9 juni 2011

Uitwerkingsmemorandum Pensioenakkoord van 4 juni 2010

1. Inleiding
1.1 Algemeen
Het Nederlandse pensioenstelsel behoort volgens deskundigen tot de betere stelsels ter
wereld. Wel bestaat de noodzaak het stelsel van tij d tot tijd aan te passen aan gewijzigde
omstandigheden. Van belang is daarbij om de belangrijkste kenmerken van dit ste lsel
overeind te houden. Hiertoe behoort in ieder geval het streven om op decentraal niveau
via collectieve afspraken door middel van langetermijnarrangementen op een betaalbare
en uitvoerbare wijze solidariteit op pensioenterrein te organiseren tussen de ve rschillende
groepen belang hebbenden.
Dit streven is al decennia lang het uitgangspunt. Dankzij dit streven en mede dankzij een
overheid die dit beleid o.a. met fiscale instrumenten ondersteun t, heeft het Nederlandse
pensioenstelsel zich kunnen ontwikkelen tot wat het nu is. De waarde daarvan wordt ook
in het buitenland erkend.
Er is op dit terrein veel om trots en zuinig op te zijn, me de vanwege het grote maatschappelijke belang van een goed functionerend pensioenstelsel voor de samenleving als geheel. Het belang daarvan zal door demografische veranderingen alleen maar toenemen,
zowel in sociaal als in economisch opzicht.
Tegelijkertijd is de afgelopen jaren ook ondervonden dat het Nederlandse pensioenste lsel
kwetsbaar is. De beursval begin deze eeuw en in 2008/2009 alsmede de recente fluctuaties in het verloop van de lange rente hebben dat overduidelijk aangetoond. Dat heeft sociale partners gesterkt in de overtuiging dat er aanpassingen nodig zijn om ons pensioe nstelsel ‘weerbaar en wendbaar ’ te maken. Anders gezegd: als we het goede in ons pens ioenstelsel willen behouden, dan zullen we bereid moeten zijn het tijdig aan te passen.
Alleen dan blijft de doelstelling ‘een modern, kwalitatief goed en ook betaalbaar pens ioen voor iedereen’ een haalbare doelstelling. Want alleen door tijdige aanpassing kan het
vertro uwen van alle deelnemers in het stelsel worden waargemaakt.
Nederland heeft een omvangrijk, gedifferentieerd en daardoor uniek pensioenstelsel. Het
is de moeite waard om met een gezamenlijke inspanning de wezenskenmerken daarvan
op hoofdlijnen te handhaven. Het gaat daarbij om het drie pijlersysteem met AOW, co llectieve arbeidspensioenen en ind ividuele pensioenvoorzieningen. Wat de arbeidspensioenen betreft zijn de belangrijkste te handhaven kenmerken:

2
•
•
•
•
•
•
•

collectiviteit;
solidariteit;
de verplichte deelneming;
de verplichtstelling van bedrijfstakpensioenfondsen;
de inrichting van de uitvoering en het toezicht daarop;
het centrale pensioenoverleg en de decentrale besluitvorming;
betrokkenheid sociale partners bij de uitvoering door pensioenfondsen.

Ons pensioenstelsel kan behouden blijven wanneer zowel werkgevers als werknemers
(sociale partners) als de overheid hun verantwoordelijkheid voor het stelsel blijven nemen. Voor werkgevers en werknemers is het arbeidsvoorwaardenoverleg de plaats waar
ook over de arbeidsvoorwaarde pensioen het overleg plaat svindt. De overheid zal met
consistente, daarop afgestemde, regelgeving haar verantwoordelijkheid moeten bli jven
nemen.
1.2 Uitwerking Pensioenakkoord inzake tweede pijler arbeid spensioenen
In het Pensioenakkoord 1 hebben sociale partners afspraken gemaakt over noodzakeli jke
aanpassingen van de arbeidspensioenen in de tweede pijler en daarmee samenhange nde
voorstellen gedaan voor de toekomstbestendigheid van de AOW in de eerste pijler. Tevens is afgesproken aanvullend een beleidsagenda te ontwikkelen om de arbeidsparticip atie van oudere werknemers en de arbeidsmobiliteit van ouderen substantieel te verbeteren.
De belangrijkste afspraken voor de tweede pijler pensioenen zijn de volgende:
• Sociale partners willen een toekomstbestendig stelsel dat beter bestand is tegen
veranderingen in levensverwa chting en ontwikkelingen op financiële markten,
maar ook een betere indexatiekwaliteit heeft. De fundamentele kenmerken zoals
collectiviteit, solidariteit en verplichtstelling moeten worden behouden. Wel moet
er een nieuwe balans komen tussen ambitie, zekerheid, solidariteit en kosten;
• Verdergaande automatische kostenstijging (voor zowel werknemers als werkgevers) moet worden voo rkomen. Bij de in de afgelopen jaren bereikte premieruimte
moeten de pensioenambities voortaan passend zijn en moeten exogene ontw ikkelingen ter zake van levensve rwachting en financiële markten worden opgevangen.
Dit laat onverlet de mogelijkheid voor cao-partijen om binnen het decentrale integrale arbeidsvoorwaardenbeleid nieuwe keuzes te maken in de verhoudingen tussen het arbeidspensioen en de andere arbeidsvoorwaa rden;
• Er moet worden voorkomen dat als gevolg van de toenemende levensverwachting
de pensioenambitie sluipenderwijs en stilzwijgend wordt verhoogd. Verandering
van het huidige pensioencontract naar een contract dat opeenvolgende generaties
dezelfde rechten aan pensioenjaren geeft bij hetzelfde aantal opbouwjaren is nodig;
• Pensioencontracten moeten schokbestendig worden gemaakt voor ontwikkelingen
op financiële markten (rente, inflatie, rendementen) . Resultaatafhankelijkheid
werkt daarbij twee kanten uit: voor goede en voor slechte tijden (aanpassing aan
de vola tiliteit op financiële markten);
• Pensioencontracten moeten zo veel mogelijk volledig en transparant zijn, opdat er
geen kloof kan ontstaan tussen pensioenambitie en - verwachting enerzijds en de
1

Pensioenakkoord voorjaar 2 010; Stichting van de Arbeid, 4 juni 2010.

3
werkelijke (toekomstige) pensioenuitkering anderzijds (voorkomen van verwac htings kloof).
Sociale partners hebben in het Pensioenakkoord afgesproken in de tweede helft van 2010
nader te overleggen, ook met decentrale partner s en met de overheid, over de nadere co ncretisering van bovenstaande afspraken.
Op basis van deze concrete uitwerking van het nieuwe pensioencontract hebben sociale
partners met de overheid afspraken gemaakt over de noodzakelijke bijbehorende aanpassing van het Financieel Toetsingskader (FTK), de Pensioenwet en het Witteveenkader.
Dit uitwerkingsmemorandum bevat de concrete uitwerking van het nieuwe pensioenco ntract. Het is het resultaat van intensief overleg binnen en buiten de Stichting van de Arbeid. 2
Ten slotte is in de Stichting van de Arbeid de afgelopen maanden tussen de sociale partners intensief overleg gevoerd over het flankerend ouderenbeleid dat erop moet worden
gericht om de arbeidsparticipatie en arbeidsmobiliteit van ouderen de komende jaren
daadwerkelijk te vergroten3 .
Met betrekking tot de toepassing van deze concretisering bij de afzonderlijke pensioe nfondsen is er, naar het oordeel van de Stichting van de Arbeid, behoefte aan zowel un iformiteit als maatwerk. Ook bij het huidige contrac t is er sprake van uniformiteit (de
structuur van de pensioenregeling) en maatwerk (de verschillende parameters van de regeling, verschil in beleggingsbeleid). Een zo veel mogelijk gelijke structuur van het
nieuwe pensioencontract in de verschillende secto ren en ondernemingen is gewenst va nwege de uitvoerbaarheid en maatschappelijke herkenbaarheid van het nieuwe contract,
vanwege het maximaal reduceren van de complexiteit en vanwege de gevolgen voor de
arbeidsmobiliteit. De Stichting van de Arbeid neemt zic h voor in overleg te treden met de
Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars om bij te dragen aan een zo goed
mogelijke uitvoering van het nieuwe pensioencontract in bedrijven, sectoren en beroepsgroepen4 .
De Stichting van de Arbeid staat in de vo lgende paragrafen stil bij de uitgangspunten (p aragraaf 2) en hoofdpunten van de contracthervorming (paragraaf 3), de belangrijkste o nderdelen van het nieuwe contract (paragraaf 4), de noodzakelijke aanpassingen van het
FTK (paragraaf 5), de problematiek van het invaren van bestaande opgebouwde rechten
(paragraaf 6) en de sturingsmogelijkheden in de afweging tussen pensioenambitie en risico (paragraaf 7).
De Stichting van de Arbeid neemt zich voor de ervaringen met het nieuwe contract vijf
jaar na inwerkin gtreding ervan integraal te evalueren.

