Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 562

Voorstel van wet van de leden Kuiken, Dik-Faber
en Van Eijs ter erkenning van de Nederlandse
Gebarentaal (Wet erkenning Nederlandse
Gebarentaal)

Nr. 7

MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR
AANLEIDING VAN HET ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING
VAN DE RAAD VAN STATE
I. ALGEMEEN DEEL
1. Inleiding
Dit wetsvoorstel beoogt de Nederlandse Gebarentaal (hierna: NGT)
juridisch te erkennen. Hiermee vormt dit wetsvoorstel het sluitstuk van
een proces van dertig jaar waarin er wel maatschappelijke en politieke
erkenning is gekomen voor de NGT als moedertaal van de Nederlandse
dovengemeenschap, maar juridische (wettelijke) erkenning tot nu toe
achterwege is gebleven. Met de ratificatie en goedkeuring van het
VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap en de
wettelijke erkenning van nationale gebarentalen in een groot aantal
Europese landen vinden de initiatiefnemers het de hoogste tijd dat de
NGT naast maatschappelijke en politieke ook juridische erkenning krijgt.
Met dit wetsvoorstel wordt deze juridische erkenning geregeld en worden
tevens een aantal hieruit voortvloeiende rechten en plichten vastgelegd,
zoals het recht om een eed, belofte of bevestiging af te mogen leggen in
de NGT en de plicht voor de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties om het gebruik van de NGT te bevorderen. Daarnaast
wordt een adviesorgaan ingesteld dat de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties hierover adviseert.
Deze memorie van toelichting is als volgt opgebouwd. Eerst wordt de
achtergrond geschetst van het belang van de NGT voor de dovengemeenschap (paragraaf 2). Vervolgens wordt de historie geschetst van de
erkenning van de NGT (paragraaf 3). Daarna wordt ingegaan op de
huidige voorzieningen vanuit wet- en regelgeving in Nederland (paragraaf
4) en op de wet- en regelgeving in het buitenland (paragraaf 5). In
paragraaf 6 wordt vervolgens de wenselijkheid van juridische erkenning
beargumenteerd. Paragraaf 7 beschrijft de belangrijkste elementen van
het wetsvoorstel. Paragraaf 8 gaat in op de constitutionele aspecten en
paragraaf 9 op de financiële gevolgen. In de artikelsgewijze toelichting

kst-34562-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

1

worden tenslotte de afzonderlijke artikelen van het wetsvoorstel nader
toegelicht.
2. Achtergrond
De NGT is de taal van de Nederlandse dovengemeenschap. Met doven
worden personen met een auditieve beperking bedoeld. De dovengemeenschap is een diverse gemeenschap. De kern van die gemeenschap
bestaat uit mensen die doof geboren zijn of doof geworden zijn voordat zij
de gesproken Nederlandse taal verworven hebben, de zogenaamd
vroegdoven, in medische termen benoemd als prelinguaal doven. Voor
hen is een visueel-manuele taal zoals de NGT de eerste, en enige volledig
toegankelijke taal.
Van elke 1.000 baby’s die jaarlijks in Nederland geboren worden is er
1 doof of slechthorend.1Door ziekte of andere oorzaken wordt nog
eens 1 op de 1.000 baby’s op jonge leeftijd doof of slechthorend. In
totaal gaat het om ongeveer 30.000 mensen in Nederland, waarvan
er bijna 10.000 volledig doof zijn en de NGT als moedertaal
hebben.2Recent onderzoek naar de Nederlandse situatie noemt dat
er tussen 11.900 en 20.400 vroegdoven in Nederland zijn.3
Ongeveer 95% van alle kinderen die doof zijn, heeft horende ouders
(en veel personen die doof zijn, krijgen horende kinderen). Dit stelt
deze ouders voor een enorme opgave. Zij moeten zich opeens een
voor hen nieuwe, visuele, taal eigen maken: de NGT. Door de NGT
kunnen ouders communiceren met hun kind en hun kind optimaal
ondersteunen bij de taalverwerving.
Het is uitermate belangrijk dat dove kinderen in een vroeg stadium
de NGT aangeboden krijgen om hun taalontwikkeling op gang te
brengen. Voor hen is de NGT de enige mogelijkheid daartoe. Als er
in de eerste vijf levensjaren geen volwaardige taal wordt aangeleerd,
zal taalverwerving blijvend achterlopen. De taalontwikkeling van
kinderen die doof zijn, verloopt gelijk aan die van horende kinderen.
Het risico op achterstand in de taalontwikkeling zit vooral in het
aanbod en de beschikbaarheid van mensen om hen heen die de NGT
beheersen.
De NGT is tevens de moedertaal van mensen die horend geboren zijn en
dove ouders hebben. Daarnaast bestaat de dovengemeenschap uit de
zogenoemde laatdoven en plotsdoven, personen die in de loop van het
leven geleidelijk of plotseling doof geworden zijn, en uit horende
personen uit de omgeving van dove personen. Voor hen allen geldt dat zij
om verschillende redenen veel waarde hechten aan de NGT.
Bij de NGT gaat het om een taal, met een eigen lexicon (woordenschat) en
grammatica. Het Basis- en Onderwijs Lexicon van de NGT is in 2002 op
verzoek van de overheid gestandaardiseerd om te komen tot erkenning
van de NGT. Sinds 2004 heeft het Nederlands Gebarencentrum (hierna:
NGc) de opdracht om als Lexicografisch Instituut voor de NGT het lexicon
van de NGT in kaart te brengen, uit te breiden en toegankelijk te maken.

