in procenten)
Havo- en vwo-leerlingen, verdeling over profielen, 2010/11 (in
procenten)

Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10
6.11
6.12
6.13
6.14
6.15

Financiële kerncijfers beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Kerncijfers bve-instellingen
Balans- en exploitatiegegevens van bve-instellingen
Studenten bve (aantal x 1.000)
Studenten bve naar niveau (aantal x 1.000)
Studenten bve naar leeftijd (aantal x 1.000), 2011
In-, door- en uitstroom mbo naar herkomst en bestemming
Gediplomeerden mbo en volwasseneneducatie (aantal x 1.000)
Opleidingssectoren, kenniscentra, bijbehorende bedrijfstakken en
deelnemers (x 1.000)
Kerncijfers personeel bve (exclusief groen onderwijs)
Intredewerkloosheid (in maanden)
Arbeidsmarktpositie schoolverlaters bol en bbl, 1,5 jaar na schoolverlaten, 2010
Aansluiting op de arbeidsmarkt van mbo gediplomeerde schoolverlaters bol en bbl (2007/08)
Mbo-studenten naar herkomstgroepering en geslacht, 2010/11
Mbo- studenten in de sectoren, per herkomstgroepering en
geslacht

Hoger beroepsonderwijs
7.1
7.2

Financiële kerncijfers hoger beroepsonderwijs
Balans- en exploitatiegegevens van hbo-instellingen

234 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

7.3
7.4
7.5
7.6
7.7
7.8
7.9

Eerstejaars hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)
Ingeschrevenen hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)
Afgestudeerden hoger beroepsonderwijs (aantal x 1.000)
Verwachte verblijfsduur en rendement in het hoger beroepsonderwijs
Kerncijfers instellingen en personeel hoger beroepsonderwijs
Eerstejaars hbo-studenten naar vooropleiding
Aansluiting havo-profielen op hbo-opleidingsgebieden, 2010

Wetenschappelijk onderwijs
8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7
8.8
8.9

Financiële kerncijfers wetenschappelijk onderwijs
Kerncijfers academische ziekenhuizen
Balans- en exploitatiegegevens van universiteiten
Eerstejaars, ingeschrevenen en afgestudeerden wetenschappelijk
onderwijs
Open Universiteit, studenten en diploma’s (aantallen x 1000)
Verwachte verblijfsduur en verwacht rendement in het wetenschappelijk onderwijs
Bachelor-gediplomeerden wetenschappelijk onderwijs (aantal x
1.000)
Kerncijfers instellingen en personeel wetenschappelijk onderwijs
Allochtone eerstejaars studenten in het hoger onderwijs

Studiefinanciering
9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6
9.7
9.8
9.9
9.10

Financiële kerncijfers studiefinanciering en WTOS (x € 1 mln, tenzij
anders vermeld)
Financiële kerncijfers WSF (x € 1 mln, tenzij anders vermeld)
Normbedragen WSF per maand (in euro’s)
Gemiddelde aanvullende beurs per maand (in euro’s)
Diploma omzettingen prestatiebeurs
Studerenden met WSF (aantal x 1.000 en percentages)
Kerncijfers lenen
Kerncijfers WTOS naar onderwijssoort
Normbedragen WTOS (in euro’s)
Les- en collegegeld

Cultuur en Media
10.1
10.2
10.3
10.4
10.5

Financiële kerncijfers cultuur en media (x € 1 mln)
Uitvoeringen van en bezoek aan OCW-gesubsidieerde podiumkunstgezelschappen
Bijdragen uit (semi-) overheidsmiddelen aan financiering filmproductie
Aandeel Nederlandse speelfilms in de bioscoop
Oplage landelijke en regionale dagbladen (aantal x 1.000)

10.6
10.7
10.8
10.9

Kijktijdaandelen televisiezenders (in procenten)
Kerncijfers openbare bibliotheken
Bezoeken gesubsidieerde musea (x 1.000)
Rijksmonumenten en Rijksarchieven

