Penitentiair
Psychiatrische
Centra

Doorlichting

Doorlichting PPC’s

<ondertitel invoegen>

2

Doorlichting PPC’s

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ........................................................................................... 1
Voorwoord .................................................................................................. 3
Samenvatting, conclusies en aanbevelingen ............................................... 4
1. Inleiding................................................................................................ 15
1.1

Aanleiding ..................................................................................... 15

1.2

Doelstelling en onderzoeksvraag....................................................... 16

1.3

Afbakening .................................................................................... 16

1.4

Doorlichting ................................................................................... 17

1.5

Onderzoeksmethoden ..................................................................... 18

1.6

De gevolgen van COVID-19 ............................................................. 18

1.7

Leeswijzer ..................................................................................... 19

2. Context ................................................................................................. 20
3. Rechtspositie van gedetineerde patiënten............................................. 21
3.1

Huisregels ..................................................................................... 22

3.2

Dagprogramma .............................................................................. 23

3.3

Accommodatie en leefomstandigheden .............................................. 26

3.4

Voeding en winkel .......................................................................... 28

3.5

Maatschappelijk contact .................................................................. 29

3.6

Straffen en maatregelen .................................................................. 31

3.7

Beklag........................................................................................... 33

3.8

Vrouwen in het PPC ........................................................................ 35

4. Omgang met gedetineerde patiënten .................................................... 37
4.1

Intake, screening en selectie ............................................................ 37

4.2

Bejegening .................................................................................... 40

4.3

Rapportage en documentatie ........................................................... 43

5. Interne veiligheid .................................................................................. 46
5.1

Preventie en beheersing van calamiteiten .......................................... 47

5.2

Agressiebeheersing ......................................................................... 49

5.3

Drugsontmoediging ......................................................................... 52

6. Personele zorg en inzet ......................................................................... 55
6.1

Personele zorg en inzet ................................................................... 56

6.2

Integriteit ...................................................................................... 59

Bijlage 1 - Onderzoeksmethoden .............................................................. 61

1

Doorlichting PPC’s

Bijlage 2 - Bronnen ................................................................................... 63
Bijlage 3 - Afkortingen .............................................................................. 64

2

Doorlichting PPC’s

Voorwoord
In Nederland verblijven gedetineerden die te maken hebben met een psychiatrische
stoornis, een verstandelijke beperking of een combinatie daarvan, in een
Penitentiair Psychiatrische Centrum (PPC). PPC’s verlenen psychische en
psychiatrische zorg aan die gedetineerden wiens zorgvraag groter is dan de
zorgmogelijkheden binnen reguliere detentie. Vier locaties bieden deze zorg aan:
Justitieel Centrum Zaanstad, penitentiaire inrichting (hierna: PI) Haaglanden, PI
Vught en PI Zwolle.
De Inspectie Justitie en Veiligheid (hier: Inspectie) vindt het van belang om zicht te
hebben op de taakuitvoering van de PPC’s in brede zin en voerde daarom een
onderzoek uit aan de hand van een doorlichting. Dit onderzoek vond plaats in een
bijzondere periode, namelijk de periode waarin COVID-19 zijn intrede deed. De
maatregelen die werden getroffen om verspreiding van het virus tegen te gaan
hadden grote impact op de maatschappij, zo ook op het leven en werken binnen
penitentiaire inrichtingen. Deze lastige situatie heeft veel van penitentiaire
inrichtingen, medewerkers en gedetineerden gevraagd. De coronamaatregelen
hadden daarnaast ook zijn weerslag op dit onderzoek. Zo heeft de uitvoering
gedurende een veel langere periode dan gepland plaatsgevonden, waardoor er een
relatief lange periode zit tussen het eerste en het laatste bezoek aan de PPC’s.
Op basis van de uitgevoerde doorlichting constateert de Inspectie dat de PPC’s
volledig voldoen aan de aan hen gestelde normen op het gebied van omgang met
gedetineerde patiënten. 1 Ten aanzien van de rechtspositie van gedetineerde
patiënten, de interne veiligheid en de personele zorg en inzet voldoen de PPC’s niet
volledig aan alle normen. De Inspectie doet verschillende aanbevelingen ter
verbetering.
De Inspectie dankt de vier PPC’s voor hun gastvrijheid en spreekt dank uit naar de
medewerkers en gedetineerde patiënten die de Inspectie sprak, voor hun
medewerking aan dit onderzoek.

E.E. de Kleuver
Inspecteur-generaal Inspectie Justitie en Veiligheid

1
De Inspectie kijkt hierbij naar de intake, screening en selectie, de bejegening en de wijze van
rapportage en documentatie.

3

Doorlichting PPC’s

Samenvatting, conclusies en
aanbevelingen
Inleiding
De Dienst Justitiële Inrichtingen (hierna: DJI) is verantwoordelijk voor de
tenuitvoerlegging van straffen en vrijheidsbenemende maatregelen. De
tenuitvoerlegging vindt plaats in onder meer penitentiaire inrichtingen (hierna:
PI’s). Er zijn in Nederland vier PI’s die een Penitentiair Psychiatrische Centrum
(hierna: PPC) huisvesten: PI Haaglanden, PI Vught, PI Zwolle en Justitieel Centrum
(hierna: JC) Zaanstad. Een PPC is een onderdeel van het gevangeniswezen waar
24-uurs psychiatrische zorg beschikbaar is voor gedetineerden met een
psychiatrische aandoening, een verstandelijke beperking of een combinatie hiervan.
Een (ernstige) psychiatrische stoornis is de belangrijkste indicatie voor opname in
een PPC. In een PPC wordt een voorlopige hechtenis, een gevangenisstraf of een
maatregel ten uitvoer gelegd. De zorgvraag van gedetineerden die hier verblijven is
te groot voor de zorgmogelijkheden binnen een reguliere detentiesetting.2 In PI
Zwolle en JC Zaanstad kunnen zowel mannelijke als vrouwelijke gedetineerde
patiënten 3 verblijven. In PI Vught 4 en PI Haaglanden verblijven alleen mannelijke
gedetineerde patiënten.
De Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna: Inspectie) voerde na de oprichting van
de PPC’s in 2009 incidentonderzoeken uit in PPC Vught. 5 Op basis van deze
onderzoeken kan de Inspectie echter geen oordeel vellen over de taakuitvoering
van de andere PPC’s. De Inspectie wil met dit onderzoek daarom zicht krijgen op
het functioneren van alle PPC’s. Hiervoor is het nodig om te onderzoeken hoe de
PPC’s uitvoering geven aan de normen die aan hen worden gesteld op basis van
wet- en regelgeving en beleid van DJI.
Zoals gesteld in haar Meerjarenperspectief 2021-2024 6 en haar werkprogramma 7
legt de Inspectie in haar toezicht de focus op de maatschappelijke opgave van
verschillende organisaties binnen het justitiedomein en wat hun inspanningen
betekenen voor de burger. In dit onderzoek naar het functioneren van de PPC’s
gaat daarom bijzondere aandacht uit naar de positie van de gedetineerde patiënt. 8
De Inspectie kijkt naar de wijze waarop er uitvoering wordt gegeven aan de
rechtspositie van gedetineerde patiënten, de omgang met gedetineerde patiënten 9
en de interne veiligheid binnen een PPC (zowel voor gedetineerde patiënten als
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC, p. 2.
De Inspectie spreekt in dit onderzoek van gedetineerde patiënten, conform het Kwaliteitsstatuut PPC
2020.
4
In PI Vught kunnen wel vrouwelijke pré passanten tbs verblijven.
5
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Het detentieverloop van Michael P.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Incidentonderzoek dodelijk steekincident Amsterdamse metro.
6
Inspectie Justitie en Veiligheid (2021). Meerjarenperspectief 2021-2024.
7
Inspectie Justitie en Veiligheid (2020). Werkprogramma 2021.
8
De Inspectie kijkt onder meer naar wat de inspanningen van de PPC’s betekenen voor de
gedetineerde patiënt. Het goed functioneren van de PPC’s kan echter ook een bijdrage leveren aan de
veiligheid van de samenleving (en daarmee het belang van de burger in de vrije maatschappij) omdat
het doel is om het risico op delictgedrag tijdens het verblijf op het PPC te verminderen.
9
De Inspectie kijkt hierbij naar de intake, screening en selectie, de bejegening en de wijze van
rapportage en documentatie.
2
3

4

Doorlichting PPC’s

medewerkers). De Inspectie kijkt ook naar personele zorg en inzet omdat dat
belangrijke randvoorwaarden zijn voor deze drie aspecten.

Onderzoeksvraag
In dit onderzoek staat de volgende vraag centraal:
Hoe geven de PPC’s uitvoering aan de aan hen gestelde normen die betrekking
hebben op de uitvoering van de rechtspositie van gedetineerde patiënten, de wijze
waarop er met gedetineerde patiënten wordt omgegaan, de interne veiligheid en
personele zorg en inzet?
De focus van dit onderzoek ligt op het verkrijgen van een integraal beeld van de
taakuitvoering van de PPC’s die in een PI gehuisvest zijn. De Inspectie richt zich
niet op de taakuitvoering van de inrichting als geheel, noch op die van
ketenpartners. Ook kijkt de Inspectie niet naar de zorgverlening aan gedetineerde
patiënten. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd houdt hier toezicht op.

Onderzoeksaanpak
Om de centrale vraag te beantwoorden, maakt de Inspectie gebruik van de
methodiek van een doorlichting. Een doorlichting is een integrale,
gestandaardiseerde vorm van toezicht, waarin de Inspectie voor de taakuitvoering
relevante aspecten beoordeelt. Zo kan de Inspectie tot een breed oordeel komen
over de mate waarin een organisatie aan de haar gestelde normen voldoet.
De doorlichting vindt plaats op basis van een toetsingskader. Hierin staan de
normen uitgewerkt die van toepassing zijn op de vier aspecten die de Inspectie in
haar onderzoek betrekt. De Inspectie stelde dit toetsingskader op op basis van
nationale en internationale wet- en regelgeving, zoals de Penitentiaire
beginselenwet en de European Prison Rules. Daarnaast gebruikte de Inspectie
landelijk uitvoeringsbeleid van DJI, waaronder de productspecificatie PPC 10 en het
kwaliteitsstatuut PPC 11. Aan de hand hiervan zijn de van toepassing zijnde normen
in kaart gebracht. Om te waarborgen dat de PPC’s zich in het toetsingskader
herkende, legde de Inspectie het toetsingskader voor aan de vestigingsdirecteuren
en de directeuren Zorg en Behandeling van de vier PPC’s en de divisie
Gevangeniswezen/Vreemdelingenbewaring van het hoofdkantoor DJI. Dit heeft op
enkele punten tot aanpassing geleid.
Aan de hand van het toetsingskader bekeek de Inspectie op welke wijze de PPC’s
uitvoering geven aan de gestelde normen. De Inspectie geeft haar oordeel per
criterium weer in de volgende vier waarderingen: voldoet niet aan de relevante
normen; voldoet in beperkte mate aan de relevante normen; voldoet overwegend
maar niet volledig aan de relevante normen en voldoet geheel aan de relevante
normen.
De Inspectie verrichtte een documentstudie bij alle PPC’s en vroeg hiertoe
informatie op bij DJI en de PPC’s. De Inspectie nam daarnaast interviews af met
10
Dienst Justitiële Inrichtingen (2013). Productspecificatie PPC. DJI heeft in de wederhoorreactie
aangegeven dat het een concept productspecificatie betreft omdat het document nooit formeel is
vastgesteld.
11
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC’s.

5

Doorlichting PPC’s

verschillende functionarissen en met gedetineerde patiënten. Tot slot schouwde de
Inspectie de leefafdelingen van de PPC’s.

De gevolgen van COVID-19
Dit onderzoek vond plaats gedurende de COVID-19 (hierna: corona) crisis. Corona
en de daaropvolgende maatregelen hebben impact gehad op de taakuitvoering. Om
te inventariseren hoe groot deze impact was en om te bepalen of de Inspectie met
de uitvoering van het onderzoek kon starten, heeft de Inspectie voorafgaand aan
de uitvoeringsfase gesprekken gevoerd met de directie van de PPC’s. Elk PPC gaf in
dit gesprek aan dat de Inspectie een representatief beeld zou krijgen van de
taakuitvoering wanneer zij haar onderzoek zou uitvoeren, rekening houdende met
de omstandigheden die ook buiten detentie door de coronapandemie gewijzigd
waren en vanwege de onzekerheid over de totale duur van de pandemie. De
Inspectie heeft daarop besloten om met de uitvoering van het onderzoek te starten.
De Inspectie heeft tijdens de uitvoering rekening gehouden met de actuele situatie
in de inrichting en de op dat moment geldende coronamaatregelen. Dit heeft ertoe
geleid dat in één PPC interviews deels digitaal plaats hebben gevonden en deels op
locatie. In een ander PPC hebben de interviews op een later moment
plaatsgevonden dan gepland. Hierdoor heeft de uitvoering van het onderzoek
langer geduurd dan vooraf voorzien. De Inspectie heeft met één PPC waar zij bij de
start van het onderzoek is geweest, een follow-up gesprek gevoerd met de directie.
Dit gesprek had tot doel om na te gaan of er na het bezoek nog relevante
ontwikkelingen hadden plaatsgevonden die de Inspectie bij haar onderzoek diende
te betrekken. Het andere PPC waar de Inspectie bij de start van de uitvoering is
geweest had geen behoefte aan een dergelijk gesprek omdat zich geen
veranderingen hadden voorgedaan sinds het bezoek van de Inspectie.
De Inspectie benoemt in voorliggend rapport waar (de) corona(maatregelen) van
invloed zijn op de taakuitvoering en de naleving van de gestelde normen.

Eindoordeel
De Inspectie is van oordeel dat de PPC’s volledig voldoen aan de aan
hen gestelde normen op het gebied van omgang met gedetineerde
patiënten. 12 Ten aanzien van de rechtspositie van gedetineerde
patiënten, de interne veiligheid en de personele zorg en inzet voldoen
de PPC’s niet volledig aan alle normen.
De Inspectie stelt vast dat het coronavirus en de maatregelen die zijn
getroffen om verspreiding tegen te gaan een grote impact hebben
gehad op de taakuitvoering van de PPC’s en de mate waarin PPC’s
aan de hen gestelde normen voldoen. Corona en de bijbehorende
maatregelen hebben een weerslag gehad op de personele bezetting.
Er was sprake van een hoog personeel verzuim, naast de al
aanwezige vacatures. Er werd met dagdiensten gewerkt in plaats van
met vroege en late diensten. Hierdoor waren er minder
contactmomenten tussen medewerkers en tussen leidinggevenden en
De Inspectie kijkt hierbij naar de intake, screening en selectie, de bejegening en de wijze van
rapportage en documentatie.

12

6

Doorlichting PPC’s

medewerkers. De Inspectie constateert dat er gedurende de
coronaperiode een groot beroep is gedaan op medewerkers.
Opleidingen en trainingen die noodzakelijk zijn voor de uitoefening
van executieve functies konden op momenten fysiek niet doorgaan.
Ook stond het dagprogramma tijdens de coronaperiode onder druk.
Het dagprogramma is regelmatig ingekort, waardoor gedetineerde
patiënten vaker dan gebruikelijk ingesloten werden op hun cel.
De Inspectie constateert dat binnen de PPC’s de primaire focus zorg
aan gedetineerde patiënten is. Hoewel de Inspectie dit begrijpt gelet
op de opdracht van de PPC’s, is de Inspectie van oordeel dat
veiligheid ook scherp op het netvlies van de PPC’s dient te staan. De
Inspectie ziet bij de PPC’s weinig gevoel voor urgentie voor het
uitvoeren van uitgebreide (cel)controles, spitacties en de inzet van
de Landelijke Bijzondere Bijstandseenheid hierbij. Ook wordt er maar
in beperkte mate met gedetineerde patiënten geoefend in het kader
van de bedrijfshulpverlening en is niet elke executieve medewerker
op de hoogte hoe te handelen in geval van een calamiteit. De
Inspectie stelt ook vast dat ten tijde van het onderzoek drie van de
vier interne bijstandsteams niet voldoen aan de richtlijnen die DJI
hanteert en dat twee locaties geen geweldsinstructie hebben
opgesteld.
De Inspectie benoemt een aantal ontwikkelingen binnen de PPC’s als
positief. In de eerste plaats ziet de Inspectie dat de PPC’s een
lerende houding hebben ten aanzien van incidenten. Zij trekken
zowel per locatie als PPC-breed lering uit incidenten. Ten tweede
stelt de Inspectie vast dat het opvang- en nazorgteam een stevige
plek heeft ingenomen in de afhandeling van calamiteiten. Tot slot is
de Inspectie ook positief over de plek die opleidingen krijgen binnen
de PPC’s. Op deze wijze wordt geborgd dat medewerkers goed zijn
toegerust op het uitoefenen van hun functies. In dit kader benoemt
de Inspectie ook de ontwikkeling van een basis beroepsopleiding
specifiek voor zorg- en behandelinrichtingswerkers als een goede
stap.

Rechtspositie
Gedetineerde patiënten worden over de huisregels en hun rechten en plichten
geïnformeerd. De huisregels worden niet actief uitgereikt, maar liggen op de
leefafdeling en in de bibliotheek. De huisregels zijn alleen op verzoek in enkele
andere talen dan de Nederlandse taal beschikbaar. De huisregels zijn in sommige
gevallen meer dan twee jaar oud. De Inspectie is van oordeel dat alle gedetineerde
patiënten actief geïnformeerd dienen te worden over de op dat moment geldende
regels.
De dagprogramma’s bieden in de basis een individueel regime waarmee de zorg en
behandeling van gedetineerde patiënten optimaal kan worden vormgegeven.
Reguliere PPC-afdelingen bieden waar mogelijk een dagprogramma van in totaal 43

7

Doorlichting PPC’s

uur per week waarin de rechtactiviteiten 13 worden aangeboden. Crisisafdelingen en
afdelingen voor intensieve zorg, bieden niet altijd een dagprogramma van 43 uur
per week maar bieden een dagprogramma op maat. De Inspectie onderschrijft het
belang van maatwerk voor deze doelgroep, echter benadrukt ook het wettelijk
bepaalde belang dat ook aan deze doelgroep rechtactiviteiten worden aangeboden.
In de coronaperiode gebeurde het regelmatig dat (recht)activiteiten zoals sport en
bezoek, niet of in aangepaste vorm doorgingen. Het luchten is wel altijd
doorgegaan. De Inspectie vindt het zorgelijk dat (recht)activiteiten soms geen
doorgang vonden, maar ziet tegelijkertijd dat er sprake was van overmacht omdat
ook PI’s aan de door het Kabinet getroffen maatregelen moesten voldoen. De
minister voor Rechtsbescherming heeft de door DJI getroffen maatregelen
geaccordeerd en hierover steeds de Tweede Kamer geïnformeerd.14
De accommodatie en leefomstandigheden in de PPC’s zijn op orde. Zo hebben
gedetineerde patiënten mogelijkheden om te douchen, ontvangen zij schoon
beddengoed en kunnen zij naar de kapper. De cellen en overige ruimten zijn voor
zover zichtbaar redelijk schoon, goed onderhouden en overzichtelijk. Alle PPC’s
stellen verantwoorde voeding beschikbaar. Gedetineerde patiënten zijn echter
ontevreden over de kant-en-klare maaltijden die vanuit de inrichting worden
verstrekt, vooral over de hoeveelheid, smaak en variatie. Gedetineerden die
hiervoor geld hebben, kunnen zelf voeding in de winkel aanschaffen. Gedetineerde
patiënten zijn ontevreden over het assortiment van de winkel, dit is volgens hen te
beperkt en de producten zijn te duur.
Alle PPC’s bieden verschillende vormen van bezoek, naast het reguliere wekelijkse
bezoekuur. Samen met gedetineerde patiënten wordt bekeken wat er mogelijk is.
Tijdens de coronaperiode golden er beperkingen ten aanzien van bezoek. In het
begin van de coronaperiode was bezoek niet mogelijk. Daarna werden er minder
bezoekers toegestaan en waren er plexiglazen schotten in de bezoekzaal geplaatst
om de verspreiding van het coronavirus binnen de inrichting zoveel mogelijk te
voorkomen. Naast fysiek bezoek namen de mogelijkheden om digitaal contact te
leggen met relaties en ketenpartners als de reclassering toe. De Inspectie vindt het
positief dat inrichtingen hebben gezocht naar andere mogelijkheden om
gedetineerde patiënten in staat te stellen contacten te onderhouden. Informatie
over het bezoek staat in de huisregels. Dit vindt de Inspectie kwetsbaar omdat,
zoals eerder aangegeven, huisregels niet actief aan elke gedetineerde worden
verstrekt.
De PPC’s bieden maatwerk ten aanzien van het sanctioneren van gedetineerde
patiënten die onwenselijk gedrag vertonen tijdens hun detentie. Hierbij wordt
nadrukkelijk rekening gehouden met de oorzaken voor het gedrag van de
gedetineerde patiënt. Zij leggen daarom primair een maatregel op in plaats van een
disciplinaire straf. Een maatregel kan namelijk tussentijds worden beëindigd.
Hoewel de Inspectie maatwerk toejuicht, stelt zij vast dat er ook een risico op
willekeur en rechtsongelijkheid bestaat door het ontbreken van landelijke kaders.
Dit vindt de Inspectie onwenselijk. De Inspectie onderschrijft het standpunt dat de
Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (hierna: RSJ) in zijn advies
Rechtactiviteiten zijn alle activiteiten waar een gedetineerde op grond van de Penitentiaire
beginselenwet recht op heeft.
Zie bijvoorbeeld de brief van de minister voor Rechtsbescherming van 13 maart 2020, 2860198.

13
14

8

Doorlichting PPC’s

‘Disciplinair straffen en afzonderen in detentie’ inneemt, namelijk om beleid op te
stellen over disciplinair straffen en afzonderen in detentie. 15
Gedetineerde patiënten kunnen in de huisregels lezen op welke manier zij in beklag
kunnen gaan tegen een door de directeur genomen beslissing en hoe zij in contact
kunnen komen met de Commissie van Toezicht (hierna: CvT) en de
beroepscommissie van de RSJ. Het is desondanks mogelijk niet voor elke
gedetineerde patiënt duidelijk hoe hij of zij dit moet doen. Het lukt de CvT’s niet
altijd om binnen vier weken een uitspraak te doen. De CvT doet zowel mondeling
als schriftelijk uitspraak, dat verschilt per locatie. De Inspectie vindt het van belang
dat CvT’s zich aan de wettelijke beslistermijn houden en dat gedetineerde patiënten
in ieder geval een schriftelijke uitspraak ontvangen. Een mondelinge toelichting
daarop ziet de Inspectie als meerwaarde.
Twee PPC’s huisvesten naast mannelijke gedetineerde patiënten, ook vrouwelijke
gedetineerde patiënten. 16 Daartoe zijn een aantal afdelingen ingericht waar
uitsluitend vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven. Daarnaast zijn er ook
gemengde afdelingen. Niet elke gedetineerde patiënt ervaart het verblijf op een
gemende afdeling als prettig. De Inspectie vindt het een risico dat gedetineerde
patiënten gemengd worden geplaatst. Het doet een beroep op de risico-taxatie van
het personeel om goed in te schatten of mannelijke en vrouwelijke gedetineerde
patiënten bij elkaar geplaatst kunnen worden en zich daar prettig bij voelen. Op de
afdelingen waar vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven zijn zowel
mannelijke als vrouwelijke medewerkers werkzaam. Het kan echter voorkomen dat
er tijdens een dienst geen vrouwelijke medewerkers aanwezig zijn. De Inspectie
acht het noodzakelijk dat er dagelijks medewerkers op de afdeling aanwezig zijn die
hetzelfde geslacht hebben als gedetineerde patiënten die op de afdeling verblijven.
Er is in beperkte mate beleid beschikbaar dat ingaat op de positie van vrouwelijke
gedetineerde patiënten. Medewerkers worden ook niet specifiek opgeleid of
getraind in het werken met vrouwelijke gedetineerde patiënten. Zij geven echter
wel aan dat het werken met deze doelgroep andere vaardigheden vraagt dan het
werken met mannelijke gedetineerde patiënten. De Inspectie vindt het ontbreken
van een specifieke opleiding of training onwenselijk omdat het risico ontstaat dat
medewerkers onvoldoende toegerust zijn om rekening te houden met de positie
van vrouwelijke gedetineerde patiënten. 17
Aanbeveling aan de PPC’s:
•

Zorg dat alle gedetineerde patiënten over huisregels kunnen
beschikken in een voor hen begrijpelijke taal.

