4
Herdenking W. Aantjes
Aan de orde is de herdenking naar aanleiding van het
overlijden van de heer W. Aantjes (oud-fractievoorzitter
ARP/CDA).
De voorzitter:
Beste familie van Willem Aantjes, beste medeleden, geachte
aanwezigen,
Vandaag staan wij stil bij het overlijden van Willem Aantjes,
oud-fractievoorzitter van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP)
en van het CDA. Hij was belangrijk voor de Nederlandse
politiek vanwege de rol die hij speelde bij de oprichting van
het CDA. Hij overleed op 22 oktober op 92-jarige leeftijd.
Hij was al jaren niet meer actief in de politiek, maar de
politiek bleef actief in hem. Hij was een man met een stevige
eigen mening, die hij niet onder stoelen of banken stak. Op
16 juli verscheen er nog een opinieverhaal van zijn hand in
Trouw, over de renovatie van het Binnenhof. Het laat zien
dat de politiek, onze parlementaire democratie, hem tot op
het laatste moment bleef boeien en dat hij die van heel
dichtbij is blijven volgen.

Het fractievoorzitterschap vond hij echter de allermooiste
politieke functie. Die functie bekleedde hij voor de ARP in
de periode van 1971 tot 1977 en voor het CDA, op dat
moment de grootste regeringspartij, van 1977 tot 1978.
Tijdens de langste formatie van onze parlementaire
geschiedenis bleef hij consequent zijn eigen mening verkondigen. Als één van de loyalisten onderschreef hij het
regeerakkoord van het kabinet-Van Agt niet, maar hij werd
wel fractievoorzitter.
In 1978 verdween hij van de ene op de andere dag uit het
politieke leven. Hij werd zelf onderwerp van het politieke
en het publieke debat. Dat moet een zware, ingrijpende
periode zijn geweest voor hem en voor zijn familie. In de
luwte pakte hij de draad van zijn werkzame leven weer op,
eerst als voorzitter van de Kampeerraad en later als lid en
vicevoorzitter van de Raad voor de Volkshuisvesting.
Willem Aantjes ademde politiek, vanaf het moment dat hij
Colijn hoorde spreken tot aan zijn dood drie weken geleden.
Hij was een actief twitteraar, met een niet gering aantal van
7.000 volgers. Hij twitterde over de gedoogconstructie, over
afsplitsingen en ook over de Voorzitter van de Tweede
Kamer. Mensen zijn geïnteresseerd gebleven in zijn stevige
eigen mening en dat moet hem veel voldoening hebben
gegeven.

Die betrokkenheid zat in zijn genen. Zijn vader was al
gemeenteraadslid, wethouder, lid van de Provinciale Staten
en burgemeester. Hij was het die zijn zoon op jonge leeftijd
meenam naar een bijeenkomst van de ARP. Daarover zei
Aantjes in een interview: "Ik herinner mij de verkiezingsbijeenkomst met Colijn in 1937. Ik was 14 jaar en zeer onder
de indruk. Zo is dat gegroeid."

Onze gedachten gaan uit naar zijn familieleden, naar zijn
partijgenoten hier en buiten deze Kamer en naar alle andere
mensen die hem dierbaar waren en voor wie hij dierbaar
was.

Willem Aantjes ging de politiek in om op te komen voor
mensen die het niet op eigen kracht redden. Dat was zijn
motivatie en zijn doel, zijn begin- en eindpunt. Zijn geloof
was zijn drijfveer en de Bijbel zijn leidraad. Tot in de diepste
vezels voelde hij zich daarmee verbonden. In een van de
eerste portretten die van hem werden gemaakt, in 1960, zei
hij daarover het volgende. "De mensen moeten geen band
met je voelen omdat je hun materiële belangen goed
behartigt; het vertrouwen van de kiezer moet rusten op de
fundamentele geestelijke overeenstemming." Die opvatting
heeft gedurende zijn gehele politieke loopbaan tot discussie
geleid, zeker in de periode dat de confessionele partijen
ARP, CHU en KVP gingen samenwerken in het CDA. De
grondslagendiscussie kwam tot een hoogtepunt in 1975,
tijdens het eerste partijcongres van het CDA. Aantjes nam
toen openlijk stelling in zijn bekend geworden "bergrede",
waarin hij pleitte voor een nieuwe christelijke politiek waarin
het evangelie herkenbaar en leidend zou zijn. Het congres
deelde zijn mening uiteindelijk niet.

Minister Asscher:
Mevrouw de voorzitter. Het is onmiskenbaar: Willem Aantjes
was zijn leven lang een man van principes. Maar dat kan
ook bijna niet anders, want hij groeide op in de vooroorlogse gereformeerde kerk van de Alblasserwaard en werd
politiek gevormd in de Anti-Revolutionaire Partij van Colijn
en Schouten. In die wereld van mannenbroeders lagen zijn
wortels en hij is zich daar ook altijd verbonden mee blijven
voelen, al koos hij in geloofszaken en in de politiek
nadrukkelijk zijn eigen weg. Een groepsdier en een klakkeloos volger is hij nooit geweest. Daarvoor was zijn karakter
te sterk, zijn persoonlijke verantwoordelijkheidsgevoel te
groot en zijn aard te nadenkend. Willem Aantjes was in
alles zijn eigen man.