11.1
11.2

Financiële kerncijfers onderzoek en wetenschappen (x € 1 mln)
Nederlandse R&D naar financieringsbron en sector van uitvoering
(x € 1 mld)
R&D-uitgaven van Nederland als percentage van het BBP, naar
uitvoerende sector
Balans- en exploitatiegegevens van owb-instellingen (x € 1 mln)
Balans- en exploitatiegegevens per instelling, 2010 (x € 1 mln)
Ontwikkeling solvabiliteit en liquiditeit bij owb-instellingen
R&D-personeel in Nederland (in 1.000 fte en procenten)
Personeel van researchinstellingen
Het aandeel vrouwen bij universiteiten, naar gebied en functiecategorie, 2010
Onderzoekscapaciteit hoger onderwijs (in fte’s)
Output universiteiten
Universitaire kengetallen per universiteit (nationaal), 2010 (totaal
en in procenten)
Resultaten vernieuwingsimpuls; verdeling over de universiteiten,
2000-2011
Uitgaven NWO naar bestemming (in € miljoenen en in procenten)
Netto-honoreringspercentages NWO naar actielijn
Wetenschappelijke output van door NWO gefinancierd onderzoek
Uitgaven KNAW naar bestemming (in € miljoenen)
Wetenschappelijke output van door de KNAW gefinancierd
onderzoek
Financiële kengetallen thematische gebieden KP7 voor de periode
2007-2010
Relatief succes per onderdeel van KP7, 2007-2010
Kengetallen KP7-projecten
R&D-uitgaven als percentage van het BBP
R&D-uitgaven gefinancierd door de overheid, als percentage van
het BBP
R&D-uitgaven gefinancierd door bedrijven, als percentage van het
BBP
Publicatie-output naar Nederlandse institutionele sector, 2006-2010
Citatie-impact naar Nederlandse institutionele sector 2002-2005
t/m 2006-2009
Kengetallen wetenschappelijke publicaties

Wetenschap

11.3
11.4
11.5
11.6
11.7
11.8
11.9
11.10
11.11
11.12
11.13
11.14
11.15
11.16
11.17
11.18
11.19
11.20
11.21
11.22
11.23
11.24
11.25
11.26
11.27

Emancipatie
12.1
12.2
12.3
12.4
12.5
12.6
12.7
12.8
12.9
12.10
12.11
12.12

Houding van de bevolking tegenover homoseksualiteit, in
procenten
Meldingen van homodiscriminatie bij antidiscriminatiebureaus
Aantal huwelijkssluitingen homoseksuelen
Gemiddelde arbeidsduur per week (in uren), werkzame personen
van 15-64 jaar
Netto arbeidsparticipatie van paren met kinderen naar opleidingsniveau, 2010
Netto arbeidsparticipatie
Bruto arbeidsparticipatie van vrouwen en mannen (80% in 2016)
Economische zelfstandigheid naar geslacht en leeftijd (in
procenten)
Economische zelfstandigheid van vrouwen (15-64 jaar), naar
herkomst (in procenten)
Percentage vrouwelijke bestuurders en commissarissen (in
procenten)
Bedrijven met vrouwelijke bestuurders van 2007 tot 2011 (in
procenten)
Opleidingsniveau van vrouwen (25-35 jaar), 2010 (x 1.000)

Groen onderwijs (EL&I)
13.1
13.2
13.3
13.4
13.5
13.6

Financiële kerncijfers EL&I voor het groene onderwijs
Uitgaven en ontvangsten, 2011 (x € 1 mln)
Kerncijfers personeel AOC’s
Deelnemers, instroom en gediplomeerden groen onderwijs naar
onderwijssoort
Deelname aan groen onderwijs als percentage van totale deelname
per onderwijssoort
Aantal instellingen groen onderwijs naar onderwijssoort

Bijlagen
14.1
14.2
14.3
14.4
14.5

Uitgaven en ontvangsten OCW volgens Departementaal Jaarverslag
(x € 1 mln)
Sociaal / economische gegevens
Nationale onderwijsuitgaven (x € 1 mln); Aansluittabel CBS (OESO) /
OCW
Ingeschrevenen hoger onderwijs, 2008/09 (x 1.000)
Ingeschrevenen hoger onderwijs naar studierichting, 2008/09
(x 1.000)

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 235

14 | Bijlagen

Lijst van afkortingen

AOC
az

Agrarische Opleidingscentra
academisch ziekenhuis

bao
BBCU
bbl
BBP
bl
bol
BPRC
bpv
BRIN
bve
BZK

basisonderwijs
Bekostigingsbesluit cultuuruitingen
beroepsbegeleidende leerweg
Bruto Binnenlands Product
basisberoepsgerichte leerweg
beroepsopleidende leerweg
Biomedical Primate Research Centre
Beroepspraktijkvorming
basisregistratie instellingen
beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Ministerie van Binnenlandse Zaken

cao
CBS
CKV
COC
COS
CPB
CPI
CRIHO
cumi
CWI

collectieve arbeidsovereenkomst
Centraal Bureau voor de Statistiek
Cultureel Kunstzinnige Vorming
Cultureel Ontspanningscentrum
Commissie van Overleg Sectorraden
Cultureel Planbureau
Consumenten Prijs Index
Centraal Register Inschrijving Hoger Onderwijs
culturele minderheden
Centrum voor Werk en Inkomen

DGO
dt
DUO

Dienstverlening voor Gezondheidsonderwijs
deeltijd
Dienst uitvoering onderwijs

EAG
EBB
ECN
ECTS
EET
EMU
EU
EUR
Eurostat
EVC

Education at a Glance
Enquête beroepsbevolking
Energiecentrum Nederland
European Credit Transfer and accumulation System
Economie, Ecologie, Technologie
Economische en Monetaire Unie
Europese Unie
Erasmus Universiteit Rotterdam
Statistisch bureau van de Europese Gemeenschap
Erkenning van elders Verworven Competenties