RSJ (2022). Disciplinair straffen en afzonderen in detentie, p. 8.
In een derde locatie kunnen wel vrouwelijke pré-passanten tbs verblijven.
17
Ten tijde van het schrijven van dit rapport is de Inspectie nog bezig met een incidentonderzoek in PI
Nieuwersluis. In dit onderzoek komt de positie van vrouwelijke gedetineerden nadrukkelijk aan bod. De
Inspectie doet daarom in onderhavig rapport geen aanbevelingen die zien op de positie van vrouwelijke
gedetineerden.
15
16

9

Doorlichting PPC’s

Aanbeveling aan de PPC’s en DJI:
•

Zorg voor sanctiebeleid waarin naast ruimte voor het leveren van
maatwerk, het risico op willekeur en rechtsongelijkheid wordt
ingeperkt.

Omgang met gedetineerde patiënten
Alle gedetineerde patiënten krijgen een intake door de medische dienst, door een
behandelaar en door afdelingspersoneel van de leefafdeling. 18 Na kennismaking
met de behandelaar wordt een voorlopig behandelplan opgesteld en vindt er een
risicoscreening plaats. Het voorlopige behandelplan wordt multidisciplinair
besproken in een behandelplanbespreking. In 2022 is het detentie en re-integratie
(hierna: D&R) plan ingevoerd in de PPC’s en worden de D&R plannen van
gedetineerde patiënten ook in het zogenaamde multidisciplinair overleg, waarbij de
nadruk ligt op het D&R-plan 19, besproken.
Gedetineerde patiënten worden geïndiceerd op zorgzwaarte. Er zijn twee
categorieën: niet-crisis (D/E) en crisis (F/G). Een gedetineerde patiënt met
zorgzwaarte F/G vraagt meer zorg, begeleiding en beveiliging dan een gedetineerde
patiënt op zorgzwaarte D/E en kost dus ook meer geld. Alle locaties hebben meer
D/E bedden dan F/G bedden, echter komen er steeds meer gedetineerde patiënten
die op zorgzwaarte F/G worden geïndiceerd. Hoewel dit geen onderdeel is van
onderhavig onderzoek, vindt de Inspectie dit een belangrijk signaal dat zij van de
PPC’s ontving. In algemene zin is de Inspectie van oordeel dat de PPC’s, net als
andere onderdelen van het gevangeniswezen passend gefinancierd moeten worden
voor hun opdracht. Indien de financiering niet toereikend is, dient er nader gekeken
te worden naar de opdracht die zij krijgen. De Inspectie wijst in dit verband ook op
het onderzoek dat Andersson Elffers en Felix heeft uitgevoerd en waarin wordt
gewezen op het belang om duidelijkheid te creëren over de plek van de PPC’s in het
forensische stelsel. 20
Medewerkers behandelen gedetineerde patiënten respectvol en humaan. Zij
stemmen hun bejegening af op de behoefte en het niveau van de gedetineerde
patiënt. De FHIC 21 methodiek die op alle locaties in meer of mindere mate wordt
gehanteerd, draagt hier in positieve zin aan bij. Op één crisisafdeling van één
locatie na, werken alle PPC’s met het mentoraat. De mentor heeft een belangrijke
rol in het monitoren van de doelen in het behandelplan. De mentor stelt hiertoe een
begeleidingsplan en een signaleringsplan op. Daarnaast fungeert de mentor als
eerste aanspreekpunt voor gedetineerde patiënten. Niet elke locatie heeft een
patiëntencommissie vanwege de korte verblijfsduur en de mate van crisis van
gedetineerde patiënten. Op sommige locaties wordt er in een andere vorm met
gedetineerde patiënten overlegd. De Inspectie is van oordeel dat het hebben van
een mentor en de aanwezigheid van een patiëntencommissie in belangrijke mate
bijdraagt aan de positie van de gedetineerde patiënt en vindt het daarom van

In de wederhoorreactie geeft DJI aan dat casemanagers ook een intake doen.
In het D&R-plan staan de re-integratiedoelen uitgewerkt en de acties die nodig zijn om die doelen te
behalen.
20
Anderesson Elffers en Felix (2021). Onderzoek naar de plek van de Penitentiair Psychiatrische Centra
in het forensische stelsel.
21
High en Intensive Care uit Forensisch perspectief.
18
19

10

Doorlichting PPC’s

belang dat er overal wordt gewerkt met een inhoudelijk goed mentoraat en dat er
wordt gestreefd naar de instelling van een patiëntencommissie.
De PPC’s hanteren verschillende termijnen waarbinnen een eerste behandelplan
moet worden opgesteld. De frequentie van de behandelplanbespreking verschilt ook
per locatie. 22 De Inspectie is van oordeel dat er zoveel mogelijk moet worden
gestreefd naar een eenduidige werkwijze.
Zorg- en behandelinrichtingswerkers (hierna: ZBIW’ers) rapporteren in het
elektronisch patiëntendossier en in het D&R plan. Zij ervaren een hoge
administratieve last. Er vindt controle plaats op tijdigheid, volledigheid en kwaliteit
van de rapportage en dossiervoering, echter wordt dit per locatie anders
vormgegeven. Tijdens de coronaperiode waren er minder contactmomenten tussen
medewerkers en vonden er ook minder overdrachten plaats.

Interne veiligheid
Op alle locaties is de personele bezetting 24 uur per dag geborgd in het kader van
de bedrijfshulpverlening (hierna: BHV). BHV-ers hebben de benodigde opleidingen
gevolgd. Tijdens de coronaperiode hebben deze opleidingen echter stil gelegen,
waardoor nieuwe BHV-ers niet konden worden opgeleid en zittende BHV-ers geen
herhalingscursussen konden volgen. Daarnaast weet niet al het executief personeel
hoe te handelen in geval van een calamiteit. De Inspectie vindt dit onwenselijk en is
van oordeel dat executief personeel altijd op de hoogte moet zijn hoe te handelen
in geval van nood.
Alle locaties hebben de inrichting en het onderhouden van hun BHV schriftelijk
vastgelegd en hebben daarnaast een oefenkalender. In de coronaperiode is er veel
minder geoefend dan normaal gesproken het geval is. Het wisselt per locatie in
hoeverre gedetineerde patiënten bij oefeningen worden betrokken. De Inspectie
vindt het een gemis dat er niet met gedetineerde patiënten wordt geoefend omdat
zij het van belang vindt dat zij goed op de hoogte zijn wat er van hen wordt
verwacht in geval van een calamiteit. Wel wordt er op elke locatie met externe
hulpverleners geoefend. Oefeningen en incidenten worden over het algemeen
geregistreerd. Voor de registratie wordt gebruik gemaakt van het zogenaamde VIM
(Veilig Melden Incidenten) systeem. Op sommige locaties worden incidenten niet
altijd gemeld in dit systeem, zeker niet als het in de praktijk al is afgehandeld. Op
meerdere locaties worden VIM-meldingen besproken in een hiervoor ingesteld
team. PPC-breed wordt er een jaaranalyse opgesteld van incidenten die
plaatsvinden, zodat er als PPC’s van incidenten kan worden geleerd. De Inspectie is
positief over de lerende houding van de PPC’s.
Elke locatie heeft een opvang- en nazorgteam. Deze teams zijn in de loop der tijd
steeds zichtbaarder en actiever geworden en medewerkers vinden het normaler
worden om over de nasleep van een incident te praten. De Inspectie vindt dit een
positieve ontwikkeling.
De fitheid en vaardigheden van medewerkers wordt in beginsel jaarlijks getoetst.
Niet elke medewerker slaagt voor deze test. Locaties bieden
weerbaarheidstrainingen, trainingen in het omgaan met geweld en soms trainingen
op het gebied van zelfverdediging aan. Door de coronamaatregelen hebben zowel
DJI heeft in de wederhoorreactie aangegeven dat er inmiddels in het D&R in PPC plan voor elke
locatie een eenduidige werkwijze is ingevoerd.

22

11

Doorlichting PPC’s

de fitheid en vaardighedentoets als de voornoemde trainingen gedurende periodes
niet plaatsgevonden. Hetzelfde geldt voor opleidingen en onderhoudstrainingen van
het interne bijstandsteam (hierna: IBT). Drie van de vier IBT’s 23 voldoen ten tijde
van het onderzoek niet aan de door DJI gestelde eisen. De Inspectie is van oordeel
dat elk IBT aan deze eisen dient te voldoen of dat de eisen dienen te worden
aangepast indien blijkt dat ze niet meer passen bij de actuele situatie. Medewerkers
en inrichtingen moeten kunnen weten wat van hen wordt verwacht. Niet elke
locatie heeft een (volledige) geweldsinstructie waaruit blijkt welke medewerkers
bevoegd zijn geweld(s)middelen te gebruiken en onder welke omstandigheden. De
Inspectie vindt dit onwenselijk omdat zij van oordeel is dat al het executieve
personeel volledig op de hoogte moet zijn wie wanneer bevoegd is tot het gebruik
van welk geweld(smiddel). Wanneer bevoegdheden onduidelijk zijn, dan ontstaat
de kans op onjuiste toepassing van geweld(smiddelen).
Alle afdelingen met een verhoogd risico op agressie en geweld (de crisisafdelingen)
hebben een hogere personele bezetting en daarnaast is er bijna overal extra
toezicht door middel van cameratoezicht.
De PPC’s bestrijden op verschillende manieren de invoer, handel en het gebruik van
drugs. Zo krijgen gedetineerde patiënten over het algemeen bij binnenkomst een
urinecontrole (hierna: UC) en daarna elke vier tot zes weken. Het lukt echter niet
elke locatie hieraan te voldoen. In alle PPC’s staat in de huisregels welke goederen
en producten wel en welke niet zijn toegestaan en wat er gebeurt als ze toch
worden aangetroffen. Alle goederen die een gedetineerde patiënt invoert worden
gecontroleerd. Op alle locaties is er toezicht op bezoek door middel van camera’s
en personeel. Gedetineerde patiënten worden na bezoek gefouilleerd en
steekproefsgewijs gevisiteerd. Tijdens de coronaperiode is de wijze van toezicht ten
aanzien van bezoek soms aangepast. In alle PPC’s vinden dagelijkse celinspecties
plaats, waarbij onder meer wordt gecontroleerd op de aanwezigheid van
contrabande. Uitgebreide en bijzondere celinspecties vinden niet overal plaats in
dezelfde mate. Ook is het verschillend wie ze uitvoert: afdelingspersoneel,
personeel van andere afdelingen of het IBT. De Landelijke Bijzondere
Bijstandseenheid (LBB) 24 is bij geen van de PPC’s regelmatig binnen omdat hun
aanwezigheid de doelgroep zou ontregelen. 25 Hierbij lijkt het zorgaspect een rol te
spelen. De Inspectie ziet weinig gevoel van urgentie voor uitgebreide controles,
spitacties en inzet van de LBB hierbij.
Aanbeveling aan de PI’s die de PPC’s huisvesten:
•

Draag zorg dat de IBT’s voldoen aan de door DJI gestelde eisen.

•

Draag zorg voor een volledige geweldsinstructie.

Op de meeste locaties werkt het IBT inrichtingsbreed.
De LBB is een onderdeel van de Dienst Vervoer en Ondersteuning (DV&O) van DJI. Zij zijn inzetbaar
voor verschillende specialistische taken, waaronder zoekacties in PI’s.
25
DJI geeft in de wederhoorreactie aan dat de LBB met ingang van 2023 twee keer per jaar een actie
zal uitvoeren.
23
24

12

Doorlichting PPC’s

Aanbeveling aan de PPC’s:
•

Heroverweeg het standpunt ten aanzien van uitgebreide controles en
de inzet van de LBB hierbij om de aanwezigheid van contrabande
tegen te gaan.

Personele zorg en inzet
Niet elke medewerker voldoet aan de functie-eisen. Het volgen van een opleiding
om functiegeschoold te raken kan in tijd en kosten van de werkgever. De PPC’s
bieden hiertoe goede faciliteiten. Nieuwe ZBIW’ers lopen vier tot zes weken
boventallig mee met een ervaren medewerker. Sinds eind 2021 dienen zij ook een
basisberoepsopleiding (hierna: BBO) voor ZBIW’ers te volgen. De Inspectie vindt
het positief dat er voor ZBIW’ers een specifieke BBO is ontwikkeld.
Alle locaties beschikken over een vastgestelde personeelsformatie. Op alle locaties
zijn er echter ook openstaande vacatures. PPC’s hebben last van de krapte op de
arbeidsmarkt. Daarnaast kampen PPC’s met een hoog ziekteverzuim en
verschillende vormen van verlof waar medewerkers gebruik van kunnen maken
waardoor zij niet inzetbaar zijn. Er wordt veel van medewerkers gevraagd om de
bezetting rond te krijgen. Zo worden vastgestelde roosters regelmatig aangepast
en werken medewerkers over. Daar komt bij dat het takenpakket van ZBIW’ers is
toegenomen. Hierdoor neemt de (ervaren) werkdruk toe. Daarnaast is er op
sommige locaties onrust onder gedetineerde patiënten door een inperking van het
dagprogramma en moeten nieuwe medewerkers worden ingewerkt. Dit heeft ook
zijn weerslag op de (ervaren) werkdruk. De Inspectie vindt het van belang dat de
directie en leidinggevenden oog hebben voor de (ervaren) werkdruk en ervoor
waken dat medewerkers niet worden overvraagd.
Op alle locaties is er veel aandacht voor opleidingen. De Inspectie vindt dit positief.
Medewerkers kunnen naar eigen wens en behoefte opleidingen volgen, maar dienen
ook getraind te worden in nieuwe ontwikkelingen zoals onder meer FHIC. Dergelijke
trainingen zijn nodig om hun werk te kunnen doen. PPC’s bieden naast opleidingen
en trainingen ook deskundigheidsbevordering, moreel beraad en
casuïstiekbespreking aan. Elk PPC heeft een opleidingsfunctionaris en de PPC’s
stemmen ook onderling af over de opleidingen. De Inspectie vindt het van belang
dat de focus op opleidingen in stand blijft en is van oordeel dat hiervoor passende
financiering nodig is, ook na het wegvallen van de zogenaamde
Vakmanschapsgelden 26.
Door de personele krapte zijn de diensten aangepast, waardoor er minder ruimte is
voor overleggen, trainingen en overdracht. Hierdoor wordt er niet alleen minder
informatie uitgewisseld over gedetineerde patiënten, maar zijn medewerkers ook
minder op de hoogte van ontwikkelingen en actualiteiten. Normaal gesproken zijn
er juist veel van dit soort momenten en medewerkers ervaren het als een gemis
dat ze nu geen doorgang vinden. De Inspectie vindt het van belang dat de normale

26
In 2018 startte binnen DJI het programma Vakmanschap. In het kader van dit programma stelde DJI
ruim 7 miljoen euro beschikbaar aan PI’s.

13

Doorlichting PPC’s

situatie zo spoedig als mogelijk weer hersteld wordt, zodat er weer formele
contactmomenten zijn. 27
Alle locaties werken met het landelijke integriteitsbeleid en de gedragscode van
DJI. Daarnaast hebben zij meerdere vertrouwenspersonen. Het thema integriteit
wordt actief onder de aandacht gebracht bij nieuwe medewerkers en bij zittende
medewerkers. Alle PPC’s vinden intervisie van belang, echter niet op elk PPC is
intervisie reeds onderdeel van de vaste werkwijze. Twee locaties willen intervisie
(opnieuw) introduceren, maar dit was ten tijde van het onderzoek nog niet
gerealiseerd. De Inspectie hecht er waarde aan dat intervisie binnen elk PPC
gangbaar wordt. Door middel van intervisie kunnen verschillende onderwerpen en
dilemma’s laagdrempelig met elkaar worden besproken, hetgeen een open cultuur
bevordert. De Inspectie vindt het een positieve ontwikkeling dat er op één locatie
ook wordt ingezet op intervisie voor leidinggevenden.
Aanbeveling aan de minister voor Rechtsbescherming:
•

Draag zorg voor passende financiering ten behoeve van benodigde
opleidingen binnen het PPC om medewerkers toe te rusten op de
uitoefening van hun functie.

DJI heeft in de wederhoorreactie aangegeven dat er sinds geruime tijd weer meerdere malen per
week een avondprogramma plaatsvindt en weer met vroege en late diensten wordt gewerkt, indien de
veiligheid dat toelaat door voldoende gekwalificeerd personeel.

27

14

Doorlichting PPC’s

1. Inleiding
De Dienst Justitiële Inrichtingen (hierna: DJI) is verantwoordelijk voor de
tenuitvoerlegging van straffen en vrijheidsbenemende maatregelen. De
tenuitvoerlegging vindt plaats in onder meer penitentiaire inrichtingen (hierna: PI).
Er zijn in Nederland vier Penitentiair Psychiatrische Centra (hierna: PPC’s). Een PPC
is een onderdeel van het gevangeniswezen waar 24-uurs psychiatrische zorg
beschikbaar is voor gedetineerden met een verstandelijke beperking, een
psychiatrische aandoening of een combinatie hiervan. In een PPC wordt een
voorlopige hechtenis of een gevangenisstraf ten uitvoer gelegd. De zorgvraag van
gedetineerden die hier verblijven is te groot voor de zorgmogelijkheden binnen een
reguliere detentiesetting. 28 De opdracht van het PPC is gericht op het leveren van
een bijdrage aan de veiligheid van de samenleving door enerzijds de
tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen en vrijheidsbenemende maatregelen en
anderzijds door het begeleiden en behandelen van gedetineerden met ernstige
psychische problemen en psychiatrische stoornissen om het risico op delictgedrag
te verminderen. 29 Het PPC heeft tot doel om binnen een penitentiaire setting
doeltreffende, doelmatige en op de gedetineerde gerichte forensische zorg te
bieden, waarvan de kwaliteit gelijkwaardig is aan de zorg in de vrije samenleving,
rekening houdend met de beperkingen van detentie. 30 Het uiteindelijke doel van de
behandeling in de PPC’s is dat de gedetineerde op een veilige en verantwoorde
manier terugkeert in de maatschappij en dat de benodigde zorg buiten de inrichting
gecontinueerd wordt. 31
Vier PI’s beschikken over een PPC: PI Vught, PI Zwolle, Justitieel Centrum (hierna:
JC) Zaanstad en PI Haaglanden. De PPC’s bieden gezamenlijk plaats aan ongeveer
700 gedetineerde patiënten. 32 In PPC Vught en PPC Haaglanden verblijven alleen
mannelijke gedetineerde patiënten. 33 In PPC Zaanstad en PPC Zwolle verblijven ook
vrouwelijke gedetineerde patiënten.

1.1

Aanleiding

De PPC’s zijn in 2009 opgericht. Hoewel de Inspectie Justitie en Veiligheid (hierna:
Inspectie) in 2019 wel onderzoek deed in PPC Vught 34, voerde zij niet eerder een
breed onderzoek uit naar alle PPC’s. Het belang om zicht te krijgen op het
functioneren van de PPC’s was voor de Inspectie aanleiding om een onderzoek uit
te voeren.
Zoals gesteld in haar Meerjarenperspectief 2021-2024 35 en haar werkprogramma 36
legt de Inspectie in haar toezicht de focus op de maatschappelijke opgave van
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC, p. 2.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC, p. 3.
Idem.
31
Idem.
32
De Inspectie spreekt in dit onderzoek van gedetineerde patiënten, conform het Kwaliteitsstatuut PPC
2020.
33
In PPC Vught kunnen ook vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven als tbs pré passant.
34
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Het detentieverloop van Michael P.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Incidentonderzoek dodelijk steekincident Amsterdamse metro.
35
Inspectie Justitie en Veiligheid (2021). Meerjarenperspectief 2021-2024.
36
Inspectie Justitie en Veiligheid (2020). Werkprogramma 2021.
28
29
30

15

Doorlichting PPC’s

verschillende organisaties binnen het justitiedomein en wat hun inspanningen
betekenen voor de burger. In dit onderzoek naar het functioneren van de PPC’s
gaat daarom bijzondere aandacht uit naar de positie van de gedetineerde patiënt. 37

1.2

Doelstelling en onderzoeksvraag

Doelstelling
Het doel van dit onderzoek is inzicht verschaffen in het functioneren van de PPC’s.
De Inspectie brengt met dit onderzoek in kaart hoe de PPC’s uitvoering geven aan
de normen die aan hen worden gesteld op basis van wet- en regelgeving en DJIbeleid. De focus van dit onderzoek ligt op de aspecten van de taakuitvoering die
relevant zijn voor de gedetineerde patiënt, te weten de rechtspositie van
gedetineerde patiënten, de omgang met gedetineerde patiënten en de interne
veiligheid binnen een PPC (zowel voor gedetineerde patiënten als medewerkers).
De Inspectie heeft ook gekeken naar personele zorg en inzet omdat dat belangrijke
randvoorwaarden zijn voor deze drie aspecten.

Centrale onderzoeksvraag
De centrale vraag van dit onderzoek luidt als volgt:
Hoe geven de PPC’s uitvoering aan de aan hen gestelde normen die
betrekking hebben op de uitvoering van de rechtspositie van gedetineerde
patiënten, de wijze waarop er met gedetineerde patiënten wordt omgegaan,
de interne veiligheid en personele zorg en inzet?

1.3

Afbakening

De focus in dit onderzoek ligt op het verkrijgen van een integraal beeld van de
taakuitvoering van de PPC’s. Waar dit aan de orde is, zal de Inspectie relevante
verschillen benoemen tussen de PPC’s. Omdat de PPC’s in dit onderzoek centraal
staan, heeft de Inspectie zich niet gericht op de taakuitvoering van de inrichting als
geheel noch op die van ketenpartners.
Het Centrum voor Transculturele Psychiatrie (hierna: CTP) Veldzicht heeft ook PPCcapaciteit. Op de PPC-afdelingen in CTP Veldzicht worden zowel mannen als
vrouwen opgenomen. CTP Veldzicht is geen PI, in tegenstelling tot de inrichtingen
waar de vier PPC’s in gehuisvest zijn. Zij werken op de PPC afdelingen wel conform
de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) maar geven de kaders en de benadering vorm
vanuit de zorginhoud. Zij volgen ook niet de productspecificatie PPC en het
kwaliteitsstatuut zoals die voor de andere locaties wel gelden. De Inspectie heeft
CTP Veldzicht daarom niet bij dit onderzoek betrokken. De Inspectie voerde in juli
2022 wel een gesprek met de directie van CTP Veldzicht om de overeenkomsten en
verschillen tussen CTP Veldzicht en de vier PPC’s nader te duiden.

De Inspectie kijkt naar wat de inspanningen van de PPC’s betekenen voor de gedetineerde patiënt.
Het goed functioneren van de PPC’s kan echter ook een bijdrage leveren aan de veiligheid van de
samenleving (en daarmee het belang van de burger in de vrije maatschappij) omdat het doel is om het
risico op delictgedrag tijdens het verblijf op het PPC te verminderen.

37

16

Doorlichting PPC’s

Binnen de PPC’s wordt zorg verleend aan gedetineerde patiënten. De wijze waarop
zorgverlening plaatsvindt valt onder het toezicht van de Inspectie Gezondheidszorg
en Jeugd en maakt geen onderdeel uit van dit onderzoek.

1.4

Doorlichting

Voor dit onderzoek maakt de Inspectie gebruik van de methodiek van een
doorlichting. Een doorlichting is een integrale, gestandaardiseerde vorm van
toezicht waarin de Inspectie voor de taakuitvoering relevante aspecten beoordeelt.
Op deze manier kan de Inspectie tot een breed oordeel komen over de mate waarin
een organisatie aan de aan haar gestelde normen voldoet. Een doorlichting is niet
risicogestuurd.
De Inspectie selecteerde vier aspecten, te weten de rechtspositie van gedetineerde
patiënten, de omgang met gedetineerde patiënten 38, de interne veiligheid en
personele zorg en inzet. Deze aspecten zijn uitgewerkt in meerdere criteria, die
uiteenvallen in concrete normen. De uitwerking hiervan beschrijft de Inspectie in
een toetsingskader.

