Programma ‘NAAR EEN RIJKE WADDENZEE’
2 februari 2010

Naar een Rijke Waddenzee
Programmaplan voor natuurherstel in de
Waddenzee

datum

14 januari 2010

Programmaplan

ons kenmerk

auteur

Versie

NHP

Programmateam

2.1

Inhoudsopgave
1

Voorwoord bij het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

1

2

Naar een rijke Waddenzee, samenvatting

4

3

Waarom een Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’?

8

3.1

Stroomlijning

8

3.2

Richting geven

9

3.3

Concrete agenda

9

3.4

Kaders en afbakening

9

3.4.1

Gebiedsbegrenzing van het programma

9

3.4.2

Uitgangspunten

10

4

Naar nieuwe manieren van samenwerken in een dynamisch systeem

11

4.1

Een dynamisch systeem onder druk

11

4.2

De filosofie achter het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

11

4.3

Het streefbeeld: niet als einddoel, maar als baken voor samenwerking

12

4.4

Andere manier van samenwerken

12

4.5

Leren door doen

13

4.6

Een brug tussen het streefbeeld als baken en procesbeheer als werkmethode

15

5

Het streefbeeld voor 2030

16

5.1

Met de ogen dicht

16

6

De bouwstenen

20

6.1

Thematische en doelgerichte ordening

20

6.2

Samenvatting advies van de themagroep ‘Wadbodem en Waterkolom’

6.3

6.4

6.5

6.6

21

6.2.1

Probleemomschrijving

21

6.2.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

22

Samenvatting advies van de themagroep ‘Completeren van het Voedselweb’

22

6.3.1

Probleemomschrijving

22

6.3.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

23

Samenvatting advies van de themagroep ‘Herstel biobouwers’

24

6.4.1

Probleemomschrijving

24

6.4.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

24

Samenvatting advies van de themagroep ‘De Waddenzee klimaatbestendig’

25

6.5.1

Probleemomschrijving

25

6.5.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

25

Samenvatting advies van de themagroep ‘De internationale samenhang van de
Waddenzee’

26

6.6.1

Probleemomschrijving

26

6.6.2

Oplossingsrichtingen vanuit de the magroep

27

7

Van bouwstenen naar ontwikkeltrajecten

28

7.1

Dwarsverbanden door de themagroepen heen

28

7.2

Ordeningsprincipe en type aanpak

29

7.2.1

Ordening in vier niveaus en tien trajecten

29

7.2.2

In samenhang starten met alle tien trajecten

32

8

Ontwikkelagenda 2010 en verder

33

8.1

Tien ontwikkeltrajecten

33

8.2

Cluster Voedselweb en biodiversiteit

36

8.2.1

Ontwikkeltraject ‘Completeren voedselweb’

36

8.2.2

Ontwikkeltraject ‘Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers’

39

8.2.3

Ontwikkeltraject ‘Verduurzaming visserij’

41

8.2.4

Ontwikkeltraject ‘Leren van kombergingsgebieden’

43

8.2.5

Werkagenda voor het cluster Voedselweb en biodiversiteit (als geheel)

45

8.3

Cluster Morfologie en Water

47

8.3.1

Ontwikkeltraject ‘Natuurlijk bereikbaar: innovatie in transport en baggeren’

47

8.3.2

Ontwikkelingstraject ‘Integrale agenda Eems -Dollard’

50

8.4

Cluster ‘De randen van het Natte Wad’

53

8.4.1

Ontw ikkeltraject ‘Overgangen vaste land – natte wad’

53

8.4.2

Ontwikkeltraject ‘Klimaat en slimme zandtoevoer’

57

8.4.3

Ontwikkeltraject ‘Afsluitdijk’

60

8.5

Cluster en Traject Internationale inbedding

63

9

Borging van het beheer van het herstelde wad

67

10

Borgen van het cyclisch proces van ‘leren door doen’

69

11

Organisatie van de uitvoering

71

11.1

Inleiding

71

11.2

De partners van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

71

11.3

Uitgangspunten voor de programmaorganisatie

72

11.4

De programmaorganisatie

72

11.4.1

De Regiekamer stuurt

73

11.4.2

Het dagelijks opdrachtgeverschap

75

11.4.3

Het programmabureau coördineert de uitvoering en organiseert de monitoring

75

11.4.4

De projectleiders van de projecten en initiatieven voeren het programma uit

77

12

Financiering van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee

79

12.1

De financieringsbehoefte in kostensoorten

79

12.2

De dekking

80

13

Communicatie en afste mming met wonen, werken en recreëren

82

13.1

Inleiding

82

13.2

Communicatie: faciliteren van de dialoog

82

13.2.1

Bekendheid geven aan het programma Naar een Rijke Waddenzee

83

13.2.2

Inspireren, mijlpalen markeren en verbinden

83

13.2.3

Partnerorganisaties organiseren zelf communicatie binnen hun organisatie en voor

hun projecten, programmaorganisatie faciliteert

84

13.3

Afstemming met wonen, werken en recreëren

84

14

Tot slot

85

Bijlagen
Bijlage 1: Opdracht Minister Verburg

86
Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

1

Voorwoord bij het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

De Waddenzee is één van de grootste ononderbroken getijdengebieden ter wereld, beïnvloed
door dynamische processen die voor een belangrijk deel in een onaangetaste staat
functioneren. Het is daarom op wereldschaal een uniek gebied. Om deze redenen zijn op 26
juni 2009 de Nederlandse en Duitse Waddenzee door de UNESCO aangewezen als
Werelderfgoed. Een aanwijzi ng op basis van de huidige bescherming en op basis van het huidig
medegebruik van de Waddenzee.
Verkrijging van de werelderfgoedstatus is een erkenning waar we trots op mogen zijn, maar die
ook verplichtingen schept. Ondanks de erkenning van de unieke waarden van de Waddenzee
staat het systeem ook onder druk.
Daarin gaat verandering komen. Voor u ligt een eerste versie van het Programma ‘Naar een
rijke Waddenzee’, met als ambitie om de Waddenzee als natuurgebied weer sterker en
veerkrachtiger te maken. Dit in het besef dat het hele Waddengebied ook als woon-, werk- en
recreatiegebied vitaal en sociaal-economisch gezond moet zijn. Kortom, een Rijke Zee voor natuur
en mens.
In januari 2009 heeft minister Verburg de opdracht gegeven voor het opstellen van e en
meerjarig programma voor natuurherstel in de Waddenzee (zie bijlage 1). Directe aanleiding
was het in het najaar van 2008 gesloten convenant ‘Transitie mosselsector en natuurherstel
Waddenzee’. Dit convenant is ondertekend door de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, de producentenorganisatie Mosselcultuur, Vogelbescherming Nederland, de
Waddenvereniging, de Stichting WAD en de Vereniging Natuurmonumenten. De partijen
kwamen daarin twee zaken overeen:
• toewerken naar een duurzame mosselvisse rij;
• opstellen en uitvoeren van een programma voor natuurherstel.
Ook het B&O -plan Waddenzee dat in mei 2009 werd vastgesteld, zet de realisatie van een
Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ op de agenda. Het herstelprogramma sluit daarmee
aan bij zowel een rijks - als een regionale ambitie.
Bij het opstellen van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ werken landelijke en regionale
partijen nauw samen. Het betreft hier de volgende partijen: Het Ministerie van LNV, het
Ministerie van VROM, Rijkswaterstaat, leden van RCW (Regionaal College Wadden), de Coalitie
Wadden Natuurlijk (bestaande uit de Waddenvereniging, Natuurmonumenten,
Vogelbescherming, Stichting WAD, Staatsbosbeheer, Groninger Landschap, It Fryske Gea en
het Noord -Hollands Landschap) en een toenemend aantal betrokkenen.
De partijen stelden zich ten doel om er voor te zorgen dat er eind 2009 een plan ligt:
… dat de ambitie verwoordt waarmee tal van betrokkenen de komende jaren van start gaan
om het herstel van de Rijke Zee te realiseren;
… waar in gezamenlijke uitgangspunten zijn geformuleerd over de wijze waarop partners in
de regio met elkaar omgaan om deze ambitie te realiseren en te behouden;

1

… met een agenda voor op te starten processen en projecten voor de periode 2010-2030.
Deze agenda is leidend voor het ondernemen van initiatieven voor de korte termijn en
flexibel genoeg voor aanpassingen en bijsturing voor de langere termijn;
… dat de relatie weergeeft tussen de activiteiten in dit plan en tal van bestaande initiatieven
die al door veel organisaties worden voorbereid of uitgevoerd;
… dat omschrijft hoe monitoring van het herstel gestalte zal krijgen, en van daaruit ook vorm
en inhoud geeft aan processen van evaluatie en bijsturing;
… dat aangeeft hoe de eerstkomende fase van de uitvoe ring van het programmaplan,
alsmede de monitoring en bijsturing, wordt georganiseerd en gefinancierd;
… waarin de relatie is gelegd met de wetenschappelijke agenda van de Waddenacademie;
… dat werkelijk beweging brengt in de Waddenzee.
Werkwijze
Bij de realisatie van dit concept programma zijn diverse tussenstappen gemaakt. Tussen april
en juli 2009 zijn vijf themagroepen aan de slag gegaan om het streefbeeld voor een rijke
Waddenzee (zie hoofdstuk 3) verder uit te werken. Wat is het probleem, wat is nod ig om dit
streefbeeld te bereiken, welke initiatieven worden op dit moment al genomen en welke
processen en projecten zijn aanvullend nodig? Deze werkgroepen waren samengesteld op basis
van hun inhoudelijke expertise.
Het betrof hier de volgende themagroe pen:
1. Wadbodem en waterkolom
2. Verbetering van het voedselweb
3. Herstel biobouwers
4. De Waddenzee klimaatbestendig
5. De internationale samenhang is geborgd.
Een zesde groep werkte aan een advies over de organisatie en financiering van de uitvoering
van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’.
De uitgewerkte resultaten van de themagroepen dienen als inhoudelijke bouwstenen voor het
opstellen en uitwerken van dit programma. Deze bouwstenen zijn in een separate
bijlagenbundel beschikbaar.
In de periode tussen augustus en oktober 2009 zijn dwarsverbanden en relaties gelegd tussen
alle bouwstenen en gesprekken gevoerd met verschillende gebruikers, natuurorganisaties en
overheden in het gebied. Ook heeft een onafhankelijke reviewcommissie onder leiding van prof.
dr. Peter Herman de tussenproducten beoordeeld.Op basis hiervan is een tussenrapportage
opgesteld, die op 8 oktober 2009 door de Stuurgroep Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’
aan de Minister van LNV werd aangeboden. De minister heeft haar vertro uwen uitgesproken in
de hoofdlijnen van het programma en een budget beschikbaar gesteld voor de startfase.
In de maanden oktober tot begin december zijn tien ontwikkeltrajecten van het programma in
goed overleg met een aantal gebruikers en overheden in de regio aangescherpt en
geconcretiseerd. Deze zijn verwerkt in een laatste versie die in de RCW-bijeenkomst van 3
december is besproken.Ook zijn de laatste versies van de inhoudelijke bouwstenen en van het
conceptprogrammaplan door de reviewcommissie becommentarieerd. In de voorliggende

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 2

eindversie zijn opmerkingen van onder meer RCW en aanbevelingen van de reviewcommissie
verwerkt. Het verslag van de reviewcommisie treft u aan in de separate bijlage.
Rond medio januari 2010 zal (met alle betrokkenen en partners) de eerste versie van het
Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ gezamenlijk worden vastgesteld. Op basis van de
voortgang en de resultaten van de maatregelen en ontwikkelingstrajecten zal het
programmaplan van tijd tot tijd worden geactualiseerd en de ontwikkeltrajecten met betrokken
partijen in het gebied verder ingevuld.. Daarmee zal het plan steeds richting geven aan de
concrete te nemen maatregelen voor de korte termijn, en ambities laten zien voor de langere
termijn. De eerstvolgende stap is op basis hiervan opstellen van een uitvoeringsagenda voor de
komende twee jaar.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 3

2

Naar een rijke Waddenzee, samenvatting

De Waddenzee! Werelderfgoed, Nederlands grootste en misschien wel enige wildernis, een
prachtig en dynamisch natuurgebied. Voor veel mensen een jaarlijkse pleisterplek en een bron
van inkomsten. Verkrijging van de werelderfgoedstatus is een erkenning waar we trots op
mogen zijn, maar die ook verplichtingen schept. Ondanks de erkenning van de unieke waarden
van de Waddenzee staat het systeem ook onder druk. Daarin gaat verandering komen. We
moeten alles op alles zetten om er voor te zorgen dat de Waddenzee als natuurgebied weer
sterker en veerkrachtiger wordt. Dit in het besef dat het hele Waddengebied ook als woon-,
werk - en recreatiegebied vitaal en sociaal-economisch gezond moet zijn. Kortom, een Rijke Zee
voor natuur en mens.
Eind 2008 zijn tussen de mosselvisserij, natuurorganisaties en LNV afspraken gemaakt om te
komen tot een transitie van de mosselsector en natuurherstel in de Waddenzee. Dit met als
doel: een Rijke Waddenzee in 2030 voor de natuur en de gebruikers van het gebied.
Voorliggend rapport schetst de weg waarlangs we dat doel willen gaan bereiken Er is voor
gekozen om geen dichtgetimmerd programma op papier te zetten. Het voorliggende
programmaplan is veel meer een ‘routeboekje’ waarmee partijen stap voor stap het wenkend
perspectief van een rijke Waddenzee dichterbij brengen. In nauw overleg en nauwe
samenwerking met alle gebruikers, natuurorganisaties en overheden in het gebied, met de
intentie om stap voor stap het streefbeeld dichterbij te brengen, te leren van deze stappen en
vervolgens nieuwe stappen te zetten.
Met het uitbrengen van het concept Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ is de eerste stap
gezet. Partijen hebben e lkaar gevonden in een gezamenlijk ambitie: een Waddenzee met een
robuuste natuur en in combinatie met een duurzame toekomst voor de gebruikers van het
gebied. Nu kan de blik worden gericht op de uitvoering en realisatie van de beschreven
trajecten.

Waaro m een Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’?
De Waddenzee is een uniek gebied in de wereld. Niet voor niets heeft het gebied in 2009 de
status van werelderfgoed gekregen. De wonderlijk gevarieerde natuur op de grens van land en
water is van levensbelang voor zeldzame planten en dieren. En voor de 12 miljoen trekvogels
die het gebied elk jaar op hun tussenstop aandoen. Maar de waarde van de Waddenzee voor de
natuur en het medegebruik staat ook onder druk. Door visserij, morfologische veranderingen
onder meer door baggerwerkzaamheden, recreatie en bedijkingen en inpolderingen rondom het
gebied, maar ook door invloeden van buitenaf, zoals de klimaatverandering en de invloed van
exoten. Dit met gevolgen voor de waterkwaliteit, de helderheid, de opbouw van het
voedselweb, het areaal biobouwers (mosselbanken e.d.), de klimaatbestendigheid en de functie
van de Waddenzee in de internationale ecologie.
Begin van dit jaar heeft Minister Verburg de opdracht gegeven voor het opstellen van een
meerjarig Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ voor de Waddenzee. Directe aanleiding is het
convenant ‘Transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee’ dat in het najaar van 2008
door de overheid, de mosselsector en verschillende natuurorganisaties is ondertekend. Naast
natuurherstel zet dit convenant ook in op duurzame alternatieven voor de bodemberoerende
mosselzaadvisserij. Het Natuurherstelplan is een uitwerking van de PKB-Waddenzee en het

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 4

B&O -plan, waarbij het B&O -plan de regionale inbreng vanuit het eigen schaalniveau koppel t
aan de opgaven uit de Derde Nota Waddenzee. Deze dienen dan ook als integrerend kader voor
de verdere uitwerking van de diverse ontwikkelingstrajecten.
Daarnaast legt het programma relaties met bijvoorbeeld het beheerplan Natura 2000, de
Kaderrichtlijn Water, het Waddenfonds, projecten van de individuele partners en de
kennisagenda van de Waddenacademie.
Naast het stroomlijnen van deze en andere bestaande initiatieven, wil het Programma ‘Naar
een rijke Waddenzee’ ook met nieuwe oplossingen komen. Oploss ingen die goed zijn voor de
natuur, maar die ook kansen bieden aan mensen die in het Waddengebied werken. Dat vraagt
om een nieuwe aanpak waarbij partijen samen op zoek gaan naar een duurzame toekomst voor
de Waddenzee waarbij natuur en economie hand in hand gaan.

De aanpak: leren door doen
De Waddenzee is een complex systeem. Het is niet altijd eenvoudig vast te stellen welke
maatregelen voor natuurherstel precies wanneer en hoe ingezet moeten worden. De richting is
wel duidelijk. Het streefbeeld voor een rijke Waddenzee beschrijft een gezamenlijke ambitie om
natuur te herstellen en tegelijkertijd nieuwe kansen te creëren voor een duurzaam gebruik van
het gebied. Het is geen vaststaand einddoel, maar een wenkend perspectief dat tijdens het
proces kan wo rden bijgewerkt en bijgesteld afhankelijk van de ervaringen bij
herstelmaatregelen.
Het zoeken naar synergie tussen natuur en gebruik vraagt van overheden, natuurorganisaties
en gebruikers dat ze samen tot een agenda voor natuurherstel en een duurzaam gebruik
komen. Dat gaat verder dan afstemmen alleen. De uitkomsten van zo’n aanpak staan in veel
gevallen niet exact vast. Er is sprake van leren door doen. Partijen zetten stappen die, met de
kennis van nu, nodig zijn. De effecten daarvan voor ecologie en e conomie bepalen welke
nieuwe stappen vervolgens nodig zijn. Afhankelijk van hoe complex de stap is en welke kennis
beschikbaar is, zal soms het leren centraal staan en soms het doen. De precieze route zal
werkende weg en in onderlinge dialoog moeten worden gevonden.

Het streefbeeld voor 2030
Het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ is opgehangen aan een streefbeeld, niet als
vaststaand einddoel, wel als richting waarlangs we de ontwikkeltrajecten voor natuurherstel
willen vormgeven. Een streefbeeld ook dat afhankelijk van de leerervaringen van maatregelen
waar nodig aangepast kan worden.
Uitgangspunt voor dit streefbeeld is een Rijke Zee in 2030: n iet alleen voor de natuur, maar
ook voor een gezonde toeristische sector, een gezonde visserijsector en and ere economische
sectoren. Sectoren die de natuur ook benutten om meerwaarde te generen voor hun product.
Een Rijke zee voor de natuur, maar ook voor een sterke Waddeneconomie. Dat vraagt om
creativiteit en innovatie.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 5

Het streefbeeld is opgebouwd aan de ha nd van vijf kernthema’s:
• Voedselweb in evenwicht
• Grootschalige aanwezigheid biobouwers

• Schoon en helder (genoeg) water
• De Waddenzee als veilige plek
• Optimaal ingebed in de internationale keten

Van streefbeeld naar ontwikkeltrajecten
In het voorjaar van 2009 zijn vijf groepen met inhoudelijke experts aan de slag gegaan met de
vijf thema’s uit het streefbeeld. Daarbij is per thema gekeken naar het probleem, mogelijk
oplossingen en maatregelen. Een zesde groep werkte aan een advies over de organisatie en
financiering van de uitvoering van het programma. Dit leverde de inhoudelijke bouwstenen
voor het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ op die in de zomer van 2009 zijn besproken
met verschillende gebruikers van het Wad en andere betrokkenen. Dit heeft geres ulteerd in
tien zogenoemde ‘ontwikkeltrajecten’: een verzameling van activiteiten/initiatieven voor de
korte en voor de lange termijn die zich in samenhang richten op het behalen van het
streefbeeld.

De tien ontwikkelingstrajecten

De tien ontwikkeltrajecten zijn in een aantal clusters in te delen. De indeling in clusters is
ingegeven door inhoudelijke overwegingen, type gebruikers en het soort maatregelen.
Daarnaast verschillen de clusters in de mate waarin partijen het eens zijn over de problemen
en het effect van maatregelen. Naarmate er meer consensus is over het probleem en de
oplossingen, ligt het accent in een cluster meer op doen en daar samenhang in brengen. Is er
minder consensus omdat onvoldoende kennis voorhanden is, dan krijgt het leren meer
nadruk. In het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ worden de volgende clusters en
ontwikkelingstrajecten onderscheiden:
Cluster voedselweb en biodiversiteit
1.
2.
3.
4.

Traject ‘completeren voedselweb’
Traject ‘stimuleren van (sediment-stabiliserende) biobouwers’
Traject ‘leren van kombergingsgebieden’
Traject ‘verduurzaming visserij’

Cluster morfologie en water
5.
6.

Traject ‘natuurlijk bereikbaar: innovatie in baggeren en transport’
Traject ‘integrale management agenda Eems-Dollard’

Cluster de randen van het wad
7.

Traject ‘overgangen vaste wal - natte wad’

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 6

8.
9.

Traject ‘klimaat en slimme zandtoevoer’
Traject ‘natuurherstel en Afsluitdijk’

Cluster Internationale inbedding
10. Traject ‘internationale inbedding’

Organisatie en financiering van het programma: draagvlak en daadkracht
In het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ werken veel landelijke en regionale partijen
samen 1. Het programma kan daarmee rekenen op het nodige draagvlak. Tegelijkertijd vraagt
de uitvoering van het plan om een slagvaardige organisatie, die krachti g genoeg is om op korte
termijn initiatieven op te pakken en die flexibel genoeg is om ruimte te bieden voor
ontwikkelingen in de toekomst. Daarom krijgt het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ een
eigen programmaorganisatie die én zelfstandig is én kan rekening op draagvlak bij bestaande
partners van het programma.
De aansturing van het programma vindt plaats door een zogenaamde ‘Regiekamer Rijke Zee’.
Hierin zijn zowel overheden, natuurorganisaties en gebruikers vertegenwoordigd. Het
programmabureau onder leiding van een programmanager, coördineert de uitvoering en
organiseert de voortgangsbewaking en monitoring van het programma. De uitvoering van de
activiteiten in het programma ten slotte vindt plaats via de bestaande organisaties in het
gebied.
De verschillende partners die het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ dragen, zullen in
gezamenlijk overleg ook de benodigde financiering en capaciteit van de programmaorganisatie
leveren. Voor de uitvoering van herstelmaatregelen wordt een beroep gedaan op v erschillende
fondsen en budgetten, waaronder het Waddenfonds. Ter versterking van de programmatische
aansturing voor de besteding van middelen vanuit het Waddenfonds is daartoe een nauwe
koppeling gelegd met de thema’s vanuit dit Programma naar een Rijke Waddenzee.
Hoe verder?
Begin 2010 zal de eerste versie van het definitieve Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’
gereed zijn die van tijd tot tijd zal worden geactualiseerd. Daarmee zal het plan steeds meer
richting geven aan de concrete te nemen maatrege len voor de korte termijn en de ambities
beschrijven voor de langere termijn. Eerst volgende stap is het op basis van de
ontwikkeltrajecten en in dialoog met de betrokken overheden en gebruikers in het gebied
opstellen van een werkprogramma voor 2010-2011.

1

Het Ministerie van LNV, het Ministerie van VROM, Rijkswaterstaat, het Regionaal College Wadden, de
Coalitie Wadden Natuurlijk (bestaande uit de Waddenvereniging, Natuurmonumenten, Vogelbescherming,
Stichting WAD, Staatsbosbeheer, Groninger Landschap, It Fryske Gea en het Noord-Hollands Landschap) en
een toenemend aantal partners.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 7

3

Waarom een Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’?

Het opstellen en uitvoeren van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ voor het natte wad
komt voort uit enerzijds het Mosselconvenant en anderzijds uit de vastgestelde beleidskaders:
de pkb Derde nota Waddenzee en het Beheer - en Ontwikkelingsplan Waddengebied. Het is
gericht op enerzijds stroomlijning van bestaande initiatieven en anderzijds richting geven aan
nieuwe initiatieven.

3.1

Stroomlijning

Een belangrijk doel van het herstelprogramma is stroomlijning van bestaande initiatieven,
zoals de Kaderrichtlijn Water (KRW), het Waddenfonds of initiatieven van natuurorganisaties.
Er gebeurt al van alles in het Waddengebied om te werken aan natuurherstel. Er is echter een
breed gedragen gevoel van urgentie om structureel aandacht te besteden aan het herstel van
het natte wad en hier samenhang in aan te brengen, vanuit het besef dat de geformuleerde
doelstellingen alleen behaald kunnen worden als de vele initiatieven ook in hun samenhang
worden bezien en opgepakt. Vanuit deze doelstelling is sprake van een directe wisselwerking
en afstemming tussen het programma en het beheerplan Natura 2000 Waddenzee, eilanden en
NZ kustzone, de uitwerking KRW, de programmering voor het Waddenfonds, de plannen en
projecten van de individuele partners en de kennisagenda van de Waddenacademie.

Relatie Programma ‘Naar een rijke Zee’ met het Beheer - en Ontwikkelingsplan
RCW, Beheerplan N2 000 en andere trajecten

BenO -plan, deel A

Visiedeel: Kansen, koers en afspraken

PKB-

(vastgesteld 30/5)

Waaronder: afspraak te komen tot samenstellen

Waddenzee

integraal natuurherstelprogramma

‘Klapper’ van relevante plannen en regelgeving,
BenO -plan, deel B

waaronder:

• Beheerplan N2000 (Waddenzee, eilanden en NZ
kustzone )

BenO -plan, deel C

Maatregelenprogramma RCW

Wisselwerking

• Stroomgebiedbeheersplannen KRW
• Investerings- en Uitvoeringsplan W’fonds

waaronder: Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’
als ‘routemap’ van maatregelen, processen en
routines

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 8

3.2

Richting geven

Naast stroomlijning is het plan bedoeld om ambitie te benoemen en richting te geven. Bovenop
de bestaande werkzaamheden moet er immers serieus werk worden gemaakt van aanvullende
maatregelen. Dat gaat alleen maar werken als we gezamenlijke oplossingen en kansen weten
te benutten. Dat is wat een rijke Waddenzee kan bieden; een zee aan nieuwe kansen, op
ecologische en op economisch gebied. Het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ wil hier
enthousiasmeren, richting geven en energie mobiliseren bij natuurorganisaties, overheden en
gebruikers om te zoeken naar oplossingen die de natuur ten goede komen, maar ook bijdragen
aan een duurzame toekomst voor andere gebruikers in de Waddenzee. Het programma houdt
de veranderingen samen met de sectoren scherp in de gaten en kijkt hoe daarvan voor de
toekomst kan worden geleerd.
Het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ is geen ‘vastgetimmerd plan’ voor de komende 30
jaar, maar het vertrekpunt voor een proces waarin alle betrokken partijen gezamenlijk kijken
hoe we kunnen toewerken naar een Rijke Zee.