FES
fre

Fonds Economische Structuurversterking
formatierekeneenheid

236 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

fte

fulltime equivalent

GBA
GGD
GKC
gl
GTI

Gemeentelijke Basis Administratie
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
Groene Kennis Coöperatie
gemengde leerweg (vmbo)
Grote Technologische Instituten

hao
hoger agrarisch onderwijs
havo
hoger algemeen voortgezet onderwijs
hbo
hoger beroepsonderwijs
hbo-d
hbo met diploma
HKS
regionale Herkenningsdienstsystemen van de politie
ho
hoger onderwijs
1 cijfer ho verrijkt ( aangevuld/bewerkt) CRIHO
HOOP
Hoger onderwijs en onderzoeksplan
HRST
Human Resources in Science and Technology

ICN
ICT
IEA
ILT
IPO
ISCED
ITS
KB
KBB
kl
KNAW
KSE
KUOZ
LCW
LEI
LFS
LGF
EL&I
lom

Instituut Collectie Nederland
Informatie- en communicatietechnologie
International Association for the Evaluation of Educational
Achievement
Integrale leerlingentelling
Interprovinciaal Overleg
International Standard Classification of Education
Instituut voor Toegepaste Sociale wetenschappen
Koninklijke Bibliotheek
Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
kaderberoepsgerichte leerweg
Koninklijke Nederlandse Akademie
van de Weten¬schappen
Kwalificatiestructuur Educatie
Kengetallen Universiteiten Onderzoek
Les en cursusgeldwet
Landbouw Economisch Instituut
Universiteit Leiden
Labour Force Survey
Leerlinggebonden financiering
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
leer en opvoedingsmoeilijkheden

lwoo

leerwegondersteunend onderwijs (voorheen ivbo, vanaf 1999/00
inclusief vso-lom)

RUG
R&D

Rijksuniversiteit Groningen
Research en Development

mavo
MARIN
mbo
mbo-d
MCO
MKB
mlk

middelbaar algemeen voortgezet onderwijs
Maritiem Research Instituut Nederland
middelbaar beroepsonderwijs (bol+bbl)
mbo met diploma
Muziekcentrum van de Omroep
midden- en kleinbedrijf
moeilijk lerende kinderen

NA
NFPK+
NLR
NOB
NRF
NT2
NVAO
NWO

Nationaal Archief
Nederlands fonds voor de podiumkunsten+
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
Nederlands Omroepbedrijf
Nationaal Restauratiefonds
Nederlands als Tweede Taal
Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

sbao
SER
SFB
sgs
so
SPD
Stb.
Ster
STT
svb
SVO
svo
SZW

speciaal basisonderwijs
Sociaal Economische Raad
Studiefinancieringsbeleid
scholengemeenschap
speciaal onderwijs
Staatspraktijkdiploma boekhouden
Staatsblad
Stichting etherreclame
Stichting Toekomstbeeld der Techniek
samenwerkingsverbanden
Stichting voor Onderzoek van het Onderwijs
speciaal voortgezet onderwijs (vso/lom + vso/mlk)
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TIMSS
tl
TNO

oab
OCW
OESO
OPDC
OSA
OU
OV
OVSK
OWB

Onderwijsachterstandenbeleid
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikke-ling
Orthopedagogisch en Didactisch Centrum
Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek
Open Universiteit
Openbaar vervoer
Openbaar vervoerskaart voor studenten
Onderzoek en Wetenschapsbeleid

TS17TUD
TU/e

Trends in International Mathematics and Science Study
theoretische leerweg
Nederlandse organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk
onderzoek
Tegemoetkoming studiekosten voor leerlingen tot en met 17 jaar
Technische Universiteit Delft
Technische Universiteit Eindhoven

PIRLS
PISA
po
pro

Progress in Reading Literacy Study
Programme for International Student Assessment
primair onderwijs
praktijkonderwijs

ud
uhd
UM
UNESCO
UT
UU
UvA
UvT
UWV

universitair docent
universitair hoofddocent
Universiteit Maastricht
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation
Universiteit Twente
Universiteit Utrecht
Universiteit van Amsterdam
Universiteit van Tilburg
Uitvoering Werknemersverzekeringen

RACM
REC
RHC
RIVM
rk
RMC
ROA
ROC
RU

Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten
Regionaal Expertise Centrum
Regionaal Historisch Centrum
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne
rooms-katholiek
Regionale Meld- en Coördinatiefunctie
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Regionaal Opleidingen Centrum
Radboud Universiteit

vavo
vbo
VBTB
vmbo

voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
voorbereidend beroepsonderwijs
Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording
voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (samenvoeging van
mavo, vbo, lwoo en pro)
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
voortgezet onderwijs
Tegemoetkoming studiekosten vo-leerlingen van 18 jaar en ouder
voorbereidende en ondersteunende activiteiten