2

3
4

Daarbij wordt in het bijzonder erkentelijkheid uitgesproken aan de SER Klankbordgroep Uitwerking
Pen sioen akkoord. Ook heeft de Stichting het zeer op prijs gesteld kennis te hebben kunnen nemen van
voorlopige analyses van varianten van het nieuwe pensioencontract door (uitvoerders van) enkele pen sioenfondsen alsmede door enkele economische en actuariële bureaus. Eveneens zegt de Stichting dank
aan de Pensioenfederatie.
Beleidsagenda 2020: investeren in participatie en inzetbaarheid.
Over de vertaling van de gemaakte afspraken naar de zogenaamde rechtstreeks verzekerde regeling en
zullen sociale partners in overleg treden met de pensioenverzekeraars en het kabinet.

4
1.3 Aanbeveling Stichting van de Arbeid
De Stichting van de Arbeid beveelt decentrale partijen betrokken bij pensioenregelingen
in de tweede pijler dringend aan om op basis van de hierna gegeven uitwerking van het
Pensioenakkoord tot afspraken te komen over de inhoud van een nieuw pensioencontract.
Vanwege de noodzakelijke voorbereidingstijd van wetgeving zal het nieuwe contract wat
betreft het aspect van de schokbestendigheid voor de ontwikkelingen op financiële markten niet eerder in werking kunnen treden dan met ingang van 1 januari 201 3. De overige
in het Pensioenakkoord gemaakte, en in dit memorandum verder uitg ewerkte, afspraken
over onder meer de premiestabilisatie en de levensverwachting blijven ook in de perio de
vóór 2013 onverkort van kracht.

2.

Uitgangspunten van het nieuwe pensioencontract

De hier geboden uitwerking van het nieuwe pensioencontract is, conform het Pensioe nakkoord, gebaseerd op de volgende uitgangspunten:
• een reële en loongerelateerde pensioenambitie op basis van een stabiele premie en
realistische, prudent gehanteerde parameters ten aanzien van verwachte rendeme nten en de loon- en prijsontwikkeling, zodat vooraf sp rake is van consistentie tussen de pensioenambitie en de financiering daarvan;
• een transparante samenhang tussen het risicoprofiel van de collectiviteit van de
deelnemers, de gewenste ‘zekerheid’ (in de zin van statistische bandbreedtes van
het te verwachten pensioenresultaat, niet in de zin van garanties op bepaalde financiële uitko msten) en het beleggingsbeleid c.q. de samenstelling van de bele ggingsportefeuille , zodat er ook consistentie is tussen de samenstelling van de beleggingsportefeuille en de vooraf gemaakte afweging tussen de kans op indexatie
en de risico’s van aanpassingen daarvan;
• een evenwichtige toedeling van de risico’s, zodat ook achteraf sprake is van een
billijke verdeling van de uitkomsten over alle deelnemers: de huidige en de toekomstige deelnemers en de slapers ;
• een zo compleet mogelijk pensioencontract waarbij het vooraf voor de betrokkenen duidelijk is wie de risico’s draagt en hoe de risico’s ter zake van in elk geval
levensverwachting en volatiliteit financiële markten worden verdeeld via in het
contract vastliggende reken- en verdeelregels ;
• een goed commun iceerbaar en transparant pensioencontract zodat betrokkenen
voldoende mogelijkheden hebben om zich een juist beeld te vormen van de cons equenties van de pensioenregeling voor hun individuele situatie;
• voldoende keuzemogelijkheden voor pensioendeelnemers ten aanzien van onder
meer het individuele uittredemoment en de mogelijkheid tot bijsparen (met inachtneming van de regelgeving met betrekking tot de taakafbakening) waardoor
de deelnemers hun individuele pensioenuitkomst kunnen bijsturen;
• het zodanig vormge ven van het nieuwe pensioencontract dat er geen onnodige belemmeringen worden opgeworpen voor de integratie met de bestaande, tot nu toe
gerealiseerde pensioenopbouw (minimaliseren van de overgangsproblematiek);
• uitvoering van het pensioencontract door een collectief pensioenfonds of door een
verzekeraar, gebaseerd op solidariteit, doorsneepremie dan wel actuariële premie
en uniforme opbouw ;

5
• het is gewenst te komen tot een zo veel mogelijk gelijke structuur van het nieuwe
pensioencontract in de verschillende sectoren en ondernemingen; dit o mwille van
uitvoerbaarheid, maatschappelijke herkenbaarheid, het maximaal reduceren van de
complexiteit en de gevolgen voor de arbeidsmobiliteit. Dit laat onverlet dat er binnen de beoogde structuur ook rekening kan word en gehouden met sector- en
fondsspecifieke karakteristieken5 .
Het ligt in de rede dat sociale partners op decentr aal niveau het nieuwe contract vormgeven en invullen en daarbij in overleg treden met het pensioenfondsbestuur (de uitvoerder)
om te komen tot een contract waarbij ambitie, premie, beleggingsbeleid en collectief ris icoprofiel passend zijn.

3.

Hoofdpunten van de contracthervorming

Het huidige pensioencontract combineert:
- een toezegging dat slechts in uitzonderlijke omstandigheden pensioenen en pensioenrechten nominaal worden verlaagd;
- een ambitie om pensioen(recht)en te indexeren, maar dat is veelal afhankelijk van
behaalde rendementen.
Het huidige contract is daarom wat betreft de reële uitkomst een rendementsafhankelijk
contract. Tegelijkertijd wordt het huidige contract als het ware gevangen gehouden door
de onvoorwaardelijke nominale toezegging en het daarbij behorende toezichtkader. Zoals
in het Pensioenakkoord is aangegeven, belemmert dit het realiseren van de indexatie ambitie 6 . Dit heeft een negatief effect op de pensioenuitkomsten. Het contract blijkt ook
onvoldoende schokbestendig te zijn voor ontwikkelingen op financiële markten en kent
geen aanpassingsmechanisme voor de steeds hogere levensverwachting 7 . Daarenboven
wijst de Stichtin g erop dat zowel het huidige als het vorige kabinet op basis van de
evaluatie van het huidige FTK heeft aangekondigd om de to ezichteisen voor het huidige
type contract te verscherpen. Dit heeft tot gevolg dat de prijs van het huidige type
contract hoger za l zijn dan thans het geval is. Deze beleidsvoornemens vergroten de
urgentie om over te gaan naar een nieuw pensioencontract. 8
De Stichting van de Arbeid kiest voor een vernieuwd contract dat wat de pensioenuitkomsten betreft evenals het huidige contract re ndementsafhankelijk is, maar dat:

5
6

7

8

Ook de effecten op de belendende wetgeving moeten worden bezien. Zo is voor zeevarenden de relatie
tot een specifiek op hen van toepassing zijnd ILO -verdrag een aandachtspunt.
Zie in dit verband de bijlage bij het Pensioenakkoord. De noodzaak van het moeten opbouwen van v erzekeringsbuffers, het moeten rekenen met een risicovrije discontovoet, het premie -instrument dat geen
oplossing meer kan bieden bij financiering van vermogenstekorten, de onhoudbare spagaat in het beleg gingsbeleid van fondsen tussen afdekken van nominale garantie en het realiseren van de reële ambitie.
In het (huidige) contract kan binnen het FTK voor onvoorwaardelijke rechten niet met terugwerkende
kracht worden ingespeeld op gewijzigde levensverwachtingsprognoses. Voorts blijft het huidige con tract zeer gevoelig voor schommelingen in nominale rentes via de band van de verdiscontering van de
pensioenverplichting .
Door het kabinet wordt vastgesteld dat met het huidige FTK de beoogde zekerheid van 97,5% niet
wordt waargemaakt. Het kabinet wil dat als er nominale garanties worden gegeven deze ook daad werkelijk met een zekerheid van ten minste 97,5% door pensioenfondsen worden waargemaakt. Het
kabinet heeft daarom besloten te komen tot een aantal aanscherpingen van het huidige FTK. Op hoofd lijnen zijn deze aangegeven in de brief van de minister van SZW aan de Tweede Kamer van 7 april
2010. De Stichting van de Arbeid is destijds over deze aanscherpingen niet geconsulteerd.