3.3

Concrete agenda

Blijft het herstelprogramma daarmee vaag? Nee, naast de gemeenschappelijke richting en
ambitie is het programmaplan wel degelijk ook concreet. Het dient als agenda en
initiatievenportefeuille voor de programmaorganisatie die vanaf januari 2010 met de verdere
uitwerking en uitvoering aan de slag gaat. Het richt zich op:
• het verkrijgen en behouden van overzicht over tal van initiatieven die er al zijn.
• het ontwikkelen van nieuwe projecten en maatregelen om het natuurherstel een impuls
te geven.
• het aanjagen en faciliteren van coalities om tot kansrijke ontwikkelingen te komen op tal
van deelgebieden.
• het mede -organiseren van monitoring en evaluatie om te leren van de effecten en van
de wijze van werken en om te kunnen bijsturen.
• het realiseren van kansen voor financiering van projecten, of van bundelingen van
projecten.
• Het communiceren van voortgang en resultaten.

3.4

Kaders en afbakening

3.4.1

Gebiedsbegrenzing van het programma

Het programma richt zich primair op het natte Wad, ofwel het gebied zoals begrensd in de PKB
Waddenzee.
Echter, om natuurherstel in de Waddenzee te realiseren zijn soms ook maatregelen nod ig
buiten het pkb-gebied. In dit Programma naar een Rijke Waddenzee worden dus ook
maatregelen in beeld gebracht, geïnitieerd en soms geagendeerd in de overgangszone tussen

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 9

het Waddengebied en het vasteland, op de (randen) van de Waddeneilanden, elders in de
Noordzee en in trilateraal verband.

3.4.2

Uitgangspunten

Het Natuurherstelplan is een uitwerking en nadere invulling van de PKB -Waddenzee en het
B&O -plan , waarbij het B&O -plan de regionale inbreng vanuit het eigen schaalniveau koppelt aan de
opgaven uit de Derde Nota Waddenzee. Deze dienen dan ook als integrerend kader voor de
verdere uitwerking van de diverse ontwikkelingstrajecten.
Het programma is geen wettelijk ruimtelijke of juridisch instrumentarium zoals een
structuurvisie of convenant.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 10

4

Naar nieuwe manieren van samenwerken in een dynamisch systeem

4.1

Een dynamisch systeem onder druk

Uit onder meer de Natuurbalans 2008, de PKB Waddenzee en het B&O plan Waddenzee blijkt
dat de Waddenzee niet de kwaliteit bezit die we graag willen. Want, hoe mooi en bijzonder ook,
het gebied staat ook onder druk. Van binnen uit, door visserij, morfologische veranderingen
onder meer door baggerwerkzaamheden die er plaats vinden, recreatie en de bedijkingen en
inpolderingen in het verleden. Zo hebben de afsluiting van de Zuiderzee en de inpoldering van
de Lauwerszee nog altijd effect op de sedimentatiepatronen in de Waddenzee. Tegelijkertijd
hebben factoren van buitenaf een sterke invloed op het systeem. Zoals de klimaatverandering,
leidend tot een versnelde stijging van de zeespiegel, tot stijging van de temperatuur en de
zuurgraad van het water en tot veranderende zoetwateraanvoeren. Daarnaast zijn er
binnendringende exoten en beïnvloedt ook de visserij buiten de Waddenzee waarschijnlijk het
systeem. Tevens zorgt de afnemende eutrofiëring mogelijkerwijs tot verandering van de
productiviteit (verminderde draagkracht). Hierdoor staan de waarden van de Waddenzee voor
de natuur, maar ook voor het medegebruik ervan, nog altijd onder druk. Zo is de afgelopen
jaren de zaadval van mosselen verminderd en is mede onder invloed van bevissing ook het
areaal aan sublitorale mosselbanken afgenomen, is de waterhelderheid op veel plaatsen minder
dan een eeuw geleden, verkleinen tal van geulen en eroderen, bijvoorbeeld in de westelijke
Wad denzee,de hoge platen. Ook is de opbouw van de vispopulatie sterk veranderd; vooral de
jonge vis, maar ook grote roofvissen zijn grotendeels uit de Waddenzee verdwenen.

4.2

De filosofie achter het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

De Waddenzee is een complex systeem dat onderhevig is aan verschillende invloeden, waarvan
de effecten soms niet bekend zijn. Niet alleen de mens oefent invloed uit op het ecosysteem;
de natuur zet tevens haar randvoorwaarden. Bovendien is sprake van externe factoren als
klimaatver andering en de invloed van exoten waarvan op voorhand niet duidelijk is in welke
mate deze in lijn is met het streefbeeld zoals beschreven in het volgende hoofdstuk.
In een dergelijk dynamisch systeem is nooit eenduidig vast te stellen welke maatregelen
precies wanneer en hoe ingezet moeten worden om te komen tot een Rijke Zee. Misschien is
het streefbeeld nooit te realiseren door invloeden van buitenaf of misschien is het wel te
realiseren met maatregelen die we in 2009 nog niet kunnen voorzien. De innovatie als gevolg
van de MZI’s is daar een mooi voorbeeld van. Tien jaar geleden voorzagen we niet welke rol
deze zouden kunnen vervullen bij het terugdringen van de bodemberoerende mosselvisserij.
Dankzij innovaties in de sector en het op gang komen van een gesprek tussen de
mosselkwekers, natuurorganisaties en overheid is een gezamenlijke ambitie ontwikkeld om te
komen tot natuurherstel.
Juist naar dit type innovaties zijn we op zoek. Innovaties die enerzijds de natuurbelangen
centraal zetten, maar tegelijkertijd nieuwe kansen bieden aan mensen die in het Waddengebied
werken. Met dit Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ willen we met de verschillende

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 11

sectoren die processen op gang brengen om te kijken waar natuurherstel en een duurzame
economische ontwikkel ing samen gaan om te komen tot een Rijke zee voor natuur en mens.
Sturen op synergie in plaats van sturen met vergunningen. Dit betekent ook een sociale
innovatie in de manier van werken zoals we gewend zijn in het Waddengebied. Maatregelen
voor natuurherstel worden niet alleen geformuleerd vanuit overheden en natuurorganisatie,
maar ook met de gebruikers van het gebied. Dat gaat verder dan alleen afstemmen. Het
Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ gaat alleen maar werken als gebruikers direct bij de
verschillende ontwikkeltrajecten worden betrokken. Niet apart, maar samen op.
Dit vraagt nogal wat: het loslaten van bestaande zekerheden, voor overheden, voor
natuurorganisaties en voor initiatiefnemers van economische ontwikkelingen.
Om deze transitie richti ng natuurherstel mogelijk te maken zijn 3 elementen van belang, die
samen de filosofie vormen van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’:
• Een gezamenlijk streefbeeld. Niet als vaststaand doel, maar als baken voor de lange
termijn als baken voor de samenwerking en het uitwerken oplossingsrichtingen.
• Andere manieren van samenwerking gericht op gezamenlijk zoeken naar
oplossingsrichtingen voor natuurherstel en een voor de toekomst duurzame sector.
• Leren door doen.

4.3

Het streefbeeld: niet als einddoel, maar als baken voor samenwerking

In het volgende hoofdstuk wordt een streefbeeld voor de Waddenzee geformuleerd. Een
streefbeeld voor natuur, maar dat nieuwe kansen biedt voor een duurzame economische
ontwikkeling. In lijn met de nieuwe manier van werken moet het streefbeeld ook worden gezien
als gezamenlijk wenkend perspectief voor het uitwerken van maatregelen en het zoeken naar
innovaties. Een wenkend perspectief dat in een dynamisch systeem ook nooit kan dienen als
vaststaand einddoel, maar wel dient als bake n voor de samenwerking waaraan de inspanningen
getoetst kunnen worden en zo nodig aangepast. Een streefbeeld dat voldoende stevig is, maar
dat afhankelijk van de ontwikkeling van de Waddenzee en de resultaten van maatregelen, ook
bijgesteld kan worden.

4.4

Andere manier van samenwerken

”Samen op reis; de koers weten we, maar waar we precies uitkomen niet”
Naast het werken met een gezamenlijke ambitie betekent Waddenherstel ook een andere
manier van met elkaar omgaan. Niet alleen door duurzame economische ontwikkeling en
natuurherstel als twee gescheiden trajecten te zien, maar ook te kijken waar maatregelen voor
natuurherstel en innovaties in de sectoren samen op kunnen gaan. Soms is dat mogelijk, soms
ook niet. Ook niet door tegenover elkaar te gaan staan en zaken afdwingbaar te maken, maar
wel door samen het gesprek aan te gaan om binnen de gezamenlijke ambitie te kijken wat de
gezamenlijke agenda is, welke stappen daarin al gezet kunnen worden en welke trajecten
uitgezet moeten worden om dat verder in beeld te brengen. Met dit programma willen we
trajecten benoemen waar dat mogelijk is, en die trajecten verder op gang brengen en

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 12

bewaken. Trajecten waarbij vanuit een gezamenlijke ambitie een proces op gang kan worden
gebracht waarbij we met maatregelen voor na tuurherstel en innovaties in de sector werken aan
natuurherstel, maar die ook voor het medegebruik op de lange termijn meerwaarde heeft.
De mosselvisserij heeft samen met de natuurorganisaties een eerste stap gezet om ecologische
en economische ontwikkeling hand in hand te laten gaan. Ook de garnalenvisserij zoekt nu
samen met natuurorganisaties naar een duurzame vorm van visserij. En misschien dat ook de
discussie over de vaargeulverdieping voor de Eemshaven, hoe tegenstrijdig het ook klinkt, leidt
tot een gesprek over een oplossing die nuttig is voor natuur en economie en zo een impuls kan
geven aan de kwaliteit van het Eems-Dollard gebied. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden
te geven, zoals bijvoorbeeld het convenant vaarrecreatie waar natuurorganisa ties, gebruikers
van het wad en overheden elkaar hebben gevonden in een gezamenlijk ontwikkelingsrichting.
Deze manier van werken willen we op ook op de verschillende natuurherstel trajecten op gang
brengen.

4.5

Leren door doen

Natuurherstel en een duurzame on twikkeling in een dynamisch gebied betekenen ook een
andere manier van werken aan oplossingsrichtingen. In een complex systeem als de
Waddenzee zijn de ecologische effecten van initiatieven en maatregelen met onzekerheden
omkleed en de kennis van de Waddenecologie is veelal beperkt. Het gaat veelal om een
complex aan factoren, waarvan niet 1 op 1 is te voorspellen welke ingreep welk effect heeft.
Niet van het medegebruik van de Waddenzee, maar ook niet van herstelprojecten. Hoe
relevant is helder Waddenwate r voor herstel? Komen mosselbanken spontaan terug als we
bepaalde gebieden met rust laten, of moeten we actief de natuur een handje helpen om het
herstel op gang te krijgen? De meningen daarover verschillen en we moeten het dus gaan
uitzoeken.
De Wadden is één van de meest onderzochte ecosystemen in Nederland, waardoor veel kennis
inmiddels beschikbaar is. Toch weten we door de complexiteit van het systeem soms te weinig
over de precieze effecten van maatregelen. Dat pleit voor meer gerichter onderzoek en
monitoring. Echter onderzoek alleen zal in een dergelijk complex systeem niet altijd leiden tot
zekerheid over de effecten van maatregelen en innovaties. Gezien de huidige druk op het
Waddengebied en met het oog op de eventuele gevolgen van een klimaatvera ndering is het
toch nodig om stappen te kunnen maken. Voor omgang met die onzekerheid is een andere
aanpak nodig. De kern van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ als een transitieproces
is ‘leren door doen’: stappen zetten (soms klein, soms groot) waarvan we nu, met onze
beperkte kennis, aannemen dat ze nodig zijn, goed kijken (monitoren) wat de effecten zijn
voor ecologie en economie en op basis daarvan nieuwe stappen zetten en zo nodig ook nieuwe
doelen stellen. Met andere woorden: het traject naar natuurherstel verloopt niet lineair; het
gaat om een cyclisch proces. Afhankelijk van die complexiteit staat soms het ‘leren’ meer
centraal, soms het ‘doen’.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 13

In schema:
Maatregelen
Kennisontwikkeling

evaluatie / bijstelling

Initiatieven)

(ontwikkeling)
Streefbee ld Rijke Zee

evaluatie en bijstelling

(bestaande/nieuwe

MENSELIJKE INVLOEDEN

NATUURLIJKE RANDVOORWAARDEN

exploitatie

getijde-dynamiek

verstoring

opwarming

inpoldering

exoten

Daarnaast is er in het Programma Naar een rijke Waddenzee op tal van onderdelen extra
kennis nodig om gepaste maatregelen te kunnen opstellen. De kennisontwikkeling zal soms
leiden tot bijstelling van het streefbeeld en leiden tot gepaste maatregelen richting de
verwerkelijkin g ervan.
Het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ gaat daarmee uit van een beleidscyclus waarin de
effecten van de maatregelen systematisch worden gevolgd; lering getrokken wordt over het
functioneren van het ecosysteem in relatie tot de probleemanalyse en op grond waarvan
doelstellingen en evt. het streefbeeld zo nodig worden bijgesteld. Langs deze cyclus zal het
streefbeeld gaandeweg concreter worden en komt de invulling van de doelstelling geleidelijk
aan dichterbij. Het kan echter ook betekenen dat maatregelen die we nu in gedachten hebben,
uiteindelijk niet effectief blijken te zijn en gestopt kunnen worden.
Een dergelijk cyclisch programma vraagt om:
o inrichting van adequate monitoring en onderzoek om maatregelen te begeleiden;
o regelmatige aanpassi ng van doelformuleringen op grond van bevindingen;

o externe toetsing om de voortgang en kwaliteit te bewaken;
o een gepaste organisatie van de uitvoering met integraal overzicht.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 14

4.6

Een brug tussen het streefbeeld als baken en procesbeheer als werkmethode

In de discussies over natuurherstel in de Waddenzee zijn veelal twee visies te onderscheiden.
De eerste is gericht op procesbeheer, waarbij uitgangspunt is om natuurlijke processen zo veel
mogelijk ongestoord hun rol te laten spelen om het systeem vorm te geve n. De tweede is
gericht op het resultaat. Waarbij men op basis van probleemanalyse en een beeld van de oude
situatie vaststelt hoe het streefbeeld eruit zou moeten zien en welke maatregelen daar bij
passen om dat einddoel te bereiken.
Bij de keuze of men voor ‘procesbeheer’ dan wel voor ‘streefbeeldbeheer’ moet kiezen, speelt
wetenschappelijke onzekerheid een grote rol. Indien men over voldoende kennis beschikt lijkt
het logisch om voor een streefbeeldbeheer te kiezen, immers men weet waar men wil uitkomen
en welke maatregelen daarbij horen. Omgekeerd is streefbeeldbeheer moeizaam te realiseren
als er onvoldoende kennis is over de causale relaties en dus de effectiviteit van maatregelen.
Voor een dynamisch systeem als de Waddenzee is, in tegenstelling tot v eel natuurgebieden op
het land, het laatste vaak het geval.
In hoofdstuk 5 waar de bouwstenen worden besproken, wordt aangegeven dat op onderdelen
nog onvoldoende kennis is over de causale relaties. Dit zou pleiten voor een procesbeheer.
Echter, met de bovenbeschreven aanpak kiezen we voor een aanpak waarbij we niet jaren
hoeven te wachten met het nemen van maatregelen totdat alle causale relaties en
referentiesituatie duidelijk is, maar waarbij we wel rekening houden met het feit dat nog veel
niet bekend is. Met de cyclische aanpak worden stappen gezet richting natuurherstel, echter
door de bovenbeschreven aanpak leren we tegelijk van de effecten van die maatregelen en of
de maatregelen bijgesteld moeten worden, of zelfs het streefbeeld bijgesteld moet worden.
Voor sommige trajecten zal het accent dan ook meer liggen op het leren van maatregelen om
ook systeemkennis op te doen. Voor andere trajecten zijn relaties meer duidelijk. Daar ligt de
nadruk meer op het ‘doen’. Bij de beschrijving van de ontwikkeltrajecten in hoofdstuk 7 wordt
dat omschreven.
Het streefbeeld in dit programmaplan heeft dan ook een andere functie dan een vaststaand
eindbeeld. Een streefbeeld dat bijgesteld kan worden, maar tegelijk als wenkend perspectief
dient om de samenwerking tu ssen overheden, gebruikers en natuurorganisaties te richten. Op
deze manier willen we met deze aanpak ook een ‘brug’ leggen tussen een procesbeheer en het
streefbeeldbeheer. Niet wachten tot alles bekend is, wel maatregelen in gang zetten, maar op
een zodanige manier dat ook geleerd kan worden van de effecten en de werking van het
systeem.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 15

5

Het streefbeeld voor 2030

In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’
als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen om
in 2030 van de Waddenzee weer een rijke zee te maken voor mens en natuur? Een
streefbeeld niet als ‘vastgetimmerd’ einddoel, maar wel als gezamenlijk perspectief
voor de dialoog en het zoeken naar oplossingen, maatregelen en innovaties.

5.1

Met de ogen dicht

Met de ogen dicht zien we in 2030 een zee vol rijkdommen voor ons: een voor natuur en
economie meer aantrekkelijke Rijke Zee, rijker dan nu! Een ecologisch gezonde zee met schoon
water, uitgestrekte schelpdierbanken en, wellicht, zeegrasvelden. Vissen, vogels en zoogdieren
vinden er rust en voedsel. Ook de mens vindt er zijn plek, woont, werkt en recreëert er.
Eilandbewoners, bewoners langs de vaste wal, vissers, wadvaarders, natuurbeheerders,
overheden en vele anderen werken samen om het gebied te beschermen en de natuurwaarden
te versterken. Niet alleen voor de natuur, maar ook voor een gezonde toeristische sector, een
gezonde visserijsector, de middenstand en andere economische sectoren. Sectoren die de
natuur ook benutten om meerwaarde te generen voor hun product. Een Rijke zee voor de
natuur, maar ook voor een sterke Waddeneconomie. Dat vraagt om creativiteit en innovatie.
Innovatiekracht is dankzij de typische combinatie van nuchterheid en creativiteit de motor
gebleken voor een inmiddels internationaal gerespecteerd model: de Waddeneconomie. Juist
door natuur centraal te stellen zijn economische partners samen met overheden en
belangenorganisaties op zoek gegaan creatieve en andere oplossingen om de economie te
versterken. De producten uit het Waddengebied staan voor kwaliteit in plaats van kwantiteit.
Hoogwaardige producten rechtvaardigen een hoge prijs die dankzij de exclusiviteit goede afzet
vinden bij een steeds bewustere samenleving. Deze transformatie biedt een werkelijke
toekomst voor de moderne visserij uit de regio, hoogwaardige landbouw, goede verbindingen
en duurzame vormen van energie. Daarnaast biedt de kwaliteit van het Waddengebied het
hoogwaardige exclusieve product waar anno 2020 veel vraag naar is: natuur, recrea tie en rust.
In 2030 biedt het Wad ruimte aan natuur én mens die allebei hun onmisbare rol vervullen in de
rijke Waddenzee.
De Waddenzee is in 2030 is nog steeds een internationaal erkend en gewaardeerd
Werelderfgoed. Dit landschap, dat ademt op het ritm e van eb en vloed is dan ook uniek in de
wereld. Mensen bezoeken het gebied en genieten van het samenspel van wind, water en
golven. Laten zich verrassen door het afwisselende landschap bestaand uit geulen, zandplaten,
mosselbanken, slikwad, kwelders, witte stranden en duinen. Juist door de dynamiek van wind,
zand en getijden is een wonderlijk gevarieerde natuur ontstaan. Zeldzame plant- en
diersoorten weten zich te handhaven op de grens van land en water, in een gebied waar zoet
en zout water elkaar ontmoeten. Het belang van de Waddennatuur is daarmee nauwelijks te
onderschatten. Er zijn ruim 10.000 soorten land- en waterdieren. Elk jaar maken 12 miljoen
vogels op hun trektocht een tussenstop in het Waddengebied.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 16

Deze vogels vinden voldoende voedsel en broedgelegenheid op een brede, natuurlijke
kwelderzone langs de Fries/Groningse kust. Een deel is nieuw ontstaan, een ander deel lag
aanvankelijk hoog maar overstroomt weer door een combinatie van zeespiegelstijging en,
deels, het weghalen van kades. Het totaal areaal kwelders is daarbij in stand gehouden – ook
conform de PKB. De kwelderzone biedt bovendien extra bescherming van de dijk tegen
golfoploop: samen vormen ze een ‘ijzersterke’ verdediging. Wandel –en fietsroutes vergroten
de beleefbaarheid van het gebied. De dijk is breder en de kwelders zijn aan de wadzijde
aangegroeid. Nieuwe binnendijkse natuurgebiedjes vormen een goede hoogwatervluchtplaats
voor vogels bij hoogwater. Daarbij is rekening gehouden met eventuele effecten van verzilting.
De infrastr uctuur van fietspaden en vogelkijkhutten is aantrekkelijk voor recreanten, zonder de
rust van vogelconcentraties aan te tasten. Dit binnen de kaders van de PKB Waddenzee en met
behoud van het huidige veiligheidsniveau.
Het waddengebied is ondanks de verwachte zeespiegelrijzing en klimaatverandering een
veerkrachtige klimaatbuffer gebleven: veilig voor mensen om te wonen en met behoud van de
rijke natuur. In de zeereep en de duinen is meer dynamiek ontstaan. Via de kwelders op de
punten van eilanden wordt een deel van het zand naar de Waddenzee gevoerd. Een andere
deel komt via duinopeningen op achterliggende natuurgebieden waar dynamiek vrij spel heeft,
zodat pioniersituaties blijven bestaan en het gebied natuurlijk opgehoogd wordt, zoals dat aan
de wadzijde gebeurt door de natuurlijke opslibbing via geulen in de kwelder. Zo nodig wordt de
zandbehoefte kunstmatig aangevuld: onder water voor de Noordzeekust. Natuurlijke processen
brengen het zand op de plaatsen waar het nodig is. Natuurgebieden op de eilande n achter de
zeewering fungeren als opvangbekkens voor regenwater.
Met een aangepast spuiregime bij de Afsluitdijk, het Lauwersmeer en elders langs de kust is
sprake van veel geleidelijkere overgangen van zoet en zout water, worden zoetwater
’schokken’ zo veel mogelijk vermeden en is er juist een continue “lokstroom” van zoetwater
ontstaat, die vissen aantrekt en soorten als de paling mogelijk maakt vanuit de Waddenzee via
vispassages landinwaarts te zwemmen. De Waddenzee is ecologisch één geworden met de
Waddeneilanden en het vaste land achter de dijken. De overgangen naar het IJsselmeer en het
Lauwersmeer zijn minder hard en beide gebieden vervullen weer een functie voor de
Waddennatuur. Ook kleinere zoet-zout overgangen leveren hun bijdrage aan het hers tel van
migrerende vissoorten.
Het areaal aan mosselbanken is sterk toegenomen, eerst in kleine stappen later meer
grootschalig. In 2020 is de bodemberoerende mossel(zaad)visserij verdwenen. De innovatie via
MZI’s bleek succesvol en ook andere innovaties vanuit de sector zijn op gang gekomen. Ook de
garnalensector is in staat gebleken te verduurzamen door innovaties en krijgt een hogere prijs
voor een kwalitatief hoogwaardig Waddenproduct.
Nadat proeven met resistent zeegras succesvol bleken, zijn deze verder uitgebreid en later,
toen het water daarvoor weer geschikt was ook spontaan weer ontstaan. De mosselbanken en
zeegrasvelden leveren op hun beurt weer een bijdrage aan het vastleggen van sediment.
De bereikbaarheid van de eilanden is gewaarborgd, te rwijl de bodemberoering door de
baggerwerkzaamheden is geminimaliseerd door andere technieken en innovaties in de

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 17

scheepvaart en de baggersector. In de Eems-Dollard is natuurherstel op gang gekomen in
goede afstemming met de economische ontwikkelingen van de Eems -Dollard regio.
In de rijke Waddenzee is ruimte voor visserij, soms kleinschalig, soms grootschalig, maar altijd
duurzaam. Een moderne visserij die bijdraagt aan een rijke en gevarieerde visstand, die de
flora en fauna van de bodem niet aantast en juist kan profiteren van die rijkere vistand.
Toerisme dat rekening houdt met de kwetsbaarheid van het gebied en juist van rust geniet,
biedt een exclusief en internationaal concurrerend product. Van verstoring is daarom geen
sprake. Alleen zeer gevoeli ge plaatsen, zoals rond vogelbroedkolonies,
hoogwatervluchtplaatsen en zogende zeehonden kunnen, al dan niet tijdelijk, verboden terrein
zijn.
Dankzij goede samenwerking tussen wetenschap en praktijk zijn hiaten in de
wetenschappelijke kennis opgevuld en is het Waddengebied één van de beste begrepen
mariene systemen in de wereld. Dit wordt benut voor verdere verbetering en innovatie, die
steeds effectiever blijkt.
De ecologische piketpalen:
Voor de rijke Waddenzee in 2030 zetten we de volgende vijf ecologische piketpalen uit. Ook
voor deze piketpalen geldt dat deze geen vaststaand einddoel zijn vanwege de vele
onzekerheden, maar wel een ‘baken’ voor de gezamenlijke aanpak en dialoog voor het werken
aan een Rijke Zee.

a. Voedselweb in evenwicht
Het voedselweb is evenwichtig van opbouw, zowel wat betreft de primaire producenten (zoals
algen en zeegrassen), primaire consumenten (zoals schelpdieren, harders, en ganzen),
secundaire consumenten (zoals garnalen, krabben, vissen en kanoeten) en toppredatoren
(zoals grote vissen, aalscholvers en zeehonden). Ook de populatiedynamiek (bv. geboorte,
sterfte, migratie) van en de interacties tussen de soorten (b.v. prooi -predator, interferentie) in
het voedselweb worden niet op nauwelijks beïnvloed door menselijk hande len.
Schelpdieren, kreeftjes, garnalen en jonge vis vinden een thuis in uitgestrekte mosselbanken
en, mogelijk, zeegrasvelden. Zij vormen op hun beurt een voedselbron voor vissen en vogels.
Hieraan doen grote vissen en vogels, zeehonden en dolfijnen zich w eer te goed. Een rijke
Waddenzee is een kinderkamer voor vis en zeezoogdieren, een broedplaats voor vogels en een
tankstation voor trekvogels. Herstel van uitgestrekte schelpdierbanken en mogelijk
zeegrasvelden, betere visserijtechnieken, voldoende rustgeb ieden en schoon (spui)water
hebben bijgedragen aan het verbeteren van het voedselweb.

b. Grootschalige aanwezigheid biobouwers
‘Biobouwers’, zoals mosselbanken, sabellariariffen en zeegrasvelden zijn wenselijk voor een
gezond leefklimaat in de rijke Waddenzee. Ze zorgen dat het water helder en schoon blijft en
bieden beschutting aan allerlei planten en dieren. Ook dragen ze bij aan het opvangen van de
effecten van klimaatverandering.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 18