1

Gehoorverlies van meer dan 40 dB.
De belangrijkste groepen gebruikers van de NGT bevinden zich in deze groep, met name de
groep mensen die doof of zeer slechthorend geboren is. In deze memorie van toelichting
bedoelen we over het algemeen deze groepen vanwege het grote aantal gebarentaligen in deze
groep. In totaal zijn er ongeveer 1,5 miljoen mensen met een auditieve beperking in Nederland,
maar die krijgen deze beperking over het algemeen op latere leeftijd. Onder mensen die later
slechthorend/doof worden bevinden zich veel minder gebruikers van de NGT.
3
P. Prawiro-Atmodjo, M. Langendoen & C. Tijsseling: Literatuurstudie naar de leefsituatie van
vroegdove volwassenen. Koninklijke Kentalis: 2016, pag. 15–16).
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

2

Het belang van de NGT voor doven is voor horenden niet altijd duidelijk.
Veel horenden zien een gebarentaal namelijk niet als een volwaardige
taal, maar als een «hulpmiddel» voor doven om te communiceren. Het
niet erkennen van de NGT als een zelfstandige taal, betekent onvoldoende
erkenning en ruimte voor de groep mensen voor wie de NGT bepalend is
voor hun linguïstische identiteit. Hierin zijn doven niet anders dan
anderen.
Naast het belang van erkenning van de NGT voor de linguïstische
identiteit van doven is er nog een ander aspect. Zonder juridische
erkenning blijft de positie van de NGT namelijk kwetsbaar. Bovendien is
de NGT voor een aanzienlijk deel van de dovengemeenschap de enige taal
die volledig toegang biedt tot communicatie en informatie. Medischtechnische innovaties hebben hier geen verandering in gebracht.
In 2018 heeft de Commissie Gelijkheid en Non-Discriminatie van de Raad
van Europa unaniem een resolutie aangenomen die oproept tot de
erkenning van de gebarentalen met het oog op de uitoefening van
mensenrechten door doven.4
De Nederlandse overheid heeft het VN-Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap inmiddels geratificeerd. In de preambule van
dat verdrag (deel p, pag. 2) uiten de Verenigde Naties hun zorgen over
discriminatie van mensen met een beperking, onder andere op het gebied
van taal. Erkenning van de NGT helpt discriminatie van dove mensen
tegen te gaan. Middels ratificatie van het VN-Verdrag inzake de rechten
van personen met een handicap heeft de overheid zich uitgesproken voor:
– het tegengaan van discriminatie op het gebied van taal (preambule);
– het zorg dragen voor professionele tolken gebarentaal in publieke
gebouwen en bijeenkomsten (artikel 9);
– de bevordering van vrijheid van meningsuiting en toegang tot
informatie (artikel 21). Hier wordt met name gewezen op lid e:
«overheden dienen gebarentalen te erkennen en te bevorderen»;
– het bieden van mogelijkheden om gebarentaal te leren en om de
linguïstische identiteit van de dovengemeenschap te bevorderen.
Hierbij geldt overigens dat leerkrachten van dove kinderen gekwalificeerd dienen te zijn op het gebied van de nationale gebarentaal (artikel
24);
– het bieden van mogelijkheden tot participatie op het gebied van
cultuur, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport, waarbij de overheid
ervoor zorg dient te dragen dat de linguïstische identiteit, inclusief de
nationale gebarentaal (en inherent daaraan: de cultuur), erkend en
gesteund wordt (artikel 30).
In het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap
worden tevens zorgen geuit «over het feit dat personen met een handicap
ondanks [...] uiteenlopende instrumenten en initiatieven overal ter wereld
nog steeds geconfronteerd worden met obstakels die hun participatie in
de samenleving als gelijkwaardige leden belemmeren.»
Tevens is het zo dat het Europees Parlement de bescherming en promotie
van Europese gebarentalen, waaronder de NGT, nastreeft. In de resolutie
van 23 november 2016 over gebarentaal en professionele gebarentaaltolken wordt in dit verband zowel gewezen op het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie waarin discriminatie op grond van

4

http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=25211&lang=en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