VNG
vo
vo 18+
voa

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 237

14 | Bijlagen

Lijst van afkortingen

VSNU
vso
vsv
vt
VU
vve
vwo
vwo-d
VWS

Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten
voortgezet speciaal onderwijs
Voortijdig Schoolverlaten
voltijds
Vrije Universiteit Amsterdam
voor- en vroegschoolse educatie
voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
vwo met diploma
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport

WBSO
Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
WEB
Wet educatie en beroepsonderwijs
WEC
Wet op de Expertisecentra
WHW
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
WL
Waterloopkundig Laboratorium
wo
wetenschappelijk onderwijs
WOPI
Wetenschappelijk Onderwijs Personeels Informatiesysteem
wp
wetenschappelijk personeel
WPO
Wet op het Primair Onderwijs
WSC
Wet op het specifieke cultuurbeleid
WSF
Wet op de studiefinanciering
WSNS
Weer Samen Naar School
WTOS
Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
WTOS18+ Studiefinanciering voor studerenden van 18 jaar en ouder in
volwassenenonderwijs (deeltijd) of in lerarenopleidingen (voltijd)
WU
Wageningen Universiteit
WVO
Wet op het voortgezet onderwijs

238 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 239

14 | Bijlagen

Trefwoorden bij de hoofdstukken

-AAcademische ziekenhuizen
Afgestudeerd(en)
Afstroom
Allochtoon
Amateurkunst
Ambulante begeleiding
AOC
Arbeidsmarkt
Archief
Autochtoon

140, 212, 214, 216
12, 22, 64, 70, 132, 134, 134, 144, 146, 146, 218
38
2, 4, 36, 38, 50, 52, 110, 112, 114, 126, 150, 194,
196, 218, 220
164
26, 82
44, 62, 198, 200, 220, 222, 234
2, 4, 8, 16, 20, 46, 56, 64, 72, 92, 124, 126,
192, 194, 204, 236
164, 174, 234
36, 38, 50, 52, 110, 112, 126, 150, 194, 196, 220

Cultuur
Cultuur
Cultuurdeelname
Cursus(sen)
Cursusduur
Cursusgeld(en)
-DDagbladen
Deelname
Deelnemer(s)

-BBachelor
Basisbeurs
Basiseducatie
Basisonderwijs (bao)

8, 40, 132, 138, 144, 146, 218, 222
152, 154, 156, 158
114, 214
10, 16, 20, 22, 28, 42, 58, 72, 74, 82, 86, 88, 90,
92, 94, 196, 218, 220, 222, 234, 236
Basisschool
8, 42, 44, 90, 94
Bedrijfsleven
114, 140, 194, 196, 198, 234
Bedrijfsopleiding
54, 220
Bekostigd onderwijs
2, 12, 54, 102, 220
Beroepsbegeleidende leerweg (bbl)
8, 12, 40, 48, 52, 76, 114, 118, 120, 124, 126, 234
Beroepsbevolking
54,56, 58, 72, 138, 180, 194, 220, 224, 234
Beroepskolom
120
Beroepsopleidende leerweg (bol)
8, 12, 48, 114, 118, 120, 124, 126, 152, 154, 156,
160, 162, 200, 234
Bèta
78,80, 196, 196, 220
Bibliotheken
4, 164, 166, 172, 180, 234
Bioscopen
168
Bruto binnenlands product (BBP)
24, 58, 76, 176, 188, 204, 210, 212, 224, 234
-CCitaties
190
Cohort
30, 30, 32, 34, 218
Collegegeld
4, 24, 26, 128, 140, 158, 162, 198, 212, 216
Commissie van Overleg Sectorraden
234
Contractonderwijs
128, 212
240 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Deelnemersstromen
Deeltijd(onderwijs)
Denominatie
Diploma

Dissertaties
Docenten
Doelstelling
Doorstroom

-EEducatie
Eerstejaars
emancipatie
Emancipatie
Erfgoed
EU / Europa / Europees

2
2, 4, 6,108, 112, 132, 134, 144, 146, 164, 166,
168, 170, 172, 174, 192, 210, 212, 214, 234, 248
6, 166
24, 26, 54, 56, 58, 70, 160, 198, 212, 216, 218,
220
138, 144, 154, 158
4, 114, 152, 162, 212

