Eindrapportage 2021

Onbeperkt
meedoen!

Eindrapportage 2021

Onbeperkt
meedoen!

Amany: ‘Ik reis met het openbaar vervoer. Als ik van mijn
werk naar huis ga, ervaar ik allerlei moeilijkheden.’
Bekijk het INC. Festival

Werken aan een inclusief Nederland
Drie praktijkverhalen uit het INC. festival van ervarings­
deskundigen en inclusieve denkers & doeners.
Onbeperkt Bewegen
Amany Shalha heeft een visuele beperking en reist voor haar werk zelfstandig met het
openbaar vervoer. ‘Onderweg schieten fietsers in volle snelheid aan mij voorbij. Als het
lawaaierig is, kan ik mijn navigatie niet horen. Gelukkig hebben de meeste stoplichten tikkers.
Dan weet ik tenminste wanneer ik mijn voorrang mag nemen. Mijn navigatie is mijn trouwe
vriend. Elke keer brengt hij me weer op de plek waar ik moet zijn. Maar in de spitsuren
wanneer er meerdere bussen achter elkaar staan te wachten, is mijn navigatie net zo in de
war als ik. Eén piep voor inchecken, twee voor uitchecken. Was alles maar zo makkelijk.’

Onbeperkt Ontwikkelen
Als directeur van JongPIT zet Lotte van der Linden zich in voor jongeren met een chronische
ziekte of beperking. ‘Er zijn nog veel stappen te maken. We hoeven het met z’n allen niet zo
ingewikkeld te maken. Het enige wat jongeren willen is meedoen. Ik denk dat we met de
mindset “het moet toch gewoon kunnen” veel meer kunnen bereiken dan we op dit moment
doen. Een inclusieve samenleving begint met inclusief onderwijs. Samen met vriendjes uit de
buurt naar school is de basis. Daar leer je met en van elkaar. Dan wordt het vanzelf normaal
dat je samen met elkaar werkt op de werkvloer.’

Onbeperkt Genieten
Erwin Cheizoo is parkmanager bij de Apenheul en wil alle gasten een bijzondere beleving
meegeven. ‘Ik zou niet weten waarom we mensen met een rolstoel anders zouden
­aanspreken. Als er al eens iets gebeurt, dan is het omdat medewerkers eraan moeten wennen.
Daarom trainen we onze medewerkers er echt op dat gastvrijheid heel belangrijk is. En dat
het niet uitmaakt bij wie je dat doet. Dat geldt voor iedereen die binnenkomt: of het nu
iemand met een beperking is, een klein kind is dat extra aandacht vraagt, of een stel dat
zoveel jaar getrouwd is. We behandelen iedereen als mens, zoals het hoort.’

Onbeperkt meedoen!
Bovenstaande praktijkverhalen werden verteld tijdens het INC. Festival. Het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport organiseerde dit festival dit jaar samen met vele partners om
stil te staan bij vijf jaar VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (hierna:
VN-verdrag) in Nederland. Tijdens het festival keken deelnemers terug op de afgelopen vijf jaar en
bedachten manieren om ook de komende jaren het verschil te maken. Vanuit drie overkoepelende
thema’s: Onbeperkt Bewegen, Onbeperkt Ontwikkelen en Onbeperkt Genieten. Met name jongeren
kregen er een podium: hun ideeën bieden waardevolle aanknopingspunten voor de toekomst.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 3

In Nederland hebben ruim twee miljoen mensen een auditieve, visuele, lichamelijke of verstandelijke
beperking of zijn psychisch kwetsbaar. Zij willen zoveel mogelijk zelf de regie over hun leven voeren.
Om bijvoorbeeld onbeperkt te kunnen bewegen, ontwikkelen en genieten. Intussen lopen zij op
allerlei terreinen tegen zichtbare en onzichtbare drempels aan, waardoor meedoen voor hen lang
niet altijd vanzelfsprekend is. Met het programma Onbeperkt meedoen! wil het kabinet ervoor zorgen
dat mensen met een beperking dezelfde kansen in de samenleving krijgen als ieder ander.

4 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Inhoud
Werken aan een inclusief Nederland

3

Leeswijzer

7

Inleiding

9

Opbouw programma

11

1.

Strategie, evaluatie en resultaten

15

2. Toegankelijkheid en de coronacrisis

27

3.

Opbrengsten per onderdeel

31

Algemene Zaken

100

Vooruitblik op vervolgaanpak

105

1.1	Werken aan een landelijke beweging en gedeeld eigenaarschap
1.2
Coördineren en aanjagen
1.3
Verbinden van partijen
1.4
Communiceren
1.5
Verantwoorden en kennisontwikkeling
1.6
Stimuleren van ervaringsdeskundigheid

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11
3.12
3.13
3.14
3.15

4.

4.1
4.2
4.3
4.4

5.

5.1
5.2

Vervoer
Werk
Bouwen, Wonen en Openbare ruimte
Onderwijs
Participatie en Toegankelijkheid
Zorg en Ondersteuning
Rijk als organisatie
Iedereen doet mee!
MKB Toegankelijk
Niets Over Ons Zonder Ons
SamenSpeelAkkoord
Toegankelijke Recreatie
What if Lab
ZonMw-subsidieprogramma
INC. Festival

Communicatie
Monitoring
Financiën
Wettelijk kader

Kansrijke uitgangspunten vervolgfase
Doorlopende initiatieven

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

15
17
19
20
22
24

32
36
43
47
53
63
69
73
78
82
86
89
92
94
97

100
101
102
103

106
106

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 5

Lisa: ‘Iedereen is uniek, maar niemand is perfect.
We zitten allemaal anders in elkaar. Juist daarom kunnen
we van elkaar leren.’ Lees het artikel

6 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Leeswijzer
Voor u ligt de eindrapportage van Onbeperkt meedoen! over de inzet van dit programma in de periode
2018-2021. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (hierna: ministerie van VWS)
heeft als coördinerend ministerie voor de implementatie van het VN-verdrag deze eindrapportage
opgesteld, met bijdragen van alle deelnemende partijen.
• In de inleiding van deze eindrapportage wordt de ambitie en het doel van het programma en de
inzet op diverse thema’s en onderwerpen toegelicht. De inleiding licht ook toe dat de aanpak op
het VN-verdrag in de komende jaren doorgaat.
• Na de inleiding wordt eerst een toelichting gegeven op de opbouw van dit programma.
In Onbeperkt meedoen! wordt namelijk met een groot aantal partners samengewerkt, in deze
paragraaf worden de voornaamste samenwerkingspartners en hun specifieke rol toegelicht.
De opbouw van het programma komt voort uit het programmaplan waarmee het programma
in 2018 is gestart.1
• Hoofdstuk 1 gaat in op de gehanteerde strategie en ingevulde rollen bij de uitvoering van dit
programma. En geeft een eerste overzicht van resultaten die met het invullen van deze rollen
geboekt zijn. Het hoofdstuk geeft ook reflecties uit de evaluatie over de invulling van die rollen.
De geboekte resultaten komen in hoofdstuk 3 van de eindrapportage meer volledig en in meer
detail aan bod. Hoofdstuk 1 is dan ook te lezen als managementsamenvatting van de gehele
eindrapportage.
• Hoofdstuk 2 geeft een globaal overzicht van de inspanningen om mensen met een beperking
of chronische ziekte in coronatijd te beschermen. Deze inspanningen zijn gecoördineerd vanuit
het ministerie van VWS en uitgevoerd in samenwerking met diverse partijen. De inspanningen
maken geen deel uit van dit programma, maar vonden in twee programmajaren (2020 en 2021)
parallel aan de uitvoering van dit programma plaats.
• Hoofdstuk 3 bevat een overzicht van de initiatieven en geboekte resultaten binnen de actielijnen
en projecten van het programma. Hoofdstuk 3 is een bundeling van de afzonderlijke rapportages
van de betrokken departementen en bestuurlijke en maatschappelijke partners.
• Hoofdstuk 4 gaat in op een aantal brede onderdelen en kaders van het programma. Namelijk de
communicatiestrategie, monitoring, de financiën en het wettelijke kader.
• Hoofdstuk 5 schetst kansrijke uitgangspunten voor een volgende fase in het coördineren van de
implementatie van dit VN-verdrag en geeft een eerste beeld van initiatieven die in de komende
jaren blijven doorlopen.

1

Kamerstukken II 2017/18, 24170, nr. 177

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 7

Sylvia: ‘Als je iets wilt bereiken, dan moet je het gewoon
proberen. Niet mijn beperking telt, maar mijn talenten
en kwaliteiten.’ Bekijk het filmpje

8 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Inleiding
In 2021 is het vijf jaar geleden dat Nederland het VN-verdrag heeft geratificeerd. Sinds de ratificatie
werken bedrijven, organisaties en overheden samen aan een beweging naar een inclusieve
samen­leving. Het kabinet heeft daartoe in juni 2018 het programma Onbeperkt meedoen! gelanceerd.
Het programma beoogt dat mensen met een beperking meer naar eigen wens en vermogen aan de
samenleving kunnen deelnemen, net als ieder ander. Het belangrijkste programmadoel is dat deze
mensen merkbaar minder drempels die deelname in de weg staan tegenkomen.
Onbeperkt meedoen! heeft zich in de periode 2018-2021 op diverse thema’s en onderwerpen gericht.
Denk hierbij aan minder drempels in het openbaar vervoer, een meer inclusieve arbeidsmarkt en
toegankelijker (ver)bouwen. Aan inclusiever onderwijs en toegankelijke websites, sportaccommodaties
en stemhokjes. Aan een betere toegang tot zorg en ondersteuning en de toegankelijkheid van de
Rijksoverheid zelf. Ook is er gewerkt aan het stimuleren van de inzet van ervaringsdeskundigheid
en meer aandacht voor en concrete plannen naar aanleiding van het VN-verdrag bij gemeenten
en in het bedrijfsleven. En er zijn diverse initiatieven gestart, bijvoorbeeld op het gebied van
samen spelen of inclusief ontwerp. Tenslotte is er vanuit het programma in 2021 expliciet stil
gestaan bij vijf jaar VN-verdrag door middel van het organiseren van het INC. Festival.
Het coronavirus heeft in 2020 en 2021 veel invloed gehad op het dagelijks leven van mensen met
een beperking of chronische ziekte. En heeft daarmee ook invloed gehad op de uitvoering van dit
programma in deze jaren. Vanaf het begin van de coronacrisis is er daarom nauw samengewerkt met
cliënt- en brancheorganisaties en beroepsverenigingen en deze rapportage geeft een globaal overzicht
van acties die hieraan verbonden zijn. Lessen die getrokken worden uit de coronaperiode hebben
de ambitie en doelstellingen van Onbeperkt meedoen! alleen maar urgenter en relevanter gemaakt.
Overkoepelend laat deze eindrapportage zien dat de landelijke beweging naar toegankelijkheid,
als de optelsom van alle inspanningen, doorgroeit. Het thema heeft weliswaar aan aandacht
gewonnen, maar het werk is daarmee niet gedaan: mensen met een beperking ervaren nog steeds
drempels in het dagelijks leven. De inspanningen uit de afgelopen periode hebben inzichten
opgeleverd om door te bouwen aan een inclusieve samenleving. En er is onder de diverse partners
veel ambitie en energie om door te gaan. Het vervolg van de implementatie van het VN-verdrag
staat ook op de politieke agenda, zoals onlangs tot uiting kwam via de aangenomen motie van de
Kamerleden Westerveld en Werner.2 En zoals ook tot uiting kan komen in het regeerakkoord van
het nieuwe kabinet.
De evaluatie van Onbeperkt meedoen! geeft handvatten voor deze toekomstige aanpak. Daarom bevat
deze eindrapportage ook een reflectie op de bevindingen uit deze evaluatie. Zo bevat de evaluatie
het advies om in nieuwe samenwerkingsvormen de energie van enthousiaste partijen vast te houden
en ervoor te zorgen dat initiatieven op het gebied van inclusie en toegankelijkheid verduurzamen.
Hiermee verankert het VN-verdrag steeds verder in het DNA van medeoverheden, bedrijven en
organisaties.

2

Kamerstukken II 2021/22, 35 925 XVI nr. 59.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 9

Dit is de laatste rapportage van het programma Onbeperkt meedoen! in zijn huidige vorm, gericht op
de activiteiten en maatregelen vanaf de start tot aan het heden. Deze eindrapportage volgt op de
presentatie van het programmaplan in juni 2018, de eerste voortgangsrapportage en indicatoren­
meting uit juni en november 2019 en de tweede voortgangsrapportage en indicatorenmeting uit
november 2020.
De aanpak op het VN-verdrag gaat door met het onveranderde doel: ervoor zorgen dat meedoen
aan de samenleving voor iedereen vanzelfsprekend is. Daarom bevat deze eindrapportage ook de
ingrediënten voor een volgende fase van het coördineren van de implementatie van dit VN-verdrag.

10 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Opbouw programma
Het programma Onbeperkt meedoen! bestaat uit:
• zeven actielijnen. Deze actielijnen zijn georganiseerd door de Rijksoverheid onder coördinatie
van het ministerie van VWS, waarbij voor elke actielijn of onderdelen daarbinnen een
verantwoordelijk ministerie is aangewezen.
• diverse projecten en initiatieven. Deze projecten en initiatieven zijn uitgevoerd door diverse
bestuurlijke en maatschappelijke partners van het programma, al dan niet in samenwerking
met of gefinancierd vanuit het ministerie van VWS.

Actielijnen
Het is aan de Rijksoverheid om het VN-verdrag bij alle relevante beleidsprogramma’s en wet- en
regelgeving op de agenda te zetten. Elke bewindspersoon is op zijn of haar eigen thema’s
aanspreekbaar op de implementatie van het VN-verdrag en is zelf verantwoordelijk op zijn eigen
beleidsterrein en de communicatie hierover. Deze verantwoordelijkheid is binnen Onbeperkt meedoen!
voor de kabinetsperiode 2018-2021 vertaald naar zeven actielijnen, elk met een doelstelling gebaseerd
op het VN-verdrag. Hiermee heeft het kabinet voor de periode 2018-2021 de koers uitgezet om op
deze zeven gebieden merkbare verbeteringen na te streven. Er zijn in Nederland daarnaast veel meer
initiatieven rondom de uitvoering van het VN-verdrag in gang gezet. Zie hiervoor de rapportage
over de inzet van Nederland aan het VN-comité voor het VN-verdrag.3
Actielijn

Doel

Coördinatie

Afzonderlijke

Vervoer

Reizigers met een beperking steeds meer

ministerie van

3.1

zelfstandig gebruik laten maken van

Infrastructuur en

openbaar vervoer; verbetering van de

Waterstaat

aansluiting tussen doelgroepen­vervoer

(hierna: IenW).

rapportage

en openbaar vervoer.

op onderdelen i.s.m.
ministerie van VWS.

Werk

ministerie van Sociale

Mensen met een arbeidsbeperking

3.2

meer kansen geven op een reguliere baan, en Werkgelegenheid
(hierna: SZW)

en zo bijdragen aan een inclusieve
arbeidsmarkt.
Onderwijs

Alle kinderen toegang tot onderwijs geven ministerie van Onderwijs,
en een passend aanbod bieden;

Cultuur en Wetenschap

begeleiding en ondersteuning beter

(hierna: OCW)

3.3

vindbaar maken voor leerlingen en
studenten.
Bouwen, Wonen en

Toegankelijkheid van gebouwen

ministerie van

Openbare Ruimte

verbeteren; zorgen voor de

Binnenlandse Zaken

beschikbaarheid van voldoende geschikte

en Koninkrijksrelaties

woningen en woonvormen voor mensen

(hierna: BZK)

met een beperking.

3.4

op onderdelen i.s.m.
ministerie van VWS.

3

Kamerstukken II 2017/18, 33990, nr. 65.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 11

Actielijn

Doel

Coördinatie

Afzonderlijke
rapportage

op onderdelen:

Participatie en

Meer kansen bieden om mee te doen met

Toegankelijkheid

sport, cultuur, media, en verkiezingen; meer ministeries van BZK,
websites en apps toegankelijk maken;

3.5

OCW en VWS.

informatievoorziening van overheden
en andere partijen toegankelijker en
begrijpelijker maken.
Zorg en Ondersteuning

Goede toegankelijkheid en kwaliteit

ministerie van VWS

3.6

ministerie van BZK

3.7

van zorg en ondersteuning waarborgen,
omdat dit voor mensen met een
levensbrede en levenslange beperking
een eerste randvoorwaarde is om mee
te kunnen doen.
Rijk als Organisatie

Als Rijksoverheid een toegankelijke
organisatie zijn binnen de inclusieve
samenleving: dit betreft fysieke toegang
tot de rijksgebouwen, toegang tot
websites, informatie en systemen,
en als werkgever openstaan voor
iedere werknemer.

Projecten met bestuurlijke partners
Voor gemeenten, bedrijven en organisaties ligt er eveneens een aanzienlijke opgave, waarbij
brancheverenigingen een aanjagende rol kunnen spelen. Vanuit het programma zijn in samen­
werking met de VNG, VNO-NCW en MKB Nederland en de Alliantie VN-verdrag4 de projecten
Iedereen doet mee!, MKB Toegankelijk en Niets Over Ons Zonder Ons gestart.
Project

Doel

Uitvoering

Afzonderlijke
rapportage

Iedereen doet mee!

Gemeenten ondersteunen door goede

Vereniging van

voorbeelden van koplopergemeenten

Nederlandse Gemeenten

zichtbaar te maken, onderlinge

(VNG)

3.8

kennisdeling te stimuleren en diverse
handreikingen te publiceren, zoals de
handreiking Lokale Inclusie Agenda.
MKB Toegankelijk

Bewustwording over het belang van

VNO-NCW en MKB

toegankelijkheid vergroten en inclusief

Nederland

3.9

denken in het bedrijfsleven bevorderen
(bereik van 50.000 ondernemers); meer
keuzemogelijkheden voor mensen met
een beperking.
Niets Over Ons

Inzet van ervaringsdeskundigheid

Alliantie VN-verdrag:

Zonder Ons

bevorderen bij de ontwikkeling en

Ieder(in), LFB, MIND en

uitvoering van beleid van overheden,

Per Saldo

3.10

instellingen en organisaties.

4

De Alliantie van samenwerkende organisaties van mensen met een beperking of chronische ziekte bestaat uit
Ieder(in), Per Saldo, MIND en LFB.

12 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Overige projecten en initiatieven
Gaandeweg het programma zijn er door diverse maatschappelijke partners aanvullende projecten
en initiatieven opgestart en uitgevoerd:
Project / Initiatief

Doel

Uitvoering

Afzonderlijke
rapportage

SamenSpeelAkkoord

14 ondertekenende

Gezamenlijke inzet voor een inclusieve

3.11

speelcultuur waar kinderen met en zonder partijen, waaronder het
beperking elkaar ontmoeten, meer

ministerie van VWS,

samenspeelplekken en meer kennis over

Stichting het

inclusief spelen.

Gehandicapte Kind,
Stichting Jantje Beton,
de VNG, de Vereniging
Scouting Nederland en
de minister van
Gehandicaptenzaken

Community

Koppelen van ervaringsdeskundigen aan

diverse partijen in de

Toegankelijke Recreatie

toeristische en recreatieondernemers,

branche toerisme en

zodat zij hun attractie of accommodatie

recreatie

3.12

breed toegankelijk kunnen maken.
What if Lab

Ontwerpers stimuleren om te zoeken

ministerie van VWS,

naar nieuwe manieren voor drempelvrij

Dutch Design

winkelen.

Foundation, VNO-NCW

3.13

en MKB-Nederland,
INretail, HEMA en
Ieder(in).
ZonMw-programma

Stimuleren van regionale initiatieven,

Zon Mw i.s.m. diverse

Onbeperkt Meedoen!

gericht op verschillende thema’s binnen

initiatiefnemers

3.14

het VN-verdrag.
INC. Festival

Stilstaan bij vijf jaar VN-verdrag en

ministerie van VWS

vooruitkijken naar wat komende jaren

met diverse partners

3.15

nodig is.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 13

Alice: ‘We hebben geen inclusief onderwijs vanaf de
start. Als kinderen elkaar op jonge leeftijd al ontmoeten,
dan hoort iedereen erbij.’ Bekijk het INC. Festival:

14 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1.

Strategie, evaluatie
en resultaten

1.1	Werken aan een landelijke beweging
en gedeeld eigenaarschap
“Wij willen een samenleving waarin iedereen mee kan doen ongeacht
talenten of beperkingen. De implementatie van het VN-gehandicapten­
verdrag is hierbij belangrijk. Waar partijen achterblijven, ondernemen
we actie, bijvoorbeeld door voorlopers in contact te brengen met
achterblijvers.”5
Regeerakkoord 2017–2021: ‘Vertrouwen in de toekomst’

Het programma Onbeperkt meedoen! is een vertaling geweest van de ambitie en doelstelling van
het kabinet voor de implementatie van het VN-verdrag in deze kabinetsperiode. Op 13 juni 2018
hebben de Tweede en Eerste Kamer dit programma ontvangen.6 In dit eerste hoofdstuk blikken
we terug op de strategie die het ministerie van VWS heeft gehanteerd bij het coördineren van de
uitvoering van dit programma. Deze strategie richtte zich op het op gang brengen van en landelijke
beweging en werken vanuit gedeeld eigenaarschap.

5

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. (2017, 10 oktober). Vertrouwen in de toekomst. Regeerakkoord 2017–2021, p. 15.

6

Kamerstukken II 2017/18, 24170, nr. 177.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 15

Bij de start van het programma was reeds bekend dat de opdracht waar het VN-verdrag de samenleving
voor plaatst, niet in één kabinetsperiode kan worden afgerond. Daarom heeft dit kabinet deze
periode voor een gerichte inzet gekozen door op specifieke onderdelen van het VN-verdrag aan
concrete doelen te werken. Het volledig realiseren van de ambitie uit het VN-verdrag reikt dus
verder dan de duur en inhoudelijke reikwijdte van Onbeperkt meedoen!7
Bij de start van het programma stond ook vast dat voor de uitvoering van het VN-verdrag samen­
werking vereist is tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties, ervaringsdeskundigen en
overheden. De afgelopen jaren richtte de programmastrategie zich dan ook op het op gang
brengen én houden van een landelijke beweging richting meer toegankelijkheid en inclusie.
Hierbij is voortgebouwd op goede plannen en bestaande initiatieven. Het doel was en blijft om
bij partijen gedeeld eigenaarschap en commitment voor deze beweging en de opgaven waar we
voor staan te creëren, om zo op uiteenlopende terreinen het dagelijks leven van mensen met
een beperking te verbeteren.

Gehanteerde uitgangspunten
Bij het uitvoeren van deze strategie hebben een aantal uitgangspunten centraal gestaan,
die ook voor de vervolgaanpak relevant blijven:
• Doelgroepoverstijgende blik op beperkingen
Binnen het programma was aandacht voor verschillende typen beperkingen, bekeken vanuit
het sociaal model. Het VN-verdrag hanteert immers een vergelijkbare brede blik.8
• Bestaande initiatieven versterken
Initiatieven die gemeenten, organisaties, bedrijven en sectoren al in gang hadden gezet, zijn
versterkt en vergroot. Deze dienen als goede voorbeelden om de beweging ook op gang te
krijgen bij andere partijen en in andere sectoren.
• Ervaringsdeskundigheid inzetten
De mensen om wie het gaat zijn de voornaamste partners bij het werken aan toegankelijkheid.
Ervaringsdeskundigen zijn en blijven betrokken daar waar het verschil kan worden gemaakt,
waar beleid in gang is gezet of beleid wordt ontwikkeld. Lokaal met gemeenten, in sectoren met
bedrijven en brancheverenigingen, en binnen het Rijk met beleidsmakers.
• Maatschappelijk bewustzijn vergroten
Een inclusieve samenleving realiseren vergt meer dan alleen acties en maatregelen: het vraagt
om een collectief bewustzijn over de belemmeringen voor mensen met een beperking.
Communicatie is daarom gedurende het programma een essentieel element geweest, dwars
door alle thema’s heen. Centraal in de communicatie stond het tegengaan van vooroordelen
en stereotypen en het aantonen van het belang van inclusie. Zoveel mogelijk gelegenheden zijn
aangegrepen om de missie uit het VN-verdrag uit te dragen. Zo zijn momenten gevierd als de
Internationale Dag voor Mensen met een Beperking en de Week van de Toegankelijkheid.

7

Bijlage bij Kamerstukken II 2017/18, 24170, nr. 177, p. 13.

8

Uit de preambule van het VN-verdrag: ‘Erkennend dat het begrip handicap aan verandering onderhevig is en
voortvloeit uit de wisselwerking tussen personen met functiebeperkingen en sociale en fysieke drempels die hen
belet ten volle, effectief en op voet van gelijkheid met anderen te participeren in de samenleving.’

16 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Evaluatie op de strategie
Onderzoeksbureau Significant heeft een evaluatie uitgevoerd van het programma Onbeperkt meedoen!9
Concreet laat de evaluatie zien dat het ministerie van VWS bij het uitvoeren van de strategie de
volgende inhoudelijke rollen zijn vervuld10:
• Coördineren en aanjagen
• Verbinden van partijen
• Communiceren
• Verantwoorden en kennisontwikkeling
• Stimuleren van ervaringsdeskundigheid
In het vervolg van dit hoofdstuk komen deze rollen afzonderlijk aan bod (zie verder paragrafen 1.2
tot en met 1.6). Elke rol is voorzien van een korte toelichting vanuit het programmaplan (VWS 2018),
voorbeelden van resultaten die met het invullen van deze rol geboekt zijn en reflecties uit de
evaluatie over de invulling van die rol (Significant 2021).

1.2 Coördineren en aanjagen
“Het ministerie van VWS zet de opdracht van het VN-Verdrag op
de kaart en werkt daarbij samen met partijen die een rol kunnen
spelen om de bewustwording in het land verder te verspreiden.
Samen met de collega’s in het kabinet en de nauw betrokken
­partners zal de minister van VWS als coördinerend bewindspersoon
de implementatie van het Verdrag aanjagen en ondersteunen.”
Programmaplan VWS 2018, p. 35

Met het programma Onbeperkt meedoen! heeft het ministerie van VWS zijn coördinerende en
aanjagende rol op de implementatie van het VN-verdrag in deze kabinetsperiode ingevuld.
Coördineren en aanjagen heeft daarbij op verschillende manieren vorm gekregen. Bijvoorbeeld
door met initiatiefnemers mee te denken over aanpakken om tastbare resultaten te behalen. Maar
ook door nieuwe initiatieven van partners actief te stimuleren of zelf initiatieven te initiëren.

Voorbeelden van geboekte resultaten:
• Vanuit het programma is het project MKB Toegankelijk gefinancierd. Het was de ambitie van
MKB-Nederland en VNO-NCW om 50.000 ondernemers in de detailhandel, horeca en recreatie te
bereiken. Deze ambitie is gerealiseerd. Brancheverenigingen hebben in totaal 27 actieplannen
opgesteld, waarbij een groot aantal ondernemers in Nederland is vertegenwoordigd.
MKB-Nederland bouwt door aan de beweging in het bedrijfsleven via het project MKB Toegankelijke
Route (lees verder in paragraaf 3.9 – MKB Toegankelijk).

9

Kamerstukken II 2020/21, 24170, nr. 246.