In 2030 is sprake van een groot areaal aan sediment stabiliserende biobouwers,
zeegrasvelden, stabiele epibenthische schelpdierbanken, Sabellariariffen en kolonies Sertularia.
Bij laag water is het wad weer groen in plaats van geel en grijs. Bij hoog water bieden de
wuivende planten beschutting aan jonge visjes, krabbetjes, kreeftjes, garnalen en
schelpdieren. Om de biobouwers kans te geven om zich te herstellen wordt het oppervlak van
de wadbodem niet zodanig verstoord dat de vestiging en ontwikkeling van biogene structuren
en biobouwers er door wordt gehinderd.

c. Schoon en helder (genoeg) water
Het water van de Waddenzee is zo helder dat in de waterkolom en op de wadbodem het
lichtklimaat optimaal is voor de groei van respectievelijk phytoplankton en phytobenthos en dat
er nergens zuurstoftekorten optreden. Door innovaties in de scheepvaart zijn diepe vaargeulen
minder nodig. De bodemberoering, bijvoorbeeld door de visserij, is verder beperkt. Het water
bevat bovendien minder chemische stoffen en nutriënten, waardoor ook minder algen in het
water zweven. Schoon en helder (genoeg) water is de basis voor een rijke Waddenzee. Helder
water vangt voldoende licht en heeft voldoende zuurstof. Algen, schelpdierbanken en
zeegrasvelden krijgen de kans om te herstellen en te groeien. Voorwaarde is dat de bodem met
rust wordt gelaten

d. De Waddenzee als veilige plek
De veiligheid voor de bewoners en gebruikers in het gebied is optimaal gewaarborgd. De
Waddenzee groeit op een natuurlijke wijze mee met de zeespiegelstijging. Ook bij een
veranderend klimaat behoudt het gebied zijn karakteristieken: een zee die bij eb deels
droogvalt, begrensd door eilanden en kwelders. Het nemen van veiligheidsmaatregelen houdt
gelijke tred met de natuurlijke ontwikkeling van het gebied. Onder het motto ‘het één doen,
maar het andere niet laten’ gaan het behoud van de veiligheid en het vergroten van
natuurwaarden hand in hand. Bijvoorbeeld door brede stranden, dynamisch kustbeheer in de
duingebieden, brede en natuurvriendelijke waterverdedigingszones rond de zeedijken en
herstel van natuurlijke zoet-zout o vergangen. De randen van de Waddenzee worden
gekenmerkt door geleidelijke overgangen en het huidig areaal kweldergebied is behouden,
maar wel met een regelmatige verjongingscyclus (meer dynamiek). Hierdoor krijgen
natuurlijke processen meer de ruimte, maar kan ook de Waddenzee meer slib invangen. Gevolg
is dat het natte wad geleidelijk ophoogt als de zeespiegel stijgt. Zo blijft de Waddenzee een
buffer voor het vaste land en de onmisbare schakel in het leven van wadvogels, ook bij
klimaatverandering.

e. Optimaal ingebed in de internationale keten
De Waddenzee is onderdeel van een wereldwijd netwerk van wetlands. Het gebied is een
onmisbare rustplaats voor trekvogels en een kraamkamer voor bijvoorbeeld vissen. Voor
vogels is de Waddenzee een heel belangrij ke schakel in een leefgebied dat zich uitstrekt van de
overwintergebieden langs de kust van West-Afrika tot de broedgebieden in Siberië. De
internationale positie van de Waddenzee, zowel in Nederland, Duitsland en Denemarken, is
vooral ook dankzij een uitstekende trilaterale samenwerking in 2030 verder versterkt. De
samenwerking met gebieden die aan de Waddenzee ‘gelieerd’ zijn, zoals de toendra’s van
Siberië, de Banc d’Arguin in Mauritanië is versterkt.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 19

6

De bouwstenen

6.1

Thematische en doelgerichte ordening

Bij het opstellen van dit programma voor herstel van de Waddenzee zijn de vijf concrete
ecologische elementen (de piketpalen) uit het streefbeeld ‘De Rijke Zee’ als rode draad
genomen. Aan de vijf inhoudelijke themagroepen is gevraagd om per thema in kaart te
brengen wat eventuele problemen zijn, welke doelen er moeten worden nagestreefd om het
streefbeeld dichterbij te brengen, te analyseren wat dat voor inspanning vraagt (bij wie) en
wat dat voor kansen biedt. Ook heeft men geïnventariseerd welke activitei ten er binnen het
betreffende thema reeds geagendeerd of uitgevoerd worden en wat aanvullende
oplossingsrichtingen en maatregelen zijn. Ook is de themagroepen gevraagd om de samenhang
tussen de thema’s goed in beeld te brengen en optimaal af te stemmen.
De vijf thema’s zijn:
• Wadbodem en waterkolom
• Completeren van het voedselweb
• Herstel biobouwers
• De Waddenzee klimaatbestendig
• De internationale samenhang is geborgd.
Er zijn natuurlijk diverse andere vormen denkbaar en hanteerbaar van ordening waarlangs het
waddenherstel kan worden benaderd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een geografische focus of
een ‘lagenbenadering’ in geulen, wadplaten, water en oeverzones. Bij de ordening van
ontwikkelingstrajecten (hoofdstuk 7) komen we hier op terug.
In de navolgende paragrafen wordt per thema een korte samenvatting gegeven van de
analyses en adviezen die de vijf themagroepen hebben gegeven.
De inhoudelijke bouwstenen, zoals opgesteld door inhoudelijke experts, zijn een uitgangspunt
voor het programma geweest maar hebben geen dwingende uitwerking in het programmaplan.
Daarnaast heeft andere input aan het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ ten grondslag
gelegen, zoals ervaring en kennis van gebruikers in het gebied en randvoorwaarden vanuit het
beleid.
Om het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ op inhoud goed te borgen zijn de bouwstenen
(evenals het concept programmaplan) in diverse stadia voorgelegd aan een onafhankelijke
reviewcommissie o.l.v. prof. dr. Peter Herman. Naar aanleiding van een eerste
tussenbeoordel ing van de bouwstenen door deze commissie zijn de bouwstenen verder
vervolmaakt. Ook deze laatste versies van de bouwstenen zijn getoetst. In de aparte bijlage,
waarin het integrale commentaar van de reviewcommissie is opgenomen, is te lezen op welke
wijze het commentaar direct is verwerkt in deze laatste versie, dan wel een plek krijgt in de
vervolgopdracht van het programmateam. De bouwstenen vormen daarmee nu de
onderleggers van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 20

De hieronder opgenomen samenvatting geeft een impressie van de bouwstenen. Voor het
opstellen en de uitvoering van het programma worden uiteraard de gehele bouwstenen benut.

6.2

Samenvatting advies van de themagroep ‘Wadbodem en Waterkolom’

6.2.1

Probleemomschrijving

De primaire productie, als basis voor de voedselketen, wordt in de Waddenzee mede beïnvloed
door de hoeveelheid licht in het water, oftewel de helderheid van het water. Deze helderheid
wordt vooral bepaald door de hoeveelheid zwevend slib (oftewel: gesuspendeerd sediment). In
de Waddenzee is het sediment voortdurend in beweging door natuurlijke processen als wind en
getij, maar op luwere plaatsen kan het tot bezinking komen, waarbij grover materiaal eerder
bezinkt dan fijner materiaal. Het slib in de Waddenzee komt van oorsprong uit de Noordzee.
Het materiaal dat de vertroebeling veroorzaakt is echter vooral lokaal opgewerveld slib. Sinds
de ijstijden is in de bodem van de Waddenzee tussen het zand een enorme hoeveelheid slib tot
afzetting gekomen. De gemiddelde slibconcentratie in de Waddenzee en in de bodem varieert
enorm.
Slib in de bodem kan een bron van gesuspendeerd slib worden door erosie van de bodem. Van
nature kan dat door natuurlijke processen als (veelal door wind gedreven) golven, getij en
veranderingen in stroomsnelheid. Deze erosie kan nog eens vergroot of verkleind worden door
activiteiten van op of in de bodem levende organismen, die een stabiliserende of
destabiliserende werking kunnen hebben. Bekende bio -stabilisatoren zijn cyanobacteriën en
bodemdiatomeeën, banken van mossels, oesters of schelpkokerwormen, zeegrasvelden en
kweldervegetaties. Zij vangen slib in, maar houden vooral het gesedimenteerde slib langer
vast. Dieren die in de toplaag van de bodem leven (zoals kokkels en slijkgarnalen) of op het
sediment (zoals jonge platvis en garnalen) dragen echter bij aan de destabilisering van het
sediment.
Ook antropogene factoren kunnen verantwoordelijk zijn voor het in suspensie gaan van slib. Zo
heeft het afsluiten van de zeegaten en verkleinen van de Waddenzee gezorgd voor
veranderende stromingspatronen en heeft het verdwijnen van ondiepe en luwe zones langs de
kust geleid tot een kleiner areaal voor de bezinking van slib. En nog steeds zorgt het baggeren
en storten voor het op diepte houden van vaarwegen en havens voor de scheepvaart, alsmede
de bodemberoerende schelpdier- en garnalenvisserij, en mogelijk ook de zandverplaatsing voor
winning of suppleties, in ieder geval lokaal en tijdelijk voor meer of minder troebeling van het
water.
Uit de beschikbare meetg egevens van de slibconcentraties in de Waddenzee zijn geen
conclusies te trekken over een eenduidige lange termijn ontwikkeling (oftewel trend) van

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 21

troebelheid (of helderheid) in de Waddenzee. Maar wel is duidelijk dat bovenstaande
natuurlijke en antropogene factoren in meer of mindere mate bijdragen aan een meer of
minder tijdelijke vertroebeling van het water in de Waddenzee. In het Eems estuarium hebben
langdurige morfologische veranderingen, door inpolderingen, kanalisatie en verdieping, tot
ingrijpende hydrologische en ecologische veranderingen geleid.

6.2.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

Het Natuurherstelplan zou zich, wat betreft de verbetering van de wadbodem en de
waterkolom, kunnen richten op de 4 onderstaande thema’s, waarin 12 projecten gevat zijn, die
hopen bij te dragen aan een verbetering van de kennis over en de natuur van de Waddenzee,
inclusief het Eems estuarium. Ze staan daarom ook niet los van elkaar.
Natuurherstel van het Eems estuarium
Gezien de ernst van de problematiek in het Eems estuarium wordt voorgesteld om een apart
Eems herstelplan te maken. Dit verdient grote prioriteit. Ook de ontwikkelingen in de
Eemshaven (en alternatieven) dienen hierbij meegenomen te worden, omdat dit gebied een
duidelijk onderdeel is van zowel het estuarium als de Waddenzee zelf.
Ecosysteemherstel van de Waddenzee dmv bodembescherming
Projectvoorstellen pleiten voor een integrale systeemanalyse en -monitoring, om te komen tot
een grootschalige bescherming van de Waddenzee, om meer geïntegreerd te leren over de
Waddenzee als systeem.
Vermindering van het baggerbezwaar
Om zowel maatregelen te nemen voor, als inzicht te krijgen in

de relatie tussen de

baggeractiviteiten in de Waddenzee en de helderheid van het water, wordt ingezet op projecten
gericht op het blijven zoeken naar andere en betere manieren van transport en de facilitering
ervan.
Zachtere randen
Hier zijn projecten voorgesteld naar klimaatbestendige oplossingen voor de harde grenzen aan
de randen van de Waddenzee, waardoor een aantal natuurwaarden in het Waddengebied
verloren zijn gegaan en de Waddenzee als geheel minder flexibel kan omgaan met
grootschalige veranderingen zoals die van het klimaat.

6.3

Samenvatting advies van de themagroep ‘Completeren van het Voedselweb’

6.3.1

Probleemomschrij ving

In de Waddenzee bestaat een unieke voedselketen, of beter: een voedselweb. Het voedselweb
is het geheel van organismen (planten en dieren) die eten en gegeten worden. Een gezond
voedselweb bestaat uit primaire producenten (zoals algen en zeegrassen), primaire

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 22

consumenten (zoals schelpdieren, harders en ganzen), secundaire consumenten (zoals
garnalen, krabben, (plat)vissen en kanoetstrandlopers) en toppredatoren (zoals grote vissen,
aalscholvers en zeehonden). De populatiedynamiek van de soorten (b.v. geboorte, sterfte,
migratie) en de interacties ertussen (b.v. prooi -predator, interferentie) in het voedselweb
worden, als het systeem gezond is, niet of nauwelijks beïnvloed door menselijk handelen.
Uitgangspunt is dus dat een compleet, gezond en complex voedselweb het waddenecosysteem
stabiliteit, veerkracht en herstelvermogen biedt.
De huidige situatie is anders. Menselijk handelen heeft veel invloed op diverse onderdelen van
het voedselweb. Populaties van soorten staan onder druk, onder meer door overexploitatie en
invasies van exoten. Bovendien verandert het klimaat en dat grijpt in op alle niveaus van het
systeem. De overmatige aanvoer van voedingsstoffen is de afgelopen jaren teruggelopen en
leidt tot veranderingen in voedselrelaties, en de wadbodem wordt verstoord door
bodemberoering door onder meer de bodemberoerende visserij en baggerwerkzaamheden.
De waterkwaliteit werkt vooral door aan de basis van het voedselweb. Via het voedselaanbod
van de primaire producenten of door de verontreinigende stof fen heeft dit weer effect op de
hogere niveaus. Exploitatie (visserij, schelpenwinning) en verstoring (bodemberoering,
vaarbewegingen, landrecreatie) hebben weer effect op bodemdieren, vissen en vogels.
Klimaatveranderingen hebben effect op het hele voedselweb. Door het verdwijnen van
zeegrasvelden en andere planten vormt het plankton nu alleen de voornaamste bron van
primaire productie. Behalve de zeehonden zijn er weinig grote predatoren zoals roofvissen en
andere zeezoogdieren. Het voedselweb lijkt nu dus op meerdere manieren aangetast. Van
verschuivingen in soorten en functies, tot wijzigingen in de interacties tussen de trofische
niveaus.

6.3.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

In een robuust en veerkrachtig voedselweb is de natuurlijke trofische str uctuur, met de
bijbehorende functies, gewaarborgd. Dat wil zeggen dat alle niveaus in het voedselweb, zowel
jonge als oudere dieren en alle verhoudingen van soorten aanwezig zijn. Ook horen er
duurzame levensvatbare populaties te zijn van karakteristieke soorten als zeegras,
mosselbanken, eidereenden, scholeksters, trekvissen en grote roofvissen en zeehonden.
Grootschalige en dynamische natuurlijke processen zijn dan weer leidend voor de toestand van
het voedselweb. Omdat vaak het menselijk handelen deze na tuurlijke processen heeft
verstoord moeten oplossingen allereerst gericht zijn op het in balans brengen van menselijk
handelen en de natuurlijke processen. Hiermee krijgt het systeem de kans zich te herstellen
volgens haar eigen dynamiek. Randvoorwaarden daarbij zijn een goede waterkwaliteit en
waterkwantiteit; beperking van bodemberoerende en andere activiteiten die direct ingrijpen
(inclusief verduurzaming van de visserij); natuurlijke overgangen voor zoet-zout en landwater.
Het voedselweb van de Waddenzee is nauw verweven met dat van de Noordzee en met het
Duitse en Deense wad. Oplossingsrichtingen moeten hier ook rekening mee houden.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 23

Voor deze oplossingsrichtingen zijn in de themagroep initiatieven uitgewerkt, die deels in
hoofdstuk 8 zullen terugkeren. Voor het overige verwijzen we naar de bouwsteenrapporten in
de bijlagen.

6.4

Samenvatting advies van de themagroep ‘Herstel biobouwers’

6.4.1

Probleemomschrijving

Biobouwers (“ecosystem engineers”) zijn planten of dieren die banken, bedden of riffen
vormen, zoals mosselen en zeegras. Ze filteren enorme hoeveelheden water en leggen het slib
vast waardoor het water helderder wordt. Een m 2 mosselbank filtert per uur makkelijk 3 m 3
water. Hun structuren bieden habitats voor veel andere diersoorten. Andere biobouwers z oals
wadpieren bevorderen met hun graafactiviteit juist de erosie. Hun invloed strekt zich uit over
veel grotere oppervlakten dan hun eigen oppervlakte alleen; het volledige systeem van de
Wadden staat onder hun invloed. De aantallen biobouwers in de Wadde nzee (met name
schelpdierbanken en zeegrasvelden) zijn echter dramatisch afgenomen in de afgelopen
decennia.
Nieuw gevormde mosselbanken overleven winters moeilijk en kunnen binnen twee jaar weer
verdwijnen. Schelpdierbanken zijn in de eerste fase minder stabiel, en hebben enkele jaren
nodig om stevige structuren te vormen. Van nature verdwijnen en verschijnen mossel- en
oesterbanken. Overlevende mosselbanken kunnen echter tientallen jaren oud worden. Ook het
zeegras is verdwenen uit grote delen van de Waddenzee, terwijl het ooit grote delen van de
droogvallende platen en geulen bedekte. In het kader van de mosseltransitie wordt nu een
eerste mosselbank sublitoraal niet meer bevist. Of en in hoeverre deze weer uitgroeit tot
meerjarige mosselbank is nog niet duidelijk en vereist nadere monitoring.
Er is nog veel onderzoek nodig om processen rondom biobouwers en de interacties tussen
biobouwers te kunnen begrijpen. Bijvoorbeeld de vestigingsvoorwaarden en hun precieze
effecten op de omgeving zijn nog niet doo rgrond. Zo zijn in de oostelijke Waddenzee
grootschalig mosselbanken teruggekeerd op de platen, maar minder in de westelijke
Waddenzee. Het is niet exact bekend hoe dit komt.

6.4.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

Voor het herstel van biobouwers worden door de themagroep als oplossingsrichtingen
voorgesteld: beperken van de verstoring van de bodem (o.a. in geulen door beperken van
bodemberoering door visserij, door lokaal aanpassen van de zoetwatertoevoer en de
spuiregimes), meer geleidelijke overgangen, actief helpen (o.a. door het aanbieden van
substraat voor vestiging en eventueel actieve aanleg) en de aanpak van lokale helderheid door
regulering van de slibstort en kwelderontwikkeling. Initiatieven zijn zowel op lokale schaal als
op systeemniveau ontwikkeld.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 24

Voor deze oplossingsrichtingen zijn in de themagroep initiatieven uitgewerkt, die deels in latere
hoofdstukken zullen terugkeren. Voor het overige verwijzen we naar de adviesrapporten in de
bijlagen.

6.5

Samenvatting advies van de themagroep ‘De Wad denzee klimaatbestendig’

6.5.1

Probleemomschrijving

Wat is er voor nodig om de Waddenzee klimaatbestendig te maken? Hoe kunnen we de
veerkracht van het gebied herstellen of versterken? Daarover gaat deze bouwsteen.
Klimaatverandering wordt een probleem, zeker in het Waddengebied dat zo precies op de grens
van water en land ligt. Temperatuurstijging en zeespiegelrijzing zullen het Waddengebied langs
verschillende wegen raken. Veel diersoorten zullen te lijden hebben van de veranderende
temperaturen van lucht en wa ter, voor andere dieren biedt het kansen. De stijging van de
zeespiegel is mogelijk nog ernstiger omdat de nu droogvallende wadplaten niet meer droog
zullen vallen. De aanpak tot nu toe was: de dijken verhogen en voorzien van meer steen en
asfalt. Die oplossing kunnen we niet eeuwig volhouden. Ook de Natuurbalans 2009 constateert
dat de natuurkrachten onmisbaar zijn om de veiligheid te verbeteren.

6.5.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

Om de Waddenzee te behouden bij een veranderend klimaat geeft de themagroep
aanbevelingen hoe gebruik gemaakt kan worden van de natuurlijke veerkracht van het
waddensysteem om de effecten van klimaatverandering op te vangen. Kan je de natuur zelf
voor je laten werken en daarmee de veiligheid van de Wadden vergroten? Uitgangspunt voor
de oplossingsrichtingen is dat het huidige Waddengebied ongeveer in stand blijft. De eilanden
blijven waar ze liggen, de duinen en dijken blijven op hun plaats, de huidige verhoudingen van
water, land en periodiek droogvallende gebieden blijft o ngeveer gelijk.
Niet alleen betere dijken en meegroeiende wadplaten zijn behulpzaam. Ook groeiende
mosselbanken en grote velden zeegras zijn onmisbaar voor het vastleggen van zand en slib en
zijn een onderdeel van een noodzakelijk compleet voedselweb. De systeembenadering biedt
daarbij een robuustere aanpak voor het meegroeien van de Waddenzee met
klimaatveranderingen.
Daarvoor zijn nodig: beschikbaarheid van sediment (voldoende zand en slib), het vastleggen
van dit sediment (meer luwe zones) en de vrije toegang voor wind en water (natuurlijke
transporteurs van sediment naar de juiste plekken). Kunstmatige, menselijke ingrepen zullen
kritisch moeten worden bepaald: mogelijk andere plaatsen, minder diep, storten op plaatsen
waar het zand en slib hun werk beter kunnen doen. De kwelders zijn goede plekken waar de
natuur op grote schaal het land ophoogt, in een tempo dat de zeespiegelrijzing kan bijbenen.
Daarnaast is ook het vrij kunnen uitstromen van beken en rivieren belangrijk voor de aanvoer
van voedingss toffen zodat de biobouwers kunnen groeien. Omdat we nog weinig weten hoe
deze processen werken en om ervaring op te doen met deze nieuwe benadering stellen de

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 25

onderzoekers voor om met proeven te beginnen in de gebieden die de natuurorganisaties in
beheer hebben.
De strategie voor een klimaatbestendige Waddenzee zal zich moeten richten op manieren om
het natuurlijke systeem te ondersteunen (bijv. met zandsuppleties) en om met eenmalige
ingrepen de natuurlijke processen op gang te brengen (bijv. zomerkades langs een kwelder
weghalen). Soms moeten ook eerdere menselijke ingrepen waardoor de natuur zijn werk niet
meer kan doen ongedaan worden gemaakt.
Voor deze oplossingsrichtingen zijn in de themagroep initiatieven uitgewerkt, die deels in latere
hoofdstukken zullen terugkeren. Voor het overige verwijzen we naar de adviesrapporten in de
bijlagen.

6.6

Samenvatting advies van de themagroep ‘De internationale samenhang van de
Waddenzee’

6.6.1

Probleemomschrijving

Het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ heeft een internationale reikwijdte. De Waddenzee
is van het Deense Esbjerg tot aan de Kop van Noord-Holland, en inclusief de aangrenzende
delen van de Noordzee, één geheel. Daarnaast is het gebied door soorten die over grenzen
migreren, verbonden met de andere cruciale geb ieden langs de trekroutes. Het natuurgebied
de Waddenzee is een open huis.
Het ecosysteem van de Waddenzee is daarom pas compleet wanneer de ecologische processen,
die verbonden zijn aan het komen en gaan van deze soorten, ongestoord kunnen plaatshebben.
De kwaliteit en het herstel van de Waddenzee is direct afhankelijk van hoe het deze soorten op
andere plekken langs hun trekroutes, vergaat. Andersom is een Waddenzee-ecosysteem dat
niet op orde is, een bedreiging voor vogels van de Oost-Atlantische trekro ute en voor
internationale populaties vissen en zeezoogdieren.
Soorten vogels, vissen en zeezoogdieren geven een goed beeld van de staat van de Waddenzee
en de andere gebieden langs hun trekroute. De themagroep ‘internationale samenhang’
beschouwt ze als de ambassadeurs van de internationale verbondenheid tussen
natuurgebieden, waaronder de Waddenzee. De internationale samenhang van de Waddenzee
gaat echter verder dan deze soortgroepen. Ook de andere thema’s in het Programma ‘Naar een
rijke Waddenzee’ moeten in internationaal perspectief worden geplaatst. Zowel vanuit het
perspectief van de trilaterale Waddenzee, als vanuit migrerende soorten en de gebieden die
door trekroutes met elkaar verbonden zijn.
Via ondermeer het Trilateral Monitoring and Assesmen t Program (TMAP) is er relatief veel
bekend van de ecologie en internationale verspreiding van vogels. Wat echter ontbreekt is een
adequaat instrumentarium om tijdig trends te kunnen waarnemen van migrerende soorten. Een
voortschrijdend en structureel zich t op oorzaken, en waar knelpunten langs de trekroute zich
voordoen, ontbreekt.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 26

Ook van vissen is beperkt kennis beschikbaar. Vis is nog geen onderdeel van het TMAP. Van de
zeezoogdieren wordt alleen de ontwikkeling van zeehonden gevolgd. Behalve het nauwle ttend
volgen van (een selectie van representatieve en bedreigde) soorten ontbreekt ook in de
belangrijke internationale gebieden zélf een goede vinger aan de pols.
Een herstelprogramma dat de internationale samenhang waarborgt doet niet alleen recht aan
het ecologisch functioneren van soorten en gebieden, maar ook aan de gedeelde
verantwoordelijkheid tussen landen en de internationale afspraken en verplichtingen die
Nederland is aangegaan.

6.6.2

Oplossingsrichtingen vanuit de themagroep

Herstel van de internationale Waddenzee en migrerende populaties begint bij het structureel
opsporen van knelpunten voor migrerende soorten en in gebieden. Het implementeren van
early warning systemen voor wadvogels, zeezoogdieren en gebieden is noodzakelijk. Over de
levenscyclus van vissen en het gebruik van gebieden door vissen dient eerst meer kennis
ontwikkeld te worden. De informatie uit de early warning systemen dient vervolgens ook in de
beleid - en beheercyclus te worden benut.
De themagroep pleit ervoor dat nationale gebie dsgebonden bevoegdheden voor een
samenhangend functioneren van de hele Waddenzee dienen te worden overgedragen aan een
orgaan dat zijn werkgebied heeft in zowel Nederland, Duitsland als Denemarken. Een dergelijke
autoriteit met bevoegdheid in het hele trilaterale waddengebied doet recht aan het
bovennationale en Europese belang van goed beheer van dit wetland.
De uitvoering en naleving van internationale verdragen en overeenkomsten (als AEWA,
Ramsar-conventie) kan worden versterkt met Europese regelgeving. Internationaal beleid en
Waddenzeebeleid kunnen verder op elkaar worden afgestemd. Voor deze oplossingsrichtingen
zijn in de themagroep enkele initiatieven uitgewerkt, die deels in latere hoofdstukken zullen
terugkeren. Voor het overige verwijzen we naar de adviesrapporten in de bijlagen.
Een goede bescherming van gebieden langs de trekroute staat of valt bij steun en begrip van
de bevolking en lokale gebruikers. Draagvlak wordt verkregen door voorlichting en
communicatie. Het stimuleren van ‘site support groups’ draagt bij aan maatschappelijke
bewustwording en aan de opbouw van de ‘civil society’.
Voor bovenstaande oplossingsrichtingen zijn in de themagroep initiatieven uitgewerkt, die
deels in latere hoofdstukken zullen terugkeren. Voor het overige verw ijzen we naar de
adviesrapporten in de bijlagen.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 27

7

Van bouwstenen naar ontwikkeltrajecten

In het voorgaande hoofdstukken zijn per thema de problemen en mogelijke
oplossingsrichtingen verkent. Voor de verdere uitwerking van het Programma ‘Naar een rijke
Waddenzee’ in ontwikkelingstrajecten (zoals beschreven in hoofdstuk 7) is gekeken naar:
1. Dwarsverbanden door alle themagroepen heen
2. Ordeningsprincipe en type aanpak

7.1

Dwarsverbanden door de themagroepen heen

Hoewel ieder thema vanuit een eigen facet van het str eefbeeld te werk is gegaan en
onvermijdelijk daarmee een eigen afbakening kent, zijn er ook dwarsverbanden te noemen:
•

Wad sterk onder invloed natuurlijke processen, maar ook menselijk handelen.
Alle themagroepen wijzen erop dat de natuur van de Waddenzee sterk onder invloed
staat van niet-beïnvloedbare natuurlijke processen, maar dat zij tevens door tal van
menselijke activiteiten aan kwaliteit heeft ingeboet.