6
ü zich nadrukkelijk richt op het realiseren van een reële ambitie 9 , echter vanuit het
besef dat pensioenresultaten in hoge mate afhankelijk zijn van beleggingsresult aten, wat gepaard gaat met het nemen van ris ic o ’s;
ü niet meer werkt met onvoorwaardelijke (nominale ) toezeggingen, waardoor de
bijbehorende toezichteisen niet meer knellen voor een betaalbare reële ambitie . Dit
uit zich onder meer doordat niet meer uitgegaan hoeft te worden van een risic ovrije discontovoet maar dat maximaal het verwachte portefeuillerendement als
discontovoet gebruikt kan wo rden;
ü de gekozen en op het risicoprofiel van de collectiviteit van de deelnemers afg estemde mate van zekerheid tot uitdrukking brengt in de samenstelling van de beleggingsportefeuille én een ruime periode kent om schokken op financiële markten te verwerken; daarmee blijft het contract ook zekerheden bieden (zie ook paragraaf 7 waarin veel breder op de relatie tussen ambitie, risico’s en zekerheid
wordt ingegaan);
ü een stijgende levensverwachting zo weet te absorberen dat opeenvolgende generaties gelijk worden behandeld door dezelfde rechten aan pensioenjaren te geven bij
hetzelfde aantal opbouwjaren en zo een automatische stijging van de pensioena mbitie wordt voorkomen.
Het vertrekpunt vormt een middelloonregeling met een loongerelateerde pensioenambitie
en een aan de prijzen gerelateerde pensioenuitkering. De opgebouwde pensioenaanspraken en de pensioenuitkeringen worden aangepast aan nieuwe inzichten in de levensve rwachtin g en kunnen, wanneer de omstandigheden daartoe nopen, worden aangepast aan
de ontwikkelingen op de financiële markten. Deze aanpassingen vinden plaats door middel van in het pensioencontract vastgelegde reken- en verdeelregels.
Het blijft een contract met een reële ambitie. De pensioenen kunnen in het nieuwe co ntract echter beter profiteren van gemiddeld hogere rendementen, maar lopen rendement srisico. Dit effect wordt nog versterkt als het FTK voor het huidige type contract wordt
aangescherpt, zoals door het kabinet is aangekondigd.
De invloed van de factor rend ement op de financiering van pensioenen is sterk gegroeid
door de rijping van fondsen en de vergrijzing van de beroepsbevolking 10 . Het huidige
contract is wat betreft de pensioe nuitkomsten rendementsafhankelijk, het nieuwe contract
zal dat ook zijn. Het is echter wel zaak het beleggingsbeleid en de aanpassing aan on twikkelingen op financiële markten nu zo vorm te geven dat de deelnemers dit kunnen
dragen. De Stichting van de Arbeid acht het daarom va n het grootste belang dat (nog)
meer dan nu bewuste keuzes worden gemaakt in de mate van indexatieperspectief, ris ico’s en zekerheid en het bijpassende beleggingsbeleid. Naarmate in het beleggingsbeleid
risico’s worden beperkt, wordt de zekerheid van realisatie van de afgesproken pensioen9

Dit kan worden vormgegeven door de combinatie van een nominale ambitie en een gekozen indexatie ambitie .
10
Dit heeft geleid tot een scherpe stijging van de verhouding tussen pensioenverplichtingen versus de
loonsom. Deze factor zal in de komende jaren verder stijgen. Daarmee is het premiestuur reeds ineffe c tief geworden en zal dat nog veel meer worden. Het premiestuur om in het verleden opgebouwde aan spraken bij te sturen werkt bovendien zowel opwaarts als neerwaarts procyclisch uit en stelt de solidariteit tussen generaties op de proef.

7
ambitie groter. Een te hoog aandeel vastrentende waarden kan anderzijds de beleggingsresultaten weer drukken, waardoor het contract minder goed bescherming biedt tegen
inflatie. Naarmate de periode om financiële schokken op te vangen langer is, kunnen
schokken echter beter worden verwerkt. Dit komt de stabiliteit van het pensioenresultaat
ten goede.
In het Pensioenakkoord is ook nog de mogelijkheid genoemd van een zogenaamd comb icontract. In dit type contract blijft voor e en deel van de pensioenopbouw het huidige co ntract met een onvoorwaardelijke nominale toezegging behouden. Daarbij blijft de ove rheid vanuit haar waarborgfunctie scherpe toezichteisen stellen op het gestand kunnen
doen van de gedane toezeggingen. Aanzienlijke sommen aan pensioenmiddelen zijn dan
nodig voor bescherming van de toezegging, middelen die worden onthouden aan de opbouw van een inflatiebestendig pensioen. De Stichting van Arbeid acht het raadzamer
zekerheden in het contract niet te borgen met onvo orwaardelijke toezeggingen, die in de
praktijk vooral schijnzekerheden opleveren en de kans op indexatie verkleinen.
De Stic hting wil de zekerheid vormgeven door het risicoprofiel van het collectief af te
stemmen op de risicodraagkracht van deelnemers en gepensioneerden in relatie tot de
ambitie en de prijs van het contract en in samenhang met goede spelregels over het toed elen van risico’s. Daarbij kan het risico op het korten van pensioenrechten word en beperk t,
zonder substantieel in te leveren op de kans een geïndexeerd pensioen te kunnen realis eren. Het risico op nominaal negatief aanpassen kan laag worden gehouden, maar hierbij is
sprake van een uitruil met het indexatieperspectief (zie paragraaf 7 en de bijlage).
De Stichting van de Arbeid heeft over wogen of in het nieuwe pensioencontract ook onderscheid kan en zou moeten worden gemaakt naar leeftijd of naar opbouwjaren. Door
het maken van onderscheid naar leeftijd is het mogelijk om de mate van zekerheid voor
ouderen te vergroten en voor jongere deelnemers de beleggingen sterker te richten op een
hoger en risicovoller rendementsprofiel.
Na ampel beraad heeft de Stichting de conclusie getrokken dat een dergelijk onderscheid
stuit op juridische bezwaren zoals de in de Pensioenwet voorgeschreven evenredige opbouw en de wettelijk voorgeschreven gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de
arbeid. 11 Verder heeft de Stichting overwogen dat een dergelijk onderscheid tot minder
solidariteit leidt in de pensioenregelingen, hetgeen ongewenste consequenties ka n hebben
voor de verplichtstelling van bedrijfstakpensioenfondsen.
Wel acht de Stichting van de Arbeid het wenselijk dat naar nut en noodzaak en de mogelijkheden en consequenties van een dergelijk onderscheid een nadere studie wordt gedaan
ten behoeve van de voorziene evaluatie van akkoord en memorandum vijf jaar na inwerkingtreding van het nieuwe contract. De Stichting verzoekt de minister van SZW hie rvoor in overleg met haar het initiatief te ne men.
4. De onderdelen van het nieuwe contract
Er moet, zoals eerder opgemerkt, vooraf consistentie bestaan tussen enerzijds de pensioenambitie in reële termen en anderzijds de financiering van deze ambitie door middel van
pensioenpremies en prudent ingeschatte beleggingsrendementen.
De belangrijkste onderdelen van het nieuwe contract zijn :
11

Zie het rapport van de Commissie Toekomstbestendigheid Aanvullende Pensioenregelingen (Co mmis sie-Goudswaard), 27 januari 2010, paragraaf 7.5.

8

Ø het premieniveau waarvan uitgegaan moet worden conform de gemaakte afspraken in het Pensioenakkoord (zie p aragraaf 4.1);
Ø de gehanteerde rendementsparameters en de samenstelling van de beleggingsportefeuille van een fonds ( zie paragraaf 4.2);
Ø de franchise, het opbouwpercentage en de indexatie van opgebouwde pensioenaanspraken en pensioenuitkeringen. Bij het laatste gaat het om de vraag of geïndexeerd wordt aan de loon- of prijsontwikkeling, dan wel een daarvan afgeleide
maatstaf. Het is aan decentrale partijen om deze keuze vast te leggen in het pensioencontract (zie paragraaf 4.3);
Ø het aanpassingsmechanisme aan de ontwikkeling van de levensverwachting (zie
paragraaf 4.4);
Ø het aanpassingsmechanisme voor verwerking van dek kingstekorten resp. -overschotten (zie paragraaf 4.5).

4.1 Premiestabilisatie
In het Pensioenakkoord is afgesproken dat “bij de in de afgelopen jaren bereikte premieruimte de pensioenambities voortaan passend moeten zijn en exogene ontwikkelingen te r
zake van levensverwachting en financiële markten moeten worden opgevangen (premiestabilisatie) 12 ”. Hierbij is opgemerkt dat dit “onverlet laat de mogelijkheid voor cao partijen om binnen het decentrale integrale arbeidsvoorwaardenbeleid herschikkingen aan
te brengen in de verhouding tussen de pensioen- en andere arbeidsvoorwaarden”.
Bij de vastgelegde stabiele pensioenpremie voor nieuwe pensioenopbouw moet een daarmee consistente pensioenambitie passen in samenhang met de samenstelling van de beleggingsportefeuille , het verwachte rendement daarop en de bijbehorende kansen op
indexatie respectievelijk aanpassingen daarvan (zowel positief als negatief). Pensioenfondsen dienen aan de deelnemers en pensioengerechtigden verantwoording af te leggen
over de gehanteerde veronderstellingen in dat kader.
Premieaanpassingen maken geen onderdeel meer uit van het automatisme waar mee
schok ken in levensverwachting en op financiële markten worden opgevangen. Dit ui twerkingsmemorandum beschrijft voor verwerking van de ontwikkeling van de levensverwachting in paragraaf 4.4. een in de pensioencontracten op te nemen aanpassingsmechanisme dat hierin voorziet. Op basis hiervan worden premies voortaan niet meer aa ngepast, noch automatisch, noch anderszins voor toekomstige ontwikkelingen van de levensverwachting. Premiestabilisatie in verband met ontwikkelingen op de financiële
mark ten vereist daarnaast een nieuw aanpassingsmechanisme voor verwerking van de kkingstekorten en -overschotten van opgebouwde pensioenrechten. Dit uitwerkingsmemo12

Tijdelijke inhaalpremies en tijdelijke premies prepensioen uit die jaren zijn niet in deze centrale
afspraak over premiestabilisatie begrepen. De aanwending hierv an vormt onderwerp van het decentrale
arbeidsvoorwaardenoverleg. Bestaande (sectorale ) regelingen respectievelijk afspraken over besteding
van deze ruimte worden gerespecteerd.