3

handicap uitdrukkelijk verboden is, als op het meertaligheidsbeleid van de
EU waarin het leren van meerdere talen bevorderd wordt.5
De initiatiefnemers delen de zorg die in het VN-Verdrag inzake de rechten
van personen met een handicap wordt uitgesproken en het belang dat het
Europees Parlement hecht aan de bescherming en bevordering van
gebarentalen. Dit gaat ook over de personen in Nederland die doof of
slechthorend zijn. De juridische erkenning van de NGT draagt volgens de
initiatiefnemers bij aan de volwaardige participatie van dove gebarentaligen aan de samenleving, waarmee ook invulling wordt gegeven aan een
van de uitgangspunten van het VN-Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap.
3. Historie van de erkenning van de NGT in Nederland
De afgelopen dertig jaar is meermalen de vraag om juridische erkenning
van de NGT naar voren gekomen, waarbij telkens is gekozen voor een
pragmatische aanpak en werd ingezet op maatschappelijke en politieke
erkenning van de NGT.
In 2002 is de standaardisatie van het Basis- en Onderwijs Lexicon van de
Nederlandse Gebarentaal in samenwerking met de dovengemeenschap
voltooid, in opdracht van de Ministeries van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen en Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De overheid had
de voltooiing van de lexicon als voorwaarde gesteld voor juridische
erkenning van de NGT. Zo heeft de toenmalige Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in 1999 aan de Tweede Kamer
geschreven dat zij meent dat de Nederlandse Gebarentaal, zodra van deze
een standaard is vastgesteld, recht heeft op een volwaardige erkenning,
waarbij zij spreekt over juridische erkenning.6 De overheid is deze belofte
echter nooit nagekomen.
Tussen 1997 en 2012 is in meerdere kabinetsbrievenen ingegaan op
juridische erkenning van de NGT:
– in 1997 is door de Commissie Nederlandse Gebarentaal in het rapport
«Meer dan een gebaar» aangegeven dat de NGT juridisch verankerd
zou moeten worden, naast het nemen van concrete maatregelen om
het gebruik van de NGT te bevorderen. Ook in de actualisatie daarvan:
«Actualisatie 1997–2011 van het rapport Meer dan een gebaar» geeft
het Platform Erkenning Nederlandse Gebarentaal aan juridische
erkenning nog steeds belangrijk te vinden;
– in 20017heeft de toenmalige Staatssecretaris van VWS aangegeven
wat de mogelijkheden zijn, die in «Meer dan een gebaar» zijn
beschreven, om de NGT juridisch te erkennen. Op dat moment zag
men onvoldoende mogelijkheden om aan te sluiten bij Nederlandse
wetgeving;
– In 20028is een actieplan beschreven met de maatregelen waarmee de
NGT wordt bevorderd;
– In 20049werd door de toenmalige Staatssecretaris aangegeven dat de
analyse in 2001 was dat de mogelijkheden om de NGT juridisch te
verankeren zeer beperkt zijn en juridische erkenning niet per se
noodzakelijk is. Wel gaf zij aan dat het belangrijk is om de taal
maatschappelijk goed in te bedden, waarbij politieke erkenning kan
5

Europees Parlement, document P8_TA(2016)0442, Gebarentaal en professionele gebarentaaltolken, Resolutie 23 november 2016 (2016/2952(RSP).
6
21 oktober 1999, kenmerk DBG/OAG-2003031.
7
29 juni 2001, TK 2000/2001, 27 400 XVI, nr. 90, nr. 249.
8
3 juli 2002, TK 2001/2002, 28 000 XVI, nr. 124.
9
9 juni 2004, TK 2003/2004, 29 200 XVI, nr. 249.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

4

–

helpen (onder andere door het eerder genoemde actieplan). De
internationale vergelijking die was uitgevoerd, bood volgens de
Staatssecretaris toen geen nieuwe inzichten;
in 200810werd ook een pragmatische richting gekozen: daar waar
problemen bestaan, wordt gezocht naar een oplossing. Wel werd
aangegeven dat in verband met het in 2007 ondertekende VN-Verdrag
inzake de rechten van personen met een handicap een analyse zal
worden gemaakt van de consequenties van het verdrag voor de
Nederlandse wetten en regelingen. De uitkomst van deze analyse is
gebruikt ten behoeve van de memorie van toelichting bij de Goedkeuringswet en vormde de basis voor de Invoeringswet.

In 2010 heeft de ChristenUnie een initiatiefnota uitgebracht, getiteld
«Positie doven versterken; Nederlandse Gebarentaal erkennen!», met
daarin voorstellen om de positie van personen die doof of zwaar
slechthorend zijn en hun taal te versterken. De nota roept op tot formele
erkenning door de NGT als zelfstandige taal vast te leggen in de
Grondwet, en ratificatie van het VN-Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap. Daarnaast pleit deze nota voor meer
aandacht voor de positie van personen die doof of zwaar slechthorend zijn
in de zorg, het onderwijs en in overheidscommunicatie.
4. Huidige voorzieningen (vanuit wet- en regelgeving) in
Nederland
In Nederland zijn momenteel de volgende voorzieningen getroffen op
basis van wet- en regelgeving ter bevordering van de NGT:
– in de wetgeving met betrekking tot het cluster 2 onderwijs, het
onderwijs aan leerlingen met een auditieve en/of communicatieve
beperking, is tweetalig onderwijs en de mogelijkheid van NGT als
voertaal en instructietaal opgenomen;
– in het reguliere onderwijs is in alle onderwijssoorten de mogelijkheid
aanwezig een tolk NGT mee te nemen voor in principe alle onderwijscontacturen. In het kader van de Wet overige OCW-subsidies is
hiervoor een wettelijke vergoedingsregeling getroffen, die wordt
uitgevoerd door het UWV;
– voor personen met een auditieve beperking zijn er in Nederland
regelingen voor de vergoeding van tolken in de onderwijs- en
arbeidssituatie en voor de leefsituatie. Het gaat o.a. om tolken NGT,
tolken Nederlands met ondersteunende gebaren, schrijftolken en
tolken Tactiele Gebaren;
– er is een beeldtelefoonvoorziening beschikbaar, die is aangewezen als
universele dienst in de Telecomwetgeving. Hierdoor kan iemand met
een auditieve beperking met een webcam via een tolk NGT communiceren met iemand die de NGT niet machtig is. Voorts wordt de
ontwikkeling van technologieën voor tolken op afstand nader verkend;
– uit de artikelen 5 en 6 EVRM volgt dat ieder die betrokken wordt in een
procedure die tot onvrijwillige vrijheidsontneming kan leiden
(strafzaken), recht heeft op kosteloze bijstand van een tolk. Dit geldt
niet alleen voor een vreemde gesproken taal, maar ook voor de NGT.
Bij verhoor door de politie, rechter-commissaris en tijdens de
rechtszaak wordt dus voor de inzet van een kosteloze tolk (NGT) zorg
gedragen;
– artikel 5 EVRM wordt door de rechtspraak «doorgetrokken» voor
procedures op grond van de Wet Bijzondere opneming in psychiatrische ziekenhuizen (vrijheidsontneming), zie HR 20 juni 2014, ECLI:NL:HR:2014:1495;