170
2, 4, 10, 16, 44, 54, 56, 60, 62, 112, 132, 186,
192, 200, 212, 218, 224
2, 4, 8, 10, 12, 14, 26, 28, 28, 34, 40, 46, 50, 52,
54, 60, 62, 114, 118, 122, 124, 132, 152, 154, 156,
160, 162, 198, 200, 204, 210, 212, 216, 218, 218,
220, 222, 224
2, 12, 88
10, 56, 114, 132, 160, 194, 234, 236
90
6, 12, 14, 16, 26, 30, 32, 34, 34, 40, 46, 48, 52,
58, 64, 72, 102, 110, 114, 124, 132, 134, 138, 144,
152, 154, 218, 220, 224, 234, 236
182
2, 18, 44, 62, 74, 92, 106, 122, 136, 148, 236
2, 4, 46, 50, 56, 58, 58, 164, 164, 194, 214, 224
8, 12, 14, 40, 40, 52, 56, 102, 110, 120, 138, 196,
218

24, 58, 94, 114, 120, 164, 174, 212, 214, 216, 218,
222, 234, 236
138, 144, 144, 222
2
2, 4, 6, 192, 194, 196, 204, 224
2, 4, 6, 164, 166, 174
2, 4, 50, 56, 58, 58, 60, 62, 64, 66, 70, 72, 74,
76, 78, 80, 150, 176, 180, 186, 188, 194, 210,
218, 220, 224, 224, 234

-FFilm
Financiën

Fondsen
Formatie
Functiemix
-GGediplomeerden
Geldstromen
Gemeenten / gemeentelijk
Gepromoveerden
Gewichten
Groen onderwijs
Grote steden

2, 4, 164, 166, 168
4, 6, 10, 42, 52, 82, 84, 96, 98, 106, 114, 116,
128, 130, 140, 142, 152, 158, 164, 172, 176, 178,
184, 186, 188, 198, 210, 212, 214, 218, 224, 234
6, 164, 164, 166, 174, 212, 234, 234
148, 212
22

-IIngeschrevenen
Instellingen

ISCED

78, 128, 140, 144, 150, 196, 208
2, 4, 6, 8, 10, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 34, 44, 48,
62, 64, 76, 84, 90, 94, 98, 106, 114, 116, 122,
128,130, 136, 140, 142, 148, 162, 164,166, 170,
174, 176, 178, 180, 186, 190, 192, 198, 200, 204,
206, 212, 214, 216, 218, 220, 222, 224, 234
22, 30, 34, 40, 40, 120, 132, 138, 144, 150, 150,
200, 218, 222
2, 4, 8, 14, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74,
76, 78, 80, 148, 166, 188, 190, 204, 206, 208,
212, 214, 216, 218, 222, 224, 224
78, 208, 208, 222, 224, 234

-JJustitie

18, 214

Instroom
Internationaal

8, 12, 14, 26, 30, 34, 102, 120, 124, 138, 144,
146, 196, 200, 210, 218
140, 164, 174, 182, 212, 222
24, 26, 32, 46, 94, 106, 114, 164, 174, 206, 212,
214, 216, 218, 224, 236
148, 180, 182
86, 218
2, 4, 10, 114, 122, 132, 198, 200, 220
20, 32, 124, 126, 164, 220

-HHavo-gediplomeerden
102
Herkomst
40, 110, 112, 126, 150, 218, 220
Hoger algemeen voortgezet onderwijs (havo)
8, 12, 14, 16, 30, 32, 36, 38, 46, 48, 50, 54, 58,
66, 72, 96, 100, 102, 104, 106, 108, 110, 112,
114, 118, 120, 138, 162, 192, 196, 218, 222, 224,
234
Hoger beroepsonderwijs (hbo) 4,8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30,
40, 58, 64, 78, 94, 102, 120, 128, 130, 132, 134,
136, 138, 144, 150, 156, 176, 196, 198, 200,
208, 210, 212, 214, 216, 218, 222, 224, 234
Hoger onderwijs (ho)
2, 4, 6, 12, 14, 16, 40, 54, 58, 64, 72, 74, 76,
78, 80, 96, 102, 126, 128, 138, 140, 144, , 150,
152, 154, 156, 160, 162, 176, 180, 186, 188, 196,
196, 206, 208, 212, 214, 216, 218, 220, 234, 236
Hogeschool
18, 128, 128, 136, 176, 196, 200, 206
Hoogleraar
148, 180, 182, 196
Huisvesting(-suitgaven)
24, 26, 178, 212

-KKabinet
Kinderdagverblijf
Kinderopvang
Klassengrootte
Koopkracht
Kredietcrisis
Kunsten
Kwalificatie
Kwaliteit
186, 190, 210
-LLeeftijdsverdeling personeel
Leerlingen

22, 28, 46, 66, 192, 192, 194
94
6, 94, 204, 204
74
80, 224
158
4, 54, 164, 166, 208
114, 122
8, 22, 26, 64, 94, 122, 128, 128, 140, 164, 174,

