Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1956
Vragen van het lid Özütok (GroenLinks) aan de Minister van Binnenlandse
zaken en Koninkrijksrelaties over het bericht «Burgemeesters onbekend met
met regels demonstraties» (ingezonden 30 januari 2019).
Antwoord van Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties), mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid
(ontvangen 21 maart 2019) zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2018–2019, nr. 1603.
Vraag 1
Kent u het bericht «Burgemeesters onbekend met regels demonstraties»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Deelt u de mening dat het recht van demonstratie een belangrijk recht is in
onze democratische rechtsstaat?
Antwoord 2
Ja.
Vraag 3
Herkent u het beeld uit de reconstructie dat verschillende betogingen van
«Kick out Zwarte Piet» onterecht werden verboden of afgebroken? Zo nee,
waarom niet?
Vraag 4
Wat vindt u ervan dat soms onterecht een algeheel demonstratieverbod werd
afgekondigd terwijl er nog onvoldoende grond was om dit af te kondigen?
Antwoord 3 en 4
Het in goede banen leiden van demonstraties, onder meer door het stellen
van beperkingen of in het uiterste geval het verbieden of beëindigen daarvan,
is op grond van de Wet openbare manifestaties (Wom) een bevoegdheid van
het lokale gezag (de burgemeester), al naar gelang zijn inschatting van de

1

ah-tk-20182019-1956
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

NRC.next 23-01-2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

plaatselijke omstandigheden. De burgemeester legt over zijn beslissing
verantwoording af aan de gemeenteraad en eventueel aan de rechter.
Het is mijn taak noch verantwoordelijkheid om een oordeel te geven over de
wijze waarop burgemeesters omgaan met betogingen van de actiegroep Kick
out Zwarte Piet (KOZP), maar in algemene zin wil ik daarover wel het
volgende opmerken. Niet alleen gemeenten die de landelijke Sinterklaasintocht organiseren, maar ook verschillende gemeenten met plaatselijke
intochten, staan voor de uitdaging om recht te doen aan de traditie van een
kinderfeest, terwijl ook rekening moet worden gehouden met (de dynamiek
van) uiteenlopende meningen en de veiligheid van alle betrokkenen. Het
respecteren en beschermen van de demonstratievrijheid dient daarbij voorop
te staan, ook als het faciliteren van een demonstratie heftige of zelfs
gewelddadige tegenreacties oproept. Daarbij geldt dat het verbieden of
beëindigen van zo’n demonstratie – een uiterst middel – altijd goed zal
moeten worden gemotiveerd. Het lokale gezag moet zich zoveel als redelijkerwijs mogelijk inspannen om dergelijke (risicovolle) demonstraties doorgang
te laten vinden. Pas als aannemelijk is dat een reëel gevaar bestaat voor
wanordelijkheden die ook door de inzet van politie niet afdoende in de hand
kunnen worden gehouden, kan er grond zijn om een vreedzame demonstratie
te beperken of in het uiterste geval te verbieden of te beëindigen. De enkele
vrees voor (gewelddadige) tegenreacties is voor dergelijke verregaande
maatregelen onvoldoende, nog daargelaten dat daarmee voor de toekomst
het verkeerde signaal zou worden afgegeven dat alleen al het dreigen met
gewelddadige tegenacties loont.
Mij is gebleken dat in een groot aantal gemeenten over de gebeurtenissen
rondom de Sinterklaasintocht in de gemeenteraad een debat heeft plaatsgehad en (desgevraagd) door de burgemeester informatie is verschaft. In dat
kader is ook door gemeenten aangekondigd dat het verloop van de Sinterklaasintocht en de gekozen aanpak geëvalueerd zullen worden met alle
betrokken partijen. Verder is mij uit de berichtgeving in de media gebleken
dat KOZP tegen het handelen van verschillende burgemeesters juridische
stappen heeft ondernomen. Ik vind het belangrijk dat dit proces van evaluatie
en verantwoording via de daarvoor geëigende kanalen de komende tijd zijn
(verdere) beloop krijgt. Indien aan de orde kunnen daaruit ook lessen worden
getrokken voor de toekomst.
Vraag 5
Hoe beoordeelt u het feit dat demonstranten soms het voorschrift krijgen
opgelegd om zelf voor beveiliging te zorgen? Deelt u de mening dat de
veiligheid van demonstranten door de overheid moet worden gewaarborgd?