10 Naast het invullen van deze inhoudelijke rollen constateert Significant in de evaluatie dat het verstrekken van
budget vanuit het programma door middel van subsidies specifiek voor de bestuurlijke partners relevant is geweest.
Zie paragraaf 4.3 van deze eindrapportage voor een toelichting op de financiën.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 17

• Vanuit het programma is het project Iedereen doet mee! gefinancierd. De VNG heeft het netwerk
van gemeenten dat actief werk maakt van lokale inclusie verder uitgebouwd tot 253 gemeenten.
Er zijn 94 gemeenten met een Lokale Inclusie Agenda en 73 die eraan werken. In 2021 organiseerde
de VNG de verkiezing Meest Toegankelijke Gemeente van Nederland, met als winnaar de gemeente Stein
(lees verder in paragraaf 3.8 – Iedereen doet mee!).
• De ministeries van BZK en VWS hebben samen met de Kiesraad, de Nederlandse Vereniging
voor Burgerzaken en de VNG in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen 2021 het actieplan
Toegankelijk Stemmen uitgevoerd. Hiermee is in diverse gemeenten gewerkt aan het verbeteren van
de toegankelijkheid van stemlokalen, betere informatie voor stembureauleden, toegankelijke
informatie over stemmen en begrijpelijke taal in verkiezingsprogramma’s (lees verder in
paragraaf 3.5 – Verkiezingen).
• Met het project Simpel Switchen in de Participatieketen werken de ministeries van SZW en VWS samen
met Divosa en overige partners aan het versoepelen van de overgangen tussen uitkering en werk
voor mensen met een beperking of chronische ziekte. Voorts heeft het ministerie van SZW in de
afgelopen periode € 40 miljoen beschikbaar gesteld om de persoonlijke dienstverlening te
intensiveren voor mensen met een Wajong- of WGA-uitkering (lees verder in paragraaf 3.2 – Werk).
• Partijen in de sportsector hebben de online sportcommunity Uniek Sporten verder uitgebouwd.
Deze community leidt mensen met een beperking naar een passend sport- en beweegaanbod.
In 2021 had het platform 500.000 unieke bezoekers (lees verder in paragraaf 3.5 – Sport).
• Het ministerie van BZK heeft met diverse partners ingezet op communicatie en bewustwording
rond de inwerkingtreding van de wettelijke verplichting voor overheidsinstanties omtrent
digitale toegankelijkheid. Overheidsinstanties moeten hun websites en mobiele applicaties
toegankelijker maken en dit verantwoorden in een toegankelijkheidsverklaring. Over deze
verplichting is breed gecommuniceerd, onder andere via http://www.digitoegankelijk.nl/.
Ook zijn er aanjaagteams geformeerd, die overheden zonder verklaring helpen om deze alsnog
op te stellen (lees verder in paragraaf 3.5 – Digitale toegankelijkheid).

Reflectie uit de evaluatie:
• Het programma heeft volgens respondenten van de evaluatie bijgedragen aan het ontstaan van
nieuwe initiatieven en projecten: door als centraal aanspreekpunt te fungeren voor stakeholders,
hen te voorzien van kennis en/of budget en ze te verbinden met andere partners. Het programma
werkte bij het ontstaan van nieuwe initiatieven en projecten samen met haar partners.
Soms vanuit een aanjagende rol, in andere gevallen meer faciliterend en op de achtergrond
(Significant 2021 p. 23).
• Het programma heeft partners geholpen om inclusie en toegankelijkheid op meer agenda’s te
zetten, door bewustzijn te creëren over de opgave in de samenleving. Het programma creëerde
hiermee volgens respondenten van de evaluatie een gevoel van urgentie om in actie te komen
(Significant 2021 p. 23).

18 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1.3 Verbinden van partijen
“Het kabinet zoekt de samenwerking met vele anderen die de
ambitie en het doel van dit programma delen en kunnen bijdragen
aan het boeken van concrete resultaten. Dat doen we door de
verbinding te zoeken met andere initiatieven die gaande zijn en
goede voorbeelden die er zijn.”
Programmaplan VWS 2018, p. 35

In de afgelopen periode heeft het ministerie van VWS gefungeerd als centraal aanspreekpunt en
gesprekspartner voor de implementatie van het VN-verdrag. De insteek hierbij was om samen met
de deelnemende partijen de gestarte initiatieven en maatregelen steeds verder te concretiseren,
meer met elkaar te verbinden en het gedeelde eigenaarschap te vergroten.

Voorbeelden van geboekte resultaten:
• Op 3 december 2019 ondertekenden 14 partijen het SamenSpeelAkkoord, waaronder Stichting
het Gehandicapte Kind, Stichting Jantje Beton, de VNG, de Vereniging Scouting Nederland,
de minister van Gehandicaptenzaken en het ministerie van VWS. Vanaf medio 2020 zijn alle
activiteiten rondom het SamenSpeelAkkoord ondergebracht in het SamenSpeelNetwerk: de
landelijke community van beloftemakers voor kennisdeling en kennisontwikkeling over samen
spelen (lees verder in paragraaf 3.11 – SamenSpeelAkkoord).
• In 2017 heeft het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs samen met onderwijsinstellingen een
intentieverklaring opgesteld voor de implementatie van het VN-verdrag in het hoger onderwijs.
In 2021 zijn de Hogeschool Leiden, de Saxion Hogeschool en Universiteit Twente nieuwe onder­
tekenaars, waarmee het totaal aantal ondertekenaars op 18 komt (lees verder in paragraaf 3.4
– Onderwijs).
• In 2020 financierde het ministerie van VWS het What if Lab. Betrokken partners waren VNO-NCW
en MKB-Nederland, INretail, HEMA en Ieder(in). Twee ontwerpstudio’s ontwikkelden concepten
voor toegankelijke winkels. Ze werkten daarbij volgens de principes van Inclusive Design, Design for
All en Universal Design (lees verder in paragraaf 3.13 – What if lab).
• Meer dan 2.000 leden hebben zich aangesloten bij het Direct Duidelijk-netwerk van het ministerie
van BZK en meer dan 50 organisaties tekenden de Direct Duidelijk-deal. Verder hebben naar
schatting 150 overheidsorganisaties een beleidsaanpak voor begrijpelijke taal (lees verder in
paragraaf 3.5 – Begrijpelijke informatie).
• In de periode 2018–2021 heeft het ministerie van VWS geïnvesteerd in de versterking van cliënt­
ondersteuning. Het Koploperproject Cliëntondersteuning was daarbij een belangrijk middel.
Hierin hebben uiteindelijk 113 gemeenten de coördinatie en inzet van cliëntondersteuning
versterkt (lees verder in paragraaf 3.6 – Zorg en ondersteuning).

Reflectie uit de evaluatie:
De samenwerking tussen bestuurlijke en maatschappelijke partners en de Rijksoverheid is door
het programma Onbeperkt meedoen! weliswaar toegenomen, maar valt volgens respondenten van
de evaluatie nog te verbeteren door actielijnen, projecten en initiatieven verder te verbinden
(Significant 2021 p. 25).

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 19

1.4 Communiceren
“Meer bewustwording creëren over drempels waar mensen
­tegenaan lopen is een algemene prioriteit in alle actielijnen. (…)
Stapsgewijs moet het VN-verdrag zodoende meer in het DNA
terecht komen van overheden, bedrijven en organisaties.”
Programmaplan VWS 2018, p.15

De communicatiestrategie van Onbeperkt meedoen! heeft zich de afgelopen periode gericht op het
aanwakkeren van de landelijke beweging richting meer toegankelijkheid. Bewustwording en
positieve beeldvorming spelen daarbij een sleutelrol. Hoe meer mensen gaan inzien dat het ook
voor mensen met een beperking of chronische ziekte mogelijk moet zijn om mee te doen aan de
samenleving zoals zij dat willen, des te gemotiveerder ze zullen zijn om zelf in actie te komen.

Voorbeelden van communicatie-uitingen:
• Op 8, 9 en 10 juni 2021 organiseerde het programma Onbeperkt meedoen! het 100% inclusief
hybride INC. Festival. Met films, documentaires, games, kunst, muziek, sport en humor richtte
het evenement zich op jonge mensen met én zonder beperking. Het festival bracht hen bij
elkaar met het motto: Jij kunt zelf het verschil maken. Tijdens het festival waren er respectievelijk
810, 941 en 749 unieke bezoekers per themadag. 10.000 mensen bezochten de website van het
festival en binnen drie weken werden via Twitter, Facebook en Instagram in totaal meer dan
twee miljoen mensen bereikt (lees verder in paragraaf 3.15 – INC. Festival).
• In de afgelopen periode heeft het ministerie van VWS in samenwerking met partijen en
departementen doorlopend inspirerende initiatieven en levensverhalen van mensen met een
beperking gedeeld, via e-zines, filmpjes en podcasts. Deze onderstrepen niet alleen de impact
van Onbeperkt meedoen! maar verhogen ook het besef van rechten van mensen met een beperking en
van de noodzaak om drempels voor hen weg te nemen (lees verder in paragraaf 4.1 –
Communicatie).
• MKB-Nederland en VNO-NCW hebben gedurende de projectperiode diverse campagnes
uitgevoerd. Een voorbeeld is de Stoomcursus gebarentaal voor ondernemers (lees verder in
paragraaf 3.9 – MKB Toegankelijk).
• Om de activiteiten van het SamenSpeelNetwerk te promoten start in het najaar van 2021 de
campagne Onbeperkt Spelen (lees verder in paragraaf 3.11 – SamenSpeelAkkoord).
• De Alliantie VN-verdrag heeft op al haar communicatiekanalen aandacht besteed aan actuele
ontwikkelingen rond de implementatie van het VN-verdrag. Verder bracht de Alliantie onder
meer een informatiepakket over het sociaal model en een inspiratiedossier Lokale Inclusie uit
(lees verder in paragraaf 3.10 – Niets Over Ons Zonder Ons).

Reflectie uit de evaluatie:
• Respondenten van de evaluatie geven aan dat de meerwaarde van de communicatierol van het
programma blijkt uit het bieden van een podium voor behaalde successen van initiatiefnemers
en uit het zichtbaar maken van de beweging. De communicatievormen zijn toereikend. Volgens
betrokkenen moet er zeker niet minder op deze rol ingezet worden (Significant 2021 p. 26).
• Een ander communicatiedoel is bredere bewustwording over het onderwerp en het VN-verdrag.
Betrokkenen benadrukken het belang van bewustwording en zijn positief over de stappen die
zijn gezet. Veel respondenten van de evaluatie zijn daarbij van mening dat de “bredere buitenring”
nog niet goed bereikt wordt (Significant 2021 p. 27).

20 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ministerie van VWS
@MinVWS

Paul Blokhuis
@PaulBlokhuis

Voor mensen met een beperking is toegankelijkheid
geen vanzelfsprekendheid. Wat zou het mooi zijn als
we letterlijke en ﬁguurlijke drempels weg kunnen
nemen. Een klein gebaar, zoals je ﬁets goed wegzetten,
kan het verschil maken!
Meer voorbeelden horen
app.springcast.fm/14982/onbeperkt…

Minister @tamaravanark gaat in gesprek met
jongeren over een inclusieve samenleving tijdens
de opening van het INC.Festival. Het 3daagse
festival markeert 5 jaar VN-verdrag handicap en is
een initiatief van het programma
#onbeperktmeedoen. Doe mee
/incfestival.nl/programma

@MinVWS

Het Eurovisie Songfestival geeft het goede voorbeeld!
Door inzet van tolken Nederlandse Gebarentaal,
singdancers en audiodescriptie kunnen mensen met
een auditieve en visuele beperking genieten van dit
muzikale spektakel. Meer informatie

Ministerie van VWS

Tamara van Ark

@MinVWS

@tamaravanark

‘Hoe kunnen we drempels bij winkelbezoek wegnemen
voor mensen met een beperking?’ Die vraag stond
centraal bij het @WhatifLab van het programma
#OnbeperktMeedoen. Vandaag nam ik bij de
eindpresentatie twee ontwerpoplossingen in
ontvangst. Knap werk!
magazines.rijksoverheid.nl/vws/onbeperktm…

Ministerie van VWS

Ministerie van VWS
@MinVWS

Vanmiddag organiseren @Iederin, @LFB en
@ProDemos het Debat in Duidelijke Taal. Een debat
voor mensen met licht verstandelijk beperking en voor
iedereen die een begrijpelijk verkiezingsdebat wil
volgen.
Volg het vanaf 14.00 uur hier

Leef je al lange tijd met een ziekte of beperking? Dan
kan corona voor jou een extra risico zijn. Het is
begrijpelijk als je bezorgd bent en behoefte hebt aan
meer informatie. Het informatiepunt ‘Leven in
coronatijd’ biedt tips en praktische informatie.

stemjijook.nl

#OnbeperktMeedoen

Ministerie van VWS
@MinVWS

Tamara van Ark
@tamaravanark

De coronacrisis heeft grote impact op mensen die
gebruikmaken van dagbesteding. Het verhaal van
Rachel, begeleider van Rosy bij Active4You, laat zien hoe
mensen met een beperking ook in deze moeilijke tijd
ondersteund kunnen worden. Hartverwarmend!
magazines.rijksoverheid.nl/vws/onbeperktm…

Iedereen met stemrecht moet kunnen stemmen, ook
mensen met een verstandelijke beperking. Bryan
volgde de cursus Stoere Stemmer en weet nu hoe hij
zijn stem moet uitbrengen. Zo kan hij
#OnbeperktMeedoen. #ElkeStemTelt.

Meer informatie
stemjijook.nl

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Hugo de Jonge
@hugodejonge

Zojuist een goed gesprek gehad met een aantal
mensen van #VergeetOnsNietHugo. Indringende
verhalen. Belangrijk dat zij zo snel mogelijk
gevaccineerd worden.

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 21

1.5 Verantwoorden en kennisontwikkeling
“Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport coördineert
door de overkoepelende ambitie van het kabinet te volgen en het
bundelen en verbinden van alle inhoudelijke resultaten.
Bijvoorbeeld door het delen van kennis en informatie (…) en het
verspreiden van goede voorbeelden.”
“Met het monitoren van het programma ontstaat meer kennis over
aanvullende of resterende drempels die het meedoen in de weg
blijven staan.”
Programmaplan VWS 2018, p.35 en 39

Met de drie indicatorenrapportages bij dit programma (in respectievelijk 2019, 2020, 2021) zijn
voor het eerst sinds de ratificatie van het VN-verdrag integrale overzichten van de beweging naar
meer toegankelijkheid en inclusie op diverse thema’s van het VN-verdrag samengesteld. Niet alle
aspecten bleken even goed meetbaar. Wel hebben de indicatorenmetingen veel kennis en ervaring
opgeleverd om ook in de toekomst de ontwikkeling op het gebied van toegankelijkheid en inclusie
te blijven volgen (zie Toelichting op de indicatoren per paragraaf van hoofdstuk 3 en de bijlage
met cijferoverzicht Onbeperkt meedoen!).
Daarnaast is in de afgelopen periode op veel inhoudelijke thema’s gebleken dat kennis ontwikkelen
over toegankelijkheid en inclusie, deze sneller verspreiden en praktisch hanteerbaar maken,
essentieel is om tot verbeteringen in de praktijk te komen. Daarom zijn er op diverse thema’s
onderzoeken gestart, die aanknopingspunten opleveren om ook de komende jaren verdere
stappen te zetten.

Voorbeelden van inzet op kennisontwikkeling:
• Het ZonMw-subsidieprogramma stimuleert regionale initiatieven gericht op verschillende
thema’s binnen het VN-verdrag. Met de subsidieoproep Onderwijs, Opleiding en Werk zijn vanuit
36 aanvragen vier projecten gehonoreerd. Rondom de initiatieven zijn leernetwerken gestart
om kennis op te halen en breder te delen (lees verder in paragraaf 3.14 – ZonMw-subsidie­
programma).
• Tijdens de Week van de Toegankelijkheid 2020 is het eindrapport Onbeperkt cultuur beleven
gepresenteerd. In januari 2021 is een routekaart voor toegankelijke festivals en evenementen
gelanceerd. Deze documenten geven een beeld van de huidige toegankelijkheid van culturele
instellingen en mogelijke drempels voor bezoekers. Hierdoor is het duidelijker op welke vlakken
de cultuur- en evenementensector de komende jaren stappen kan zetten (lees verder in
paragraaf 3.5 – Cultuur).
• In 2021 heeft Platform31 met financiering van het ministerie van BZK onderzoek gedaan naar het
lokale woonbeleid voor mensen met een fysieke beperking. De opgedane kennis is tijdens een
webinar gepresenteerd en diverse praktijkvoorbeelden geven inzichten om in de komende jaren
lokaal woonbeleid te blijven vormgeven (lees verder in paragraaf 3.3 – Wonen).
• In oktober 2021 is een nieuwe richtlijn voor samen spelen gepubliceerd. Experts en ervarings­
deskundigen geven hierin informatie over fysiek toegankelijke speelomgevingen en advies om
tot een sociaal toegankelijke speelcultuur te komen. Eind 2021 verschijnt een rapport met alle
onderzoeken rondom samen spelen en/of spelen met een kind met een beperking. De richtlijn
en het rapport kunnen de komende jaren dienen om meer speelplekken inclusief te maken
(lees verder in paragraaf 3.11 – SamenSpeelAkkoord).
22 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Sandra: ‘Wanneer iemand een muziektolk aanvraagt,
hoop ik dat elke organisator van een festival of concert
daar de meerwaarde van inziet.’ Lees het artikel:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 23

• Tijdens de coronacrisis zijn lessen geleerd over een toegankelijke aangepaste samenleving.
Hierover zijn drie onderzoeksrapportages verschenen (lees verder in hoofdstuk 2 –
Toegankelijkheid en de coronacrisis).

Reflectie uit de evaluatie:
• Het programma heeft volgens respondenten van de evaluatie als belangrijke aanjager gefungeerd
voor kennisontwikkeling rondom toegankelijkheid en inclusie. Enerzijds bundelt en deelt het
programma de kennis over het VN-verdrag en kennis uit de actielijnen, projecten en initiatieven.
Anderzijds stimuleert het programma onderlinge kennisontwikkeling en gedeeld eigenaarschap
bij stakeholders (Significant 2021 p. 24).
• Het programma heeft volgens respondenten van de evaluatie voor inzicht gezorgd in de beweging
naar meer toegankelijkheid en inclusie, concretiseert de implementatie van het VN-verdrag en
zorgt er volgens betrokkenen voor dat deze beter bij mensen op het netvlies komt te staan
(Significant 2021 p. 28).
• Met betrekking tot de meetbaarheid van resultaten ervaren respondenten van de evaluatie ieder
vanuit hun eigen perspectief een uitdaging in de huidige manier van meten en verantwoorden
(Significant 2021 p. 28).

1.6 Stimuleren van ervaringsdeskundigheid
“De belangrijkste partners bij het werken aan een inclusieve
­samenleving zijn natuurlijk de mensen om wie het gaat zelf. (…)
De gesprekken met ervaringsdeskundigen vinden plaats daar waar
het verschil kan worden gemaakt. En daar waar staand beleid in
gang is gezet of voorgenomen beleid wordt ontwikkeld. Lokaal met
gemeenten. In sectoren met bedrijven en brancheverenigingen.
En binnen het Rijk met de beleidsmakers op de relevante thema’s.”
Programmaplan VWS 2018, p. 32

De inbreng van ervaringsdeskundigen en het combineren van hun kennis met andere vormen van
expertise zijn essentiële voorwaarden om tot effectieve oplossingen te komen. Bij het werken aan
een toegankelijke en inclusieve samenleving is nothing about us without us een belangrijke opdracht
uit het VN-verdrag. Daarom is in de afgelopen periode niet alleen de inzet van ervaringsdeskundigheid
gestimuleerd, dwars door het programma heen, maar ook gezocht naar effectieve manieren om
die inzet te laten aansluiten op organisaties en bedrijven.

Voorbeelden van inzet op ervaringsdeskundigheid:
• In de periode 2018-2021 heeft de Alliantie 36 basistrainingen en 6 verdiepingsbijeenkomsten
verzorgd en 892 ervaringsdeskundigen bereikt. Meer trainingen staan gepland en de training
blijft ook na 2021 online beschikbaar (lees verder in paragraaf 3.10 – Niets Over Ons Zonder Ons).
• In 2020 heeft de NEN11 een normcommissie ingesteld die werkt aan een eenduidige richtlijn
voor (ver)bouwen. Ervaringsdeskundigen nemen hier een belangrijke positie in (lees verder in
paragraaf 3.3 – Bouwen).

11

Nederlands Normalisatie Instituut

24 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Vanuit het project Niets Over Ons Zonder Ons is ervaringsdeskundigheid ingezet bij de actieplannen
Bouw, Vervoer, Cultuur, Verbond van Verzekeraars en Toegankelijke recreatie. Vanaf maart 2020
was dit ook bij de protocollen voor de anderhalvemetersamenleving het geval (lees verder in
paragraaf 3.10 – Niets Over Ons Zonder Ons).
• Twee keer per jaar is er een overleg tussen brancheverenigingen en de Alliantie, om de voortgang
van de actieplannen te bespreken en actualiteiten, best practices en geleerde lessen uit te wisselen
(lees verder in paragraaf 3.9 – MKB Toegankelijk).
• Ervaringsdeskundigen, onder andere uit het netwerk van Ieder(in), hebben input gegeven en/of
waren betrokken bij de gebruikerstest van de website http://coronatest.nl, de CoronaMelder-app
en de CoronaCheck-app (lees verder in hoofdstuk 2 – Toegankelijkheid en de coronacrisis).
• Samen met ervaringsdeskundigen en gemeentelijke beleidsambtenaren heeft de VNG de
Handreiking Lokale Inclusie Agenda uitgebracht en doorontwikkeld. Deze handreiking bevat
een Routekaart voor het opstellen van een LIA, een Index met levensdomeinen die daaronder
vallen en goede voorbeelden (lees verder in paragraaf 3.8 – Iedereen doet mee!).
• Het Themanetwerk Festivals en Evenementen van de Coalitie voor Inclusie heeft in januari 2021
een routekaart voor toegankelijke festivals en evenementen gelanceerd. De coalitie ging hiervoor
in gesprek met festivalorganisatoren, brancheverenigingen, belangenorganisaties, kennis­
instituten, gemeenten en ervaringsdeskundigen (lees verder in paragraaf 3.5 – Cultuur).
• Mensen met een beperking moeten net als ieder ander toegang hebben tot een attractiepark,
dierentuin of hotel. De community Toegankelijke Recreatie koppelt ervaringsdeskundigen aan
toeristische en recreatieondernemers, zodat zij hun attractie of accommodatie breed toegankelijk
kunnen maken (lees verder in paragraaf 3.12 – Toegankelijke recreatie).

Reflectie uit de evaluatie:
• Betrokkenen bij het programma constateren dat er meer verbinding van kennis is tussen overleg­
organen en belangenorganisaties van mensen met een beperking (Significant 2021 p. 32).
• Gemeenten zoeken bij de implementatie van het VN-verdrag vaker aansluiting bij lokale
initiatieven waarin ervaringsdeskundigen zijn vertegenwoordigd (Significant 2021 p. 32).
• Belangenorganisaties geven aan dat Rijksoverheidsorganisaties de inzet van ervaringsdeskundigen
bij de implementatie van het VN-verdrag nog als te vrijblijvend beschouwen (…) Het helpt
wanneer bevlogen bestuurders ervaringsdeskundigheid op de agenda zetten en aanjagen. Ook
succesverhalen of goede voorbeelden kunnen organisaties over de streep trekken. Betrokkenen
noemen dat er meer aandacht nodig is voor goede voorbeelden op het gebied van de inzet
ervaringsdeskundigheid (Significant 2021 p. 32).

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 25

Achter de schermen bij het INC. Festival. Een mondkapje was verplicht voor iedereen die niet onder de
uitzonderings­regel viel.

26 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.

Toegankelijkheid
en de coronacrisis

Het coronavirus heeft een ontegenzeglijke invloed op het dagelijks leven van mensen met een
beperking of chronische ziekte. De uitbraak in maart 2020 resulteerde in een acute crisis, die ook
in 2021 en op de langere termijn veel impact heeft. Waar vaccinaties inmiddels een groot gedeelte
van de bevolking bescherming bieden, lopen sommige mensen met onderliggende medische
aandoeningen nog steeds een verhoogd risico op een ernstig verloop van een coronabesmetting.
Het aanhoudend risico voor deze groep betekent dat een deel van hen zichzelf nog steeds isoleert
van de buitenwereld. Een ander deel is of wordt verhoudingsgewijs zwaar geraakt door de
beperkende maatregelen.
Het coronavirus en de maatregelen die in de strijd tegen het virus genomen zijn, hebben in veel
gevallen het leven van mensen met een beperking ontregeld. Bijvoorbeeld door minder bezoek
van naasten of mantelzorgers, een ander dagritme of het wegvallen van sociale activiteiten.
Maar ook omdat mensen in mindere mate zelfstandig kunnen meedoen en durven mee te doen
en afhankelijker raken van anderen. Of omdat er extra uitdagingen ontstaan bij het thuiswerken,
online studeren of boodschappen doen. Soms boden de maatregelen juist ook verlichting.
Er waren minder prikkels en door het thuiswerken en studeren hoefde er niet gereisd te worden.
Daar waar er geen rekening werd gehouden met hun belangen, hebben mensen met een beperking
hun wereld kleiner zien worden.
De coronaperiode heeft de ambitie en doelstellingen van Onbeperkt meedoen! alleen maar urgenter
en relevanter gemaakt. Het is duidelijk dat aanpassingen en coronamaatregelen niet ten koste
mogen gaan van de toegankelijkheid van de samenleving. Maatregelen – en versoepelingen –
moeten worden afgestemd op de medische en sociale risico’s die mensen lopen en ondersteuning
bieden om het dagelijkse leven weer op te pakken. Dus, zowel op het risico van besmetting, als
bijvoorbeeld op het risico om in een sociaal isolement te raken. De verwachte verschuiving van de
coronapandemie naar een endemie, heeft mogelijk langdurige consequenties voor mensen met
een beperking of chronische aandoening. Zo zal een deel van hen, door hun specifieke medische
achtergrond verhoogde medische risico’s lopen. Een deel van de mensen met een lichtverstandelijke
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 27

beperking kan de risico’s van besmetting niet altijd goed inschatten. Waardoor zij wellicht streng
of juist vrijblijvend met maatregelen omgaan. Daarnaast is het oppakken van het normale leven,
zoals de sociale activiteiten van voor corona, voor sommige groepen minder vanzelfsprekend en
lastiger dan voor anderen.
Er is brede betrokkenheid nodig om mensen met een beperking en chronische ziekte de kans
te bieden om gelijkwaardig mee te doen. Vanaf het begin van de coronacrisis is er daarom nauw
samengewerkt met cliënt- en brancheorganisaties en beroepsverenigingen. Bovendien zijn er in
verschillende gespreksrondes met ervaringsdeskundigen en experts geleerde lessen over de
afgelopen coronaperiode verzameld, zoals specifieke kennis over doelgroepen en versterking van
zorg en ondersteuning thuis, Deze kunnen dienen als voorbereiding op toekomstige crises.
Hieronder volgt een greep uit de activiteiten die in gang zijn gezet om de gezondheid en positie
van mensen met een beperking of chronische ziekte in coronatijd veilig te stellen. Zolang als
nodig zal er aandacht blijven voor de gezondheid en positie van deze mensen, eventueel in de
vorm van aanvullende acties of maatregelen.

Activiteiten en resultaten
• COVID-19-strategie en routekaart coronamaatregelen
Met de COVID-19-strategie voor mensen met een beperking of chronische ziekte is samen met partijen in
kaart gebracht welke vraagstukken rond corona specifiek spelen voor mensen met een beperking
of chronische ziekte. Met die strategie als leidraad is eraan gewerkt dat mensen met een
beperking zo veilig en gelijkwaardig mogelijk deel kunnen blijven nemen aan de samenleving.
In opdracht van het ministerie van VWS heeft onderzoeksbureau Significant de strategie van
september 2020 tot en met maart 2021 gemonitord en hierover drie rapportages uitgebracht.
Verder is de ontwikkeling van de routekaart voor mensen met een kwetsbare gezondheid een
belangrijke richtinggevende actie geweest. Deze bevat stappen omtrent de versoepelingen na de
eerste golf, omtrent de bezoekregeling in instellingen, ontvangst van bezoek thuis, toestaan van
logeren, en openstelling van de reguliere dagbesteding en het vervoer daarnaartoe. De geleerde
lessen uit de eerste golf, van maart 2020 t/m mei 2020, hebben eraan bijgedragen dat op
boven­genoemde terreinen bij de daaropvolgende oplevingen van het virus minder ingrijpende
maatregelen zijn genomen. Zoals bij de minder strenge beperkingen op bezoek in instellingen.
• Toegankelijke en begrijpelijke informatie
Mensen met een kwetsbare gezondheid, waaronder mensen met een beperking, hadden behoefte
aan gezondheidsinformatie over het coronavirus. Vilans, de landelijke kennisorganisatie voor
de langdurende zorg, heeft daarom een online informatiepunt opgezet. Cliënten, naasten en
zorgprofessionals vinden hier gevalideerde kennis en informatie van de Rijksoverheid, Ieder(in),
Per Saldo, ouderenorganisaties en Vilans.
De webpagina in eenvoudige taal over corona van de Rijksoverheid bevat samenvattingen van
persconferenties en brochures over coronagerelateerde thema’s, zoals mondkapjesgebruik,
doorverwijzingen in de zorg en opname op de intensive care. De tolk gebarentaal is inmiddels
een vaste waarde bij persconferenties. Ook wordt elke persconferentie na afloop voorzien van
audiodescriptie. Op de webpagina Steffie legt corona eenvoudig uit staat begrijpelijke uitleg
over bijvoorbeeld vaccineren en het coronabewijs. De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland,
Ieder(in), het Nederlands Jeugdinstituut, Pharos en Stichting Lezen en Schrijven verzamelen en
verspreiden eveneens toegankelijke informatie.