9
randum voorziet erin dat zowel tekorten als overschotten (behoudens een te hanteren egalisatiereserve) in een periode van maximaal 10 jaar worden verwerkt door de pensioe nrechten en de ingegane pensioenen aan te passen (zie paragraaf 4.5.). Bij de vernieuwing
van het contract wordt dit nieuwe aanpassingsmechanisme onderdeel daarvan. De huid ige
methoden van verwerking van tekorten en overschotten, zoals bijstortverplichtingen, inhaalpremies en premiekortingen, verliezen hiermee hun functie. De cond ities van deze
transitie vormen vanzelfsprekend onderwerp van decentraal overleg.
Het voorgaande laat onverlet de mogelijkheid voor decentrale partijen om binnen het decentrale integrale arbeidsvoorwaardenbeleid in de toekomst nieuwe structurele keuzes te
maken in de verhouding tu ssen het arbeidspensioen en de andere arbeidsvoorwaarden.
Dit kan door zowel werkgevers als werknemers worden geïnitieerd. Bijvoorbeeld bij o nvoorziene omstandigheden met structurele gevolgen (positief dan wel negatief) voor de
houdbaarheid van het contract en de samenhang tussen premie, rend ementsverwachtingen
en pensioenopbouw 13 of vanwege de financiële positie van de onderneming dan wel sector. Indien er als gevolg hiervan aanleiding is om tot aanpassing van de pensioenpremie
voor nieuwe pensioenopbouw te komen, vormt dat dus onderwerp van decentraal arbeidsvoorwaardenoverleg.

4.2 Rendementsparameters en beleggingsbeleid
In het nieuwe voorwaardelijke pensioencontract moet expliciet aandacht worden besteed
aan het beleggin gsbeleid van pensioenfondsen. Immers, de mate van zekerheid wordt niet
langer bepaald door nominale garanties, maar zal moeten worden geborgd door het samenhangende geheel van risicoprofiel en samenstelling van de beleggingsportefeuille en
wijze waarop de opbouw van reserves is ingericht. Daarom zal over de te maken keuzen
in de risico/rendementsverhoudingen veel beter moeten worden gecommuniceerd. Er
moet een relatie worden gelegd met de geformuleerde pensioena mbitie, de samenstelling
van het deelnemersbestand (leeftijd, inkomen, e.d.) en de verwachte rendementsparameters, ook rekening houdend met de mogelijkheid van sterk volatiele ontwikkelingen. De
Stichting van de Arbeid beveelt een zodanige benadering aan dat de kans op beleggingsmeevallers groter is dan op -tegenvallers.
Aangezien in het nieuwe contract geen onvoorwaardelijke toezeggingen worden gedaan,
vervalt de betekenis van de risicovrije rentevoet die in het huidige contract moet worden
gehanteerd als discontovoet voor de waardering van pensioenverplichtingen en het bepalen van de dekkingsgraad. Het nieuwe contract kan maximaal werken met een discontovoet die spoort met de verwachte gemiddelde langetermijnrendementen en de daarbij behorende risico’s die collectief in de financiering van het pens ioen worden genomen. Dat
is een belangrijk winstpunt ten opzichte van de huid ige situatie . Bij een keuze voor een
lagere discontovoet is het wenselijk een waarderingsmaatstaf te hanteren die ook op de
langere termijn voldoende robuust is. Hiermee kan het huidige probleem van de dalende
trend van de rente-swap-curve worden vermeden. In een meer nominaal ingerichte variant kan er wel ook voor worden gekozen om de discontovoet te blijven baseren op een
risicovrije mark trente.

13

De Stichting van de Arbeid adviseert prudent om te gaan met rendementsverwa chtingen en wil de
(maxi maal te hanteren) rendementsparameters baseren op langetermijnrendementsrealisaties. Dit bevordert de stabiliteit in het stelsel.

10
4.3 Franchise, opbouwpercentage en indexatie
De Stichting van Arbeid adviseert – in lijn met de aanpassing van de AOW aan de ve rdiende lonen – als bestendige gedragslijn voor de aanpassing van de franchise in de pe nsioenregelingen ook deze aan te passen aan de stijging van de verdiende lonen.
In het bepalen van de pensioenambitie is het opbouwpercentage en de keuze voor de indexatiemaatstaf essentieel. De keuze voor de indexatie ambitie is een keuze die door decentrale partijen, per regeling, moet worden gemaakt en die vooraf moet word en geëxpliciteerd en gecommuniceerd. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een indexatie
aan de loonontwikkeling voor de pensioenopbouw en aan de prijsontwikkeling bij de
pensioenuitkering.

4.4 Het levensverwachtingsaanpassingsmechanisme
In het Pensioenakkoord hebben sociale partners als één van de hoofdproblemen van het
huidige stelsel genoemd het feit dat bij ongewijzigd beleid de stijgende levensverwac hting tot een stilzwijgende verlenging van het aantal pensioenjaren bij een gelijk aantal
opbouwjaren leidt. Om dit te voorkomen is nodig een “verandering van het huidige pe nsioencontract naar een contract dat opeenvolgende generaties dezelfde rechten aan pens ioenjaren geeft bij hetzelfde aantal opbouwjaren” (blz. 4 van het Pensioenakkoord). Sociale partners hebben in het Pensioenakkoord verder uitgesproken dat “de aanpassing aan de
stijgende levensverwachting premieneutraal dient plaats te vinden op grond van de fondsspecifieke situatie. Kostenbesparingen kunnen sector- en ondernemingsspecifiek worden
aangewend voor verbetering van de schokbestendigheid van een fonds, verbetering van
de indexatiekwaliteit of voor (extra) pensioenopbouw . De pensioenrekenleeftijd en de
AOW- leeftijd moeten op elkaar zijn afgestemd ”. (Zie blz. 4 en 5 van het Pensioena kkoord.)
De aanpassing aan de stijging van de levensverwachting blijft het overigens mogelijk
maken dat een hogere levensverwachting zich niet één op één hoeft te vertalen in la nger
doorwerken. Voor dezelfde pensioenambitie kan – zoals het Pensioenakkoord al aangeeft
– bij één jaar langer leven worden volstaan met 6 tot 8 maanden langer opbo uwen.
In het nieuwe pensioencontract moet een aanpassingsmechanisme voor de ontwikkeling
van de levensverwachting zijn opgenomen. Sociale partners onderscheiden twee onderdelen:
Ø een aanpassingsmechanisme voor nieuwe pensioenopbouw en
Ø een aanpassingsmechanisme voor de onder het nieuwe contract bestaande aanspraken.

A

De aanpassing aan een stijgende levensverwachting voor nieuwe pensioenopbouw
Deze aanpassing bestaat uit drie componenten:
a) De pensioenrekenleeftijd blijft uniform afgestemd op de AOW- leeftijd. Gelijktijdig met het wettelijk vastleggen van de verhoging van de AOW - leeftijd in 2020
naar 66 jaar, wordt voor nieuwe pensioenopbouw in de tweede pijler de pens ioenrekenleeftijd per 1 januari 2012 verhoogd naar 66 jaar. Bij de aankondiging en

11
vastlegging in 2015 van de AOW- leeftijd voor 2025 wordt de pensioenrekenlee ftijd in 2015 verhoogd naar die nieuwe AOW- leeftijd van waarschijnlijk 67 jaar .
Bij vastlegging va n een verdere verhoging van de AOW- leeftijd na 2015 (om de
vijf jaar, dus eerst in 2020 voor 2030) vindt wederom een eventuele aanpassing
van de pensioenrekenleeftijd plaats.
b) Aanpassing aan gewijzigde overlevingstafels. De kostengevolgen hiervan worden
gesaldeerd met de kostenbesparing van een hogere pensioenrekenleeftijd. De aa npassing van de overlevingstafels zal éénmaal per vijf jaar op basis van geautor iseerde gegevens van de ontwikkeling van de levensverwachting plaatsvinden. De
recent aangepaste overlevingstafels zullen eerst in 2014 worden aangepast aan de
nieuwste inzichten, zodat deze eventuele aanpassing per 1 januari 2015 zijn doo rwerking krijgt.
Geadviseerd wordt om bij de start van de toepassing van het nieuwe contract
(2012) de recente bijst elling van de levensverwachting op grond van de nieuwe
overlevingstafels van het Actuarieel Genootschap (AG 2010-2060) of de levensverwachtingstatistieken van het CBS 14 structureel te verdisconteren; dit onder ve rrekening van de eventueel eerder genomen tijdelijke maatregelen.
c) Premie neutraliteitsregel15 : het kostensaldo van componenten a) en b) wordt per
sector dan wel onderneming zodanig verwerkt dat sprake is van premieneutraliteit:
o indien sprake is van een per saldo kostenverhoging wordt dit gecorrigee rd
door he t hanteren van een (negatieve) ‘aanpassingsfactor levensverwachting’ op de reële pensioenopbouw vanaf het moment van verwerking van
de (per saldo) kostenverhoging : er vindt een korting plaats op het opbouwpercentage en/of op de indexatie van de p ensioenopbouw;
o indien sprake is van een per saldo kostenverlagend effect, dan blijft dit
voor de deelnemers behouden. Dit kostenvoordeel wordt uitgekeerd aan de
deelnemers door een ‘aanpassingsfactor levensverwachting’ op de reële
pensioenopbouw vanaf het moment van de verwerking van de (per saldo)
kostenverlaging: er vindt een opslag plaats op het opbouwpercentage en/of
op de indexatie van de pensioenopbouw.
Decentrale sociale partners kunnen er ook voor kiezen het kostenvoordeel
in te zetten voor een verbetering van de regeling of voor een vergroting van
de schokbestendigheid (toevoeging aan de egalisatierese rve (zie hiervoor
paragraaf 4.5).