•

Doel: zelfregulerend vermogen – nu soms tijdelijk stimuleren
Het zelfregulerend vermogen van de natuur in de Waddenzee is aangetast. Het
terugkrijgen van dit zelfregulerend vermogen staat centraal. Soms is het echter
tijdelijk actief ingrijpen nodig om dat zelfregulerend vermogen terug te brengen.

•

Niet altijd overeenstemming probleemanalyse of causaliteit, wel vaak over
maatregelen
Binnen de discussies in de themagroepen was er niet altijd overeenstemming over de
probleemanalyse of de mate van causaliteit. Hierbij bleek het lang niet altijd mogelijk
om op alle vlakken op korte termijn een sluitend bewijs aan te voeren voor oorzaakgevolg -relaties. Wel geven alle adviezen aan dat (sterke) vermoedens van oorzaken
voldoende motief zijn om, mits zeer goed voorbereid en gemonitord, op dit moment
een ontwikkelagenda voor alle vijf de thema’s in gang te ze tten. Op maatregelniveau is
een opvallende eensgezindheid. Dit dus soms zonder de volledigheid zekerheid dat
ingrepen het probleem zullen verhelpen, maar wel met de zekerheid dat niets doen tot
verdere achteruitgang van het systeem zullen gaan leiden.

•

Waddenzee benaderen als een systeem
Als we de rapporten over de vijf thema’s verder overzien dan valt op dat vrijwel iedere
themagroep de natuur in de Waddenzee als systeem benadert. Dat wil zeggen dat alle
onderdelen van de natuur, zowel biologisch als abio tisch op elkaar ingrijpen. Zij
beïnvloeden elkaar, stellen eisen aan elkaar en moeten daarom in hun samenhang
worden beschouwd. Dit complexe ecosysteem is soms nog onvoldoende begrepen. Veel
onderzoek heeft zich gericht op deelprocessen en soorten. Integraal onderzoek naar de
systeemwerking en de samenhang tussen deelprocessen en interacties tussen soorten
ontbreekt vaak. De voorgestelde oplossingsrichtingen in de bouwstenen zijn dikwijls
gericht op systeemniveau. De conclusie is dat ingrijpen nodig is op a lle niveaus, maar

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 28

dat nog extra inhoudelijke samenhang en kennis nodig is om te kunnen inschatten
welke ingreep op welk niveau voor het systeem uiteindelijk doorslaggevend is.
•

Schaalniveau: van intercontinentaal tot priel: kombergingsgebied als eenheid
op systeemniveau
Voortvloeiend uit deze systeembenadering wijzen alle themagroepen op de
verschillende schaalniveaus waarop processen zich afspelen. Intercontinentaal als het
bijvoorbeeld om vogels gaat, de invloeden van de Noordzee op de Waddenzee, de
versc hillende gebieden binnen de Waddenzee, de interactie tussen geulen, wadplaten,
randen en water en het microniveau van de prielen. In vrijwel alle bouwstenen komt
als schaalniveau het kombergingsgebied aan de orde. Een kombergingsgebied wordt
gezien als een uitstekende maat voor het nemen van maatregelen gericht op de
waterbodem omdat de processen zich hier voor een groot deel relatief zelfstandig
binnen dit schaalniveau en in samenhang afspelen.

•

Geduld met effecten, wel doorgaan…
De tijdschaal die alle themagroepen hanteren is in het algemeen gericht op het
bereiken van effecten binnen een termijn van minimaal 20 jaar. De gekozen
oplossingsrichtingen moeten soms op korte en soms op middellange termijn worden
opgestart om die lange termijn effecten te kunne n realiseren. Concrete initiatieven op
de korte termijn kunnen wel op relatief korte termijn concrete resultaten opleveren,
maar moeten altijd door goede monitoring en kennisverdieping in de context van
effecten op lange termijn worden geplaatst.

7.2

Ordeningsprincipe en type aanpak

Uit de bouwstenen, maar ook uit de opmerkingen vanuit beleidsmakers en gebruikers over de
oplossingsrichtingen en maatregelen komt een zekere ordening, die van belang is voor de
ambities van het programma.

7.2.1

Ordening in vier niveaus en tien trajecten

Het blijkt nuttig voor de uitvoering van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ om de
Waddenzee onder te verdelen in de volgende niveaus:
• De randen van het natte Wad
• Morfologie, bodem en water
• Voedselweb/biologische processen
• Internationale inbedding
Naast de inhoudelijke samenhang binnen deze clusters blijkt uit de gesprekken over de
bouwstenen en de oplossingsrichtingen er bij de drie niveaus verschillen zijn in de consensus
over de probleemanalyse en de effectiviteit van maatregelen. Bij projecten op de overgang van
kust en Waddenzee is de consensus groter, waardoor in het uitvoeringsprogramma de nadruk
meer komt te liggen op het ‘doen’ en hiervan leren voor vervolgstappen. Voor een ander

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 29

niveau, zoals het voedselweb, is er veel minder consensus over de problemen in de Waddenzee
en de effectiviteit van maatregelen. Hier gaat het in eerste instantie om het doorgronden van
biologische processen. Hier zijn veel meer onzekerheden over de effectiviteit van in te zetten
maatregelen. Hier staat het ‘leren’ in eerste instantie veel meer centraal. Het niveau van
morfologie, bodem en water lijkt hiertussen te liggen. Het blijkt dat groepen gebruikers elkaar
ook enigszins geordend per niveau tegenkomen. De niveaus zijn hieronder uitgewerkt.
Uitgaa nde van de drie verschillende niveaus tekent de volgende clustering in trajecten zich af,
waarbij de hieronder omschreven trajecten moeten worden gezien als een zowel inhoudelijke
als organisatorische bundeling van prioritaire activiteiten gericht op het bereiken van een Rijke
Zee.
Cluster Voedselweb en biodiversiteit: LEREN van biologische processen
We streven naar een natuur die in staat is om zichzelf in stand te houden. Daartoe is het
allereerst nodig dat er voldoende ‘leven is en blijft in de Waddenzee’. Een rijke Waddenzee
bestaat in ieder geval uit een robuust en evenwichtig voedselweb. Daaronder verstaan we een
zelfregulerend voedselweb met een rijke biodiversiteit, waarbij alle trofische niveaus zijn
ingevuld.
Gezien de kennissituatie ligt het ac cent bij ‘Voedselweb en biodiversiteit’ vooral op ‘leren’. De
oorzaak-gevolg relaties in het voedselweb zijn complex en laten zich veel minder gemakkelijk
vertalen in concrete projecten. De ontwikkeling van het voedselweb is bovendien sterk
afhankelijk van de behaalde resultaten in de andere clusters en ontwikkeltrajecten. Binnen dit
cluster zijn de volgende ontwikkeltrajecten te onderkennen:
Traject completeren voedselweb: Een traject dat zich specifiek richt op dit voedselweb, waarbij
de nadruk ligt op kennisontwikkeling, zowel van het functioneren van het ecosysteem zelf, de
hiaten daarin, de invloed van exoten erop als de effecten die menselijke ingrepen hebben.
Traject stimuleren van biobouwers: Via de mosseltransitie is al een belangrijk
stimulerings traject ingezet. Daarnaast wordt er aan mosselbanken al belangrijk onderzoek
gedaan, en worden ook pilots met aanleg voorzien, in de projecten Mosselwad en
Waddensleutels. Ook voor zeegras zijn aanlegpilots voorzien in het kader van de KRW maatregelen.
Traject verduurzaming visserij: Visserij hoort bij de Waddenzee. Belangrijke aspecten daarbij
zijn de effecten van bijvangsten en bodemberoering door de visserij op ecologische processen
in het systeem. De bodemberoering door de mosselvisserij wordt reeds d iepgaand onderzocht,
en de transitie om deze te verminderen is ook al ingezet. De garnalenvisserij staat nog aan het
begin van een dergelijk traject. Bij die sector is het nu vooral van belang om tot concrete actie
over te gaan, zowel op het gebied van onderzoek naar effecten als op het gebied van
maatregelen waarmee verwachte effecten kunnen worden verminderd.
Traject leren van kombergingsgebieden : Een ander traject, waarover het advies uit de
bouwstenen behoorlijk eensluidend is, is de uitwerking van maatregelen op het niveau van
kombergingsgebieden. Daarbij is het vooral van belang om te leren van de verschillen in
gebruik en natuurkwaliteiten tussen de kombergingsgebieden in de trilaterale Waddenzee. Op
basis daarvan kan worden bepaald wat de specifieke aard is van deze gebieden en welke
effecten met bepaalde maatregelen kunnen worden behaald.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 30

De ontwikkeling van het voedselweb is mede afhankelijk van de behaalde resultaten in andere
clusters die randvoorwaarden scheppen voor een completer voedselweb: ‘morfologie en water’
en ‘randen van de Waddenzee’. Vanuit de kennis die verkregen wordt binnen het cluster
voedselweb zullen dus in belangrijke mate eisen worden gesteld aan de agenda en uitvoering
binnen de hieronder beschreven andere clusters.
Cluste r Morfologie en water: leren EN doen
Een gezond voedselweb vraagt erom dat de waterkwaliteit en de bodemstructuren in orde zijn.
Op een aantal gebieden voldoet de waterkwaliteit niet en wordt de bodemstructuur verstoord.
Bij dit niveau gaan leren en doe n meer hand in hand. Een aantal onderzoeken kan vrij
eenvoudig worden opgestart, huidige werkzaamheden kunnen een vertaling naar pilots krijgen,
waarbij mogelijk belangrijke innovaties in de sector in gang worden gezet. Binnen dit cluster
zijn als start in 2010 de volgende ontwikkeltrajecten te onderkend:
Traject innovaties in baggeren en transport: Hierbij gaat het om het zoeken naar innovatieve
oplossingen bij transport en om de effecten van baggeren op de bodemstructuur te
verminderen. In het kader van de Kaderrichtlijn Water zijn hiervoor reeds enkele initiatieven in
voorbereiding.
Traject integrale managementagenda Eems-Dollard: Juist in dit gebied zijn de opgaven vanuit
natuur - en economie groot. Vertrekpunt van dit ontwikkelingstraject is om te kome n tot een
gezamenlijk streefbeeld en bijbehorende uitvoeringsagenda voor de ontwikkeling van de Eems Dollard regio in combinatie met natuurherstel.
Cluster De randen van het Wad: leren door DOEN
Binnen dit cluster verenigen zich de meer concrete initiatieven en projecten op de overgang
van land en wad. In de ontwikkelrichtingen ‘overgangen vaste land – natte wad’ , ‘de Afsluitdijk ’
en ‘klimaat en slimme zandtoevoer’ vinden nu reeds initiatieven plaats om te komen tot
natuurherstel, zoals verschillende kwel derherstelprojecten. In ‘De randen van het Wad’ ligt het
accent meer op het ‘doen’ en het brengen van samenhang tussen de verschillende projecten.
Cluster Internationale inbedding
Een apart cluster, dat dwars door de andere clusters heenloopt, en verder reikt dan de grenzen
van het Nederlandse Wad is het cluster Internationale Inbedding. Veel ontwikkeltrajecten zijn
ook relevant voor de trilaterale Waddenzee. Ook worden enkele nieuwe initiatieven geïnitieerd
die in trilateraal verband moeten worden opgepakt, dan wel gericht zijn op het versterken van
de samenwerking met gebieden langs de ‘african eurasian flyway’.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 31

7.2.2

In samenhang starten met alle tien trajecten

Een organisatorische en inhoudelijke bundeling in clusters en een opsplitsing in trajecten is
nodig om de trajecten op gang te krijgen (en te houden). De clusters en trajecten zijn evenwel
zeer nauw met elkaar verweven. Een maatregel in het ene traject kan een doel dienen dat in
een ander cluster centraal staat. Kennis in het ene traject is van belang voor de keuzes voor
maatregelen in een ander traject. De verschillende ontwikkeltrajecten zullen dan ook in
samenhang met elkaar moeten worden opgepakt en aangestuurd. In het volgende hoofdstuk
zijn de verschillende ontwikkeltrajecten beschreven.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 32

8

Ontwikkelagenda 2010 en verder

De essentie van een ontwikkeltraject is dat partijen vanuit een gezamenlijk streefbeeld een
agenda voor de korte en lange termijn ontwikkelen om dit streefbeeld te bereiken, waarbij
‘leren door doen’ centraal staat.
In schema:

Werkwijze ontwikkeltrajecten

Agenda bestaande en nieuwe
projecten, incl. monitoring

Initiëren nieuwe
projecten en monitoring

Leren en bijstellen

Leren en bijstellen

Etcetera ….

Externe factoren
Innovaties in de sector

Gezamenlijk
streefbeeld

Externe factoren
Innovaties in de sector

Op basis van een ordeningskeuze die voortvloeit uit de bouwstenen, de discussies met
verschillende partijen, een inhoudelijke ordening en maatregelen onderscheiden we tien
ontwikkeltrajecten. Dit is het startpakket voor het programma i n 2010. In het Programma
‘Naar een rijke Waddenzee’ is het zeer denkbaar dat na een jaar blijkt dat één of twee
trajecten samen genomen kunnen worden, dat een traject afvalt of dat er nieuwe trajecten bij
komen. De trajecten zijn geen doelstelling op zich, maar een voertuig om zaken zo goed
mogelijk in ontwikkeling te brengen. Issues die nu niet in een traject opgepakt worden maar
wel van belang blijken voor de programmadoelstellingen, blijven onder de aandacht. Dit is een
verantwoordelijkheid voor de programmaorganisatie (zie hoofdstuk 11).

8.1

Tien ontwikkeltrajecten

Naast de inhoudelijke input uit de bouwstenen zijn ook andere factoren meegenomen in de
vertaalslag naar ontwikkeltrajecten om het Waddengebied te herstellen. Denk hierbij aan alle
bestaande bele idskaders, beleidsprocessen en uitvoeringsprojecten. Daarbij is de afgelopen

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 33

periode ook input verzameld in gesprekken met vertegenwoordigers van gebruikers in het
waddengebied. Belangrijke elementen voor het benoemen van ontwikkeltrajecten waren
daarbij:
1. Inspelen op bestaande dynamiek: Welke trajecten lopen al?
2. Arena’s : Welke arena’s (groepen actoren die meewerken rondom een thema) bestaan al?
3. Effectiviteit: Van welke trajecten verwachten we dat de inzet effectief zal zijn. Dit is
onder meer afhankelijk van de directe relatie tot de doelstelling (doelgerichtheid),
maar zeker ook met het oog op de te verwachten inzet (geld, middelen)
4. Urgentie: Welke vraagstukken zijn actueel of vragen om een snelle start, bijvoorbeeld
omdat zij randvoorwaardelijk zijn voor andere processen en projecten.
5. Haalbaarheid: Welke trajecten zijn inhoudelijk haalbaar. Hierbij kan worden opgemaakt
dat een traject kan beginnen als onderzoek- of verkenningsproject, of als
experimentele transitie pilot en later wordt verbreed.
6. Draagvlak : In welke mate is te verwachten dat bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak
te realiseren is en welke eisen stelt dit aan het proces?
7. Flexibiliteit: In welke mate is er gedurende een proces nog bij te sturen. Denk hierbij
aan regret en no regret maatregelen, waarbij het voor de hand ligt om ‘regret’ maatregelen pas te nemen als er grotere zekerheid is over consequenties.
Dit heeft geleid tot tien ontwikkeltrajecten in vier clusters met ontwikkelingen die nauw op
elkaar ingrijpen:
1.Cluster Voedselweb en biodiversiteit
• Traject ‘Completeren voedselweb’
• Traject ‘Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers’
• Traject ‘Leren van kombergingsgebieden’
• Traject ‘Verduurzaming visserij’
2.Cluster Morfologie en water
• Traject ‘Natuurlijk bereikbaar: innovatie in baggeren en transport’
• Traject ‘Integrale management agenda Eems -Dollard’
3.Cluster De randen van het wad
• Traject ‘Overgangen vaste wal - natte wad’
• Traject ‘Klimaat en slimme zandtoevoer’
• Traject ‘Natuurherstel en Afsluitdijk’
4.Cluster Internationale inbedding
• Traject ‘Internationale inbedding’
De ontwikkeltrajecten zijn het startpakket voor 2010. Tijdens de uitvoering kan blijken dat
het nodig is ontwikkeltrajecten af te laten vallen of toe te voegen.
Hieronder is per traject uitgewerkt wat de scope is, hoe het traject zich verhoudt met de
doelstellingen, welke maatregelen (voor zover bekend bij de programmaorganisatie) al

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 34

bestaan, welke maatregelen genoemd zijn in de bouwstenen en/of consultaties sindsdien,
welke voorstel er ligt voor prioriteitstel ling binnen het traject voor de komende periode.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 35

8.2

Cluster Voedselweb en biodiversiteit

Hieronder volgt een nadere toelichting op de trajecten binnen het cluster Voedselweb en
biodiversiteit, met daarbij ook de reeds lopende initiatieven, binnen het besta ande beleid.
Gezien de verwevenheid van de trajecten is ervoor gekozen om de korte -termijn agenda als
een geheel te presenteren, in par. 8.2.5.

8.2.1

Ontwikkeltraject ‘Completeren voedselweb’

Natuurlijk eten en gegeten worden
Natuurlijke populaties en interacties tussen soorten
Beschrijving
De Waddenzee is een van de meest productieve zoutwater -ecosystemen ter wereld.
Tegelijkertijd is het zeer ondiep, met regelmatig droogvallende platen. De Waddenzee biedt
ook een veelheid aan overgangszones tussen land, zee en zoetwater. In de gematigde
klimaatzone van de wereld is een dergelijk gebied vrijwel uniek. Mede vanwege de ligging in
grote vogeltrekroutes is het getijdengebied van de Waddenzee aantrekkelijk voor allerlei
vogelsoorten. Met een uitzonderlijke soortenrijkdom en ecologische specialisatie tot gevolg.
De Waddenzee vervult diverse functies in het leven van ongewervelde dieren, vissen en vogels.
De functies zijn samen te vatten als foerageergebied, kraamkamer en – voor vogels rustgebied voor de rui en in de trek. De hoge voedselproductie van de Waddenzee ondersteunt
vogel-, vis-, schaaldier en zeezoogdiersoorten tot ver buiten de geografische grenzen van het
gebied.
In de ‘Bouwsteen Voedselweb’ is aannemelijk gemaakt dat er wezenlijke veranderingen hebben
plaats gevonden in de complexe keten van primaire en secundaire producenten. Er vinden (ook
onnatuurlijke) verschuivingen in soorten plaats, in grootte van individuen en wijzigingen in de
interacties tussen de trofische niveaus. De invloed van invasieve exoten is groot; beleid om in
de toekomst de import van invasieve exoten te voorkomen, dient te worden opgezet.
Er zijn belangrijke kennislacunes geconstateerd bij dit thema. Daardoor bestaan er veel
verschillende visies op de materie. Bijvoorbeeld door de invasie van allerlei exoten
(Amerikaanse Scheermes, Japanse Oester) en de klimaatverandering bieden beelden van het
voedselweb uit het verleden weinig houvast voor een toekomstig streefbeeld. Daarom is er
geen herstelpeil met een situatiebeschrijving uit het verleden geformuleerd, maar een
wensbeeld waaraan een veranderde menselijke beïnvloeding ten grondslag ligt, binnen de
huidige maatschappelijke context en rekening houdend met een ecosysteem dat nooit stabiel
is, maar zich bij voortduring ontwikkelt.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 36

Afbakening
Het uitgangspunt is dat er in deze rijke, productieve ondiepe kustzee een grote biodiversiteit
zal zijn (inclusief de vogelsoorten die ervan leven), waarbij alle functies binnen het voedselweb
worden ingenomen, en met elkaar in balans zijn. Het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’
richt zich dus niet primair op herstel van individuele soorten, maar op herstel van de functies
die bepaalde soortgroepen vervullen en op het herstel van de habitats waar deze groepen in
leven. Hierbij moeten we on s niet beperken tot de Waddenzee maar ook aandacht hebben voor
de aangrenzende wateren.
Oplossingsrichtingen
Vanuit dit traject wordt ingezet op twee oplossingsrichtingen:
Leren: Mede gezien de complexiteit van de materie is het opdoen van kennis erg bel angrijk bij
dit traject, kortom, de nadruk valt op ‘leren’. Het ‘doen’ is in dit stadium vooral gericht op het
monitoren van maatregelen die in andere trajecten worden uitgevoerd (zoals verbetering van
het spuiregime in de Afsluitdijk, aanleg van vispassages, verbetering van de slibhuishouding
van de Eems-Dollard en de verduurzaming van de visserij) en hierbij goed te kijken naar de
effecten op het voedselweb.
Randvoorwaarden: Oplossingen moeten primair gericht zijn op het in balans brengen van
menselijk ha ndelen en de natuurlijke processen. Hiermee krijgt het systeem de kans zich te
herstellen volgens haar eigen dynamiek. De oplossingen worden dus gezocht in wegnemen van
belemmeringen en het weer op gang helpen van sleutelprocessen in het ecosysteem. Dit wordt
vervolgens weer gemonitord om vervolgstappen te kunnen bepalen.
Dit traject heeft dus een belangrijk agenderend en initiërend karakter.
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid
• Kennisprogramma’s, zoals:
- Onderzoeksagenda Waddenacademie
- ZKO
• Lopende initiatieven om kennis op te doen:
- Tal van monitoringsinitiatieven
-

Project Waddensleutels en Mosselwad

- Diverse projecten voor aanleg van vispassages en kleinschalige zoet-zout verbindingen
Er liggen relaties met aanpassinge n spuiregiems (bv. in relatie tot Watervisie Lauwersmeer en
uitbreiding spuicapaciteit Afsluitdijk) en Habitatherstel en andere maatregelen uit het KRWprogramma
Betrokken partijen
Rijkswaterstaat, LNV, waterschappen, CWN, RUG, NIOO, partners conv. Vaarrecreatie/TOW etc.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘Completeren voedselweb en biodiversiteit’ hangt samen met de trajecten:
o Innovatie baggeren en transport;
o Verduurzaming visserij;
o Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers;

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 37

o Natuurli jke overgangen natte wad – vastelandkust;
o Leren van kombergingsgebieden;
o Integrale Management agenda Eems – Dollard;
o Internationale inbedding.
Relatie met bestaande beleidstrajecten
Kaderrichtlijn Water, Gemeenschappelijk Visserijbeleid, Beheerplannen Natura 2000
Waddenzee, Noordzeekustzone

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 38

8.2.2

Ontwikkeltraject ‘Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers’

Beschrijving
Biobouwers zijn planten of dieren die banken, bedden of riffen vormen, zoals mosselen en
zeegras. Zij hebben direct of indirect effect op het leefgebied voor andere soorten door het
veroorzaken van fysische veranderingen in levend en dood materiaal. In estuariene gebieden
hebben biobouwers grote effecten op de sedimenthuishouding door het vastleggen van slib, of
juist het destabiliseren va n de bodem. Door structuur te bieden aan andere organismen om
zich te vestigen, dragen biobouwers bij aan een goede biodiversiteit. En door hun
filtratiecapaciteit hebben ze een positieve invloed op de helderheid van het water, waardoor
algen en planten zich beter kunnen ontwikkelen en een evenwichtig voedselweb ontstaat. Hun
invloed strekt zich daarmee uit over veel grotere oppervlakten dan hun eigen oppervlakte
alleen. De aantallen van bepaalde soorten biobouwers, zoals zeegras en mosselen, zijn in de
Wad denzee dramatisch afgenomen in de afgelopen decennia. Andere soorten zijn echter
toegenomen (Japanse oester, Amerikaanse Zwaardschede). Tegelijkertijd hebben zich
grootschalige veranderingen voorgedaan (klimaatverandering, afsluiting Lauwerszee en
Zuiderzee). Er is veel kennis beschikbaar over kansen en bedreigingen voor vestiging van
biobouwers, maar in deze context is nader onderzoek en het nauwkeurig volgen van nieuwe
ervaringen in de praktijk zijn nodig om vervolgens conclusies te trekken voor vervolgstappen.
Afbakening
Dit ontwikkeltraject gaat over het stimuleren van sediment stabiliserende biobouwers, flora
zowel als fauna. Er is een sterk verband met de slibhuishouding, maar maatregelen die
specifiek daarop aangrijpen (in relatie tot baggeren, aanle g van sedimentvangende kwelders
e.d.) worden in andere clusters genomen.
Doelstelling
Het doel van dit ontwikkeltraject is het vergroten van arealen biobouwers met het oog op:
Biodiversiteit: biobouwers zijn een waarde op zich en hebben hun waarde als voedsel en
leefomgeving voor andere soorten in het voedselweb.
‘Helderheid’ water: doordat biobouwers slib kunnen vastleggen en het water filteren dragen ze
zelf ook bij aan het verbeteren van de waterkwaliteit.
Klimaat en veiligheid : doordat biobouwers slib kunnen vastleggen kunnen ze bijdragen aan het
creëren van luwtes en het meegroeien van de Waddenzeebodem met de zeespiegelstijging.
Oplossingsrichtingen
De oplossingsrichtingen richten zich er op:
• Stellen van randvoorwaarden: aan andere trajecten geri cht op het creëren van
waterhelderheid en rust op de bodem, zodat biobouwers een kans krijgen zich te
vestigen.
• Actief eenmalig ondersteunen : van de ontwikkeling van biobouwers in het systeem, zoals
het planten van zeegras, om dit vervolgens goed te monitoren.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 39

Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen
• Begrijpen van de processen in ontwikkeling mosselbanken met projecten Mosselwad en
Waddensleutels
• Studie en experimenten aanplant zeegras (aangekondigd t.b.v. uitvoering KRW)
• Habitatherstel in het kad er van KRW – maatregelenpakket : zie Zeegras, Mosselwad en
verwijderen Griesberg Brunnermond
• Transitie van de mosselsector conform Convenant Transitie Mosselsector en
Natuurherstel Waddenzee (oktober 2008)
Betrokken partijen
Rijkswaterstaat, LNV, CWN, gebruikers, waaronder PO Mossel, garnalensector, visserij vaste
vistuigen), RUG, NIOO, Kustvereniging/EUCC, VROM, Universiteit Utrecht, IMARES, SOVON,
NIOZ.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘stimuleren van biobouwers ’ hangt samen met de trajecten:
o Innovatie baggeren;
o Verduurzaming visserij;
o Completeren voedselweb;
o Natuurlijke overgangen natte wad – vastelandkust;
o Leren van kombergingsgebieden;
o Integrale management agenda Eems – Dollard
o Internationale inbedding.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 40