28 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Toegankelijk testen en vaccineren
Ervaringsdeskundigen, onder andere uit het netwerk van Ieder(in) (zie paragraaf 3.10), hebben
input gegeven bij de ontwikkeling van de website http://coronatest.nl en de CoronaMelder-app,
die respectievelijk in de zomer en de herfst van 2020 landelijk in gebruik zijn genomen. Bij de
ontwikkeling van de CoronaCheck-app in het voorjaar van 2021 is een Meetup toegankelijkheid
georganiseerd en zijn gebruikertests opgezet met laaggeletterden en mensen met een verstandelijke
en visuele beperking. Toegankelijkheid, begrijpelijkheid en gebruiksvriendelijkheid zijn als
belangrijke aandachtspunten bij de ontwikkeling meegenomen.
De GGD werkt aan verschillende vormen van mobiele test- en vaccinatievoorzieningen om de
locaties zo toegankelijk mogelijk te maken en betrekt Ieder(in) bij dit proces. Ook zijn vervoers­
mogelijkheden geboden voor mensen die onmogelijk zelf naar test- en vaccinatielocaties konden
komen. Mochten mensen door hun gezondheidstoestand onmogelijk naar een testlocatie kunnen
komen, dan zoekt de GGD met hen naar alternatieven om deze mensen toch te kunnen testen
of vaccineren.
• Protocol Toegankelijk Dagje Uit en handreiking Openbare ruimte
De Club van Elf, met daarin Nederlands grootste dagattracties, heeft een protocol opgesteld voor
een toegankelijk dagje uit in coronatijd (zie paragraaf 3.12). De VNG heeft in een handreiking
openbare ruimte aandachtspunten voor mensen met een beperking benoemd.
• Maatregelen voor specifieke kwetsbare groepen
Sinds de uitbraak van het coronavirus zijn maatregelen genomen voor specifieke kwetsbare
groepen: mensen die niet gevaccineerd kunnen worden, waarbij vaccins onvoldoende werkzaam
zijn, of waarbij, ondanks vaccinatie, na besmetting alsnog een ernstig ziekteverloop dreigt. Het
gaat om maatregelen zoals de verstrekking van zelftesten, aan mensen bij wie vaccins onvoldoende
aanslaan, en de verstrekking van persoonlijke beschermingsmiddelen, aan mantelzorgers en
pgb-zorgverleners.
• Uitzondering op mondkapjesplicht
In samenwerking met het ministerie van Justitie en Veiligheid is er gewerkt aan een uitzondering
op de mondkapjesplicht. Met cliëntorganisaties, OV-bedrijven en handhaving is hiervoor een
Eigen Verklaring ontwikkeld. Mensen die vanwege hun beperking of ziekte geen mondkapje
kunnen dragen op plekken waar dat verplicht is, kunnen hiermee laten zien dat zij onder de
uitzonderingsregel vallen.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 29

Angela zoomt in op de gebeurtenissen tijdens het INC.
Festival. Zij liep een eendaagse Prokkelstage als fotograaf
op het festival.

30 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.

Opbrengsten per
onderdeel

Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de initiatieven en geboekte resultaten binnen de actielijnen
en projecten van het programma. Dit hoofdstuk is een bundeling van de eigen rapportages van
de betrokken departementen en bestuurlijke en maatschappelijke partners.12 Dit hoofdstuk laat,
door de inhoudelijke rapportage heen, in een aantal kaders ook een aantal sprekende praktijk­
voorbeelden zien.
In dit hoofdstuk komen achtereenvolgend aan bod:
1. de rapportages over de zeven actielijnen, georganiseerd vanuit de Rijksoverheid (paragrafen
3.1 tot en met 3.7).
2. de rapportages over de projecten van bestuurlijke partners (paragrafen 3.8 tot en met 3.10).
3. de rapportages over de initiatieven en projecten die samen met diverse maatschappelijke
partners zijn uitgevoerd (paragrafen 3.11 tot en met 3.15).
Elk onderdeel start met een toelichting op het doel waar de afgelopen periode aan gewerkt is.
Vervolgens volgt een beschrijving van de aanpak, activiteiten en geboekte resultaten. Elk onderdeel
rondt af met een blik op het vervolg. Want veel van de activiteiten die in de afgelopen periode in
gang zijn gezet, gaan de komende jaren tot verdere ontwikkelingen en resultaten op het gebied
van toegankelijkheid en inclusie leiden.

12 Zie voor meer toelichting eerder hoofdstuk “opbouw programma”
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 31

3.1 Vervoer
Doel en ambitie
De actielijn Vervoer heeft drie doelen: reizigers met een beperking steeds zelfstandiger gebruik
laten maken van het openbaar vervoer, verbetering van het doelgroepenvervoer en verbetering van
de aansluiting tussen doelgroepenvervoer en openbaar vervoer. Daarom wordt er gewerkt aan het
toegankelijk maken van meer haltes en stations, het vergroten van de gebruiksvriendelijkheid en
het verder integreren van openbaar vervoer en doelgroepenvervoer.

Activiteiten en resultaten
• Openbaar vervoer beter toegankelijk
Overheden en vervoerders zijn in de contourennota bij het Toekomstbeeld OV 2040 overeen­
gekomen om te streven naar een volledig toegankelijk openbaar vervoer in 2040, conform het
VN-verdrag.13 Stapsgewijs wordt de toegankelijkheid vergroot en dat is merkbaar voor de reiziger.
Mobiliteitsaanbieders zijn zich bewuster van toegankelijkheid en inclusiviteit. Zowel NS als
ProRail overleggen geregeld met mensen met een beperking. Bij de decentrale concessies
worden de Rocov’s (Reizigers Overleg Consumentenbelangen Openbaar Vervoer) geconsulteerd,
die ook de belangen van mensen met een beperking vertegenwoordigen.
Met het programma Toegankelijkheid Stations maakt ProRail alle treinstations toegankelijk. In 2020
was het percentage reizigers dat van of naar een toegankelijk station reist 76%. Naar verwachting
is dat percentage in 2022 90%.14

Actuele perroninformatie
In 2020 introduceerden NS en de Oogvereniging de NS Perronwijzer: een app voor reizigers
met een visuele beperking die perroninformatie toegankelijk maakt. Mensen die de borden
boven de perrons niet of moeilijk kunnen lezen, krijgen via de app informatie over de eerst­
volgende vertrekkende trein van het betreffende perron, de vertrektijd, de eindbestemming,
het treintype en bijzonderheden zoals vertraging en niet instappen.
De NS Perronwijzer leest voor wat er op de borden staat of toont de tekst in extra grote
letters, afhankelijk van de gebruikersvoorkeur in de instellingen. De app bevat informatie
van alle Nederlandse stations, inclusief de stations waar NS niet rijdt.

13 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/openbaar-vervoer/betere-verbindingen-openbaar-vervoer/ov-in-detoekomst
14 Medio 2021 is het actualisatierapport Toegankelijkheid Spoor verschenen, met daarin de inspanningen rondom
toegankelijkheid van ProRail, NS en andere treinvervoerders (Bijlage bij Kamerstukken II 2020/21, 29984, nr. 931).
32 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Noureddine heeft een visuele beperking. Omdat de
metrostations voorzien zijn van geleidelijnen kan hij
zelfstandig met de metro reizen.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 33

Gebarenwoordenboek voor treinreizen
De NS heeft in samenwerking met het Nederlands Gebarencentrum een gebaren-app
ontwikkeld voor NS-medewerkers en mensen met een auditieve beperking. De app met
“treingebaren” was het initiatief van een hoofdconducteur die tijdens haar werk geregeld
reizigers met een auditieve beperking ontmoette.
Het gebarenwoordenboek op de smartphone laat iedereen op een eenvoudige manier zien
welk gebaar bij welke veelgebruikte reistermen hoort, zoals stad van aankomst, overstappen
of een bepaald perronnummer. Reizigers met een auditieve beperking kunnen hierdoor
makkelijker met medereizigers en NS-medewerkers communiceren. Al het trein- en stations­
personeel van NS heeft het gebarenwoordenboek standaard op de smartphone staan.

• Vernieuwingsagenda Iedereen onderweg
Iedereen onderweg richt zich op toegankelijker vervoer en een betere aansluiting tussen
doelgroepen- en openbaar vervoer.15 Ondanks de coronaomstandigheden hebben de partijen
mooie stappen gezet om deze vernieuwingsagenda te realiseren. Reizigers met een mobiliteits­
beperking krijgen nu meer zicht op hun vervoersmogelijkheden doordat de toegankelijkheids­
informatie van bushaltes en liften op stations verbeterd wordt. Door het gebruik van een
gezamenlijke taal – het Woordenboek Reizigerskenmerken – kunnen vervoerders en gemeenten/
provincies efficiënter met elkaar werken en ervoor zorgen dat vervoerders precies weten wat
de klantbehoefte is, zodat zij hun klanten beter van dienst kunnen zijn.
In juni 2021 vond een werkconferentie plaats van het Inclusive Mobility Lab. Dit Lab bevordert
de samenwerking tussen partijen en verspreidt goede lokale en regionale initiatieven. Op de
conferentie werden enkele innovatieve maatregelen uitgewerkt, zoals de rol van de Wmo-consulent
bij het op weg helpen van mensen met een beperking naar het OV.
• Inzet OV-ambassadeurs
OV-ambassadeurs organiseren informatiebijeenkomsten, inloopspreekuren en proefreisjes.
Zij verlagen de drempel voor mensen die moeite hebben met reizen en dragen bij aan verbetering
en behoud van mobiliteit. Doel van hun werk is dat meer reizigers gebruik maken van het
openbaar vervoer. In 2021 zou een specifieke uitkering komen om de inzet van OV-ambassadeurs
in de regio te stimuleren. In verband met de aanpassing van het beleid voor specifieke uitkeringen
is deze vertraagd; later dit jaar zullen de gevolgen daarvan bekend zijn. Naar verwachting zullen
gemeenten er in 2022 alsnog aanspraak op kunnen maken.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• Het percentage reizigers dat van/naar een toegankelijk station reist is 76% in 2020 (39% in 2016).
• Het percentage toegankelijke bushaltes voor reizigers met een motorische beperking is 36% in
2021 (zie indicatorenoverzicht).
• Het percentage toegankelijke bushaltes voor reizigers met een visuele beperking is 19% in 2021
(zie indicatorenoverzicht).
• Het percentage toegankelijke tramhaltes voor mensen met een beperking is in 2021:

15 Kamerstukken II 2018/19, 24170, nr. 191; Kamerstukken II 2020/21, 24170, nr. 239.
34 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

− Utrecht: visueel 75%, motorisch 100%
− Rotterdam: visueel 44%, motorisch 85%
− Den Haag: visueel 62%, motorisch 72%
− Amsterdam: visueel 30%, motorisch 47%
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Vervoer.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• De activiteiten van ProRail op stations vanuit het programma Toegankelijkheid stations leiden
tot een steeds hoger percentage reizigers dat van of naar een toegankelijk station reist. Naar
verwachting wordt in 2022 een percentage van 90% gehaald. In 2030 voldoen alle stations.
• Uit de indicator over de toegankelijkheid van bushaltes lijkt naar voren te komen dat de
toegankelijkheid voor mensen met een motorische beperking in 2021 is gedaald ten opzichte
van 2020. Dit heeft te maken met een gewijzigde manier van toegankelijkheidsbepaling.
Voorheen bepaalden de wegbeheerders de toegankelijkheid van haltes op basis van drie criteria.
Sinds 2020 gebeurt dit op basis van negen criteria. Hierdoor zijn minder haltes als toegankelijk
aangeduid dan voorgaande jaren. Met de strengere beoordeling wordt een hoger toegankelijk­
heidsniveau nagestreefd.
• Voor de tramhaltes geldt dat voor Utrecht, Den Haag en Rotterdam op onderdelen de cijfers
van 2021 achteruit lijken te gaan ten opzichte van 2019. Dit komt doordat de beoordeling van
de toegankelijkheid niet eenduidig plaatsvindt, waardoor per meting een verschillend beeld
ontstaat. Er is echter geen aanwijzing dat de toegankelijkheid van de haltes daadwerkelijk is
verslechterd. Om in de toekomst meer eenduidigheid in de informatie te garanderen, worden
op dit moment verwerkingsregels ontwikkeld, die voor alle tramsteden gelijk toepasbaar zijn.

Vervolg
Vervoerders, ProRail, vertegenwoordigers van de doelgroep mensen met een beperking en
overheden overleggen welke afspraken nodig zijn om een toegankelijk openbaar vervoer in 2040
verder vorm te geven. Mede door de coronacrisis zijn deze afspraken nog niet afgerond.16
De ambities reiken in ieder geval verder dan nu. Er komt meer aandacht voor mensen met minder
zichtbare beperkingen, zoals een mentale of verstandelijke beperking. Dit moet in het eerste
kwartaal van 2022 tot een bestuursakkoord leiden.
Nauwe samenwerking tussen alle betrokken partijen blijft nodig om de uitdagingen in het openbaar
vervoer en het doelgroepenvervoer aan te gaan. De verantwoordelijkheden zijn bij verschillende
overheidslagen belegd en de twee sectoren hebben een verschillende dynamiek. De ministeries
van IenW en VWS zullen zich blijven inzetten om deze complexe samenwerking te bevorderen en
om ervaringsdeskundigen bij vernieuwende maatregelen te betrekken.

16 Kamerstukken II 2020/21, 23645, nr. 752.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 35

3.2 Werk
Doel en ambitie
Mensen met een beperking zitten meer dan twee keer zo vaak zonder werk als andere mensen.
Binnen de actielijn Werk wil het ministerie van SZW mensen met een beperking meer kansen geven
op een reguliere baan en daarmee bijdragen aan een inclusieve arbeidsmarkt. Het ministerie van
SZW doet dit samen met gemeenten, het UWV, de Landelijke Cliëntenraad, Ieder(in), ervarings­
deskundigen, vakbonden, AWVN, VNO-NCW en MKB-Nederland.
Acties in deze actielijn richten zich op:
1. Meer kansen op een baan voor mensen met een arbeidsbeperking;
2. Verbeterde werkgeversdienstverlening;
3. Verbeterde werknemersdienstverlening;
4. Verbeterde verstrekking van werkvoorzieningen.

Invloed van de coronacrisis op de arbeidsmarkt
Vanwege de coronapandemie en bijbehorende maatregelen waren 2020 en 2021 ook voor mensen
met een arbeidsbeperking uitzonderlijke jaren. Sommigen sectoren in de markt- en overheidssector
leken extra hard geraakt, terwijl zich in andere sectoren juist kansen voordeden voor mensen uit
de doelgroep banenafspraak. Ondanks de crisis zijn de meeste banen voor deze groep behouden.
Het kabinet heeft diverse maatregelen genomen om de effecten van de coronacrisis te verzachten.
Deze maatregelen gelden ook voor werknemers uit deze doelgroep, zoals de bescherming door de
Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid. Specifiek voor mensen die onder de doelgroep
van de banenafspraak vallen heeft het kabinet een tijdelijke impuls banenafspraak geïntroduceerd,
als onderdeel van het Sociaal Pakket bij de steun- en herstelmaatregelen.17 De maatregel is bedoeld
om mensen van werk naar werk te begeleiden. Ook op de lange termijn is er oog voor de invloed
van de coronacrisis op het realiseren van banen voor deze groep.

Activiteiten en resultaten
A: Betere uitvoeringspraktijk
Vier beleidsinitiatieven richten zich specifiek op het verbeteren van de uitvoeringspraktijk.
1. Simpel Switchen in de Participatieketen
In het project Simpel Switchen in de Participatieketen werken de ministeries van SZW en VWS, Divosa
en partners aan het versoepelen van de overgang tussen uitkering en werk. Mensen moeten
vanuit een uitkering makkelijker kunnen werken, maar zo nodig ook weer kunnen terugvallen.
Binnen de huidige wettelijke kaders zijn oplossingen ontwikkeld zoals:
− Toolkit Parttime Werk
Met de toolkit Parttime Werk kunnen gemeenten de inkomensstabiliteit van mensen die
vanuit een uitkering parttime gaan werken zoveel mogelijk waarborgen.
− Uitkering-Naar-Werk-Berekenaar
De Uitkering-Naar-Werk-Berekenaar is een online rekentool om mensen duidelijkheid
te geven over hun toekomstige inkomenspositie. De tool is ontwikkeld door het Nibud,
Gemeente Amsterdam, de Sociaal Raadslieden uit Haarlem en het ministerie van SZW.

17 Kamerstukken II 2020/21, 35420, nr. 228.
36 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Daan: ‘Als mijn hoofd te druk is om te werken, kan ik
toch komen. Het gaat altijd beter zodra ik er ben.’
Lees het artikel:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 37

− Digitaal Werkblad Goed Geregeld Gesprek
Het Goed Geregeld Gesprek helpt inwoners en professionals aan antwoorden op vragen over
de gevolgen van een stap naar werk vanuit een uitkeringssituatie. Het werkblad is een vervolg
op de rekentool en helpt met de vertaling naar hun maandelijkse begroting.
− Belevingsmodule en Serious Game
Met een belevingsmodule en serious game kunnen professionals kritisch en vanuit het
klantperspectief naar hun werkproces kijken. Dit komt het simpel switchen ten goede.
− Leergang Simpel Switchen
Er is een leergang ontwikkeld om professionals variërend van bestuurlijk tot uitvoerend
niveau aan te zetten om de overgang tussen uitkering en werk te versoepelen. In de komende
periode wordt bekeken hoe deze leergang in de praktijk ervaren wordt.
2. Persoonlijke dienstverlening in Wajong en WGA
Vanuit het regeerakkoord 2017-2021 is € 40 miljoen beschikbaar gesteld om de persoonlijke
dienstverlening te intensiveren voor mensen met een Wajong- of WGA-uitkering. Het UWV kan
met deze middelen meer maatwerk bieden aan mensen in de Wajong met arbeidsvermogen.
Parallel hieraan zijn het UWV en het ministerie van SZW een onderzoeksprogramma gestart,
om de dienstverlening te verbeteren en de effectiviteit van de dienstverlening aan mensen met
een arbeidsbeperking inzichtelijk te maken. In 2022 volgt een overkoepelende studie omtrent
de Wajong-dienstverlening.
Ook ten behoeve van mensen in de WGA zijn middelen ingezet, voor inkoop van scholing en
re-integratietrajecten. Daarnaast loopt er tot en met begin 2024 een effectenonderzoek naar de
WGA-dienstverlening. Dit moet inzicht geven in de mate waarin de dienstverlening bijdraagt
aan werkhervatting, de meest effectieve inrichting ervan en de vereiste intensiteit.
3. Regionale werkgeversdienstverlening
De wijzigingen in de SUWI-regelgeving zijn per 1 januari 2021 in werking getreden, met oog op
betere samenwerking tussen het UWV en gemeenten rondom werkgeversdienstverlening en matching
in arbeidsmarktregio’s. Werkgevers en werkzoekenden moeten elkaar gaan vinden op hun eigen
regionale werkgeversservicepunt (WSP). Het WSP richt zich op werkzoekenden met afstand tot
arbeidsmarkt, waaronder mensen met een arbeidsbeperking. De campagne Werkgeversanno.nu moet
de herkenbaarheid van het WSP bij werkgevers vergroten. Daarnaast is deze zomer het dashboard
UWV Spanningsindicator Arbeidsmarkt gelanceerd, met informatie over matching en ontwikkeling en
uitvoering van arbeidsmarktbeleid.
4. Breed Offensief
Op 13 februari 2020 is een wetsvoorstel voor het uitvoeren van het Breed Offensief met een
wijziging van de Participatiewet bij de Tweede Kamer ingediend. Het Breed Offensief moet meer
mensen met een beperking aan het werk helpen en (meer) werken aantrekkelijk maken, door
inzet van werkgevers en verbeterde matching in arbeidsregio’s. Door de Coronacrisis is de
behandeling van het wetsvoorstel in eerste instantie vertraagd en vervolgens door de Tweede
Kamer op 13 april 2021 controversieel verklaard vanwege een aantal verstrekkende amendementen
die waren ingediend. Wel zijn dit jaar maatregelen getroffen om de werkgeversdienstverlening
te versterken en het bepalen van de loonwaarde bij verminderde productiviteit te uniformeren.
Een maatregel om de loonkostensubsidie anders te financieren is in voorbereiding en zal per
1 januari 2022 ingaan.

38 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Verkiezing meest inclusieve werkgever
De Erasmus Universiteit Rotterdam is verkozen tot meest inclusieve werkgever van 2021 en
heeft daarmee de eerste De Bart gewonnen. De prijs is vernoemd naar Bart de Bart, oprichter
van de stichting Studeren en Werken Op Maat. De stichting helpt young professionals met
een arbeidsbeperking op weg in hun professionele leven en loopbaan.
Ellen van Schoten, lid College van Bestuur Erasmus Universiteit Rotterdam: ‘Dit is een mooie
erkenning en laat ook zien dat we op de goede weg zijn. We gaan door met deze aanpak om
meer talenten aan onze organisatie te verbinden, want we willen laten zien dat inclusiviteit
echt werkt.’

B. Betere regionale en sectorale samenwerking
Drie beleidsinitiatieven richten zich specifiek op regionale en sectorale samenwerking:
1. Regionale samenwerking onderwijs
Met oog op intensievere samenwerking tussen gemeenten, praktijk- en voortgezet speciaal
onderwijs en werkgevers zijn vier brede en 17 smalle samenwerkingsverbanden gerealiseerd,
waarbij ongeveer 25 jongeren op banen zijn geplaatst. Voorts is er ondersteunend materiaal
ontwikkeld en gekeken naar de voorwaarden voor duurzame samenwerking binnen de regio.
2. Actieprogramma Werken in de Zorg
Het actieprogramma liep tot en met 2020 en heeft geleid tot meer inzicht in passende functies
voor pro- en vso-leerlingen in verpleeghuizen. Denk aan werk in de horeca of facilitaire dienst.
In Amsterdam, Utrecht en Friesland hebben pilots met stages en werkplekken plaatsgevonden.
3. Praktijkleren in het mbo
Als onderdeel van het Corona steun- en herstelpakket zijn middelen beschikbaar gesteld voor
kortdurende bij- en omscholingstrajecten via praktijkleren in het mbo. De trajecten zijn bedoeld
voor werkzoekenden die hun baan kwijtraakten of dreigen kwijt te raken. Werkgevers die erkend
leerbedrijf zijn kunnen subsidie voor een praktijkplaats aanvragen. Regionale mobiliteitsteams
ondersteunen mbo-instellingen in de uitvoering. Daarbij is oog voor de startpositie van kwetsbare
schoolverlaters op de arbeidsmarkt. Het is de gezamenlijke ambitie van de ministeries van SZW
en OCW, VNG, Divosa, UWV, MBO Raad, NRTO, SBB en sociale partners om praktijkleren in het
mbo structureel te verankeren in de arbeidsmarktregio’s.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 39

C. Meer innovatie en technologie op de werkvloer
Drie beleidsinitiatieven vormen een keten van innovatie in technologie en de inzet daarvan
op de werkvloer:
1. Challenge Tech for Inclusion
In 2019 hebben het ministerie van SZW en het UWV samen met sociale partners, cliëntorganisaties
en wetenschapsinstellingen de Coalitie voor Technologie en Inclusie opgericht. De Coalitie
verbindt de maatschappelijke inzet op innovatie en deelt de resultaten. In de challenge Tech for
Inclusion heeft de Coalitie maatschappelijke partners uitgedaagd om technologische innovaties
in pilotvorm te testen op de werkvloer. In 2021 is een tweede challenge gestart, om zowel nieuwe
innovatieve voorzieningen te ontwikkelen, als bewezen innovaties in praktijk te brengen.
Voor de ondersteuning van maximaal tien innovatieve pilots is in totaal € 1 miljoen beschikbaar
gesteld vanuit re-integratiemiddelen.
2. Experiment Generieke Werkgeversvoorziening
In 2020 is bij het UWV een pilot gestart met generieke werkgeversvoorzieningen. Werkgevers
kunnen een subsidie aanvragen voor meerkosten van hun inclusieve werkplekaanpassing, met
een maximum van € 1 miljoen. Dit jaar is de pilot overgegaan in een nieuwe fase, met verruimde
mogelijkheden voor het UWV en de deelnemers. Werkgevers kunnen tot en met 31 december
2022 een aanvraag indienen. Hieraan voorafgaand kunnen zij een adviesgesprek met het UWV
voeren, om tot een juiste onderbouwing van de meerwaarde en meerkosten van de werkplek­
aanpassing te komen. Voor het experiment is in totaal € 18 miljoen beschikbaar.
3. Sociaal Innovatie Fonds
In 2019 is een verkenning uitgevoerd naar een sociaal innovatiefonds, gericht op verregaande
samenwerking met marktpartijen. Het fonds moet publieke en private financiers verbinden,
zodat werkgevers zelf kunnen investeren in een inclusieve werkplek voor mensen met een
arbeidsbeperking. Een consortium18 heeft in 2020 met stakeholders, waaronder mensen met
een beperking, impact-investeerders en filantropen, de kaders voor een pilotfonds vastgesteld.
Dit najaar starten drie projecten in de arbeidsmarktregio’s Helmond-de Peel en Groningen.
Als de pilot succesvol blijkt te zijn, wordt een nationaal fonds overwogen.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• Het percentage personen met een arbeidsbelemmering dat betaald werk heeft is 42,6% in 2020
(37,5% in 2015).
• Het percentage personen met een arbeidsbelemmering met arbeidsvermogen, dat betaald werk
heeft is 71,3% in 2020 (60,7% in 2015).
• Het aantal mensen werkend onder de banenafspraak op een interne plaatsing Wsw of een
beschutte werkplek onder de Participatiewet was 165.418 in 2020 (138.648 in 2016).
• Het aantal banen voor mensen uit de doelgroep banenafspraak bedroeg 141.276 in 2020
(97.733 in 2016).
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Werk.

18 Social Finance NL, Deloitte, SEO Economisch Onderzoek en Startgreen Capital.
40 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Sangeeta: ‘Ik bepaal welk gesprek ik volg, dankzij het
vertaalapparaat. Ik hoef niet eerst een collega te vragen
wat er speelt.’ Lees het artikel:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 41

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
Uit de indicatoren blijkt dat het totaal aantal mensen dat binnen de banenafspraak op een interne
plaatsing Wsw of een beschutte werkplek onder de Participatiewet werkt, in 2020 uitkomt op 165.418
(138.648 in 2016). Waar de omvang van de groep Wsw’ers daalt, omdat er sinds de inwerkingtreding
van de Participatiewet geen nieuwe mensen meer instromen, stijgt het aantal mensen dat op een
beschutte werkplek werkt. Het aantal mensen dat werkt onder de banenafspraak is in 2020 licht
afgenomen. Het aantal banen voor mensen onder de banenafspraak is wel verder toegenomen tot
141.276 in 2020, maar de landelijke doelstelling (sector en markt samen) voor het eerst niet gehaald.19

Vervolg
De afgelopen periode zijn stappen gezet om de baankansen van mensen met een beperking te
vergroten, door onder andere de vereenvoudigde Wajong, het Breed Offensief en het wetsvoorstel
voor een vereenvoudiging van de Wet banenafspraak met het quotum voor mensen met een arbeids­
beperking. Nu de banenafspraak in 2020 voor het eerst niet gehaald is, is er des te meer urgentie
om tot een systeem te komen dat werkgevers stimuleert om meer banen voor de doelgroep te
realiseren. De ervaringen van de afgelopen jaren en de uitgevoerde onderzoeken hebben een
aantal bouwstenen opgeleverd die werkgevers helpen om kwetsbare groepen een kans te geven
op de arbeidsmarkt en naar vermogen mee te laten draaien op de werkvloer.
Vanuit het departement zijn deze bouwstenen met de meest betrokken stakeholders besproken
en is er breed input opgehaald. Zo zijn het belang van een kwantitatieve afspraak, de noodzaak
van een positieve benadering van werkgevers met oog op breder inclusief werkgeverschap, en de
vereenvoudiging van zowel het systeem van de banenafspraak als de bijbehorende ondersteuning
voor doelgroep en werkgevers, belangrijke terugkerende elementen. Hetzelfde geldt voor
voldoende financiële middelen voor de uitvoering. Ook blijkt het essentieel om mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt passende ondersteuning te bieden, om tot participatie te komen en
uitval te beperken. Gezien de demissionaire status is het aan een volgend kabinet om met deze
stakeholders de vormgeving van de banenafspraak verder te verkennen en een inclusieve
arbeidsmarkt dichterbij te brengen.