B

De aanpassing aan een stijgende levensverwachting voor de onder het nieuwe con tract bestaande aanspraken

Sociale partners hebben in het Pensioenakkoord in paragraaf 2.5 aangegeven dat gewerkt
moet worden aan een solide fi nanciële basis voor opgebouwde aanspraken. Dit vergt voor
het nieuwe contract dat moet worden voorzien in een aanpassingsmechanisme ter co m14

De Stichting van de Arbeid acht het wenselijk dat de vijfjaarlijkse aanpassing kan geschieden op b asis
van één geautoriseerde gegevensset met betrekking tot de levensverwachting.
15
Het Witteveenkader dient de gevolgen van het toepassen van de premieneutraliteitsregel te respecteren.

12
pensatie van de kostenverhoging van een stijgende levensverwachting voor de pensioenaanspraken in het nieuwe contract. Hiervan is sprake bij aanpassing van de overlevingstafels 16 . Indien op enig moment een aanpassing van overlevingstafels (om de vijf jaar) to t
een kostenverhoging leidt van de tot dat moment reeds opgebouwde aanspraken dient dit
te worden gecompenseerd ten laste van die al dan niet ingegane aanspraken. Deze kostenverhoging dient in een periode van maximaal 10 jaar te worden ingelopen door de indexatie van opgebouwde al dan niet ingegane aanspraken ged urende 10 jaar neerwaarts
bij te stellen met een ‘correctiepost levensverwachting opgebouwde aanspraken’.
Belangrijk is te constateren dat de toepassing van dit aanpassingsmechanisme voor de
onder het nieuwe contract bestaande aanspraken los staat van de dekkingsgraad van het
fonds, maar alleen samenhangt met veranderingen in de levensverwachting. Het mechanisme kan dus ook in werking treden indien een fonds niet in onderdekking verkeert.

4.5. Het aanpassingsmechanisme voor het opvangen van financ iële schokken
De (gerealiseerde) pensioenopbouw is voorwaardelijk en aanpasbaar wanneer ontwikkelingen op de financiële markten daartoe nopen. Deze aanpassingen vinden plaats bij een
dekkingstekort en een dekkingsoverschot (met inachtneming van een egalisatiereserve
zoals hierna wordt beschreven).
Dit mechanisme kan op verschillende manieren worden vormgegeven. Langs de lijn van
een reële dekkingsgraad (vormgeving reële dekkingsgraad ), of langs die van een nomin ale dekkingsgraad (vormgeving nominale dekkingsgraad ).
Vormgeving met reële dekkingsgraad
Bij gebruik van een reële dekkingsgraad is sprake van een dekkingstekort wanneer de
reële dekkingsgraad (na aanpassing van pensioenopbouw en - uitkering aan het gekozen
indexatiecriterium) onder 100% uitkomt.
De pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen worden dan zodanig neerwaarts aang epast (per 1 januari) dat weer een reële dekkingsgraad van minimaal 100% resulteert. De
aanpassing van de pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen vindt uniform plaats (geen
differentiatie na ar leeftijd), maar kan worden gespreid over een periode van maximaal 10
jaar 17 . Gedurende maximaal 10 jaar wordt de indexatie dan gekort met een uniform percentage waarbij de indexatie in bepaalde gevallen ook negatief kan worden (ve rlaging
van aanspraken).
De lange spreidingsperiode zorgt ervoor dat conjuncturele schokken worden gedempt
(deels tegen elkaar wegvallen) en heeft daarnaast gunstige gevolgen voor de groep van
gepensioneerden, die hierdoor in staat wordt gesteld hun uitgavenpatroon geleidelijk aan
het gewijzigde pensioenniveau aan te passen. Door de pensioenverplichtingen aan te passen bij een reële dekkingsgraad van 100 % worden geen rekeningen doo rgeschoven naar
latere toetreders ; de huidige deelnemers verdelen onderling het opgetr eden tekort. Een
lange aanpassingsperiode van maximaal 10 jaar is om deze redenen ve rantwoord en het

16

De meest recente aanpassing van het Actuarieel Genootschap heeft een kostenverhoging voor bestaande
rechten tot gevolg van gemiddeld 7%, hetgeen macro overeenkomt met ruim 50 mld.
17
Hiermee wordt de dekkingsgraad in termen van de balans (met inachtneming van alle kortingen gedurende de spreidingsperiode) direct weer op 100% teruggebracht. Vanwege de spreidingsperiode wordt
de dekkingsgraad ‘op kasbasis’ (op basis van de werkelijk doorgevoerde kortingen) in een termijn van
maximaal 10 jaar naar 100% teruggebracht.

13
vergroot de stuurbaarheid van de pensioenregeling. Voorts moet worden bedacht dat het
hier gaat om aanpassing aan de reële dekkingsgraad .
Dit kan ook via een (reële) indexatiestaffel worden weergegeven. Deze staffel kan zo
worden ingericht dat de kans op negatieve aanpassing wordt verkleind . De staffel loopt
dan sneller terug bij lage dekkingsgraden en loopt langzamer omhoog bij hoge dekkingsgraden.
De Stichting van de Arbeid beveelt aan dat het herstel naar een dekkingsgraad van 100%
(door een korting op de indexatie) volledig wordt gedragen door de bestaande participanten van een fonds op het moment waaro p de onderdekking is ontstaan. In aanvulling
hierop adviseert de Stichting om de resulterende indexatie -aanpassing door te vertalen
naar nieuwe toetreders. Daarmee wordt een beroep gedaan op de solidariteit van nieuwe
toetreders die dan niet bijdragen aan het wegwerken van de onderdekking, maar wel aan
het opbouwen van een egalisatiereserve 18 .
Vormgeving met nominale dekkingsgraad
Bij de vormgeving van het nieuwe voorwaardelijke pensioencontract kan ook het alternatief van een nominale insteek worden gehanteerd met een op de nominale dekkingsgraad
gebaseerde indexatiestaffe l.
Bij een nominale dekkingsgraad op het benodigde eigen vermogen kan volledig worden
geïndexeerd 19 . Onder dit niveau wordt een indexatiestaffel gehanteerd zodat het tekort na
een periode van maximaal 10 jaar zal zijn opgeheven. Bij een dekkingstekort (nominale
dekkings graad onder de 100 %) wordt de staffel zo vastgesteld dat de nominale dekkingsgraad in maximaal vijf jaar weer teruggebracht is op 100 %.
Bij een nominale dekkingsgraad boven de grens van het benodigde eigen vermoge n verdient het aanbeveling om een egalisatiereserve te vormen. De financiële ruimte daarb oven kan worden benut door gespreid over een periode van 10 jaar extra te indexeren en/of
om inhaalindexaties toe te kennen.
Egalisatiereserve
Het verdient in de visie van de Stichting van de Arbeid aanbeveling om te werken met
een egalisatiereserve. Onder een egalisatiereserve wordt hier verstaan een reserve bove nop de reële dekkingsgraad van 100% dan wel bovenop een nominale dekkingsgraad
waarbij volledig kan worden geïndexeerd, die is bedoeld om schokken op de financiële
markten op te vangen. Goede rendementen worden dan gereserveerd voor tijden met lager dan gemiddelde rendementen. Eventueel kan ook een deel van de premie best emd
worden voor de opbouw van de egalisatiereserve. Eveneens kan bij het hanteren van een
indexatiestaffel rekening worden gehouden met een te vormen egalisatiereserve. Indien
daarvoor wordt gekozen, is volledige indexatie eerst mogelijk bij een niveau van de reële
dekkingsgraad inclusief de egalisatiereserve.
Nadrukkelijk wordt opgemerkt dat de egalisatiereserve niet is bedoeld om de financiële
gevolgen van langer leven op te vangen (zie paragraaf 4.4).
De maximale hoogte van de egalisatiereserve wordt op decentraal niveau overeengekomen, in overeenstemming met de samenstelling van het bestand, het risicoprofiel van de
beleggingsportefeuille en de nagestreefde maximale bandbreedte in de indexatievolatili18
19

Bij een keuze voor een indexatiestaffel doet dit vraagstuk zich niet voor.
Het benodigde eigen vermogen is een afgeleide van de standaardmethode van FTK2.