8.2.3

Ontwikkeltraject ‘Verduurz aming visserij’

Beschrijving
Op 21 oktober 2008 is het Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee
gesloten, tussen de minister van LNV, de mosselsector en een aantal
natuurbeschermingsorganisaties. Hierin zijn afspraken gemaakt over de transitie naar een
duurzame mosselvisserij in 2020 en natuurherstel in de Waddenzee. In het Plan van Uitvoering
fase 1 (4 maart 2009) zijn deze verder uitgewerkt en medio december 2009 krijgt het Plan van
Uitvoering zijn definitieve beslag. Het opstellen van het Plan van Uitvoering staat onder leiding
van de ‘Regiegroep Meijer’ (voorzitter: Wim Meijer, leden: leidinggevenden van de organisaties
die het convenant hebben ondertekend) .
Ook tussen de garnalenvisserij, Stichting Noordzee en de Waddenvereniging en LNV zijn medio
juni 2009 afspraken gemaakt om te komen tot een Agenda Duurzame Garnalenvisserij. De
werkgroep Duurzame Garnalenvisserij (voorzitter: Hein Sas, leden: vertegenwoordigers van de
garnalensector, LNV en natuurbeschermingsorganisaties) is hier mee bezig. Medio december
2009 dient deze met een werkplan te komen op het gebied van te verrichten onderzoek en de
met voorrang uit te voeren maatregelen om de effecten van deze vorm van visserij op het
ecosysteem te verminderen.
Tenslotte wordt onder reg ie van gedeputeerde Hollenga in de tweede helft van 2009 een brede
visie op de visserij op de Waddenzee opgesteld, in het verlengde van het advies van de Raad
voor de Wadden over de waddenvisserij. De transitie van de mosselvisserij en het
verduurzamingtra ject van de garnalensector zijn beginpunten voor de brede visie. Daarbij
wordt gedacht aan oprichting van een platform voor de algehele waddenvisserij.
Tot slot kan worden genoemd dat er wordt geëxperimenteerd met het handmatig rapen van
oesters en met een geïntegreerde visserij. Bovendien staat de kleinschalige Waddenzee visserij, inclusief de vermarkting van de gevangen vis als streekproduct, in de belangstelling.
Samenvat kan worden gesteld dat er sinds kort meerdere trajecten lopen die zijn gericht op
het vorming, c.q. behoud van visserijsectoren in de Waddenzee die ook op lange termijn
ecologisch, economisch en maatschappelijk verantwoord zijn.
Afbakening
Het voorliggende Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ komt mede voort uit het Convenant
transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee. Onderdeel van dit ontwikkeltraject is dan
ook de verdere uitwerking en uitvoering van het Plan van Uitvoering van de transitie van de
mosselsector. Voor de stand van zaken en de verdere stappen wordt hier verwezen naar de
Tussenrapportage fase 2 Plan van Uitvoering van de Regiegroep Meijer (oktober 2009).
Ook hier geldt de relatie met de aangrenzende wateren en vooral met de visserij op de
Noordzee.
Doelstelling
Hoofddoel van de oplossingsrichting “verduurzaming visserij” is het herstel van een ecologisch
gezien zo rijk mogelijke Waddenzee in 2030 voor de natuur e n de visserij. Bij een duurzame
visserij is er voldoende herstelvermogen van bodemflora- en fauna en vispopulaties om de
effecten van visserij te kunnen opvangen. Karakteristieke soortgroepen blijven voorkomen.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 41

Het streven van dit ontwikkelingstraject is om, in het verlengde van de uitwerking van het
mosselconvenant, de agenda voor de garnalensector en de visie op een duurzame visserij
Waddenzee, te kome n tot een gezamenlijk transitietraject voor de gehele visserij in de
Waddenzee, gericht op een ecologisch en sociaal-economisch duurzame visserij op de
Waddenzee in 2020.
Oplossingsrichtingen:
De hiervoor benodigde oplossingsrichtingen hebben voornamelijk te maken met het zoeken
naar alternatieve vangstmethoden (MZIs, pulskor, bijvangstbeperkende maatregelen) en het
beperken van de effecten van bodemberoering (transitie mosselsector, sluiting van gebieden)
zowel in de Waddenzee als in de Noordzee. Ook een analyse van de huidige vergunningpraktijk
met mogelijk verbetersuggesties hoort bij dit ontwikkeltraject. De verduurzaming van de
visserij wordt reeds in verschillende trajecten opgepakt – zie beneden. Het borgen van
samenhang hiertussen is echter nodig en dit moet de focus zijn van het programma Rijke Zee.
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid:
• Mosselwad (Waddenfonds 2009)
• Waddensleutels (Waddenfonds 2009)Project verduurzaming garnalenvisserij
(Waddenfonds 2009)
• Sluiting mosselbanken in De Vlieter (mosselconvenant)
• Toegewezen projecten in het kader van de regeling “Innovatie in de visketen” (o.a.
nieuwe vistuigen met minder bijvangsten, geïntegreerde binnendijkse zilte aquacultuur,
duurzame teelt van mosselen in combinatie met zeewier, krabbenvisserij zonder
bodemberoering)
• Vergunningverlening geïntegreerde visserij
• Experiment met rapen van Japanse oesters
Betrokkenen partijen
PO mossel, PO’s garnalensector, St. geïntegreerde visserij, staand want visserij, CWN, St.
Noordzee, RCW, LN V, EUCC c.s., RUG, NIOZ, NIOO, Imares.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘verduurzaming visserij’ hangt samen met de trajecten: Completeren voedselweb,
Stimuleren biobouwers, Leren van kombergingsgebieden, Internationale inbedding.
Relatie met bestaande beleidstrajecten:
Beheerplan Natura2000 Waddenzee en Noordzeekustzone, zie verder bovengenoemde trajecten

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 42

8.2.4

Ontwikkeltraject ‘Leren van kombergingsgebieden’

Beschrijving
Eén van de belangrijke aanbevelingen uit de diverse bouwstenen is te focussen op hele
kombergingsgebieden bij het nemen van managementmaatregelen om de effecten van
bodemberoering in beeld te brengen. Een kombergingsgebied is het gedeelte van de Waddenzee
tussen twee wantijen dat door dat zeegat vol- en leegstroomt.
Uit meerdere inhoudelijke bouwstenen blijkt dat het kombergingsgebied het juiste schaalniveau
is om interacties in het Waddensysteem te bestuderen en om doelgericht maatregelen te
nemen. Het op dit schaalniveau bevorderen van helderheid en het bieden van ruimte en rust op
en in de wadbodem, voor biobouwers zoals zeegras, schelpdierbanken en kwelders is genoemd;
evenals het bevorderen van rust op de droogvallende platen, voor vogels en zeehonden.
In het Nederlandse Waddengebied zijn er zeven kombergingsgebieden , in de internationale
Waddenzee in totaal 21. Ieder gebied kent zijn eigen ecologische kenmerken, maar ook zijn
economisch belang. Trilateraal is afgesproken dat de verschillende Waddenlanden delen van het wad
sluiten voor schadelijke menselijke activiteiten om de ontwikkeling van zo n gebied te kunnen
bestuderen en uitspraken te doen over de referentietoestand van een ongestoorde Waddenzee. Begin
2006 is hiervoor een gebied ten zuiden van Rottum gesloten. Om een beeld te hebben in welke
richting te systeem zich ontwikkeld wordt deze gemonitord. Ook in Duitsland en Denemarken zijn
gebieden gesloten. Van belang is om de resultaten hiervan naast elkaar te leggen.
Afbakening
De nadruk bij het ‘leren van kombergingsgebieden’ ligt enige nadruk op het sublitoraal, omdat
hierover relatief weinig kennis bestaat; ecologische processen op de wadplaten zijn in het
algemeen beter bestudeerd.
Doelstelling
Het doel van dit ontwikkeltraject is om een proces op te starten waarbij zo veel mogelijk
kennis wordt ontwikkeld over het effect van maatregelen op de kombergingsgebieden in en
buiten Nederland. Daarnaast zal vanuit uit traject ook bezien worden welke andere
schaalniveaus zich lenen voor studie en maatregelen.
Oplossingsrichtingen
Leren: Op de schaal van een kombergingsgebied valt er te leren hoe het ecosysteem reageert
op bodemberoerende activiteiten. Het komend jaar ligt de nadruk op het verkrijgen van kennis
uit praktijkgebieden (referentiegebieden, ervaringen in Denemarken en Duitsland) zodat
geleerd kan worden van diverse maatregelregimes. Concreet moet dit leiden tot een digitale
atlas van de 21 kombergingsbieden in de trilaterale Waddenzee, met daarbij overzicht over de
in die gebieden getroffen maatregelen en een analyse van de effecten van die maatregelen.
Daarbij is ook een relatie te leggen met effecten van zandsuppleties.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 43

Reeds geïnitieerd of geplande maatregelen bestaand beleid
• Referentiegebied onder Rottum, afgesloten voor visserij
• Transitie mosselzaadvisserij, start verduurzamingstrajecten visserij ( zie bij traject
’Verduurzaming Visserij’)
• Agenda voor een duurzame garnalenvisserij, incl. vaststelling onderzoeksgebieden
• Uitwerken concept van Eilanden van Stilte in samenwerking met V&W en Defensie
Betrokkenen
LNV, visserijsectoren, RCW, CWN, RWS, Samenwerkende Handhaving, provincies, CWSS, etc.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘leren van kombergingsgebieden’ hangt samen met de trajecten:
o Natuurlijk bereikbaar: innovatie in baggeren en transport;
o Verduurzaming visserij;
o Completeren voedselweb;
o Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers;
o Internationale inbedding.
Relatie met bestaande en beleidstrajecten:
Beheerplan Natura2000 Waddenzee en Noordzeekustzone, uitvoering mosselconvenant,
maatregelenpakket Kaderrichtlijn Water, tri lateraal Waddenseaplan

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 44

8.2.5

Werkagenda voor het cluster Voedselweb en biodiversiteit (als geheel)

De agenda voor de korte termijn (2010 – 2011) beslaat zowel onderzoek als concrete
maatregelen. Deze passeren hieronder de revue.
Onderzoek/kennisagenda (de onderstaande punten dienen simultaan te worden
aangevat, er is dus geen prioriteitsvolgorde):
1.

Habitatkaart: voor zowel biobouwers als voedselweb dient er meer inzicht te komen in
kansrijke locaties voor ontwikkeling van bijzondere natuurwaarden. Van belang zijn:
•

Bodemstructuur

•

Waterbewegingen (stroming, golfslag, beschutting)

•

Diepteligging (en veranderingen daarin)

•

Schelpdierbestanden (op basis van resultaten van schelpdiersurveys, PRODUS e.d.)

•

Vogels (fourageren, rusten, broeden)

•

Zeezoogdieren (fourageren, verzorging jongen)

•

Mate van verstoordheid

•

Interpretatie van dit alles

Zo’n kaart is iets van de lange adem, maar de ontwikkeling dient zo snel mogelijk ingezet
te worden, met inventarisatie en harmonisatie van bestaande gegevens. Ook
internationaal. RUG (H. Olff) en NIOZ (T. Piersma) zijn er al mee bezig, maar een breed
gecoördineerde opzet, inclusief nadere inventarisatie van aanwezige data en wensen van
gebruikers, is nodig.
2.

Geharmoniseerde lange -termijn monitoring op essentiële procesindicatoren van het
ecosysteem (met name primaire productie, filtratie door bodemfauna e.d.). Eveneens
internationaal op te zetten. De Waddenacademie is daar al mee bezig. Een nadere
inventarisatie van wat er in dat kader gebeurt en van de eisen die het Programma ‘Naar
een rijke Waddenzee’ met zich mee brengt is nodig. Een bijeenkomst hierover tussen
overheden, De Waddenacademie en CWN wordt voor begin december 2009 gepland.

3.

Internationaal vergelijkend onderzoek: in Duitsland en Denemarken wordt anders
omgegaan met kombergingen. Er zijn grote verschillen in visserijdruk, in sommige
kombergingen wordt zelfs in het geheel geen visserij toegestaan. Wat zijn daarvan de
gevolgen? Het doel is om lering te krijgen over effectieve beleidsstrategieën. Contact met
het Trilateraal Secretariaat is nodig, in samenspraak met de cluster Internationaal.

4.

Draagkrachtonderzoek: in diverse trajecten, zoals de transitie van de mosselsector komt de
vraag aan de orde wat de draagkracht van de Waddenzee is, en met name of zich
verschuivingen tussen schelpdierpopulaties kunnen gaan voordoen als gevolg van diverse
maatregelen (zoals opschaling MZI’s). de westelijke Waddenzee staat daarbij centraal.
Gedacht kan worden aan de volgende stappen:

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 45

•

Het verkrijgen van meer inzicht (‘afschatten’) in mogelijke draagkrachteffecten van
bepaalde ontwikkelingen, op basis van bestaande (historische) gegevens

•

Op basis van meting van elementaire procesindicatoren (zie punt 2): het opstellen van
een eenvoudig ecosysteemmodel (gebiedsgemiddelde primaire productie versus
consumptie) van de westelijke Waddenzee

•

Ontwikkeling van een stelsel van indicatoren en van een monitoringplan, ten behoeve
van een eenvoudig ‘early wearning’ systeem voor draagkrachteffecten in de
Waddenzee.

5.

Inzicht in ecosysteemfuncties en herstelmogelijkheden biobouwers:
• Onderzoek rol Japanse oesters in het ecosysteem t.a.v. biobouwer en biodiversiteit
• Studie mogelijkheden zeegras en pilotonderzoek verspreiden groot zeegraszaad
• Onderzoeken van de betekenis van zeevegetaties, anders dan zeegras

Concrete maatregelen (ook hier staan de punten niet in prioriteitsvolgorde):
1.

Exoten: er dient een solide exotenbeleid opgezet te worden, waarin monitoring in de
Waddenzee en beheersing van exoten-vectoren naar de Waddenzee primair zijn. E.e.a. in
samenwerking met Team Invasieve Exoten (Tom van der Have) en de cluster
Internationaal.

2.

Maatregelen in andere clusters samen met adequate monitoring van effecten, betreffende
onder meer:
•

Beter spuiregime Afsluitdijk

•

Vispassages

•

Verkennen slibhuishouding Wadden zee en Eems-Dollard

3. Mosseltransitie, vorm te geven in definitief Plan van Uitvoering (medio december),
waaronder:
• Voortgaande sluiting mosselzaadbanken
• Opschalingsstappen MZI -areaal
• Uitwerking innovatiestrategie mosselzaadinvang
• Leren van (monitoring)resultaten Mosselwad, Waddensleutels en De Vlieter
4. Duurzame garnalenvisserij, met de volgende stappen
• Opstellen werk - en onderzoeksagenda (gereed medio december)
• In uitvoering nemen van beide agenda’s
5. Visie op een duurzame Visserij: het traject van visie naar concrete maatregelen inzetten, in
afstemming met de verduurzamingsplannen van de mossel- en garnalenvisserij en de
overige activiteiten hierboven voorzien.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 46

8.3

Cluster Morfologie en Water

8.3.1

Ontwikkeltraject ‘Natuurlijk bereikbaar: innovatie in transport en baggeren’

Beschrijving
Slib is een natuurlijk element in het Waddenecosysteem. Maar te veel slib in de waterkolom
verstoort de processen in het ecosysteem en heeft een negatief effect op de voedselproductie.
De themagroep Wadbodem en waterkolom heeft zich gericht op vier menselijke factoren die
een Rijke Zee in de weg staan. Eén van die factoren is de opwerveling van slib, veroorzaakt
door menselijke activiteiten. Baggeren is daarbij een element, met name in de Eems -Dollard.
Onderscheid dient gemaakt te worden tussen de directe effecten door baggeren en de door
baggeren ontstane morfologische verandering, zoals op de Eems het geval is. Door de
morfologische veranderingen ontstaan negatieve effecten op het systeem die zich zelf in stand
houden. Er zijn dus directe en indirecte effecten van het baggeren te onderscheiden.
Tegelijkertijd is het waarborgen van de bereikbaarheid het uitgangspunt.
Vooralsnog is de probleemanalyse een kwalitatieve benadering, aangezien een goede
kwantitatieve relatie tussen bagger en en slibconcentraties in de Waddenzee ontbreekt. Dit
geldt niet voor kwantitatief onderzoek in de directe nabijheid van verspreidingslocaties.
Bovendien moet bedacht worden dat de slibhuishouding in de Waddenzee voor een groot deel
wordt bepaald door gro otschalige dynamische natuurlijke processen van zand - en slibtransport
in de Waddenzee.
De gedachte is dat met innovaties in watertransport en baggertechnieken zowel bereikbaarheid
als een minimalisering van de milieueffecten gegarandeerd wordt. Anders baggeren leidt tot
minder zwevend slib in het water en tot rust en ruimte voor de ontwikkeling van biobouwers en
voor de groei van natuurlijke populaties. Minder zwevend slib in het water leidt tot meer licht
in het water en mogelijk tot een robuuster en evenwichtiger voedselweb, en biedt
mogelijkheden voor het ontstaan van biobouwers. Met innovaties in het watertransport, zowel
in de techniek als in de logistiek neemt de noodzaak tot ingrijpen in de wadbodem af.
Hoewel teveel slib negatief is, is slib ook drager van voedingsstoffen en is het terugstorten van
baggerspecie in de Waddenzee bedoeld om de sedimenthonger van de Waddenzee tegen te
gaan.
Opgemerkt wordt dat bij baggerwerkzaamheden onderscheid wordt gemaakt tussen enerzijds
initieel baggeren om een vaargeul op diepte te brengen en anderzijds onderhoudsbaggeren dat
regelmatig plaats vindt om de vaargeul op de gewenste diepte te houden.
Afbakening
Vanuit dit traject worden door de benadering van leren door doen passende oplossingen
geagendeerd en geïni tieerd en kennis vergaard gericht op de juiste inzet voor vermindering
van (door baggeren en varen veroorzaakt) significante hoeveelheden zwevend slib in de
Waddenzee.
Innovaties in watertransport worden uiteraard gezocht binnen de vigerende beleidskaders voor
natuur, milieu en transportveiligheid.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 47

Doelstelling
De bedoeling van dit ontwikkeltraject is de onnatuurlijke slibbelasting in het
Waddenecosysteem als gevolg van baggeren en transport zoveel als mogelijk te beperken op
basis van goede inzichten.
Oplossingrichtingen
De oplossingsrichtingen zijn samen te vatten tot:
• Anders gaan varen, en
• Anders baggeren om vaarroutes en havens op diepte te houden.
Bij ‘anders gaan varen’ richt de aandacht zich op die plekken van de Waddenzee waar het
vaartranspor t een onevenredig negatief effect op het waddenecosysteem heeft. Het gaat dan
om die plekken waar van nature de Waddenzee te ondiep is om te varen (wantij, delen van
wadplaten) of waar de diepgang van de Waddenzee en actuele of toekomstige
bereikbaarheidsw ensen elkaar in de weg zitten.
Bij ‘anders gaan baggeren’ (of anderszins de vaarroutes op diepte houden) gaat het vooral om
het beperken van het baggerbezwaar. Door middel van een andere spuistrategie van zoet naar
zout, kan mogelijk het baggerbezwaar in de achterliggende havens aan de Waddenzee
verminderd worden.

Agenda traject Natuurlijk bereikbaar: innovatie in baggeren en transport
Reeds geïnitieerde initiatieven
• Monitoring ontwikkeling verspreidingslocatie Harlingen
• Verkenning slibhuishouding Waddenzee (KRW/SGBP 2010 -2015): in 2010 organiseert
RWS een werkconferentie om de nodige kennisleemten over de slibhuishouding (onder
meer met het oog op de effecten op het ecosysteem) op de Waddenzee in kaart te
brengen. Deze werkconferentie wordt georganiseerd als vervolg op de KRWGebiedsgroep Waddenzee. De relatie met slibinvang door kwelders, klimaatbuffers en
zachte overgangen tussen land en water kunnen vanuit het Programma ‘Naar een rijke
Waddenzee’ in de slibconferentie worden ingebracht.
Agenda voor de korte termijn 2010 en 2011
• Middels de Verkenning slibhuishouding Waddenzee helder krijgen wat de bijdrage is van
baggeren en terugstorten ervan op de slibhuishouding van de Waddenzee.
• Starten met de verkenning innovatieve bereikbaarheid Ameland.
• Aansluiten bij B&O activiteit voor concretiseren innovatie watertransport/veren.
• Zie traject ‘leren van kombergingsgebieden: bestaande kennis uit andere gebieden
inventariseren naar effecten van anders of minder baggeren, met name Duitsland en
Denemarken
• Verkenning naar alternatieve spui bij Harlingen waardoor vermindering baggerbezwaar
in de haven van Harlingen ontstaat.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 48

• Verkenning naar mogelijke innovaties in baggeren in de Waddenzee en aangrenzende
havens in relatie tot ‘Building with Nature’.
Verdere stappen vanaf 2011
• Bestaande kennis uit andere gebieden inventariseren naar effecten van anders of minder
baggeren, met name Duitsland en Denemarken.
Betrokken partijen
Transportbedrijven, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Verkeer en Waterstaat
(beleid en uitvoering (RWS), gemeenten, provincies, havenbedrijven, Doeksen, Wagenborg,
Teso, recreatiesector, natuurorganisaties.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘Natuurlijk bereikbaar: innovatie in transport en baggeren’ hangt samen me t de
trajecten:
o Stimuleren sedimentstabiliserende biobouwers;
o Leren van kombergingsgebieden;
o Integrale Management Agenda Eems – Dollard;
o Internationale inbedding.
De monitoring bij de initiatieven omvat door zijn integraliteit ook de effectiviteit van dit
ontwikkeltraject.
Relatie met bestaande beleidstrajecten
Maatregelenprogramma Beheer & Ontwikkelplan, Maatregelenpakket Kaderrichtlijn Water,
(internationale) kaders transportveiligheid, Beheerplannen Natura 2000 Waddenzee en
Noordzeekustzone.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 49

8.3.2

Ontwikke lingstraject ‘Integrale agenda Eems -Dollard’

Beschrijving
De Eems, die stroomt in het grensgebied van Duitsland en Nederland, vormt samen met de
Dollard het laatste estuarium in de Nederlandse Waddenregio. In de Eems spelen problemen
rond troebelheid (afname fytoplankton, zuurstofgebrek), de emissies van contaminanten (met
als gevolg achteruitgang van soorten en onevenwichtigheid in de voedselketen) en het gebrek
aan dynamiek als gevolg van kanalisering, inpoldering etc. (afname kwelders, zoet-zout
overgangen, etc).
Dat de Eems -Dollard onder druk staat is duidelijk. Zo constateert de bouwsteen Waterbodem
en Waterkolom een duidelijk trend in toename van de concentratie zwevend stof. Ook vanuit de
bouwsteen Herstel van het voedselweb wordt geconstateerd dat de toestand van de Eems en
daarmee het Eems-Dollard estuarium de afgelopen jaren drastisch is verslechterd. Dit blijkt
zowel uit de veranderingen in de kwaliteit van het water (zuurstofgehalten) als uit de toestand
van het Dollard-ecosysteem. Echter, er zijn ook nog veel leemten in kennis.
Tegelijkertijd vinden er op dit moment grootschalige ontwikkelingen plaats in de Eemshaven
met o.a. de voorgenomen bouw van een drietal energiecentrales door NUON, RWE en Advanced
Power en de plannen voor de vestiging van een LNG-terminal. Ter facilitering van deze
ontwikkeling zijn de plannen voor verbreding en verdieping van de vaargeul in procedure. Dit
mede tegen de achtergrond van de wens om de Eems-Dollard regio te ontwikkelen als een
duurzame grensoverschrijdende havenregio met plaats voor een energierotonde.
Tegen de verschillende plannen lopen op dit moment verschillende juridische procedures.
Procedures die er toe hebben bijgedragen dat de bouw van de centrales inmiddels vertraagd is
met bijbehorende kosten voor de initiatiefnemers. Ter compensatie van effecten van de bouw
van de centrales is inmiddels langs de dijk een natuurgebied ingericht, wordt gewerkt aan
plannen voor mitigatie van de effecten op de natuur (stikstof depositie grijze duinen) op de
eilanden Sc hiermonnikoog en Ameland en is de garnalensector in het Nederlandse deel van de
Dollard uitgekocht. Van een breed natuurherstel voor de Eems-Dollard is echter geen sprake.
In het kader van de KRW en in de subcommissie Eems-Dollard met Duitsland zijn afspraken
gemaakt over het opstellen van een Integraal managementplan Eems -Dollard. Daarbij gaat het
niet alleen om maatregelen vanuit de Kaderrichtlijn Water, maar ook in relatie tot de
aanwijzing van het Eems-Dollard estuarium als Habitatrichtlijn gebied en o m de aspecten
scheepvaart en veiligheid. Vanwege juridische procedures tegen de habitataanmelding in
Duitsland is hier nog geen voortgang geboekt. Aanwijzing van de Eems-Dollard als
Habitatgebied door Duitsland is voorwaarde om Duitsland te kunnen betrekken bij het Integraal
Managementplan Eems.
De meerwaarde van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ op dit onderdeel is met name
het bij elkaar brengen van de verschillende initiatieven die zicht ontplooien rondom de Eems Dollard op het grensvlak economi e en natuur. Vanuit het Programma ‘Naar een rijke

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 50

Waddenzee’ kan gezocht worden naar een slimme wijze van bundeling en ondersteunen van de
verschillende trajecten waarbij Duitse betrokkenheid randvoorwaarde is. Het eindplaatje is, net
als dat voor de Weste rschelde is gelukt, een gezamenlijke bilaterale lange termijnvisie voor het
gebied te ontwikkelen. Mogelijk dat in dit deel van de Waddenzee de grenzen aan de groei zijn
bereikt.
Afbakening
Dit ontwikkeltraject komt voort uit de breed gedragen behoefte om van de Eems weer een
gezond, levend estuarium te maken gekoppeld aan een duurzame economische ontwikkeling
van de Eemshaven en Delfzijl en aan de Duitse zijde. Dit estuarium heeft als laatste niet
afgesloten rivierarm van het Nederlandse Waddengebied een bovengemiddelde betekenis voor
het Waddenecosysteem. Dit ontwikkeltraject is apart benoemd, omdat de behoefte aan
systeemherstel enerzijds en de zoektocht naar een duurzame ontwikkeling van de economie in
de Eems -Dollard regio anderzijds in de tijd bij elk aar komen. Dit ontwikkeltraject vervangt niet
de trajecten zoals die op dit moment vanuit de provincie Groningen of het E-pact worden
ondernomen, maar agendeert deze hier nadrukkelijk in het Programma ‘Naar een rijke
Waddenzee’ omdat deze essentieel is in het natuurherstel van de Waddenzee.
Doelstelling
De bedoeling van dit ontwikkeltraject is om nu de verbetering van de ecologische kwaliteit van
het Eems -Dollard gebied en een duurzame ontwikkelingen in de Eemshaven, Delfzijl en aan de
Duitse zijde van de Eems-Dollard hand in hand laten gaan. Het traject is erop gericht integraal
het initiatief te nemen en waar nodig te versterken. Vertrekpunt voor Nederland van dit
ontwikkelingstraject is om te komen tot een gezamenlijk streefbeeld en bijbehorende
uitvoeringsagenda voor natuurherstel en een duurzame economische ontwikkeling in de Eems Dollard regio. Aandachtspunten zijn het verminderen van de effecten van baggeren in het
gehele Eems-Dollard estuarium, het herstellen van de verbindingen met het achterland e n
klimaatadaptatie. Deze uitdaging ligt er niet alleen voor de betrokken Nederlandse partijen,
maar ook voor de betrokken Duitse partijen. Op schaalniveau NW-Europa verdient dit
estuarium met bereikbaarheidsvraagstuk ook aandacht.
Relatie met streefbeeld
Dit is samen met het ontwikkeltraject Afsluitdijk een geografisch, en minder een thematisch
ingesteld ontwikkeltraject. Dat betekent dat nagenoeg alle elementen van het streefbeeld 2030
voor het Eems-Dollard-estuarium van toepassing zijn, schoon en helder water, voedsel in
overvloed, aanwezigheid biobouwers en (internationale) verbindingen. Het streefbeeld vermeld
expliciet: In de Eems -Dollard is natuurherstel op gang gekomen in goede afstemming met de
economische ontwikkelingen van de Eems -Dollard regio.