10

12 augustus 2008, TK 2007/2008, 31 200, nr. 178

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

5

–

–

bij asielzaken wordt – tenzij de vreemdeling de Nederlandse taal
machtig is – in alle gevallen kosteloos een tolk door de IND ingezet.
Het doet er niet toe of het een tolk in een vreemde taal is, of een tolk
NGT, of wellicht allebei. Hetzelfde geldt voor reguliere verzoeken tot
toelating, zij het dat als van de vreemdeling redelijkerwijs verlangd kan
worden dat hij de Nederlandse taal voldoende beheerst (betrokkene
verblijft bijvoorbeeld al vijf jaar legaal in Nederland), de IND geen zorg
hoeft te dragen voor de inzet van een tolk. Dit zal bij een doof persoon
anders zijn, dus ook in die gevallen is in bijstand van een kosteloze tolk
NGT voorzien;
voor civiele en bestuurszaken bij de rechter geldt in beginsel dat
partijen zelf voor een tolk moeten zorgen. Echter, indien iemand op
grond van de Wet op de rechtsbijstand in aanmerking komt voor een
toevoeging (gesubsidieerde rechtsbijstand), dan wordt ook in die
gevallen voor een kosteloze tolk (NGT) gezorgd.

Voorts zijn verschillende andere maatregelen genomen om het gebruik
van de NGT te bevorderen:
– het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft middelen
beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van materiaal voor tweetalig
onderwijs (in het Nederlands en in de NGT) binnen de scholen voor
speciaal onderwijs aan personen met een auditieve beperking;
– de Hogeschool Utrecht (een instelling voor hoger beroepsonderwijs)
verzorgt een opleiding tolk/docent NGT;
– de NPO verzorgt voor verschillende programma’s een vertaling in de
NGT: de ochtendjournaals op werkdagen, het Jeugdjournaal, Koningsdag, Prinsjesdag, de Sinterklaasintocht en de Kersttoespraak van de
Koning;
– het besluit digitale toegankelijkheid overheid voorziet in specifieke
voorschriften met betrekking tot de toegankelijkheid van websites en
mobiele applicaties van overheidsinstanties. Het besluit is een
uitwerking van de Europese Toegankelijkheidsrichtlijn. Het is verplicht
om te voldoen aan de eisen uit hoofdstuk 9 van EN 301 549. Dit staat
gelijk aan WCAG 2.1, niveau A en AA. Vertalingen in Gebarentaal
(niveau AAA 1.2.6 Gebarentaal (vooraf opgenomen) zijn hierdoor niet
verplicht. De rijksoverheid heeft echter een aantal pagina’s met voor
gebarentaligen extra relevante informatie, zoals informatie over de
tolkvoorzieningen, de Wmo en Wajong op www.rijksoverheid.nl wel
vertaald in de NGT. Daarnaast zijn een aantal campagnespots ook
vertaald in de NGT.
5. Wet- en regelgeving in het buitenland
Zoals er geen universele gesproken taal is, is er ook geen universele
gebarentaal en ook geen gelijke manier waarop taal juridisch erkend en
gefaciliteerd wordt. Ieder land heeft daarom zijn eigen wet- en regelgeving met betrekking tot gebarentaal. In de Europese Unie bestaan 30
gebarentalen, maar bindende regelgeving met betrekking tot gebarentaal
ontbreekt. Het Europees Parlement heeft in 1988 een resolutie uitgebracht
getiteld «Resolution on Sign Languages for the Deaf» (DOC A2–302/87).
Deze resolutie is in 1998 opnieuw uitgebracht in een licht gewijzigde
versie.11 De meest recente resolutie is de eerder aangehaalde resolutie
van 23 november 2016. De resolutie heeft geen expliciet wettelijk of
bindend karakter, maar roept vooral op tot erkenning van gebarentaal en
de daarmee samenhangende problematiek (zoals het gebrek aan tolken).

11

N. Timmermans, The status of sign languages in Europe. Council of Europe: 2005.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