14
teit 20 . De Stichting adviseert de hoogte van de egalisatiereserve niet te laag vast te ste llen
en ook een bovengrens af te spreken.
Wanneer de dekkingsgraad uitstijgt boven de egalisatiereserve is er sprake van een surplus dat aan de deelnemers kan worden toegekend, desgewenst rekening houdend met
eerdere kortingen. Bij een extra toekenning uit het surplus geschiedt dit op uniforme wijze, gespreid over een periode van maximaal 10 jaar. Ook kan ervoor worden gekozen om,
door wijziging van de samenstelling van de beleggingsportefeuille , de rendementsonzekerheid te verminderen (zie paragraaf 7).
5. Een nieuw Financieel Toetsingskader (FTK2)21 voor een voorwaardelijk reëel
dan wel nominaal pensioencontract
In het verlengde van het voorgaande dienen met de overheid ten minste over het volgende
sluitende afsprake n te worden gemaakt; dit teneinde een bij het nieuwe contract passende
werking van het toezicht te waarborgen:
• de vormgeving van de vooraf te hanteren haalbaarheidstoets: bij de in de afgelopen
jaren bereikte premieruimte moeten de pensioenambities voorta an passend zijn en
moeten exogene ontwikkelingen ter zake van levensverwachting en de financiële
markten worden opgevangen;
• het aanpassingsmechanisme voor het opvangen van financiële schokken dat in lijn
dient te zijn met het gestelde in paragraaf 4.5; dit met inbegrip van de overeen te komen maximale spreidings per iode;
• het levensverwachtingsaanpassingsmechanisme dat als automatisme dient vast te liggen in lijn met het gestelde in paragraaf 4.4;
• stabiliteit in de meting van de dekkingsgraad: het is noodzakelijk dat de huidige volatiliteit in het meten van het niveau van de dekkingsgraad wordt vermeden , bijvoorbeeld door een meer trendmatige be nadering van het niveau van de dekkings graad,
mede in relatie tot de positie van marktwaardering in het nieuwe co ntract. De te ha nteren discontovoet bij het bepalen van de dekkingsgraad in het FTK2 is hierbij van
belang;
• de discontovoet die wordt gehanteerd bij het bepalen van de dekkingsgraad (een element uit FTK2); hierbij wordt afgestapt van de risicovrije rentev oet als discontomaatstaf voor het disconteren van toekomstige rechten. Daarvoor in de plaats kan als
discontovoet maximaal worden uitgegaan van het verwachte portefeuille rendement
door prudent om te gaan met de geldende rendementsparameters (en de samenste lling
van de beleggingsportefeuille van het fonds). Bij een dekkingsgraad die in reële te rmen wordt geduid , dient te worden gecorrigeerd met de te verwachten inflatie. Hie r-

20

Het aanwenden en vullen van de egalisatiereserve is, binnen het kader van de door sociale partners in
het contract bepaalde regels, de verantwoord elijkheid van het pensioenfondsbestuur.
21
Dit nieuwe Financieel Toetsingskader wordt FTK2 genoemd om het te onderscheiden van het bestaande
toetsingskader van het huidige pensioencontract (FTK1), dat – zoals aangekondigd door de minister van
SZW – aangepast zal worden om de zogenoemde zekerheidsmaat van 97,5% te kunnen blijven realis eren bij het oude contract.

15
bij wordt als inflatiemaatstaf aangesloten bij de indexatiekeuze die in de regeling is
vastgelegd (looninflatie, prijsinflatie of een mix);
• er moeten regels worden opgesteld voor realistische scenarioanalyses, waardoor individuele deelnemers inzicht krijgen in de bandbreedtes waarbinnen het individuele
pensioenresultaat valt ;
• er moet een nieuwe procedure komen voor het vaststellen en herzien van de rend ementsparameters plus standaarddeviaties e.d. De Stichting van de Arbeid is van oo rdeel dat deze parameters om de vijf jaar moeten worden vastgesteld . De Stichting
van de Arbeid zal met he t kabinet in overleg treden over de wijze van totstandkoming van geactualiseerde parameters. De Stichting gaat er daarbij vanuit dat parameters alleen worden aangepast als daarvoor zwaarwegende argume nten zijn.
6. Het invaren van bestaande aanspraken
Vee l van de tot nu toe opgebouwde pensioenaanspraken onder het huidige type contract
hebben thans geen rooskleurig indexatieperspectief en blijven het risico van afste mpelen
lopen. De nieuwe FTK -eisen (FTK1) voor onvoorwaardelijke aanspraken zullen dwingen
to t het voldoen aan de thans reeds geldende wettelijke zekerheidseis van 97,5% voor onvoorwaardelijke rechten. Dit dwingt tot substantieel hogere buffers of een zeer defensief
beleggingsbeleid. Uitgaande van een gestabiliseerde premie moet voor pens ioenrechten
die onder het thans bestaande contract blijven een nog verdere verslechtering van de indexatievooruitzichten worden verwacht. Daarom acht de Stichting van de Arbeid het gewenst de bestaande aanspraken onder te brengen in het nieuwe contract. Dit verb etert het
indexatieperspectief van deze aanspraken. Dit vraagt dat de bestaande aanspraken voorwaardelijk worden gemaakt, wat betekent dat bij invaren de waardering van de bestaande
rechten plaatsvindt door over te stappen van de huidige risicovrije discontovoet naar een
discontovoet die correspondeert met maximaal het verwachte portefeuillerendement.
Hierdoor kan een beleggingsbeleid gevoerd blijven worden met een duidelijk indexatieperspectief.
De Stichting van de Arbeid realiseert zich dat het invaren van bestaande aanspraken een
element van terugwerkende kracht impliceert. Zij is er echter van overtuigd dat continuering van het huidige contract voor reeds opgebouwde aanspraken en ingegane pensioenen
per saldo tot lagere pensioenuitkomsten leidt dan wanneer deze aanspraken worden omgezet in nieuwe aanspraken op basis van het nieuwe voo rwaardelijke contract22 .
Vanzelfsprekend zal dan ook voor de ingevaren aanspraken gaan gelden dat het aanpassingsmechanisme voor het opvangen van financiële schokken van toepassing wordt, ‘for
better and for worse’. De vernieuwing van het pensioencontract levert zo een verbeterd
inflatiebestendig contract op, passend bij de beleggingsrisico’s die in een collectief co ntract gedeeld kunnen worden. Deze uitruil is één van de kern punten van de vernieuwing
van het pensioencontract.

22

In de bijlage van dit uitwerkingsmemorandum wordt dit met enkele voorbeeldberekeningen geïllu streerd.

16
Juist met het oog op de overtuiging die de Stichting van de Arbeid heeft dat het nieuwe
voorwaardelijke contract per saldo tot betere uitkomsten zal leiden, acht zij het om uitvoeringstechnische redenen gewenst dat met een wettelijke voorziening 23 de overgang
van bestaande rechten naar het nieuwe pensioencontract per pensioenfonds mogelijk
wordt gemaakt. Alleen wanneer om juridische redenen een wettelijke voorziening onmogelijk mocht blijken, is de Stichting van mening dat de deelnemers met opgebouwde pe nsioenaanspraken in de regeling waa rin men thans pensioen opbouwt de individuele keuze
moet worden geboden om deze aanspraken onder te brengen in het nieuwe voorwaard elijke contract. De voor- en nadelen van het wel of niet inbrengen van reeds opgebouwde
aanspraken moeten de deelnemers en pensioengerechtigden in dat geval op evenwichtige
wijze worden geschetst om tot een verantwoorde keuze te komen. Hierbij moet een afdoende beslistermijn in acht worden genomen en moet eventueel kunnen worden gewerkt
met een d efault- benadering.
7. Sturen op ambitie, risico en zekerheid
In het huidig e pensioencontract is de indexatie voorwaardelijk. De indexatie wordt toegekend wanneer daarvoor financiële middelen beschikbaar zijn. En dat laatste hangt vooral
af van de behaalde rendementen. In die zin is ook in het huidige contract het realiseren
van de reële ambitie rendementsafhankelijk. Ook in het nieuwe contract blijft het realis eren van de indexatie afhankelijk van de behaalde rendementen, maar onder omstandigheden kan dit ook het geval zijn bij de (gerealiseerde) pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen, zoals is uiteengezet in paragraaf 4.5.
Er zijn verschillende instrumenten om te sturen op de balans van ambitie en ris ico.
In de eerste plaats kan de pensioenambitie prudent worden geformuleerd door prudent om
te gaan met de rendementsparameters (gemiddelde portefeuille rendement). Dit vergroot
in de uitvoering van het pensioencontract de kans op meevallers.
In de twe ede plaats de keuze voor een bepaalde samenstelling van de beleggingsportefeuille . De ze bepaalt de risicograad die collectief wordt gedragen. De samenstelling van
de beleggingsportefeuille kan ook bepaald worden door het risico waarvoor binnen de
regeling wordt gekozen. Dat heeft niet alleen ge volgen voor de vooraf berekende pens ioenuitkomsten (met bandbreedte), maar ook voor de gevoeligheid van de pensioeno pbouw en de pensioenuitkering voor ontwikkelingen op de financiële markten. Naarmate
de beleggingsmix risicovoller is, is de gevoeligheid groter.
In de derde plaats kan worden gekozen voor een egalisatiereserve van een bepaalde o mvang. In die egalisatiereserve worden meer dan gemiddelde rendementen tijdelijk ‘g estald’ voor tijden wanneer het rendement minder dan gemiddeld is. De egalisatiereserve
functioneert aldus als een soort schokdemper, waardoor financiële schokken niet onmiddellijk behoeven te worden doorvertaald naar de pensioenopbouw en pensioenuitkeringen.