Toetsingskader
De Inspectie voert de doorlichting uit op basis van een toetsingskader. Hierin staan
de normen uitgewerkt die van toepassing zijn op de vier aspecten die de Inspectie
in haar onderzoek betrekt. Het toetsingskader is tot stand gekomen op basis van
nationale en internationale wet- en regelgeving, zoals de Penitentiaire
beginselenwet en de European Prison Rules. Daarnaast gebruikte de Inspectie
landelijk uitvoeringsbeleid van DJI, waaronder de productspecificatie PPC 39 en het
kwaliteitsstatuut PPC 40. De Inspectie consulteerde na opstelling de
vestigingsdirecteuren en de directeuren Zorg en Behandeling van de vier PPC’s en
de divisie Gevangeniswezen/Vreemdelingenbewaring van het hoofdkantoor DJI over
het toetsingskader. Op deze wijze kwam de Inspectie tot een gedragen
toetsingskader dat door de PPC’s werd herkend.
Aan de hand van wet- en regelgeving en beleid zijn de van toepassing zijnde
normen in kaart gebracht. Het toetsingskader is gelijktijdig met het Plan van
Aanpak 41 gepubliceerd.
Aan de hand van het toetsingskader bekijkt de Inspectie op welke wijze de PPC’s
uitvoering geven aan de gestelde normen en geeft daarbij haar oordeel per
criterium weer in de volgende vier waarderingen:
Voldoet geheel aan de relevante normen
Voldoet overwegend maar niet volledig aan de relevante normen
Voldoet in beperkte mate aan de relevante normen
Voldoet niet aan de relevante normen
De Inspectie kijkt hierbij naar de intake, screening en selectie, de bejegening en de wijze van
rapportage en documentatie.
39
Dienst Justitiële Inrichtingen (2013). Productspecificatie PPC.
40
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC’s.
41
Inspectie Justitie en Veiligheid (2020). Plan van Aanpak Doorlichting PPC’s.
38

17

Doorlichting PPC’s

Wanneer de PPC’s niet (volledig) aan de normen voldoen, kijkt de Inspectie naar
oorzaken en verklaringen hiervoor. De Inspectie betrekt hierbij haar vaste
toezichtaspecten governance 42 , samenwerking 43 , informatievoorziening 44 en
toerusting 45.

1.5

Onderzoeksmethoden

Om de onderzoeksvraag te beantwoorden verzamelde de Inspectie op verschillende
wijze data. De Inspectie vroeg documenten op bij de vier PPC’s en bij het
hoofdkantoor van DJI. Daarnaast hield de Inspectie in alle PPC’s interviews met
medewerkers uit verschillende functiegroepen én met gedetineerde patiënten. Ook
voerde de Inspectie in alle inrichtingen een schouw 46 uit. Het toepassen van
verschillende methoden van dataverzameling draagt bij aan de betrouwbaarheid
van de analyses en de daaruit volgende bevindingen. De analyse is uitgevoerd met
behulp van kwalitatieve analysesoftware (ATLAS.Ti).
De onderzoeksmethoden zijn uitgewerkt in bijlage 1.

1.6

De gevolgen van COVID-19

Gevolgen voor het onderzoek
De Inspectie startte in 2019 haar oriëntatie voor het uitvoeren van een onderzoek
naar de taakuitvoering van de vier PPC’s. Op het moment dat zij begin 2020 haar
onderzoek daadwerkelijk wilde gaan starten, brak wereldwijd COVID-19 (hierna:
corona) uit. Om de verspreiding van het virus tegen te gaan werden er door de
Rijksoverheid verschillende maatregelen getroffen. Eén ervan was dat iedereen
zoveel als mogelijk thuis diende te werken. Dit had ook effect op de werkwijze van
de Inspectie omdat ook inspecteurs zoveel mogelijk thuis dienden te werken. Alleen
wanneer dit noodzakelijk was, bijvoorbeeld in geval van een incident, kwamen
inspecteurs op locatie bij toezicht ondervindende organisaties, waaronder DJI. Dit
betekende dat onderzoeken tijdelijk on hold werden gezet, waaronder ook het
onderzoek naar de taakuitvoering van de PPC’s. Toen de coronamaatregelen
versoepelden, heeft de Inspectie dit onderzoek voortgezet. In februari 2021
publiceerde zij haar plan van aanpak. Omdat er nog steeds veel coronamaatregelen
van kracht waren en de Inspectie verwachtte dat deze impact zouden hebben op de
taakuitvoering van de PPC’s, voerde zij – voor zij van start ging met de uitvoering –
gesprekken met de directies van alle PPC’s om na te gaan hoe groot deze impact
was. Elk PPC gaf toen aan dat de Inspectie een representatief beeld zou krijgen van
de taakuitvoering wanneer zij haar onderzoek zou uitvoeren. De Inspectie heeft
daarop besloten om met de uitvoering van het onderzoek te starten.
De Inspectie heeft in juni en juli 2021 JC Zaanstad bezocht. In september 2021
bezocht zij PI Zwolle. Vervolgens nam het aantal coronabesmettingen weer toe,
waarop opnieuw maatregelen volgden. Ook kampten de PI’s met een hoog
Het efficiënt en effectief realiseren van de organisatiedoelstellingen door middel van het waarborgen
van de onderlinge samenhang van vier stappen: [1] (bij)sturen, [2] beheersen, [3] intern toezicht, en
[4] verantwoorden.
43
Het bundelen van krachten van organisaties of organisatieonderdelen om een gezamenlijk doel te
bereiken.
44
Hetgeen organisaties ondernemen om te beschikken over de gegevens die nodig zijn voor het
uitvoeren van de taken, en de mate waarin zij daar daadwerkelijk over die gegevens beschikken.
45
De middelen die een organisatie ter beschikking heeft voor de taakuitvoering.
46
Een schouw is een visuele inspectie.
42

18

Doorlichting PPC’s

personeel verzuim, waardoor het lastig was om medewerkers vrij te plannen voor
interviews met de Inspectie. De Inspectie besloot daarop de uitvoering van het
onderzoek tijdelijk op te schorten. In februari 2022 vervolgde de Inspectie de
uitvoering. Zij sprak toen eerst digitaal met een aantal functionarissen van PI
Vught. In maart 2022 bezocht zij PI Vught vervolgens fysiek. In april en mei 2022
bracht de Inspectie bezoeken aan PI Haaglanden. Omdat de bezoeken aan JC
Zaanstad en PI Zwolle inmiddels al geruime tijd daarvoor hadden plaatsgevonden,
voerde de Inspectie nog een gesprek met de directie van PI Zwolle om na te gaan
in hoeverre eerdere bevindingen nog steeds relevant waren. JC Zaanstad gaf aan
geen behoefte te hebben aan een dergelijk gesprek, omdat zich geen
veranderingen hadden voorgedaan sinds de bezoeken van de Inspectie.
Een nieuw incidentonderzoek 47 in de zomer van 2022 leidde vervolgens tot
herprioritering in onderzoeken door de Inspectie, waardoor de Inspectie onderhavig
rapport later dan gepland oplevert.

Gevolgen voor de taakuitvoering van de PPC’s
Corona en de maatregelen die naar aanleiding daarvan zijn getroffen hebben ook
gevolgen gehad voor de taakuitvoering van de PPC’s. Maatregelen die in de vrije
maatschappij golden, moesten ook worden doorgevoerd binnen PI’s. PI’s hebben
daarop verschillende maatregelen getroffen. De Inspectie benoemt in dit rapport
waar (de) corona(maatregelen) ten tijde van de uitvoering van dit onderzoek van
invloed waren op de taakuitvoering en de naleving van de gestelde normen.

1.7

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 bevat een beschrijving van de PPC’s. In de daaropvolgende
hoofdstukken beschrijft de Inspectie haar bevindingen ten aanzien van de vier
aspecten rechtspositie van gedetineerde patiënten, omgang met gedetineerde
patiënten, interne veiligheid en tot slot personele zorg en inzet.

https://www.inspectie-jenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruikvrouwelijke-gedetineerden
47

19

Doorlichting PPC’s

2. Context
In dit hoofdstuk beschrijft de Inspectie schematisch de vier PI’s die de PPC’s
huisvesten.

De vier inrichtingen
De Inspectie geeft in onderstaande tabel schematisch enkele kenmerken weer van
de PI’s die een PPC huisvesten. 48
PI

Totale
capaciteit

PPC
capaciteit

Bestemmingen 49

JC
Zaanstad

1016

116
(mannen)

PI
Haaglanden

292

156

Internationale tribunalen, Justitieel
Centrum voor Somatische Zorg, PPC.

PI Vught

753

270

Afdeling voor terbeschikkinggestelden,
HvB, EZV, ISD, gevangenis, afdeling
voor beheersproblematische
gedetineerden, extra beveiligde
inrichting, terroristenafdeling (hierna:
TA), PPC.

PI Zwolle

403

96
(mannen)

HvB, EZV mannen en vrouwen,
gevangenis mannen en vrouwen, ISD
voor vrouwen, TA, GHB verslavingszorg
mannen en vrouwen, PPC mannen en
vrouwen.

Huis van bewaring (hierna: HvB), extra
zorgvoorziening (hierna: EZV),
8 (vrouwen) inrichting stelselmatige daders (hierna:
ISD), gevangenis, PPC mannen en
vrouwen.

50
(vrouwen)

De tabel is opgesteld op basis van cijfers van mei 2022, de laatste maand van de uitvoering.
Het gaat om plaatsen voor mannelijke gedetineerden (waaronder mannelijke gedetineerde
patiënten), tenzij anders aangegeven.

48
49

20

Doorlichting PPC’s

3. Rechtspositie van gedetineerde
patiënten
Dit hoofdstuk gaat nader in op de rechtspositie van gedetineerde patiënten binnen
de PPC’s. Hiervoor hanteert de Inspectie acht criteria: huisregels, dagprogramma,
accommodatie en leefomstandigheden, voeding en winkel, maatschappelijk contact,
straffen en maatregelen, beklag en vrouwen in het PPC.
De Inspectie begint dit hoofdstuk met haar conclusie en gaat daarna per criterium
in op de algemene norm, haar bevindingen en haar oordeel.
De PPC’s voldoen overwegend, maar niet volledig aan de normen die
worden gesteld aan het dagprogramma. Gedetineerde patiënten zijn
mogelijk niet altijd goed geïnformeerd over hun rechten en plichten,
zoals bezoek en beklag. Huisregels in een andere taal dan het
Nederlands zijn namelijk alleen op verzoek van de gedetineerde
patiënten beschikbaar en worden niet actief aan hen verstrekt.
Daarnaast zijn de huisregels niet in elk PPC actueel. De Inspectie
vindt het van groot belang dat gedetineerde patiënten weten wat zij
kunnen en mogen verwachten.
De PPC’s bieden een overwegend gevarieerd en evenwichtig
activiteitenprogramma aan, dat aansluit bij de wettelijke eisen en
richtlijnen van DJI. Gedetineerde patiënten die op een crisisafdeling
of een afdeling voor intensieve zorg verblijven krijgen echter minder
activiteiten aangeboden dan gedetineerde patiënten op een reguliere
PPC afdeling, omdat er voor hen een dagprogramma op maat wordt
samengesteld. De Inspectie is van oordeel dat waar mogelijk ook aan
deze doelgroep alle rechtactiviteiten dienen te worden aangeboden.
Daarnaast constateert de Inspectie dat gedurende de coronaperiode
het dagprogramma als gevolg van de coronamaatregelen en door het
hoge personele verzuim, onder druk stond. De dagprogramma’s zijn
regelmatig ingekort, waardoor gedetineerde patiënten vaker dan
gebruikelijk ingesloten werden op hun cel. Hoewel de Inspectie dit
op zichzelf onwenselijk vindt, heeft zij begrip voor de situatie waar
de PPC’s zich in bevonden. Er was sprake van overmacht.
De PPC’s voldoen aan de geldende standaarden ten aanzien van de
accommodatie, en de leefomstandigheden in de PPC’s zijn
hygiënisch. Ook bieden PPC’s gedetineerde patiënten minimaal de in
wet- en regelgeving vastgelegde mogelijkheden tot het onderhouden
van maatschappelijke contacten door middel van relatiebezoek,
telefoon, correspondentie en toegang tot andere media.
Onder gedetineerde patiënten bestaat onvrede over het aanbod van
de winkel en over de voeding, met name de samenstelling van de
warme maaltijd. De Inspectie vindt het daarom een goede

21

Doorlichting PPC’s

ontwikkeling dat er door DJI inmiddels een nieuw contract is
ondertekend waardoor het voedingsaanbod zal veranderen.
De PPC’s bieden maatwerk bij het opleggen van een straf of
maatregel aan een gedetineerde patiënt. Zij maken hierbij geen
gebruik van onderliggend beleid. Hoewel de Inspectie het bieden van
maatwerk op zichzelf positief vindt, constateert zij ook dat door het
ontbreken van richtlijnen en beleid het risico op willekeur en
rechtsongelijkheid bestaat. Dit vindt de Inspectie onwenselijk.
De beklag- en bemiddelingsregeling binnen de PPC’s voldoet aan de
eisen en functioneert naar behoren. De Inspectie vindt het wel van
belang dat CvT’s de wettelijke beslistermijn naleven en dat
gedetineerde patiënten ten minste een schriftelijke uitspraak
ontvangen wanneer hun klacht ter zitting is geweest.
De Inspectie is van oordeel dat de PPC’s beperkt aandacht hebben
voor de positie van vrouwelijke gedetineerde patiënten. Zij worden in
afwijking van de norm niet altijd gescheiden van mannelijke
gedetineerde patiënten geplaatst en het kan voorkomen dat er geen
vrouwelijke ZBIW’ers in dienst zijn op de leefafdeling waar
vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven. Er is slechts in
beperkte mate beleid beschikbaar dat ingaat op de invulling van de
positie van vrouwelijke gedetineerde patiënten. Medewerkers geven
aan dat het werken met deze doelgroep andere vaardigheden vraagt
dan het werken met mannelijke gedetineerde patiënten. Echter,
medewerkers worden niet specifiek opgeleid of getraind in het
omgaan met vrouwelijke gedetineerde patiënten. De Inspectie vindt
het van groot belang dat medewerkers worden toegerust in het
werken met vrouwelijke gedetineerde patiënten. Het is voor zowel
medewerkers als vrouwelijke gedetineerde patiënten van belang dat
er geen onduidelijkheid bestaat over (on)gewenste omgangsvormen
en gedrag.

3.1

Huisregels

Algemene norm
De inrichting informeert de gedetineerde patiënt op een begrijpelijke wijze over
zijn/haar rechten en plichten. De belangrijkste rechten en plichten zijn opgenomen
in actuele huisregels.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•

50

De gedetineerde patiënt informatie over de huisregels en zijn/haar rechten
en plichten op schrift ontvangt.
Er op elke verblijfsafdeling en in de bibliotheek een volledige versie van de
huisregels beschikbaar is die voldoet aan de eisen van de Regeling model
huisregels penitentiaire inrichtingen en het Model huisregels DJI 50, in de
talen: Nederlands, Engels, Frans, Spaans, Arabisch en Pools.
Model huisregels DJI versie 2014.

22

Doorlichting PPC’s

•

De huisregels actueel zijn, dat wil zeggen ieder jaar/iedere twee jaar
(afhankelijk van wijzigingen) worden geactualiseerd.

Bevindingen
Gedetineerde patiënten ontvangen informatie over de huisregels en zijn/haar
rechten en plichten. Dit gebeurt veelal tijdens het intakegesprek dat de
gedetineerde patiënt bij binnenkomst op de leefafdeling krijgt. In de huisregels
staan de belangrijkste rechten en plichten toegelicht. De huisregels worden niet
actief op schrift aan elke gedetineerde patiënt uitgereikt maar liggen wel ter inzage
op de leefafdeling en in de bibliotheek. Dit is meestal een Nederlandstalige versie.
De gedetineerde patiënt kan op de leefafdeling en in de bibliotheek ook vragen om
een uitdraai van de huisregels. De huisregels zijn op verzoek in enkele andere talen
dan het Nederlands beschikbaar. De Inspectie vroeg bij alle locaties de meest
actuele versie van de huisregels op. De huisregels die zij ontving waren in sommige
gevallen meer dan twee jaar oud.

Oordeel
De Inspectie constateert dat de PPC’s gedetineerde patiënten informeren over hun
rechten en plichten en dat de belangrijkste rechten en plichten zijn opgenomen in
de huisregels. Zij merkt daarbij wel op dat het verkrijgen van de huisregels in een
andere taal dan het Nederlands, minder laagdrempelig voor gedetineerde patiënten
is dan het verkrijgen van de Nederlandse versie. Zij moeten hier namelijk zelf om
vragen, terwijl zij mogelijk de Nederlandse taal niet goed beheersen. Ook worden
de huisregels niet iedere twee jaar geactualiseerd. De Inspectie vindt het wenselijk
dat alle gedetineerde patiënten actief worden geïnformeerd over de op dat moment
geldende regels.

3.2

Dagprogramma

Algemene norm
De inrichting biedt binnen de uren van het dagprogramma een gevarieerd en
evenwichtig activiteitenprogramma, dat aansluit bij de wettelijke eisen en de
richtlijnen van DJI.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•

•

•

51

Het PPC een individueel regime kent, waarmee de zorg en behandeling van
gedetineerde patiënten optimaal kan worden vormgegeven.
Waar mogelijk wordt een dagprogramma aangeboden van ten minste 43
uren activiteiten per week, exclusief begeeftijden, verdeeld over zeven
dagen per week met een minimum programmaduur van zes uur per dag.
Afhankelijk van de psychische draagkracht van gedetineerde patiënten zal
het aantal activiteiten en de duur ervan kunnen verschillen, maar als
leidraad zullen de volgende dagprogramma’s worden aangehouden:
Arbeid: gedetineerde patiënten krijgen wekelijks de mogelijkheid om ten
minste 20 uur deel te nemen aan een arbeidsactiviteit. De directeur 51
bepaalt samen met de behandelcoördinator in welke mate de gedetineerde
patiënt op een PPC gezien zijn toestandsbeeld arbeid kan verrichten.

Artikel 3 Pbw.

23

Doorlichting PPC’s

•
•
•

•

•

•

•
•

•

•

Luchten: dagelijks aanbod van ten minste één uur verblijf in de buitenlucht.
Gezamenlijk eten: gedetineerde patiënten krijgen wekelijks de mogelijkheid
om 10,5 uur in gezamenlijkheid te eten.
Sport: gedetineerde patiënten hebben recht op lichamelijke oefening en het
beoefenen van sport gedurende ten minste tweemaal drie kwartier per
week, voor zover de gezondheid zich daar niet tegen verzet.
Bibliotheek: gedetineerde patiënten krijgen wekelijks minimaal één uur
toegang tot de bibliotheekvoorziening. De bibliotheekvoorziening dient te
beschikken over buitenlandse, juridische en religieuze informatiebronnen.
Onderwijs: gedetineerde patiënten hebben recht op het volgen van
onderwijs en het deelnemen aan andere educatieve activiteiten voor zover
deze zich verdragen met de aard en de duur van de detentie en de persoon
van de gedetineerde patiënt. Indien mogelijk wordt twee uur per week aan
onderwijs aangeboden.
Groepsgesprekken/kerk: gedetineerde patiënten hebben recht op één uur
groepsgesprekken/kerk per week. Zij krijgen de mogelijkheid om
rechtstreeks individueel contact te hebben met een geestelijk verzorger en
om deel te nemen aan (collectieve) godsdienstige of levensbeschouwelijke
bijeenkomsten. Het aanbod dient aan te sluiten bij de godsdienst en/of
levensovertuiging van gedetineerde patiënten.
Groepsactiviteiten: de directeur bepaalt de mate van groepsactiviteiten in
een individueel regime. Dit kan per gedetineerde patiënt verschillen.
Recreatie: gedetineerde patiënten krijgen wekelijks een aanbod van
recreatie van minimaal zes uur, waarvan ten minste tweemaal
aaneengesloten blokken van twee uur.
Individuele hulpverlening: gedetineerde patiënten hebben recht op sociale
verzorging en hulpverlening. De directeur zorgt ervoor dat
reclasseringswerkers en gedragsdeskundigen hulp in de inrichting kunnen
verlenen of brengt de gedetineerde patiënt over naar een daartoe bestemde
plaats.
Er bij uitval van rechtactiviteiten sprake is van passende compensatie die
zorgvuldig met de gedetineerde patiënten is gecommuniceerd.

Bevindingen
De Inspectie ontving van alle afdelingen van de vier PPC’s het dagprogramma. De
PPC’s bieden in de basis een individueel regime waarmee de zorg en behandeling
van gedetineerde patiënten optimaal kan worden vormgegeven. Waar mogelijk
bieden alle afdelingen per week een dagprogramma van 43 uur waarin de
rechtactiviteiten bezoek, telefoneren, geestelijke verzorging, medische verzorging,
persoonlijke verzorging, arbeid, bibliotheek, onderwijs, sport, recreatie en luchten
worden aangeboden. Dit geldt niet voor crisisafdelingen en afdelingen voor
intensieve zorg, daar wordt minder dan 43 uur aan activiteiten per week
aangeboden en krijgt de gedetineerde patiënt een dagprogramma op maat
aangeboden.
Gedetineerde patiënten krijgen wekelijks de mogelijkheid om deel te nemen aan
een arbeidsactiviteit. Arbeid is nergens verplicht, er wordt gekeken naar
draagkracht. Het aanbod arbeid in de dagprogramma’s bedraagt minder dan 20
uur. Op basis van maatwerk is het voor een gedetineerde patiënt mogelijk om meer
arbeid te verrichten, de besluitvorming hiertoe ligt bij de behandelcoördinator. Op

24

Doorlichting PPC’s

alle locaties krijgen gedetineerde patiënten de mogelijkheid om zeven uur per week
te luchten. Op sommige locaties worden er extra luchtmomenten aangeboden in
het dagprogramma.
Het aanbod van 10,5 uur gezamenlijk eten is, met uitzondering van één afdeling op
één locatie, nergens in het dagprogramma opgenomen. Er wordt wel op
verschillende afdelingen gezamenlijk ontbeten en ook vinden er met regelmaat
kookprojecten plaats waarna er gezamenlijk wordt gegeten. Sport wordt op vrijwel
alle locaties minimaal twee keer drie kwartier per week aangeboden. Op één
afdeling op één locatie is het aanbod sport één keer drie kwartier in de week.
Gedetineerde patiënten krijgen wekelijks de mogelijkheid om gebruik te maken van
de bibliotheekvoorziening. Het aanbod in het dagprogramma is overal minimaal een
half uur. De Inspectie heeft geen gegevens opgehaald over de beschikbaarheid van
buitenlandse, juridische en religieuze informatiebronnen in de bibliotheek. Op alle
locaties wordt onderwijs aangeboden, op één locatie zit dit ook standaard in het
dagprogramma. Het aanbod groepsgesprekken/kerk is, op één afdeling na, overal
in het dagprogramma opgenomen en bedraagt één uur per week. Daarnaast is het
mogelijk voor gedetineerde patiënten om individueel contact te zoeken met een
geestelijk verzorger. Op alle locaties zijn er meerdere geestelijke verzorgers van
verschillende godsdiensten/levensovertuigingen beschikbaar. Op alle locaties is het
daarnaast mogelijk om via een geestelijk verzorger contact te zoeken met een
geestelijke verzorger die niet in huis is.
Op alle locaties worden er groepsactiviteiten aangeboden. Het aanbod van
groepsactiviteiten is verschillend van aard: zo zijn er activiteiten ter ontspanning
(zoals kookprojecten), in het kader van de behandeling (zoals groepsgesprekken)
en informatieve bijeenkomsten (zoals de zogenaamde Keek op de Week of de
patiënten-staf bespreking). Het aanbod van recreatie staat niet voor alle afdelingen
specifiek op het dagprogramma. De recreatie wordt door gedetineerde patiënten op
veel verschillende manier ingevuld. Zo wordt deze tijd onder meer gebruikt om te
douchen, te bellen, te koken, spelletjes te spelen, gesprekken te voeren met een
behandelaar etc. Uit de gesprekken met gedetineerde patiënten blijkt dat zij
variatie missen in de invulling van recreatie. Op alle locaties wordt sociale
verzorging en hulpverlening aangeboden. Sommige locaties hebben expliciet
behandelblokken opgenomen in het dagprogramma en op andere locaties gebeurt
dit tijdens de recreatie.
Wanneer er (recht)activiteiten uitvallen wordt meestal een compensatie
aangeboden in tijd of geld. Tijdens de coronaperiode vielen diverse activiteiten,
waaronder ook rechtactiviteiten, uit voor gedetineerde patiënten. Luchten is te allen
tijde doorgegaan. Doordat er tijdens de coronaperiode meer activiteiten zijn
uitgevallen, zijn gedetineerde patiënten meer en op creatievere manieren
gecompenseerd. Er zijn verschillende compensaties aangeboden zoals extra
versnaperingen en eten, extra tv-kanalen en puzzelboekjes. Er zijn ook meerdere
gedetineerde patiënten die aangaven een klacht te hebben ingediend over het
uitvallen van activiteiten. Zij hebben veelal een schikking of vergoeding ontvangen.
De wijze waarop gedetineerde patiënten worden geïnformeerd over de uitval van
(recht)activiteiten verschilt per locatie. Zij worden veelal door afdelingspersoneel
geïnformeerd, maar communicatie vindt ook regelmatig plaats via een
informatiebord op de leefafdeling of tijdens groepsbijeenkomsten.