6

De EU heeft de instelling van een Internationale Dag van Gebarentalen
(23 september) overgenomen van de VN.12
Juridische erkenning van gebarentalen gebeurt op verschillende
manieren: in de Grondwet; via een algemene taalregeling; door middel
van een gebarentaalwet of -decreet of een bredere wet of decreet over
gebarentaal en andere vormen van communicatie; erkenning door een
nationale Raad van Talen of erkenning in wetgeving voor gehandicapten.13
Op dit moment hebben de meeste Europese landen hun nationale
gebarentaal juridisch erkend, zij het op verschillende manieren. Er zijn
landen die hun nationale gebarentaal binnen «gehandicaptenwetgeving»
erkend hebben: Litouwen (1995), Roemenië (2002) en Duitsland (2002).
Erkenning van een gebarentaal «en andere vormen van communicatie»
vond plaats in: Spanje (2007), Tsjechië (2008), Hongarije (2009) en Polen
(2011). Een andere vorm van juridische erkenning is erkenning binnen een
algemene taalregeling: Litouwen (1999), Estland (2007), Zweden (2009) en
IJsland (2011). De landen die hun nationale gebarentaal erkenden door
middel van een aparte wet of decreet zijn Slowakije (1995), Slovenië
(2002), België: Wallonië (2003), Cyprus (2006), België: Vlaanderen (2006),
Bosnië en Herzegovina (2009), Macedonië (2009), Finland (2015), Servië
(2015), Schotland (2015) en Malta (2016). In Noorwegen is de Noorse
gebarentaal in 2009 erkend door de Nationale Raad van Talen. Tenslotte
zijn er landen die gebarentalen in hun Grondwet erkend hebben: Finland
(1995), Portugal (1997), Oostenrijk (2005), Hongarije (2011) en
Denemarken (2014).
6. Wenselijkheid van juridische erkenning
Inmiddels is de NGT in Nederland maatschappelijk erkend en met hulp
van de overheid ook gestandaardiseerd, maar de NGT is niet juridisch
verankerd. In het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een
handicap staat in artikel 21e dat landen die dit verdrag ratificeren het
gebruik van gebarentalen moeten erkennen en bevorderen. Hoewel het
hier niet uitdrukkelijk gaat om juridische erkenning, is dit wel een
belangrijke reden voor de initiatiefnemers om dit wetsvoorstel in te
dienen. Wetgeving is een voor de hand liggend instrument van de
overheid om over te gaan tot erkenning en bevordering van het gebruik
van de NGT. Dit is enkele jaren geleden ook gebeurd met de Friese taal.
Met de Wet gebruik Friese taal is het Fries naast het Nederlands de
tweede erkende taal in Nederland geworden. Mede daarom hebben de
initiatiefnemers ervoor gekozen om de juridische erkenning van de NGT
ook in een aparte wet te regelen.
De initiatiefnemers wijzen erop dat de Nederlandse dovengemeenschap al
tientallen jaren wacht op juridische erkenning. De overheid heeft de
juridische erkenning in het vooruitzicht gesteld, mits de lexicon voor de
NGT zou worden voltooid. Dit is reeds in 2002 gebeurd.
Juridische erkenning houdt voor de dovengemeenschap meer in dan
alleen een erkenning van hun moedertaal, het is ook een erkenning van
hun cultuur en hun identiteit. De huidige voorzieningen op het gebied van
12

http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2018/625196/
EPRS_ATA(2018)625196_EN.pdf
13
M. De Meulder (2016), The Power of Language Policy. The Legal Recognition of Sign
Languages and the Aspirations of Deaf Communities. Universiteit van Jyväskylä: dissertatie.
Download-link: https://jyx.jyu.fi/bitstream/handle/123456789/52219/978-951-39-6876–
2_vaitos16122016.pdf?sequence=3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

7

de NGT, die deels zijn vastgelegd in wet- en regelgeving, gaan met name
over de ondersteuning van tolken NGT. Doorgaans zijn tolkvoorzieningen
goed geregeld, maar het gaat volgens de initiatiefnemers in de kern niet
om goede tolkvoorzieningen, maar om de erkenning van de NGT an sich.
Er is veel aandacht besteed aan de tolkvoorzieningen, terwijl de aandacht
juist uit moet gaan naar de dovengemeenschap die van de NGT afhankelijk is. Hieruit volgt dan vervolgens dat goede tolkvoorzieningen
noodzakelijk zijn.
Voorts zorgt juridische erkenning middels duurzame vastlegging bij wet
ervoor dat de positie van de gebruikers van de NGT wordt versterkt. Zo
zorgt het voor een versterking van andere wetten waarin reeds bepalingen
zijn opgenomen over het gebruik van de NGT (zie paragraaf 4). Juridische
erkenning zorgt er bovendien voor dat gebarentaligen die doof zijn zich
nadrukkelijker kunnen beroepen op het gebruik van hun eigen taal
(bijvoorbeeld bij het afleggen van een eed, belofte of bevestiging) en op
ondersteuning in de NGT (bijvoorbeeld door de inzet van de tolken NGT).
7. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
Naast de juridische erkenning van de NGT als officiële taal beoogt het
wetsvoorstel onder meer de volgende zaken te regelen: bevordering van
het gebruik van de NGT door de rijksoverheid, mede door een jaarlijkse
rapportage over de staat van de NGT, en de instelling van een adviescollege dat de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
adviseert over het bevorderen van het gebruik van de NGT. Hieronder
worden de belangrijkste elementen uit het wetsvoorstel toegelicht.
Juridische erkenning van de NGT
Kern van het wetsvoorstel is de juridische erkenning van de NGT als
officiële taal in Nederland, naast het Nederlands en het Fries. Deze
juridische erkenning van hun eigen moedertaal is voor de dovengemeenschap het sluitstuk van hun jarenlange strijd voor erkenning voor hun taal,
hun cultuur en hun zijn. Waar er in de afgelopen decennia veel regelingen
zijn getroffen op het gebied van tolkvoorzieningen en de rechten van
tolken, staan
in dit wetsvoorstel de rechten van doven en gebarentaligen centraal.
Juridische erkenning expliciteert het recht van doven om de NGT te
gebruiken en om informatie te krijgen in de NGT.
Bevorderen van het gebruik van de NGT
Naast de juridische erkenning beoogt dit wetsvoorstel ook om het gebruik
van de NGT te bevorderen. Hierbij zien de initiatiefnemers in eerste
instantie een verantwoordelijkheid voor de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, aangezien deze verantwoordelijk is voor het
taalbeleid in Nederland, maar ook voor de overheidscommunicatie.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties krijgt de taak
om een beleid te voeren dat erop is gericht te bevorderen dat er vaker
gebruik gemaakt wordt van de NGT bij openbare toespraken van het
kabinet, in het bestuurlijk verkeer en in het rechtsverkeer. Het doel is om
de communicatie van de overheid toegankelijker te maken voor personen
die doof zijn enerzijds, en personen die doof zijn en hun communicatiebehoeften zichtbaarder te maken voor het brede publiek anderzijds.
Het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap stelt in
artikel 21b:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