19 Kamerstukken II 2020/21, 34352, nr. 219.

42 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.3 Bouwen, Wonen en Openbare ruimte
Doel en ambitie
De actielijn Bouwen en Wonen is erop gericht om de toegankelijkheid van de openbare ruimte en
gebouwen te verbeteren en te zorgen voor voldoende geschikte woningen en woonvormen voor
mensen met een beperking.
Binnen de actielijn ligt de focus op vier thema’s:
1. Eenduidige richtlijnen voor toegankelijk (ver)bouwen;
2. Onderzoek naar extra toegankelijkheidseisen in het Bouwbesluit;
3. Stimuleren van voldoende geschikte en beschikbare woningen;
4. Inventarisatie knelpunten toegankelijkheid van de openbare ruimte.

Activiteiten en resultaten - Bouwen
• Aangepaste bouwregelgeving
Per 1 juli 2021 is een aantal wijzigingen van de bouwregelgeving in werking getreden om publiek
toegankelijke gebouwen, zoals winkels en cafés, toegankelijker te maken:
− de drempel van de hoofdtoegang mag maximaal 20 millimeter hoog zijn. Dit geldt ook voor
de route van de openbare weg naar het gebouw;
− nieuwe gebouwen moeten voortaan trapmarkeringen hebben, en er zijn aanvullende eisen
voor de eigenschappen van trapleuningen.
Per 1 januari 2022 geldt de drempeleis van maximaal 20 millimeter ook voor nieuwbouwwoningen,
en wel voor alle toegangen tot de woning, inclusief de route vanaf de openbare weg. Tot nu toe
hoefde slechts één toegang toegankelijk te zijn. Het ministerie van BZK laat onderzoeken of een
dergelijke verplichting ook gesteld kan worden aan buitenruimten van (hoogbouw)woningen,
zoals balkons, waarna besluitvorming hierover zal plaatsvinden.
• Richtlijn toegankelijk bouwen
In het actieplan Toegankelijkheid voor de Bouw hebben partijen geconstateerd dat er geen eenduidige
richtlijn is voor toegankelijk (ver)bouwen. Eind 2019 heeft het ministerie van BZK in afstemming
met betrokken partijen en ervaringsdeskundigen, de NEN verzocht om deze richtlijn te ontwikkelen.
De NEN heeft in 2020 een normcommissie en werkgroepen met betrokken partijen en ervarings­
deskundigen ingesteld. De werkgroepen buigen zich nu over de ontwikkeling van de norm.
Naar verwachting is eind 2021 een conceptrichtlijn gereed.

Vrij bewegen in de openbare ruimte
Op het INC. Festival gaven Joost Corvers (ontwerper en docent Maastricht Academy of
Architecture), Berry den Brinker (onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam) en Jasper van
Kuijk (professor Industrieel Ontwerpen TU Delft, cabaretier en columnist) een masterclass
Inclusief Ontwerpen. Gastvrijheid en vrij kunnen bewegen in de openbare ruimte waren
speerpunten.
Berry den Brinker riep ontwerpers op om het Verenigd Koninkrijk en de USA te bezoeken.
Daar zijn architecten namelijk verplicht om te laten zien hoe zij toegankelijkheid hebben
meegenomen in het ontwerp. Aan de hand van een mockup, een model van het gebouw,
praten ervaringsdeskundigen vooraf mee over voorziene toegankelijkheidsproblemen.
Dit leidt tot een beter, inclusiever ontwerp.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 43

Jiska: : ‘De mate waarin ik me vrij kan bewegen, hangt
volledig af van de aanwezigheid van een toegankelijk
toilet.’ Lees het artikel:

44 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Activiteiten en resultaten - Wonen
• Woningen voor mensen met een beperking
Dit jaar heeft Platform31 met financiering van het ministerie van BZK het organiseren van
woningen voor mensen met een fysieke beperking onderzocht. Het onderzoek komt voort uit
het rapport Maatwerk in wonen: Verkenning van de aard en de omvang van zelfstandige woonwensen van
mensen met een beperking uit februari 2020. In september is het onderzoek afgerond en gepresenteerd
tijdens een bijbehorend webinar. Praktijkvoorbeelden en gesprekken met gemeenten, woning­
corporaties en lokale cliëntenbehartigers geven inzicht in het lokale beleid, de praktijk en de
ervaringen rondom dit organisatieproces.
• Taskforce Wonen en Zorg
De VNG, Actiz, Aedes en de ministeries van BZK en VWS zijn samen de Taskforce Wonen en Zorg
gestart. Alle gemeenten moeten de opgave voor mensen met een ondersteunings- of zorgbehoefte
inmiddels hebben vastgesteld. De Taskforce richt zich primair op ouderen, maar in de praktijk
nemen gemeenten ook andere groepen met een zorg- en/of ondersteuningsvraag mee.
De Taskforce faciliteert en stimuleert gemeenten om op lokaal niveau een woon-zorgafspraak
te maken met woningcorporaties en zorgaanbieders. De ambitie is dat alle gemeenten een
dergelijke afspraak maken.
• Prestatieafspraken over toegankelijkheid
Het ministerie van BZK heeft het onderwerp toegankelijkheid in prestatieafspraken tussen
gemeenten, woningcorporaties en huurderorganisaties laten onderzoeken. Het blijkt dat 97%
van de onderzochte prestatieovereenkomsten afspraken bevat over toegankelijkheid, kwetsbare
bewoners of specifieke woonvormen. Partijen richten zich nadrukkelijk op toegankelijkheid,
door informatievoorziening, aanpassingen in de bestaande voorraad en het stellen van extra
toegankelijkheidseisen aan nieuwbouw. De focus ligt daarbij wel meer op ouderen dan op
mensen een beperking.

Activiteiten en resultaten - Openbare ruimte
• Toegankelijkheid in de Nationale Omgevingsvisie
Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) geeft het Rijk een langetermijnvisie op de toekomst en
de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. Op 11 september 2020 heeft het kabinet de
NOVI gepubliceerd. Het onderdeel Waarborgen van een goede toegankelijkheid van de leefomgeving is nu
opgenomen in de lijst met nationale belangen. Naast de NOVI heeft het kabinet een uitvoerings­
agenda, met daarin onder andere de programma’s Gezonde leefomgeving en Verstedelijking en wonen,
waarin toegankelijkheid ook een rol zal spelen.

Diverser en inclusiever ontwerpveld
De Embassy of Inclusive Society is een initiatief van de Dutch Design Foundation. De Embassy
maakt zich sterk voor een diverser en inclusiever ontwerpveld. Ontwerpers ontwerpen
weliswaar voor iedereen, maar het Nederlandse ontwerpveld is nog geen volwaardige
afspiegeling van de samenleving. Zo zijn er bijvoorbeeld maar weinig ontwerpers met een
fysieke beperking, terwijl zij zich als geen ander kunnen inleven in de behoeften van mensen
met een beperking.
Het programma Onbeperkt meedoen! heeft zich als strategisch partner aangesloten bij de
Embassy of Inclusive Society. Samen onderschrijven zij het belang van een toegankelijke
openbare ruimte, waarin iedereen zich gezien en gerepresenteerd, en dus welkom voelt.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 45

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• 81,1% van de huishoudens met een huisgenoot met een beperking gaf in 2018 aan (zeer)
tevreden te zijn met de woning. Voor huishoudens zonder een huisgenoot met een beperking
ging dit om 85,5%.
• 89% van de mensen met een lichamelijke beperking en 90% van de mensen met een
verstandelijke beperking gaf in 2020 aan dat winkels vrijwel altijd toegankelijk zijn (84% en
88% in 2016).
• 81% van de mensen met een lichamelijke beperking en 74% van de mensen met een
verstandelijke beperking gaf in 2020 aan dat gebouwen vrijwel altijd toegankelijk zijn (84% en
73% in 2016).
• 87% van de mensen met een lichamelijke beperking en 83% van de mensen met een
verstandelijke beperking gaf in 2020 aan dat parken en groenvoorzieningen vrijwel altijd
toegankelijk zijn (83% en 81% in 2016).
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Bouwen en Wonen.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• De opgenomen indicatoren over de toegankelijkheid van en tevredenheid met woningen komen
uit het CBS Woononderzoek. Deze indicatoren gaan over het jaar 2018. Dit onderzoek wordt niet
elk jaar uitgevoerd. De vervolgmeting van deze indicatoren vindt plaats in 2021 en de resultaten
zijn beschikbaar in 2022.
• De indicatoren over de ervaren toegankelijkheid van de openbare ruimte komen uit de Nivel
Participatiemonitor. Voor deze indicatoren zijn gegevens over 2020 beschikbaar.
• De indicatoren uit beide bronnen laten overwegend positieve ervaringscijfers zien. Hier is echter
wel sprake van een vertekening. Uit verhalen en signalen van belangenorganisaties komt naar
voren dat mensen met een beperking bij de toegankelijkheid van woningen en de openbare
ruimte wel degelijk drempels ervaren.

Vervolg
Dankzij wijzigingen in de bouwregelgeving zoals de verplichte drempeleis, is de toegankelijkheid
verhoogd voor mensen in een rolstoel of met een rollator. Om deze stijgende lijn voort te zetten,
is een vrijwillige richtlijn voor toegankelijk bouwen in ontwikkeling. Hiermee kunnen bouwende
partijen ook bovenwettelijke toegankelijkheidseisen in gebouwen toepassen. Door de vergrijzing is
er op dit moment veel aandacht voor ouderenhuisvesting. Meer nieuwe woningen en woonvormen
zijn gericht op fysieke toegankelijkheid en ontmoeting tussen groepen bewoners, waaronder
mensen met een beperking. Het Rijk wil deze woontrend verder stimuleren en ondersteunen.

46 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.4 Onderwijs
Doel en ambitie
Alle kinderen en jongeren moeten toegang hebben tot onderwijs en een aanbod krijgen dat bij
hen past. Onderwijsondersteuning en begeleiding moeten goed vindbaar zijn. Deze zaken staan
centraal in de actielijn Onderwijs.
De maatregelen zijn gericht op:
1. Het in kaart brengen en verminderen van drempels voor leerlingen en studenten rondom
de toegankelijkheid en invulling van onderwijs;
2. Een verkenning samen met het veld omtrent de toekomst van inclusiever onderwijs;
3. Het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en zorg.

Activiteiten en resultaten – basis- en voortgezet onderwijs
• Samenwerking regulier en speciaal onderwijs
Binnen de experimenteerregeling, gericht op de samenwerking tussen het regulier en het
speciaal onderwijs, doen scholen sinds enkele jaren ervaring op met inclusiever onderwijs.
Daarbij komen onnodige belemmeringen in wet- en regelgeving aan het licht. In 2021 zijn 17
nieuwe samenwerkingen gestart; in totaal nemen vanaf 2018 34 scholen deel aan de regeling.
Het ministerie van OCW heeft een externe partij verzocht om samen met Stichting het Gehandicapte
Kind een handreiking te ontwikkelen voor Samen naar School-klassen in het basisonderwijs.
Hierin moet staan hoe deze klassen binnen de huidige wet- en regelgeving vorm kunnen krijgen.
Bij het opzetten van de klassen kunnen scholen, samenwerkingsverbanden en initiatieven een
beroep doen op onderwijs- en zorgarrangeurs.
• Aansluiting onderwijs en zorg
De ministeries van OCW en VWS werken samen aan een betere aansluiting tussen onderwijs en
zorg. Voorop staan duidelijkheid over financiering, eenvoudiger regelgeving en meer maatwerk
en mogelijkheden voor leerlingen om onderwijs te kunnen volgen, ongeacht hun zorgbehoefte.
Over de voortgang en de vervolgstappen van deze samenwerking wordt de Tweede Kamer geregeld
via de onderwijs- en zorgbrief geïnformeerd.20
Een greep uit de acties gericht op het beter verbinden van onderwijs en zorg:
− Stimuleren van integraal maatwerk met onderwijs-zorgarrangementen;
− Creëren en versterken van de randvoorwaarden om uitval te voorkomen;
− Verdubbelen van de financiële regeling voor EMB-leerlingen;
− Ondersteunen van zorgarrangeurs op scholen bij het regelen van zorgfinanciering;
− Starten met een pilot in twee regio’s met collectieve financiering van zorg in onderwijstijd;
− Ondersteunen van lokale en regionale samenwerking met het programma Met Andere Ogen,
onder andere in 11 inspiratieregio’s.

20 De laatste onderwijs- en zorgbrief is op 12 juli 2021 verstuurd: Kamerstukken II 2020/21, 31497, nr. 41.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 47

Nadèche: ‘Ik heb een bewustwordingsdag georganiseerd
om anderen bewust te maken van de belemmeringen
die studenten met een beperking ervaren tijdens hun
studie.’ Lees het artikel:

48 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Onderwijshuisvesting voor inclusief onderwijs
Op 9 april 2021 heeft minister Slob het rapport over het interdepartementale beleidsonderzoek
Een vak apart. Een toekomstbestendig onderwijshuisvestingstelsel aangeboden aan de Tweede Kamer.
Goede onderwijshuisvesting is een randvoorwaarde voor kwalitatief goed onderwijs, inclusief
onderwijs en het ondersteunen van verschillende onderwijsconcepten. Uit het rapport blijkt dat
het huidige schoolgebouwenbestand lang niet overal inclusief onderwijs ondersteunt. Voor het
einde van dit jaar volgt een kabinetsreactie op het rapport aan de Tweede Kamer, met aandacht
voor inclusief onderwijs in relatie tot onderwijshuisvesting.
• Routekaart naar inclusiever onderwijs
Komende periode zal een routekaart tot stand komen om het Nederlandse onderwijs in de
komende 15 jaar inclusiever te maken. Samenwerkingsverbanden en scholen weten zo waar
ze aan moeten werken, als vervolg op de verbetering van passende ondersteuning. Voortaan
moeten leerlingen met en zonder ondersteuningsbehoeften vaker dichtbij huis naar dezelfde
school gaan, liefst in dezelfde klas zitten en elkaar ontmoeten op het schoolplein. Wanneer
diversiteit op school de norm is, zal de samenleving volgen. Het speciaal onderwijs moet een
specialistisch netwerk vormen, dat expertise levert binnen inclusievere scholen. (Tijdelijke)
plekken in een specialistische setting blijven beschikbaar voor leerlingen die dit nodig hebben.

Activiteiten en resultaten – mbo, hbo en wo
• Verbeteragenda passend onderwijs mbo
Het belang van passend onderwijs in het middelbaar beroepsonderwijs is groot: een derde van
de mbo-studenten heeft te maken met leerproblemen, beperkingen of chronische ziektes.
De evaluatie passend onderwijs laat zien dat studenten meestal tevreden zijn over de ontvangen
ondersteuning, maar dat er ook ruimte is voor verbetering. Het kabinet heeft daarop de verbeter­
agenda passend onderwijs voor het mbo opgesteld, met bijbehorende doelen:
1. Jongeren met een ondersteuningsbehoefte bij (de start van) hun mbo-opleiding alle
ondersteuning bieden die nodig is om een diploma te halen;
2. Met onderwijsteams de kwaliteit van ondersteuning vergroten;
3. Bijdragen aan een betere samenwerking tussen mbo, jeugdhulp en volwassenenzorg;
4. Verbeteren van de begeleiding bij stages en eerste stappen op de arbeidsmarkt;
Begin 2022 wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang van de verbeteragenda.
• VN-intentieverklaringen in het hoger onderwijs
In 2017 heeft het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO) met onderwijsinstellingen een
intentieverklaring opgesteld, waarin een gezamenlijke ambitie, procesafspraken en doelstellingen
zijn opgenomen voor de implementatie van het VN-verdrag in het hoger onderwijs. In 2021
ondertekenden Hogeschool Leiden, Saxion Hogeschool en Universiteit Twente de verklaring,
waarmee het totaal aantal ondertekenaars op 18 komt.21
Alle ondertekenaars komen als netwerk driemaal per jaar bijeen om kennis uit te wisselen.
Het afgelopen jaar zijn op diverse onderwijsinstellingen interviews afgenomen tussen CvB-leden
en studenten, om de impact van de ondertekening in kaart te brengen. De grote winst van de
intentieverklaring blijkt uit het feit dat het onderwerp bij bestuurders hoger op de agenda staat
en dat studenten actief mogen meedenken. Studenten benoemen positieve veranderingen en
geven verbeterkansen aan. De interviews verschijnen in een digitaal magazine dat op 3 december
uitkomt, de Internationale Dag voor Mensen met een Beperking.

21 Zie https://ecio.nl/vn-verdrag-hoe-implementeer-je-dat-in-je-onderwijsorganisatie/ voor een overzicht van alle
onderwijsinstellingen die de intentieverklaring ondertekenden.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 49

Doorstromen naar de toekomst
Ervaringsdeskundige studenten vertelden op het INC. Festival over de faciliteiten op hun
stage- en studieplek. Ze adviseerden andere studenten om vooral hun onderwijsinstelling
hierover te benaderen. Het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs merkt dat veel studenten
dit lastig vinden, terwijl ze wel ondersteuning nodig hebben om de overstap naar de
arbeidsmarkt te zetten.
Ton Wilthagen, arbeidsmarktspecialist: ‘Net als energie en klimaat heeft ook het arbeids­
milieu een transitie nodig waarin de brede waarde van werk centraal staat. Laten we werk
dus aanpassen aan mensen. Een netwerk, opgebouwd door stages en opdrachten, biedt
de beste opstap naar werk.’ Dankzij de VN-intentieverklaring gaan bestuurders vaker met
studenten in gesprek en erkennen ze de noodzaak om onderwijs toegankelijk vorm te geven.
In 2025 moeten alle universiteiten, hogescholen en ROC’s werken aan inclusie.

• Landelijke Werkgroep Studentenwelzijn
Het ECIO coördineert ook de Landelijke Werkgroep Studentenwelzijn, waarin studentenbonden,
hoger onderwijskoepels en het ministerie van OCW de handen ineenslaan voor studenten met
een beperking en ondersteuningsbehoefte. Zo zette de werkgroep een netwerk alternatief toetsen
op en deed zij onderzoek naar de toegang tot laagdrempelige psychologische zorg. Jaarlijks
organiseert de werkgroep bijeenkomsten voor stakeholders uit het onderwijs en een inspiratiedag
voor studenten en onderwijsinstellingen.
• Betere informatievoorziening in het hoger onderwijs
Studenten met een beperking of ondersteuningsbehoefte kunnen vanaf 26 juni 2021 terecht op de
website http://www.hogeronderwijstoegankelijk.nl/, waarop alle voorzieningen bij hogescholen
en universiteiten, DUO en gemeenten verzameld zijn. De Landelijke Werkgroep Studentenwelzijn
heeft in 2020 de Handreiking studentenwelzijn in coronatijd uitgebracht. Hogeronderwijsinstellingen
kunnen deze groep studenten zo beter bijstaan bij stress, veroorzaakt door de coronamaatregelen
en de gewijzigde studieomstandigheden. Vanuit de Rijksoverheid is een onderzoek gestart naar
de verbetering van informatievoorziening voor en contactmogelijkheden met (aankomende)
studenten met een bijzondere omstandigheid.
• Onderwijsvoorziening voor 30-plussers
Studenten met een beperking kunnen gebruik maken van de onderwijsvoorziening. Hiermee
kunnen zij bijvoorbeeld een gebarentolk inzetten, een aangepaste bruikleenauto aanvragen of
hulpmiddelen vergoed krijgen. Vooralsnog is de onderwijsvoorziening alleen beschikbaar voor
studenten tot 30 jaar. De minister van OCW heeft aangekondigd om de wet zo aan te passen dat
ook studenten boven 30 jaar hiervoor in aanmerking komen.
• Aansluiting op arbeidsmarkt
WerkLab is een samenwerkingsverband tussen de HAN, ROC Nijmegen, Radboud Universiteit,
WerkBedrijf Rijk van Nijmegen en het UWV WERKbedrijf. Jobcoaches die verbonden zijn aan
deze onderwijsinstellingen begeleiden studenten met een ondersteuningsbehoefte bij de
overgang van opleiding naar passend werk. Inmiddels zijn 160 mbo/hbo-studenten geholpen.
Vanuit andere instellingen voor hoger onderwijs is veel interesse in de pilot.

50 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Aanpak Jeugdwerkloosheid
De Aanpak Jeugdwerkloosheid is gericht op het ondersteunen van jongeren die werkeloos zijn of
dreigen te worden en schoolverlaters met een groot risico op werkeloosheid, opdat zij doorstromen
naar vervolgonderwijs of werk.22 Scholen en gemeenten bieden extra begeleiding aan jongeren
met een beperking of chronische ziekte.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• 32% van de mbo-studenten vindt in 2020 de hulpmiddelen en aanpassingen op school voor de
beperking die de student heeft (heel) goed.
• 54% van de studenten in het hoger onderwijs met een functiebeperking of chronische ziekte is
in 2020 (zeer) tevreden over de voorzieningen die de onderwijsinstelling aanbiedt.
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Onderwijs

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• De indicator over hulpmiddelen en aanpassingen in het mbo is onderdeel van de JOB-monitor,
die eens in de twee jaar wordt uitgezet onder mbo-studenten. Deze cijfers zijn uit de
JOB-monitor 2020.
• In de JOB-monitor wordt gevraagd in hoeverre studenten in het hoger onderwijs tevreden zijn
over de voorzieningen in hun instelling om studeren in hun situatie te vergemakkelijken.
• Er is op dit moment geen wetenschappelijk verantwoorde meting beschikbaar van actuele
indicatoren in het basis- en voortgezet onderwijs. Uit de evaluatie van het passend onderwijs
kwam wel naar voren dat ouders en leerlingen in meerderheid tevreden zijn over de geboden
ondersteuning en over de communicatie met de school, al hebben ouders die te maken hebben
met verschillende instanties nog last van bureaucratie. Verder zijn ouders minder ontzorgd dan
was verwacht. Ongeveer een kwart van de ouders is niet tevreden. Tevredenheid van ouders van
leerlingen met extra ondersteuning is nu opgenomen in de doelstellingenmonitor van de
verbeteraanpak passend onderwijs. Deze monitor wordt in 2021 ontwikkeld.

Vervolg
Inclusiever onderwijs is de afgelopen jaren steeds zichtbaarder geworden in beleid. De Beleidsnota
Evaluatie en Verbeteraanpak passend onderwijs bevat een breed gedragen visie voor het basis- en
voortgezet onderwijs, die leidend zal zijn voor alle verbetermaatregelen in het onderwijs. Concreet
zal het ministerie van OCW in het najaar van 2021 starten met de routekaart naar inclusiever
onderwijs. Centraal staat het gezamenlijk zoeken naar mogelijkheden en inclusief denken, zowel
vanuit het perspectief van scholen en professionals, als van leerlingen en ouders. Ervaringen uit
de experimenteerregeling en van scholen die al werken aan inclusiever onderwijs worden in de
uitvoering meegenomen. Verder geven de evaluaties passend onderwijs van basis-, voortgezet en
speciaal onderwijs inzicht in de huidige beperkingen voor inclusief onderwijs.
Daarnaast laten de evaluaties zien dat er weliswaar meerdere onderwijsmogelijkheden zijn voor
mensen met een beperking, maar dat deze bij de doelgroep lang niet altijd bekend zijn. Dit geldt
ook voor het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs. Het ministerie is daarom bezig
met partners zoals het ECIO om deze informatie te ontsluiten en te zorgen dat deze de doelgroep
daadwerkelijk bereikt. Het ministerie blijft ook in de toekomst samenwerken met relevante partners
om de ontwikkelkansen voor kinderen met een ondersteuningsbehoefte te verbeteren en om de
toegang en toegankelijkheid voor het gehele onderwijs te vergroten.

22 De Aanpak Jeugdwerkloosheid is onderdeel van het aanvullend sociaal pakket en is verlengd in het Nationaal
Programma Onderwijs tot en met 2022. Zie Kamerbrief uitwerking aanvullend sociaal pakket, 23-09-2020.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 51

Annemieke: ‘De massa sluit mensen met een beperking
vanuit onwennigheid en onwetendheid buiten. Daarom
is inclusiedans zo mooi. Het ongemak verdwijnt.’
Lees het artikel:

52 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.5 Participatie en Toegankelijkheid
Doel en ambitie
De actielijn Participatie en Toegankelijkheid wil mensen met een beperking meer kansen bieden om
mee te doen op terreinen als sport, cultuur en media. Bovendien is het de bedoeling om meer
websites en apps toegankelijk te maken en de informatievoorziening vanuit (semi-)overheden en
andere partijen begrijpelijker te maken.

Activiteiten en resultaten - Sport
• Platform Uniek Sporten
Uniek Sporten is een online sportcommunity om mensen met een beperking van inactief naar actief
sporten en bewegen te brengen én te houden. Uniek Sporten biedt een overzicht van het sport- en
beweegaanbod in Nederland. Dit jaar heeft het platform 500.000 unieke bezoekers, vanaf de start
in 2017 zijn er meer dan één miljoen bezoekers geweest. Het platform is uitgebreid met:
− Uniek Sporten Hulpmiddelenfonds
Het fonds verstrekt een financiële bijdrage aan mensen met een beperking die een sporthulp­
middel nodig hebben. Het vormt zo een vangnet voor diegenen die hiervoor niet of slechts
deels terecht kunnen bij de Wmo, Zvw, UWV (sportwerkvoorziening) of Wlz.
− Uniek Sporten Thuis
Via een app krijgen mensen met een beperking niet alleen passende sport- en beweegactiviteiten
voor thuis aangeboden, maar ook voedings- en ontspanningsinformatie. In 2021 sporten
1.350 mensen met de app.
• Handreiking Sporthulpmiddelen
Stichting Special Heroes heeft in 2020 de Handreiking Sporthulpmiddelen uitgebracht, om
sport­hulpmiddelen voor mensen met een beperking beter bereikbaar en beschikbaar te maken.
Eind 2021 verschijnt de eindrapportage met aanbevelingen.
• Nationaal Sportakkoord
De inspanningen binnen het deelakkoord hebben geleid tot meer landelijke en gemeentelijke
beleidsaandacht voor inclusie. Zo is het Charter Diversiteit en Inclusie door 26 sportbonden
ondertekend en is het thema in 93% van de lokale sportakkoorden opgenomen.23
• Uitbreiding sportvervoersvoorziening
De vervoersvoorziening voor teamsporters met een ernstige lichamelijke beperking wordt
uitgevoerd door vervoersbedrijf Qarin en gecoördineerd door Stichting Special Heroes.
De stichting werkt tot en met 2022 aan de uitbreiding van de voorziening, zodat ook individuele
sporters met een ernstige lichamelijke beperking en trainers ervan gebruik kunnen maken.
• Toegankelijke sport- en beweegaccommodaties
Via de Subsidieregeling stimulering bouw en onderhoud sportaccommodaties kunnen amateursport­
organisaties investeren in de toegankelijkheid van hun accommodaties. Deze regeling vanuit
het ministerie van VWS loopt tot en met 1 januari 2024.

23 Reitsma, M., Hoogendam, A., Nafzger, P., Pulles, I. en Poel, H. van der. (2021). Monitor Sportakkoord ‘Sport verenigt
Nederland’. De zes pijlers gepeild. Voortgangsrapportage juni 2021. Utrecht: Mulier Instituut.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 53

Jarno: ‘Ik ben graag op het water. Daar voel ik me
voor even onafhankelijk. Dat gevoel wil toch iedereen:
gewoon genieten.’ Bekijk het filmpje:

54 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Ongehoord Sportief
Ongehoord Sportief is in 2020 opgezet door de Koninklijke Nederlandse Doven Sport Bond,
Gehandicaptensport Nederland en WinterWerkt, met steun van het ministerie van VWS en
NOC*NSF. Het initiatief streeft naar de integratie van sporters met een auditieve beperking in
de reguliere sport. Inmiddels is dit bij een aantal sporten, waaronder voetbal, het geval.24

Vervolg
Dankzij het Nationaal Sportakkoord zijn er belangrijke stappen in de goede richting gezet. Niet
alleen is de aandacht voor inclusief sporten en bewegen sterk toegenomen, ook is er ingezet op
de randvoorwaarden zodat mensen met een beperking dit kunnen doen op een manier die bij hen
past. De partijen SP, GroenLinks en D66 constateren dat er nog een weg te gaan is. Ze stelden
daarom de notitie Sport en bewegen voor mensen met een beperking vanzelfsprekend in 2030!
op en legden deze aan de minister voor tijdens het commissiedebat van 29 juni 2021.