25

Doorlichting PPC’s

Tijdens de coronaperiode is vanwege het personeelstekort regelmatig gebruik
gemaakt van noodroosters. Een consequentie hiervan was dat op alle locaties in
meer of mindere mate het avondprogramma werd ingetrokken. Doordat het
avondprogramma meestal bestaat uit recreatie viel daarmee voor de gedetineerde
patiënten ook de mogelijkheid weg om in de avond te douchen, te bellen, de was te
doen, te koken of om contact te hebben met medegedetineerden en/of
afdelingspersoneel.

Oordeel
De Inspectie concludeert dat de PPC’s binnen de uren van het dagprogramma een
overwegend gevarieerd en evenwichtig activiteitenprogramma aanbieden dat
aansluit bij de wettelijke eisen en de richtlijnen van DJI. Echter geldt dat niet altijd
voor alle gedetineerde patiënten die op een crisisafdeling of een afdeling voor
intensieve zorg verblijven. De Inspectie constateert dat zij minder activiteiten
krijgen aangeboden dan gedetineerde patiënten op een reguliere PPC-afdeling. Voor
gedetineerde patiënten op een crisisafdeling of een afdeling voor intensieve zorg
wordt een dagprogramma op maat samengesteld, waarbij wordt gekeken naar de
psychische draagkracht en groepsgeschiktheid. De Inspectie onderschrijft het
belang van maatwerk voor deze doelgroep echter benadrukt ook het belang dat ook
aan deze doelgroep zoveel mogelijk rechtactiviteiten worden aangeboden.
Als gevolg van de coronamaatregelen en doordat er door corona een hoog
ziekteverzuim onder personeel was, zijn op alle locaties de dagprogramma’s
tijdelijk aangepast. Hierdoor vielen veel activiteiten uit, met name recreatie in de
avonduren is op alle locaties regelmatig komen te vervallen. De Inspectie vindt dit
zorgelijk, maar ziet tegelijkertijd ook dat er sprake was van overmacht en dat
inrichtingen weinig andere mogelijkheden hadden.
De Inspectie baseert haar oordeel deels op dagprogramma’s die zij bij de start van
het onderzoek opvroeg. Gelet op de lange doorlooptijd van dit onderzoek zijn deze
mogelijk niet meer actueel op het moment van publicatie van dit rapport.

3.3

Accommodatie en leefomstandigheden

Algemene norm
De accommodatie waar gedetineerde patiënten verblijven voldoet aan de daarvoor
geldende standaarden en de leefomstandigheden in de inrichting zijn hygiënisch.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•
•
•
•

De gedetineerde patiënt conform wet- en regelgeving minimaal tweemaal
per week de gelegenheid heeft om te douchen.
Waar mogelijk de gedetineerde patiënt na afloop van sport en voorafgaand
aan bezoek en de gebedsdienst, de gelegenheid heeft om te douchen.
De inrichting de gelegenheid biedt om kleding en beddengoed te (laten)
wassen, tenminste eenmaal per twee weken.
De inrichting de gelegenheid biedt om de cel te reinigen, tenminste
eenmaal per week.
De inrichting de gelegenheid biedt de kapper te bezoeken, op kosten van de
inrichting, tenminste eenmaal per zes weken.

26

Doorlichting PPC’s

•
•
•

De inrichting beschikt over een geldige gebruiksvergunning.
De cellen en overige ruimten voldoen aan de voorgeschreven inrichtings- en
onderhoudseisen: schoon zijn, goed onderhouden en overzichtelijk.
De luchtplaatsen bij de afzonderingsafdeling beschutting bieden en verticaal
zicht op de open lucht.

Bevindingen
In de huisregels van alle locaties is opgenomen dat gedetineerde patiënten in ieder
geval twee keer per week moeten douchen. Mogelijkheden hiervoor worden
geboden in het dagprogramma tijdens recreatie of in het blok persoonlijke
verzorging. Op één locatie beschikken gedetineerde patiënten over een eigen
douche op cel. Na een sportactiviteit is het mogelijk om te douchen, het kan ook
verplicht worden gesteld. In het algemeen kan er vaker dan twee keer per week
worden gedoucht omwille van de persoonlijke hygiëne.
Op alle locaties ontvangen gedetineerde patiënten wekelijks een schone set
beddengoed. Daarnaast kunnen gedetineerde patiënten op meerdere momenten
per week hun kleding wassen. Dit kunnen zij meestal zelf doen, op sommige
locaties doet de zogenaamde afdelingsreiniger dit. Een afdelingsreiniger is een
gedetineerde die wordt aangesteld om schoonmaaktaken op de leefafdeling te
verrichten. Gedetineerde patiënten moeten meestal zelf wasmiddel aanschaffen.
Gedetineerde patiënten kunnen in alle locaties elke zes weken gratis naar de
kapper. Alleen tijdens de coronaperiode was het niet altijd mogelijk om naar de
kapper te gaan. De Inspectie ontving, op één locatie na, de gebruiksvergunningen.
Een gebruiksvergunning is nodig voor een PI. Hierin worden eisen gesteld aan de
brandveiligheid van het gebouw. Zij constateert dat sommigen gedateerd zijn. Van
de locatie waar de Inspectie geen gebruikersvergunning ontving, begreep zij dat er
een nieuwe gebruikersvergunning was aangevraagd.
Gedetineerde patiënten dienen zelf hun cel schoon te maken, tenminste eens per
week. Dit is ook opgenomen in het dagprogramma. Afdelingspersoneel controleert
in hoeverre cellen voldoen aan de voorgeschreven eisen. Niet elke gedetineerde
patiënt is in staat is zijn/haar eigen cel te reinigen. De mate waarin hij/zij daarbij
wordt ondersteund door afdelingspersoneel is wisselend. De overige ruimtes zijn
(redelijk) schoon, goed onderhouden voor zover zichtbaar en overzichtelijk. Op alle
locaties wordt er gewerkt met afdelingsreinigers. Indien mogelijk is op elke
leefafdeling een gedetineerde patiënt aangesteld om de afdeling te reinigen. Indien
nodig kan er ook gebruik worden gemaakt van een extern schoonmaakbedrijf. Op
alle locaties bieden de luchtplaatsen behorende bij de afzonderingscellen
beschutting en verticaal zicht op de open lucht.

Oordeel
Hoewel er verschil zit tussen de locaties en de verschillende afdelingen, concludeert
de Inspectie dat de PPC’s over het algemeen voldoen aan de geldende standaarden
en dat de leefomstandigheden in de inrichting hygiënisch zijn. De Inspectie
schouwde de cellen en overige ruimten op de mate waarin zij schoon zijn, goed
onderhouden en overzichtelijk. De cellen en de overige ruimtes die de Inspectie
schouwde voldoen over het algemeen aan de voorgeschreven eisen. De Inspectie
merkt wel op dat doordat gedetineerde patiënten zelf hun cel moeten
schoonmaken, er dus altijd cellen zijn die minder schoon zijn. De Inspectie

27

Doorlichting PPC’s

constateert dat de gebouwelijke situatie van PPC’s verschilt en dat de mate waarin
locaties inspanningen moeten leveren om aan de onderhoudseisen te voldoen niet
overal gelijk is. Op één locatie is het PPC gehuisvest in een relatief nieuw gebouw.
Voor sommige andere locaties staat er een verbouwing op de planning.

3.4

Voeding en winkel

Algemene norm
De voeding die de inrichting verstrekt, voldoet aan de voedingseisen en is
afgestemd op de noodzakelijke behoeften van de gedetineerde patiënten en de
inrichtingswinkel biedt een redelijk aanbod tegen een aanvaardbare prijs.
De inrichting voldoet hieraan als:
•

•

•
•

•
•
•
•

De inrichting verantwoorde voeding beschikbaar stelt, waaronder twee
broodmaaltijden en een warme maaltijd (hoofdgerecht en een voor- of
nagerecht) per dag.
De samenstelling van de maaltijd gevarieerd is en de verstrekte
hoeveelheden toereikend zijn, dat wil zeggen dat op (individueel) verzoek
meer voeding wordt verstrekt.
Er in voldoende mate rekening wordt gehouden met bijzondere
voedingseisen vanwege geloof of medische indicatie (diëten).
De inrichting een kwaliteitssysteem hanteert voor de beoordeling van de
aan de gedetineerde patiënten aangeboden maaltijdcomponenten op
variatie, smaak, kwaliteit en kwantiteit.
In de huisregels de gang van zaken met betrekking tot de verstrekking,
aanschaf en (eventuele) bereiding van voeding is opgenomen.
Er faciliteiten zijn om de opslag en bereiding van voedingsmiddelen
hygiënisch uit te voeren.
Gedetineerde patiënten de faciliteiten hebben om zelf voeding te bereiden.
Gedetineerde patiënten via een vertegenwoordiging van gedetineerde
patiënten meerdere keren per jaar de gelegenheid hebben om te
overleggen over (onder andere) het assortiment van de winkel en de
aangeboden voeding.

Bevindingen
Alle locaties stellen verantwoorde voeding beschikbaar, waaronder twee
broodmaaltijden en een warme maaltijd per dag. Daarbij wordt in voldoende mate
rekening gehouden met bijzondere voedingseisen vanwege het geloof of op
medische indicatie. Er worden standaard hoeveelheden voeding verstrekt, deze zijn
niet individueel afgestemd op de gedetineerde patiënt. Over het algemeen is de
ervaring dat de verstrekte hoeveelheid voeding toereikend is. Indien nodig kunnen
medewerkers extra voeding verstrekken. Gedetineerde patiënten kunnen ook
(extra) voeding in de winkel kopen, mits zij hier geld voor hebben. Wanneer zij hier
geen geld voor hebben, zijn zij voor extra voeding aangewezen op personeel. Er is
een landelijk contract voor de aanbesteding van de voeding. Op één locatie wordt
de voeding door een medewerker gecontroleerd, de andere locaties hebben geen
kwaliteitssysteem voor het beoordelen van de maaltijd op variatie, smaak, kwaliteit
en kwantiteit. In alle locaties staat de gang van zaken rondom voeding en winkel
uitgelegd in de huisregels. De meeste gedetineerde patiënten hebben de

28

Doorlichting PPC’s

mogelijkheid om zelf te koken, hiertoe zijn op hun leefafdeling faciliteiten
beschikbaar. Veelal wordt de recreatie benut om te koken.
De meeste gedetineerde patiënten waarmee de Inspectie sprak zijn niet tevreden
over de kant-en-klare maaltijden die door de inrichting worden verstrekt, de
zogenaamde zwarte bakken. Ze zijn ontevreden over de hoeveelheid, de smaak en
ze missen variatie in de maaltijden. Veel maaltijden worden dan ook weggegooid.
Ook zijn de gedetineerde patiënten ontevreden over het winkelassortiment, het
assortiment is te beperkt en producten te duur. In de locaties waar er een
patiëntencommissie is, kan het winkelassortiment en de voeding worden besproken
met de directie. Op sommige locaties zijn er initiatieven om de zwarte bakken te
vervangen door bijvoorbeeld voedingsboxen met daarin verschillende producten
waarmee gedetineerde patiënten kunnen koken.

Oordeel
De Inspectie concludeert dat de locaties voldoen aan de gestelde norm op het
gebied van voeding en de winkel. Er heerst echter grote ontevredenheid onder
gedetineerde patiënten over het aanbod van voeding en van de winkel. Deze
ontevredenheid wordt herkend en bevestigd door medewerkers. Aangezien er
sprake is van een landelijk contract voor voeding, hebben de inrichtingen weinig
invloed op het aanbod van de voeding en de winkel. De Inspectie vindt het een
positieve ontwikkeling dat locaties initiatieven starten om een alternatief voor de
zwarte bakken te bieden. Inmiddels zijn er nieuwe contracten voor voeding voor
justitiabelen ondertekend en starten drie leveranciers vanaf 1 juni 2022 met de
overgang naar de nieuwe dienstverlening. Door het nieuwe contract kunnen
gedetineerden straks, naast de keuze voor kant-en-klare maaltijden ook kiezen
voor losse ingrediënten waarmee ze zelf kunnen koken. Ook zal de kwaliteit van de
geleverde voeding worden gemonitord door drie externe partners. 52
De Inspectie heeft niet kunnen beoordelen in hoeverre de faciliteiten voor de opslag
en bereiding van voedingsmiddelen hygiënisch zijn en onthoudt zich op dit punt van
een oordeel.

3.5

Maatschappelijk contact

Algemene norm
De inrichting biedt gedetineerde patiënten minimaal de in wet- en regelgeving
vastgelegde mogelijkheden tot het onderhouden van maatschappelijke contacten
door middel van relatiebezoek, telefoon, correspondentie en toegang tot andere
media.
De inrichting voldoet hieraan als:
•

•

De inrichting een meewerkende houding heeft, met name de medewerkers
maatschappelijke dienstverlening, ten opzichte van het onderhouden van
(familie)relaties van de gedetineerde patiënten.
Gedetineerde patiënten recht hebben op één uur bezoek per week.

52
Een nieuw contract voor voeding in het gevangeniswezen. Nieuwsbericht 1-6-2022 via
https://www.dji.nl/actueel/nieuws/2022/06/01/een-nieuw-contract-voor-voeding-in-hetgevangeniswezen.

29

Doorlichting PPC’s

•

•
•

•
•

•

Gedetineerde patiënten in de gelegenheid worden gesteld deel te nemen
aan familiebezoek, netwerkbezoek en vrijwilligersbegeleiding in het kader
van het herstel en vermaatschappelijking.
Gedetineerde patiënten in de gelegenheid worden gesteld bezoek te
ontvangen van hun rechtsbijstandverlener.
In de huisregels is opgenomen dat niet-Nederlandse gedetineerde patiënten
contact kunnen opnemen met de diplomatieke of consulaire
vertegenwoordigers van hun land.
Gedetineerde patiënten de mogelijkheid hebben om wekelijks ten minste
tien minuten te bellen, op eigen kosten.
Gedetineerde patiënten de mogelijkheid hebben om deel te nemen aan
ouder-kindbezoek dat tenminste vier maal per jaar, maar bij voorkeur
vaker, wordt georganiseerd.
De informatie over de mogelijkheden van bezoek voor gedetineerde
patiënten en hun relaties goed toegankelijk en duidelijk is.

Bevindingen
Op de meeste locaties onderhouden de sociaal psychiatrisch verpleegkundigen het
contact met (familie)relaties van de gedetineerde patiënten. Op één locatie gebeurt
dit door de maatschappelijk werkers. Het bieden van bezoekmogelijkheden is een
manier waarop (familie)relaties worden onderhouden. Er zijn verschillende vormen
van bezoek, zoals regulier bezoek, bezoek zonder toezicht (hierna: BZT), ouderkindbezoek en systeembezoek. Samen met de gedetineerde patiënt wordt gekeken
wat wel of niet mogelijk is. Aan gedetineerde patiënten wordt wekelijks de
mogelijkheid geboden een uur regulier bezoek te ontvangen. Gedurende de
coronaperiode heeft het bezoek enige tijd stilgelegen. Daarna was het ontvangen
van bezoek wel mogelijk, maar vaak enkel in de bezoekzaal, er mochten minder
bezoekers tegelijk komen en er waren plexiglazen schotten geplaatst. In die
periode zijn de mogelijkheden om te beeldbellen geïntensiveerd en hier wordt nog
steeds gebruik van gemaakt. Alle locaties bieden de mogelijkheid aan gedetineerde
patiënten om deel te nemen aan ouder-kindbezoek. Het aanbod varieert tussen de
locaties en al naar gelang de animo vanuit gedetineerde patiënten.
Op alle locaties staat in de huisregels opgenomen dat bezoek moet bijdragen tot
het behoud of het versterken van de banden tussen gedetineerde patiënten en het
beoogde bezoek en dat het van belang is voor de terugkeer van de gedetineerde
patiënt in de samenleving. Naast bezoek in het kader van het onderhouden van
(familie)relaties worden aan gedetineerde patiënten ook mogelijkheden geboden
bezoek te ontvangen van onder meer reclasseringsmedewerkers en medewerkers
van gemeenten. Gedurende de coronaperiode hebben verschillende contacten
(waaronder die met ketenpartners en vrijwilligersorganisaties) indien nodig digitaal
plaatsgevonden. Gedetineerde patiënten worden ook in de gelegenheid gesteld
bezoek te ontvangen van hun rechtsbijstandverlener. Het is alleen niet mogelijk
bezoek van de rechtsbijstandverlener tijdens de arbeid te ontvangen. In de
huisregels van alle locaties staat vermeld op welke wijze gedetineerde patiënten,
contact kunnen opnemen met diplomatieke of consulaire vertegenwoordiging. Op
alle locaties is het voor gedetineerde patiënten mogelijk om tenminste 10 minuten
per week te bellen, hiertoe maken zij gebruik van de telefoon op de leefafdeling of
op de luchtplaats. Op één locatie hebben gedetineerde patiënten de beschikking
over een telefoon op cel.

30

Doorlichting PPC’s

Informatie over de mogelijkheden van bezoek staat in de huisregels van de vier
locaties. Hierin is vermeld welke verschillende soorten bezoek er zijn, wat wel en
niet mag en waar bezoekers zich aan dienen te houden. Ook staat daarin vermeld
dat de gedetineerde patiënt verantwoordelijk is voor het informeren van zijn/haar
relaties over de regels en procedures omtrent bezoek. Voor bezoekers staat er
informatie over bezoekmogelijkheden op de algemene website van DJI en op de
website van elke locatie. Drie locaties hebben daarnaast een folder/brief voor
bezoekers ontwikkeld waarin informatie over het bezoek staat. Sommige locaties
informeren bezoekers daarnaast ook op locatie middels een informatiebord bij de
entree van de inrichting.

Oordeel
De Inspectie concludeert dat alle locaties diverse mogelijkheden bieden aan
gedetineerde patiënten voor het onderhouden van maatschappelijke contacten.
Gedurende de coronaperiode hebben deze mogelijkheden wel onder spanning
gestaan doordat bezoek werd ingetrokken en er ook minder mogelijkheden waren
om te bellen doordat het avondprogramma werd ingetrokken. Inrichtingen hebben
hierbij gezocht naar alternatieven om contact met relaties te onderhouden, zoals
het beeldbellen. Dit vindt de Inspectie positief. De Inspectie merkt op dat het
informeren van gedetineerde patiënten over de mogelijkheden van bezoek enkel via
de huisregels kwetsbaar is. Deze worden namelijk niet standaard aan elke
gedetineerde patiënt uitgereikt, waardoor niet elke gedetineerde patiënt over deze
informatie beschikt.
De Inspectie vindt het positief dat drie locaties een eigen folder/brief voor
bezoekers hebben ontwikkeld. Daarmee worden bezoekers pro-actief geïnformeerd
over het bezoek aan gedetineerde patiënten.

3.6

Straffen en maatregelen

Algemene norm
De toepassing van straffen en maatregelen in de inrichting is proportioneel en
gebaseerd op vastgelegde uitgangspunten.
De inrichting voldoet hieraan als:
•

De inrichting beleid heeft met betrekking tot disciplinaire straffen en
maatregelen dat primair ondersteunend is aan de behandeling.

•

Een disciplinaire straf of maatregel voldoet aan de beginselen van

•

•

proportionaliteit, subsidiariteit, doeltreffendheid en redelijkheid en
billijkheid.
In het geval dat een gedetineerde patiënt langer dan 24 uur in een
afzonderingsruimte wordt geplaatst, de directeur er zorg voor draagt dat de
Commissie van Toezicht en een arts/psychiater/gedragsdeskundige hiervan
in kennis worden gesteld. De directeur dient ervoor te zorgen dat de
maatregel niet langer dan strikt noodzakelijk duurt, hiervoor wordt advies
ingewonnen bij gedragsdeskundigen.
Een gedetineerde patiënt, voordat een straf of maatregel wordt opgelegd,
wordt gehoord.

31

Doorlichting PPC’s

•
•
•

De op te leggen straf of maatregel op een begrijpelijke wijze schriftelijk aan
de gedetineerde patiënt kenbaar wordt gemaakt.
De sanctionering plaatsvindt door een daartoe bevoegde functionaris.
De inrichting de opgelegde straffen en maatregelen registreert en
evalueert.

Bevindingen
De PPC’s maken geen gebruik van sanctiebeleid. Het landelijk geldende
sanctiebeleid, de zogenaamde sanctiekaart 53, is inmiddels overal afgeschaft, maar
PPC’s maakten er ook daarvoor geen gebruik van. 54 De reden hiervoor is dat er
vanuit de PPC’s behoefte is om maatwerk te kunnen bieden bij het sanctioneren. Op
alle locaties wordt er daarom primair gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot het
opleggen van een maatregel in plaats van een disciplinaire straf. De reden hiervoor
is dat een maatregel, in tegenstelling tot een straf, tussentijds kan worden
beëindigd. Dit biedt de PPC’s de mogelijkheid het gewenste maatwerk te bieden.
Wanneer er een maatregel is opgelegd wordt voortduring hiervan dagelijks
multidisciplinair beoordeeld.
Bij het opleggen van een maatregel of straf houden de PPC’s rekening met de
oorzaken van het getoonde gedrag van de gedetineerde patiënt. Er wordt altijd
naar mogelijke alternatieven voor een straf gekeken, zoals het plaatsen in een
individueel programma, het plaatsen op een luwtecel, het afzonderen op eigen cel
en het overnachten in de afzonderingsruimte maar overdag meedraaien op de
leefafdeling.
Een maatregel of straf wordt formeel door de directeur opgelegd. Op sommige
locaties komt het voor dat een straf door een afdelingshoofd wordt opgelegd, zoals
de afhandeling van een schaderapport. Voordat een maatregel of straf wordt
opgelegd vindt er multidisciplinair overleg plaats met het behandelteam van de
betreffende gedetineerde patiënt. Op alle locaties wordt de gedetineerde patiënt
gehoord door de directeur voordat hem of haar een maatregel of een straf wordt
opgelegd. In de situatie waarin een gedetineerde patiënt niet in staat is om een
gesprek te voeren, wordt een maatregel of straf opgelegd zonder dat hij of zij
gehoord is. De gedetineerde patiënt ontvangt vervolgens de opgelegde maatregel
of straf op schrift. Uit de gesprekken blijkt echter dat het niet duidelijk is of dit voor
alle gedetineerde patiënten te begrijpen is als gevolg van verstandelijk vermogens,
het ziektebeeld of een taalbarrière. Indien nodig wordt er aan de gedetineerde
patiënt een mondelinge toelichting gegeven over de maatregel of straf.
Alle opgelegde maatregelen en straffen worden digitaal in TULP GW 55 geregistreerd.
Het gaat dan om de oorspronkelijke maatregel of straf. Indien een maatregel
tussentijds wordt beëindigd, dan wordt dat niet geregistreerd. Daarnaast
registreren sommige locaties in een eigen overzicht het aantal opgelegde
maatregelen en straffen die betrekking hebben op het plaatsen in de
In de sanctiekaart stonden per gedraging maximale disciplinaire straffen, met het doel om het
sanctiebeleid in de verschillende PI’s meer te uniformeren.
54
DJI merkt in de wederhoorreactie op dat zij het sanctiebeleid en de daarover bestaande
jurisprudentie bij de RSJ als richtlijn aanhouden. Maatwerk leidt volgens hen niet tot willekeur maar tot
toetsbare afwegingen, waar de CvT en RSJ toezicht op houden.
55
TULP GW staat voor Tenuitvoerlegging Persoonsgebonden straffen en is één van de systemen die PI’s
gebruiken.
53

32

Doorlichting PPC’s

afzonderingsruimte. Of er wordt geëvalueerd en de wijze waarop, verschilt per
locatie. Zo heeft de ene locatie een middelen- en maatregelencommissie die alle
straffen en maatregelen evalueert, maakt de andere locatie overzichten en
jaarverslagen en evalueren andere locaties in het geheel niet. Op één locatie
evalueert de CvT jaarlijks of er opvallendheden zijn.
De CvT wordt altijd geïnformeerd wanneer een gedetineerde patiënt langer dan 24
uur in de afzonderingsruimte wordt geplaatst. De wijze waarop dat gebeurt
verschilt per locatie, via een logboek dat de maandcommissaris moet aftekenen of
in een digitaal systeem waarin alle ordemaatregelen worden geregistreerd. De CvT
toetst de opgelegde maatregelen en straffen ook op redelijkheid en billijkheid.