8

«Het aanvaarden en faciliteren van het gebruik van gebarentalen, braille,
ondersteunende communicatie en alternatieve vormen van communicatie
en alle andere toegankelijke middelen, communicatiemogelijkheden en
-formats naar keuze van personen met een handicap in officiële
contacten.»
De overheid heeft de taak personen die doof zijn te informeren over voor
hen belangrijke zaken op een manier die voor hen te begrijpen is.
Ondertiteling of tekst aanbieden is daarbij vaak niet voldoende, omdat
steeds weer uit onderzoek blijkt dat gesproken talen niet volledig
toegankelijk zijn en daardoor geschreven talen (die een uitdrukking zijn
van gesproken talen) onvoldoende begrepen worden. Daar waar nodig en
mogelijk, moet het streven zijn om deze communicatie dan ook in een
gebarentaal, in dit geval de NGT, aan te bieden.
Het is aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om
invulling te geven aan de taak om het gebruik van de NGT te bevorderen.
Bij openbare toespraken van de leden van het kabinet denken de
initiatiefnemers in eerste instantie aan de wekelijkse persconferentie van
de Minister-President op vrijdag na de ministerraad en het gesprek met de
Minister-President dat ’s avonds wordt uitgezonden. Op deze wijze kunnen
ook dove gebarentaligen uit eerste hand kennis nemen van recente
politieke ontwikkelingen. De initiatiefnemers wijzen erop dat openbare
toespraken van de Koning, zoals de Troonrede (net als de rest van het
programma op Prinsjesdag) en de Kersttoespraak al worden vertaald in de
NGT. De initiatiefnemers zouden verder ook bepaalde Kamerdebatten,
zoals het wekelijkse Vragenuur en de Algemene Politieke Beschouwingen
willen laten vertalen in de NGT. Hier zien zij echter geen verantwoordelijkheid voor de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Het is aan de Tweede Kamer in samenspraak met de NPO om dit op te
pakken.
Het bestuurlijk verkeer ziet op de communicatie van overheidsorganen
met burgers en van overheidsorganen onderling. De initiatiefnemers zien
met name een taak voor de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om een beleid te voeren om het gebruik van de NGT in het
bestuurlijk verkeer tussen overheidsorganen en burgers zoveel mogelijk te
bevorderen. Hierbij denken initiatiefnemers onder meer aan het zoveel
mogelijk bevorderen dat dove gebarentaligen bij de afdeling Burgerzaken
van hun gemeente de NGT kunnen gebruiken. Verder vinden de initiatiefnemers het van groot belang dat crisiscommunicatie live wordt vertaald in
de NGT. In navolging van onder meer de beleidsreactie14 op het WODC
rapport uit 2017 «Het alarmeren en informeren van kwetsbare groepen bij
crisissituaties» is in samenwerking met onder meer belangenorganisaties
voor doven en slechthorenden al gewerkt aan de doorontwikkeling van
communicatiekanalen. De Minister van Justitie en Veiligheid heeft
onlangs op verzoek van de Tweede Kamer15 aangekondigd dat er een plan
van aanpak komt voor communicatie met kwetsbare groepen, waaronder
doven en slechthorenden, in crisissituaties. In het wetsvoorstel is een
specifieke bepaling opgenomen om te borgen dat crisiscommunicatie
zoveel mogelijk direct wordt vertaald in de NGT.
Ook in het juridisch-maatschappelijk verkeer (rechtsverkeer) dient het
gebruik van de NGT te worden bevorderd. Zo dient het mogelijk te
worden dat een eed, belofte of bevestiging ter uitvoering van een wettelijk
voorschrift in de NGT kan worden afgelegd.

14
15

Kamerstukken II, 2016/17, 29 517, nr. 122
Kamerstukken II 2018/2019, 29 754, 497, motie lid Drost c.s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