23

De Stichting van de Arbeid acht het collectief invaren juridisch verantwoord zolang voor de bestaande
rechten de gemiddelde indexatiekwaliteit niet verslechtert en er geen sprake is van een kans op een
excessief en substantieel nadeel in vergelijking met het huidige contract. Met een daarvoor ontwikkeld
normatief kader kan pensioenfondsen hiervoor de noodzakelijke wettelijke guidance worden geboden .

17
In de vierde plaats door vooraf een expliciete afweging te maken tussen indexatieperspectief en het risico van afwijkingen daarvan, waaronder het risico van nominale negatieve
aanpassing. Dit kan bijvoorbeeld door middel van de vormgeving van de staffel zoals in
de bijlage is beschreven.
In de vijfde plaats pleit de Stichting van de Arbeid voor een meer trendmatige benadering
van de dekkingsgraad. Daarmee wordt voorkomen dat beleidsmatig moet worden gereageerd op de dagelijkse volatiliteit op financiële markten en op de stand van de dekkingsgraad op bepaalde vaste data.
In de zesde plaats kan, wanneer de financiële schokken moeten worden doorve rtaald naar
de pensioenopbouw en de pensioenuitkeringen, de aanpassing aan deze scho kken worden
gespreid over een bepaalde periode van maximaal 10 jaar. Dit verkleint de kans dat in
enig jaar de aanpassing aan de financiële schok groter is dan de toe te kennen indexatie,
waardoor een nominale neerwaartse aanpassing resulteert.
Ten slotte kan nog worden opgemerkt dat ook op individueel niveau invloed kan worden
uitgeoefend op de balans van zekerheid en ambitie. Zo kan er tijdens de actieve periode
worden bijgespaard en gebruik gemaakt worden van de levensloopregeling c.q. de door
het kabinet beoogde vitaliteitsregeling. 24
Sociale partners in bedrijven en sectoren hebben aldus een scala aan mogelijkheden om te
sturen op de balans van ambitie , risico en zekerheid . Er kan worden gekozen voor (nominale) prudentie, maar ook voor (reëel) risico. De nadruk kan worden gelegd op het bewaken van de onderkant, dan wel op het streven naar ‘upward potential’. Als het maar voor
de deelnemers een pa ssend contract is, alsmede volledig en transparant.
Bij de huidige ver weggezakte dekkingsgraden zullen pensioenfondsen onder het huidige
contract gedurende lange tijd inde xaties achterwege moeten laten of beperkt toepassen
om de wettelijke zekerheidsmaat en de bijbehorende hoge buffereis te kunnen realis eren.
In het nieuwe voorwaardelijke contract zijn de vrijheidsgraden in het bepalen van de balans tussen ambitie . risico en zekerheid aanmerkelijk groter dan in het huidige co ntract.
In de bijlage bij dit memorandum wordt dit verder toegelicht.
In de nieuwe contracten kunnen decentrale partijen vooraf door middel van het bele ggingsbeleid van het pensioenfonds het risicoprofie l bepalen en daarmee de waarschij nlijkheid van indexatie (gedeeltelijk, volledig, en meer dan volledig) alsmede nee rwaartse
aanpassingen bepalen. Dit zijn echter waarschijnlijkheidska nsen vooraf en geen garanties
op uitkomsten. Daarin onderscheidt zich het nieuwe contract van het bestaande contract.
Naarmate partijen een zwaarder accent willen leggen op indexatiekwaliteit hoort daar een
risicovollere beleggingsmix bij met grotere kansen op indexatie, maar ook met grotere
kansen (‘for better and for worse’) dat van de indexatieambitie (zowel opwaarts als neerwaarts tot en met nominale kortingen) moet worden a fgeweken. Indien men in het nieuwe
voorwaardelijke contract, uitgaande van een bepaalde beleggingsmix , de kans op neer24

In de beleidsagenda van de Stichting van de Arbeid voor het beleid gericht op de bevordering van de
arbeidsparticipatie en de arbeidsmobiliteit van ouderen wordt ervoor gepleit dat de in het regeerakkoord
voorgestelde vitaliteitsregeling ter vervanging van de huidige levensloopregeling en de spaarloon rege ling, de bestedingsmogelijkheid blijft bieden om het gespaarde kapitaal in te zetten voor (pre )pensioen.
Als variant wordt nog de optie genoemd van het voortbestaan van de huidige levens loopregeling met de
daaraan verbonden bestedingsmogelijkheden, naast de nieuwe vitaliteitsregeling.

18
waartse aanpassingen wil beperken, vereist dit de opbouw van een egalisatiereserve. Als
onderdeel van de afgesproken premieruimte wordt dan voor nieuwe pensioenopbouw een
risico-opslag gehanteerd, die beschikbaar is voor de egalisatiereserve. Hiermee komt tevens tot uitdrukking dat werkgeve rs via de premiebetaling deelnemen in de reservevorming voor reductie van risico’s van (de belegging ter uitvoering van) het pensioenco ntract.
De Stichting acht het van belang dat decentrale partijen hun ambitie ten aanzien van de
waarschijnlijkheid van indexatie en de mogelijke aanpassingen daarvan (inclusief de kans
op nominaal korten) bij de totstandkoming van het nieuwe contract expliciteren. Daarbij
gaat het in het bijzonder om de (uit)werking van de in de paragrafen 4.4 en 4.5 beschreven aanpassingsmechanismen. Voor nieuwe pensioenopbouw dient vooraf consistentie te
bestaan tussen de beschikbare premieruimte, de pensioenambitie, de gemaakte keuzes ten
aanzien van de beleggingsmix en het bijbehorende risicoprofiel, het verwachte rendement
en de aanwendin g van premieruimte voor vorming van de egalisatiereserve . Het ligt in de
rede in de pensioenwetgeving vast te leggen dat over al deze elementen moet worden ge communiceerd aan de deeln e mers.

19
Bijlage

Voorbeeldberekeningen: vergelijking continuering huidige pensioen contract met invaren in het nieuwe pensioencontract
In het Uitwerkingsmemorandum heeft de Stichting van de Arbeid uitgesproken de stellige verwachting te hebben dat continuering van het huidige contract voor reeds opgebouwde aanspraken en ingegane pensioenen tot een slechter pensioenresultaat leidt. Deze
verwachting is mede gebaseerd op voorbeeldberekeningen die de Stic hting heeft laten
uitvoeren door het bureau Ortec Finance. In deze bijlage worden de resultaten daa rvan
geschetst.
De Stichting heeft een vergelijking laten maken van de continuering van bestaande aa nspraken in het huidige onvoorwaardelijke contract en het invaren van die aanspraken in
een voorwaardelijk pensioencontract, werkend vanuit een reële dekkingsgraad (‘r eëel
voorwaardelijk’), respectievelijk werkend vanuit een nominale dekkingsgraad (‘nominaal
voorwaardelijk’). Het reële contract is daarbij doorgerekend in twee varianten, te weten
met een rendementsaanpassingsmechanisme respectievelijk in een variant met een reële
indexatiestaffel. In de voorbeeldberekeningen is uitgegaan van een gemiddeld fonds qua
leeftijdsopbouw met een huidige nominale dekkingsgraad van 107% 25 dat een bele ggingsmix kent van 50% aandelen en 50% vastrentende waarden. Het nagestreefde niveau
van indexatie is in alle gevallen een mix van 60% prijsinflatie en 40% looninflatie en
komt daarmee uit op een gemiddelde indexatieambitie van 2,4% per jaar. In beide voorwaardelijke contracten wordt uitgegaan van 2% opbouw middelloon per jaar, een pens ioenleeftijd van 66 jaar en een stabiel premieniveau 26 . Voorts is een aanpassingsmechanisme opgenomen voor verwerking van financiële schokken. In het nominaal voorwaardelijke contract is dit uitgewerkt met een indexatiestaffel die ertoe leidt dat in een tijdsbestek van 10 jaar weer de dekkingsgraad wordt bereikt waarbij volledige indexatie mogelijk is. Bij een dekkingstekort (dekkingsgraad onder de 100%) werkt de staffel uit in de
vorm van een korting zodat binnen vijf jaar het dekkingstekort is weggewerkt. In het reeel voorwaardelijke contract is in de eerste variant het aanpassingsmechanisme zo ing esteld dat met een spreidingsperiode van 10 jaar dekkingsteko rten worden weggewerkt. In
beide voorwaardelijke contracten is gerekend met een egalisatiereserve van ca. 25%. Bij
een dekkingsgraad boven het niveau van de egalisatiereserve vindt een reële ophoging
van aanspraken en pensioenen plaats.
In de tweede variant wordt uitgegaan van de volgende staffel:
• bij een reële dekkingsgraad lager dan 85% korting van aanspraken 1/10 e deel;
• bij een reële dekkingsgraad lager dan 90% geen indexatie;
• tussen 90% en 100% reëel lineaire indexatie;
• boven 100% reëel streefindexatie;
• boven een reële dekkingsgraad van 130% extra indexatie : 1/10e deel.