Oordeel
De Inspectie constateert dat op alle locaties het opleggen van een straf of
maatregel aan een gedetineerde patiënt, maatwerk is. Alle locaties spannen zich in
om, indien mogelijk, een maatregel op te leggen in plaats van een straf en om deze
vervolgens zo kort mogelijk te laten duren. Het bieden van maatwerk waarbij
rekening wordt gehouden met de onmogelijkheden en mogelijkheden van de
gedetineerde patiënt vindt de Inspectie een goede ontwikkeling. Echter ziet zij een
risico in het principe van rechtsgelijkheid. Doordat er sprake is van maatwerk en er
geen vaste uitgangspunten zijn geformuleerd en vastgelegd, bestaat het risico op
willekeur en rechtsongelijkheid. De Inspectie onderschrijft hiermee het standpunt
dat de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (hierna: RSJ) in zijn
advies ‘Disciplinair straffen en afzonderen in detentie’ inneemt, namelijk om beleid
op te stellen over disciplinair straffen en afzonderen in detentie. 56
De Inspectie vindt het daarnaast wenselijk dat alle straffen en maatregelen worden
geëvalueerd zodat er lering uit kan worden getrokken. Dit gebeurt nu niet overal.

3.7

Beklag

Algemene norm
De beklag- en bemiddelingsregeling voldoet aan de eisen en functioneert naar
behoren.
De inrichting voldoet hieraan als:
•

•

•
•

In de huisregels is beschreven op welke wijze gedetineerde patiënten in
verweer kunnen komen tegen een door of namens de directeur genomen
beslissing.
In de huisregels is vermeld hoe gedetineerde patiënten in contact kunnen
komen met de CvT en/of de maandcommissaris 57 dan wel met de
beroepscommissie van de RSJ.
De beklagcommissie onverwijld wordt geïnformeerd over een ingediende
klacht en binnen vier weken na ontvangst uitspraak doet.
De inrichting per omgaande reageert op verzoeken van de CvT tot
toelichting op een ingediend beklag.

RSJ (2022). Disciplinair straffen en afzonderen in detentie, p. 8.
Eén locatie werkt met weekcommissarissen. Waar in het navolgende maandcommissaris staat, kan
ook weekcommissaris worden gelezen.

56
57

33

Doorlichting PPC’s

Bevindingen
Alle locaties hebben in de huisregels beschreven op welke wijze gedetineerde
patiënten in verweer kunnen komen tegen een door of namens de directeur
genomen beslissing en hoe zij in contact kunnen komen met de CvT en/of de
maandcommissaris dan wel met de beroepscommissie van de RSJ. Medewerkers
geven aan dat het mogelijk niet voor alle gedetineerde patiënten duidelijk is hoe de
procedure rondom in beklag gaan in de praktijk werkt. Enkele gedetineerde
patiënten gaven ook aan dat zij terughoudend zijn met het indienen van klachten
omdat zij dit niet durven of omdat ze de procedure niet begrijpen.
De ingediende klachten komen rechtstreeks bij de CvT terecht. Dit gebeurt op
verschillende manieren. Gedetineerde patiënten kunnen beklagformulieren in een
brievenbus deponeren. Deze formulieren worden dan bij de CvT afgeleverd.
Gedetineerde patiënten kunnen ook via de maandcommissaris contact zoeken met
de CvT. Ook kunnen zij contact opnemen met het secretariaat van de CvT. Het lukt
de CvT’s niet altijd om binnen vier weken uitspraak te doen. Er ontstonden volgens
de CVT achterstanden door corona en omdat inrichtingen niet altijd per
ommegaande op klachten reageren. Ook is het soms lastig om zittingen te plannen
binnen de gestelde termijn doordat gedetineerde patiënten in toenemende mate
gebruik maken van advocaten en er bij het plannen van de zitting rekening
gehouden dient te worden met de agenda van de advocaat. De CvT doet zowel
mondeling als schriftelijk uitspraak, dat verschilt per locatie. De samenwerking
tussen de directies van de vier locaties en de CvT wordt door beide partijen als
goed ervaren. De directies werken mee aan verzoeken van de CvT en informeren
hen over ontwikkelingen binnen de inrichting.
Naast het indienen van een beklag is het sinds 1 januari 2021 ook mogelijk voor
gedetineerde patiënten om een grief in te dienen. Een klacht kan enkel gaan over
een door of namens de directeur genomen beslissing. Met een grief kan de
gedetineerde patiënt verzoeken te bemiddelen over de wijze waarop de directeur,
of namens de directeur een medewerker, zich heeft gedragen of een zorgplicht
heeft vervuld. Met de komst van deze vorm van bemiddeling is de beklagprocedure
gewijzigd. De CvT’s ervaren dat dit meer werk oplevert voor de CvT en de
procedure voor de gedetineerde patiënt ingewikkelder is geworden.

Oordeel
De Inspectie concludeert dat de beklag- en bemiddelingsregeling aan de eisen
voldoet en naar behoren functioneert. In het bovenstaande constateerde de
Inspectie al dat de huisregels niet voor elke gedetineerde patiënt even goed
toegankelijk zijn. Wanneer gedetineerde patiënten enkel via de huisregels worden
geïnformeerd over de (gewijzigde) beklagprocedure en zijn/haar mogelijkheden
hierin, is mogelijk niet elke gedetineerde patiënt hiervan op de hoogte. De Inspectie
vindt dit onwenselijk. Mede als gevolg van corona wordt niet altijd de gestelde
termijn behaald om binnen vier weken uitspraak te doen wanneer een gedetineerde
patiënt in beklag gaat. De Inspectie is van oordeel dat de wettelijke beslistermijn
nageleefd dient te worden. Ook wordt de gedetineerde patiënt afhankelijk van het
PPC waar hij/zij verblijft op verschillende wijze over de uitspraak geïnformeerd. De
Inspectie vindt het wenselijk dat gedetineerde patiënten altijd een schriftelijke

34

Doorlichting PPC’s

uitspraak ontvangen die zij als naslagwerk kunnen gebruiken. Een mondelinge
toelichting op de uitspraak ziet de Inspectie als meerwaarde.

3.8

Vrouwen in het PPC

Algemene norm
De inrichting houdt rekening met de positie van vrouwelijke gedetineerde
patiënten.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•
•
•

•

Vrouwelijke en mannelijke gedetineerde patiënten gescheiden van elkaar
worden ondergebracht.
Er vrouwelijke medewerkers werkzaam zijn op de afdelingen waar
vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven.

De inrichting beschikt over beleid dat ziet op de invulling van de positie van
vrouwelijke gedetineerde patiënten.
Vrouwelijke gedetineerde patiënten die zwanger zijn, borstvoeding geven of
met een kind in de inrichting verblijven niet in afzondering worden
geplaatst.
Er specifieke zorg kan worden geboden aan vrouwelijke gedetineerde
patiënten die zwanger zijn. Indien mogelijk bevallen zwangere gedetineerde
patiënten niet in de inrichting. Voor de gevallen waarin dit niet mogelijk is,
beschikt de inrichting over de noodzakelijke faciliteiten om de benodigde
zorg te kunnen bieden aan de gedetineerde patiënt en haar kind.

Bevindingen
Op twee van de vier locaties worden ook vrouwelijke gedetineerde patiënten
geplaatst. Daartoe is een aantal afdelingen ingericht waar enkel vrouwelijke
gedetineerde patiënten verblijven. Daarnaast zijn er ook een aantal gemengde
afdelingen waar mannelijke en vrouwelijke gedetineerde patiënten tezamen kunnen
worden geplaatst. Gedetineerde patiënten hebben hier wisselende ervaringen mee,
sommigen ervaren dit als prettig en anderen juist niet. De plaatsing op een
gemende afdeling wordt vooral gedaan in het kader van de gebruikelijke werkwijze
in de geestelijke gezondheidszorg (hierna: GGZ). Met het plaatsen van
transgenders wordt op de locaties wisselend omgegaan, soms vindt plaatsing plaats
op basis van formeel geslacht en soms vindt plaatsing plaats op basis van de fase
van transitie, dit is altijd maatwerk.
Op zowel de afdelingen waar enkel vrouwelijke gedetineerde patiënten verblijven,
als ook op de gemengde afdelingen, zijn vrouwelijke ZBIW’ers in het team
werkzaam. Er wordt bij het opstellen van het dienstrooster geen rekening gehouden
met het inplannen van vrouwelijke ZBIW’ers of mannelijke ZBIW’ers. Hierdoor kan
het voorkomen dat er tijdens een dienst of op een dag, geen vrouwelijke ZBIW’ers
op de afdeling aanwezig zijn. Specifieke handelingen, zoals visiteren en fouilleren,
gebeuren zoveel mogelijk door iemand van hetzelfde geslacht. Wanneer een
vrouwelijke gedetineerde patiënt gevisiteerd of gefouilleerd moet worden en er is
op dat moment geen vrouwelijke medewerker in dienst, dan wordt een
medewerkster van een andere afdeling gevraagd om dit te doen.

35

Doorlichting PPC’s

De Inspectie ontving van één van de twee locaties waar vrouwelijke gedetineerde
patiënten verblijven een beleidsdocument ten behoeve van de behandeling van
forensisch psychiatrische vrouwen. Aan het omgaan met vrouwelijke gedetineerde
patiënten kan aandacht worden besteed in het kader van casuïstiekbespreking of
deskundigheidsbevordering. Medewerkers van het PPC worden niet specifiek
getraind of opgeleid in het werken met vrouwelijke gedetineerde patiënten. Dit
wordt door de medewerkers niet gemist. Zij geven wel aan dat het werken met
vrouwelijke gedetineerde patiënten andere vaardigheden vraagt dan het werken
met mannelijke gedetineerde patiënten.
Het komt weinig voor dat er vrouwelijke gedetineerde patiënten zwanger zijn,
borstvoeding geven of met een kind in het PPC verblijven. De Inspectie ontving
geen beleid dat voorschrijft wat de handelwijze is indien een gedetineerde patiënt
zwanger is, borstvoeding geeft of met een kind in de inrichting verblijft. Uit de
gesprekken blijkt dat er maatwerk wordt geboden en een gedetineerde patiënte
kan worden overgeplaatst naar een andere inrichting voor vrouwen of naar het
Justitieel Centrum voor Somatische Zorg.

Oordeel
De Inspectie is van oordeel dat de PPC’s in beperkte mate voldoen aan de normen
die zien op de positie van vrouwelijke gedetineerde patiënten. De Inspectie
concludeert dat in afwijking van de wettelijke norm mannelijke en vrouwelijke
gedetineerde patiënten niet gescheiden van elkaar worden geplaatst. Er zijn
gemengde afdelingen ingericht waar mannelijke en vrouwelijke gedetineerde
patiënten gezamenlijk verblijven. Hoewel dit in lijn is met de zorg zoals deze ook in
het GGZ wordt geboden en er geen signalen zijn dat dit tot incidenten leidt, ziet de
Inspectie wel een risico. Het doet een beroep op de risico-taxatie van het personeel
om goed in te schatten of mannelijke en vrouwelijke gedetineerde patiënten bij
elkaar geplaatst kunnen worden en zich daar bovendien prettig bij voelen.
Het werken met vrouwelijke gedetineerde patiënten vraagt andere vaardigheden
van medewerkers dan het werken met mannelijke gedetineerde patiënten.
Desondanks worden medewerkers hier niet specifiek in opgeleid of getraind. Ook is
er maar in beperkte mate beleid voorhanden waarin wordt ingegaan op de invulling
van de positie van vrouwelijke gedetineerde patiënten Hierdoor ontstaat het risico
dat medewerkers onvoldoende toegerust zijn om voldoende rekening te houden
met de positie van vrouwelijke gedetineerde patiënten. Ook ziet de Inspectie een
risico in de invulling van de bezetting op de afdelingen waar vrouwelijke
gedetineerde patiënten verblijven. In de huidige situatie kan het voorkomen dat er
geen vrouwelijke medewerker aanwezig is op een afdeling waar vrouwelijke
gedetineerde patiënten verblijven. De Inspectie acht het noodzakelijk dat er
dagelijks ZBIW’ers op de leefafdeling werkzaam zijn die hetzelfde geslacht hebben
als gedetineerde patiënten die op die afdeling verblijven.
Ten tijde van het schrijven van dit rapport is de Inspectie bezig met een onderzoek
naar grensoverschrijdend gedrag richting vrouwelijke gedetineerden door
medewerkers in PI Nieuwersluis, een penitentiaire inrichting voor vrouwelijke
gedetineerden. De resultaten van dit onderzoek bieden mogelijk ook
aanknopingspunten voor de PPC’s waar vrouwelijke gedetineerde patiënten
verblijven om hun beleid en taakuitvoering kritisch onder de loep te nemen.

36

Doorlichting PPC’s

4. Omgang met gedetineerde patiënten
Dit hoofdstuk gaat nader in op de omgang met gedetineerde patiënten. Hiervoor
hanteert de Inspectie drie criteria: intake, screening en selectie, bejegening en
rapportage en documentatie.
De Inspectie begint dit hoofdstuk met haar conclusie en gaat daarna per criterium
in op de algemene norm, haar bevindingen en haar oordeel.
De PPC’s voldoen geheel aan de normen die worden gesteld aan de
omgang met gedetineerde patiënten. Gedetineerde patiënten worden
bij binnenkomst gescreend op zorgbehoeften, veiligheids- en
beheersrisico’s. Medewerkers bejegenen gedetineerde patiënten op
een respectvolle en humane wijze. De Inspectie wijst hierbij wel op
het belang van het mentoraat en de instelling van een
patiëntencommissie. Bijzonderheden met betrekking tot
gedetineerde patiënten worden gerapporteerd, geregistreerd en
multidisciplinair uitgewisseld, wel gebeurt dit op verschillende
manieren. De Inspectie vindt het van belang dat de PPC’s zoveel
mogelijk eenduidig werken en ten minste dezelfde termijnen
hanteren.
De Inspectie heeft van alle PPC’s een duidelijk signaal ontvangen ten
aanzien van de plaatsing van gedetineerde patiënten met een grotere
zorgbehoefte dan waar het PPC voor wordt gefinancierd en waar zij
op is toegerust. Hoewel de plaatsing van gedetineerde patiënten
geen onderdeel is van dit onderzoek, hecht de Inspectie er wel
waarde aan om te benadrukken dat PPC’s gefinancierd moeten
worden voor hun opdracht. Indien de financiering niet toereikend is,
dan dient de opdracht die zij krijgen nader te worden bezien.

4.1

Intake, screening en selectie

Algemene norm
De inrichting screent de gedetineerde patiënt bij binnenkomst op zorgbehoeften,
veiligheids- en beheersrisico’s.
De inrichting voldoet hieraan als:
•

•
•
•

Er bij plaatsing van gedetineerde patiënten in een PPC, indien van
toepassing, rapportages van het psychomedisch overleg van de zendende
inrichting, waaronder de gegevens verkregen uit de standaard
intakeprocedure Intake, Screening en Selectie als uitgangspunt worden
genomen voor de verdere indicatiestelling en de opstelling van de
behandelplannen.
Er een somatische intake door de medische dienst plaatsvindt.
Er een intake met de regiebehandelaar plaatsvindt. Na kennismaking wordt
een eerste voorlopig behandelplan opgesteld.
Er een risicoscreening plaatsvindt.

37

Doorlichting PPC’s

•

•

•

Er een afdelingsintake plaatsvindt. Tijdens de afdelingsintake maakt de
gedetineerde patiënt kennis met de mentor, worden de huisregels uitgelegd
en wordt verteld wat de gedetineerde patiënt kan verwachten.
De regiebehandelaar (eind)verantwoordelijk is voor het intakeproces, voor
het stellen van de diagnose zorgt en samen met de gedetineerde patiënt
een (voorlopig)behandelplan opstelt. De regiebehandelaar heeft hiervoor
direct contact met de gedetineerde patiënt.
De regiebehandelaar zorgt dat de intakegegevens en het (voorlopige)
behandelvoorstel worden besproken in het multidisciplinair team.

Bevindingen
De PPC’s ervaren de informatie die beschikbaar is wanneer een gedetineerde
patiënt vanuit de rechtbank of het politiebureau wordt geplaatst, als summier. Ook
is deze informatie vaak laat beschikbaar. Het wordt als lastig ervaren dat, wanneer
gedetineerde patiënten na 17.00 worden geplaatst, de Divisie Individuele Zaken 58
van DJI, niet meer bereikbaar voor eventuele vragen. Op één locatie komt het
meerdere malen per jaar voor dat een gedetineerde patiënt door de politie
rechtstreeks naar de PI wordt gebracht zonder onderliggende stukken. Achteraf
moet dan het papierwerk in orde worden gemaakt. Er zijn afspraken gemaakt met
onder meer de rechtbanken, de politie en het Nederlands Instituut voor Forensische
Psychiatrie en Psychologie over de wijze van informatieoverdracht.
Alle gedetineerde patiënten krijgen een somatische intake door de medische dienst.
Het beleid schrijft voor dat dit binnen 24 uur gebeurt. Alle gedetineerde patiënten
krijgen een intake met een behandelaar. In de meeste situaties wordt dit binnen 24
uur gedaan door een behandelcoördinator. Na kennismaking wordt een initieel
behandelplan opgesteld. Tevens vindt er een risicoscreening plaats. Hiervoor wordt
de zogenaamde HKT-r gebruikt als instrument. Op de locaties waar ook vrouwelijke
gedetineerde patiënten worden geplaatst, wordt gebruikt gemaakt van een
aanvullend risico-instrument voor vrouwelijke gedetineerde patiënten, de HKT-r
FAM. Op één locatie werd vanwege het schrappen van het avondprogramma,
dagelijks een aanvullende risicotaxatie gemaakt van alle gedetineerde patiënten.
Dit om inzicht te krijgen in risico’s waarmee rekening gehouden moest worden toen
gedetineerde patiënten voor lange tijd achtereen werden ingesloten. De ZBIW’ers
van alle locaties zijn geschoold in het afnemen van de HKT-r. Uit de gesprekken
blijkt dat sommige ZBIW’ers het scoren van HKT-r items als administratieve last
ervaren.
Alle gedetineerde patiënten krijgen een intake op de afdeling. De termijnen
waarbinnen deze afdelingsintake plaatsvindt zijn niet overal gelijk. De intake
gebeurt zoveel mogelijk door de mentor van de gedetineerde patiënt. Tijdens de
intake worden huisregels uitgelegd en wordt verteld wat de gedetineerde patiënt
kan verwachten van diens verblijf in het PPC.
De (regie)behandelaar is verantwoordelijk voor het intakeproces, waaronder het
stellen van de (voorlopige) diagnose en het opstellen van een (voorlopig)
behandelplan. Tijdens het intake proces is er sprake van direct contact tussen de
58
De Divisie Individuele Zaken valt onder het hoofdkantoor van de DJI en is verantwoordelijk voor de
plaatsing van justitiabelen op de juiste plaats en op het juiste moment.

38

Doorlichting PPC’s

gedetineerde patiënt en de behandelaar. Indien mogelijk wordt het (voorlopig)
behandelplan met de gedetineerde patiënt besproken. De (regie)behandelaar zorgt
er daarnaast voor dat de intakegegevens en het (voorlopig) behandelplan
multidisciplinair worden besproken. Dat gebeurt in de behandelplanbespreking.
Daarnaast worden door de inwerkingtreding van de wet Straffen en Beschermen
(hierna: wet SenB) gedetineerde patiënten op het PPC sinds enkele maanden ook in
het multidisciplinair overleg (hierna: MDO) besproken.
De gedetineerde patiënten die op het PPC worden geplaatst worden geïndiceerd op
zorgzwaarte D/E (niet-crisis) of F/G (crisis). Een gedetineerde patiënt met
zorgzwaarte F/G vraagt meer zorg, begeleiding en beveiliging dan een gedetineerde
patiënt op zorgzwaarte D/E en kost dus ook meer geld. Alle locaties hebben meer
D/E bedden dan F/G bedden, echter komen er steeds meer gedetineerde patiënten
die op zorgzwaarte F/G worden geïndiceerd.
Wet Straffen en Beschermen
Op 1 juli 2021 trad de wet SenB in werking. Hierdoor werd het voor elke
gedetineerde nodig een detentie en re-integratie (hierna: D&R)-plan op te
stellen. In het D&R-plan worden de re-integratiedoelen omschreven en staan
de acties die nodig zijn om deze doelen te bereiken. Het D&R-plan wordt met
regelmaat besproken in het MDO.
Het opstellen van een D&R-plan was al gebruikelijk binnen het reguliere
gevangeniswezen, maar in veel mindere mate op het PPC. Daar lag de focus
primair op het behandelplan. Deze werd besproken in de
behandelplanbespreking. Sinds de inwerkingtreding van de wet SenB dienen
ook gedetineerde patiënten te beschikken over een D&R-plan. Ook heeft het
MDO zijn intrede gedaan op het PPC.