9

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dient over het
gevoerde beleid jaarlijks aan de Tweede Kamer te rapporteren.
Adviescollege Nederlandse Gebarentaal
Met dit wetsvoorstel wordt tevens beoogd om een adviescollege voor de
NGT in te stellen. Dit adviescollege zal de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties adviseren over het beleid om het gebruik van
de NGT te bevorderen. Het ligt voor de hand om dit adviescollege onder
te brengen bij het Nederlands Gebarencentrum (NGc), dat reeds functioneert als onafhankelijk landelijk expertisecentrum op het terrein van
Nederlandse Gebarentaal en Nederlands met Gebaren (NmG). Een
adviescollege met een wettelijke adviestaak dient echter aangemerkt te
worden als een adviescollege in de zin van de Kaderwet adviescolleges.
En op grond van artikel 4 van de Kaderwet adviescolleges is vereist dat
een dergelijk adviescollege bij wet is ingesteld. Het NGc is echter een
privaatrechtelijke rechtspersoon (stichting). Met het oog op de wettelijke
eis en gelet op de reeds bij het NGc aanwezige kennis en expertise, wordt
met dit wetsvoorstel beoogd een Adviescollege Nederlandse Gebarentaal
in te stellen dat gehuisvest is bij het NGc en waarvan de leden worden
voorgedragen door het NGc. Het wetsvoorstel voorziet er aldus de facto in
dat het Nederlands Gebarencentrum een uitbreiding van haar takenpakket
krijgt, doordat het Adviescollege Nederlandse Gebarentaal, waarvan de
leden worden voorgedragen door het NGc, als adviesorgaan optreedt in
het kader van het door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties te voeren beleid ten aanzien van het bevorderen van het
gebruik van NGT. Deze functie is vergelijkbaar met de functie van het
Adviesorgaan voor de Friese taal (DINGtiid). Deze laatste ziet toe op de
status en het gebruik van het Fries in de provincie. DINGtiid adviseert en
rapporteert aan bestuursorganen (zoals ministeries, de provincie en Friese
gemeenten) en rechterlijke instanties. Ook heeft het een agenderende en
adviserende functie. Het ziet ook toe op de juiste invulling van het
Kaderverdrag voor Nationale Minderheden en op het Europees Handvest
voor regionale talen.
Het NGc16 is in 1996 opgericht Het NGc is sinds 2004 erkend als
Lexicografisch Instituut voor de Nederlandse Gebarentaal en wordt
sinds 2006 voor haar lexicografische activiteiten gefinancierd door
de Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Als Lexicografisch Instituut voor de NGT
heeft het NGc tot doel het in kaart brengen en beheren van het
lexicon van de NGT, het ontwikkelen van een nieuw lexicon en het
verspreiden van het lexicon.
De focus van het NGc ligt vooral op het beheren, monitoren en
uitbreiden van het lexicon van de NGT. Het NGc staat in nauw
contact met de Nederlandse dovengemeenschap en houdt zich bezig
met de positie van de NGT en haar gebruikers in de samenleving.
Het NGc is dan ook bij uitstek geschikt om als landelijk, onafhankelijk
adviesorgaan op te treden inzake de positie van de NGT en de
behoeftes van haar taalgebruikers.
Het NGc zorgt ervoor dat de NGT optimaal vastgelegd wordt en
gebruikt kan worden. Verder geeft het NGc taaladviezen op het
gebied van de NGT en NmG. Daarnaast stimuleert het NGc het
gebruik van de NGT door landelijke woordenboeken en cursusmaterialen te ontwikkelen, maar ook door het toegankelijk maken van
literatuur voor kinderen door prentenboeken te vertalen.

16

www.gebarencentrum.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

10

Het is uitdrukkelijk de bedoeling van de initiatiefnemers dat het NGc haar
huidige taken behoudt, gefinancierd door de Ministeries van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap en Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
8. Constitutionele aspecten
Met dit wetsvoorstel beogen initiatiefnemers bij te dragen aan het
verwezenlijken van het in artikel 1 van de Grondwet en diverse internationale mensenrechteninstrumenten neergelegde gelijkheidsbeginsel,
voor doven en slechthorenden. In het bijzonder wordt met het voorstel
beoogd bij te dragen aan het verwerkelijken van het doel van het
VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, door
personen met een auditieve beperking beter in staat te stellen zelfstandig
te leven en deel te nemen aan alle facetten van het leven. Specifieker nog
wordt beoogd met dit wetsvoorstel gevolg te geven aan een aantal
verplichtingen die voortvloeien uit dit verdrag.
Artikel 2 van dit wetsvoorstel beoogt tegemoet te komen aan artikel 21,
onder e van het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een
handicap over het erkennen en bevorderen van het gebruik van gebarentalen. De artikelen 3, 4 en 8 van dit wetsvoorstel tegemoet te komen aan
artikel 9, eerste lid, onder b, van het VN-Verdrag inzake de rechten van
personen met een handicap over het treffen van passende maatregelen
om personen met een handicap op voet van gelijkheid met anderen
toegang te verlenen tot (publieke) communicatie en nooddiensten, en aan
artikel 21, onder b, van het VN-Verdrag inzake de rechten van personen
met een handicap om het gebruik van gebarentalen in officiële contacten
te aanvaarden en te faciliteren.
9. Financiële gevolgen
Het doel van dit wetsvoorstel is om de NGT juridisch te erkennen en een
adviescollege in te stellen dat belast is met advisering over het beleid om
het gebruik van de NGT te bevorderen. De vergoeding voor de vijf leden
van het Adviescollege Nederlandse Gebarentaal vloeien voort uit de Wet
vergoedingen adviescollege en commissies. Voor de wettelijke adviestaak
behoeft het Adviescollege daarnaast een klein budget, waarvan de
initiatiefnemers schatten dat een budget van € 50.000 met ingang van
2020 toereikend zal zijn. Daarnaast zal het Adviescollege periodiek
onderzoek moeten laten verrichten naar de staat van de NGT, om
zodoende zijn adviserende taak goed uit te kunnen voeren. Hiervoor zal
het Adviescollege beperkte middelen nodig hebben. Verder verwachten
de initiatiefnemers dat er beperkte kosten zullen zijn verbonden aan het
vertolken van publieke optredens van de leden van het kabinet en van de
crisiscommunicatie in het geval van een ramp of crisis.
II. ARTIKELSGEWIJS
Artikel 1
Dit artikel definieert de in deze wet voorkomende begrippen. De Nederlandse Gebarentaal (NGT) is gedefinieerd als de visueel-manuele taal die
door gebarentaligen in Nederland gebruikt wordt om te communiceren.
Onder gebarentaligen wordt verstaan de personen die de NGT machtig
zijn. Met «Onze Minister» wordt de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties bedoeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