Antwoord 5
Tot op zekere hoogte hebben de organisatoren van een demonstratie een
eigen verantwoordelijkheid voor het ordelijk verloop ervan. Met name bij
grootschalige demonstraties is het op zichzelf niet onredelijk als de gemeente
aan de organisatoren vraagt om, bij voorkeur in samenwerking met de
autoriteiten, maatregelen te treffen ter verzekering van een ordelijk en
vreedzaam verloop van de demonstratie. Als organisatoren vrijwillig
meewerken aan het ordelijk verloop van een demonstratie, bijvoorbeeld door
de inzet van verkeersregelaars of een eigen ordedienst, kan dit ertoe leiden
dat de burgemeester minder of minder ver gaande beperkingen hoeft op te
leggen. Dit is in het belang van zowel de burgemeester als de organisatoren
en de demonstranten zelf. Een verplichting voor organisatoren om zelf voor
(gecertificeerde) beveiliging te zorgen en de financiële drempel die daarmee
wordt opgeworpen, is in het algemeen moeilijk te rijmen met de grondwettelijk en verdragsrechtelijk beschermde demonstratievrijheid. Bovendien rust op
de burgemeester een positieve verplichting om noodzakelijke en passende
maatregelen te nemen – bijvoorbeeld politiebescherming – om een vreedzame betoging doorgang te laten vinden. Zie ook het antwoord op de vragen
3 en 4.
Vraag 6
Acht u de kennis van het demonstratierecht bij burgemeesters voldoende? Zo
ja, waarom wordt dan toch regelmatig het demonstratierecht onvoldoende
gewaarborgd? Zo nee, hoe komt dit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Het in goede banen leiden van demonstraties op grond van de Wom behoort
al enkele decennia tot één van de kerntaken van gemeenten, waardoor
gemeenten en hun burgemeesters inmiddels de nodige ervaring en expertise
hebben opgedaan met de toepassing van deze wet. Het in goede banen
leiden van demonstraties is uiteindelijk maatwerk en een inschatting van de
burgemeester als het lokale gezag, die nauw samenhangt met zijn kennis van
de plaatselijke situatie en openbare orde. Het is van alle tijden dat demonstraties het lokale gezag soms voor lastige vraagstukken en beslissingen stellen.
Gemeenten en politie moeten demonstraties met de kennis en de middelen
die hun ter beschikking staan zoveel als redelijkerwijs mogelijk faciliteren en
beschermen, ook tegen (mogelijke) reacties van soms kwaadwillende
tegendemonstranten. Mij is niet bekend dat bij deze professionele organisaties, die reeds lang met de Wom werken, de (juridische) expertise structureel
niet op orde zou zijn. Er vindt ook met enige regelmaat overleg plaats of er
wordt contact gelegd tussen de verschillende gemeenten of politie-eenheden
om bijvoorbeeld te overleggen over ervaringen met een specifieke groep
demonstranten, of een specifiek type demonstratie. Medio november 2018
heb ik aan alle gemeenten in Nederland toegezonden de handreiking
demonstratierecht «Demonstreren bijkans heilig», opgesteld door de
gemeente Amsterdam in samenwerking met de politie en het Openbaar
Ministerie. De praktijk leert immers dat andere gemeenten met vergelijkbare
vragen en dilemma’s te maken hebben rondom demonstraties. De handreiking kan hen houvast en inspiratie bieden. Zoals ik in mijn brief aan uw
Kamer van 13 juli 2018 (Kamerstukken II 2017/18, 34 324, nr. 3) heb uiteengezet, kunnen gemeenten ook gebruikmaken van het meest recente rapport van
de Nationale ombudsman over het demonstratierecht «Demonstreren, een
schurend grondrecht». Specifiek voor de landelijke Sinterklaasintocht geldt
nog dat het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de recente
intochtsteden Maassluis (2016), Dokkum (2017) en Zaanstad (2018) ondersteuning heeft geboden, in het bijzonder voor het ontwikkelen en uitvoeren van
dialooginitiatieven.
Voor het zomerreces zal ik in samenwerking met een groot aantal partijen,
waaronder de Nationale ombudsman en het Nederlands Genootschap van
Burgemeesters, een bijeenkomst organiseren over het demonstratierecht. De
gebeurtenissen tijdens de Sinterklaasintocht(en) 2018 en het delen van
ervaringen en kennis over dit onderwerp zullen voor deze bijeenkomst een
belangrijk thema vormen.