Activiteiten en resultaten - Cultuur
• Toegankelijk meedoen aan cultuur
Het Programma Cultuurparticipatie is een samenwerking tussen het ministerie van OCW, het
Landelijk Kenniscentrum voor Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) en het Fonds voor
Cultuurparticipatie. Centraal staat het wegnemen van fysieke, sociale of psychische drempels
die meedoen aan cultuur in de weg staan. Jaarlijks stelt het ministerie OCW ruim € 5 miljoen
beschikbaar. Om de negatieve effecten van de coronacrisis tegen te gaan, is in februari 2021
eenmalig € 10 miljoen extra beschikbaar gesteld, als onderdeel van het maatschappelijk
steunpakket dat zich richt op sociaal en mentaal welzijn. Het programma loopt tot 2024.
• Eindrapport Onbeperkt cultuur beleven
Tijdens de Week van de Toegankelijkheid 2020 is het eindrapport Onbeperkt cultuur beleven
gepresenteerd, waarmee uitvoering is gegeven aan de motie van de Kamerleden Asscher en
Ellemeet. Op hun verzoek zijn de toegankelijkheid van culturele instellingen en mogelijke
drempels voor mensen met een beperking onderzocht. Een groot struikelblok voor een
inclusieve cultuursector blijkt onbewuste uitsluiting of onbekendheid met beperkingen te zijn.
Het onderzoek stuurt daarom op samenwerking tussen instellingen en ervaringsdeskundigen.
• Lancering routekaart toegankelijke festivals
Het Themanetwerk Festivals en Evenementen heeft in januari 2021 een routekaart voor
toegankelijke festivals en evenementen gelanceerd. Organisatoren hebben nu een leidraad voor
toegankelijkheid die ze kunnen raadplegen bij alle fases en keuzes rondom de uitvoering.

24 Zie https://www.gehandicaptensport.nl/actueel/nieuws/1250/dovenvoetbal-kndsb-sluit-aan-bij-de-knvb.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 55

Festivals voor iedereen
Tijdens Eurosonic Noorderslag is de routekaart voor toegankelijke festivals en evenementen
aan de festivalbranche gepresenteerd. Het Themanetwerk Festivals en Evenementen van de
Coalitie voor Inclusie heeft deze routekaart ontwikkeld samen met festivalorganisatoren,
brancheverenigingen, gemeenten, kennisinstituten, belangenorganisaties en ervarings­
deskundigen. Hiermee kunnen alle bezoekers, met en zonder beperking, zelfstandig en op
basis van gelijkwaardigheid genieten.
De routekaart geeft organisatoren adviezen om hun festivals beter toegankelijk te maken.
Een festival dat goed toegankelijk is, levert winst op voor iedereen. Bezoekersaantallen
stijgen doordat mensen met een beperking en hun vriendengroep zich welkom voelen, de
waardering voor het festival neemt toe en het zorgt voor positieve mond-tot-mondreclame.

• BeleidsProkkel Cultuur
Stichting Prokkel organiseert al een aantal jaar de BeleidsProkkel op verschillende ministeries:
prikkelende ontmoetingen tussen mensen met een beperking en beleidsmakers. In 2021 vond
de BeleidsProkkel Cultuur plaats, waarin mensen met een verstandelijke beperking hun wensen
en behoeften over het meedoen met kunst en cultuur deelden.
• Code Diversiteit en Inclusie
De Code Diversiteit en Inclusie is gemaakt voor en door de culturele sector, opdat deze een
afspiegeling is van de diversiteit van de samenleving. Sinds 2019 bevat deze meer vormen van
diversiteit, waaronder beperking en opleidingsniveau. Met ingang van de nieuwe subsidieperiode
van de landelijke culturele basisinfrastructuur op 1 januari 2020, zijn culturele instellingen die
steun ontvangen van het Rijk verplicht om de gedragscode te onderschrijven.

Vervolg
Het onderzoek naar de toegankelijkheid van culturele instellingen is tekenend voor de ontwikkeling
van het thema binnen de cultuursector. Het laat allereerst zien welke drempels mensen met een
beperking ervaren, maar ook hoe essentieel samenwerking is om tot oplossingen te komen. De
ambitie is om een cultuursector te realiseren waar iedereen zich welkom voelt en die uitnodigend
en toegankelijk is. De komende tijd zullen ervaringsdeskundigen, belangenorganisaties, branche­
organisaties, medewerkers van culturele instellingen en andere cultuurprofessionals daarom met
elkaar in gesprek gaan, van elkaar leren en samenwerkingsverbanden faciliteren.

Activiteiten en resultaten - Media
• Toegankelijkheid in de Mediawet
Op 26 mei 2020 vond in de Tweede Kamer een overleg plaats over de implementatie van een
EU-richtlijn voor audiovisuele diensten, waarvoor de Mediawet gewijzigd is. Sindsdien zijn
media-instellingen verplicht om hun aanbod altijd en in toenemende mate toegankelijk te
maken voor mensen met een auditieve of visuele beperking en hierover te rapporteren aan het
Commissariaat voor de Media. De NPO heeft in maart 2020 een stappenplan toegankelijkheid
naar de Kamer gestuurd. Via de NPO voorziet de landelijke publieke omroep 95% van de
Nederlandstalige programma’s van ondertiteling; bij landelijke commerciële zenders is dit 50%.
Verder is per 1 november 2020 in de Mediawet vastgelegd dat er bij crisiscommunicatie een
gebarentolk moet worden ingezet.

56 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Erkenning Nederlandse Gebarentaal
In oktober 2020 heeft de Eerste Kamer ingestemd met het initiatiefwetsvoorstel van de Tweede
Kamerleden Dik-Faber, Kuiken en Van Eijs om de Nederlandse Gebarentaal juridisch te erkennen.
Het ministerie van BZK maakt in overleg met de andere betrokken departementen en Dovenschap
een plan van aanpak voor de implementatie.
• Aanbod audiodescriptie
Mensen met een visuele beperking kunnen de app Earcatch gebruiken voor audiodescriptie bij
films en televisieseries van de NPO. De app biedt gesproken ondertiteling. Het is het streven van
de NPO om meer televisieprogramma’s met audiodescriptie aan te laten bieden.

Vervolg
Met name de NPO heeft de afgelopen drie jaar de toegankelijkheid van het media-aanbod weten
te vergroten: er zijn meer programma’s beschikbaar met audiodescriptie of gebarentolk. Daarnaast
bevordert een regulier overleg tussen het ministerie van OCW, de NPO, het Commissariaat voor de
Media en belangenorganisaties de communicatie tussen de doelgroep en de betrokken instanties.
De doelgroep is nog niet altijd te spreken over de kwaliteit van de (live) ondertiteling. Het verbeteren
van de toegankelijkheidsdiensten is daarom een ambitie voor de komende jaren.

Activiteiten en resultaten - Verkiezingen
• Meer stemlokalen toegankelijk
Sinds 2019 moeten alle stemlokalen toegankelijk zijn voor kiezers met een lichamelijke beperking.
Als een gemeente hieraan niet kan voldoen, moet het college van burgemeester en wethouders
de gemeenteraad informeren over de reden(en) hierachter. De afgelopen verkiezingen waren er
meer toegankelijke stembureaus: een mooi resultaat gezien de vele extra stemlocaties die
gemeenten in verband met de coronamaatregelen moesten vinden. Een steekproef gehouden in
opdracht van het ministerie van BZK laat zien dat de fysieke toegankelijkheid van stemlokalen is
gestegen van 66% in 2019 naar 77% in 2021.25
• Aandacht voor kwetsbare kiezers in coronatijd
De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 bood maatregelen om de Tweede Kamerverkiezing van
17 maart 2021 voor kiezers en stembureauleden veilig te laten verlopen. Daarbij was aandacht
voor kiezers die extra kwetsbaar waren voor het coronavirus. Zo werd het maximumaantal uit
te brengen volmachten verhoogd van twee naar drie en konden gemeenten stemlokalen met
beperkte toegang instellen in zorginstellingen. Verder konden kiezers van 70 jaar en ouder hun
stem per brief uitbrengen. Ook konden kiezers die de verkiezingsdag vanwege de verwachte drukte
wilden vermijden, vervroegd stemmen in het stemlokaal. De opkomst bevorderende campagne
benadrukte dat deze optie vooral bedoeld was voor kiezers uit een risicogroep. Om toegankelijk
te kunnen communiceren, is er veel samengewerkt met belangenorganisaties.
• Actieplan Toegankelijk Stemmen
In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen 2021 was het actieplan Toegankelijk Stemmen in
uitvoering, op initiatief van de Kiesraad, de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken, de VNG
en de ministeries van VWS en BZK. Het actieplan heeft onder andere geresulteerd in:26

25 Zie Bijlage bij Kamerstukken II 2020/21, 35165, nr. 40.
26 Zie de evaluatie van Toegankelijk Stemmen in de Bijlage bij Kamerstukken II 2020/21, 35165, nr. 40.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 57

Bryan: ‘Door de cursus Stoere Stemmer leer ik hoe ik
mijn stem kan uitbrengen en hoe het moet in het stemhokje.’ Bekijk het filmpje:

58 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

− Verbeterde toegankelijkheid stemlokalen
De checklist voor een toegankelijk stemlokaal is geactualiseerd. Verder kunnen gemeenten
met vragen over het toegankelijk maken van stemlokalen terecht bij een helpdesk en is er
voor gemeenten een handreiking over toegankelijke verkiezingen verschenen.
− Betere informatie voor stembureauleden
Stembureauleden hebben uitleg over toegankelijkheid gekregen, met een module
toegankelijkheid en een actielijst voor fysieke toegankelijkheid op de verkiezingsdag.
− Toegankelijke informatie over stemmen
De website van de Kiesraad en de website http://elkestemtelt.nl bevatten informatie over
de verkiezingen in begrijpelijke taal.
− Begrijpelijke taal in verkiezingscampagnes
Elf kandidaten van verschillende partijen27 hebben meegedaan aan een verkiezingsdebat in
begrijpelijke taal, dat werd uitgezonden via de kanalen van ProDemos en voor het eerst ook
op NPO Politiek. Stichting Lezen en Schrijven heeft een hulpaanbod voor politieke partijen
ontwikkeld, waarmee ze hun verkiezingsprogramma in begrijpelijke taal konden presenteren.
Twaalf partijen hebben een dergelijk programma gecommuniceerd, naast hun reguliere
verkiezingsprogramma.28 Verder zijn er verkiezingsvlogs en kleurplaten over de verkiezingen
gemaakt, voor en samen met mensen met een verstandelijke beperking.

Stem jij ook?
ProDemos ontwikkelde Stem jij ook?, een project speciaal voor mensen met een licht
verstandelijke beperking en moeilijklerenden. Wouter heeft een verstandelijke beperking en
vindt stemmen best lastig. ‘Ik word altijd zenuwachtig van de rij. En ik vind het stembiljet
onduidelijk en ook zo groot.’
ProDemos wil mensen zoals Wouter politiek bewust maken en hen leren om van hun
stemrecht gebruik te maken. In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen organiseerde
ProDemos voorlichtingsbijeenkomsten en bracht gratis verkiezingskranten uit. Verder bevat
de website https://stemjijook.nl verschillende filmpjes rondom de verkiezingen. Ervarings­
deskundigen stellen daarin vragen aan politici, die op begrijpelijke wijze uitleggen waar hun
partij voor staat.

• Experiment met nieuw stembiljet
De minister van BZK heeft in mei 2020 een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer ingediend om
met nieuwe stembiljetten te kunnen experimenteren. Dit zou het mogelijk maken om in het
stemlokaal een kleiner stembiljet aan te bieden. Een kleiner formaat papier is geschikter voor
blinde en slechtziende kiezers omdat zij dan een hulpmiddel kunnen gebruiken, zoals een mal.
Dit kleinere stembiljet kan ook logo’s van politieke partijen bevatten, mits de partij haar logo
bij het centraal stembureau heeft geregistreerd.

27 April Ranshuijsen (GroenLinks), Christine Teunissen (Partij voor de Dieren), Don Ceder (ChristenUnie),
Habtamu de Hoop (PvdA), Judith Tielen (VVD), Liane den Haan (50PLUS), Lucille Werner (CDA), Peter Kwint (SP),
Roelof Bisschop (SGP), Stephan van Baarle (DENK) en Vera Bergkamp (D66).
28 VVD, ChristenUnie, GroenLinks, SGP, SP, D66, PvdA, Partij voor de Dieren, 50PLUS, Piratenpartij, CDA en BIJ1.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 59

• Assistentie voor kiezers met een verstandelijke beperking
Vooralsnog kunnen alleen kiezers met een lichamelijke beperking assistentie krijgen in het
stemhokje. De minister van BZK heeft een wetsvoorstel in consultatie gebracht waardoor dit ook
mogelijk wordt voor kiezers met een verstandelijke beperking of voor laaggeletterden.
De consultatietermijn van deze experimentenwet liep tot 20 september 2021. De minister van BZK
streeft ernaar om dit voorstel in het najaar voor advies aan de Afdeling advisering van de Raad van
State voor te leggen.

Vervolg
Rondom de verkiezingen is er inmiddels een stijgende lijn zichtbaar als het gaat om fysieke
toegankelijkheid. Bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing was er daarbij specifiek oog voor
kiezers die kwetsbaar waren voor het coronavirus. Toegankelijke verkiezingen gaan echter verder
dan alleen fysiek toegankelijke stemlokalen. Het vraagt om een bredere inzet, zoals het aanbieden
van begrijpelijke informatie en het betrekken van kiezers met een beperking in de communicatie.
In aanloop naar de Gemeenteraadsverkiezingen 2022 wordt het Actieplan Toegankelijk Stemmen
daarom herijkt en uitgevoerd, zodat er blijvend aandacht is voor toegankelijke verkiezingen.

Activiteiten en resultaten - Digitale Toegankelijkheid
• Toegankelijke overheidswebsites en mobiele applicaties
Overheidsinstanties zijn wettelijk verplicht om alle overheidswebsites en mobiele applicaties
toegankelijker te maken en daarover verantwoording af te leggen in een gestandaardiseerde
toegankelijkheidsverklaring. De wettelijke verplichting rondom digitale toegankelijkheid is
sinds juli 2018 gefaseerd ingevoerd: op 23 september 2019 voor nieuwe websites, in 2020 voor
alle websites, en op 23 juni 2021 voor mobiele applicaties. Alle verklaringen zijn verzameld op
de website http://www.toegankelijkheidsverklaring.nl/register. De toegankelijkheid van overheids­
websites en -apps en de ingeplande verbetermaatregelen zijn daardoor openbaar in te zien.
Belanghebbenden bij digitale toegankelijkheid kunnen deze informatie strategisch inzetten,
zoals Ieder(in) die de Toolkit toegankelijke gemeentewebsites heeft ontwikkeld.
• Bewustwording rondom digitale toegankelijkheid
Sinds de publicatie van de Europese webtoegankelijkheidsrichtlijn in 2016 is stevig ingezet op
het vergroten van bewustwording rondom digitale toegankelijkheid. De nieuwe verplichting
is breed gecommuniceerd aan overheidsinstanties, onder andere met de website
http://www.digitoegankelijk.nl/. Na 23 september 2020 bleken nog niet alle overheden een
toegankelijkheidsverklaring te hebben gepubliceerd. Hierop zijn aanjaagteams geformeerd, die
overheden zonder verklaring wijzen op de verplichting en hen helpen om alsnog een verklaring
op te stellen. In veel gevallen was er overigens geen sprake van onwil, maar van belemmeringen
zoals gebrek aan kennis over digitale toegankelijkheid, beperkte organisatorische middelen en
onvoldoende bestuurlijke betrokkenheid. Mede vanwege de laatstgenoemde reden heeft de VNG
een bestuurlijk aanjaagteam geformeerd.

Vervolg
De afgelopen drie jaar zijn belangrijke stappen gezet richting een digitale overheid die beter
toegankelijk is. Al gaat het merkbaar de goede kant op, toch zijn nog niet alle overheidswebsites
en -apps aantoonbaar toegankelijk. De komende jaren wordt daarom verder gewerkt aan de
verbetering van digitale toegankelijkheid. Dat gebeurt allereerst door overheden te helpen met
hun online informatieverschaffing en dienstverlening. Verder wordt het formeel toezicht op de
naleving ingericht, vooruitlopend op de Wet digitale overheid. Tot slot blijft het van groot belang
om overheidsbestuurders te wijzen op hun doorslaggevende rol in het toegankelijkheidsproces.

60 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Activiteiten en resultaten - Begrijpelijke Informatie
• Direct Duidelijk Brigade
In oktober 2019 is de Direct Duidelijk Brigade opgericht om overheidsorganisaties extra te
ondersteunen bij begrijpelijke communicatie.29 Steeds meer organisaties besteden aandacht aan
begrijpelijke overheidstaal in hun dienstverlening. In 2020-2021 beoogt de Brigade om:
1. Overheden/ambtenaren te laten inzien hoe belangrijk duidelijke taal is, zeker voor mensen
met een beperking die bovengemiddeld vaak contact hebben met de overheid;
2. Overheden/ambtenaren kennis, vaardigheden en hulpmiddelen te bieden om duidelijk te
kunnen communiceren;
3. Overheden/ambtenaren in staat te stellen om teksten op begrijpelijkheid te beoordelen.
De website http://www.directduidelijk.nl bevat tips, checklists en voorbeeldteksten.
Een greep uit de behaalde resultaten:30
− Toename bewustwording
Meer dan 2.000 leden door het land hebben zich aangesloten bij het Direct Duidelijk-netwerk
en meer dan 50 organisaties tekenden de Direct Duidelijk-deal. Verder hebben naar schatting
150 overheidsorganisaties een beleidsaanpak voor begrijpelijke taal. In de afgelopen jaren
hebben overheidsorganisaties meer dan 20.000 teksten herschreven.
− Kennisontwikkeling
Organisaties kunnen gebruik maken van begrijpelijke taaltraining en/of taalcoaching met
hulp van de Direct Duidelijk Brigade. Ambtenaren kunnen gratis gebruik maken van een
taaladviesdienst en hertaalsoftware. Bovendien zijn er wekelijkse Direct Duidelijk-webinars,
met honderden kijkers tijdens de live-uitzending en duizenden terugkijkers.
− Samenwerking met ervaringsdeskundigen
Stichting Lezen en Schrijven en Stichting ABC organiseren inspiratiesessies voor ambtenaren,
om het belang van begrijpelijke taal en de inzet van ervaringsdeskundigen te promoten.
Stichting ABC heeft verder voor ambtenaren een online toolkit rondom samenwerking met
ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid ontwikkeld.

Vervolg
Door de Direct Duidelijk-campagne en de inzet van de Brigade zijn overheidsorganisaties zich
bewuster geworden van de noodzaak van begrijpelijke taal. Zo zijn ambtenaren beter bekend met
het perspectief van ervaringsdeskundigen. Ook hebben ambtenaren een stevig kennisnetwerk en
kunnen ze gebruik maken van verschillende hulpmiddelen voor begrijpelijke overheidstaal.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• Sporters met een lichamelijke beperking geven in 2019 hun sportaanbieder gemiddeld een 8,5
op de vraag of zij zich op hun gemak voelen bij het sporten (sporters zonder een beperking geven
een 8,6).
• In 2020 sport 58% van de mensen van 12 jaar en ouder wekelijks. Dit is 22% voor mensen met een
fysieke beperking, 18% voor mensen met een motorische beperking, 22% voor mensen met een
auditieve beperking en 26% voor mensen met een visuele beperking.
• Bij een steekproef tijdens de Tweede Kamerverkiezingen 2021 was 16% van de stemlokalen heel
goed toegankelijk, 56% was redelijk toegankelijk en 28% was moeilijk toegankelijk.
• Van overheidswebsites voldoet 7% volledig aan de digitale toegankelijkheidseisen,
33% gedeeltelijk, 37% heeft eerste maatregelen genomen en 23% voldoet niet.

29 Kamerstukken II 2019/20, 26643, nr. 644.
30 Kamerstukken II 2019/20, 26643, nr. 721.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 61

• Uit de Direct Duidelijk-enquête blijkt dat ongeveer 150 overheidsorganisaties in het hele land
bezig zijn met het begrijpelijker maken van allerlei teksten. 54 organisaties hebben de ‘Direct
Duidelijk Deal’ ondertekend, en er zijn 24 organisaties die de intentie hebben om deze deal te
tekenen.
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Participatie en Toegankelijkheid.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• Via onder andere de Leefstijlmonitor van het RIVM is aan respondenten die wekelijks of vaker bij
een vereniging of andere sportaanbieder sporten, gevraagd of men zich daar op zijn/haar gemak
voelt. De uitkomst toont de tevredenheid onder deze groep sporters. Tegelijkertijd laten andere
cijfers zien dat veel mensen met een beperking niet sporten, bijvoorbeeld omdat zij belemmeringen
ervaren om te gaan sporten en bewegen. Op het verder wegnemen van deze belemmeringen blijft
de aanpak van het deelakkoord inclusief sporten binnen het Nationaal Sportakkoord gericht.
• De indicator voor de verkiezingen geeft een beeld van de toegankelijkheid van de stemlokalen
bij de laatste Tweede Kamer verkiezingen. Bij de Gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022
wordt een vervolgmeting gehouden.
• Het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid overheid verplicht overheidsinstanties om hun
websites toegankelijker te maken; en vanaf 23 september 2020 om verantwoording af te leggen
over hoever ze daarmee gevorderd zijn. Overheidsinstanties moeten voor iedere website een
gestandaardiseerde toegankelijkheidsverklaring opstellen en publiceren. De indicator voor
digitale toegankelijkheid geeft een actueel beeld op die ontwikkeling. Voor mobiele applicaties
is de verplichting op 23 juni 2021 ingegaan.
• Ondanks de coronacrisis, die voor overheden veel extra werk met zich meebrengt, staat Direct
Duidelijk en daarmee begrijpelijke overheidscommunicatie bij steeds meer overheden op de
agenda. Dat blijkt uit het feit dat er meer overheidsorganisaties actief zijn, maar bijvoorbeeld
ook uit de kijkcijfers van de Direct Duidelijk-webinars.

62 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.6 Zorg en Ondersteuning
Doel en ambitie
Voor mensen met een levenslange en levensbrede beperking is zorg de eerste randvoorwaarde om
deel te kunnen nemen aan de samenleving. De actielijn Zorg en Ondersteuning is bedoeld om
toegankelijke en kwalitatief goede zorg en ondersteuning te waarborgen. Waar mogelijk sluit de
actielijn aan bij de VWS-programma’s Zorg voor de Jeugd en Volwaardig Leven.
De maatregelen uit deze actielijn zijn gericht op:
1. Verbeteren van de toegang tot zorg en ondersteuning;
2. Wegnemen van knelpunten rondom de verstrekking van hulpmiddelen;
3. Extra investeren in cliëntondersteuning.

Activiteiten en resultaten
• Betere zorg aan huis
Om de uitvoering van de zorg en ondersteuning aan mensen thuis te verbeteren zijn tussen april
en september 2019 twaalf regionale Merkbaar beter thuis-bijeenkomsten georganiseerd, met in totaal
ongeveer 850 deelnemers. Het cliëntperspectief stond daarbij voorop. Partijen die al lokaal
en/of regionaal samenwerkten verkenden met elkaar verbetermogelijkheden die ze zelf konden
uitwerken. Voorts zijn acht themabijeenkomsten georganiseerd, met in totaal 250 deelnemers,
rondom thema’s die tijdens eerdere bijeenkomsten aan de orde kwamen:
− Bewoner- en cliëntparticipatie;
− Passend indiceren;
− Grensvlakken Wmo/Wlz;
− Eén regisseur 16-27 jaar;
− Onafhankelijke cliëntondersteuning.
• Betere toegang in het sociaal domein
De Merkbaar beter thuis bijeenkomsten in het land (zie hierboven) hebben mede geleid tot het
project Samenwerken aan een betere toegang sociaal domein, dat in 2020 is gestart en doorloopt tot
september 2022. Want het is noodzakelijk om de toegang tot ondersteuning thuis vanuit de
Wmo structureel te verbeteren. Daarom gaan diverse partijen gezamenlijk aan de slag met:
− Het structureel verbeteren van de organisatie van de integrale toegang in 30 gemeenten;
− Het starten van leer- en verbetertrajecten hieromtrent in 80 tot 100 gemeenten (aansluitend
op bovengenoemde gemeenten).
• Betere toegang voor jeugd met een levenslange en -brede zorgvraag
Het ministerie van VWS wil de toegang tot passende zorg en ondersteuning verbeteren voor
kinderen en jongeren met een levenslange en -brede zorgvraag. Dit onderdeel van het programma
Zorg voor de Jeugd moet resulteren in concrete acties rondom erkenning en herkenning,
beschikkingen en logeer- en respijtzorg. Deze onderwerpen staan hoog op de lijst bij gezinnen
en kunnen voor hen een groot verschil maken, ook op kortere termijn.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 63

Corina: ‘Ik hou van lekker eten en kook nu zelf met de
Kookapp. Mijn favoriete recept is gevulde omelet met
geitenkaas.’ Lees het artikel:

64 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Na voorbereidende onderzoeken31 is een verdiepingstraject gestart. Partijen32 hebben zich gebogen
over de kenmerken van de doelgroep, de leidende principes voor de toegang en mogelijke
vervolgstappen.33 Op dit moment onderzoekt Significant de afbakening en omvang van de
doelgroep en de condities voor hulp bij de toegang. KPMG heeft eerder drie vervolgroutes
opgesteld: kwalitatief goed ondersteuningsaanbod in de toegang realiseren, een zelfscan met
bijbehorende verbetermaatregelen uitvoeren en de leidende principes laten aansluiten op de
basisfuncties voor de toegang.
Het ministerie van VWS verkent in het derde en vierde kwartaal van 2021 bij alle partijen hoe
het vervolgtraject eruit zou moeten zien. Hierbij worden verschillende stakeholders betrokken,
waaronder cliëntorganisaties, en gekeken naar mogelijke aansluiting bij het verbetertraject
Samenwerken aan een betere toegang sociaal domein.
• Versterking van cliëntondersteuning
In de periode 2018–2021 heeft het ministerie van VWS geïnvesteerd in cliëntondersteuning,34
met volgende doelstellingen:
1. meer inzicht in vraag en aanbod van cliëntondersteuning;
2. betere positionering van cliëntondersteuning vanaf de toegang tot zorg en ondersteuning;
3. meer bekendheid over het recht op cliëntondersteuning;
4. bevordering van de kwaliteit en deskundigheid van cliëntondersteuning.
Het Koploperproject Cliëntondersteuning was daarbij een belangrijk middel.35 Hierin werkten
113 gemeenten aan het versterken van de positie, bekendheid en het gebruik van cliëntonder­
steuning in hun gemeente. Bijvoorbeeld door de inzet voor specifieke groepen inwoners,
deskundigheidsbevordering en samenwerking tussen formeel en informeel aanbod te verbeteren.
Daarnaast is de vraag naar en het aanbod van cliëntondersteuning onderzocht, hebben
Zorgverzekeraars Nederland en de VNG een campagne gelanceerd voor meer bekendheid en
vindbaarheid, en is er een scholingsaanbod voor cliëntondersteuners ontwikkeld door de
beroepsvereniging van cliëntondersteuners met kennis van beperkingen.

31 Levenslange en levensbrede zorg- en ondersteuningsvragen van jeugdigen en jongvolwassen (bijlage bij de Kamerbrief met
de derde voortgangsrapportage Zorg voor de Jeugd, kenmerk 1607903-198280-J, 07-11-2019); Basisfuncties voor
lokale teams in kaart de route en componenten onder de loep.
32 Ondersteuningsteam Zorg voor de Jeugd, Nederlands Jeugdinstituut, Associatie Wijkteams, VNG, Vereniging
Gehandicaptenzorg Nederland, Toezicht Sociaal domein, Nederlands Instituut van Psychologen, Ieder(in),
Per Saldo, JongPIT en MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid.
33 Toegang voor jeugd met een levenslange en levensbrede hulpvraag (bijlage bij de Kamerbrief aanbieding rapport Toegang
voor jeugd met een levenslange en levensbrede hulpvraag: Routes naar een integrale afweging, kenmerk
1822038-217920-J, 21-02-2021).
34 Op 2 november 2020 heeft de Tweede Kamer de laatste voortgangsrapportage cliëntondersteuning ontvangen
(Kamerstukken II 2020/21, 31476, nr. 33) en op 14 juni 2021 een door het RIVM uitgevoerde monitor (Kamerstukken II
2020/21, 31476, nr. 35).
35 Wolves, M., Laan, A., Geuzebroek, E. en Hulst, S. (2020). Rapportage evaluatie Koploperproject Cliëntondersteuning.
Bureau HHM.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 65

Meer eigen regie door zorgtechnologie
De Innovatie-impuls uit het programma Volwaardig leven stimuleert het gebruik van
zorgtechnologie. Middin heeft een digitaal planbord en de Mijn Eigen Plan-app ontwikkeld:
technologie die zorgt voor structuur en zelfredzaamheid. Cliënten en medewerkers zien zo
in één oogopslag wat er dagelijks op het programma staat.
Over de app waren de ambulante begeleiders direct heel positief: het loste een concrete
hulpvraag van de cliënt op. Het planbord vroeg wat gewenning. Bart Rijgersberg, innovatie­
coördinator bij Middin: ‘Mensen hebben de ervaring dat digitale systemen in de zorg
ingewikkeld zijn. Maar toen we lieten zien hoe makkelijk en efficiënt ze ermee kunnen
werken, viel die drempel al snel weg.’