Oordeel
De Inspectie constateert dat de PPC’s de gedetineerde patiënten bij binnenkomst
screenen op zorgbehoeften, veiligheids- en beheersrisico’s. De informatieoverdracht
bij plaatsing vanuit de rechtbank of politiebureau van een gedetineerde patiënt in
het PPC behoeft nog aandacht. Hierdoor bestaat er bij binnenkomst in het PPC
mogelijk geen volledig beeld van een gedetineerde patiënt. De PPC’s gaan hier
goed mee om: risico’s worden gezien en daarop wordt geanticipeerd. Zo zijn er
afspraken gemaakt met onder meer de rechtbanken, politie en het Nederlands
Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie om de informatieoverdracht te
verbeteren.
De Inspectie hoort van alle PPC’s terug dat de zorgbehoefte van de meeste
gedetineerde patiënten die op het PPC binnenkomen, groter is dan waar het PPC
voor wordt gefinancierd en waar zij op zijn toegerust. De PPC’s hebben hiertoe een
claim ingediend. Als gevolg van de bezuinigingen bij DJI staat deze claim onder
druk (zie kader). De Inspectie heeft de zorgzwaarte van gedetineerde patiënten
niet onderzocht omdat dit geen onderdeel is van dit onderzoek. In algemene zin is
de Inspectie van oordeel dat de PPC’s, net als andere onderdelen van het
gevangeniswezen passend gefinancierd moeten worden voor hun opdracht. Indien
de financiering niet toereikend is, dan dient er nader gekeken te worden naar de

39

Doorlichting PPC’s

opdracht die zij krijgen. De Inspectie wijst in dit verband ook op het onderzoek dat
Andersson Elffers en Felix heeft uitgevoerd en waarin wordt gewezen op het belang
om duidelijkheid te creëren over de plek van de PPC’s in het forensische stelsel. 59
Bezuinigingen DJI
PricewaterhouseCoopers (hierna: PwC) verrichtte een onderzoek naar de
financierbaarheid van DJI. 60 In dit onderzoek concludeert PwC dat DJI kampt
met een financieel tekort van €201 miljoen in 2022 dat oploopt tot een tekort
van €398 miljoen in 2032. Om dit tekort weg te nemen beschrijven zij 27
besparingsopties.
In zijn brief 61 aan de Tweede Kamer van 23 september 2022 schrijft de
minister voor Rechtsbescherming dat er een structureel bedrag wordt
geïnvesteerd in DJI dat oploopt tot €170 miljoen vanaf 2026. Daarnaast
wordt er vanaf 2026 structureel een bedrag van €40 miljoen vrijgemaakt.
Hiermee groeit de begroting van DJI van €2,8 miljard in 2022 naar €3,1
miljard in 2027. Er resteert nog een tekort van €46 miljoen in 2024 en
structureel circa €23 miljoen.
De minister voor Rechtsbescherming treft maatregelen om dit tekort terug te
dringen. Ten aanzien van het gevangeniswezen geldt dat de huidige
capaciteit bevroren wordt op het huidige niveau. De minister voor
Rechtsbescherming gaf eerder aan dat er geen concessies worden gedaan als
het gaat om detentie en zorg voor de zwaarste doelgroepen, waaronder de
PPC’s 62. Omdat de PPC’s onderdeel zijn van het gevangeniswezen, heeft de
Inspectie zorg dat het feit dat DJI moet bezuinigen wel indirect effect heeft
op de PPC’s.

4.2

Bejegening

Algemene norm
De inrichting bejegent gedetineerde patiënten respectvol en humaan en motiveert
hen zich voor te bereiden op een aanvaardbaar maatschappelijk bestaan.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•

•

Medewerkers er blijk van geven gedetineerde patiënten respectvol en
humaan te behandelen.
Medewerkers er blijk van geven gedetineerde patiënten persoonsgericht te
bejegenen met het doel het behandelplan van gedetineerde patiënten te
realiseren.
De omgang met gedetineerde patiënten actief is, dat wil zeggen dat
medewerkers de gedetineerde patiënten aanspreken, wijzen op
(on)gewenst gedrag en de consequenties daarvan en ter zake rapporteren.
Daarbij maken ze gebruik van motiverende gespreksvoering.

Anderesson Elffers en Felix (2021). Onderzoek naar de plek van de Penitentiair Psychiatrische Centra
in het forensische stelsel.
60
PwC (2022). Onderzoek financierbaarheid DJI.
61
Brief van de minister voor Rechtsbescherming van 23 september 2022, 4223246.
62
Brief van de minister voor Rechtsbescherming van 1 september 2022, 4186457.
59

40

Doorlichting PPC’s

•
•
•
•
•

•
•

•

Gedetineerde patiënten door ZBIW’ers worden gestimuleerd om te werken
aan de doelen die zijn verwoord in het behandelplan.
Zij actief uitvoering geeft aan het mentorschap.
Medewerkers van de inrichting het resultaat van acties als gevolg van
vragen en verzoeken van gedetineerde patiënten – tijdig – terugkoppelen.
Medewerkers binnen tien minuten reageren op celoproepen van
(ingesloten) gedetineerde patiënten.
Gedetineerde patiënten met een risico op zelfdestructief gedrag kunnen op
last van de directeur continu geobserveerd worden (door middel van
camera’s) of ten minste ieder uur fysiek worden gecontroleerd.
Er geen sprake is van discriminatie en, mocht hier wel sprake van zijn, de
medewerkers van de inrichting hier actief tegen optreden.
De gewenste omgangscultuur op de afdelingen regelmatig
gespreksonderwerp is in het werkoverleg op de afdelingen en met
leidinggevenden.
De directeur of zijn plaatsvervanger met (een vertegenwoordiging van)
gedetineerde patiënten maandelijks regelmatig overleg voert over de gang
van zaken op het PPC.

Bevindingen
Medewerkers geven er blijk van gedetineerde patiënten respectvol en humaan te
behandelen. Gedetineerde patiënten omschrijven ZBIW’ers als sociaal, begripvol en
vriendelijk. Andere disciplines, zoals casemanagers en leden van de CvT zijn ook
positief over het contact tussen ZBIW’ers en gedetineerde patiënten. Zij
omschrijven ZBIW’ers als respectvol, betrokken en kundig.
Medewerkers in het PPC stemmen hun bejegening van, en omgang met,
gedetineerde patiënten af op de behoefte en het niveau van de gedetineerde
patiënt. Zij omschrijven dit als maatwerk. Het behandelplan en adviezen vanuit de
behandeldriehoek bieden input voor het afstemmen van de bejegening op de
gedetineerde patiënt.
ZBIW’ers gaan bij het signaleren van ongewenst gedrag eerst in gesprek met de
gedetineerde patiënt over diens gedrag alvorens een rapport te schrijven. Zij
kunnen hiervoor gebruik maken van de techniek van motiverende gespreksvoering,
alle medewerkers zijn hierin opgeleid. Hoewel de techniek nog wel wordt gebruikt,
wordt deze opleiding niet meer op alle locaties actief aangeboden.
Op de crisisafdeling op één locatie na, werken alle PPC’s met het mentoraat. Elke
gedetineerde patiënt heeft een mentor en een schaduwmentor. In beginsel is het
mentoraat gekoppeld aan een celnummer. Hier kan vanaf geweken worden
wanneer dat in het belang van de medewerkers of de gedetineerde patiënt is. De
mentor heeft een belangrijke rol in het monitoren van de doelen in het
behandelplan. De mentor stelt hiertoe een begeleidingsplan en een signaleringsplan
op waarmee gedetineerde patiënten worden gestimuleerd om te werken aan de
doelen uit hun behandelplan. De mentor houdt zich verder bezig met
mentorgesprekken, verslaglegging, regelen van praktische zaken zoals BZT en het
onderhouden van contact met de casemanager. De mentor is het eerste
aanspreekpunt voor een gedetineerde patiënt bij vragen en/of verzoeken. Zij
nemen de vragen en/of verzoeken mee in hun overleg en koppelen hierover terug

41

Doorlichting PPC’s

aan de gedetineerde patiënt. De meerderheid van de gedetineerde patiënten is
tevreden over zijn/haar mentor. Zij ervaren dat ze bij hun mentor terecht kunnen
met hun vragen en problemen en omschrijven hun mentor als behulpzaam. Enkele
gedetineerde patiënten gaven aan niet te weten wie hun mentor is of zij gaven aan
dat hun mentor weinig voor hen doet.
Op enkele afdelingen vindt wekelijks een overleg plaats tussen de medewerkers en
de gedetineerde patiënten. Dit overleg biedt gedetineerde patiënten de
mogelijkheid om vragen en verzoeken in te brengen en biedt medewerkers de
mogelijkheid gedetineerde patiënten te informeren over de ontwikkelingen op de
afdeling. Op twee locaties is een patiëntencommissie ingesteld, op twee locaties is
deze er niet. Op één locatie is dat het gevolg van de korte verblijfsduur en de mate
van crisis van gedetineerde patiënten die daar verblijven.
Op alle locaties wordt er gewerkt met een intercomsysteem waarmee gedetineerde
patiënten vanuit hun cel een oproep kunnen doen. Het beleid schrijft voor dat er
binnen 10 minuten wordt gereageerd op een celoproep.
Alle locaties beschikken over afzonderingscellen waarbij cameraobservatie mogelijk
is. Daarnaast zijn er op twee locaties ook op de leefafdeling enkele cellen uitgerust
met een camera.
In de huisregels wordt aandacht besteed aan het verbod op discriminatie en
ongewenste omgangsvormen. De gewenste omgangsvormen en –cultuur en
onderlinge samenwerking kunnen onderwerp van gesprek zijn in werkoverleggen.
Deze thema’s staan niet vast op de agenda. Daarnaast wordt het besproken in één
op één contacten tussen leidinggevende en medewerker.
De FHIC-methodiek neemt een belangrijke positie in als het gaat om de bejegening
van gedetineerde patiënten (zie kader). De Inspectie ontving hier desgevraagd ook
ondersteunende beleidsstukken voor. Niet alle vier de locaties zijn even ver met het
implementeren van deze methodiek. Op één locatie heeft de pilot gedraaid waarna
de FHIC daadwerkelijk is omarmd en geborgd. Medewerkers op deze locatie zien de
voordelen in van de methodiek, zijn enthousiast en dragen het belang uit. Op de
verschillende locaties wordt waar mogelijk deze methodiek gebruikt. De FHICmethodiek is grotendeels toepasbaar, maar de gebouwelijke omstandigheden zijn
hierbij wel een randvoorwaarde.
High en intensive care uit forensisch perspectief
Op de acute psychiatrie afdelingen in de reguliere GGZ wordt gebruikt
gemaakt van het werkboek HIC (High en Intensive Care). Dit werkboek richt
zich op reguliere psychiatrische patiënten. Forensische patiënten zoals deze
op het PPC verblijven vormen een aparte groep. Voor hen is het FHIC
werkboek ‘High en Intensive Care uit Forensisch perspectief’ ontwikkeld. 63
Hierin wordt gesteld dat forensische patiënten een ernstige psychiatrische
aandoening hebben die mede hierdoor komen tot het plegen van een delict
en ernstig gevaar veroorzaken voor de samenleving. Ook is er een groep
63

Kwaliteit forensische zorg (2020). FHIC werkboek. High en Intensive Care uit forensisch perspectief.

42

Doorlichting PPC’s

forensische patiënten die een psychiatrische ziekte heeft van matige ernst
maar die wel een combinatie van problemen heeft die hen tot gevaarlijk
gedrag brengt. Zorg binnen de FHIC is erop gericht de veiligheid van de
forensische patiënt en diens omgeving op een humane wijze te vergroten en
de crisis te stabiliseren.
Hoewel niet alle onderdelen uit het FHIC-werkboek toepasbaar zijn binnen
een PI, worden sommige onderdelen en principes daar waar mogelijk wel
toegepast op het PPC.

Oordeel
De Inspectie constateert dat gedetineerde patiënten op een respectvolle en humane
wijze worden bejegend. De FHIC-methodiek draagt hier zeker aan bij. Ook het
hebben van een mentor en een vertegenwoordiging in een patiëntencommissie
dragen bij aan de positie van de gedetineerde patiënt. De Inspectie vindt het
daarom van belang dat er op elke afdeling van elk PPC wordt gewerkt met
mentoraat en dat de mentor ook met regelmaat in gesprek gaat met gedetineerde
patiënten. Daarnaast vindt de Inspectie het van belang elk PPC streeft naar de
inrichting van een patiënten commissie.
De Inspectie heeft op basis van de opgehaalde informatie niet vast kunnen stellen
of celoproepen altijd binnen 10 minuten worden beantwoord. Daarnaast heeft de
Inspectie onvoldoende informatie opgehaald over het actief optreden tegen
discriminatie. Ze onthoudt zich op deze punten van een oordeel.

4.3

Rapportage en documentatie

Algemene norm
Bijzonderheden met betrekking tot gedetineerde patiënten worden in de inrichting
consciëntieus gerapporteerd, geregistreerd en multidisciplinair uitgewisseld.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
•
•

•

•
•

Gedetineerde patiënten in de derde week na binnenkomst over een
multidisciplinair vastgesteld behandelplan beschikken.
Er met regelmaat een behandelplanbespreking plaatsvindt.
De regiebehandelaar er zorg voor draagt dat besluitvorming op cruciale
momenten in de behandeling plaatsvindt en in het multidisciplinair team
wordt afgestemd en getoetst. Dit is tenminste bij wijzigingen in het
behandelplan, ontslag van de gedetineerde patiënt of een (dreigende)
crisis. De regiebehandelaar zorgt er ook voor dat de gedetineerde patiënt
hierbij betrokken is en dat de beslissingen worden gedocumenteerd.
Bij wisseling van regiebehandelaar de overdragende regiebehandelaar
verantwoordelijk is voor een goede overdracht van alle gemaakte afspraken
en deze vastlegt in het digitale patiëntdossier.
De ZBIW’er/mentor zowel mondeling als schriftelijk rapporteert over de
gedetineerde patiënten van zijn afdeling.
Er controle plaatsvindt op tijdigheid, volledigheid en kwaliteit van de
rapportage en dossiervoering.

43

Doorlichting PPC’s

•

De penitentiaire dossiers insluitingstukken en overige voorgeschreven
documenten bevatten.

Bevindingen
De vier locaties hanteren verschillende termijnen waarbinnen een eerste
behandelplan moet worden opgesteld. Dit varieert van twee weken na binnenkomst
tot zes weken na binnenkomt. Op alle locaties vindt vervolgens met regelmaat een
behandelplanbespreking plaats. De frequentie waarop deze plaatsvindt hangt af van
onder meer van de detentieduur van de gedetineerde patiënt en of deze al dan niet
op een crisisafdeling verblijft. Op de meeste locaties wordt een frequentie van eens
in de zes weken gehanteerd. Naast de behandelplanbespreking vindt er ook een
MDO plaats, zoals dit ook binnen het reguliere gevangeniswezen plaatsvindt. Het is
de respondenten niet altijd duidelijk hoe deze overleggen zich tot elkaar verhouden
en wat in welk overleg dient te worden besproken. Tijdens de
behandelplanbespreking vindt er besluitvorming over de behandeling plaats en
worden ook wijzigingen in de behandeling besproken. Waar mogelijk worden de
gedetineerden patiënt hierbij betrokken.
ZBIW’ers rapporteren dagelijks in het elektronisch patiëntendossier (hierna: EPD)
over gedetineerde patiënten en wat ze hebben waargenomen. Ook wordt er sinds
de invoering van de wet SenB dagelijks in het D&R-plan gerapporteerd. In het D&Rplan mag enkel feitelijke informatie worden gerapporteerd en geen
behandelinhoudelijke informatie zoals in het EPD wel mag. Dit wordt door de
ZBIW’ers als een dubbele en hoge administratieve last ervaren. Er vindt controle
plaats op tijdigheid, volledigheid en kwaliteit van de rapportage en dossiervoering,
echter wordt dit per locatie anders vormgegeven. Zo wordt op één locatie het EPD
maandelijks door de juridisch medewerker gecontroleerd op rechtmatigheid en
vindt de inhoudelijke controle plaats door de behandelcoördinator. Er vindt nog
geen controle plaats van de D&R-plannen. Op een andere locatie worden
maandelijks steekproefsgewijs vijf dossiers gecontroleerd, de opbrengst hiervan
wordt teruggekoppeld aan het afdelingshoofd en de behandelcoördinator. Op weer
een andere locatie controleert het afdelingshoofd of er in de D&R-plannen en in het
EPD wordt gerapporteerd. De psycholoog controleert maandelijks steekproefsgewijs
10 dossiers op inhoud. Op de vierde locatie voeren de quality controllers regelmatig
dossiercontroles uit op inhoud en volledigheid en is in een team een ZBIW’er
aangewezen te zijn om zicht te houden op de rapportages in dat team.
Normaal gesproken (voor de coronaperiode) werd er met vroege en late diensten
gewerkt en bestond er tussen beide diensten een overlap. Tijdens deze overlap
vond er een mondelinge overdracht plaats. Als gevolg van corona vonden deze
overdrachten in mindere mate of geheel niet plaats, waardoor er minder of geen
informatie over gedetineerde patiënten werd gedeeld bij wisseling van diensten.
De penitentiaire dossiers die de Inspectie inzag, bevatten alle insluitingsstukken en
overige voorgeschreven documenten. Op alle locaties werken medewerkers met
een kwaliteitshandboek, waar per dienstvak alle relevante informatie voor de
medewerkers in staat om hun werk uit te voeren. Het kwaliteitshandboek staat op
een centrale plek en is makkelijk vindbaar. De revisie en controle hier op gebeurt
door de quality controllers.

44

Doorlichting PPC’s

Oordeel
De Inspectie constateert dat bijzonderheden met betrekking tot gedetineerde
patiënten in de inrichting consciëntieus worden gerapporteerd, geregistreerd en
multidisciplinair worden uitgewisseld. De Inspectie stelt hierbij vast er wel
verschillen bestaan in de werkwijzen van PPC’s en dat zij niet dezelfde termijnen
voor bijvoorbeeld het opstellen van een behandelplan hanteren. 64 In het kader van
eenduidigheid vindt de Inspectie het van belang dat in elk PPC ten minste dezelfde
termijnen gehanteerd worden.
De Inspectie heeft tijdens het onderzoek onvoldoende informatie opgehaald om te
kunnen vaststellen hoe besluiten over en wijzigingen in de behandeling worden
gedocumenteerd. Noch heeft de Inspectie op basis van haar bevindingen zicht op
hoe de procedure wordt vormgegeven wanneer er een wisseling van
regiebehandelaar plaatsvindt. De Inspectie onthoudt zich op deze punten daarom
van een oordeel.

DJI heeft in de wederhoorreactie aangegeven dat inmiddels overal dezelfde termijnen worden
gehanteerd voor het opstellen van het behandelplan.

64

45

Doorlichting PPC’s

5. Interne veiligheid
Dit hoofdstuk gaat nader in op de interne veiligheid binnen de PPC’s. Hiervoor
hanteert de Inspectie drie criteria: preventie en beheersing van incidenten,
agressiebeheersing en drugsontmoediging.
De Inspectie begint dit hoofdstuk met haar conclusie en gaat daarna per criterium
in op de algemene norm, haar bevindingen en haar oordeel.
De PPC’s voldoen niet volledig aan de normen die aan hen worden
gesteld op het gebied van interne veiligheid. Dit heeft deels te maken
met de impact van corona en de maatregelen die als gevolg daarvan
werden getroffen. Zo was de invloed van corona merkbaar op de
personele bezetting, waardoor op één locatie niet altijd een
verantwoorde verhouding tussen het aantal ZBIW’ers en het aantal
gedetineerde patiënten kon worden gerealiseerd. Ook konden
trainingen en opleidingen op het gebied van onder meer BHV, IBT en
omgaan met geweld veelal niet doorgaan. Daarnaast vonden BHVoefeningen niet of in mindere mate plaats. Tijdens de coronaperiode
werd er op de meeste locaties minder toezicht gehouden ten aanzien
van bezoek. Door de aanwezigheid van plexiglas in de bezoekzaal
werd dit minder nodig geacht. Hoewel de Inspectie risico’s ziet in de
personele bezetting en het niet doorgaan van oefeningen en
opleidingen/trainingen, heeft zij begrip voor de omstandigheid dat
PPC’s zich moesten conformeren aan de situatie die door corona
ontstond. Hierbij waren zij deels ook afhankelijk van andere partijen,
zoals het OI voor het aanbieden van opleidingen/trainingen. Voor de
PPC’s was er primair sprake van overmacht.
Het niet voldoen aan de gestelde normen is echter niet volledig te
wijten aan corona. Zo worden niet op elke locatie BHV-oefeningen
gehouden met gedetineerde patiënten en is niet elke executieve
medewerker op de hoogte hoe te handelen in geval van een
calamiteit. In het kader van de veiligheid in de inrichting vindt de
Inspectie dit onwenselijk. Zowel gedetineerde patiënten als
medewerkers dienen op de hoogte te zijn van de handelwijze in geval
van een calamiteit. De Inspectie vindt het daarnaast onwenselijk dat
ten tijde van het onderzoek drie van de vier IBT’s niet volledig
voldoen aan de door DJI gestelde eisen en dat twee locaties geen
volledige geweldsinstructie hebben. Naar het oordeel van de
Inspectie dient al het executieve personeel er volledig van op de
hoogte te zijn, wie wanneer bevoegd is tot het gebruik van welk
geweld(smiddel) om onjuiste toepassing van geweld(smiddelen) te
voorkomen.
De Inspectie ziet op de PPC’s weinig gevoel voor urgentie voor het
uitvoeren van uitgebreide (cel)controles, spitacties en de inzet van
de LBB hierbij. De Inspectie constateert dat de focus van de PPC’s

46

Doorlichting PPC’s

primair ligt op zorg en niet op veiligheid. De Inspectie begrijpt de
bijzondere positie die PPC’s hebben binnen het gevangeniswezen,
maar is van oordeel dat naast zorg, ook veiligheid een primaire focus
dient te zijn. PPC’s hebben binnen het gevangeniswezen, maar is van
oordeel dat naast zorg, ook veiligheid een primaire focus dient te
zijn.
De Inspectie vindt het positief dat het opvang- en nazorgteam binnen
de PPC’s stevig is ingebed in de afhandeling van calamiteiten. De
Inspectie constateert dat alle PPC’s een lerende houding hebben ten
aanzien van incidenten die plaatsvinden. Ook al worden incidenten
nog niet op alle locaties gemeld zoals zou moeten, alle PPC’s hebben
blijk gegeven het belang ervan te zien en investeren hierin. PPC
breed worden er stappen gezet om ook integraal van incidenten te
leren.

5.1

Preventie en beheersing van calamiteiten

Algemene norm
De inrichting is goed voorbereid op de beheersing van calamiteiten.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
De personele bezetting (kwalitatief en kwantitatief) zodanig is dat deze de
(brand)veiligheid van het gebouw waarborgt, zowel tijdens de voor het
dagprogramma bestemde uren als gedurende de avond en de nacht.
•
De wijze waarop de bedrijfshulpverlening (BHV) ingericht, onderhouden en
geoefend wordt, schriftelijk is vastgelegd.
•
Oefeningen en incidenten geregistreerd en geëvalueerd worden.
•
Gedetineerde patiënten geïnformeerd zijn/worden over wat te doen bij
ontruiming en zijn/worden betrokken bij oefeningen.
•
Een aantal van deze oefeningen met gedetineerde patiënten en externe
hulpverleners wordt gehouden.
•
Er een actuele Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) 65 beschikbaar is en
de daarin opgenomen verbeterpunten binnen een redelijke termijn
daadwerkelijk en effectief zijn of worden aangepakt.
•
ZBIW’ers herkenbare kleding dragen.
•
Er een verantwoorde verhouding is tussen het aantal ZBIW’ers en het
aantal gedetineerde patiënten op enig moment. Dit impliceert dat
individuele gedetineerde patiënten onder alle omstandigheden worden
begeleid door een personeelslid of dat een gedetineerde patiënt altijd met
een bovental aan ZBIW’ers wordt uitgesloten. Op de afdelingen voor
reguliere zorg geldt als regel dat twee ZBIW’ers aanwezig zijn op twaalf
patiënten. Op de afdeling voor intensieve zorg is deze verhouding drie
ZBIW’ers op acht gedetineerde patiënten. Daarnaast kan toezicht door
middel van camera’s en/of geluidsdetectie worden ingezet om de veiligheid
van personeel en gedetineerde patiënten te vergroten.