25

Er is gerekend met een nominale dekkingsgraad van 110% bi j een nominaal renteniveau van 4%.
Rekening houdend met gedeeltelijke afdekking van het renterisico komt dit overeen met een huidige
dekkingsgraad van 107% bij een marktrente van 3,5%.
26
Hierbij is uitgegaan van 16% van de loonsom, het macrogemiddelde niv eau in de afgelopen jaren.

20
Voor continuering van de opname van best aande aanspraken onder het huidige contract
wordt ervan uitgegaan dat daarvoor, in het kader van een aangepast FTK1, een hogere
buffereis geldt om te kunnen voldoen aan de wettelijke zekerheidsmaat van 97,5% 27 . Uit
een impactanalyse van DNB (op verzoek van SZW) blijkt dat de stijging van de buffer
gemiddeld uitkomt op circa 5%-punt. De uiteindelijke impact voor een individueel fonds
is afhankelijk van het fondsspecifieke risicoprofiel. Bij de huidige lage dekkingsgraden is
de zekerheid fors weggezakt. In het langetermijnherstelplan van 15 jaar onder het huid ige
contract dienen pensioenfondsen te laten zien dat zij de wettelijke zekerheidsmaat van
97,5% en de bijbehorende nominale dekkingsgraad weer gaan realis eren.
In onderstaande tabel worden de resultaten samengevat. Hierin worden de kansen op indexatie gegeven (respectievelijk ‘op’ het gewenste ambitieniveau, ‘daarboven’ en ‘daaronder’) en de kans op ‘nominaal korten’.

Tabel : Indexatieperspectief
Bestaande opbouw,
huidig pe nsioencontract (FTK-1)

Nominale
dekkingsgraad mediaan (einde
periode)
Gemiddelde
kans op
nominaal
korten
– gemiddelde nominale korting
Gem. kans
op korten
t.o.v.
streefindex
Gemiddelde
kans indexatie = streefindex
Gemiddelde
kans indexatie > streefindex

Nominaal voorwaarde lijk nieuw contract, in clusief ingevaren oude
aanspraken
1-5
6-10
11-20
jaar

Reëel voorwaardelijk,
nieuw contract,
inclusief ingevaren
oude aanspraken
1-5
6-10
11-20
jaar

Reëel voorwaardelijk
contract met staffel
85%-90%-100%-130%
1-5
jaar

6-10

11-20

1-5
jaar

6-10

11-20

125.5

134.3

147.0

124.5

128.7

133.0

119.1

124.5

128.6

119.8

126.6

133.5

0,8

0,3

0,1

4,3

1,6

2,1

6,8

4,7

4,0

5.9

2.7

2.4

3,1

4,1

3,0

0,9

1,0

1,3

0,8

1,2

1,1

0.5

0.5

0.6

88,8

66,0

47,2

71,7

49,3

42,7

41,6

29,9

24,8

47.5

29.3

20.7

1,6

8,3

24,9

9,4

21,0

24,0

56,1

55,6

44,5

51.6

64.0

59.9

9,5

25,7

27,9

19,0

29,7

33,3

2,3

14,5

30,7

0.9

6.6

19.4

Gegevens afkomstig van Ortec Finance

Continuering huidige onvoorwaardelijke contract
De uitkomsten van de berekeningen tonen aan dat de indexatiekwaliteit van de ingevaren
aanspraken – conform de verwachting – over de hele linie aanzienlijk beter zijn dan die
van de bestaande aanspraken die in de huidige regeling blijven. Dit verschil is het grootst
gedurende de eerste periode van 10 jaar na invoering van het nieuwe systeem. En het
27

De wettelijke zekerheidsmaat onder het huidige pensioencontract verplicht fondsen om buffers op te
bouwen zodanig dat in 97,5% van de gevallen schokken in één jaar kunnen worden opgevangen zonder
door de ondergrens van 100% nominale dekkingsgraad te zakken.

21
geldt zowel voor de (aanzienlijk hogere) kans op korten op de streefindexatie voor de
achterblijvende aanspraken onder het huidige contract, als voor het niveau van de te ve rwachten pensioenuitkomst. Onder het huidige contract moet uitgaande van de hu idige
(lage) dekkingsgraad eerst gedurende lange tijd fors gekort worden op de indexatie ambitie. De reden daarvoor is dat voorafgaand aan de mogelijkheid om weer te kunnen
gaan indexeren buffers moeten worden opgebouwd om het pensioencontract weer scho kbestendig te maken onder de wettelijke zekerheidsmaat van 97,5%. Zolang buffers moeten worden opgebouwd, kan maar spaarzaam worden geïndexeerd. De onderstaande figuur laat zien dat onder het huidige contract gedurende bijna 10 jaar indexatie (mediaan)
volledig achterwege blijft. Dit impliceert een aanzienlijke koopkrachtachteruitgang voor
gepensionee rden en een reëel achterblijvende pensioenopbouw voor actieven.

Ontwikkeling mediaan gegeven indexatie

StAR, nominaal voorwaardelijk
contract

StAR, reëel voorwaardelijk contract

Huidig contract

Reëel voorw. contract, staffel

3.00
2.50
2.00
1.50
1.00
mediaan indexatie

0.50
0.00
2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

2045

2050

jaar
Opmerking: in deze vergelijking is in elk van de pensioencontracten een gelijk startvermogen verondersteld.

Bron: Ortec Finance
Invaren in het nieuwe contract
Onder het nieuwe contract zijn de indexatieperspectieven aanzienlijk beter. In dit contract
wordt de wettelijke zekerheidsmaat van 97,5 % niet meer toegepast.
In deze voorbeeldberekening komt onder het nominale voorwaardelijke contract de kans
op nominaal korten uit op circa 2% vanaf het vijfde jaar 28 . Dit vormt de keerzijde van het
28

De hogere nominale kortingskans in de eerste vijf jaar bij de voorwaardelijke contracten hangt samen
met de lage aanvangsdekkingsgraden. Ook in het huidige contract wordt daardoor de wettelijke zekerheidsmaat van 97,5% fors onderschreden (feitelijke zekerheid ligt op 85,7%). Voor een structurele v ergelijking van de contracten zijn de gegevens na de eerste vijf jaar relevant. Niettemin hebben de verschillen in de eerste periode het grootste effect op de koopkracht van gep ensioneerden en de pensioen opbouw van actieven.

22
betere indexatie perspectief dan in het huidige contract. In deze voorbeeldberekening is bij
het nominaal voorwaardelijke contract uitgegaan van de nominale rente als discontovoet.
Daarmee wordt prudent gerekend en is de kans op meevallers groter dan die op tegenva llers. Dit komt tot uitdrukking in de nog altijd relatief lage kans op nominaal korten.
Het nieuwe contract op een reële grondslag verschilt in beide varianten van het nominaal
voorwaardelijke contract vooral in presentatie en communicatie. Bij dit contract wordt
uitgegaan van de indexatie -ambitie en worden kortingen dan wel opslagen ten opzichte
van die ambitie gecommuniceerd. In het nominaal voorwaardelijke contract staat de indexatie meer op zichzelf en is deze minder duidelijk gerelateerd aan de indexatie -ambitie.
Materieel maakt dit weinig uit. In de voorbeeldberekening zijn niettemin verschillen met
het nominaal voorwaar delijke contract zichtbaar in indexatieperspectief en de kans op
nominale korting. Dit is het gevolg van de gehanteerde discontovoet. In het nominaal
voorwaardelijke contract is gerekend met de nominale rente; in het reële voorwaardelijke
contract is een risicovollere discontovoet gehanteerd, te weten die van het portefeuillerendement 29 . Daardoor valt de waarde van toekomstige aanspraken lager uit en verb etert
de aanvangsdekkingsgraad. Dit biedt meer ruimte voor indexatie maar eveneens neemt de
kans op nomin ale kortingen toe. De kans op nominaal korten op middellange en langere
termijn is ruwweg twee keer zo groot als in het nominaal voorwaardelijke contract. Nie ttemin is ook deze ka ns nog alleszins beheersbaar (4 %).
In de variant met een indexatiestaffel is deze kans verdergaand verkleind door de staffel
zo in te richten dat indexatie bij een reële dekkingsgraad tussen 90% en 85% geheel ac hterwege blijft. Boven de 90% is sprake van een reële staffel richting 100% reëel.
Conclusies
Deze voorbeeldberekeninge n illustreren dat de voorwaardelijke contracten in vergelijking
met het huidige onvoorwaardelijke nominale garantiecontract er beter in slagen de reële
ambitie van het pensioencontract waar te maken. Zoals in het uitwerkingsmemorandum is
aangegeven, zijn tegelijkertijd meerdere instru menten voorhanden om de risico’s te managen. Hierbij kan behalve op de spreidingsperiode van 10 jaar worden gewezen op de te
hanteren discontovoet (naarmate prudenter zijn de neerwaartse risico’s geringer ten nad ele van het ‘up ward potential’ in indexatieperspectief) en de egalisatiereserve. Bij de te
maken decentrale keuzes in voorwaardelijke contracten is het van belang hierbij een go ede balans te behouden in de solidariteit tussen generaties.

29

Bij een beleggingsmix van 50/50 komt dit overeen met een reële discontovoet van 3.1% (nominaal portefeuillerendement van 5,5% minus de inflatie van 2,4%).