Vraag 7
Hadden burgemeesters de beschikking over voldoende politie-ondersteuning
om de demonstraties en tegendemonstraties in goede banen te laten leiden?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
De inzet van politie tijdens demonstraties wordt bepaald door het lokaal
gezag. In het algemeen kan worden gesteld dat de inzet van politie en de
tolerantiegrenzen bij Sinterklaasintochten onderwerp van gesprek zijn
geweest in de driehoeken (burgemeester, officier van justitie en politiechef).
Zoals ik hiervoor al aangaf, wordt hierover lokaal reeds verantwoording
afgelegd. Dit proces moet zijn beloop krijgen.
Vraag 8
Wat gaat u er aan doen om te voorkomen dat in de toekomst het demonstratierecht ten onrechte wordt ingeperkt?
Vraag 9
Denkt u dat het verspreiden van het handboek voldoende is om de kennis
van het demonstratierecht op orde te brengen? Zo ja, waar baseert u dat op?
Zo nee, wat gaat u nog meer doen?
Antwoord 8 en 9
Zie het antwoord op vraag 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Vraag 10
Kunt u een overzicht geven van de strafrechtelijke opvolging van het
verstoren van demonstraties tijdens de sinterklaasperiode 2018?
Antwoord 10
Het Openbaar Ministerie (OM) houdt hiervan niet een specifieke registratie
bij. Het kan gaan om een veelheid aan misdrijven en overtredingen. Een
geheel overzicht is dan ook niet te geven.
Wel kan worden gemeld dat het OM voornemens is om 16 personen te
vervolgen voor het plegen van openlijk geweld tijdens de intocht in Eindhoven (eieren en blikjes naar demonstranten gooien en proberen door de linie
te breken op weg naar de demonstranten). Voor wat betreft de landelijke
intocht in Zaanstad wordt 1 persoon vervolgd wegens bedreiging van
Sinterklaas in de periode voorafgaand aan de intocht.
Vraag 11
Deelt u de zorg over de conclusie uit het onderzoek van het College voor de
Rechten van de Mens van 15 november 2018 waaruit naar voren komt dat er
een grote groep mensen is die de steun voor het demonstratierecht
afhankelijk stelt van de vorm en/of de inhoud? Zo nee, waarom niet?
Vraag 12
Wat gaat u doen om het draagvlak voor het recht om te demonstreren,
ongeacht de inhoud van de demonstratie, in de samenleving te vergroten?
Antwoord 11 en 12
Ik deel de zorg van het College voor de Rechten van de Mens dat een grote
groep mensen de steun voor het demonstratierecht afhankelijk stelt van de
vorm of inhoud. Nederland is een democratische rechtsstaat waarin een grote
diversiteit bestaat aan levensbeschouwingen, opvattingen, leefstijlen en
waardepatronen. Individuele burgers en de samenleving als geheel hebben er
belang bij dat burgers de vrijheid hebben om hun eigen waarden en
opvattingen te ontwikkelen en uit te dragen. Het is van groot belang om te
respecteren dat niet iedereen dezelfde mening heeft en om andersdenkenden
dezelfde ruimte te geven als gelijkgestemden. Ik verwijs in dit verband graag
naar de nota Grondrechten in een pluriforme samenleving, die nog steeds
relevant is (Kamerstukken II 2003/04, 29 614, nr. 2).
Een debat over maatschappelijke vraagstukken en tradities leidt er soms toe
dat de emoties hoog oplopen, zoals in het debat over Zwarte Piet. Ik betreur
het ten zeerste dat anti-Zwarte Piet-demonstraties de afgelopen jaren tot de
nodige, soms gewelddadige, tegenreacties hebben geleid en dat burgemeesters zich om die reden in een aantal gevallen genoodzaakt hebben gezien om
demonstraties van anti-Zwarte Piet-demonstranten te verbieden. Ook en juist
in die gevallen moet de focus gericht blijven op het beschermen van het
fundamentele recht om te demonstreren. Ik zal mij (blijven) inzetten om
burgemeesters te ondersteunen bij het beschermen van dit recht, onder meer
door hierover het gesprek te blijven aangaan met alle betrokkenen, voor het
onderwerp (extra) aandacht te vragen en door het delen van kennis en goede
praktijkvoorbeelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4