Agenda traject Integrale Management Agenda Eems- Dollard
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid:
• Vaargeulverdieping Eems -Dollard: MER tbv te publiceren ontwerp tracébesluit gereed;
passende beoordeling tbv. NB -wet volgt na vaststelling tracébesluit (trekker RWS)
Afspraak 10 BenO -plan

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 51

• Verkenning slibhuishouding in de Eems -Dollard (KRW/SGBP 2010-2015) en baggerstort
Eems. Onderzocht wordt of de baggerstort met minder negatieve gevolgen en tegen
lagere kosten kan worden uitgevoerd (trekke r: Eemscommissie) Afspraak 10 BenO -plan
• Verbinding van de Dollard met het stroomgebied van de Westerwoldse Aa
(Waddenfondsproject)
• Uitwerken programma en afsluiting deelconvenant integrale ontwikkeling en herstel
Eems Dollard gebied (E -pact)
• Uitwerken concept Evenwichtige economische Eemsdelta (prov. Groningen)
• Initiatieven aan Duitse kant (uit E-pact overzicht).
Maatregelen korte termijn 2010-2011
• Verbinden lopende en geplande Eems-Dollard trajecten in Nederland richting Lange
Termijnvisie Eems -Dollard me t Duitsland.
• Opstellen contouren conceptplan van aanpak Integraal Managementplan Eems -Dollard
incl. een inventarisatie van de mogelijkheden van natuurherstel in de Eems -Dollard,
gezamenlijk streefbeeld en bespreken met sleutelspelers in Nederland en in
Niedersachsen (in relatie tot voortgang E -pact en initiatief provincie Groningen om te
komen tot integrale agenda).
• Opstellen Integraal Managementplan Eems -Dollard (trekker RWS). Afspraak
subcommissie Eems -Dollard en KRW.
• Mogelijk sluiten e-pact met integrale ontwikkelagenda tussen bedrijven en NGO's.
Verdere stappen in ontwikkeltraject
• Uitwerken integraal managementplan binnen afspraken deelconvenant integrale
ontwikkeling en herstel Eems-Dollard -gebied.
• In afstemming met Duitsland de mogelijkheden voor een Lange Termijnvisie voor de
Eems -Dollard onderzoeken.
Betrokkenen ontwikkelingstraject
RWS, GSP, NUON, RWE, provincie Groningen, Waterschappen, Oevereigenaren, CWN, LNV,
Greenpeace, Milieufederatie Groningen.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘Integrale agenda Eems-Dollard’ hangt samen met de trajecten:
Directe relaties met:
• Completeren voedselweb
• Stimuleren van sedimentstabiliserende biobouwers
• De Randen van het Natte Wad
Procesafstemming met trajecten:
• Leren in kombergingsgebieden
• Internationale inbedding.
Relatie met bestaande en beleidstrajecten:
Beheerplan Natura2000 Waddenzee en Noordzeekustzone, Stroomgebiedsplannen en
maatregelenpakket Kaderrichtlijn Water

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 52

8.4

Cluster ‘De randen van het Natte Wad’

8.4.1

Ontwikkeltraject ‘Overgangen vaste land – natte wad’

Beschrijving
De overgang van het natte wad naar de vastelandskust is nu op veel plaatsen scherp en hard.
Ecologische en klimaatdoelstellingen maken verzachting en bredere gradiënten nodig. Deze
doelstellingen zouden hierbij wel eens hand in hand kunnen gaan. Vier inhoudelijke
invalshoeken staan daarbij centraal:
Jonge kwelders : Jonge kweldervegetatie is belangrijk vanuit het oogpunt van biodiversiteit,
omdat een aantal plantenetende watervogels er afhankelijk van is, andere vogels er broeden,
en omdat het veel kenmerkende planten en insectensoorten herbergt. In het samenhangende
waddensysteem is een tekort aan jonge kwelders.
Natuurlijke verjonging van kwelders is door dijk- en kadeaanleg beperkt. Daardoor verouderen
kwelders langs de vaste landskust. Verouderende kwelders hebben minder variatie in biotopen
en soorten van planten en dieren.
Zoet-zout: Zoete en zoute watersystemen zijn van elkaar gescheiden door dijken, sluizen en
kades. De migratie van vissen en andere waterfauna tussen de deelbiotopen in hun
levenscyclus wordt belemmerd. Ook kunnen vissen niet migreren tussen het open water van de
Waddenzee en de wateren op de bedijkte kwelders en de inlagen achter de zeedijk. Incidenteel
worden grote hoeveelheden zoet water in het zoute water gespuid met lokale sterfte van
soorten in de Waddenzee.
Klimaat: Een geleidelijke overgang van het natte wad naar de vastelandskust draagt bij aan de
klimaatbestendigheid van het Waddengebied. Vooral de vegetatie van de jonge kwelders is in
staat veel slib in te vangen. De jonge kwelder -vegetatie is in staat sediment in te vangen zodat
de zeespiegelstijging bijgehouden kan worden, en de golfenergie op dijken wordt verminderd.
Oudere kwelders vangen door hun scherpere overgangen minder sediment in. Bij harde
grenzen (zoals de huidige Afsluitdijk) is van meegroeien met de zee geen sprake.
Landschapsbeleving : Juist de overgangen tussen land en water zijn aantrekkelijk en leveren
een van de belangrijkste kwaliteiten van het Waddengebied. Mooie kusten, rijke dijken,
afgewisseld met kwelders bieden een hoge kwaliteit voor landschapsbeleving.
Samenhang en overzicht: Op al deze invalshoeken zijn tal van, ook vaak al heel concrete,
initiatieven gaande. Het overzicht ontbreekt dikwijls, projecten worden los van el kaar
ontwikkeld en uitgevoerd en informatie -uitwisseling komt niet tot stand. Dit traject is er in
belangrijke mate op gericht het overzicht te verkrijgen van al die initiatieven, daar waar nodig
te verbinden, het faciliteren van het maken van goede keuzes voor vervolgstappen en ervoor
zorgen dat praktijkervaring worden door vertaald naar kennis en andersom.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 53

Afbakening
Dit traject gaat niet over de overgangen van het natte wad met de Waddeneilanden en over
het opheffen van harde overgangen bij de Afsluitdijk en kwelders in het Eems -Dollardgebied.
Daarvoor zijn aparte trajecten benoemd.
Doelstelling
Doelstelling is het realiseren van meer geleidelijke overgangen tussen zoet en zout water en
van land naar water. Met het vergroten van het areaal natuurlijke kwelders wordt de
aanwezigheid van alle successiestadia nagestreefd, zodat de biodiversiteit toeneemt. Doordat
jonge kwelders kunnen bijdragen aan de invang van slib en door afname van de golfoploop op
de dijken, neemt de veiligheid toe. Dijken die minder hard zijn en bijdragen aan de
biodiversiteit en landschapsbeleving. Door meer natuurlijke overgangen zijn de
migratiemogelijkheden van organis men gewaarborgd.
Oplossingsrichtingen
Met het ontwikkelen van natuurlijke overgangen van natte wad naar vastela ndskust neemt de
biodiversiteit toe en ontstaat een vollediger voedselweb. Jonge kwelders houden meer
sediment vast en de Waddenzee kan meegroeien met zeespiegelrijzingen. Dit ontwikkeltraject
richt zich op het ontwikkelen van meer natuurlijke, geleidelijke overgangen tussen het natte
wad en de jonge en oude kwelders en de inlagen achter de zeedijk.
De afvoer van zoet water uit het achterland kan geleidelijker, en meer gedifferentieerd naar
plaats en tijd plaatsvinden. Door het vergroten van de uitwisselin g wordt ingezet op
verbetering van de migratiemogelijkheden voor vissen en andere aquatische organismen via
zowel technische maatregelen in dijken als bij de inrichting van natuurlijke, open zoet-zoutovergangen.
De zeewering kan ontwikkeld worden naar ee n dijklichaam dat integraal onderdeel wordt van
het Waddensysteem. De aanwas van jonge kwelders en het beheer van oudere kwelders kan zo
worden uitgevoerd dat de kwelder maximaal bijdraagt aan de veiligheid.
Agenda traject Overgangen vaste land - natte Wad
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid
Deze lijst in niet uitputtend, ook zijn projecten bij elkaar genomen
• Kwelderherstelproject Groninger kwelders (Waddenfondsproject, Gronings Landschap,
Natuurmonumenten, Vereniging Oevereigenar en en gebruikers))
• Verkwelderingen Noord-Friesland Buitendijks (Fryske Gea/RWS)
• Kwelderherstel Balgzand
• Evaluatie verkweldering polder Breebaart (Groningen)
• Kwelderherstelmaatregelen Kaderrichtlijn water
• Natuurontwikkeling brakwatergebieden en hoogwatervluchtplaatsen binnendijks
• Diverse vispassage projecten vanuit maatregelenpakket waterschappen (individueel, in
combinatie met dijkversterkingen), maatregelenpakket KRW
• Verbinding Dollard – achterland stroomgebied Westerwoldse Aa: waterberging en
natuurvriendelijke oevers (Waddenfondsproject)
• Watervisie Lauwersmeer met natuurlijker peildynamiek die past bij de prioritaire habitats
en soorten, betere uitwisseling zoet-zout en migratiemogelijkheden.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 54

Agenda voor de korte termijn 2010 – 2011
• Opstellen generiek werkprotocol ecologisch verantwoord spuien op de Waddenzee
gereed; 2010 (ook ter ondersteuning doelen complementeren voedselweb). Partijen:
waterschappen, gemeenten en provincies.
• Voorbereiden experimenten en onderzoek voor ander spuiregiem (Harlingen, Dokku mer
Nieuwe Zijlen, Zoutkamp en kleinere spuilocaties). Partijen: waterschappen,
terreinbeheerders.
• Een verkennende studie naar vormgeving, locaties, voorwaarden en meerwaarde voor
natuur, veiligheid en beleving van een brede zeewerende dijkzone (denkende aan
Deltadijken en Rijke Dijken). En opstarten van een dialoog
• over deze concepten. Partijen: Wetterskip Fryslan, Hoogheemraadschap NHNK,
terreinbeheerders, bewoners.
- Uitzetten van nader onderzoek naar het ecologisch en uit veiligheidsoogpunt gewenst
areaal hoge en lage kwelders.
- Uitwerken beheerplan voor de kwelder oostelijk van de veerdam bij Holwerd. Partijen:
Staatsbosbeheer, Ecolana (Agr. Natuurvereniging) Wetterskip Fryslân.
- In beheerplannen opnemen en tot uitvoering brengen van vergroten dynam iek op de
kwelders, gericht op verjonging, aangroei, versterken van de diversiteit en
uitwisselingsmogelijkheden.
- Binnendijkse parels (zoals in het B&O -plan opgenomen dienen er kleine
aaneengeschakelde binnendijkse natuurgebieden ontwikkeld te worden). Eerste
inventarisatie, rekening houdend met agrarische belangen en andere gevoeligheden.
Partijen: gemeenten, bewoners, waterschappen, Coalitie Wadden Natuurlijk.
- Het realiseren van vismigratiemogelijkheden bij uitwateringspunten (o.a. Zwarte
Haan, Zuiderhaven Harlingen, Spuisluis Delfzijl) en bij de lopende
kwelderherstelprojecten. Partijen: gemeenten, provincies, waterschappen.
- Maatregelen gericht op het vernatuurlijken van de overgangen tussen natte wad en
vastelandskust gebundeld en in samenhang gebracht in de beheerplannen Natura2000.

Prioriteiten langere termijn
• Spuiregiem: werkprotocol geïmplementeerd toegespitst naar locatie voor alle
spuilocaties; eind 2011 (ook ter ondersteuning doelen complementeren voedselweb)
• Daar waar kwelders massa hebben voorzichtig starten met toelaten van erosie en
natuurlijke verjonging. Partijen: via bestaande overlegstructuren.
• Aansluitend op de Watervisie Lauwersmeerpartijen nader bijeen brengen gericht op
herstel van een natuurlijker waterbeheer in het Lauwersmee r. Partijen: Provincies,
waterschappen, gebruikersorganisaties, natuurbeheerders, Rijkswaterstaat.
• Versterken vismigratiemogelijkheden bij realisatie Wieringer randmeer.
• Uitvoeren vismigratiemaatregelen van de beheerplannen van RWS en waterschappen.
• Voorbereiden aanvullende vismigratiemaatregelen voor de planperiode(n) na 2015
• Start overleg over het consolideren van het integrale monitoringprogramma en de
verbinding wetenschap – praktijk.
Betrokken partijen

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 55

RWS, Wetterskip Fryslân, andere waterschappen en Hoogheemraadschap, provincies, LNV,
Coalitie Wadden Natuurlijk, Vereniging van Oevereigenaren / individuele kweldereigenaren /
agrarische natuurverenigingen, Milieufederaties.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘natuurlijke overgangen wad – vastelandskust’ hangt samen met de trajecten:
o Completeren voedselweb;
o Stimuleren sedimentstabiliserende biobouwers;
o Leren in kombergingsgebieden;
o Integrale Management Agenda Eems – Dollard
o Internationale inbedding.
Relatie met bestaande en beleidstrajecte n :
Beheerplan Natura2000 Waddenzee en Noordzeekustzone, maatregelenpakket Kaderrichtlijn
Water, Deltaprogramma, Kennis voor klimaat, Watervisie Lauwersmeer

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 56

8.4.2

Ontwikkeltraject ‘Klimaat en slimme zandtoevoer’

Beschrijving
Wat is er voor nodig om de Waddenzee klimaatbestendig te maken? De Waddenzee is
klimaatbestendig als het gebied ook de komende eeuw bij een veranderend klimaat zijn
kenmerkende elementen behoudt en daardoor bijdraagt aan de veiligheid van het
achterliggende land en de eilanden. Klimaatbeste ndig is een Waddenzee die bij eb deels
droogvalt, zeewaarts begrensd wordt door een eilandenreeks en aan de landzijde door een
kwelderzone. Onderdeel van de kenmerkende opbouw zijn ook de binnen- en buitendelta’s in
de zeegaten en de zandige Noordzeebodem in de ondiepe kustzone.
Klimaatbestendigheid sluit echter niet uit dat de samenstelling van flora en fauna, de huidige
gebruiksvormen, de ligging van de eilanden, duinen en kustlijn veranderen. Het blijkt zelfs een
van de manieren te zijn waarop de Waddenz ee zich op natuurlijke wijze kan aanpassen aan de
klimaatverandering. De Waddenzee kan een natuurlijke klimaatbuffer zijn. In een klimaatbuffer
worden de gevolgen van de klimaatverandering opgevangen door het reactiveren of
revitaliseren van natuurlijke la ndschapsvormende processen die ruimte bieden aan natuur,
wonen, werken en recreatie, en die meegroeien met het tempo waarin de klimaatverandering
zich voltrekt. Realisatie van een klimaatbuffer kan maatregelen vergen op de ene plek om de
klimaateffecten op een andere plek op te vangen. Natuurlijke klimaatbuffers zijn een manier
om de kwaliteiten van het gebied te behouden. Bij de Waddenzee zijn beide aan de orde; de
ontwikkeling tot natuurlijke klimaatbuffer pakt positief uit voor het gebied zelf maar helpt ook
om de beveiliging tegen overstromingen op peil te houden. Bij een stijgende zeespiegel wordt
dat steeds belangrijker.
Afbakening
Dit ontwikkeltraject gaat vooral over het vastleggen van grote hoeveelheden zand en de
klimaatadaptatie op en rond de Waddeneilanden. De ontwikkelingsrichtingen uit het thema
klimaat met betrekking tot de wadplaten (waaronder biobouwers) en de vastelandkwelders zijn
in andere ontwikkeltrajecten beschreven. Met dit ontwikkeltraject wil het Programma ‘Naar een
Rijke Waddenzee’ ook agenderend zijn voor de verkenningen van het deelprogramma Wadden
van het Deltaprogramma.
Doelstelling
Het doel van dit ontwikkeltraject is processen en projecten in gang te zetten die de natuurlijke
dynamiek van de Noordzeekustzone, de duinen en de eilandkwelders versterken en waar nodig
herstellen. Dit met als achterliggend doel de Waddenzee als klimaatbuffer te versterken,
zodanig dat de Waddensysteem zelf in staat is zich aan te passen en mee kan groeien met de
zeespiegelstijging.
Oplossingsrichtingen
Om het Waddenecosysteem als klimaatbuffer te kunnen laten functioneren lijkt de
zandhuishouding de belangrijkste sleutel. Dit manifesteert zich in de Noordzeekustzone
(kunstmatige zandsuppleties), in de zeegaten (o.a. kunstmatige zandsuppleties) e n op delen
van de eilanden (meer toelaten van dynamiek en uitwisseling van zand tussen de Noordzee en

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 57

de Waddenzee over de eilanden heen). Voor alles geldt, daar waar het veilig kan en effectief is.
De reikwijdte van de zandmotor dient nader te worden verkend.
Deze zandhuishouding is al sinds lange tijd onderwerp van studie en uitvoeringsprojecten.
Suppleties, baggeren, duindynamiek, kwelderontwikkeling op de eilanden. Omdat al deze
locaties en processen sterk met elkaar verweven zijn is een integrale aanpak noodzakelijk.
Deze ontbreekt echter vaak: de kennis uit het ene project komt moeilijk terecht in andere
projecten. Dat wordt versterkt doordat meerdere organisaties betrokken zijn bij dergelijke
projecten: verschillende onderzoeksinstellingen, meerdere diensten van Rijkswaterstaat,
Waterschappen, terreinbeheerders, provincies en gemeenten.
In het aan elkaar verbinden en uitwisselen ligt een belangrijke uitdaging voor het programma
‘Naar een Rijke Waddenzee’.
Agenda traject ‘Klimaat en slimme zandtoevoer’
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid
• Dialoog dynamisch kustbeheer op Schiermonnikoog
• Onderzoek naar kennis over en draagvlak voor dynamisch kustbeheer
• Kennisontwikkeling door Taskforce Waddenduinen – Expertteam Droge Wad
• Uitwerking en presentatie ecosysteembenadering Waddeneilanden in Eilanden Natuurlijk
• Waddenfondsaanvragen dynamiek eilandkwelders, gesprekken hierover op de eilanden
• Integratie van elementen van het klimaatbufferconcept in voorbereiding
dijkversterkingen
• Beleids ontwikkeling met betrekking tot basiskustlijn, dijkringen en dynamisch
kustbeheer
• Project De Slenk, Ameland (zoet-zout overgang)
• Convenant Zandsuppletie
• Planvorming en uitvoering dijkversterking (o.a. Ameland)
• Schetsschuit mogelijkheden klimaatbuffer Ameland-West/Borndiep, waaronder
onderzoek naar veiligstelling Fugelpolle Ameland als leerdoelstelling voor andere gelijke
projecten.
Agenda voor de korte termijn 2010-2011
o De dialoog te voeren met eilandbewoners om de mogelijkheden te verkennen vanhet
toelaten meer duin- en kwelderdynamiek op Ameland, Vlieland, Schiermonnikoog en
het oostelijk deel Terschelling.
o Versterking van het areaal natuurlijke kwelders en de kwaliteit van de eilandkwelders bij
aankomende dijkversterkingen
o Realiseren van meer duindynam iek en herstel van het zandcontact Noordzee -Waddenzee
Ameland oost mede in relatie tot de N2000 doelstellingen en het borgen van de
veiligheid
o Realiseren van meer duindynamiek en herstel van het zandcontact Noordzee -Waddenzee
Schiermonnikoog oost mede in relatie tot de N2000 doelstellingen en het borgen van
de veiligheid

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 58

o Uitwerken en publiceren actuele kennis over de werking van duin - en kwelderdynamiek
voor klimaatvraagstukken. Dit vereist ook actieve informatieuitwisseling tussen
projecten Noordzeekust en het Waddenzeegebied.
o Opzetten en in gang zetten van een goed monitoringprogramma (met 0-situatie)
o Formulering uitgangspunten vanuit het programma Naar en Rijke Zee richting de
uitwerking van het Deltaprogramma.
Prioriteiten langere termijn
o Uitvoering geven aan de oplossingsrichtingen waarvoor op de korte termijn de dialogen
en verkenningen zijn gestart. Uiteraard tot uitvoering overgaan wanneer de
maatregelen effectief zijn en er voldoende draagvlak is en/of nationale of internationale
kaders (bijvoorbeeld het Deltaprogramma) inzet vragen.
o Uitwerken en inventariseren actuele kennis over de zandmotor; benoemen van
kennisvragen richting actuele zandtransporten van Noordzee naar de Waddenzee.
Betrokken partijen
Rijkswaterstaat, waterschappen en hoogheemraadschap, gemeenten, terreinbeheerders,
Coalitie Wadden Natuurlijk, provincies, LNV, belangengroepen, Waddenacademie,
kennisinstituten.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘klimaatmaatregelen eilanden’ hangt samen met de trajecten:
o Stimuleren sedimentstabiliserende biobouwers;
o Rust in kombergingsgebieden;
o Integrale agenda Eems – Dollard
o Internationale inbedding.
Relatie met bestaande en beleidstrajecten:
Deelpogramma’s Waddenzee en Kust Deltaprogramma, Beheerplan Natura2000 Waddenzee en
Noordzeekustzone, maatregelenpakket KRW en H&I (RWS), beleid dijkringen, convenant
zandsuppletie, hoogwaterprogramma etc.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 59

8.4.3

Ontwikkeltraject ‘Afsluitdijk’

Beschrijving
Op dit moment liggen vier integrale toekomstvisies en twee basisvoorstellen Afsluitdijk bij de
Staatssecretaris van V&W. Op basis hiervan wordt in 2010 toegewerkt naar een
voorkeursbeslissing .
De te kiezen visie zal allereerst moeten voldoen aan de eisen op het gebied van veiligheid.
Vanuit natuurherstel gezien moet de te kiezen variant minimaal voldoen aan N2000. Daarbij
wordt gezocht naar een integrale oplossing met meerwaarde voor (in elk geval) natuur,
recreatie en duurzame energieopwekking .
De Afsluitdijk is niet alleen belangrijk voor het IJsselmeer. Ook op het systeem van de
Waddenzee heeft deze dijk veel invloed. Aan de Waddenzeekant van de Afsluitdijk bestaan zeer
belangrijke natuurwaarden. Met een brakke zone tussen het zoute en het zoete water bestaan
kansen voor het terugbrengen van een systeem dat schaars is in het Waddengebied. En de
overgang zoet-zout biedt ook kansen voor energieopwekking (osmose). Kortom, het bruist van
de belangen, wensen en ideeën rond de 75-jarige Afsluitdijk. Voor het ecosysteem van de
westelijke Waddenzee zijn deze ontwikkelingen belangrijk. Als ze goed vorm worden gegeven
kunnen ze de nu harde grens verzachten en helpen de ontbrekende of onderontwikkelde
elementen van het Waddenecosysteem te realiseren. Samen met het ontwikkeltraject Integrale
agenda voor de Eems -Dollard is dit een geografisch bepaald ontwikkeltraject. De initiatieven
van de andere ontwikkeltrajecten werken ook in dit traject door.
Afbakening
Dit ontwikkeltraject neemt niet de toekomstverkenning Afsluitdijk over. Wel beoogt dit
ontwikkeltraject dat de uitgangspunten voor natuurherstel een volwaardige plek in de
voorkeursbeslissing en de daarna volgende uitvoering krijgen. Dit ontwikkeltraject draagt dus
onderwerpen aan voor de te nemen beslissingen en voor aanpalende ontwikkelingen rond de
Afsluitdijk. Overigens was in de toekomstverkenning en verdere besluitvorming voorzien in een
traject van burgerparticipatie.
Doelstelling
De uitdaging is om de bij de renovatie en het toekomstbestendig maken van de Afsluitdijk ook
de natuurkwaliteiten van de Waddenzee (en het IJsselmeer) te versterken. Bij de renovatie van
de dijk liggen de kansen voor natuur vooral in het ‘verzachten’ van de harde scheiding en
tussen de zoet- en zoutwaterovergangen en het deels terugbrengen van de dynamiek tussen
het IJsselmeer en de Waddenzee, bijvoorbeeld door een zorgv uldig spuiregiem en ruime
vispassages. De noodzaak van klimaatadaptatie maakt dat een meegroeiende, robuuste variant
de voorkeur zal verdienen. Bij het kiezen van een visie en zeker bij het inrichten van de
waddenzijde van de dijk moet binnen de randvoorwa arden van veiligheid het waddensysteem
leidend zijn. Het inrichten van een overgangsbekken van de dijk is een mogelijkheid die in een
voorkeursbesluit in 2010 wordt uitgewerkt. Naast deze zaken zijn er kansen voor het
ecosysteem voor de korte termijn, zoals het instellen van een aangepast spuiregiem. Zie
daarvoor de betreffende ontwikkeltrajecten.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 60

Relatie met streefbeeld
Dit is samen met het ontwikkeltraject Eems-Dollard een geografisch, en minder een thematisch
ingesteld ontwikkeltraject. Dat betekent dat nagenoeg alle elementen van het streefbeeld 2030
voor dit traject van toepassing zijn, schoon en helder water, randen van de Waddenzee,
voedsel in overvloed, aanwezigheid biobouwers en (internationale) verbindingen. Het
streefbeeld vermeldt verder: Het spuien van zoet water bij de Afsluitdijk … gebeurt veel
gespreider in tijd en plaats, zodat voor het mariene leven dodelijke zoetwaterbellen vermeden
worden en er juist een continue lokstroom van zoet water ontstaat… De overgangen naar het
IJsselmeer en La uwersmeer zijn minder hard en beide gebieden vervullen weer een functie
voor de Waddennatuur.
Oplossingsrichtingen
In wezen is dé oplossingrichting van dit ontwikkeltraject het geïmplementeerd krijgen van de
sleutelfactoren van natuurherstel van het Waddenecosysteem in de Toekomstverkenning
Afsluitdijk, het beleid met betrekking tot het IJsselmeer (Deltaprogramma) en andere
ontwikkelingen rond de afsluitdijk die een positief of negatief effect kunnen hebben op het
Waddenecosysteem.
Agenda traject Afslui tdijk
Reeds geïnitieerde of geplande maatregelen bestaand beleid:
•

‘Traject om te komen tot een Voorkeursbeslissing: onder leiding van het DirectoraatGeneraal Water van Verkeer en Waterstaat wordt door Rijkswaterstaat een verkenning
uitgevoerd die medio 2010 tot een voorkeursbesluit van het kabinet zal leiden. De
uitgangspunten en overwegingen uit dit Programma Naar een Rijke Zee zullen een plaats
vinden in het beoordelingsmodel.