11

Artikel 2
In dit artikel wordt de erkenning van de NGT als officiële taal in Nederland
geregeld. Op de achtergrond van het gebruik van de NGT als taal is in het
algemene deel van de toelichting reeds ingegaan.
Artikel 3
Dit artikel geeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
de taak om een beleid te voeren dat erop is gericht te bevorderen dat er
vaker gebruik gemaakt wordt van NGT bij openbare toespraken van de
leden van het kabinet, in het bestuurlijk verkeer en in het rechtsverkeer,
om zo de communicatie van de overheid toegankelijker te maken voor
personen die doof zijn, en tegelijk hun communicatiebehoeften zichtbaarder te maken voor het brede publiek. De Minister dient over het
gevoerde beleid jaarlijks aan de Tweede Kamer te rapporteren. De
initiatiefnemers verwijzen naar het algemeen deel voor een uitgebreide
toelichting.
Artikel 4
Dit artikel verplicht ertoe om in nationale crisis- en noodsituaties de
gesproken berichtgeving daarover zoveel als mogelijk onverwijld in NGT
om te zetten en de berichtgeving daarmee ook visueel toegankelijk te
maken voor gebarentaligen. Het vereiste dat crisiscommunicatie zoveel
mogelijk onverwijld in NGT wordt omgezet houdt een inspanningsverplichting in die vergt dat crisiscommunicatie, voor zover dit gezien de
omstandigheden redelijkerwijs gevergd kan worden, zonder onnodig
uitstel door omzetting van de gesproken berichtgeving in NGT ook
toegankelijk gemaakt wordt voor doven en slechthorenden die de NGT
beheersen.
Artikel 5
Op grond van het eerste lid is het gebarentaligen die, ter uitvoering van
een wettelijk voorschrift, mondeling een eed, belofte of bevestiging af
moeten leggen, toegestaan om dit te doen met de gebaren in NGT die
met de woorden van die eed, belofte of bevestiging corresponderen. Het
tweede lid bevat een facultatieve grondslag om bij ministeriële regeling
vast te stellen met welke gebaren in NGT de eed, belofte of bevestiging
moet worden afgelegd. Het artikel is vergelijkbaar met artikel 10 van de
Wet gebruik Friese taal.
Artikelen 6 tot en met 8
Artikel 6 voorziet in de instelling van een Adviescollege Nederlandse
Gebarentaal. Dit college is een adviescollege in de zin van artikel 1,
onderdeel a, van de Kaderwet adviescolleges. Het Adviescollege heeft
ingevolge artikel 8, eerste lid van dit wetsvoorstel de taak de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties te adviseren over het bevorderen van het gebruik van de NGT in de samenleving. Het Adviescollege
adviseert in ieder geval over de uitvoering van het beleid als bedoeld in
artikel 3, alsmede over de behoeften en ontwikkelingen met betrekking tot
de Nederlandse Gebarentaal in relatie tot deze wet (artikel 8, tweede lid).
Artikel 7 regelt de samenstelling van het Adviescollege. Dat bestaat uit vijf
leden, inclusief voorzitter en vicevoorzitter, die benoemd, geschorst en
ontslagen worden door de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, op voordracht van het NGc.
Op het Adviescollege is de Kaderwet adviescolleges van toepassing. Op
grond van artikel 4 van die wet wordt een adviescollege bij wet ingesteld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

12

en wordt de taak van het adviescollege bij wet omschreven. De artikelen
6, 7 en 8 van dit wetsvoorstel voorzien daarin. Gelet echter op de
omstandigheid dat de voor het uitoefenen van deze adviserende taak
benodigde expertise reeds ruimschoots aanwezig is bij een bestaande
stichting, namelijk het Nederlands Gebarencentrum (NGc), is in artikel 7,
tweede lid, van het wetsvoorstel bepaald dat de leden van het Adviescollege worden voorgedragen door het NGc. Doel van de initiatiefnemers
is dat het Adviescollege onder hetzelfde dak huist als het NGc en kan
bogen op de expertise van de medewerkers van het NGc.
De samenstelling en inrichting, de wijze van advisering en standpuntbepaling, en de begroting en programmering van het Adviescollege worden
verder beheerst door de regels uit de Kaderwet adviescolleges. De Wet
vergoedingen adviescolleges en commissies regelt de vergoedingen van
de leden van het Adviescollege.
Artikel 9
Dit artikel wijzigt artikel 46 van de Wet op de veiligheidsregio’s. Het nieuw
voorgestelde lid verplicht ertoe de in het tweede en derde lid van dat
artikel bedoelde informatieverstrekking over rampen en crises die de regio
kunnen treffen, ten aanzien waarvan het bestuur van de veiligheidsregio
verantwoordelijkheid draagt, zoveel als mogelijk onverwijld in NGT om te
zetten en de berichtgeving daarmee ook visueel toegankelijk te maken
voor gebarentaligen. Het vereiste dat crisiscommunicatie zoveel mogelijk
onverwijld in NGT wordt omgezet houdt een inspanningsverplichting in
die vergt dat crisiscommunicatie, voor zover dit gezien de omstandigheden redelijkerwijs gevergd kan worden, zonder onnodig uitstel door
omzetting van de gesproken berichtgeving in NGT ook toegankelijk
gemaakt wordt voor doven en slechthorenden.
Artikel 10
Om goed kennis te kunnen nemen van deze nieuwe wet, is het voor dove
gebarentaligen noodzakelijk dat ze in de NGT geïnformeerd worden over
deze nieuwe wet. Omdat vertaling van deze wet zich naar zijn aard niet
goed leent voor plaatsing in de publicatiebladen van de overheid, dient de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op grond van dit
artikel in de Staatscourant mededeling te doen van een beschikbare
vertaling. De vertaling zelf – een visuele weergave waarin de tekst van de
wet in de NGT wordt uitgedrukt – zou bijvoorbeeld als film op de website
van de rijksoverheid geplaatst kunnen worden.
Artikelen 11 en 12
Deze artikelen regelen de inwerkingtreding en citeertitel van de wet.
Kuiken
Dik-Faber
Van Eijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 562, nr. 7

13