• Verzamelpunt innovatieve zorgoplossingen
Zorg van Nu is het communicatieprogramma van het ministerie van VWS dat goede voorbeelden
en ervaringen van slimme zorg en innovaties deelt. De website bevat meer dan 200 zorg­
oplossingen, zoals apps die meer regie geven over het eigen leven of hulpmiddelen om
­gemakkelijker thuis te wonen. De website heeft ongeveer 200.000 bezoekers per kwartaal.
Daarnaast is Zorg van Nu het grootste e-healthplatform op Facebook, met wekelijks 75.000 bezoekers.
In 2018 en 2019 zijn informatieteams het land ingegaan en hebben circa 50.000 gesprekken over
passende slimme zorg gevoerd met cliënten, mantelzorgers en zorgverleners. Op dit moment is
een online wegwijzer in ontwikkeling om mensen de meerwaarde ervan te laten zien. Daarnaast
krijgen (zorg)organisaties betere ondersteuning bij het inzetten van slimme zorg, onder andere
door een geaccrediteerde e-learning en de Slimme Zorg Estafette.
• Betere toegang tot hulpmiddelen
De verstrekking van hulpmiddelen verloopt niet altijd soepel, met name voor mensen wiens
hulpmiddel een complexe aanpassing vereist. De betrokken ketenpartijen (gemeenten, zorg­
professionals, hulpmiddelenleveranciers, cliënten- en patiëntenorganisaties en het ministerie
van VWS) hebben daarom samen met mensen met een beperking het actieplan hulpmiddelen en
het bijbehorende landelijk normenkader opgesteld, die in januari 2020 zijn verzonden aan de
Tweede Kamer.36 Ook opende er een meldpunt waar mensen terecht konden met hun problemen
en klachten over hulpmiddelen.
Het actieplan is uitgevoerd en heeft geleid tot:37
− een Verhuisconvenant, met afspraken rondom de overname van hulpmiddelen bij verhuizing,
tussen gemeenten onderling en tussen gemeenten en zorgkantoren;
− een Convenant maatwerkprocedure, met stappen om de uitvoeringspraktijk verder te versterken,
zodat aanbieders sneller en beter tot de verstrekking van een passend hulpmiddel kunnen komen;
− een Handreiking vereenvoudiging terugkerende beschikking met adviezen aan gemeenten om
beschikkingen voor hulpmiddelen af te geven zonder einddatum;
− een Checklist bejegening om verstrekkers en zorgprofessionals handvatten te geven voor een
goede communicatie en samenwerking met de cliënt;
− voorstellen de Handreiking inkoop hulpmiddelen te actualiseren.

36 Kamerstukken II 2019/20, 32805, nr. 103.
37 Op 25 oktober 2021 is de Tweede Kamer geïnformeerd over de voortgang van het actieplan hulpmiddelen
(Kamerstukken II 2020/21, 32805, nr. 123).
66 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De ontwikkelde convenanten en handreikingen bevinden zich nu in de implementatiefase.
Daarnaast onderzoekt het ministerie van VWS hoe de toegang tot de hulpmiddelenzorg uit
meerdere domeinen (Wmo 2015, Wlz, en Zvw) kan worden vereenvoudigd.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• 34% van de Wmo-gebruikers wist in 2020 dat men gebruik kon maken van een onafhankelijke
cliëntondersteuner (27% in 2016).
• 78% van de Wmo-gebruikers wist in 2020 waar men moest zijn voor zijn/haar hulpvraag
(68% in 2016).
• 85% van de Wmo-gebruikers gaf in 2020 aan dat de ontvangen ondersteuning past bij zijn/haar
hulpvraag (75% in 2016).
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Zorg en Ondersteuning.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• Het cliëntervaringsonderzoek rond de Wmo vormt een primaire bron voor de onderwerpen en
thema’s in de actielijn Zorg en Ondersteuning. De indicatoren uit het cliëntervaringsonderzoek zijn
ten opzichte van de vorige monitor geactualiseerd en vertonen een stijging ten opzichte van 2016.
• Op 14 juni 2021 is de door het RIVM uitgevoerde monitor cliëntondersteuning naar de Kamer
gestuurd.38
• In 2021 is er aanvullend op deze indicatoren een nulmeting uitgevoerd naar de ervaringen van
hulpmiddelengebruikers. Deze meting laat zien waar extra inzet op verbeteringen in de
hulpmiddelenverstrekking nodig is. Eind 2022 is de vervolgmeting waarmee de effecten van het
landelijke normenkader worden gemeten. Deze moet inzichtelijk maken of het normenkader
daadwerkelijk voor merkbare verbeteringen in de uitvoering heeft gezorgd.

Vervolg
In de afgelopen periode is met bovenstaande initiatieven gewerkt aan het verbeteren van de zorg
en ondersteuning van mensen met een beperking thuis, als randvoorwaarde om meedoen in de
samenleving mogelijk of laagdrempeliger te maken. De ambitie is om ook de komende jaren te
blijven inzetten op verdere verbeteringen.
Op 26 mei 2021 heeft de minister voor Medische Zorg en Sport de Toekomstagenda: zorg en ondersteuning
voor mensen met een beperking aan de Kamer gezonden.39 Deze toekomstagenda komt voort uit het
programma Volwaardig Leven, waarin met verschillende organisaties, zorgverleners, cliënten en
naasten in de gehandicaptensector is gewerkt aan de kwaliteit en toekomstbestendigheid van de
gehandicaptenzorg.
In deze toekomstagenda staan nu vijf thema’s centraal: complexe zorg, mensen met een licht
verstandelijke beperking, cliëntondersteuning, technologie & innovatie en vakmanschap & arbeids­
markt. De inzet uit de afgelopen periode geeft nu aanleiding om te kijken of en welke aanvullende
thema’s rond zorg en ondersteuning thuis ook opvolging – en daarmee een plek in de toekomst­
agenda – zouden moeten krijgen.

38 Kamerstukken II 2020/21, 31476, nr. 35.
39 Toekomstagenda: zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking | Publicatie | Rijksoverheid.nl
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 67

Daniël: ‘Iedereen is anders. We hebben allemaal een
eigen verhaal en unieke talenten. Juist die verschillende
verhalen en talenten verrijken een organisatie.’

68 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.7 Rijk als organisatie
Doel en ambitie
Binnen de sector Rijk en als organisatie wil de Rijksoverheid toegankelijk zijn voor mensen met
een beperking. De focus van het programma Onbeperkt meedoen! bij het Rijk als organisatie ligt op
vier terreinen: Werkgeverschap, Gebouwen en Omgeving, Informatie en Inkoop.

Invloed van de coronacrisis op het Rijk als organisatie
De afgelopen jaren zijn diverse resultaten geboekt binnen de Rijksoverheid, maar in 2020 en 2021
heeft de coronacrisis grote impact gehad op rijksmedewerkers, in het bijzonder op diegenen die
onder de VN-verdrag doelgroep en de banenafspraak vallen. Sommigen hebben hun werk vanuit
huis kunnen voortzetten, anderen die in het facilitaire of administratieve domein in teamverband
werken, kwamen noodgedwongen thuis te zitten. Jobcoaches en begeleiders hebben intensief
contact onderhouden met deze medewerkers en extra begeleiding geregeld als dat nodig was.
Nu er weer op locatie gewerkt kan worden, krijgt begeleiding opnieuw vorm.
De coronacrisis heeft ook de individuele instroom van mensen uit de banenafspraak bij de
ministeries beïnvloed. Meet and Greet-bijeenkomsten, werving, selectie en trainingen zijn, waar
mogelijk, digitaal gehouden. De ministeries hebben zich in deze periode veelal gericht op behoud
en verduurzaming van banen, al was er op veel plekken ook steeds sprake van instroom.
De manier van werken van rijksmedewerkers is sinds de coronacrisis blijvend veranderd.
Het programma Hybride Werken schetst de contouren hiervoor. Mocht dit ook effect hebben op de
toegankelijkheid van rijksgebouwen, dan worden de benodigde aanpassingen doorgevoerd.

Activiteiten en resultaten - Werkgeverschap
• Invulling banenafspraak
De banenafspraak is van toepassing op een specifieke groep medewerkers uit de VN-verdrag
doelgroep. Voor deze groep dient het Rijk op basis van het Sociaal Akkoord tot 2024 ongeveer
5.000 banen te realiseren. In 2019 hebben de ministeries van BZK, OCW en SZW met verschillende
overheids- en onderwijssectoren een bestuursakkoord gesloten en zijn er in 2019 en 2021 werk­
agenda’s vastgesteld. Daarnaast werken de ministeries aan vernieuwende aanpakken. Zo bevat
de vernieuwde werkagenda van het Rijk vier methodes om banen te realiseren:
1. Via individuele plaatsingen
Het Rijk vergroot het aantal individuele plaatsingen met maatwerk.
2. Via collectieve plaatsingen
De Rijksbrede organisatie Binnenwerk richt zich op de collectieve instroom en behoud van
mensen met een arbeidsbeperking. Sinds 2016 zijn 400 mensen aan een baan geholpen.
3. In het inkoopdomein via social return on investment
In 2019 en 2020 heeft maatschappelijk verantwoord inkopen geresulteerd in een groot aantal
proeftuinen, genaamd Maatwerk voor Mensen (zie hieronder, onderdeel Inkoop).
4. In samenwerking met andere werkgevers
Binnenwerk creëert bijvoorbeeld banen bij Staatsbosbeheer in de groenvoorziening.
Het afgelopen jaar zijn er nieuwe teams van start gegaan.
• Onbeperkte Denkers
Inmiddels zijn ongeveer 1.300 rijksambtenaren actief als Onbeperkte Denker. Binnen hun eigen
werkomgeving ondersteunen zij collega’s met een beperking. Dit is onderdeel van de gelijknamige
bewustwordings- en activatiecampagne van Stichting Onbeperkte Denkers. De campagne moet
leiden tot meer draagvlak voor inclusie.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 69

• League of Extraordinary People
De League of Extraordinary People is het rijksbrede netwerk van, voor en door rijksambtenaren
met een arbeidsbijzonderheid. Deze onafhankelijke beweging, opgericht door mensen uit de
doelgroep, wil de arbeidsemancipatie van rijksambtenaren met een arbeidsbijzonderheid
bevorderen. Onder de League Rijk zijn diverse lokale Leagues actief bij organisaties binnen het Rijk.
• Ondersteuning van medewerkers
Ondersteuningsstructuren voor medewerkers, managers en HR-adviseurs zijn opgezet en verder
uitgebouwd, met trainingen, begeleiding en advies. Leden van selectiecommissies volgen verplicht
de training Werven en selecteren voor een inclusieve Rijksoverheid, zodat zij in selectiegesprekken
kennis over hun onbewuste vooroordelen kunnen meenemen.

Diversity Week
Tijdens de Diversity Week van 4 tot 8 oktober 2021 organiseerden verschillende ministeries
inspirerende webinars en activiteiten rondom diversiteit en inclusie. Deelnemers werden
uitgedaagd om hun denkraam te verruimen, uit hun comfortzone te stappen en met tips en
tools direct onbeperkt en inclusief aan de slag te gaan.
Er waren inspiratiesessies over Diversity of Thought, over besluitvoering vanuit een breder
perspectief, en over inclusief leiderschap. Verder gaven de Onbeperkte Denkers workshops
waarin ze hun lessen en successen rondom een positieve D&I-beweging deelden en tips
gaven voor samenwerking vanuit diversiteit. Het weekprogramma bevatte ook DiverCity
Walks, een kennismaking met de League of Extraordinary People, interviews en lezingen.

Activiteiten en resultaten - Gebouwen en Omgeving
• Toegankelijkheid rijkskantoren
Het Rijk spant zich in om de toegankelijkheid van rijkskantoren op niveau te houden en te
bevorderen. Naar aanleiding van het VN-verdrag zijn de kerndepartementen in Den Haag in 2017
extra onderzocht op toegankelijkheid. De gebouwen voldoen aan het wettelijk kader, maar het
Rijk streeft een hogere toegankelijkheid na: het kwaliteitsniveau zoals omschreven in de Integrale
Toegankelijkheidsstandaard 2012. Bij nieuwbouw en renovaties wordt toegankelijkheid dan ook
op dat niveau gerealiseerd. Het Rijksvastgoedbedrijf levert maatwerk op verzoek van gebruikers,
in de vorm van analyse van panden en met oog voor pragmatische oplossingen.

Activiteiten en resultaten - Informatie
• NL DIGIbeter
De coronacrisis laat des te duidelijker de meerwaarde zien van investeringen in een goed
gedigitaliseerde overheid. Daarom is in NL DIGIbeter 2020 nu meer aandacht voor:
− Extra maatregelen om iedereen digitaal mee te laten doen, zoals de actie #allemaaldigitaal
die voorziet in gebruikte laptops of tablets;
− Verdere verbetering van de digitale dienstverlening voor burgers en ondernemers;
− Koppeling van de inzet van technologie voor maatschappelijke doeleinden met het
beantwoorden van de (ethische) vragen die deze technologie oproept.

70 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Digitale inclusie
Na de lancering van het kabinetsplan Iedereen moet kunnen meedoen is de bestuurlijke aandacht
voor digitale inclusie in 2019, 2020 en 2021 aanzienlijk toegenomen. Zo zijn digitale diensten
makkelijker gemaakt, is er hulp om met digitalisering om te gaan en uitleg over de gevolgen
(zie voor inclusieve overheidsinformatie ook paragraaf 3.5 – Begrijpelijke informatie).
• Pilots voor inclusieve overheidsinformatie
Het ministerie van AZ heeft vanaf 2019 diverse pilots uitgevoerd om overheidsinformatie
inclusiever te maken, bijvoorbeeld door informatie aan te bieden in eenvoudige taal. In 2020
is de samenwerking hieromtrent voortgezet met de taalambassadeurs van Stichting Lezen en
Schrijven en Stichting ABC. Het testpanel van Stichting ABC heeft communicatieuitingen getest
en er zijn onder andere video’s in gebarentaal en beeldsamenvattingen gemaakt.

Activiteiten en resultaten - Inkoop
• Maatwerk voor Mensen
Het Rijk is in 2018 gestart met de aanpak Maatwerk voor Mensen. Met leveranciers, inkopers,
HRM-medewerkers en duurzaamheidscoördinatoren zijn proeftuinen gestart om mensen met
een afstand tot de arbeidsmarkt meer perspectief op werk en inkomen te bieden. Voor 2021 ligt
de focus op schaalvergroting van social return en richt Maatwerk voor Mensen zich op grote
uitvoeringsorganisaties, zoals het Rijksvastgoedbedrijf en Rijkswaterstaat.
• Inkopen met impact
Bij het verstrekken van opdrachten verplicht het Rijk de opdrachtnemer om mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt te betrekken bij de uitvoering, met een werkervaringsplek, opleiding
of een duurzame plaatsing. Social return moet worden toegepast bij aanbestedingen van werken
en diensten boven de € 250.000 en een looptijd van tenminste zes maanden.
• CWA-norm Diversiteit en inclusie
Het Nationale Plan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2021-2025 vermeldt de ontwikkeling
van een norm voor diversiteit en inclusie. De norm omschrijft hoe organisaties hun D&I-beleid
kunnen vormgeven en is tevens een goed instrument om inclusieve inkoop bij organisaties te
bevorderen. Een Europese CEN Workshop Agreement (CWA) is op dit moment in ontwikkeling.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• Het aantal banen onder de banenafspraak bij het Rijk (ministeries) is verder gestegen van
1.274 (derde kwartaal 2018) naar 2.500 (derde kwartaal 2020).
• Het aantal aanbestedingen waarbij social return via een contractbepaling is uitgevraagd,
is gedaald van 57% in 2018 naar 48,5% in 2020.
• Het aantal rijksambtenaren dat zich via de website heeft ingeschreven bij de beweging
Onbeperkte Denkers is verder gestegen van 936 in 2019 naar 2189 in 2021.
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Rijk als organisatie.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• In de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2020 heeft de minister van BZK de realisatiecijfers van
de Banenafspraak Rijk tot en met het derde kwartaal 2020 gerapporteerd. Inmiddels zijn de cijfers
over heel 2020 beschikbaar. In totaal zijn er 2.663 banen gerealiseerd, waarvan 2.257 dienst­
verbanden en 406 inleenverbanden. Banen die in de inkoop zijn gerealiseerd, kunnen niet
worden geteld. Sinds de nulmeting van de Banenafspraak Rijk eind 2012 is het aantal formele
dienstverbanden toegenomen van 215 naar 2.257. De doelstelling voor het aantal banen (formele
dienstverbanden en inleenverbanden samen) was respectievelijk 3.066 in het derde kwartaal van
2018, 3.549 in het derde kwartaal van 2019 en 4.072 in het derde kwartaal van 2020.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 71

• Binnen de aanbestedingen waarbij het social return-kader van toepassing is, is een relatieve
daling te zien in het aantal waarbij social return via een contractbepaling is uitgevraagd. In 2018
was bij 57 van de 299 aanbestedingen het social return-kader van toepassing en werd bij 57% social
return uitgevraagd via een contractbepaling. In 2020 betrof dit 102 van de 202 aanbestedingen,
waarbij bij 48,5% social return via een contractbepaling werd uitgevraagd. Er is een absolute
stijging zichtbaar in het aantal aanbestedingen waarbij social return via een contractbepaling
is uitgevraagd, maar een relatieve daling. In bepaalde situaties is het niet mogelijk of wenselijk
om social return toe te passen, bijvoorbeeld als hierdoor verdringing op de arbeidsmarkt zou
optreden.
• Het aantal rijksambtenaren dat zich via de website ingeschreven heeft bij de beweging
Onbeperkte Denkers is gestegen. De beweging zal naar verwachting verder groeien.

Vervolg
De vorderingen uit de afgelopen jaren in de sector Rijk maken een verschil voor medewerkers met
een beperking. Meer rijksgebouwen zijn toegankelijk, op het gebied van digitale inclusie zijn grote
verbeteringen doorgevoerd en verspreid over de Rijksdienst komen doorlopend medewerkers die
onder de banenafspraak vallen teams versterken.
Voor de komende jaren ligt de focus op het voortzetten van de lopende initiatieven. Tegelijkertijd
heeft de coronacrisis een aantal zaken in gang gezet die urgentie hebben. Zo vraagt de ontwikkeling
naar hybride werken om speciale aandacht voor mensen met een beperking. Daarnaast is nood­
zakelijk om voor deze mensen onverminderd te blijven werken aan vergroting van bestuurlijk
begrip en van draagvlak voor (digitale) inclusie.

72 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.8 Iedereen doet mee!
Doel
De VNG geeft met Iedereen doet mee! een impuls aan beleid dat mensen met een beperking in staat
stelt om mee te doen aan de lokale samenleving. De bedoeling van het VNG-project is dat gemeenten
het VN-verdrag kennen en de doelen ervan vertalen in concrete beleids- en actieplannen, die ze
opstellen en uitvoeren in samenwerking met ervaringsdeskundige inwoners.

Activiteiten en resultaten
• Netwerk van actieve gemeenten
Bij de start van het project heeft de VNG samen met de Alliantie 25 koplopergemeenten
geselecteerd, als voorbeeld en inspiratie voor andere gemeenten. Deze koplopergemeenten
hebben het manifest Iedereen doet mee! opgesteld. In 2019 en 2020 hebben nog eens 34 gemeenten
dit manifest ondertekend. Inmiddels is er geen sprake meer van een kleine groep, maar bestaat
het netwerk uit 253 gemeenten die werken aan inclusie, waarvan er 94 een Lokale Inclusie
Agenda (LIA) hebben en 73 daarmee bezig zijn.
• Pilots Lokale Inclusie Agenda
In 2019 ondersteunde de VNG samen met de Alliantie vijf pilots waarin gemeenten en ervarings­
deskundigen aan de slag gingen om een LIA op te stellen. In alle pilots kwam het belang van
echt luisteren naar de ervaringsdeskundigen naar voren. De verhalen, lessen en tips uit dit
traject staan in het magazine Een Sterke Start.
• Regionale bijeenkomsten en masterclasses
Tussen 2019 en 2021 heeft de VNG jaarlijks diverse bijeenkomsten voor gemeenteambtenaren en
ervaringsdeskundige inwoners georganiseerd. Gemeentelijke aanpakken, het opstellen van de
LIA, kennisuitwisseling en netwerkvorming stonden centraal. Vanwege de coronacrisis vonden
er in 2020 en 2021 geen fysieke regiobijeenkomsten plaats; digitale masterclasses vormden een
goed alternatief. Wel was er daardoor minder gelegenheid tot netwerken. Het zou daarom
waardevol zijn om in 2022 alsnog fysieke ontmoetingsmomenten te realiseren.
• Kennisdeling
De VNG deelt kennis en inspirerende praktijkvoorbeelden op het VNG-forum VN-verdrag Handicap
en inclusie, op de website http://vng.nl/iedereen-doet-mee en in de bijbehorende nieuwsbrief.
Daarnaast geeft de VNG workshops en presentaties over het VN-verdrag en de rol van gemeenten,
bij gemeenten en tijdens evenementen zoals het Democratie Festival, de Raad op Zaterdag en
de Global Goals meetup.40 Bovendien zijn er leernetwerken opgezet waarin groepen gemeenten
samenwerken aan een specifiek thema, zoals samen spelen, toegankelijk bouwen en toegankelijke
verkiezingen. Inmiddels zijn sommige leernetwerken overgegaan in structurele samenwerkings­
verbanden, die los van het project opereren.
• Kennisproducten
Samen met ervaringsdeskundigen van de Alliantie en gemeentelijke beleidsambtenaren is de
Handreiking Lokale Inclusie Agenda (LIA) uitgebracht (zie ook paragraaf 3.10). Deze bevat een
Routekaart voor het opstellen van een LIA, een Index met levensdomeinen die daaronder
kunnen vallen en goede voorbeelden. Verder zijn er vijf inspiratiebundels verschenen:

40 https://sdgnederland.projects5.greenlightsolutions.nl/event/global-goals-gemeeten-meet-up-utrecht/
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 73

Sascha: ‘Ik wandel graag door mijn stad. Als dit zonder
obstakels kan, is dat niet alleen fijn voor mij, maar voor
iedereen.’ Bekijk het filmpje:

74 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1. Organiseer ervaringsdeskundigheid
2. Aan de slag met samen spelen
3. Inclusief werkgeverschap
4. Wonen is hoofdzaak
5. Iedereen doet mee! Ook met een LVB

Verkiezing Meest Toegankelijke Gemeente
In 2021 organiseerde de VNG de verkiezing Meest Toegankelijke Gemeente van Nederland. De verkiezing
is bedoeld om het maatschappelijke bewustzijn over het belang van inclusie van mensen met een
beperking te vergroten, en om goede voorbeelden van lokaal inclusiebeleid te delen die gemeenten
inspireren om meer werk te maken van het VN-verdrag. In oktober 2021 is de winnaar, de gemeente
Stein, bekend gemaakt tijdens de tweede editie van het Iedereen doet mee!-congres.

Gemeente Stein is het meest toegankelijk van Nederland
Afgelopen mei is de verkiezing Meest Toegankelijke Gemeente van Nederland gestart. Alle gemeenten
in Nederland hebben automatisch meegedaan, wat betekent dat alle gemeenten door alle
Nederlanders beoordeeld konden worden op hun toegankelijkheid. De vijf gemeenten met
de meeste stemmen zijn doorgegaan naar de finale. Dit jaar maakten Zwolle, Hardenberg,
Oude IJsselstreek, Stein en Harderwijk kans op de prijs.
De vakjury riep de gemeente Stein als winnaar uit over 2021. De gemeente Stein viel op
door hun Sociale Inclusie Agenda, waarin het beleid duidelijk en toegankelijk is opgeschreven.
De gemeente vertaalt de ambities ook naar daden en werkt op alle domeinen aan de
realisatie van toegankelijkheid.

• Gemeentelijke monitor VN-verdrag
De VNG heeft de monitor VN-verdrag Handicap ontwikkeld. Gemeenten kunnen hiermee een
nulmeting uitvoeren en hun voortgang omtrent het VN-verdrag monitoren. Op dit moment
hebben 60 gemeenten een account. Zo kunnen ze de monitor uitzetten onder inwoners met
een beperking, ambtenaren en het college van burgemeester en wethouders.
• Praktijkproef Global Goals & lokale inclusie
Om te zorgen dat gemeenten het inclusiebeleid opnemen in hun langetermijndoelstellingen,
organiseert het VNG-project Iedereen doet mee! samen met VNG International dit jaar de praktijk­proef
Global Goals & lokale inclusie. In vijf online bijeenkomsten onderzoeken negen gemeenten hoe zij
inclusie kunnen koppelen aan de agenda van de Global Goals (Sustainable Development Goals).
In het najaar verschijnt een handreiking met de uitkomsten, om gemeenten te ondersteunen
bij de borging van hun LIA.

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• Het percentage gemeenten dat een LIA maakt, waar de gemeenteraad de agenda heeft
goedgekeurd of waar deze wordt al uitgevoerd ligt in 2021 op 51,2% (26% in 2018).
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Gemeenten.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 75

Detmar: ‘Wat is de openbare ruimte een overlevingstocht als je een beperking hebt. Al die obstakels kunnen
een onveilig gevoel geven.’ Luister naar de podcast:

76 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• Voor het vierde jaar op rij namen meer gemeenten deel aan de peiling over het VN-verdrag.
De vragenlijst van de flitspeiling is uitgezet onder alle 355 gemeenten, waarvan in 2021
49% reageerde (173 gemeenten). In 2020 was dit 38%, in 2019 34% en in 2018 25%.
• Onder de extra respons zaten relatief veel gemeenten die minder ver zijn in het implementatie­
traject. Hierdoor verandert de verhouding tussen het percentage beginnende versus gevorderde
gemeenten per jaar.
• Vanaf 2017 moeten gemeenten het VN-verdrag implementeren en lokaal inclusiebeleid opstellen.
In 2018 gaf 50% aan in de verkennende fase te zitten. In 2021 is dat nog 22,3%. Door de jaren
heen is een verschuiving zichtbaar van gemeenten in de onderzoekende en opstartende fase,
naar gemeenten die met de uitvoering bezig zijn.

Vervolg
Diverse onderzoeken laten zien dat er door gemeenten weliswaar al veel gerealiseerd is op het
gebied van inclusie, maar dat er ook nog genoeg te doen is.41 In augustus 2021 heeft 72% van de
gemeenten een ambtenaar aangewezen die de lokale uitvoering van het VN-verdrag coördineert.
Vier jaar na de start van het project heeft bijna driekwart van de mensen met een beperking een
aanspreekpunt bij hun dichtstbijzijnde overheid. Een andere positieve ontwikkeling is dat gemeenten
en ervaringsdeskundige inwoners vaker hun krachten bundelen, bijvoorbeeld rondom beleids­
vraagstukken. Wel heeft de coronacrisis tot belemmeringen in de uitvoering geleid. Niet alleen
moesten gemeenten veel energie besteden aan het omgaan met de acute noodsituatie, ook
moesten zij de samenwerking met ervaringsdeskundige inwoners opnieuw inrichten.
Het is de bedoeling dat alle gemeenten in de komende jaren een LIA opstellen. Verder moeten
gemeenten die al een LIA hebben de uitvoering ervan monitoren en de doelstellingen actualiseren,
samen met ervaringsdeskundigen.