65
Met een Risico Inventarisatie en Evaluatie worden risico’s in een inrichting gesignaleerd en
geëvalueerd.

47

Doorlichting PPC’s

Bevindingen
Op alle locaties is de personele bezetting 24 uur per dag geborgd. De meeste
locaties hebben de BHV vrijwel volledig belegd bij de complexbeveiliging. Hierdoor
kunnen BHV-ers makkelijk weg van hun posten en zijn er 24 uur per dag BHV-ers
aanwezig. BHV-ers hebben de opleiding tot BHV-er gevolgd en krijgen jaarlijks
herhalingscursussen. De coronaperiode heeft zijn weerslag gehad op de BHV.
Enerzijds is er een groot beroep gedaan op medewerkers om de 24-uursbezetting
te realiseren vanwege de personele uitval. Anderzijds hebben de BHV-opleidingen
deels stilgelegen, waardoor nieuwe BHV-ers niet opgeleid konden worden en
zittende BHV-ers geen herhalingscursus konden volgen. Op sommige locaties zijn
bestaande certificeringen verlengd, waardoor het uitvallen van de opleidingen niet
tot problemen met certificeringen heeft geleid. ZBIW’ers, niet zijnde BHV-ers,
weten niet altijd hoe te handelen in geval van een calamiteit.
Alle locaties hebben de inrichting en het onderhouden van hun BHV schriftelijk
vastgelegd en hebben daarnaast een oefenkalender. Tevens heeft elke locatie een
BHV-coördinator die ten aanzien van het inrichten, onderhouden en oefenen van de
BHV een belangrijke rol speelt. Voor alle locaties geldt dat er in de coronaperiode
veel minder is geoefend ten opzichte van normaal. Oefeningen zijn grotendeels niet
doorgegaan. Eén locatie heeft een BHV-ploeg specifiek voor het PPC. De andere
locaties werken inrichtingsbreed.
Alle locaties registreren oefeningen en incidenten. In beginsel worden oefeningen
en incidenten ook op alle locaties geëvalueerd. Op één locatie gebeurt dit niet altijd
omdat het primaire proces doorgaat en er daardoor niet altijd tijd is om te
evalueren. Voor het registeren van oefeningen en incidenten wordt het zogenaamde
VIM (Veilig Incidenten Melden) systeem gebruikt. Alles wat niet goed is gegaan kan
in dit systeem worden geregistreerd. Het doel ervan is om het melden zo
laagdrempelig mogelijk te maken. Op sommige locaties wordt niet elk incident
daadwerkelijk gemeld, zeker niet als het in de praktijk al wordt opgelost. Op
meerdere locaties worden VIM-meldingen besproken binnen een hiervoor
ingesteld(e) commissie/team. PPC-breed wordt er daarnaast een jaaranalyse
opgesteld van incidenten die plaatsvinden in de verschillende locaties. Hierbij wordt
ook gekeken naar de oorzaken van incidenten, met als doel als PPC te leren van
incidenten die op één van de locaties plaatsvinden.
Elke locatie heeft een opvang- en nazorgteam. Dit team is in de loop der tijd steeds
zichtbaarder en actiever geworden. Medewerkers vinden het normaler worden om
over de nasleep van een incident te praten. Zij ervaren het opvang- en nazorgteam
positief.
Gedetineerde patiënten krijgen in alle PPC’s bij binnenkomst informatie over wat te
doen in geval van een ontruiming. De mate waarin ze bij oefeningen worden
betrokken varieert van helemaal niet tot standaard wel. Op alle locaties wordt
daarnaast met externe hulpverleners geoefend. De coronamaatregelen hebben
invloed gehad op het plaatsvinden van de oefeningen met gedetineerde patiënten
en externe hulpverleners.
Van alle locaties heeft de Inspectie (redelijk) actuele RI&E’s ontvangen met een
onderliggend plan van aanpak. Hierin staat welke maatregelen nodig zijn en binnen

48

Doorlichting PPC’s

welke termijn ze worden aangepakt. De Inspectie heeft niet van elke afdeling een
RI&E ontvangen.
Op alle locaties dragen ZBIW’ers herkenbare kleding. Op papier is er in elk PPC een
verantwoorde verhouding tussen het aantal ZBIW’ers en het aantal gedetineerde
patiënten. In de praktijk voldoet één locatie hier ten tijde van het onderzoek hier
niet altijd aan vanwege personele krapte. Op veel leefafdelingen is er
cameratoezicht. De beelden worden op de teamkamer door ZBIW’ers of op de
centraal post door complexbeveiligers bekeken. Niet elke locatie heeft de
mogelijkheid tot cameratoezicht op cel op de leefafdelingen.

Oordeel
De Inspectie is van oordeel dat de PPC’s overwegend goed zijn voorbereid op
beheersing van calamiteiten. De coronamaatregelen hebben echter een flinke
impact gehad op de BHV-oefeningen en opleidingen. Hierdoor zijn locaties niet
altijd in staat geweest aan de gestelde normen te voldoen. De invloed van corona is
ook merkbaar in de personele bezetting. Dit maakt dat het op één locatie lastig was
om continu een verantwoorde verhouding tussen het aantal ZBIW’ers en
gedetineerde patiënten te realiseren. De Inspectie vindt dit onwenselijk met het
oog op veiligheid van gedetineerde patiënten en medewerkers. Los van de
coronamaatregelen wordt niet op elke locatie geoefend met gedetineerde patiënten.
De Inspectie vindt het van belang dat gedetineerde patiënten weten wat te doen in
geval van een calamiteit en vindt het daarom belangrijk dat zij bij oefeningen
worden betrokken. ZBIW’ers die geen BHV-ers zijn weten niet altijd hoe te
handelen in geval van een calamiteit. De Inspectie vindt dat executief personeel te
alle tijden op de hoogte moet zijn van de voorgeschreven handelwijze in geval van
nood.
De Inspectie is positief over de bestendige plek die het opvang- en nazorgteam
binnen de locaties heeft gekregen. Medewerkers ervaren dit ook als een positieve
ontwikkeling. Daarnaast juicht de Inspectie de houding van locaties toe ten aanzien
van het leren van incidenten. Hoewel nog niet op elke locatie alle incidenten worden
gemeld, zien locaties het belang van het melden van incidenten en investeren
hierin. De Inspectie vindt het een goede ontwikkeling dat er een PPC-brede analyse
wordt gemaakt. Op deze wijze wordt er niet alleen op de locatie waar het incident
plaatsvindt lering uit het incident getrokken, maar wordt er ook op andere locaties
geleerd van incidenten plaatsvinden. Twee locaties in het bijzonder zetten goede
stappen op het gebied van leren van incidenten. Binnen deze locaties zijn ze actief
bezig met de VIM-systematiek en het trekken van leerpunten in brede zin,
bijvoorbeeld door te werken met een verbeterregister.

5.2

Agressiebeheersing

Algemene norm
De inrichting voert een actief beleid om geweld, bedreiging en intimidatie te
voorkomen en te beheersen.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
Jaarlijks de fitheid en vaardigheden van medewerkers wordt getoetst en de
medewerkers aan de eisen voldoen. Als onderdeel van de fitheidtstest

49

Doorlichting PPC’s

•
•
•

•

•

vinden er periodieke trainingen in het omgaan met geweld en
weerbaarheidstraining plaats.
De executieve medewerkers geoefend zijn in de elementaire
zelfverdediging.
Er een goed getraind en uitgerust intern bijstandsteam (IBT) is dat voldoet
aan de richtlijnen van DJI.
Er een dienstinstructie is waaruit blijkt onder welke omstandigheden, welke
medewerkers bevoegd zijn jegens een gedetineerde patiënt geweld te
gebruiken dan wel vrijheidsbeperkende middelen aan te wenden en van
welk geweldsmiddel dan wel vrijheidsbeperkend middel daarbij gebruik mag
worden gemaakt.
Afdelingen die binnen de inrichting een verhoogd risico lopen op agressie en
geweld, in voldoende mate worden ondersteund door personeels- of
cameratoezicht met de mogelijkheid om camerabeelden op te slaan.
Medewerkers respectievelijk gedetineerde patiënten er blijk van geven de
inrichting te beschouwen als een veilige omgeving om te werken c.q. te
verblijven.

Bevindingen
De fitheid en vaardigheden van medewerkers worden in beginsel jaarlijks getoetst.
Niet elke medewerker slaagt voor deze test. Er vinden op alle locaties
weerbaarheidstrainingen plaats en trainingen in het omgaan met geweld. Op alle
locaties is er aandacht voor zelfverdediging in het kader van weerbaarheid. Op
sommige locaties wordt er een aparte module op het gebied van elementaire
zelfverdediging aangeboden. Door de coronamaatregelen zijn zowel de fitheid- en
vaardighedentest als de trainingen op het gebied van weerbaarheid en omgaan met
geweld gedurende periodes stil komen te liggen. Sommige locaties hebben gezocht
naar alternatieven, waaronder het met elkaar oefenen en het aanbieden van elearnings via GGZ Ecademy. 66
Op alle locaties hebben de coronamaatregelen ook impact gehad op de doorgang
van de IBT-opleidingen en onderhoudstrainingen voor het IBT. Deelname aan het
IBT is niet op elke locatie vrijwillig. Voor twee locaties geldt dat alle
complexbeveiligers standaard als IBT-lid zijn aangewezen. 67 Op één van deze twee
locaties mogen ZBIW’ers en penitentiair inrichtingswerkers (PIW’ers) ook niet
deelnemen aan het IBT. Op een andere locatie is er niet standaard een IBTcommandant aanwezig.
Twee locaties hebben een dienstinstructie waaruit blijkt onder welke
omstandigheden, welke medewerkers bevoegd zijn jegens een gedetineerde patiënt
geweld te gebruiken dan wel vrijheidsbeperkende middelen aan te wenden en van
welk geweldsmiddel dan wel vrijheidsbeperkend middel daarbij gebruik mag
worden gemaakt. Een andere locatie beschikt alleen over een dergelijke instructie
voor het IBT, dus niet voor al het executief personeel. De vierde locatie heeft alleen

GGZ Ecademy is een initiatief van en voor ggz- en onderwijsinstellingen, die samen kwalitatief goede,
actuele en betaalbare leerproducten ontwikkelen voor zorgprofessionals en onderwijs.
DJI heeft in de wederhoorreactie aangegeven dat er inmiddels weer sprake is van een vrijwillige IBTopleiding/deelname. Dit is in samenspraak met de OR in 2022 aangepast.

66
67

50

Doorlichting PPC’s

een instructie voor het gebruik van geweldsmiddelen. Op alle locaties wordt het
gebruik van geweld(smiddelen) in theorie gemeld aan het bevoegd gezag.
Alle afdelingen met een verhoogd risico op agressie en geweld (de crisisafdelingen)
hebben een hogere personele bezetting dan op afdelingen waar dit risico minder
aanwezig is. Daarnaast is er bijna overal extra toezicht door middel van camera’s.
Op één locatie is er niet op elke crisisafdeling cameratoezicht, op de andere locaties
wel.
De medewerkers die de Inspectie heeft gesproken geven aan zich veilig te voelen.
Zij hebben daarnaast het gevoel dat de inrichting voor gedetineerde patiënten een
veilige plek is om te verblijven. Hierbij geldt wel dat sommige gedetineerde
patiënten zich vanuit ziektebeeld of het gepleegde delict waarvoor zij in detentie
verblijven niet altijd veilig voelen. Niet elke gedetineerde patiënt die de Inspectie
heeft gesproken voelt zich altijd veilig.

Oordeel
De Inspectie stelt vast dat de vier locaties niet aan alle gestelde normen voldoen
om geweld, bedreiging en intimidatie te voorkomen en te beheersen. Deels is dit te
wijten aan de coronamaatregelen, deels voldoen de locaties ook los van de
coronamaatregelen niet aan de gestelde normen.
De coronamaatregelen hebben ertoe geleid dat de fit- en vaardighedentoets en
trainingen op het gebied van weerbaarheid en omgaan met geweld enige tijd niet
zijn doorgegaan. Locaties hebben hiermee niet kunnen voldoen aan de gestelde
norm. Hetzelfde geldt voor de IBT-opleidingen en onderhoudstrainingen. De
Inspectie constateert dat het belang dat de directie hecht aan de
onderhoudstrainingen voor het IBT verschilt per locatie. De Inspectie vindt het van
belang dat executief personeel de juiste opleidingen en trainingen volgt, maar stelt
vast dat er vanwege de coronamaatregelen sprake was van overmacht.
De Inspectie constateert dat ten tijde van het onderzoek op drie van de vier
locaties het IBT grotendeels, maar niet volledig aan de door DJI gestelde eisen
voldoet. Zo is voor twee locaties deelname aan het IBT niet vrijwillig zoals het
Beleidskader IBT DJI 68 voorschrijft. Een andere locatie voldoet niet aan het
Beleidskader omdat er niet standaard een commandant aanwezig is. De Inspectie is
van oordeel dat IBT’s aan de gestelde eisen dienen te voldoen. Indien de huidige
eisen niet meer passen bij de actuele situatie, dan dienen ze naar het oordeel van
de Inspectie te worden aangepast zodat medewerkers en inrichtingen weten wat
van hen wordt verwacht. Daarnaast constateert de Inspectie dat twee locaties geen
volledige geweldsinstructie hebben. De Inspectie vindt dit onwenselijk omdat zij
van oordeel is dat al het executieve personeel volledig op de hoogte moet zijn wie
wanneer bevoegd is tot het gebruik van welk geweld(smiddel). Wanneer
bevoegdheden onduidelijk zijn, dan ontstaat de kans op onjuiste toepassing van
geweld(smiddelen).
De Inspectie heeft niet kunnen vaststellen of de geweldstoepassing binnen de PPC’s
proportioneel is omdat de Inspectie geen geweld heeft waargenomen en dus ook
68

Beleidskader IBT DJI 12 maart 2018.

51

Doorlichting PPC’s

niet kan beoordelen of het voldoet aan het proportionaliteitsvereiste. De Inspectie
stelt vast dat het gebruik van geweld(smiddelen) in beginsel wordt gemeld aan het
bevoegd gezag, maar heeft niet gecontroleerd of dit ook daadwerkelijk gebeurt. De
Inspectie onthoudt zich op deze punten daarom van een oordeel.

5.3

Drugsontmoediging

Algemene norm
De inrichting bestrijdt actief de invoer, handel en het gebruik van drugs.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
Wekelijks bij een substantieel deel van de gedetineerde patiënten een
urinecontrole (hierna: UC) wordt afgenomen op basis van de Regeling
urinecontroles.
•
De afgenomen UC’s en het resultaat daarvan worden geregistreerd.
•
Gedetineerde patiënten en hun bezoek actief worden geïnformeerd over de
maatregelen van de inrichting om de invoer van drugs tegen te gaan en
over de gevolgen indien drugs worden aangetroffen. Dit kan bijvoorbeeld
door middel van een flyer of lichtkrant bij de entree van de PI.
•
Er controle is op de invoer van goederen van gedetineerde patiënten.
•
Er toezicht is op bezoek en de gedetineerde patiënt na afloop altijd wordt
gefouilleerd en op indicatie gevisiteerd.
•
Er dagelijks steekproefsgewijs of op aanwijzing sprake is van
celcontrole/inspectie.

Bevindingen
Over het algemeen krijgen gedetineerde patiënten bij binnenkomst een UC en
daarna elke vier tot zes weken. Er geldt niet op elke afdeling een standaard cyclus
en waar dit wel geldt lukt het niet overal deze te volgen. Op één locatie worden er
door personeelstekort niet altijd UC’s afgenomen. Op alle locaties geldt dat bij
vermoedens van drugsgebruik altijd een UC wordt afgenomen. Gedetineerde
patiënten kunnen in de huisregels lezen hoe UC’s worden afgenomen. Op alle
locaties worden de afgenomen UC’s en het resultaat ervan geregistreerd. Er wordt
bijgehouden hoeveel UC’s positief zijn en welke middelen worden aangetroffen. Op
één locatie vonden er tijdens de coronaperiode geen UC’s plaats omdat
gedetineerde patiënten geen fysiek contact met hun bezoek konden hebben
vanwege de aanwezigheid van plexiglas in de bezoekzaal.
In alle PPC’s staat in de huisregels welke goederen en producten wel en niet zijn
toegestaan en wat er gebeurt als deze toch worden aangetroffen. Bezoekers
kunnen op de website van DJI lezen wat wel en niet is toegestaan en dat het
strafbaar is om contrabande binnen te brengen. Drie locaties hebben in aanvulling
daarop een folder dan wel een brief voor het bezoek waarin de regels omtrent het
bezoek staan.
Alle goederen die een gedetineerde patiënt invoert worden gecontroleerd.
Elektronische goederen worden (op eigen kosten van de gedetineerde patiënt) door
een extern bedrijf gecontroleerd en verzegeld.

52

Doorlichting PPC’s

Op alle locaties is toezicht op bezoek door middel van camera’s en personeel. Zowel
complexbeveiligers als ZBIW’ers houden toezicht tijdens bezoek. Op één locatie is
het zicht op gedetineerde patiënten en hun bezoek beperkt door de gebouwelijke
situatie en de positie van de personele post. Volgens de huisregels wordt de
bezoekzaal altijd voorafgaand en na afloop gecontroleerd op contrabande. Op alle
locaties worden gedetineerde patiënten gefouilleerd en steekproefsgewijs
gevisiteerd. Dit gebeurt zoveel mogelijk door iemand van hetzelfde geslacht en in
een besloten ruimte. Tijdens de coronaperiode was de wijze van toezicht na afloop
van bezoek aangepast. Zo werden gedetineerde patiënten op één locatie alleen
gefouilleerd, dus niet meer gevisiteerd. Op een andere locatie vond er geen fysieke
controle van gedetineerde patiënten meer plaats vanwege de aanwezigheid van
plexiglas schermen.
In alle PPC’s vinden dagelijkse celinspecties plaats, waarbij wordt gecontroleerd op
onder meer netheid van de cel, hang- en sluitwerk en de aanwezigheid van
contrabande. Uitgebreide en bijzondere celinspecties vinden niet overal plaats in
dezelfde mate. Op alle locaties geldt dat ze op indicatie plaatsvinden. Het is wel per
locatie verschillend wie ze uitvoert: afdelingspersoneel, personeel van andere
afdelingen of het IBT. De Landelijke Bijzondere Bijstandseenheid (hierna: LBB) 69 is
bij geen van de PPC’s regelmatig binnen omdat hun aanwezigheid de doelgroep zou
ontregelen. De drugshond 70 is op een aantal locaties wel regelmatig aanwezig.
Medewerkers van één locatie en gedetineerde patiënten van een andere locatie
geven aan dat ze zouden willen dat er vaker uitgebreide celcontroles plaatsvinden.
Ze vinden de controles die plaatsvinden niet grondig genoeg. In één locatie wordt
specifiek de aanwezigheid van privételefoons van medewerkers en ambtelijke
bezoekers genoemd. Deze worden mee naar binnen genomen, maar er wordt bij
het verlaten van de inrichting niet (goed) gecontroleerd of deze nog aanwezig zijn.

Oordeel
De Inspectie stelt vast dat de PPC’s grotendeels aan de gestelde normen voldoen
op het gebied van drugsontmoediging. Wel hebben de coronamaatregelen impact
gehad op de wijze waarop toezicht werd gehouden tijdens bezoek, dit werd minder
grondig gedaan dan normaal. De Inspectie constateert ook dat uitgebreide en
bijzondere celinspecties niet overal plaatsvinden in dezelfde mate. Hierbij lijkt de
focus op zorg op de PPC’s een rol te spelen. De Inspectie ziet weinig gevoel van
urgentie voor uitgebreide controles, spitacties en inzet van de LBB hierbij. De
Inspectie vindt het zorgelijk dat ten aanzien van één locatie de aanwezigheid van
privételefoons en de beperkte controle hierop bij het verlaten van de inrichting
wordt genoemd. De Inspectie is van oordeel dat de aanwezigheid van
privételefoons van medewerkers en ambtelijke bezoekers in een PI in beginsel
ongewenst is en zoveel als mogelijk dient te worden voorkomen. Privételefoons
kunnen immers worden aangemerkt als contrabande.

De LBB is een onderdeel van de Dienst Vervoer en Ondersteuning (DV&O) van DJI. Zij zijn inzetbaar
voor verschillende specialistische taken, waaronder zoekacties in PI’s.
DV&O heeft ook speurhonden die ingezet kunnen worden om onder meer drugs binnen PI’s op te
sporen.

69
70

53

Doorlichting PPC’s

Op basis van haar bevindingen kan de Inspectie niet vaststellen of de UC’s volgens
de Regeling UC’s 71 worden afgenomen. De Inspectie onthoudt zich daarom van een
oordeel ten aanzien van deze norm.

71

Regeling Urinecontrole PI’s.

54

Doorlichting PPC’s

6. Personele zorg en inzet
Dit hoofdstuk gaat nader in op de interne veiligheid binnen de PPC’s. Hiervoor
hanteert de Inspectie drie criteria: preventie en beheersing van incidenten,
agressiebeheersing en drugsontmoediging.
De Inspectie begint dit hoofdstuk met haar conclusie en gaat daarna per criterium
in op de algemene norm, haar bevindingen en haar oordeel.
De PPC’s voldoen niet volledig aan de normen die aan hen gesteld
worden op het gebied van personele zorg en inzet. Dit is grotendeels
te wijten aan corona en de bijbehorende maatregelen. Dit heeft een
enorme weerslag gehad op de personele bezetting. Er was in de
eerste plaats sprake van een hoog verzuim. Daarnaast konden
opleidingen en trainingen om functiegeschoold te worden en te
blijven niet doorgaan. Toen de opleidingen en trainingen wel weer
konden plaatsvinden, was er sprake van een achterstand en was het
door de personele krapte lastig om medewerkers vrij te plannen om
daadwerkelijk opleidingen en trainingen te volgen. De PPC’s kampen,
naast de impact van corona op de personele bezetting, ook met
vacatures. Niet elke vacature kan makkelijk worden ingevuld door de
krapte op de arbeidsmarkt.
Door de personele krapte ontstond er ook minder ruimte voor onder
meer overdracht en teamoverleggen. Hierdoor gaat informatie
verloren, over gedetineerde patiënten maar ook over dat wat er leeft
binnen het team en speelt in de organisatie. Medewerkers voelen zich
minder geïnformeerd en daardoor mogelijk ook minder verbonden
aan het team en de organisatie. De Inspectie vindt het van belang dat
er zo snel als mogelijk weer meer contactmomenten komen voor
medewerkers onderling en met hun leidinggevende. De Inspectie
constateert dat er in de coronaperiode veel van medewerkers is
gevraagd en dat er een groot beroep is gedaan op hun inzet en
flexibiliteit. De Inspectie ziet de bevlogenheid en betrokkenheid van
medewerkers, maar is van oordeel dat er voor gewaakt moet worden
dat medewerkers niet overvraagd worden.
Opleidingen hebben binnen de PPC’s een stevige plek gekregen,
hetgeen de Inspectie belangrijk vindt. De Inspectie constateert
echter dat de financiering van opleidingen mogelijk in het geding
komt met ingang van volgend jaar als gevolg van de afschaffing van
vakmanschapsgelden. De Inspectie vindt het van belang dat de PPC’s
passende financiering krijgen zodat medewerkers toegerust zijn voor
de uitoefening van hun functies. In het kader van toerusting vindt de
Inspectie het ook een positieve ontwikkeling dat er een BBO specifiek
voor ZBIW’ers is ontwikkeld.

55

Doorlichting PPC’s

6.1

Personele zorg en inzet

Algemene norm
De inrichting heeft de personele inzet kwalitatief en kwantitatief op orde en
stimuleert de betrokkenheid van medewerkers bij de organisatie.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
Medewerkers functiegeschoold zijn en in staat zijn hun functie naar behoren
uit te voeren.
•
Zij beschikt over een vastgestelde personeelsformatie.
•
De personele bezetting en inzetbaarheid conform de personeelsformatie
zijn.
•
Zij functiescholing en –opleiding van medewerkers, inclusief
managementontwikkeling van leidinggevenden stimuleert en faciliteert.
•
Leidinggevenden medewerkers (van meet af aan) betrekken en op de
hoogte houden van ontwikkelingen binnen de inrichting.
•
Zij beschikt over actuele functieomschrijvingen van de medewerkers en de
medewerkers bekend zijn met de inhoud.
•
Leidinggevenden ten minste jaarlijks een functioneringsgesprek voeren met
de medewerkers met aandacht voor de persoonlijke ontwikkeling.