92
2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 18, 24, 26, 28, 30, 32, 34,
36, 38, 40, 40, 42, 42, 44, 52, 58, 62, 66, 68,
70, 74, 76, 82, 86, 88, 90, 96, 100, 102, 104,
106, 108, 110, 112, 120, 152, 160, 162, 192, 200,
210, 216, 218, 220, 222, 224, 234, 236

Leerlinggebonden financiering
10, 42, 52, 82, 234
Leerplicht(ig)
44, 60
Leerwegen
8, 32, 40, 52, 66, 96, 100, 102, 104, 112, 154,
234, 234, 236
Leerwegondersteunend onderwijs (lwoo)
10, 12, 26, 42, 48, 52, 96, 112, 112, 200, 200,
234, 236
Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 241

14 | Bijlagen

Trefwoorden bij de hoofdstukken

Leesvaardigheid
Leraar
Lerarenopleiding
Lesgelden
Letteren
Leven lang leren
Liquiditeit
Lissabon-doelstellingen
Lumpsumbekostiging

66, 68, 224
8, 20, 22, 38, 44, 62, 68, 74, 80, 92, 106
22, 74, 80, 132, 152, 160, 222, 236
152, 160, 162, 204, 210, 212, 214, 216
4, 164, 166, 172
4, 10, 56, 58, 224
84, 98, 116, 130, 142, 178, 213
58, 224
82, 128, 140, 182

-MMannen
16, 48, 54, 78, 118, 126, 184, 192, 194, 196
Master
8, 128, 144, 146, 146, 222
Media
2, 4, 6, 164, 166, 168, 170, 172, 174, 192, 211
Middelbaar algemeen voortgezet onderwijs (mavo)
8, 218, 234, 236
Middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
2, 4, 8,10, 12,14, 16, 18, 20, 22, 26, 28, 30, 32,
34, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, 54, 58, 62, 72,
94, 96, 102, 104, 110, 114, 118, 120, 122, 124,
126, 138, 152, 154, 196, 198, 200, 210, 212, 216,
218, 222, 224, 234, 236
Middenkaderopleiding
222
Monumenten
164, 174, 236
Museum
6, 164, 174
-NNiet-bekostigd onderwijs
Niet-westerse allochtoon

2, 10, 54, 220
36, 38, 50, 52, 126, 126, 150, 150, 220

Onderwijssoorten
Onderwijsstelsel
Onderwijzend personeel
Onderzoek

Onderzoekers
Onderzoeksinstellingen
Open Universiteit (OU)
Openbare bibliotheek
Opleidingen

-PPassend onderwijs
Peildatum
Pers
Personeel
Peuterspeelzaal
PIRLS
PISA
Podiumkunsten
Praktijkonderwijs (pro)
Prestatiebeurs
Primair onderwijs (po)

-OOESO

2, 24, 24, 60, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 188,
206, 208, 214, 216, 224, 234
Omroepen
2, 6, 164, 164, 170, 22
Onderwijsachterstanden
8, 86, 114
Onderwijsbijdragen
4, 152, 160, 236
Onderwijsdeelname
2
Onderwijsduur
14, 61
Onderwijsinstellingen
8, 18, 24, 62, 76, 122, 204, 206, 212, 214, 216,
222, 224
Onderwijsnummer
30, 40, 218
Onderwijsondersteunend personeel
20
Onderwijssectoren
2, 14, 20, 26, 44, 44, 210, 212, 216, 218, 218, 220
242 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Profielen
Promoties
Publicaties

8, 14, 32, 82, 100, 110, 112, 126, 156, 200, 218,
220
2, 8, 8, 26, 206, 212
18, 74, 74, 106, 122, 136, 136, 220
2, 4, 6, 24, 36, 44, 64, 66, 68, 70, 80, 124, 128,
140, 148, 172, 176, 180, 182,184, 186, 186, 190,
192, 212, 214, 224,234, 236
2, 4, 6, 140, 180, 182, 184, 186, 190, 214
6, 176, 188, 190, 222
140, 142, 144, 148, 212, 220, 222, 234
2, 172
2, 16, 24, 34, 40, 50, 52, 54,56, 58, 72, 94, 96,
102, 104, 110, 112, 114, 118, 120, 124, 126, 128,
130, 132, 138, 140, 144, 146, 148, 160, 196, 208,
210, 212, 216, 218, 220, 222, 224, 236

2, 4, 42, 82
210, 212, 216, 218, 220, 222
2, 164, 170
2, 4, 6, 18, 20, 22, 28, 74, 74, 92,106, 122, 136,
148, 180, 182, 220, 222
94
234
66, 68, 70, 224, 236
2, 6, 164, 166, 234
8, 10, 12, 26, 42, 66, 96, 106, 110, 120, 186, 214,
218, 222, 236
154, 156, 159
4, 10, 12, 18, 20, 22, 26, 28, 42, 44, 62, 76, 82,
84, 86, 88, 90, 92, 94, 210, 212, 214, 216, 218,
220, 222, 236
108, 112, 138, 144, 196
6, 140, 182, 221
182, 184, 190,208, 210, 216, 222

-RRegionaal Opleidingen Centrum (ROC)
24, 44, 62, 114, 122, 200, 212, 220, 236
Rendement
4, 30, 34, 102, 104, 120, 134, 146, 218
Rentabiliteit
84, 98, 116, 130, 142, 212, 214
Research en Development (R&D)
4, 6, 58, 76, 176, 180, 188, 210, 236
Restauraties
174

Revisie
Rijksbijdragen
Rijksmonumenten
Rijksmusea
Rijksuitgaven
Rugzakleerlingen

24, 210, 210, 212
26, 26, 116, 128, 140, 140, 184, 212, 214, 216,
222
174
174
24, 82, 204, 212, 216
26

-SSalaris
80, 210
Scholengemeenschap
106, 198, 200, 236
Schoolbesturen
90
Schoolgrootte
2,4, 18, 28, 90, 222
Schoolloopbaan
2, 4, 30, 30, 34, 110, 218
Schoolsoorten
12, 82, 154, 218
Secundair onderwijs
74, 76, 222, 224
Slaagkansen
14, 134, 146, 146, 218
Solvabiliteit
84, 84, 98, 116, 130, 142, 142, 178, 178, 212, 214
Speciaal basisonderwijs (sbao) 8, 10, 28, 42, 82, 82, 86, 88, 90, 92, 236
Speciaal onderwijs (so)
8, 10, 12, 18, 20, 28, 42, 44, 82, 84, 86, 88, 90,
92, 160, 162, 220, 222, 236
Speciaal voortgezet onderwijs (svo)
236
Startkwalificatie
14, 16, 30, 46, 48, 50, 58, 70, 72, 102, 126, 218
Studenten
4, 6, 10, 12, 14, 18, 28, 40, 62, 64, 66, 76, 78,
80, 114, 118, 120, 126, 128, 132, 134, 136, 138,
144, 150, 152, 154, 156, 158, 196, 206, 208,
212, 216, 218, 220, 222, 234, 236
Studiebeurs
158
Studieduur
34, 114, 128, 134, 140, 144, 146, 146, 156
Studiefinanciering
2, 4, 6, 24, 64, 114, 144, 152, 154, 156, 158, 160,
162, 198, 204, 206, 210, 212, 214, 216, 224, 237
Studiehuis
138
Studierichtingen
78, 134, 144, 146, 196, 208, 218, 220
Subsidies
6, 140, 164, 166, 174, 184, 186, 206, 210, 216
-TTaal
Techniek
Tertiair onderwijs
Tijdschrift(en)

80, 114, 132, 134, 144, 146, 218, 234
40, 78, 100, 108, 112, 114, 118, 122, 124, 126,
132, 134, 138, 144, 146, 196, 208, 224, 236
224
184, 190

-UUitgaven
Uitstroom
Uitval
Uitvoeringen
Universiteiten

2
12, 26, 30, 34, 80, 110, 120, 124, 138, 144, 144,
210, 218
52, 124
6, 152, 166, 188, 236, 248
6, 140, 142, 144, 148, 176, 180, 182, 184, 186,
190, 196, 196, 200, 206, 208, 212, 218, 222,
224, 234, 236

-VVacatures
20
Verblijfsduur
4, 14, 30, 34, 104, 134, 144, 146, 218
Vergrijzing
22, 122
Vertraging
30, 102, 110
Vervolgonderwijs
12, 14, 102, 218
Voltijd(onderwijs)
10, 56, 114, 132, 162, 220, 236
Volwassenen(onderwijs)
160, 214, 236
Voor- en vroegschoolse educatie (vve)
4, 8, 58, 94, 94, 236
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo)
8, 12, 14, 16, 30, 32, 36, 38, 40, 48, 52, 54, 66,
68, 96, 100, 102, 104, 106, 110, 112, 114, 120,
162, 192, 196, 198, 200, 218, 222, 234, 236
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo)
8, 12, 14, 16, 30, 32, 36, 46, 48, 50, 54, 58, 66,
68, 72, 96, 100, 102, 104, 106, 108, 110, 112,
114, 138, 144, 162, 192, 196, 218, 222, 224, 236
Voortgezet onderwijs (vo)
2, 4, 8, 10, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32,
36, 38, 40, 42, 44, 48, 50, 52, 62, 72, 74, 86,
96, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 110, 112, 120,
138, 152, 160, 162, 200, 204, 210, 212, 214, 216,
218, 220, 222, 224, 234, 236
Voortgezet speciaal onderwijs (vso)
8, 10, 12, 42, 82, 86, 88, 120, 162, 218, 220, 222,
234, 236
Voortijdig schoolverlater(s) (vsv)
2, 4, 14, 46, 58, 70, 124, 218
Vrouwen
2, 16, 18, 48, 54, 74, 78, 92, 106, 118, 122, 126,
136, 148, 180, 184, 192, 194, 196, 222
Vwo-gediplomeerden
8, 12, 102

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 243

14 | Bijlagen

Trefwoorden bij de hoofdstukken

-WWerkloosheid
Werkloosheidpercentage
Wetenschap

16, 16, 20, 48, 124
16, 48
2, 4, 6, 54, 58, 64, 70, 78, 164, 166, 176, 178,
180, 182, 184, 186, 188, 190, 208, 210, 212, 214,
234, 249
Wetenschappelijk onderwijs (wo)
4, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32,
40, 58, 64, 64, 72, 78, 96, 128, 140, 142, 144,
146, 148, 150, 156, 196, 198, 200, 208, 210,
212, 214, 216, 218, 220, 222, 224, 236
Wetenschappelijk onderzoek 2, 6, 128, 140, 176, 184, 184, 186, 190, 236
Wetenschappelijk personeel 148, 148, 180, 212, 236
Wetenschappelijke publicaties 6, 182, 184, 190
Wiskunde
40, 58, 66, 78, 80, 196, 220
-ZZiekteverzuim
Zittenblijven
Zorgadviesteam
Zorgadviesteams
Zorgleerlingen

20, 222
32, 32, 52
44
4
10, 12, 82, 86, 100

244 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 245

246 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | 247

Aan deze publicatie werkten mee:

Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW)
Caspar Luzac
Jan van Reeken
Dennis van Gessel
Eelco Wierda
Frederik van Winkelen
Roy Tjoa
Jan de Graaf
Joop den Ouden
Hans Ruesink
Bibian Bezuijen
Katie Schreiber
Bert van der Kooij
Jean de Goeij
Jan van Steen
Itgen Hansen
Gert Korteweg
Kasper Weekenborg
Pauline Thoolen
Tim Ongering
Annet de Ridder
Evelien Kingma

(PO)
(PO)
(VO
(DE)
(JOZ)
(BVE)
(HO&S)
(HO&S/SF)
(DL)
(IB)
(DK)
(MLB)
(DCE)
(OWB)
(DE)
(Kennis)
(Kennis)
(Kennis)
(Kennis)
(Kennis)
(VSV)

Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie (EL&I)
Sjaak Keetman

(Kennis)

248 | Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
Anouschka van der M eulen
Annelie Hakkenes-Tuinman
Sabine Gans
Saskia van Muijen-Schel
Pascal van den Berg
Nelet Kuipers
Daniëlle Andarabi-van Klaveren
Marijke Hartgers
Tanja Traag

(SQS)
(SQS)
(SQS)
(SQS)
(SQS)
(SQS)
(EOC)
(SAL)
(SQS)

Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)
Arrian Rutten
Art Krijgsman
Bart van der Scheer
Erik Fleur
Ed Stevenhagen
Hans Plomp
Mark Dekkers
Michel Quak
Marc Meurs
Mia Looyestijn
Johan Tensen
Sarelies Weijer
Ton van Essen
Tris Serail
Willemijn Schramp-van Til
Henry van den Brink
Erik Smits
Ton Veugen
David Bronsgeest
Jaap-Jan Bakker

(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(OND)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)
(INP)

Productie
Priscilla Middleton

OU
master
bachelor

vmbo

vo 1/2

bao

mbo-1

4 jaar

Kerncijfers 2007-2011
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

mbo-2

vve
0 jaar

bao

basisonderwijs

bbl

beroepsbegeleidende leerweg

bol

beroepsopleidende leerweg

havo

hoger algemeen voortgezet onderwijs

hbo

hoger beroepsonderwijs

mbo

middelbaar beroepsonderwijs

Uitgave mei 2012

ou

open universiteit

Nabestellen

pro

praktijkonderwijs

ISBN: 978-90-591-0156-2

sbao

speciaal basisonderwijs

Prijs: € 25,-

so

speciaal onderwijs

OCW42003/1000/08DW2012B007

vmbo

voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

vo

voortgezet onderwijs

vso

voortgezet speciaal onderwijs

vve

voor- en vroegschoolse educatie

vwo

voorbereidend wetenschappelijk onderwijs

wo

wetenschappelijk onderwijs

Samenstelling
Priscilla Middleton (070 4123625), Linda Slikkerveer (070 4123485)
Vormgeving
Mainstream, Hetty Zwollo / Debbie van Berkel
Druk
Hub Tonnaer B.V., Kelpen-Oler

www.rijksoverheid.nl

educatie

mbo-3

kinderopvang

havo

vso

mbo-4
vwo

12 jaar

hbo

pro

wo

sbao/so

18 jaar

leerplichtig

Kerncijfers 2007-2011 | Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap

Het Nederlandse onderwijsstelsel