Dat was allemaal ver nadat Willem Aantjes startte als
Kamerlid. Zijn maidenspeech hield hij in 1959 over de IJsselmeervissers, die volgens hem directer bij besluitvorming
moesten worden betrokken. Bloednerveus was hij toen, zei
hij later in een interview, ook al was de zaal nog niet eens
half gevuld. Voor hem was dat de reden om later zo vaak
mogelijk aanwezig te zijn bij de maidenspeeches van andere
Kamerleden. Zijn portefeuille was in eerste instantie een
erfenis van zijn voorganger: landbouw en visserij, volkshuisvesting, bouwnijverheid en PTT-aangelegenheden. Later
verbreedde zich dat met verkeer en waterstaat, volkshuisvesting en ruimtelijke ordening en met buitenlandse zaken.

Tweede Kamer

Herdenking W. Aantjes

Ik geef nu het woord aan de vicepremier, de heer Asscher.

Zijn politieke leven is verbonden met een zeer enerverende
periode uit onze parlementaire geschiedenis. Het was de
tijd van de polarisatie, de bewust gezochte kloof tussen
links en rechts, die soms ook dwars door zijn eigen ARP
leek heen te lopen. Het was de tijd van het kabinet-Den Uyl
en van de vorming van het CDA waarvan hij de eerste
fractievoorzitter werd. En het was de tijd waarin het persoonlijke politiek was en het politieke persoonlijk.
Willem Aantjes stond voor beginselvaste politiek en een
diepgewortelde betrokkenheid bij de wereld. Dat was bij
hem religieus gemotiveerd en zat heel diep. Zoals hij het
zelf zei in de terecht beroemd gebleven bergrede die de
voorzitter net citeerde uit 1975: een zwaarder referentiekader
dan het evangelie is er niet. Die evangelische bevlogenheid
dreef Willem Aantjes als mens en als politicus. Hij koos

11 november 2015
TK 23

23-4-1

voluit voor bescherming van het kwetsbare en voor solidariteit met de zwakkere. En dat deed hij steeds op zijn eigen
manier: welsprekend, Bijbelvast en met overtuigingskracht.
Over zijn plotselinge en onafwendbare afscheid van het
politieke bedrijf in 1978 is daarna veel gezegd en geschreven. Het was het moment waarop het gebrek aan openheid
over zijn persoonlijke verleden en de keuze die hij maakte
tijdens de Tweede Wereldoorlog hem inhaalden. Zelf heeft
Aantjes in retrospectief gezegd dat hij spijt had van dit grote
zwijgen. "Ik ben ook slachtoffer geworden van mijn eigen
fouten", zei hij nog in 2013. Tegelijkertijd is het veelzeggend
dat een latere directeur van het Nederlands Instituut voor
Oorlogsdocumentatie de affaire-Aantjes ooit het grootste
bedrijfsongeluk in de geschiedenis van zijn instituut
noemde. En ook anderen hebben erop gewezen dat Willem
Aantjes bij zijn plotselinge vertrek als fractievoorzitter van
het CDA onrecht is aangedaan.
Die kant van zijn verhaal kreeg pas veel later bredere aandacht. Dat moet niet eenvoudig voor hem zijn geweest.
Maar het tekent Aantjes' sterke en onafhankelijke geest dat
hij zich met het gebeurde wist te verzoenen en dat hij tot
op zeer hoge leeftijd betrokken bleef bij zijn eigen partij en
bij de publieke zaak. Tot op het laatst had hij opvattingen
en verkondigde hij die ook.
Mevrouw de voorzitter. Met Willem Aantjes verliest de
Nederlandse politiek een bevlogen en karaktervol mens.
Namens het kabinet wens ik zijn vrouw en kinderen en
andere nabestaanden alle kracht en sterkte toe bij de verwerking van dit grote verlies. Ik wens hun toe dat zij in deze
moeilijke tijd troost mogen vinden in de woorden van Willem Aantjes zelf, die enkele jaren geleden het volgende zei.
"Ik heb de wens om in vrede met God en alle mensen te
overlijden; en wat de mensen betreft, ben ik een heel eind."
Dank u wel.
(De aanwezigen nemen enkele ogenblikken stilte in acht)
De voorzitter:
Voordat ik de vergadering schors, kan ik u vertellen dat de
familie van Willem Aantjes in het ledenrestaurant zal zijn
en dat er gelegenheid is om hen daar te condoleren.
De vergadering wordt van 14.14 uur tot 14.20 uur geschorst.

Tweede Kamer

Herdenking W. Aantjes

11 november 2015
TK 23

23-4-2