Bevindingen
In alle PPC’s geldt de eis dat medior ZBIW’ers de MBO4-opleiding PBSD 72 of social
work moeten hebben afgerond. Verpleegkundig ZBIW’ers (hierna: V-ZBIW) moeten
voldoen aan MBO4 verpleegkunde. Senior ZBIW’ers en afdelingshoofden moeten
HBO geschoold zijn. Niet elke zittende medewerker voldoet hieraan. Het volgen van
een opleiding om functiegeschoold te raken kan in tijd en kosten van de werkgever.
Vanwege krapte op de arbeidsmarkt geldt dat er ook nieuwe medewerkers met
opleidingsniveau MBO3 worden aangenomen. Voor hen geldt de voorwaarde dat zij
de benodigde vooropleiding moeten voltooien om in het PPC te kunnen blijven
werken. Nieuwe ZBIW’ers worden ingewerkt door een ervaren collega. Zij lopen
gedurende vier tot zes weken boventallig mee en langer indien nodig. Ook is er
sinds eind 2021 een BBO specifiek voor ZBIW’ers. Voordat deze opleiding er was,
volgden nieuwe ZBIW’ers een verkorte opleiding in PI Vught. Deze opleiding werd
als te kort ervaren om nieuwe medewerkers goed toe te rusten. Nieuwe
medewerkers die instromen vanuit de zorg, missen soms penitentiaire scherpte.
Alle locaties beschikken over een vastgestelde personeelsformatie. Alle PPC’s
hebben openstaande vacatures. Afhankelijk per locatie is er een tekort aan met
name V-ZBIW’ers en senior ZBIW’ers. Op sommige plekken worden ZZP-ers ingezet
om gaten op te vullen. Daarnaast hebben alle locaties te maken met ziekteverzuim,
SBF/PAS-dagen 73, ouderschapsverlof en regulier verlof. Het hoge ziekteverzuim
wordt deels veroorzaakt door corona, zowel ziekte door corona als uitgestelde zorg
door de coronamaatregelen. Daarnaast is er sprake van regulier ziekteverzuim,

Dit betreft de opleiding Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen.
De Rijksoverheid kent meerdere zogenaamde Substantieel Bezwarende Functies, functies met veel
lichamelijke inspanning, zware fysieke omstandigheden en/of een hoge geestelijke belasting. De
functies van ZBIW’er en PIW’er zijn zo’n functie. Deze functionarissen kunnen vanaf hun 60e jaar
(deels) stoppen met werken met behoud van een SBF-uitkering. Daarnaast is er ook de Regeling
Partiële Arbeidsparticipatie Senioren. Op grond van deze regeling kunnen Rijksambtenaren vanaf hun
58e jaar minder gaan werken.
72
73

56

Doorlichting PPC’s

verzuim door werkdruk en incidenten en langdurig verzuim. Er wordt veel van
medewerkers gevraagd door de krapte in de bezetting en inzetbaarheid.
Vastgestelde roosters worden regelmatig aangepast, medewerkers moeten extra
diensten draaien en overwerken, met als gevolg ATW 74 overtredingen.
Medewerkers zijn vermoeid en de rek is er soms uit. Daar komt bij dat het
takenpakket van ZBIW’ers is toegenomen. Zo krijgen ze extra taken in het kader
van de wet SenB, moeten ze meer rapporteren en zijn ze deels verantwoordelijk
voor hun eigen planning. De (ervaren) werkdruk neemt hierdoor toe. Daarnaast is
er op sommige locaties onder gedetineerden meer onrust door een versobering van
het dagprogramma, waarbij gedetineerden vaker zijn ingesloten op cel. Nieuwe
medewerkers moeten worden ingewerkt, hetgeen een beroep doet op zittende
medewerkers. Niet alleen om hen daadwerkelijk in te werken, maar ook omdat het
niet ervaren medewerkers betreft waardoor de druk op zittende medewerkers
toeneemt. Het komt voor dat er minder mensen op de afdeling staan dan
voorgeschreven, hetgeen ook maakt dat de werkdruk toeneemt. Ten tijde van de
uitvoering van het onderzoek werd op meerdere locaties met zogenaamde
noodscenario’s gewerkt. Dit betekent dat dagprogramma’s en de personele
bezetting worden aangepast vanwege een noodsituatie. Medewerkers vinden het
erg vervelend dat ze hun werk niet kunnen doen op de manier zoals ze graag
willen.
Op alle locaties is er veel aandacht voor opleidingen. Ook voor leidinggevenden zijn
er mogelijkheden, maar wel in mindere mate. Naast het reguliere opleidingsaanbod
van het OI, hebben locaties ook een eigen opleidingsaanbod. Medewerkers kunnen
naar eigen wens en behoefte opleidingen volgen, maar dienen ook getraind te
worden in nieuwe ontwikkelingen zoals onder meer FHIC en HKT-r. Dergelijke
trainingen zijn nodig om hun werk te kunnen doen. PPC’s bieden naast opleidingen
en trainingen ook deskundigheidsbevordering, moreel beraad en
casuïstiekbespreking aan. Sommige locaties hebben daarnaast nog
themabijeenkomsten. Alle locaties hebben een opleidingsfunctionaris. Op één
locatie is er zelfs een hele afdeling die zich met opleidingen bezighoudt. Twee
locaties hebben een skillslab zodat V-ZBIW’ers hun vaardigheden up to date
kunnen houden. De vier PPC’s stemmen onderling veel af over onder meer
opleidingen. Met ingang van 2022 zijn de zogenaamde Vakmanschapsgelden 75 niet
langer beschikbaar. Dit wordt door de PPC’s als een groot gemis ervaren. Voor
2022 is er een oplossing gevonden om de opleidingen te financieren door middel
van het benoemen van beleidsspeerpunten. Daarnaast is het niet altijd eenvoudig
om medewerkers vrij te plannen voor het volgen van een opleiding, bijvoorbeeld
door personele krapte.
Alle locaties bieden medewerkers de mogelijkheid om e-learnings te volgen bij GGZ
Ecademy. Niet alle medewerkers ervaren dit echter als meerwaarde omdat er een
voorkeur is voor fysiek onderwijs. Daarnaast zijn niet op alle locaties de juiste
faciliteiten aanwezig om e-learnings te volgen, zoals computers met geluid.

Arbeidstijdenwet.
In 2018 startte binnen DJI het programma Vakmanschap. In het kader van dit programma stelde DJI
ruim 7 miljoen euro beschikbaar aan PI’s.

74
75

57

Doorlichting PPC’s

Door personele krapte zijn locaties overgegaan op dagdiensten in plaats van een
vroege en een late dienst. Hierdoor is er tussen beide diensten geen
overlapmoment meer. Dit was bij uitstek het moment voor overdracht, het volgen
van trainingen en teamoverleggen. Dit was dus ook een moment voor
leidinggevenden om medewerkers te informeren over ontwikkelingen en
actualiteiten. Ten tijde van de uitvoering zijn er op alle locaties minder of geen
formele contactmomenten meer. Normaal gesproken (buiten de coronatijd) waren
deze momenten er juist heel veel. Medewerkers missen dit. Op sommige locaties
wordt wel gezocht naar alternatieven om bij elkaar te komen, zoals een
avondbijeenkomst. Het is afhankelijk van de leidinggevende wat hij/zij wel of niet
doorgeeft via alternatieve kanalen, zoals langslopen op de afdeling of een e-mail
sturen. Het is verschillend per locatie in hoeverre medewerkers zich in deze
omstandigheden geïnformeerd voelen. Sommigen ervaren dat ze voldoende weten
om hun werk te kunnen doen, waar anderen juist aangeven dat ze informatie
missen.
Op alle locaties worden in beginsel functioneringsgesprekken gehouden. In de
praktijk wordt echter niet op alle locaties met iedereen een functioneringsgesprek
gehouden. Daarnaast worden functioneringsgesprekken ook niet op alle locaties als
inhoudelijk goed ervaren.

Oordeel
De Inspectie is van oordeel dat de PPC’s de personele inzet kwalitatief en
kwantitatief niet volledig op orde hebben. De Inspectie constateert dat niet elke
medewerker voldoet aan de opleidingseisen die aan zijn of haar functie worden
gesteld. Alle PPC’s bieden echter mogelijkheden om een opleiding te volgen om wel
aan deze eisen te voldoen. Vanuit de leiding wordt hier strak op gestuurd. De
huidige krapte op de arbeidsmarkt maakt dat PPC’s personeel aannemen dat niet
aan de opleidingseis voldoet. Zij bieden nieuwe medewerkers de gelegenheid om na
indiensttreding een opleiding te volgen om aan de gestelde eisen te voldoen.
De Inspectie stelt vast dat de bezetting van executieve functies op geen van de
locaties conform de formatie is vanwege openstaande vacatures. Daarnaast
kampen PPC’s ten tijde van de uitvoering van dit onderzoek met problemen rondom
de inzetbaarheid van medewerkers door ziekteverzuim, SBF/PAS-dagen,
ouderschapsverlof en regulier verlof. De Inspectie ziet dat PPC’s zoeken naar
mogelijkheden om hun bezetting rond te krijgen. Het einde van de achterliggende
oorzaken is echter nog niet in zicht. Zo speelt de krapte op de arbeidsmarkt nog
steeds een belangrijke rol. Daarnaast is er veel achterstand in opleidingen door
corona. Deze achterstanden moeten worden ingehaald, hetgeen ook drukt op de
inzetbaarheid.
Door de personele krapte waren de PPC’s ten tijde van de uitvoering van dit
onderzoek overgestapt op dagdiensten in plaats van vroege en late diensten.
Hierdoor kwam het overlapmoment tussen deze diensten te vervallen. Juist dit
overlapmoment werd gebruikt voor overlegmomenten en trainingen. De Inspectie
stelt vast dat dit als een gemis werd ervaren en maakte dat medewerkers zich niet
altijd goed geïnformeerd voelden over ontwikkelingen en actualiteiten binnen de
organisatie. De Inspectie vindt het van belang dat de normale situatie zo spoedig
als mogelijk weer hersteld wordt, zodat er weer formele contactmomenten zijn.

58

Doorlichting PPC’s

De Inspectie constateert dat opleidingen stevig zijn ingebed in de PPC’s. Dit is ook
nodig om medewerkers, met name het zorgpersoneel gekwalificeerd te houden.
Hoewel de locaties voor 2022 een oplossing hebben gevonden om het wegvallen
van de Vakmanschapsgelden op te vangen, stelt de Inspectie vast dat dit geen
blijvende oplossing is. De Inspectie acht het van belang dat de focus op opleidingen
binnen de PPC’s in stand blijft. Hiervoor is passende financiering nodig.
De Inspectie vindt het een positieve ontwikkeling dat er een BBO is ontwikkeld voor
ZBIW’ers. Hierdoor worden medewerkers gericht opgeleid op de functie die zijn
gaan uitoefenen. Executieve medewerkers op het PPC moeten specifieke
opleidingen en trainingen volgen die nodig zijn om hun functie op de juiste wijze uit
te kunnen voeren. De Inspectie ziet dat dit veel van medewerkers vraagt gelet op
de al aanwezige (ervaren) werkdruk. De Inspectie vindt het van belang dat de
directie en leidinggevenden hier oog voor hebben en dat medewerkers niet worden
overvraagd.

6.2

Integriteit

Algemene norm
De medewerkers van de inrichting oefenen hun functies integer uit.
De inrichting voldoet hieraan als:
•
Zij beschikt over een op schrift gesteld integriteitsbeleid en gedragscode
voor medewerkers.
•
De directie een functionaris heeft aangewezen als vertrouwenspersoon voor
de inrichting.
•
Leidinggevenden medewerkers op de hoogte stellen van (het bestaan van)
het integriteitsbeleid van de inrichting en de daarop gebaseerde
gedragscode en de beschikbaarheid en het doel van de
vertrouwenspersoon.
•
Het thema integriteit actief onder de aandacht wordt gebracht bij nieuwe
medewerkers en ook bij zittende medewerkers regelmatig onderwerp van
gesprek is bij geformaliseerd overleg zoals werkoverleg en
functioneringsgesprekken. Daarnaast vindt er periodieke intervisie plaats.
•
Het bevoegd gezag zorg draagt voor de registratie en afhandeling van
(vermoedelijke) integriteitsschendingen conform de Leidraad handelwijze
integriteitsschendingen.

Bevindingen
Alle locaties werken met het landelijke integriteitsbeleid en de gedragscode van
DJI. Eén locatie heeft in aanvulling daarop eigen beleid opgesteld. Alle locaties
hebben meerdere vertrouwenspersonen.
In alle locaties wordt het thema integriteit actief onder de aandacht gebracht bij
nieuwe medewerkers, bijvoorbeeld tijdens introductiedagen. Op één locatie komt
het thema expliciet terug in opleidingstrajecten voor leidinggevenden. In alle
locaties is integriteit een onderwerp dat de aandacht heeft. Locaties geven hier wel
verschillend vorm aan, bijvoorbeeld door het organiseren van een themaweek met
integriteit als focus, het bespreken van integriteit als thema in teamoverleggen en
moreel beraad. Hierbij geldt dat dergelijke bijeenkomsten gedurende de

59

Doorlichting PPC’s

coronaperiode veelal niet door konden gaan. Integriteit is op sommige locaties een
vast onderwerp tijdens functioneringsgesprekken. Op de meeste locaties spreken
medewerkers elkaar aan wanneer ze vinden dat dat nodig is.
Binnen alle vier de PPC’s hebben intervisie en casuïstiekbespreking de aandacht.
Hierbij geldt dat intervisie op één locatie reeds een gangbare werkwijze is. Op een
andere locatie zien intervisie en casuïstiekbespreking vooral op het bespreken van
morele dilemma’s. De twee andere locaties willen intervisie (opnieuw) introduceren.
Eén van deze locaties had het wel, maar daar is het gestopt. Nu wordt het nieuw
leven ingeblazen. Hierbij is specifiek ook aandacht voor intervisie voor
leidinggevenden. De andere locatie heeft moeite om intervisie van de grond te
krijgen. Het wordt gewenst door de directie, maar krijgt moeilijk vorm door een
afwerende houding van medewerkers.
Alle locaties registreren integriteitsschendingen.

Oordeel
De Inspectie constateert dat de PPC’s op het gebied van integriteit aan de meeste
gestelde normen voldoen. De Inspectie heeft onvoldoende informatie opgehaald om
te kunnen beoordelen of leidinggevenden medewerkers expliciet op de hoogte
brengen van het (bestaan van het) integriteitsbeleid van de inrichting, de daarop
gebaseerde gedragscode en de beschikbaarheid en het doel van
vertrouwenspersonen. Het is echter wel duidelijk geworden dat het thema
integriteit in alle PPC’s aan bod komt.
De Inspectie stelt vast dat er niet binnen elk PPC periodieke intervisie plaatsvindt.
Vooral op één locatie is intervisie goed geborgd en is er veel aandacht voor. Binnen
twee locaties is intervisie nog onvoldoende onderdeel van de vaste werkwijze. Wel
ziet de Inspectie inspanningen om intervisie ook binnen deze locaties te realiseren.
De Inspectie hecht er waarde aan dat intervisie binnen elk PPC gangbaar wordt.
Door middel van intervisie kunnen verschillende onderwerpen en dilemma’s
laagdrempelig met elkaar worden besproken, hetgeen een open cultuur bevordert.
De Inspectie vindt het een positieve ontwikkeling dat er op één locatie wordt
ingezet op intervisie voor leidinggevenden.
De Inspectie constateert dat alle locaties integriteitsschendingen registreren. De
Inspectie kan hierbij niet aangegeven of de afhandeling voldoet aan de Leidraad
handelwijze integriteitsschendingen 76, omdat de Inspectie niet op casusniveau heeft
gekeken.

Circulaire 14 maart 2019 Leidraad handelwijze integriteitsschendingen binnen het ministerie van
Justitie en Veiligheid, Dienst Justitiële Inrichtingen.

76

60

Doorlichting PPC’s

Bijlage 1 - Onderzoeksmethoden
Documentstudie
De Inspectie vroeg bij DJI documenten op die betrekking hebben op de wijze
waarop wet- en regelgeving is vertaald naar landelijk beleid. Zo zijn bijvoorbeeld
het kwaliteitsstatuut PPC, de productspecificatie PPC, het sanctiebeleid en de
gedragscode DJI opgevraagd. De Inspectie vroeg bij alle PPC’s documentatie op die
betrekking heeft op de wijze waarop wet- en regelgeving en landelijk beleid is
vertaald naar de lokale situatie. Hiervoor vroeg zij onder meer de huisregels,
dagprogramma’s, informatiefolders, lokale werkinstructies en protocollen op.
Deze bronnen geven inzicht in de wijze waarop de PPC’s ervoor zorgen dat wet- en
regelgeving en beleid worden uitgevoerd zoals bedoeld.

Interviews
In totaal heeft de Inspectie 60 gestructureerde interviews gehouden. Zij sprak in
totaal met 128 respondenten.
In elk PPC sprak de Inspectie met in ieder geval de plaatsvervangend
vestigingsdirecteur, het hoofd behandeling, een afdelingshoofd, een
behandelcoördinator, de opleidingscoördinator, de quality controller(s),
casemanagers/maatschappelijk werkers, opnamecoördinatoren, medewerkers
zorgadministratie, BHV- en IBT-functionarissen en zorg- en
behandelinrichtingswerkers (ZBIW’ers). Centraal in deze gesprekken stond de wijze
waarop de respondenten uitvoering geven aan hun dagelijks werk. De data uit deze
interviews geven een beeld van de wijze waarop procedures daadwerkelijk worden
uitgevoerd.
Ook sprak de Inspectie in elk PPC met gedetineerde patiënten. De Inspectie sprak
zowel met mannelijke als met vrouwelijke patiënten. In deze gesprekken stond de
vraag centraal hoe de gedetineerde patiënten hun verblijf op het PPC ervaren en in
het bijzonder hoe er met hen wordt omgegaan en de wijze waarop er uitvoering
wordt gegeven aan hun rechtspositie.
De Inspectie sprak daarnaast met de Commissie van Toezicht (hierna: CvT) van
elke inrichting over de wijze waarop het PPC vormgeeft aan de normen die
betrekking hebben op de interne rechtspositie van gedetineerde patiënten.
De Inspectie sloot elk bezoek aan het PPC af met een gesprek met de
vestigingsdirecteur en de directeur zorg en behandeling. In deze gesprekken
werden aanvullende vragen gesteld over de wijze waarop zij sturing geven aan de
taakuitvoering. Ook werd in deze gesprekken op hoofdlijnen gereflecteerd op het
bezoek.
Alle interviews zijn afgenomen aan de hand van een gestructureerde vragenlijst die
is afgeleid van het toetsingskader. Elk vragenlijst was specifiek afgestemd op de
betreffende functionaris in de betreffende inrichting. Na afloop van het interview
ontvingen alle respondenten (zowel medewerkers als gedetineerden) indien

61

Doorlichting PPC’s

gewenst het gespreksverslag met het verzoek om te reageren op feitelijke
onjuistheden. Eventuele aanpassingen zijn meegenomen in het definitieve
gespreksverslag dat ter informatie naar de respondenten is verzonden.
In verband met de maatregelen omtrent corona was het niet mogelijk om alle
interviews op de locatie te voeren. Enkele interviews met medewerkers van PPC
Vught zijn daarom via een digitale videoverbinding gevoerd. Hoewel digitale
interviews beperkingen kennen, is de Inspectie van mening dat de digitale
interviews ook voldoende informatie op hebben geleverd. De interviews in PPC
Zaanstad, PPC Zwolle en PPC Haaglanden hebben allen wel fysiek op locatie
plaatsgevonden.

Schouw
De Inspectie voerde in alle PPC’s een schouw uit. Hierbij bezocht zij (enkele van) de
leefafdelingen, de afzonderingsruimtes, gemeenschappelijke ruimtes en cellen in
het PPC. Tijdens de schouw zag zij ook enkele documenten in, zoals de notulen van
een teamoverleg en een penitentiair dossier. Ook kreeg de Inspectie onder meer
inzage in de registratie van urinecontroles, celinspecties en opgelegde straffen en
maatregelen.
De schouw draagt bij aan het verkrijgen van inzicht over de dagelijkse
uitvoeringspraktijk in de PPC’s.

62

Doorlichting PPC’s

Bijlage 2 - Bronnen
Andersson Elffers Felix (2021). PPC in positie. Onderzoek naar de plek van de
Penitentiair Psychiatrische Centra in het forensische stelsel.
Brief van de minister voor Rechtsbescherming van 13 maart 2020, 2860198.
Brief van de minister voor Rechtsbescherming van 23 september 2022, 4223246.
Brief van de minister voor Rechtsbescherming van 1 september 2022, 4186457.
Circulaire 14 maart 2019 Leidraad handelwijze integriteitsschendingen binnen het
ministerie van Justitie en Veiligheid, Dienst Justitiële Inrichtingen.
Dienst Justitiële Inrichtingen (2013). Productspecificatie PPC.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Model huisregels DJI versie 2014.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Beleidskader IBT DJI 12 maart 2018 (laatste revisie 1
augustus 2020).
Dienst Justitiële Inrichtingen (2020). Kwaliteitsstatuut PPC.
Dienst Justitiële Inrichtingen. Nieuwsbericht 1-6-2022. Een nieuw contract voor
voeding in het gevangeniswezen. Via
https://www.dji.nl/actueel/nieuws/2022/06/01/een-nieuw-contract-voor-voedingin-het-gevangeniswezen.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Het detentieverloop van Michael P.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2019). Incidentonderzoek dodelijk steekincident
Amsterdamse metro.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2020). Werkprogramma 2021.
Inspectie Justitie en Veiligheid (2021). Meerjarenperspectief 2021-2024.
Inspectie Justitie en Veiligheid. Nieuwsbericht 14-7-2022. Onderzoek naar signalen
misbruik vrouwelijke gedetineerden. Via https://www.inspectiejenv.nl/actueel/nieuws/2022/07/14/onderzoek-naar-signalen-misbruik-vrouwelijkegedetineerden.
Kwaliteit forensische zorg (2020). FHIC werkboek. High en Intensive Care uit
forensisch perspectief.
Penitentiaire beginselenwet.
PricewaterhouseCoopers (2022). Onderzoek financierbaarheid DJI.

63

Doorlichting PPC’s

Regeling model huisregels PI’s.
Regeling Urinecontrole PI’s.
Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (2022). Disciplinair
straffen en afzonderen in detentie.

64

Doorlichting PPC’s

Bijlage 3 - Afkortingen
Afkorting

Betekenis

ATW

Arbeidstijdenwet

BBO

Basis beroepsopleiding

BHV

Bedrijfshulpverlening

BZT

Bezoek zonder toezicht

CTP Veldzicht

Centrum voor Transculturele Psychiatrie

DJI

Dienst Justitiële Inrichtingen

DV&O

Dienst Vervoer en Ondersteuning

D&R

Detentie en re-integratie

EPD

elektronisch patiënten dossier

EZV

Extra zorgvoorziening

FHIC

High en intensive care uit forensisch perspectief

GGZ

geestelijke gezondheidszorg

HBO

Hoger beroepsonderwijs

HKT-r

Historisch, klinisch, toekomst revisie

HKT-r FAM

HKT-r Female Additional Manual

HvB

Huis van bewaring

IBT

Intern bijstandsteam

Inspectie

Inspectie Justitie en Veiligheid

ISD

Inrichting stelselmatige daders

LBB

Landelijke Bijstandseenheid

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MDO

multidisciplinair overleg

OI

Opleidingsinstituut

Pbw

Penitentiaire beginselenwet

65

Doorlichting PPC’s

PI

Penitentiaire inrichting

PIW

Penitentiair inrichtingswerker

PPC

Penitentiair psychiatrisch centrum

RI&E

Risico inventarisatie en evaluatie

RSJ

Raad voor de strafrechttoepassing en
jeugdbescherming

SBF

Substantieel Bezwarende Functie

TA

Terroristenafdeling

TULP GW

Tenuitvoerlegging Persoonsgebonden straffen
gevangeniswezen

UC

Urinecontrole

V-ZBIW

Verpleegkundig zorg- en behandelinrichtingswerker

VIM

Veilig incidenten melden

VRIS

Vreemdeling in de strafrechtketen

Wet SenB

Wet Straffen en Beschermen

ZBIW

Zorg- en behandel inrichtingswerkers

ZZP-er

Zelfstandige zonder personeel

66

Inspectie Justitie en Veiligheid
Toezicht, omdat rechtvaardigheid en veiligheid
niet vanzelfsprekend zijn.

Dit is een uitgave van:
Inspectie Justitie en Veiligheid
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Hoge Nieuwstraat 8 | 2514 LE Den Haag
Postbus 20301 | 2500 EH Den Haag
Contactformulier | www.inspectie-jenv.nl
April 2023
Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
Vermenigvuldigen van informatie uit deze publicatie is toegestaan,
mits deze uitgave als bron wordt vermeld.

1