41 Zie hiervoor de Inventarisatie implementatie VN-verdrag Handicap in gemeenten (VNG en Movisie), de jaarlijkse
rapportage over de naleving van het VN-verdrag handicap in Nederland (College voor de Rechten van de Mens)
en de lerende evaluatie van het programma Onbeperkt meedoen!
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 77

3.9 MKB Toegankelijk
Doel
Ondernemingsorganisaties MKB-Nederland en VNO-NCW willen met het programma MKB Toegankelijk
de bewustwording omtrent het belang van toegankelijkheid vergroten en daarbij minimaal 50.000
ondernemers bereiken. Mensen met een beperking moeten meer keuzemogelijkheden krijgen en
het bedrijfsleven moet inclusiever gaan denken, zodat mensen met een beperking ongehinderd en
zelfstandig kunnen functioneren.

Invloed van de coronacrisis op het MKB
De coronacrisis heeft verregaande gevolgen voor de Nederlandse samenleving en economie.
De anderhalve meter afstand is inmiddels afgeschaft, maar nog niet alle sectoren zijn volledig open.
Daarnaast zijn veel ondernemers hard getroffen door de coronacrisis. Ondanks de huidige
beperkingen blijven MKB-Nederland en VNO-NCW ondernemers bewust maken van het belang van
toegankelijk ondernemen en hen aanzetten tot actie om hun onderneming toegankelijk te maken.

Activiteiten en resultaten
• Actieplannen in uitvoering
De ambitie van MKB-Nederland en VNO-NCW om 50.000 ondernemers in de detailhandel,
horeca en recreatie te bereiken, is gehaald. Brancheverenigingen hebben in totaal 27 actie­plannen
opgesteld, waarbij een groot aantal ondernemers is vertegenwoordigd. Naast detailhandel, horeca
en recreatie zijn ook sectoren aangesloten die digitale transacties uitvoeren voor consumenten.
In die actieplannen staat digitale toegankelijkheid centraal. De brancheverenigingen gaan:
− Ondernemers bewuster maken van hindernissen voor mensen met een beperking;
− Keuzemogelijkheden voor mensen met een beperking verruimen en hun zelfstandig
functioneren bevorderen;
− Inclusief denken in de sector stimuleren.
Aangesloten brancheverenigingen ontvangen regelmatig thematische communicatiepakketten
om onder hun leden te verspreiden. In de periode 2018–2021 hebben brancheverenigingen diverse
activiteiten georganiseerd, waaronder workshops over digitale en fysieke toegankelijkheid.
Twee keer per jaar is er een maatschappelijk overleg tussen brancheverenigingen en de Alliantie,
om de voortgang van de actieplannen te bespreken en actuele informatie, best practices en
geleerde lessen uit te wisselen.
• Lokale pilots voor vernieuwde aanpak
In 2018 en 2019 zijn vijf lokale toegankelijkheidspilots uitgevoerd. 250 ondernemers hebben een
nulmeting en toegankelijkheidsadvies ontvangen. De informatie uit de pilots heeft geleid tot
een vernieuwde, schaalbare aanpak: de MKB Toegankelijke Route. In 22 winkelgebieden door heel
Nederland krijgen ondernemers advies van een gespecialiseerde inspecteur toegankelijkheid. Voor
ondernemers die buiten het getoetste gebied vallen, is er een online zelfscan. In augustus 2021
is de route gestart in regio Rijk van Nijmegen. Vanwege de coronacrisis en de lockdown binnen
de sectoren was de start later dan gepland. Het project wordt in de loop van 2022 afgerond.

78 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Leonie: ‘Op deze nieuwe website met de Zelfscan
­kunnen ondernemers op een laagdrempelige manier
checken hoe toegankelijk hun website is.’
Bekijk de lancering:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 79

Kick-off MKB Toegankelijke Route
Ondernemers uit de gemeenten Beuningen, Berg en Dal, Heumen en Mook en Middelaar zijn
aan de slag gegaan met de toegankelijkheid van hun onderneming. Keurmeesters hebben
hun winkels op toegankelijkheid getoetst, waarna de ondernemers advies op maat kregen
voor verbeteringen.
Zodra een onderneming aan het basisniveau toegankelijkheid voldoet, ontvangt de
eigenaar het Nederlands Keurmerk voor toegankelijkheid. De website
http://www.mkbtoegankelijkeroute.nl/ bevat een landelijk overzicht met alle MKB
Toegankelijke Routes. Elke route sluit af met een evenement, waarop de wethouders van de
deelnemende gemeenten de resultaten in ontvangst nemen. De betrokken stakeholders
worden aangespoord om de lokale beweging naar meer toegankelijkheid voort te zetten.

• Bewustwordingscampagnes
Op http://www.mkbtoegankelijk.nl vinden ondernemers informatie over toegankelijkheid.
MKB-Nederland en VNO-NCW hebben gedurende de projectperiode diverse campagnes
uitgevoerd, in het bijzonder over een gastvrije en open houding naar klanten, waarbij telkens
ervaringsdeskundigen zijn betrokken. Dankzij de Stoomcursus gebarentaal voor ondernemers,
inclusief een gebarenbibliotheek, kunnen ondernemers met een aantal basisgebaren ook hun
klanten of gasten die doof of slechthorend zijn een warm welkom geven. Een andere campagne
draaide om sociale toegankelijkheid: de Gastvrijheidsbooster voor ondernemers.
• Zelfscan Toegankelijkheid
Op het INC. Festival hebben Thuiswinkel.org, Accessibility en MKB-Nederland de Zelfscan
Toegankelijkheid gelanceerd. De bèta-versie uit 2019 is doorontwikkeld met een vernieuwde
website en extra features. Inmiddels heeft een groot aantal ondernemers de tool gebruikt.

Toegankelijke websites in het MKB
Digitale toegankelijkheid gaat verder dan digitale diensten bruikbaar maken voor mensen
met een beperking. Veel ondernemers weten niet dat meer dan de helft van de aanpassingen
die nodig zijn voor de toegankelijkheid ook bijdraagt aan de snelheid, vindbaarheid en
kwaliteit.
Op http://www.ismijnsitetoegankelijk.nl/ kunnen ondernemers hun domeinnaam invullen
en zo hun website op toegankelijkheid toetsen. De scan laat zien hoe hun website scoort op
‘Gebruiksvriendelijkheid’, ‘Leesniveau’, ‘Code kwaliteit’ en ‘Alternatieve tekst bij afbeeldingen’.
Vervolgens kunnen ondernemers de resultaten en tips per mail ontvangen en desgewenst
periodiek advies krijgen om hun website toegankelijk te houden. De scan is een initiatief
van Thuiswinkel.org, Accessibility, MKB-Nederland en VNO-NCW.

80 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Samenvatting van de meetresultaten op de indicatoren
• 27 brancheorganisaties hebben een actieplan toegankelijkheid opgesteld (oktober 2021).
• In 2021 zijn er 162 social mediaberichten over toegankelijkheid verspreid via het netwerk van
MKB Toegankelijk. Deze berichten hebben geleid tot 3.624.181 views.
Zie verder het cijferoverzicht Onbeperkt meedoen! – Bedrijfsleven.

Toelichting op de meetresultaten op de indicatoren
• Het aantal actieplannen is in 2021 gestegen ten opzichte van het jaar daarvoor, van 20 naar 27.
• In de periode oktober–december 2021 worden nog twee campagnes over toegankelijkheid
uitgevoerd, wat waarschijnlijk zal leiden tot meer social media-uitingen en een groter bereik.

Vervolg
De afgelopen jaren is er binnen ondernemend Nederland een brede beweging rondom
toegankelijkheid op gang gebracht. De bewustwording onder ondernemers is hierdoor vergroot.
Daarnaast zijn ondernemers aangezet om zelf aan de slag te gaan met het optimaliseren van de
toegankelijkheid van hun onderneming.
Weliswaar is er meer aandacht voor fysieke en sociale toegankelijkheid, toegankelijkheid van
informatie en digitale toegankelijkheid, maar dit wil niet zeggen dat het werk al is gedaan.
MKB-Nederland, VNO-NCW en de aangesloten sectoren zien dat het onverminderd nodig is om een
impuls te geven aan inclusiviteit in het bedrijfsleven, en met name op het thema toegankelijkheid.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 81

3.10 Niets Over Ons Zonder Ons
Doel
De Alliantie VN-verdrag, bestaande uit samenwerkende organisaties van mensen met een beperking
of chronische ziekte,42 wil de inzet van ervaringsdeskundigheid bevorderen bij de ontwikkeling en
uitvoering van beleid van overheden, instellingen, bedrijven en organisaties.
De Alliantie heeft twee projecten uitgevoerd: Implementatie VN-verdrag Spoor 1, in 2017-2019, en Niets
Over Ons Zonder Ons, in 2020-2021. Hiermee heeft de Alliantie ingezet op bewustwording en stimulering
van overheden, bedrijven en organisaties, en op toerusting van ervaringsdeskundigen. De Alliantie
heeft zelfstandig activiteiten uitgevoerd, evenals samengewerkt met de bestuurlijke partners en
overige organisaties van Onbeperkt meedoen! Er is input en expertise geleverd over het VN-verdrag,
het sociaal model en de inzet van ervaringsdeskundigen.

Activiteiten en resultaten
• Trainingen ervaringsdeskundigheid
Om ervaringsdeskundigheid effectief in te zetten en te zorgen dat mensen verder kijken dan hun
eigen perspectief, zijn trainingen voor verschillende ervaringsniveaus en verdiepende webinars
ontwikkeld. Tussen 2018 en 2021 zijn 36 trainingen en zes bijeenkomsten verzorgd. Er zijn 892
ervaringsdeskundigen bereikt, waarvan 75 zijn getraind door LFB. Meer trainingen staan gepland
en de training blijft ook na 2021 online beschikbaar.
• Workshops bejegening
In vijf gemeenten zijn workshops bejegening georganiseerd voor ongeveer 120 inclusieambtenaren en lokale ervaringsdeskundigen. De workshop ging over het heersende beeld van
mensen met een beperking in de samenleving, en vaak ook bij gemeenten, de invloed van dit
beeld op beleid en hoe men hier anders mee om kan gaan.
• Digitale themabijeenkomsten
Voor ervaringsdeskundigen en andere belangstellenden vanuit overheden, maatschappelijke
organisaties en bedrijven organiseert de Alliantie themabijeenkomsten. Er zijn tot nu toe acht
bijeenkomsten gehouden, voor 230 deelnemers, rondom thema’s als de Lokale Inclusie Agenda,
de invloed van de coronacrisis op arbeid en onderwijs, en toegankelijke Gemeenteraads­
verkiezingen 2022. Later in 2021 zijn nog drie bijeenkomsten gepland.
• Communicatie en kennisdeling
In 2020 is de website http://www.nietsoveronszonderons.nl vernieuwd. De website speelt in op
actualiteiten, communiceert over activiteiten van de Alliantie en de bestuurlijke partners en bevat
een Kennisplein met informatiepakketten. Tussen 2018-2021 zijn er in totaal 30 nieuwsbrieven
verstuurd, met een gemiddeld bereik van 709 abonnees. Verder delen de Alliantie en bestuurlijke
partners deze nieuwsartikelen via hun websites en social media.
• Adviespunt ervaringsdeskundigheid
Ervaringsdeskundigen, overheden en ondernemers kunnen bij het Adviespunt terecht voor kennis
en advies over de inzet en beloning van ervaringsdeskundigen en samenwerking met betrokken
organisaties. Het Adviespunt is telefonisch, online en via de digitale kennisbank bereikbaar. Het
adviespunt is in 2018 opgezet vanuit projectfinanciering en is eind 2020 geborgd in de Ieder(in)
organisatie. De coronacrisis had een nadelige invloed op de inzet van ervaringsdeskundigheid
en daarmee op de behoefte aan dienstverlening vanuit het Adviespunt.
42 LFB, Per Saldo, MIND en Ieder(in).
82 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Fini: ‘Ik zet mijn ervaringsdeskundigheid in bij
­verschillende projecten. Investeer in mensen met
een beperking. Daar wordt ons land leuker van.’
Bekijk het filmpje:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 83

• Handreiking Lokale Inclusie Agenda
In samenwerking met de VNG is een koploperaanpak voor lokale inclusie ontwikkeld voor
25 gemeenten (zie paragraaf 3.8). De VNG en de Alliantie hebben in deze gemeenten kennissessies
georganiseerd, aangestuurd op actieve inzet en ondersteuning van ervaringsdeskundigen en een
trainingsaanbod ontwikkeld. Deze aanpak is verankerd in de Handreiking Lokale Inclusie Agenda.
De Alliantie was nauw betrokken bij het toetsen op betrokkenheid en draagvlak van lokale
belangenbehartigers en ervaringsdeskundigen.
• Inzet bij actieplannen en protocollen
In de actieplannen Bouw, Vervoer, Cultuur, Verbond van Verzekeraars en Toegankelijke recreatie
zijn ervaringsdeskundigen en de expertise van het projectteam ingezet. Vanaf maart 2020 was
dit ook bij de protocollen voor de anderhalvemetersamenleving het geval (zie hoofdstuk 2
– Toegankelijkheid en de coronacrisis). Tijdens de coronacrisis zijn ervaringsdeskundigen
minder vaak betrokken dan voorheen. Een deel van de mensen met een beperking voelt zich
daardoor onvoldoende gehoord. Het vergde veel inspanning om toegankelijkheid en het
perspectief van deze mensen in de coronaprotocollen mee te nemen.
• Onderzoeken
Er worden geen specifieke metingen verricht naar de inzet van ervaringsdeskundigheid, wel zijn
en worden er diverse onderzoeken gedaan. Op verzoek van de Alliantie heeft het Verwey-Jonker
Instituut de inzet van ervaringsdeskundigheid van mensen met een beperking of chronische
ziekte onderzocht en manieren om dit optimaal vorm te geven. De onderzoeksuitkomsten zijn
onder andere ingezet bij het Adviespunt en op de website.43 Verder laat de Alliantie een verkennend
onderzoek uitvoeren op een aantal hbo-opleidingen uit diverse beroepsgroepen, om te bekijken
of en hoe het VN-verdrag en sociaal model zijn ingebed in het kerncurriculum. Het onderzoek
wil inzichtelijk maken in hoeverre toekomstige professionals toegerust zijn op werken in en aan
een inclusieve samenleving. De onderzoeksresultaten zijn eind 2021 beschikbaar.

Vervolg
De Alliantie heeft zich in de afgelopen periode voornamelijk gericht op het creëren van bewust­
wording over en de toepassing van het VN-verdrag bij overheden, instanties en bedrijven, en op
het toerusten van ervaringsdeskundigen. Hieronder volgt een korte toelichting op beide aandachts­
gebieden en een vooruitblik op de toekomst.
Met de LIA’s en de diverse actieplannen zijn grote stappen voorwaarts gezet in het creëren van
meer bewustwording over het VN-verdrag en de implementatie ervan. Dit blijkt vooral uit de
manier waarop er naar mensen met een beperking wordt gekeken en in de bepalende rol die met
name beleidsmakers hierin spelen. Er is een andere dialoog ontstaan, evenals grotere en actievere
betrokkenheid van ervaringsdeskundigen en meer wederzijds begrip.
Helaas zorgde de coronacrisis ervoor dat gemeenten hun LIA minder prioriteit konden geven, dat
actieplannen niet tot uitvoering kwamen en bovenal dat ervaringsdeskundigen niet of heel moeilijk
konden deelnemen aan gesprekken met beleidsmakers. Ook de steeds grotere financiële afweging
van gemeenten bij de bepaling van hun agenda en de geringe financiële ondersteuning voor lokale
belangenbehartigers leidden tot beperktere inzet van ervaringsdeskundigen en minder aandacht
voor de LIA.

43 Gruijter, M. de, Meulenkamp, T. Lammertink, T., Hal, L. van en Stoutjesdijk, F. (2019). Vragen en antwoorden over het
inzetten van ervaringsdeskundigheid van mensen met een chronische ziekte of beperking. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.

84 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De Alliantie heeft met trainingen, webinars en informatiemateriaal ervoor gezorgd dat ervarings­
deskundigen beter toegerust zijn. Met de opgedane kennis en vaardigheden kunnen zij voortaan
beter samenwerken met beleidsmakers, organisaties en bedrijven. Bovendien hebben ervarings­
deskundigen niet alleen een gezicht, maar ook een stem gekregen doordat zij betrokken waren bij
de activiteiten vanuit Niets Over Ons Zonder Ons en de projecten van de bestuurlijke partners. De Alliantie
constateerde daarbij nog wel erg grote verschillen in de organisatiegraad, actieve participatie,
kennis en daadkracht van ervaringsdeskundigen.
Tijdens de uitvoering van de projecten is gebleken dat de beoogde participatie door mensen met
een beperking en hun betrokkenheid bij inclusiviteitsbeleid, vraagt om een maatschappelijke
verandering die de periode 2017-2021 overstijgt. De Alliantie ziet dat de eerste stappen zijn gezet.
Daarentegen wordt de urgentie nog onvoldoende gevoeld om deze mensen actief te betrekken bij
beleid en uitvoeringspraktijk, in de geest van het VN-verdrag.
Er zijn zeker goede voorbeelden te geven. Toch is er meer bewustwording en aansporing nodig om
de inzet van ervaringsdeskundigen vanzelfsprekend breed en integraal, op alle overheidsniveaus
en in het bedrijfsleven, te kunnen realiseren. Weliswaar verplicht het VN-verdrag deze inzet en
betrokkenheid, maar het bevat geen dwingende deadlines over de te nemen acties. Ook andere
instanties zoals het College voor de Rechten van de Mens, SCP, Ombudsman en de Schaduw­
rapportage VN-verdrag wijzen hierop.
Op steeds meer plekken onderkent men het belang om het perspectief van mensen met een
beperking in te brengen. Tegelijkertijd is er nog veel onwetendheid en onzekerheid over de rol
van ervaringsdeskundigen. Lokale, regionale en landelijke beleidsmakers moeten samenwerking
met ervaringsdeskundigen vanzelfsprekend gaan vinden. Het is essentieel dat zij hen betrekken
bij de implementatie van het VN-verdrag, de onderliggende wetgeving en de impact hiervan op
besluitvorming.
Het informeren, stimuleren en faciliteren van ervaringsdeskundigheid blijft dus ook na 2021 hard
nodig. Volgens de Alliantie is het noodzakelijk om de komende jaren gezamenlijk op te trekken
met de huidige partners van Onbeperkt meedoen! en andere partijen, om werkelijk verschil te maken
voor mensen met een beperking.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 85

3.11 SamenSpeelAkkoord
Doel
Op 3 december 2019 ondertekenden 14 partijen het SamenSpeelAkkoord, waaronder het ministerie
van VWS, Stichting het Gehandicapte Kind, Stichting Jantje Beton, de VNG, de Vereniging Scouting
Nederland en de minister van Gehandicaptenzaken. Samen zetten zij zich in voor een inclusieve
speelcultuur waar kinderen met en zonder beperking elkaar ontmoeten, meer samenspeelplekken
en meer kennis over inclusief spelen.

Invloed van de coronacrisis op samen spelen
Samen buiten actief zijn is tijdens de coronacrisis van grote waarde en noodzaak gebleken.
Met elkaar buitenspelen is cruciaal voor de sociale, persoonlijke, lichamelijke, emotionele en
cognitieve ontwikkeling van kinderen. Dit is echter niet voor elk kind weggelegd. Uit onderzoek
blijkt dat 85% van de kinderen met een beperking in het speciaal onderwijs geen vriendje in de
buurt heeft.44 Door de coronacrisis is samen spelen veel urgenter geworden – en tegelijkertijd
juist moeilijker. Deze kinderen zijn vanwege hun kwetsbare gezondheid verder geïsoleerd geraakt,
doordat zij noodgedwongen of uit voorzorg thuiszitten. Het SamenSpeelNetwerk maakt kennis over
samen spelen daarom beter vindbaar voor professionals, ouders, vrijwilligers en belanghebbenden.

Activiteiten en resultaten
• SamenSpeelAkkoord
Inmiddels hebben 50 beloftemakers zich aangesloten bij het SamenSpeelAkkoord, waaronder
de Johan Cruyff Foundation, Gemeente Rotterdam en Sicuro Speeltoestellen. Zij beloven onder
meer om inclusiecoaches op te leiden, een inspiratieboek over Onbeperkt spelen uit te geven en
inclusiever te ontwerpen. Dit najaar worden de stand van zaken van de uitvoering en voortgang
van de beloftes geïnventariseerd. Verder bespreekt de Kinderraad van het Gehandicapte Kind het
project regelmatig, net als de klankbordgroep met beloftemakers, deskundigen en ouders van
kinderen met een beperking.
• SamenSpeelNetwerk
Vanaf medio 2020 zijn alle activiteiten rondom het SamenSpeelAkkoord ondergebracht in
het SamenSpeelNetwerk: de landelijke community van beloftemakers voor kennisdeling en
kennisontwikkeling over samen spelen. De volgende activiteiten zijn ontwikkeld:
− Samenspeelnetwerk.nl
De website http://www.samenspeelnetwerk.nl is sinds maart 2021 online. Deze bevat onder
andere een landkaart met inclusieve speelplekken, activiteiten en een kennisbank.
− Netwerkbijeenkomsten
Eind 2021 zullen er vijf online netwerkbijeenkomsten hebben plaatsgevonden, met 80-100
deelnemers per keer, en drie online verdiepingssessies, met telkens 15-30 deelnemers.
− Gratis informatielijn
De informatielijn van het SamenSpeelNetwerk biedt sinds juli 2021 gratis telefonisch en
online advies over samen spelen. Relevante Q&A’s worden gedeeld op de website.
− Richtlijn en advies
In oktober 2021 is de nieuwe richtlijn voor samen spelen op de website gepubliceerd. Experts
en ervaringsdeskundigen geven hierin informatie over fysiek toegankelijke speelomgevingen
en advies om tot een sociaal toegankelijke speelcultuur te komen.

44 Boezaard, G., Haitsma, M. en Nieuwenhuis, D. (2018). School en vriendschappen. Ieder(in), MIND Landelijk Platform
Psychische Gezondheid en de Patiëntenfederatie Nederland.
86 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Foto: SamenSpeelNetwerk

Mason: ‘Ik wil buitenspelen! Ik wil klimmen,
­schommelen, lachen en lekker samen spelen. Urenlang.
Ik ben er helemaal klaar voor.’

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 87

− Overkoepelend onderzoek
Eind 2021 verschijnt een rapport met alle gepubliceerde onderzoeken rondom samen spelen
en/of spelen met een kind met een beperking, voorzien van een onderzoeksvoorstel om de
noodzaak van het onderwerp samen spelen beter onder de aandacht te brengen.
− Campagne Onbeperkt Spelen
Om de activiteiten te promoten startte in het najaar van 2021 de campagne Onbeperkt Spelen,
met inzet van de communicatiekanalen van de beloftemakers.

Mooiste speeltuin van Nederland
Sonja Kapel, ook wel de oma van de Dierense Speeltuin genoemd, is al meer dan veertig
jaar actief voor “haar” speeltuin: ‘Over kinderen in een rolstoel wordt vaak gedacht dat ze
van alles niet kunnen. Maar elk kind wil spelen.’ Dankzij Sonja kreeg Dieren een van de
eerste toegankelijke speeltuinen in Nederland.
Zo heeft de speeltuin een draaimolen waarop ook rolstoelen kunnen staan, een hijstoestel
voor zand en water en een clubgebouw met rolstoeltoilet. Recentelijk is een natuurspeel­
plaats met rolstoeltoegankelijk nattevoetenpad aangelegd. Niet alleen komen er steeds
meer kinderen met een beperking spelen, ook scholen en medisch kinderdagverblijven
weten de speeltuin te vinden.

Vervolg
Het SamenSpeelNetwerk had, mede vanwege de coronaomstandigheden, een verlate start.
Daarmee zijn veel activiteiten later opgeleverd dan oorspronkelijk gepland. Inmiddels heeft de
community geleid tot meer (media)aandacht voor samen spelen, meer samenspeelplekken en
meer bewustzijn over fysieke en sociale toegankelijkheid bij speelplekontwerpers en -beheerders.
Na 2021 is het niet alleen van groot belang om de activiteiten te continueren en optimaliseren,
maar ook om de community te voeden en meer beloftemakers te werven. De campagne Onbeperkt
Spelen en de activiteiten van het netwerk zullen daarom ook in 2022 nog doorlopen. En over de
vervolgaanpak na 2022 zullen de partners van het SamenSpeelAkkoord met elkaar in gesprek blijven.

88 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.12 Toegankelijke Recreatie
Doel
Mensen met een beperking moeten net als ieder ander toegang hebben tot een attractiepark,
dierentuin of nachtje weg. Recreatie is immers een belangrijk domein in onze samenleving en kan
veel bijdragen aan de vanzelfsprekendheid van inclusiviteit. De community Toegankelijke Recreatie
(voorheen community Toegankelijk Dagje Uit) koppelt ervaringsdeskundigen aan toeristische en
recreatieondernemers, zodat zij hun attractie of accommodatie breed toegankelijk kunnen maken.
Het initiatief is in het voorjaar van 2020 ontstaan, aangewakkerd door de coronacrisis.
De ambassadeur van de community is Rick Brink, voormalig Minister van Gehandicaptenzaken.
De community wil een systeemverandering realiseren en streeft ernaar dat in 2030 de helft van
de dagrecreatie toegankelijk is.

Activiteiten en resultaten
• Actieplan Inclusief Recreëren
In co-creatie met de community is het Actieplan Inclusief Recreëren opgesteld. Het Actieplan is
een passende uitwerking van een van de doelen van de Taskforce Gastvrijheidssector 2030.
Een position paper over het Actieplan is naar de informateurs gestuurd.
Het Actieplan bevat vier programma’s, rondom Bewustwording, Kennis & Vaardigheden, Informatie
& Communicatie en Return on Investment. Verschillende allianties binnen de community pakken
de activiteiten en projecten op, met partijen als MKB Toegankelijk, de Club van Elf, de branche­
organisatie voor de recreatiesector HISWA-Recron en stichting Keurmerk, Milieu, Veiligheid en
Kwaliteit. De verbindende organisatie is Joint Projects.

Ontspannen aan zee
In Ricks Reisshow, onderdeel van het INC. Festival, bespraken Rick Brink en Eva Eikhout
toegankelijke attracties, zoals de Apenheul, SnowWorld, This is Holland, Eelke Droomt,
en de Tilburgse Kermis. Ook gingen ze naar het strand waar Eva een elektrische strand­
rolstoel testte.
Pia Hendriks inventariseert toegankelijk stranden en beschikbare faciliteiten. ‘Ik raad
iedereen aan om regelmatig naar zee te gaan. Het is misschien niet overal perfect, maar
het geeft echt meerwaarde aan je leven. Met een rolstoel door het zand gaat helaas niet.
Maar veel kan wél, dankzij betonnen paadjes op het strand of matten waarover je met je
eigen rolstoel tot aan het water kunt rijden.’

• Challenge Team
Er is een Challenge Team opgericht, een soort Raad van Advies, waaraan vijf bestuurders
deelnemen. Dit zijn zowel toeristische en recreatieondernemers als ervaringsdeskundigen.
• Kennisdeling
Maandelijkse Digital Wake Ups belichten een recreatiethema vanuit toegankelijkheid en inclusie,
zoals wintersport, musea, theater en strand. Professionals en ervaringsdeskundigen delen hun
expertise rondom het thema. Maandelijks waren er gemiddeld 40-50 deelnemers.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 89

Patricia: ‘Onbezorgd op vakantie gaat verder dan een
fysiek toegankelijke bestemming. Gastvrijheid en je
welkom voelen zijn net zo belangrijk.’ Lees het artikel:

90 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Daarnaast is de website http://www.toegankelijkerecreatie.nl gelanceerd, met een besloten
community-gedeelte. Betaalde abonnementen zorgen ervoor dat de website en de Digital Wake Ups
het komende seizoen gecontinueerd worden.

Vervolg
82% van de deelnemers vindt deelname aan de community belangrijk. De community geeft toegang
tot een divers netwerk met gelijkgestemden. De onderlinge kennisdeling ervaren de leden als zeer
waardevol. Deelname leidt tot nieuwe inzichten en acties. 95% van de deelnemers is optimistisch
over de toekomst van de community en verwacht er langer onderdeel van te zijn. De community
staat voor participatie. Dit betekent samenwerken aan een gemeenschappelijk doel, win-win van
organisatie- en gemeenschappelijk belang, en het delen van praktijkervaringen en best practices.
Door de coronacrisis lagen de prioriteiten noodzakelijkerwijs niet bij toegankelijkheid. Het is echter
essentieel dat er de komende jaren nieuwe recreatieondernemers bij de community aanhaken.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 91

3.13		 What if Lab
Doel
In 2020 startte het What if Lab, als onderdeel van de Dutch Design Foundation, en op initiatief van
het programma Onbeperkt meedoen! Betrokken partners waren VNO-NCW en MKB-Nederland in
het kader van MKB Toegankelijk (zie paragraaf 3.9), INretail, HEMA en Ieder(in). Binnen het What if Lab
zochten ontwerpers naar nieuwe manieren voor drempelvrij winkelen. Het Lab en het bijbehorende
samenwerkingsverband waren bedoeld om de toegankelijkheid van de retail een extra impuls
te geven.