•

In planontwikkeling Afsluitdijk wordt aandacht besteed aan zoet-zout overgangen en het
aparte traject waarin een nieuwe spuilocatie (ES2) nabij Kornwerderzand wordt ontwikkeld.
Dit laatste project ES2 is gericht op het uiterlijk 2016 realiseren van extra spuicapaciteit in
de Afsluitdijk. Omdat het project zich in een andere fase be vindt (halverwege planstudie)
dan de renovatie van de Afsluitdijk is er voor gekozen dit project autonoom te laten
bestaan. Wel vindt er een intensieve afstemming plaats tussen beide projecten, waarbij
tevens de uitgangspunten (klimaatscenario’s en dergelijke) worden afgestemd.

•

Deltaprogramma: deelprogramma IJsselmeer en Waddengebied

Agenda voor de korte termijn 2010 - 2011
•

Inbrengen van probleemanalyse en oplossingsrichtingen in planproces extra spuicapaciteit;
ecologisch verantwoord spuien (nadere defin iëring ecologisch verantwoord spuien.

•

Inbrengen en ondersteunen van ecologische probleemanalyse en oplossingsrichtingen in
het planproces voor de Afsluitdijk. Het programma ‘Naar een Rijke Zee’ kan daartoe een
plaats krijgen in de criteria, wensen en mogelijkheden van het planproces. Ook zal de
‘burgerparticipatie’ daartoe een volwaardige plaats krijgen in het planproces.

•

Opstellen gezamenlijke agenda voor inbreng in voorkeursscenario, waaronder mogelijk de
volgende punten:
o

Verkenning slibhuishouding en za ndtransporten aan de wadzijde van de Afsluitdijk

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 61

o

Verkenning kansen voor herstel biobouwers (mosselbanken, zeegras, kwelders) in
relatie tot ingrepen rond Afsluitdijk

o

Vismigratie kansen uitwerken

o

Brakke zone aan IJsselmeerkant als herstel van estuarium o nderdelen te benutten

o

Opzetten monitoringsprogramma en modellering slib - en zandtransporten in het
kombergingsgebied Marsdiep

o

Verkenning landschappelijke inpassing Afsluitdijk in Wadden(wildernis)beeld.

Verdere stappen vanaf 2011
Afhankelijk van het voorkeursbesluit en afhankelijk van Deltaprogramma over rol van
IJsselmeergebied.
Betrokkenen partijen
Directeurenoverleg Afsluitdijk (VenW, RWS, LNV, VROM en FIN) Def., OCW, CWN, VBIJ,
provincies Noord -Holland en Friesland, gemeenten, marktpartijen en onderzoekspartijen etc.
Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘Afsluitdijk’ hangt samen met de trajecten:
• Completeren voedselweb
• Stimuleren sedimentstabiliserende biobouwers;
• Overgangen vaste land - natte wad
Relatie met bestaande en beleids trajecten:
Belangrijkste trajecten: Uitwerking Deltaprogramma IJsselmeer, Beheerplan Natura2000
Waddenzee en Noordzeekustzone en IJsselmeer en Stroomgebiedplannen en
maatregelenpakket Kaderrichtlijn Water.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 62

8.5

Cluster en Traject Internationale inbedding

PM. voorgestelde monitoringtrajecten nog te checken
Beschrijving
In juni 2009 is de Nederlands -Duitse Waddenzee door de UNESCO aangewezen als
Werelderfgoed gebied. Met de aanwijzing gaf de UNESCO ook aanbevelingen mee voor
versterking van het Werelderfgoed: betrokkenheid van Denemarken, ontwikkelen van een
overall strategie voor recreatie en toerisme, ontwikkeling van een monitoringprogramma voor
exoten, versterken van de samenwerking met de landen langs de ‘african eurasian flyway’. Ook
beveelt de commissie een voortdurende aandacht voor ‘key treaths’. Deze aanbevelingen zullen
in trilateraal verband moeten worden opgepakt. Maar de aanbevelingen zijn ook relevant voor
het Programma Naar een Rijke Waddenzee en liggen in lijn met de aanbevelingen uit de
bouwste en Internationaal.
De oplossingsrichtingen van de Themagroep Internationaal, zoals ook samengevat in paragraaf
6.6. (advies van de themagroep ‘internationale functie van de Waddenzee’) richten zich, ten
eerste op de implementatie van een ‘early -warning’ systeem voor gebieden langs de trekroute,
wadvogels, zeezoogdieren, vissen. Het gaat daarbij om het borgen van afstemming van huidige
monitoring en nieuwe onderzoeksvoorstellen, zowel nationaal, trilateraal als internationaal. Zo
wordt het in de bouwsteen u itgewerkte voorstel voor geïntegreerde populatiemonitoring van
vogels verbonden met de het voorstel uit de positionpaper van de Waddenacademie ‘Metawad:
de Waddenzee als zwakke schakel in een internationaal meta-ecosysteem’ (25 juni 2009).
Maatregelen vanuit het Natuurherstelprogramma gericht op het thema Internationaal zullen
worden afgestemd in trilateraal verband. Daarmee wordt het mogelijk de maatregelen ook
breder in te zetten dan alleen in de Nederlandse Waddenzee. Ook biedt het de mogelijkheid te
leren van het functioneren en de invloed van het management daarop van/in de Duitse en
Deense Waddenzee. We leggen de relatie met de huidige trilaterale monitoring en de
voorstellen die in het geactualiseerde Wadden Sea Plan en Joint Declaration voorliggen.
De tweede oplossingsrichting uit de Bouwsteen ‘Internationale Samenhang’ voor het
verkennen (zowel inhoudelijk als politiek) van het overdragen van gebiedsgebonden
bevoegdheden aan een orgaan met een trilateraal werkgebied is op dit moment niet aan de
orde. Tijdens de trilaterale conferentie op Sylt voorjaar 2010 zal de nieuwe Waddenseaboard
worden geïnstalleerd om de samenwerking tussen de drie landen voor de Waddenzee verder te
versterken.
Een goede bescherming van de Waddenzee en de andere gebieden langs de trekroute staat of
valt bij internationale samenwerking. Huidige activiteiten en nieuwe actievoorstellen zowel
vanuit UNESCO, de trilaterale samenwerking, internationale verdragen als de bouwsteen
‘Internationale Samenhang’ liggen in elkaars verlengde en zijn voor korte en lange termijn
geagendeerd in het ontwikkeltraject.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 63

Voor een gedeelde financiering en gezamenlijk draagvlak is het zaak om de inzet primair te
richten op acties die in het verlengde liggen van het trilaterale Waddenseaplan en het
bijbehorende actieprogramma. Maatregelen die verder gaan dan de acties die in trilateraal
verband zijn afgesproken zullen niet direct op (financiële) ondersteuning van Duitsland en
Denemarken kunnen rekenen. Nederland kan daarin, zoals bovenbeschreven, wel nadrukkelijk
het voortouw innemen. In de komende vergaderingen van de TWG zal Nederland het
Programma Naar een Rijke Waddenzee en de voorgestelde (internationale) acties dan ook
agenderen om deze te verankeren in het actieprogramma van het Waddenseaplan.
In het verlengde van de aanbevelingen vanuit de UNESCO, de bouwsteen Internationaal en de
Waddenacademie, alsmede de ontwikkelingen en ervaringen trilateraal richt het
Programma ‘Naar een Rijke Zee’ zich voor de korte termijn op:
Agenda traject Internationale inbedding

Agenda voor de korte termijn 2010-2011
1.

Staat en beheer ecosysteem

a.

Implementatie ‘early warning’-systeem

•

‘Early warning’ -systeem vogels
o

ontwikkelen en operationaliseren nationale geïntegreerde populatiemonitoring
voor 13 soorten (2010-2012)

o

Operationaliseren trilaterale broedvogelmonitoring 10 soorten (2010)

o

Uitwerken en operationaliseren trilateraal alert systeem (2010 -2011)

•

Monitoringprogramma in TMAP voor Vis (2010)

•

‘Early warning’ -systeem gebieden
•

Opzetten en operationaliseren geïntegreerde monitoring via WaLTER (2010 -

•

Opzetten en operationaliseren trilaterale inventarisatie kombergingsgebieden

2012)

(2010-2011)
•

Opzetten geïntegreerde monitoring via LTER in overwintergebieden (2010 2011)

•

Evaluatie onderzoek broedgebieden (Rusland) afgelopen 15 jaar (ganzen en
steltlopers) en uitwerken nieuw werkplan (2010)

•

Exoten (doorvoeren afspraken UNESCO Werelderfgoed) (start: 2010)

•

’Early warning’ benutten in beleids - en beheerscyclus (beleidsrelevantie) (start: 2010)

b.

Structurele financiering voor str ucturele monitoring (start: 2010)

2.

Internationale samenwerking Oost-Atlantische vogeltrekroute

•

Verkenning & prioritering aansluiting Nederland bij bestaande en geplande activiteiten
binnen AEWA (2010)

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 64

•

Definiëring gerichte projecten ihkv Wings over Wetlands’ ‘Critical Sites Network’ en
aansluiting bij andere rijksprogramma’s (2010 -2011)

•

Planontwikkeling voor organiseren van draagvlak, versterken van lokale capaciteit en
structuren voor natuurbescherming en uitwisselingsprogramma’s (2010-2011)

Agenda op hoofdlijnen lange termijn
1.

Staat en beheer ecosysteem

a.

Implementatie ‘Early warning’ - systeem

•

‘Early warning’ -systeem vogels
•

Nationale geïntegreerde populatiemonitoring voor 13 soorten is structureeel
(2012) en wordt ook trilateraal doorgevoerd (2015 -2020), als aanvulling op de
trilaterale (broed)vogelmonitoring.

•

Uitvoeren nieuw werkplan onderzoek broedgebieden

•

Kennisontwikkeling levenscyclus en gebruik gebieden vissen (2013 -2020)

•

Naar een ‘early warning’ -systeem voor zeezoogdieren (voortzetting bestaande
monito ring (2012 -2020)

•

•

Naar een ‘early warning’ -systeem voor gebieden langs de hele flyway
•

Vijf - tot tienjaarlijkse inventarisatie kombergingsgebieden Waddenzee

•

Opzetten geïntegreerde monitoring via LTER langs hele flyway (2012 -2020)

’Early warning’ benutten in beleids - en beheerscyclus (beleidsrelevantie) (conform
tijdpad implementatie early -warning systemen)

b.

Herstelkansen verdwenen soorten

c.

Structurele financiering voor structurele (doorvoeren: 2011-2020)

Verkenning noodzaak(zowel politiek als inhoudelijk) i mplementatie trilaterale Waddenzee
autoriteit.

2.

Overheid

•

Verkenning en verdere implementatie internationale afwegingskaders (start
verkenning: 2011)

•

Afstemming trilateraal beleid op Waddenzeeherstel

3.

Internationale samenwerking Oost-Atlantische vogeltrekroute

•

Voorzetten aansluiting Nederland bij bestaande en geplande activiteiten binnen AEWA
(2011-2020)

•

Uitvoeren Wings over Wetlands’ ‘Critical Sites Network’ en aansluiting bij andere
rijksprogramma’s

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 65

•

Verkenning planontwikkeling voor organiseren van draagvlak, versterken van lokale
capaciteit en structuren voor natuurbescherming en uitwisselingsprogramma’s
(uitvoering 2011-2020)

Betrokken actoren
CWSS, Duitse en Deense overheden, CWN, Wetlands Internationale, WNF, Birdlife
International, FIBA, LNV, BUZA, etc.

Relatie met andere ontwikkeltrajecten
Het traject ‘Internationale inbedding’ hangt samen met de ontwikkeltrajecten:
•

Completeren voedselweb (maatregelen ook in trilateraal verband uitvoeren)

•

Biobouwers (mn leren van experimenten en ervaringen trilater aal en UK)

•

Verduurzaming visserij (mn MSC certificering ook in trilateraal verband, alsmede visie
duurzame visserij)

•

Leren van kombergingsgebieden (maatregelen in trilateraal verband uitvoeren)

•

Innovatie in baggeren en transport (leren van andere delen trilaterale Waddenzee)

•

Integrale management agenda Eems -Dollard (relatie Duitsland)

•

Randen Waddenzee (maatregelen ook in trilateraal verband uitvoeren)

•

Klimaat en slimmere zandtoevoer (maatregelen ook in trilateraal verband uitvoeren)

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 66

9

Borging van het beheer van het herstelde wad

In het Plan van Aanpak Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ is opgenomen dat bij de
integrale aanpak van het natuurherstel ook hoort het behoud van het bereikte herstel met een
bijbehorende geïntegreerd instrumentarium. In de notitie “integraal beheer voor het wad”
(Beheerraad februari 2009) staat: “Beheer is te zien als sluitstuk van de beleidscyclus. Uit de
agendering, het beleid, de vaststelling van doelen en het maatregelenpakket volgt het beheer ”.
Bij beheer van het natte wad wordt veelal gedacht aan fysiek beheer. Echter bij beheer van het
natte Wad gaat het daarnaast ook om monitoring, regulering (zoals het verlenen van
vergunningen en vastleggen in beheerplannen), handhaving en inspectie,
educatie/voorlichtinggastheerschap en financiële borging van het beheer.
Activiteiten korte termijn
De basisbenadering in dit programma voor de korte termijn (2010-2011) is dat bij de concrete
projecten afspraken gemaakt worden over het beheer, over welke aspecten van integraal
beheer het gaat, wie verantwoordelijk is en hoe het beheer gefinancierd en gereguleerd wordt.
Zo zullen bij bv. kwelderherstel primair afspraken gemaakt moeten worden over de
verantwoordelijkheid van het fysiek beheer en de borging van de financiering van het beheer.
Bij de recente sluiting van De Vlieter ligt het accent van beheer veel meer op regulering (inzet
art. 20 instrumentarium) en de monitoring van de effecten en evaluatie daarvan.
Activiteiten langere termijn
Bovenstaande benadering voor de korte termijn moet worden ondersteund door onderliggende
beelden en analyses. Daartoe heeft de Beheerraad recent een gezamenlijk toekomstbeeld
geformuleerd over het beheer van de Waddenzee. Belangrijke elementen in deze toekomstvisie
zijn: een gedeelde visie op beheer bij de beherende organisaties, het invullen van de ‘witte’
vlekken waar aanvullend beheer wenselijk is, een heldere verantwoordelijkheid, heldere doelen
voor het beheer en (ondanks de verschillende verantwoordelijkheden) één werkwijze en
benadering van de gebruikers op het Wad.
Verdere uitwerking behelst in ieder geval dat het volgende wordt uitgewerkt:
• Heldere afspraken over rol - en taakverdeling in het beheer. Met name moet duidelijk
worden wie opdrachtgevers zijn en welke partijen de uitvoering kunnen doen. Hier ligt
met name een rol voor de Beheerraad.
• Middelen die ook structureel beschikbaar zijn om doelen en resultaten te realiseren. In
het hoofdstuk organisatie en financiën wordt hier op ingegaan.
• Verwerking en vastlegging van doelen en resultaten in relevante regelgeving en
beheerplannen. Dit zijn zowel beheerplannen van de individuele beheerders voor
specifieke gebieden als de Natura 2000 beheerplannen. Tevens kan het daarbij gaan
om de inzet van het Visserijbesluit of art. 20 van de Natuurbescher mingswet.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 67

• Afstemming en samenwerking tussen alle betrokken beheerders ten aanzien van de
diverse doelen en elementen van het beheer.
• Adequate monitoring en evaluatie van de voortgang van het Programma ‘Naar een rijke
Waddenzee’, maar vooral ook de monitoring van de resultaten van maatregelen. In het
volgende hoofdstuk wordt hier separaat op ingegaan (eerste opzet voor 1 oktober,
verdere uitwerking na 1 oktober)

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 68

10

Borgen van het cyclisch proces van ‘leren door doen’

Kernpunten kennisstrategie
Dit Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ kent als centrale strategie voor natuurherstel ‘leren
door doen’, waarbij voortdurend moet kunnen worden bezien of de verwachtingen over de
effecten van maatregelen en innovaties overeenkomen met opgedane ervaringen in de praktijk.
Kernpunten voor de kennisstrategie en monitoring zijn daarbij:
• Lerende aanpak: Voor zowel het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ als het
transitieproces geldt: stappen zetten, effecten op ecologie en economie monitoren,
lessen trekken en nieuwe stappen op basis daarvan voorbereiden.
• Kennis over effecten van maatregelen zal plaatsvinden d.m.v. intensieve en
onafhankelijke monitoring.
• Monitoring en onderzoek hebben tot doel: leren van de effecten van maatregelen en
innovaties en risicoreductie van ongewenste effecten die inherent zijn aan het
transitieproces.
• Essentieel is het organiseren van feedback: Informatie en communicatie over
onderzoekresultaten in het transitieproces, opdat nieuwe inzichten kunnen worden
benut bij het bepalen van de verdere transitie.
• Door het experimentele karakter van het transitieproces en het Programma ‘Naar een
rijke Waddenzee’ is het karakter van het onderzoek op onderdelen vanzelfsprekend
eveneens experimenteel. De aanpak maakt dat ook monitoring en onderzoek ook een
lerend, adaptief karakter hebben.
Dit betekent dat in deze beginfase van de uitvoering van het Programma ‘Naar een rijke
Waddenzee’ niet een omvattend vastgesteld onderzoeksprogramma gemaakt moet worden dat
voor de lange termijn de te onderzoeken vragen en monitoring inhoudelijk en organisatorisch
vastlegt.
Wel gaat het erom om voor meerdere jaren een onderzoeksagenda op te stellen die het
mogelijk maakt kennisvragen te ordenen naar urgentie. Onderzoek dat noodzakelijk is om de
eerste stappen in het transitie proces van een goed kennisfundament te voorzien, moet tijdig
en adequaat worden uitgevoerd.
Er is natuurlijk al veel relevant onderzoek gedaan (1) en ook lopen er nog allerlei relevante
onderzoekstrajecten (2) en is er sprake van andere routes waarlangs relevant onderzoek nog
gaat worden opgestart (3). Vanwege kosteneffectiviteit, maar zeker ook om wetenschappelijke
kwaliteit te bevorderen, is het voor de kennisstrategie van belang hierbij maximaal aansluiting
te vinden. Daarbij gaat het om zowel nationale als internationale onderzoeksactiviteiten, voor
het merendeel met publieke middelen gefinancierd. Binnen Nederland zijn in ieder geval
onderzoeksprogramma’s van V&W/Rijkswaterstaat en OCW (NWO/ZKO) relevant.

Met de Waddenacademie is de afspraak gemaakt om nauw samen te werken bij het
noodzakelijke en continue proces van onderzoeksafstemming. Afgesproken is dat een
gezamenlijk team met betrokkenen van het programma en de Waddenacademie begin 2010:

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 69

o

De overlap in kennisbehoefte en -agenda’s van De Waddenacademie en het Programma
‘Naar een rijke Waddenzee’ nader in kaart brengt. Vastgesteld is dat er grote overlap
aanwezig is.

o

Die kennisagenda’s omzetten naar een werkprogramma voor 2010 en zo mogelijk ook
2011 -2012

o

Onderdelen van het werkprogramma z ijn:
§

Beoordelen en prioritering van de kennisvragen tegen de achtergrond van de
beschikbare budgetten, aanwijzen prioritair onderzoek & monitoring

§

Nader definiëren daarvan (vraagstelling uitwerken, grote lijnen van de
onderzoeksmethodiek uitwerken, verban d met uitvoeringsprojecten van het
programma naar een rijke Waddenzee, LTER en andere partijen leggen, relatie
leggen met reeds lopende onderzoeken)

§

Initiëren daarvan (fondsen identificeren en aanspreken, onderzoeksinstellingen
benoemen) of koppelen met be staande kennistrajecten

§

Taken verdelen tussen De Waddenacademie en de programmaorganisatie om
het bovenstaande te bewerkstelligen

Hierbij is het van belang om goed in de pas te lopen met lopende en te ontwikkelen
kennisstrategieën van opdrachtgevers. Bi j de beoordeling van de kennisvragen voor
de financiering daarvan houden de verschillende partners hun eigen
verantwoordelijkheid.
Evaluatie en voortgangsrapportage
In het Plan van Uitvoering is afgesproken:
“Jaarlijks vindt een brede evaluatie van de voortgang plaats, waarin wordt teruggekeken op de
eerdere ingezette stappen, de resultaten van de lopen monitoring worden geëvalueerd, wordt
bezien of het traject zo uitpakt als eerdere werd ingeschat, en wordt vooruitgekeken naar de
volgende stappen.”
“In 2014 wordt een algehele tussenbalans van de geboekte resultaten en gedane inspanningen
opgemaakt, zowel bij de uitvoering van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ als bij de
uitvoering van de mosseltransitie.”
In dit Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ wordt bij de genoemde evaluatiemomenten
aangesloten. Dat wil zeggen dat jaarlijks de programmamanager rapporteert aan de
Regiekamer over de voortgang van de ontwikkelingstrajecten, de voortgang van de projecten
en de effecten van de daarbinnen uitgevoe rde maatregelen (zie volgend hoofdstuk).
In 2014 vindt dan een breder evaluatie plaats.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 70

11

Organisatie van de uitvoering

11.1

Inleiding

Het Programma Naar een Rijke Waddenzee is een uitvoeringsprogramma, dat lopende en
nieuwe initiatieven met elkaar verbindt, dat direct start met concrete maatregelen waar het
kan en dat op basis van leren door doen nieuwe projecten voor natuurherstel initieert. Het
programma neemt de aansturing of uitvoering van bestaande initiatieven van organisaties niet
over, maar probeert deze vooral te verbinden aan het geformuleerde streefbeeld, andere
initiatieven, kennisvragen, etc. en initieert met de organisaties in het gebied nieuwe
initiatieven.
De uitvoering van het programma vraagt dus om een organisatie die direct aan de slag g aat
met het verbinden van lopende projecten en initiatieven, nieuwe samenwerkingsverbanden
vorm kan geven, die complexe processen in beweging brengt en die het programma Naar een
Rijke Waddenzee stevig positioneert. De uitvoeringsorganisatie van het progra mma sluit aan
bij bestaande organisaties in het Waddengebied en heeft tegelijkertijd voldoende
zelfstandigheid om de uitvoering echt op gang te brengen.
De uitvoering van het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ staat in deze paragraaf centraal.

11.2

De partners van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’

Bij het opstellen van het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ werken Rijk, regionale
overheden, natuurorganisaties en in toenemende mate gebruikers van de Waddenzee nauw
samen.
Het eigenaarschap van het programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ wordt hiermee door veel
partijen gedragen en dat maakt het plan sterk. Tegelijkertijd vraagt de uitvoering van het plan
om een slagvaardige organisatie, die krachtig genoeg is om op korte termijn initiatieven op te
pakken en die flexibel genoeg is om ruimte te bieden voor ontwikkelingen in de toekomst.
Voorwaarde daarvoor is dat:
de programmaorganisatie
• optimaal gebruik maakt van bestaande (uitvoerings)organisaties in het Waddengebied,
• goed verbonden is met lokaal, regionaal en rijksbestuur, de gebruikers in het gebied en
natuurorganisaties,
• voldoende zelfstandig is om nieuwe initiatieven te initiëren,
• beschikt over de juiste mensen en voldoende budget,
• ruimte heeft een organisatie in ontwikkeling te zijn die in 2014 wordt geëvalueerd.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 71

11.3

Uitgangspunten voor de programmaorganisatie

De programmaorganisatie hanteert dezelfde uitgangspunten als het programma Naar een Rijke
Waddenzee zelf:
• Stroomlijning
De programmaorganisatie stemt lopende en nieuwe initiatieven op elkaar af (maar
neemt de aansturing of uitvoering van bestaande initiatieven niet over)
• Richting geven
Het streefbeeld zoals beschreven in De Rijke Zee staat centraal voor alle activiteiten.
• Andere manieren van samenwerken
Het aanjagen en faciliteren van coalities om tot kansrijke ontwikkelingen te komen.
• Leren door doen
De nadruk op doen waar het kan, de ruimte voor leren waar het nodig is en het
organiseren van de monitoring en het terugkoppelen naar nieuwe initiatieven.

Op basis van deze uitgangspunten zijn bevoe gd gezag van Rijk en regio,
natuur(belangen)organisaties en gebruikers van het wad vertegenwoordigd in alle lagen van de
organisatie: van de uitvoering van de initiatieven tot de sturing van het programma. Deze
nieuwe manier van samenwerken vraagt van elke organisatie om uit te stijgen boven haar
eigen organisatietaak en vraagt om mensen die daar steeds weer opnieuw toe kunnen
verleiden, het vraagt om mensen die zich eigenaar voelen van het programma en die zich
verantwoordelijk voelen voor de uitvoering ervan. Het vraagt om aanjagers die lastige
trajecten kunnen oppakken, nieuwe samenwerkingsvormen kunnen laten ontstaan en
initiatieven kunnen laten uitgroeien tot een uitvoeringsagenda, het vraagt om mensen die
‘meters kunnen maken’ in de uitvoering omdat ze tijd hebben voor de uitvoering van het
programma; het vraagt om overzicht en bundeling van krachten.

11.4

De programmaorganisatie

De programmaorganisatie van het programma Naar een Rijke Waddenzee heeft drie belangrijke
functies te vervullen:
• Uitvoeren
• Coördineren en monitoring
• Sturen
De uitvoering van de activiteiten in het programma ligt primair bij de bestaande organisaties in
het gebied. De coördinatie en de monitoring van het programma zijn de verantwoordelijkheid
van het programmateam, de sturing van het programma is de verantwoordelijkheid van de
Regiekamer.
De programmaorganisatie in beeld:

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 72

11.4.1

De Regiekamer stuurt

De Minister van LNV en het Regionaal College Waddengebied (vertegenwoordigd door de
voorzitter van de RCW) geven opdracht voor de uitvoering van het programma Naar een Rijke
Waddenzee. De Minister van LNV is hierbinnen eindverantwoordelijk voor het natuur- en
visserijbeleid in Nederland. De RCW staat borg voor de regionale bestuurlijke en
maatschappelijke inbedding van het programma.
De sturing van het programma vraagt om een brede groep die het eigenaarschap van de
uitvoering van het programma als verantwoordelijkheid op zich neemt, de Regiekamer draagt
het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ . De Regiekamer vormt het bestuur van het
programma en vervult de volgende functies:
• Er op toezien dat het programma uitgevoerd wordt in het afgesproken tempo en met
inzet en betrokkenheid van partijen die samenwerking zijn aangegaan.
• De richting van de uitvoering van het programma jaarlijks vaststellen; doelen bijstellen
waar nodig.
• De gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het programma blijvend
dragen en stimuleren bij overheden, terreinbeheerders, belangenorganisaties en
gebruikers van het Wad.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 73

• Het (bestuurlijke) gezicht zijn van het programma naar buiten toe en in de eigen
organisaties.
• Besluiten nemen binnen de kaders van het programma; ambassadeur voor genomen
besluiten zijn wanneer instemming van overheden noodzakelijk is (erkennen bestaande
democratische afspraken).
• Beslechten van meningsverschillen.
• De uitvoering van het programma mogelijk maken door verantwoordelijkheid te dragen
voor financiering en bemensing van het programma.
• Vervullen van het opdrachtgeverschap richting programmateam.

*) In de RCW zijn ook de waterschappen vertegenwoordigd. Inbreng van waterschappen in onderdelen van het
programma wordt op niveau van de Regiekamer verzorgd door de beide regisseurs natuur en in de
ontwikkelingsrichtingen op projectniveau rechtstreeks met betreffende waterschap.

De Regiekamer gevormd door:
• afvaardiging van het Rijk (LNV en RWS),
• een afvaardiging van de regio (Regionaal regisseur natuur RCW en gemeentelijke
vertegenwoordiging),
• een afvaardiging van de natuurorganisaties (drie natuurbelangenorganisatie(s) en
terreinbeheerder(s)),
• een afvaardiging van de gebruikers van het wad (drie, uit de sectoren visserij, recreatie
en economie algemeen).
De Regiekamer heeft een onafhankelijke voorzitter die het streefbeeld van de Rijke Zee en de
werkwijze van het programma belichaamt en kan uitdragen. De voorzitter ziet er op toe dat de
Regiekamer de integrale uitvoering van het programma stuurt. Hij/zij stimuleert de leden van

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 74

de Regiekamer het gezamenlijk belang, de uitvoering van het progra mma, steeds voorop te
stellen. De voorzitter moedigt de leden van de Regiekamer aan verder te kijken dan de grenzen
van de eigen organisatie, elkaar te helpen waar mogelijk én elkaar aan te spreken waar nodig.
De voorzitter staat boven alle partijen, stuur t op het proces in de Regiekamer zelf en
vertegenwoordigt zelf alleen het belang van de uitvoering van het programma Naar een Rijke
Waddenzee.
De vertegenwoordigers van het rijk dragen, waar nodig, zorg voor de afstemming met andere
relevante departemente n, zoals bijv. VROM, EZ, Defensie.
Tot de evaluatie van de programmaorganisatie (2014) komt de Regiekamer vier maal per jaar
bijeen.

11.4.2

Het dagelijks opdrachtgeverschap

Vanuit een breed platform als de Regiekamer is een compact ´dagelijks bestuur´ nodig om via
directe lijnen met de programmamanager beslissingen te kunnen nemen. Het Rijk (LNV,
convenant Mosseltransitie) en de Regio (Beheer & Ontwikkelingsplan) zijn de opdrachtgevers
van de uitvoering van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ en daarom de aangewezen
partijen om het dagelijks bestuurlijk opdrachtgeverschap invulling te geven. De regisseurs
Natuur van de RCW nemen deze taak op zich, waarmee de verbinding met Rijk en regio goed is
vormgegeven.
De dagelijks bestuurlijk opdrachtgevers:
• Fungeren als dagelijks aanspreekpunt namens de bestuurlijk opdrachtgevers voor de
programmamanager en het programmabureau.
• Zijn de schakel tussen de Regiekamer en de programmamanager.
• Dragen zorg voor besluitvorming op overheidsniveau wanneer meningsverschillen bi nnen
de Regiekamer niet opgelost kunnen worden of de bevoegdheid van de Regiekamer te
boven gaan, met in achtneming van de verantwoordelijkheid die de Minister van LNV
heeft voor het natuur-en visserijbeleid ook in internationaal verband.

11.4.3

Het programmabureau coördineert de uitvoering en organiseert de monitoring

Het programmabureau is de spin in het web en verantwoordelijk voor de dagelijkse uitvoering
van het programma. Zij is dagelijks gezicht van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ ,
het programmatea m coördineert de uitvoering en organiseert de monitoring van het
programma.
Het programmabureau bestaat uit een programmamanager, de trekkers van de
ontwikkelingstrajecten en een compacte staf (aanjagers, secretaris, secretariaat, financiering
en communicatie).

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 75

Het programmabureau draagt bovendien zorg voor de organisatie van een goede monitoring
van het programma.
Er zal een directe link tussen het programmabureau en de wetenschappelijke kennisbronnen
voor het natte wad zijn. De Waddenacademie speelt h ier een rol in. De vormgeving van het
monitoringsprogramma en de organisatie van de link met de kennisbronnen is uitgewerkt in
hoofdstuk 10.
Het programmabureau stelt tweejaarlijks een uitvoeringsagenda op, die jaarlijks wordt
bijgesteld. Hierin staat bes chreven welke concrete projecten in het kader van het programma
uitgevoerd worden en welke mijlpalen voor de initiatieven op de agenda staan. Het
programmateam organiseert jaarlijks een conferentie. De conferentie is een ontmoetingspunt
voor (het ontstaan van) nieuwe samenwerkingsvormen en voor het uitwisselen van de
resultaten van leren door doen.
Het programmabureau:
•

Verbindt bestaande initiatieven

•

Brengt hiervoor de juiste partijen bij elkaar aan tafel

•

Stemt de initiatieven onderling op elkaar af en zorgt voor integrale uitvoering (over de
grenzen van de ontwikkelingstrajecten heen)

•

Zorgt voor een adequate afstemming met het opstellen van het beheerplan N2000, de
uitvoering van maatregelen in het kader van KRW en de uitwerking van de plannen voor het
Deltaprogramma

•

Start met betrokken partners zelf initiatieven die om een onafhankelijke trekkersrol vragen.

•

Stimuleert dat maatregelen in uitvoering worden genomen

•

Verzorgt de communicatie over het programma

•

Ondersteunt de partners van het programma bij het zoeken van financieringsbronnen voor
de uitvoering van maatregelen in het programma en kijkt ook naar financieringsbronnen op
de langere termijn.

•

Rapporteert over de voortgang van de uitvoering van het programma aan de Regiekamer.

•

Rapporteert over de besteding van het budget van het programma aan de Regiekamer

•

Organiseert de monitoring van het programma (de leercirkel: meten, interpreteren en
vertalen, toepassen van gegevens, aanpassen van uitvoering of doelen)

•

Stelt tweejaarlijks de richting van de uitvoering voor aan de Regiekamer en past deze
jaarlijks aan (uitvoeringsprogramma)

•

Treft elkaar wekelijks, tijdens de programmadag

De tien ontwikkelingstrajecten zijn georganiseerd in drie clusters (+ internationaal) die ieder
een eigen accentverschil kennen i n de balans tussen ‘leren door doen’. Daarmee verschilt ook
het uitvoeringstempo van de clusters.
leder cluster krijgt een eigen trekker (niet altijd een full time functie per cluster). Deze
trekkers zijn aanjagers, procesversnellers. Binnen het programmateam Programma ‘Naar een
rijke Waddenzee’ zijn de trekkers gezamenlijk verantwoordelijk voor de verbinding tussen de
verschillende ontwikkelingstrajecten, de Waddenzee is tenslotte een samenhangend systeem.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 76

Samen met de projectleiders van de initiatieven en projecten in de ontwikkelingstrajecten van
het programma vormt elke trekker een ontwikkelingsteam.

Naast de trekkers van de clusters zet het programmabureau zonodig ‘aanjagers’ in die
afhankelijk van de te initiëren processen en de bes taande initiatieven kunnen worden ingezet
om processen verder te ontwikkelen. Deze ‘aanjagers’ zijn procesmanagers die complexe
trajecten in beweging kunnen brengen, die partijen kunnen verbinden in nieuwe
samenwerkingsvormen om zo creatieve oplossingen te vinden.
De staf van het programmateam is ondersteunend voor de programmamanager en voor de
trekkers van de ontwikkelingstrajecten.
Daarnaast is de staf verantwoordelijk voor een aantal algemene taken, zoals
•
Het programmasecretariaat,
•
Budgetbewaking v an het programma en ondersteuning verwerven financiering
initiatieven programma
•
Opstellen (programma) verantwoordingsrapportages
•
Communicatie
•
Voorbereiding bijeenkomsten Regiekamer
•
Organisatie jaarlijks conferentie
•
Organisatie eerste programma -evaluatie (2 014)
Waar mogelijk zal samenwerking met het RCW-secretariaat worden gezocht om activiteiten op
elkaar af te stemmen en elkaars inzet te versterken.

11.4.4

De projectleiders van de projecten en initiatieven voeren het programma uit

Programma-activiteiten binnen een ontwikkelingstraject worden voor het grootste deel
uitgevoerd door projectleiders van bestaande organisaties. Het programmateam is voor de
uitvoering van het programma afhankelijk van de inspanningen van de projectleiders, die in de

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 77

meeste gevallen beschikbaar gesteld zijn door de partners van het programma Naar een Rijke
Waddenzee.
Om de verantwoordelijkheid van het programmateam waar te kunnen maken, stellen de
partners van het programma voldoende capaciteit beschikbaar om de initiatieven en projecten
uit te voeren. Uitvoeringsafspraken tussen programmateam en projectleiders worden onderling
vastgelegd in een vorm die voor alle betrokken partijen passend is.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 78

12

Financiering van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee

12.1

De financieringsbehoefte in kostensoorten

Omdat de maatregelen in het programma nog niet helemaal zijn uitgekristalliseerd is het op dit
moment te voorbarig om de financieringsbehoefte van het totale programma te berekenen. Wel
is het zinvol om voor het programma Naar een Rijke Waddenzee een onderscheid te maken
tussen de verschillende soorten activiteiten en financieringsstromen die we al weten en die we
nog kunnen verwachten.
Programmaorganisatie behelst de personele kosten, huisvestings- en kantoorkosten e.d. van
het programmateam. De kos ten voor de programmaorganisatie bedragen jaarlijks € 1,1
miljoen. Om continuïteit in het programmateam te waarborgen is een garantie van financiering
tot de evaluatie in 2014 van belang.
Het versnellingsbudget betreft een gemiddeld bedrag per ontwikkelingstraject dat specifiek
inzetbaar is voor initiatieven die nog in een pril stadium verkeren, waarvoor een verkenning
noodzakelijk is om haalbaarheid en draagvlak van het initiatief een slag verder te helpen en
bijvoorbeeld om een aanvraag voor het Waddenfon ds voor te bereiden. Het gaat hierbij om een
bedrag dat de programmamanager in overleg met de Regiekamer kan programmeren. Hierdoor
kan alert gereageerd worden op nieuwe initiatieven, zonder dat de versnelling afhankelijk is
van termijnen van fondsen en tr anches. Een gemiddeld budget voor het eerste jaar van
€ 150.000 per ontwikkelingstraject en een budget van € 100.000 voor de volgende jaren tot
2014 is een realistische begroting om de gewenste ontwikkelingen in het Programma ‘Naar een
rijke Waddenzee’ in gang te kunnen zetten en initiatieven klaar te stomen voor aanvragen voor
uitvoeringsbudget.
Een belangrijke bron van de financiering van maatregelen zal het Waddenfonds zijn, in het
leven geroepen voor extra investeringen in projecten in en rond de Waddenzee op ecologisch
en economisch gebied. Aanvragen bij het Waddenfonds vragen om een cofinanciering van 10%
voor ecologische projecten. Op basis van de ervaring uit de eerste twee tranches en de
verwachtingen voor de toekomst is het realistisch rekening te houden met een jaarlijkse
cofinanciering van € 1,1 miljoen.
De uitvoering van de maatregelen zelf zal verreweg de grootste investering vergen. Op basis
van het tweejaarlijks uitvoeringsprogramma kan een reële inschatting gemaakt worden.
Het monitoringsplan van het Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ wordt verder uitgewerkt.
Kosten voor de monitoring kunnen in dit stadium nog niet worden aangegeven en zullen ook
direct onderdeel moeten zijn van de te ontwikkelen projecten. Het opstellen van het
monitor ingsplan zal in nauw overleg met de Waddenacademie en de betrokken ministeries
plaatsvinden.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 79

In schematisch overzicht:
FINANCIERING PROGRAMMA NAAR

2010

EEN RIJKE WADDENZEE

2011 t/m

2014

2014

t/m

jaarlijks

2030

Programmaorganisatie

1,1 MJN

1,1 MJN

pm

Versnellingsbudget

1.5 MJN

1 MJN

pm

Cofinanciering

1,1 MJN

1,1 MJN

pm

natuur maatregelen
Uitvoering maatregelen

pm

pm

pm

monitoring

pm

pm

pm

12.2

De dekking

Een slagvaardige programmaorganisatie vraagt om een stabiele financiering. Tegelijkertijd
zullen een aantal belangrijke bronnen van financiering voor de maatregelen juist fondsen zijn.
Een stabiele financiering van de programmaorganisatie en het versnellingsbudget is een
randvoorwaarde om integraal aanspraak te kunnen maken op de diverse fondsen. Daaro m
wordt er gewerkt aan het volgende financieringsconcept:
• Voor de financiering van de programmaorganisatie en het versnellingsbudget wordt
gewerkt aan een gegarandeerde bijdrage tot de evaluatie van het programma in 2014
om continuïteit en slagkracht in h et Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ te houden.
• De coördinatie van het beschikbaar stellen van deze budgetten (programmaorganisatie
en versnellingsbudget) valt onder verantwoordelijkheid van het ministerie van LNV, de
bijdragen zelf kunnen van verschillende partijen afkomstig zijn.
• Commitment aan de doelen van het programma vertaalt zich ook in het bijdragen aan de
financiering van het programma, met in achtneming van verantwoordelijkheden en
draagkracht.
• Voor de dekking van de maatregelen van het programma zal voor een belangrijk deel
een beroep gedaan worden op diverse fondsen. Voor de uitvoering van het programma
brengt dit een onzekerheid met zich mee. Voor de mogelijke financieringsbronnen van
de maatregelen is een overzicht opgesteld. Een aantal bronnen financiert nu al
maatregelen die bijdragen aan het realiseren van de doelen van het Programma ‘Naar
een rijke Waddenzee’. RWS levert bijvoorbeeld een bijdrage middels financiering
van het KRW -maatregelpakket waarin 14 maatregelen zitten die volledig b ijdragen aan
de doelen van het programma De Rijke Waddenzee.
• Voor overige financiering van de maatregelen kan o.a. gedacht worden aan: het
Waddenfonds, diverse programma’s en subsidies van het ministerie van LNV en het
ministerie van VROM, het toekomstige Deltafonds, het Europees Visserijfonds en
LIFE+gelden en diverse provinciale budgetten.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 80

Het ministerie van LNV heeft voor 2010 € 2 miljoen toegezegd voor het versnellingsbudget
en de programmaorganisatie [ook voor de direct daaropvolgende jaren is ook een dergelijk
bedrag in de meerjarencijfers opgenomen], aangevuld met de inzet van capaciteit vanuit de
Dienst Landelijk Gebied. Over de bijdragen aan de bemensing van het programmateam en de
financiering door Rijkswaterstaat, de provincies en het CWN worde n nadere afspraken
gemaakt. Op dit moment wordt door RWS geïnventariseerd of vanuit het KRWmaatregelenpakket slim vraagstukken uit het programma naar een Rijke Waddenzee gekoppeld
kunnen worden passend binnen de programmering vanuit RWS en de oplossingsrichtingen
vanuit het Programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 81

13

Communicatie en afstemming met wonen, werken en recreëren

13.1

Inleiding

Het programma Naar een Rijke Waddenzee is nieuw. Er zijn veel partners bij betrokken, zowel
op sturend niveau als in de uitvoering. Het programma heeft als doel om bestaande initiatieven
te stroomlijnen, nieuwe initiatieven te initiëren en om zaken te agenderen. De
verantwoordelijkheid voor de aansturing van elk initiatief kan sterk wisselen. Bij enkele nieuwe
initiatieven is de programmaorganisatie leidend, vaker zal de verantwoordelijkheid voor een
project liggen bij één van de partnerorganisaties. Daarnaast raakt het programma andere
projecten in het Waddengebied op terreinen als wonen, werken en recreëren, waarbij dikwijls
deze lfde maar ook andere partijen betrokken zijn. Bovenstaande situatie vraagt om enkele
afspraken op het gebied van communicatie. Daarbij staat het faciliteren van de dialoog tussen

partijen voorop.

13.2

Communicatie: faciliteren van de dialoog

Voorliggend progra mmaplan fungeert als ‘routeboekje’. Partijen brengen stap voor stap het
geformuleerde streefbeeld dichterbij, leren van deze stappen en zetten vervolgens nieuw
stappen (‘leren door doen’). Dat gaat alleen werken als gebruikers, natuurorganisaties en
overheden elkaar vinden in kansrijke coalities en zo in gezamenlijkheid natuurherstel
dichterbij brengen. Niet apart, maar samen op. Partijen moeten met elkaar in gesprek komen
en blijven, voortdurend de dialoog aangaan over bijvoorbeeld bestaande initiatieven, nieuw te
zetten stappen, bereikte resultaten, het ontwikkelen van nieuwe projecten, afstemming en
bundeling. Alleen zo kan de gezamenlijke agenda op betrokkenheid en draagvlak blijven
rekenen. Belangrijk doel van de communicatie van het programmaplan is da n ook die dialoog
tussen partijen te ondersteunen en te bevorderen.
Communicatie kan aan de dialoog bijdragen door het bieden van informatie, het uitwisselen
van ervaringen (‘feedback’) en het bij elkaar brengen van partijen en belanghebbenden.
Daarbij is de programmaorganisatie verantwoordelijk voor de communicatie van het
programma als totaal (‘centraal’). De afzonderlijke partners zijn verantwoordelijk voor het
organiseren van de communicatie van hun activiteiten binnen hun organisatie of netwerk
(‘dece ntraal’). De communicatie op centraal en decentraal niveau is complementair, in de zin
dat ze elkaar aanvullen en versterken.
Centraal in de communicatie in 2010 staat een aanpak die rust op drie pijlers:
• Bekendheid geven aan het programma Naar een Rijke Waddenzee (informeren)
• Inspireren, mijlpalen markeren en verbinden (dialoog en uitwisselen)
• Partnerorganisaties en andere betrokkenen organiseren zelf communicatie over hun
initiatieven binnen hun organisatie of netwerk, programmaorganisatie faciliteert
(organiseren)

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 82

13.2.1

Bekendheid geven aan het programma Naar een Rijke Waddenzee

Om partijen bij het proces te betrekken en te inspireren, is het van belang dat zij een duidelijk
beeld krijgen bij het programma. Daartoe moeten betrokken partijen en belanghebbenden in
de eerste plaats weten waar het programma over gaat en op de hoogte zijn van de potenties
van het programma voor eigen doeleinden. ‘Naar een Rijke Waddenzee’ als programma moet
gaan ‘leven’ voor betrokken partijen en belanghebbenden, met name de filosof ie ‘leren door
doen’. Goede en actuele informatie is dus van groot belang. In de communicatie ligt daarom

de nadruk in eerste instantie op informeren. Het programmabureau ontwikkelt zich tot een
informatieloket voor alle activiteiten die binnen de scope va n dit programma afspelen.
In de communicatie ligt daarom de nadruk in eerste instantie op informeren, gesprekken

voeren, luisteren en samen ontwikkelen, inzicht bieden, kennismaken, uitwisselen en ervaring
opdoen. Mensen moeten de gelegenheid hebben om ze lf een verbinding te leggen met hun
eigen werk en de doelstellingen van het programma.
Allereerst zal de actuele informatie steeds beschikbaar zijn op internet en worden nieuwsfeiten
periodiek rondgestuurd in een nieuwsbrief.
Ten tweede is eind 2009 het traject gestart om op bezoek te gaan bij zowel partnerorganisaties
(ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen, CWN) als bij gebruikers. Dit wordt in
2010 actief voortgezet door de programmaorganisatie. Het programmabureau ontwikkelt zich
tot een informatieloket voor alle activiteiten die binnen de scope van dit programma afspelen.

13.2.2

Inspireren, mijlpalen markeren en verbinden

Het eerste jaar starten verkenningen en de dialoog. Daarom is het nodig om mijlpalen te
markeren en om de initiatieven, die vee lal door de individuele partners worden uitgevoerd en
afgerond, met het totale programma te verbinden. Het programma wordt dus gedragen door
velen die ieder op eigen moment gezicht kunnen geven aan het programma en hierbij steeds
het verband leggen tussen hun successen en de beweging Naar een Rijke Waddenzee. Dit is
een kwestie van wederzijds gunnen. De partnerorganisaties spreken af zichzelf en elkaar hierin
te stimuleren. Dat kan door gesprekken te voeren, te luisteren, samen te ontwikkelen, inzicht

te bieden, kennis te maken, ervaringen op te doen en uit te wisselen. Dat doen partijen zelf
in onderlinge contacten, maar het uitwisselen zal ook vanuit het programma worden
georganiseerd. Deze moment worden opgehangen aan belangrijke mijlpalen in het proces.

Een eerste mijlpaal zal de vaststelling van het programma zijn, begin 2010. Deze bijeenkomst
moet in het teken staan van inspiratie, verrassende samenwerkingsverbanden en leren door
doen. Communicatie over andere mijlpalen wordt in een dynamische activiteitenkalender door
het programmateam uitgewerkt.
Ieder voorjaar ontstaat op initiatief van het programmabureau een conferentie rond het
programma Naar een Rijke Waddenzee. In deze conferenties is ruimte om behaalde successen
te vieren en nieuwe thema’s te agenderen voor het aankomende jaar.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 83

13.2.3

Partnerorganisaties organiseren zelf communicatie binnen hun organisatie en voor hun
projecten, programmaorganisatie faciliteert

Het programma mag zich gelukkig prijzen met zeer communicatief vaardige partners met
professionele en uitgebreide communicatienetwerken. Begin 2010 wordt een bijeenkomst
georganiseerd met de inhoudelijke contactpersonen en de
communicatiemanagers/medewerkers van de partnerorganisaties en het programmateam. Zij
bespreken op welke wijze over het programma, of onderdelen daarvan het beste via in- of
externe communicatiekanalen kan worden gecommuniceerd en wie wat doet. Uitgangspunt is

datde partnerorganisaties zijn zelf verantwoordelijk voor hun eigen communicatie. De
programmaorganisatie biedt de meest actuele informatie aan en communiceert over het plan
als totaal. Door een goede taakverdeling tussen programmaorganisatie en partijen lukt het
om in de communicatie de afzonderlijke initiatieven steeds te verbinden met het programma.
Dit biedt afzond erlijk partijen de ruimte om hun eigen successen als onderdeel van het totaal
te communiceren.

Naast de partnerorganisaties zijn er partijen die in initiatieven en strategieën een bijdrage
kunnen leveren aan de programmadoelen. Het programmabureau ondersteunt ook hen in hun
communicatie in de eigen organisatie.

13.3

Afstemming met wonen, werken en recreëren

Het programma is erop gericht innovaties in gang te zetten die enerzijds de natuurbelangen
centraal zetten, maar tegelijkertijd nieuwe kansen bieden aan mensen die in het Waddengebied
wonen, werken en recreëren. Vanuit dit perspectief zoekt de programmaorganisatie efficiënt de
verbinding met tal van andere initiatieven. Dit zoeken naar verbinding zal ook in de

communicatie aandacht krijgen.

Aandachtspunt h ierbij is de verduurzaming van de ‘vraagzijde’. Denk hierbij aan input vanuit
het programma Naar een rijke Waddenzee in het traject over de visie op de havenontwikkeling
en de relatie met het convenant vaarrecreatie.
Enkele verrassende samenwerkingsverbanden worden in de eerste helft van 2010 gecreëerd
tussen gebruikers (en bewoners) van het Wad met wetenschappers en natuurorganisaties om
te komen tot ideeën over duurzame economische ontwikkelingen die natuur als uitgangspunt
hebben. Dit leidt medio 2010 to t:
- enkele gemeenschappelijke projectvoorstellen voor het Waddenfonds.
- een bijdrage aan een conferentie waarbij enkele actuele studies over de economische
mogelijkheden van Rijke Zee voor natuur en mens wordt uitgewerkt.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 84

14

Tot slot

Voorliggend programmaplan is het resultaat van een jaar lang intensief en nauwkeurig bouwen
aan een strategie om gezamenlijk gestroomlijnd te werken aan een rijke Waddenzee. Het plan
is geen punt, maar een komma. Gaandeweg zal het plan worden aangescherpt en aangevuld,
waarbij steeds intensiever met allerlei actoren in het Waddengebied zal worden samengewerkt.
De eerste tekenen van dergelijke samenwerking zijn al zichtbaar. Het denken over de rijke Zee
en het werken aan het programmaplan heeft bij diverse overheden, maatschappelijke
organisaties en bedrijven al een beweging op gang gebracht om mee te denken en mee te
werken. Diverse partijen zien kansen of tonen bereidheid om bij de doelen voor een Rijke Zee
aan te haken. Dit vraagt zorgvuldigheid in het vervolgproces van het programma Naar een
Rijke Waddenzee. Het is zeer wel mogelijk dat partijen in het totstandkomingproces van deze
eerste versie van het programmaplan Naar een Rijke Waddenzee wel zijn uitgedaagd, maar dat
ze tegelijkertijd met de initiatieven in deze eerste planversie nog onvoldoende mogelijkheid tot
aanhaken wordt geboden.
Het gloednieuwe programmabureau Naar een Rijke Waddenzee gaat er in de eerste helft van
2010 werk van maken om dergelijke 'losse eindjes' in nauw overleg met alle betrokken actoren
op te sporen en een vervolg te geven. Zodat het streefbeeld van de Rijke Waddenzee onder het
motto ‘leren door doen’ steeds dichterbij zal komen.

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 85

Bijlagen
1. Opdracht Minister Verburg
2. Organisatie
3. DIN
Separate bijlagenbundel:
4. Adviesrapportage van het reviewte am d.d. 1 december 2009
5. Reactie van de Stuurgroep op de adviesrapportage van het reviewteam
6. De bouwstenen van de themagroepen
7. Beleidsanalyse

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 86

Programma ‘Naar een rijke Waddenzee’ versie 2.1 14 januari 2010 pagina 87