Aanpak
Vijf ontwerpstudio’s ontwikkelden concepten voor toegankelijke winkels. Ze werkten daarbij volgens
de principes van Inclusive Design, Design for All en Universal Design. Door deze gebruikersgerichte
benadering zou een zo groot mogelijke groep mensen van de ontwerpoplossing kunnen profiteren.
Drempelvrij winkelen, gecombineerd met een positieve winkelervaring voor iedereen, waren de
uitgangspunten.
Weliswaar waren er al inspirerende voorbeelden, maar er lagen nog genoeg uitdagingen om ervoor
te zorgen dat deze groep klanten autonomer kon winkelen. Na de presentatie van de vijf studio’s
werden Studio Corvers en design studio (ink) geselecteerd om hun ontwerpconcept uit te werken.

Vervolg
Het What if Lab is in juli 2021 afgerond. Het ontwerpconcept Drempelloos van Studio Corvers krijgt
een plek in de MKB Toegankelijk Routes (zie paragraaf 3.9). De modules van Drempelloos ondersteunen
de gespecialiseerde inspecteurs bij hun werk en zijn in de toekomst mogelijk breder inzetbaar bij
de toetsing van de toegankelijkheid van winkels en winkelgebieden. Mensenkenners, het ontwerp­
concept van design studio (ink), zet e-learning in om winkelpersoneel beter om te leren gaan met
de wensen van mensen met een beperking. Tot op heden wordt er gezocht naar een eerste afnemer.
Naar aanleiding van het What if Lab is de ambitie om samen met MKB Toegankelijk en INretail te
bekijken op welke manier de toegankelijkheid van fysieke winkels in de aankomende kabinets­
periode een verdere impuls kan krijgen.

92 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Foto: Niek van den Adel

Niek: ‘Als ik in een winkel als mens word gezien,
en niet als iemand in een rolstoel, blijft me dat bij.’
Lees het artikel:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 93

3.14 ZonMw-subsidieprogramma
Doel
Het ZonMw-programma Onbeperkt meedoen! is een subsidieprogramma dat de verdere implementatie
van het VN-verdrag stimuleert. Het wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS. Met
projectsubsidies stimuleert het ZonMw-programma regionale initiatieven, gericht op verschillende
thema’s binnen het VN-verdrag.

Activiteiten en resultaten
• Subsidieoproep Onderwijs, Opleiding en Werk
ZonMw sluit met deze oproep aan op de actielijnen Onderwijs en Werk (zie paragraaf 3.4 en 3.2).
In mei 2021 zijn de projecten gestart, gericht op jongeren met een beperking en de toegang tot werk.
Bij elk project is een regiocoach betrokken. Van de 36 aanvragen zijn vier projecten gehonoreerd:
1. MovingOnUp – WijzijndeOplossing, Stichting Alexander en CINOP
Het loopbaanprogramma MovingOnUp, voor jongeren met een beperking in het Mytylonderwijs,
bestaat uit een lessenreeks en een digitaal platform dat werkgevers aan jongeren koppelt.
Jongeren optimaliseren hun kennis en vaardigheden en bouwen een professioneel netwerk
op, met oog op een stage of baan.
2. Mind the Gap – CNV Jongeren
Jongeren met een arbeidsbeperking blijken bij hun eerste baan baat te hebben bij een “Harrie”:
een toegewijde collega die hen op de werkvloer ondersteunt. Masterclasses en Harrie-trainingen
voor werkgevers en onderwijsprofessionals moeten zorgen voor een betere aansluiting tussen
vraag en aanbod binnen de regio.
3. Transitie van opleiding naar werk – KBA Nijmegen en Vereniging Hogescholen
KBA Nijmegen en Vereniging Hogescholen werken aan een aanpak om hbo-studenten met
een beperking succesvol te begeleiden van opleiding naar werk. In drie regio’s zijn proeftuinen
gestart om de integrale aanpak toe te passen. Hierop volgt een manifest voor landelijke
beleidsmakers, om het beleid hierover aan te scherpen.
4. Prettige Collega’s Digi – Stichting STRAS en CED-Groep
Jongeren met een licht verstandelijke beperking leren via Prettige Collega basale
vaardigheden voor op de werkvloer. Als aanvulling hierop ontwikkelen Stichting STRAS en
CED-Groep modules gericht op digitale vaardigheden. Prettige Collega’s Digi draait anderhalf jaar
binnen 25 vso-scholen en zorginstellingen en breidt daarna verder uit.
• Subsidieoproep Inclusief Werkgeverschap
Mensen met een beperking ervaren nog veel drempels om toegang te krijgen tot werk. En, eenmaal
aan het werk, om hun talenten en vaardigheden daar volwaardig in te zetten en zich te ontplooien
op alle niveaus van de organisatie. Half september 2021 is een subsidieoproep rondom inclusief
werkgeverschap online gegaan, bedoeld voor werkgevers in het MKB.
• Leernetwerk
In opdracht van ZonMw is Kennisland gestart met het opzetten en begeleiden van een
leernetwerk en het organiseren van leerlabs. Op termijn zullen ook de projecten binnen de
tweede subsidieoproep onderdeel zijn van het leernetwerk. Het leernetwerk heeft drie doelen:
1. Leren van elkaar
Eigen projecten verbeteren en de implementatie van het VN-verdrag optimaliseren;
2. Kennisdeling
Opbrengsten uit het leernetwerk verzamelen en delen met belanghebbenden en het veld;
3. (Regionale) implementatie van het VN-verdrag
Kennisland identificeert en onderzoekt de voorwaarden, determinanten en strategieën voor
verdere implementatie, tijdens en aan de hand van de opbrengsten van het leernetwerk.
94 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Foto: ZonMw

Tijdens het sollicitatiegesprek ligt het accent niet
op de beperking, maar op de faciliteringsbehoefte:
de randvoorwaarden die nodig zijn voor succes.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 95

Monitoring
De projecten rapporteren aan ZonMw met tussentijdse voortgangsrapportages. Verder vindt er
doorlopend evaluatie van de projecten plaats en levert het leernetwerk waardevolle lessen op.
De programmacommissie van ZonMw evalueert het programma als geheel.

Vervolg
Het vervolg van het ZonMw-subsidieprogramma Onbeperkt meedoen! blijft gericht op het creëren van
voorwaarden om mensen met een beperking te laten meedoen in de samenleving. ZonMw werkt
onverminderd aan het implementeren van het VN-verdrag, samen met de programmacommissie
en relevante partijen.

96 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.15 INC. Festival
Doel
Op 8, 9 en 10 juni 2021 organiseerde het programma Onbeperkt meedoen! het 100% inclusief hybride
INC. Festival. Vijf jaar geleden sloot Nederland zich aan bij het VN-verdrag. Het festival was zowel
bedoeld om terug te kijken op wat er in die vijf jaar bereikt was, als ook om samen met jonge
mensen actiepunten te formuleren voor de aankomende vijf jaar.
Met films, documentaires, games, kunst, muziek, sport en humor was dit driedaagse evenement
volledig gericht op jonge mensen met en zonder beperking. Het festival bracht hen bij elkaar met
het motto: Jij kunt zelf het verschil maken. In bredere zin riep het festival iedereen op om mee te doen,
het verschil te maken, creatief te zijn en te denken in kansen. Elke stap, hoe klein ook, doet ertoe
en samen staan we sterker.

Aanpak
Elke festivaldag had een eigen thema:
• 8 juni: Onbeperkt Bewegen
Mobiliteit, fysieke toegankelijkheid en inclusief ontwerpen.
• 9 juni: Onbeperkt Ontwikkelen
Van school en studie, via een stageplek, naar een eerste baan.
• 10 juni: Onbeperkt Genieten
Sporten, genieten van kunst en cultuur, of gewoon wat leuks doen.
Bij het INC. Festival waren de bestuurlijke partners van het programma betrokken: de Alliantie
VN-verdrag vertegenwoordigd door Ieder(in), MKB-Nederland, VNO-NCW en de VNG. Deelnemende
maatschappelijke partners waren onder andere: Bartiméus, het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs,
Rick Brink, FNO/Jongeren INC, Goede Doelen Loterijen, HandicapNL, Stichting het Gehandicapte
Kind, JongPIT, Joint Projects, LFB, Stichting Prokkel en Young Impact. Daarnaast leverden de
Nederlandse politie, HEMA, Erasmus Universiteit Rotterdam, Universiteit Tilburg, Holland Dance
Festival, Studeren & Werken Op Maat, Esther Vergeer Foundation en de Apenheul een bijdrage
aan het festival.
In de aanloop naar het festival zijn jonge mensen met en zonder een beperking betrokken, in de
vorm van een Festivalraad. Samen dachten zij na over de invulling van de thema’s. Uiteraard stonden
er ook jonge mensen op het podium om op te treden en hun mening te geven over de stand van
zaken rondom de uitvoering van het VN-verdrag.

Vervolg
Het festival heeft geresulteerd in:
• Een aantal actiepunten per themadag, waarvan jonge mensen vinden dat deze aankomende
vijf jaar aandacht behoeven. Deze actiepunten worden meegenomen in het vervolg van het
VN-verdrag voor de aankomende vijf jaar;
• Een bijdrage aan de maatschappelijke beweging rondom het VN-verdrag;
• Een bereik van in totaal meer dan twee miljoen mensen via Twitter, Facebook en Instagram
binnen drie weken. In totaal bezochten gedurende die periode 10.000 mensen de website.
Tijdens het festival waren er respectievelijk 810, 941 en 749 unieke bezoekers per themadag.
Het enthousiasme en de energie tijdens het festival hebben nogmaals onderstreept hoe groot de
inzet op toegankelijkheid van veel partijen is, en hoe noodzakelijk het is om ook in de toekomst
de handen ineen te slaan voor een inclusieve samenleving.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 97

Tamara van Ark (oud-minister van Medische Zorg
en Sport): ‘Dat we heel snel naar een land groeien,
waarbij je mensen in alle soorten en maten ziet.
En dat het normaal is dat iedereen mee doet.’
Bekijk het INC. Festival:

98 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Juda: ‘Ik vind het heel leuk dat ik met mijn broers en
klasgenoten kan gamen dankzij mijn speciale controllers.
Nu kan ik erover meepraten.’ Lees het artikel:

99 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4.

Algemene Zaken

4.1 Communicatie
Het ministerie van VWS heeft via diverse communicatiekanalen en in samenwerking met partijen
en departementen inspirerende initiatieven en verhalen van mensen met een beperking gedeeld.
De strategie was om met deze persoonlijke levensverhalen de impact te onderstrepen van Onbeperkt
meedoen! Deze verhalen verhogen bovendien het besef van de rechten van mensen met een beperking,
en daarmee van de noodzaak om drempels voor deze mensen weg te nemen. Goede voorbeelden
van toegankelijkheid dragen uit dat verandering wel degelijk mogelijk is.
Deze paragraaf geeft een overzicht van de communicatiekanalen waarmee de communicatiestrategie
in de afgelopen periode vorm heeft gekregen.

Onbeperkt meedoen! op social media
Er zijn 17 filmpjes ontwikkeld, die onder meer zijn ingezet op social media. Ervaringsdeskundigen
geven hierin een inkijkje in hun leven. Een greep uit de onderwerpen:
• Werken met een beperking
Mark werkt als camerabeeldspecialist bij de politie. Zijn autisme wordt daar niet gezien als een
beperking, maar als een talent.
• Inzet ervaringsdeskundigheid
Fini heeft een boodschap: ‘Investeer in mensen met een beperking. Daar wordt ons land leuker van.’
• Onbeperkt bewegen
Sascha wandelt graag door haar stad. Het is fijn als ze dat kan doen zonder obstakels.
Zie voor meer voorbeelden: Beeldmateriaal programma ‘Onbeperkt meedoen’ | Rechten van
mensen met een beperking | Rijksoverheid.nl

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 100

Het Onbeperkt meedoen! e-zine
In de afgelopen programmaperiode is drie keer per jaar het Onbeperkt meedoen! e-zine gepubliceerd.
Elke editie van het online magazine heeft een apart thema en bevat vier artikelen:
• Oktober 2019: Week van de Toegankelijkheid,
met een voorwoord van Illya Soffer, directeur Ieder(in);
• Juli 2020: Coronamaatregelen en mensen met een beperking,
met een voorwoord van Mari Sanders, regisseur en filmmaker;
• December 2020: De betekenis van technologie en design voor mensen met een beperking,
met een voorwoord van Tamara van Ark, oud-minister voor Medische Zorg en Sport;
• Juni 2021: Terugblik op 5 jaar VN-verdrag handicap,
met een voorwoord van Otwin van Dijk, burgemeester van de gemeente Oude IJsselstreek;
• September 2021: Sociale toegankelijkheid,
met een voorwoord van Jacco Vonhof, voorzitter MKB-Nederland.
Zie het magazine-overzicht: Onbeperkt meedoen! | Magazines | Rijksoverheid.nl

De Onbeperkt meedoen! nieuwsbrief
In maandelijks nieuwsbrieven besteedt Onbeperkt meedoen! aandacht aan mooie initiatieven.
In totaal zijn 31 edities verstuurd, waarbij telkens de landelijke beweging in de schijnwerpers stond.
Zie het nieuwsbriefoverzicht: Onbeperkt meedoen! | Actueel | Rijksoverheid.nl

Podcastserie Onbeperkt meedoen!
De podcastserie laat initiatieven zien die de afgelopen jaren hebben bijgedragen aan een
toegankelijker Nederland. Twee gemeenten en ervaringsdeskundigen geven bijvoorbeeld tips
en tricks om de toegankelijkheid van de openbare ruimte te verbeteren.
Zie voor meer voorbeelden: https://app.springcast.fm/player/s/14982/00d664/custom

4.2 Monitoring
De monitoring bestaat uit de informatie uit deze eindrapportage, aangevuld met het cijferoverzicht
Onbeperkt meedoen! dat is opgesteld door het RIVM en Nivel. Dit resulteert in een presentatie van
kwalitatieve en kwantitatieve bevindingen. Per onderdeel zijn de kernbevindingen uit de indicatoren
aan bod gekomen (zie hoofdstuk 3); het integrale cijferoverzicht is als bijlage toegevoegd.

Indicatoren
Met de drie indicatorenmetingen bij dit programma (in respectievelijk 2019, 2020, 2021) zijn voor
het eerst sinds de ratificatie van het VN-verdrag integrale overzichten van de beweging naar meer
toegankelijkheid en inclusie op diverse thema’s van het VN-verdrag samengesteld.
Vanwege de breedte en diversiteit van het programma bieden deze indicatoren alleen geen alles­
omvattend overzicht. Per slot van rekening kunnen niet aan alle activiteiten aan indicatoren worden
verbonden. In deze eindrapportage zijn de indicatoren daarom een kwantitatieve aanvulling op
het veelomvattende kwalitatieve beeld van maatregelen, initiatieven en goede voorbeelden.

101 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Het programma bevat een breed scala aan thema’s rondom leven met een beperking. De monitoring
vraagt daarom om samenwerking met uiteenlopende partijen. Bij het ontwikkelen en het onder­
houden van de indicatoren wordt samengewerkt met kennisinstellingen zoals het RIVM, Nivel, SCP,
CBS en het Trimbos-Instituut en met bronhouders zoals ProRail, het UWV en vele anderen die
relevante kennis en gegevens kunnen ontsluiten.
Het uitgangspunt bij de selectie van de indicatoren was het benutten van bestaande en periodieke
metingen. Binnen de indicatoren is daarnaast gestreefd om over zoveel mogelijk verschillende
typen beperkingen informatie op te nemen, voor zover beschikbaar.

Driemeting
Voor deze eindrapportage is het indicatorenoverzicht geactualiseerd met gegevens uit 2020 of,
voor zover beschikbaar, uit 2021. Deze cijfers vormen in de meeste gevallen een driemeting.
Hierbij is het goed om te benoemen dat voortschrijdend inzicht soms ertoe heeft geleid dat bij
de driemeting de indicatoren zijn aangepast of aangescherpt. Een toelichting hierop staat in
het indicatorenoverzicht.

4.3 Financiën
Het ministerie van VWS heeft vanuit zijn coördinerende rol jaarlijks circa € 4 miljoen beschikbaar
gesteld gedurende de looptijd van dit programma, tot en met 2021. Binnen dit budget is jaarlijks
circa € 2,1 miljoen toebedeeld aan de projecten van de bestuurlijke partners de Alliantie, de VNG
en VNO-NCW (zie paragrafen 3.8 tot en met 3.10). Hiermee wordt een impuls gegeven aan de inzet
van ervaringsdeskundigheid en de betrokkenheid van gemeenten en bedrijfssectoren. Het overige
budget wordt besteed aan monitoring, communicatie en het gericht ondersteunen van initiatieven
van voorlopers, zoals het ZonMw-subsidieprogramma Onbeperkt Meedoen! (zie paragraaf 3.14).
Daarnaast zijn dit jaar middelen besteed aan de evaluatie van het programma en de organisatie
van het INC. Festival (zie paragraaf 3.15).
Er is afgesproken dat elk departement dat aan het programma Onbeperkt meedoen! deelneemt
zijn inzet vanuit eigen middelen financiert. De financiële informatie over specifieke maatregelen,
activiteiten en projecten wordt via departementale begrotingen verantwoord.

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 102

4.4 Wettelijk kader
Het VN-verdrag bepaalt dat er aan de geleidelijke verwezenlijking van algemene toegankelijkheid
moet worden gewerkt, zodat mensen met een beperking zo veel mogelijk naar wens en vermogen
kunnen meedoen aan de samenleving. Bij de uitvoering van het programma is het onderstaande
algemene wettelijk kader van toepassing. Daarnaast is er op diverse specifieke terreinen wet- en
regelgeving van toepassing, zoals bijvoorbeeld het Besluit toegankelijkheid van het openbaar vervoer,
het Besluit digitale toegankelijkheid overheid en de Kieswet.
• Artikel 1 Grondwet
Vanuit de Tweede Kamer ligt er een initiatiefvoorstel om een verbod op discriminatie op grond
van handicap expliciet op te nemen in artikel 1 van de Grondwet. Voormalig Kamerleden Boris
van der Ham (D66), Naïma Azough (GroenLinks) en Anja Timmer (PvdA) maakten hiervoor een
wetsvoorstel aanhangig. Zowel de Tweede Kamer als de Eerste Kamer hebben inmiddels in eerste
lezing met het voorstel ingestemd, het voorstel is nu voor een tweede lezing in behandeling bij
de Tweede Kamer.
• Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz)
Algemene toegankelijkheid is als norm vastgelegd in de Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte (Wgbh/cz). Deze wet bevordert deelneming op gelijke voet aan
het maatschappelijke leven en beschermt mensen tegen discriminatie op grond van een beperking
of chronische ziekte. De Wgbh/cz verplicht overheden, organisaties en bedrijven om doeltreffende
aanpassingen te verrichten (artikel 2). Daarnaast roept de wet op om geleidelijk zorg te dragen
voor de algemene toegankelijkheid voor personen met een beperking of chronische ziekte
(artikel 2a). Alleen wanneer deze bepalingen voor de uitvoerende een onevenredige belasting
vormen, gelden deze verplichtingen niet.
• Besluit toegankelijkheid
In het Besluit algemene toegankelijkheid voor personen met een handicap of chronische ziekte
wordt algemene toegankelijkheid als norm verder geconcretiseerd. Het Besluit zet sectoren aan
tot het maken van actieplannen, waarin ze beschrijven hoe de sector werkt aan de verbetering
van de algemene toegankelijkheid in dialoog met organisaties van en voor mensen met een
beperking. Het programma Onbeperkt meedoen! geeft aan deze inzet in de periode 2018-2021 een
concrete en gerichte impuls. Via de actielijnen en projecten van het programma wordt bevorderd
dat sectoren, inclusief het Rijk, actieplannen en/of andere initiatieven opzetten om de
toegankelijkheid te vergroten.
• Amendement Bergkamp – Van der Staaij op Wmo 2015, Jeugdwet en Participatiewet
Het amendement Bergkamp – Van der Staaij regelt dat gemeenten in periodieke plannen
beschrijven hoe zij in de lokale situatie willen werken aan de uitvoering van het VN-verdrag,
op grond van de Wmo 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet. Concreet kan een gemeente
een dergelijk plan integraal uitwerken in een Lokale Inclusie Agenda. De indieners van het
amendement stellen uitdrukkelijk dat gemeenten mensen met een beperking en hun
vertegenwoordigende organisaties moeten betrekken bij het opstellen van het lokale beleid.

103 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wilma: ‘Het geeft zoveel rust dat Jaap kan logeren en
de zorg even stopt. Op die dagen kan ik echt bijtanken.’
Lees het artikel:

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 104

5.

Vooruitblik op
vervolgaanpak

In de afgelopen periode zijn een aantal betekenisvolle stappen gezet richting meer toegankelijkheid
en inclusie. Door richting te kiezen, aan concrete doelen te werken en een aantal specifieke rollen
in te vullen. Dit is gelukt door de gemeenschappelijke inzet van diverse partners in gemeenten,
verschillende ministeries, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. De evaluatie constateert
dat het programma hieraan een belangrijke bijdrage heeft geleverd. Nu de beweging van de grond
is gekomen, is het niet alleen een kwestie van de beweging gaande houden, maar juist ook om
deze te laten groeien. Deze stappen voorwaarts creëren ook een vertrekpunt voor de volgende fase
van de implementatie van het VN-verdrag, om nieuwe initiatieven te ontwikkelen en verdere
verbeteringen te realiseren.
Voor een vervolg is hernieuwde inzet nodig: lang niet alle drempels die mensen met een beperking
in het dagelijks leven ervaren zijn in de afgelopen periode weggenomen. Gesprekken met ervarings­
deskundigen en diverse onderzoeken45 bevestigen deze ervaring. Het ministerie van VWS werkt nu
samen met diverse partners de contouren van een aanpak voor een volgende implementatiefase
uit, om deze langetermijnopdracht in te blijven vullen.
Ondertussen lopen diverse initiatieven, beschreven in deze eindrapportage, door in 2022 en de
daaropvolgende jaren. Voor de aanpak in zijn totaliteit zal een plan worden voorbereid, in lijn met
de onlangs aangenomen motie van de Kamerleden Westerveld en Werner.46 Een volgend kabinet
neemt de besluiten over de definitieve invulling van de coördinatie van de implementatie van het
VN-verdrag in de volgende periode.

45 Zoals bijvoorbeeld het SCP onderzoek “lang niet toegankelijk”, te raadplegen via:
https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2021/06/08/lang-niet-toegankelijk
46 Kamerstukken II 2021/22, 35 925 XVI nr. 59.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 105

5.1 Kansrijke uitgangspunten vervolgfase
De bouwstenen voor een volgende fase liggen al klaar. Onder meer de gesprekken met de partners
van het programma, het INC. Festival en de evaluatie hebben namelijk een aantal kansrijke
uitgangspunten opgeleverd voor de toekomst. Met een rijkdom aan initiatieven, projecten en
goede voorbeelden in diverse sectoren ligt er een mooie basis om verder te bouwen (aan bod
geweest in paragrafen 1.2 en 1.3). Communicatie, kennisontwikkeling en het stimuleren van
ervaringsdeskundigheid blijven ook in de komende periode essentiële onderdelen van de aanpak
(aan bod geweest in paragrafen 1.4 tot en met 1.6).
Het is het streven om samen met alle partners de bewustwording te vergroten en tot meer impact
en concrete verbeteringen te komen. Daarvoor is er potentieel binnen bestaande en nieuwe
samenwerkingen tussen bestuurlijke partners, maatschappelijke organisaties en de departementen.
Waarbij aandacht dient te zijn voor de specifieke rol, verantwoordelijkheid, wensen en mogelijk­
heden van iedere partij. Verder is in de netwerken die aan het programma verbonden zijn de
energie en interesse aanwezig om de inzet te continueren en te richten op de aan het VN-verdrag
gerelateerde inhoudelijke opgaven en prioriteiten.

5.2 Doorlopende initiatieven
Diverse initiatieven die in de afgelopen periode gestart zijn, lopen in de komende periode door.
Onderstaande opsomming is geen volledige weergave van de inzet op het VN-verdrag op deze thema’s.
De genoemde initiatieven bieden wel een vertrekpunt om toekomstige stappen hieromtrent te
organiseren:
• Inclusiever onderwijs
Komende periode werken diverse partijen in de onderwijssector aan een routekaart om het
onderwijs in de volgende 15 jaar inclusiever te maken. Leerlingen met en zonder ondersteunings­
behoeften moeten vaker dichtbij huis naar dezelfde school kunnen gaan, elkaar op het school­
plein kunnen ontmoeten en samen in de klas kunnen zitten (aan bod geweest in paragraaf 3.4
– Onderwijs).
• Inclusievere arbeidsmarkt
In 2019 is een verkenning uitgevoerd naar een sociaal innovatiefonds, gevolgd door pilots in
2020 en 2021. Het fonds verbindt publieke en private financiers. Werkgevers kunnen zo zelf
investeren in een inclusieve werkplek voor mensen met een arbeidsbeperking. Bij een succesvolle
pilot, wordt een nationaal fonds overwogen (aan bod geweest in paragraaf 3.2 – Werk).
• Betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
De Aanpak Jeugdwerkloosheid is gericht op het ondersteunen van jongeren die werkloos zijn of
dreigen te worden en schoolverlaters met een groot risico op werkloosheid. Scholen en gemeenten
bieden extra begeleiding aan jongeren met een beperking of chronische ziekte (aan bod geweest
in paragraaf 3.4 – Onderwijs). Het is de gezamenlijke ambitie van de ministeries van SZW en
OCW, VNG, Divosa, UWV, MBO Raad, NRTO, SBB en sociale partners om praktijkleren in het mbo
structureel te verankeren in de arbeidsmarktregio’s (aan bod geweest in paragraaf 3.2 – Werk).
Met deze aanpakken ligt er een voedingsbodem om de aansluiting tussen onderwijs en arbeids­
markt verder te verbeteren voor deze jongeren.

106 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

• Toegankelijke openbare ruimte
Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) uit 2020 geeft het Rijk een langetermijnvisie op de
toekomst en de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. Het onderdeel Waarborgen van
een goede toegankelijkheid van de leefomgeving is opgenomen in de lijst met nationale belangen.
In de uitvoeringsagenda bij de NOVI is in de komende jaren ook aandacht voor toegankelijkheid
(aan bod geweest in paragraaf 3.3 – Openbare ruimte).
• Toegankelijk openbaar vervoer
Overheden en vervoerders zijn in de contourennota bij het Toekomstbeeld OV 2040 overeen­
gekomen om te streven naar een volledig toegankelijk openbaar vervoer in 2040, conform
het VN-verdrag. Een bestuursakkoord is in voorbereiding om deze ambitie te concretiseren
(aan bod geweest in paragraaf 3.1 – Vervoer).
• Meer inclusieve gemeenten
De VNG heeft diverse koplopergemeenten in beeld gebracht, als voorbeeld en inspiratie voor
andere gemeenten. Met de verkiezing Meest Toegankelijke Gemeente van Nederland wil de VNG
gemeenten bewuster maken van inclusie van mensen met een beperking. Deze aanpak vormt
een basis om binnen en met gemeenten impactgerichte afspraken over inclusie en
toegankelijkheid te maken (aan bod geweest in paragraaf 3.8 – Iedereen doet mee!).
• Goede zorg en ondersteuning thuis
Afgelopen mei heeft de minister voor Medische Zorg en Sport de Toekomstagenda: zorg en ondersteuning
voor mensen met een beperking aan de Kamer gezonden. In deze agenda leggen de betrokken partijen
in het zorgdomein hun inzet op een aantal thema’s voor de komende jaren vast. De huidige
agenda richt zich met name op instellingszorg. Op dit moment bekijken een aantal partijen of
aanvullende thema’s vanuit het gemeentelijk domein ook een plek in de toekomstagenda zouden
moeten krijgen (aan bod geweest in paragraaf 3.6 – Zorg en ondersteuning).

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021 | 107

Dit is een uitgave van
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Bezoekadres
Parnassusplein 5 | 2511 vx Den Haag
Postadres
Postbus 20350 | 2500 ej Den Haag
Telefoon 070 340 79 11
www.rijksoverheid.nl
november 2021
108 | Eindrapportage Programma Onbeperkt meedoen! 2021

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport