Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 321

Defensie Cyber Strategie

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 juni 2012
Het digitale domein is, naast het land, de lucht, de zee en de ruimte,
inmiddels het vijfde domein voor militair optreden. Dit domein en de
toepassing van digitale middelen als wapen of inlichtingenmiddel zijn
onmiskenbaar sterk in ontwikkeling. Digitale middelen zullen in toenemende mate integraal deel uitmaken van het militaire optreden. De
afhankelijkheid van digitale middelen leidt daarentegen ook tot kwetsbaarheden die urgente aandacht behoeven. De Nederlandse krijgsmacht trekt
hier de noodzakelijke conclusies uit en wil in het digitale domein de
vooraanstaande rol spelen die bij ons land past. Om de inzetbaarheid van
de krijgsmacht te waarborgen en haar effectiviteit te verhogen, versterkt
Defensie de komende jaren haar digitale weerbaarheid en ontwikkelt zij
het vermogen om cyber operations uit te voeren.
Tegen deze achtergrond doe ik u hierbij de Defensie strategie voor het
opereren in het digitale domein toekomen: de Defensie Cyber Strategie.
Zij geeft op een voortvarende manier uitwerking aan de in de beleidsbrief
«Defensie na de kredietcrisis» van 8 april 2011 (Kamerstuk 32 733, nr. 1)
opgenomen cyberintensivering en aan het defensiedeel in de Nationale
Cyber Security Strategie (Kamerstuk 26 643, nr. 174). De strategie is
aangekondigd in de kabinetsreactie op het advies over «digitale oorlogvoering» van de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (AIV) en de
Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV)
(Kamerstuk 33 000 X, nr. 79).
De Defensie Cyber Strategie geeft de komende jaren richting, samenhang
en focus aan de integrale aanpak voor de ontwikkeling van het militaire
vermogen in het digitale domein. Zij is daardoor van wezenlijk belang
voor de toekomstige effectiviteit en relevantie van onze krijgsmacht.
De minister van Defensie,
J. S. J. Hillen

kst-33321-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

1

DE DEFENSIE CYBER STRATEGIE
Inleiding
Het digitale domein1 is, naast het land, de lucht, de zee en de ruimte, het
vijfde domein voor militair optreden. Dit domein en de toepassing van
digitale middelen als wapen of inlichtingenmiddel zijn onmiskenbaar sterk
in ontwikkeling. Digitale middelen zullen in toenemende mate integraal
deel uitmaken van het militaire optreden en tot moderniseringen leiden.
De afhankelijkheid van digitale middelen leidt echter ook tot kwetsbaarheden die urgente aandacht behoeven. De impact op de samenleving van
een grootschalige cyberaanval kan enorm zijn. De effecten kunnen
evenals bij een terreuraanval grote ontreddering en maatschappelijke
ontwrichting teweegbrengen. In het militaire domein kunnen de infrastructuur en wapensystemen zodanig worden aangetast dat van een
slagvaardige verdediging geen sprake meer is. De Nederlandse krijgsmacht trekt hier de noodzakelijke conclusies uit en wil ook in het digitale
domein haar rol als «zwaardmacht» naar behoren vervullen.
De drie hoofdtaken van Defensie zijn ook in het digitale domein leidend
voor de inspanningen van de krijgsmacht.2 Zij moet derhalve handelend
kunnen optreden tegen een digitale bedreiging van de samenleving of van
de internationale rechtsorde. Daarbij is sprake van een toenemende
overlap tussen de eerste en de derde hoofdtaak. Het onderscheid tussen
de hoofdtaken blijft echter van belang omdat de grondslag en de
procedures voor de inzet van de krijgsmacht per hoofdtaak verschillen. De
staatsrechtelijke verhoudingen gelden onverkort in het digitale domein.
De inzet van de krijgsmacht geschiedt derhalve bij internationale operaties
op grond van een mandaat van de regering en voor nationale inzet in
beginsel op grond van een verzoek tot bijstand aan civiele autoriteiten
(over het algemeen de minister van Veiligheid en Justitie).

1
Er bestaat op dit ogenblik geen internationaal geaccepteerde definitie van het begrip
digitaal domein (cyber space). In deze
strategie wordt het digitale domein
beschouwd als alle entiteiten die digitaal
verbonden (kunnen) zijn. Het domein omvat
zowel permanente verbindingen als tijdelijke
of plaatselijke verbindingen en betreft altijd op
enigerlei wijze de gegevens (data, programmacode, informatie, etcetera) die zich in dit
domein bevinden.
2
De drie hoofdtaken van Defensie zijn:
1. Bescherming van het eigen en bondgenootschappelijk grondgebied, met inbegrip van het
Caribische deel van het Koninkrijk;
2. Bevordering van de internationale
rechtsorde en stabiliteit;
3. Ondersteuning van civiele autoriteiten bij
rechtshandhaving, rampenbestrijding en
humanitaire hulp, zowel nationaal als
internationaal.
3
Onder betrouwbaarheid wordt verstaan
beschikbaarheid, integriteit en exclusiviteit.

Om de inzetbaarheid van de Nederlandse krijgsmacht te waarborgen en
haar effectiviteit te verhogen, versterkt Defensie haar digitale
weerbaarheid en ontwikkelt zij het vermogen om cyber operations uit te
voeren. De Defensie Cyber Strategie geeft de komende jaren richting,
samenhang en focus aan de integrale aanpak voor de ontwikkeling van
het militaire vermogen in het digitale domein. Zij geeft daarmee
uitwerking aan de in de beleidsbrief «Defensie na de kredietcrisis»
(Kamerstuk 32 733, nr. 1) opgenomen cyberintensivering en aan het
defensiedeel in de Nationale Cyber Security Strategie (Kamerstuk 26 643,
nr. 174).
De krijgsmacht wil optimaal gebruik maken van de mogelijkheden die de
ontwikkeling van digitale technologie biedt. Deze technologie wordt al op
grote schaal door Defensie gebruikt en stelt de krijgsmacht in staat haar
taken doelmatiger en doeltreffender uit te voeren. Zo functioneren vrijwel
alle wapensystemen dankzij het gebruik van ICT-componenten. Ook de
commandovoering en de logistieke ondersteuning leunen zwaar op
digitale systemen. Tevens worden de informatiepositie en de situational
awareness van de krijgsmacht aanzienlijk versterkt met behulp van
digitale middelen. Digitale netwerken en systemen, waaronder zowel
wapensystemen als meet- en regelsystemen worden begrepen, en de
daarop aanwezige informatie zijn daarmee voor de krijgsmacht van
levensbelang geworden.
De afhankelijkheid van de krijgsmacht van digitale technologie maakt haar
echter ook kwetsbaar. Het is van wezenlijk belang dat Defensie de
betrouwbaarheid3 van de eigen netwerken, systemen en informatie
waarborgt en ontvreemding van informatie voorkomt. Defensie moet
waakzaam blijven en in hoogwaardige middelen en kennis investeren om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

2

de verdediging tegen digitale aanvallen op het vereiste niveau te houden.
Zij moet ook meer zicht krijgen op de dreigingen waaraan zij in het
digitale domein wordt blootgesteld om zich daartegen effectief te kunnen
wapenen.
Aangezien niet alleen onze eigen digitale systemen kwetsbaar zijn maar
ook die van (potentiële) tegenstanders kan het digitale domein ook
worden gebruikt voor (militair) optreden tegen een tegenstander of om de
eigen inlichtingenpositie te versterken. Defensie beschouwt digitale
middelen daarom nadrukkelijk ook als operationele capaciteiten – als
wapen of inlichtingenmiddel – die integraal deel moeten gaan uitmaken
van het operationele vermogen van de krijgsmacht. Het gaat daarbij om
de bescherming van de eigen netwerken, systemen en informatie tijdens
inzet, de inzet van offensieve capaciteiten en het vergaren langs digitale
weg van aan de inzet gerelateerde inlichtingen. Omdat alle defensieonderdelen intensief gebruik maken van ICT-middelen is vergaande joint
samenwerking daarbij noodzakelijk.
Wegens het wijdvertakte en veelvormige karakter van het digitale domein
en om de schaarse middelen van Defensie optimaal in te zetten, zijn
centrale sturing en coördinatie nodig van alle activiteiten die aan het
militaire optreden in het digitale domein zijn verbonden. De snelheid
waarmee ontwikkelingen in het digitale domein zich voltrekken, stelt
voorts hoge eisen aan het aanpassingsvermogen en de innovatieve kracht
van Defensie. Zij moet in het digitale domein in staat zijn snel nieuwe
technologie in te voeren en korte innovatiecycli te doorlopen. De
dynamiek en de complexiteit van het digitale domein vergen voortdurende aanpassing van (initiële) behoeften aan kennis, kunde, vaardigheden en technieken, en wijze van optreden.
Door de grote onderlinge verbondenheid in het digitale domein en de
afhankelijkheid van soortgelijke technologie is ook nationaal en internationaal een integrale aanpak noodzakelijk. De klassieke scheiding van
militaire en civiele, publieke en private en nationale en internationale
actoren is in het digitale domein minder helder. Zo kan de nationale
veiligheid in gevaar worden gebracht door een grootschalige aanval op
een private organisatie. Bij de verdediging tegen een dergelijke aanval is
samenwerking tussen verschillende partijen noodzakelijk, waaronder de
getroffen organisatie zelf, het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC),
de inlichtingendiensten, de opsporingsdiensten en mogelijk ook de
krijgsmacht.
Speerpunten
De Defensie Cyber Strategie omvat tegen deze achtergrond zes speerpunten aan de hand waarvan Defensie de komende jaren haar doelstellingen in het digitale domein zal verwezenlijken:
1. de totstandkoming van een integrale aanpak;
2. de versterking van de digitale weerbaarheid van Defensie («defensief»);
3. de ontwikkeling van het militaire vermogen om cyber operations uit te
voeren («offensief»);
4. de versterking van de inlichtingenpositie in het digitale domein
(«inlichtingen»);
5. de versterking van de kennispositie en het innovatieve vermogen van
Defensie in het digitale domein, met inbegrip van de werving en het
behoud van gekwalificeerd personeel («adaptief en innovatief»);
6. de intensivering van de samenwerking in nationaal en internationaal
verband («samenwerking»).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

3

De ontwikkeling van de digitale dreiging voor Defensie
De Nederlandse defensieorganisatie is als gevolg van haar intensieve gebruik van hoogwaardige (satelliet)communicatie-,
informatie-, sensor-, navigatie-, logistieke en wapensystemen
afhankelijk van betrouwbare interne en externe netwerken en van
digitale technologie. Zij is daardoor kwetsbaar voor digitale
aanvallen.
Verschillende landen beschikken inmiddels over offensieve cybercapaciteiten voor militaire doeleinden of zijn bezig deze te ontwikkelen.
Ook niet-statelijke actoren kunnen een bedreiging vormen voor de
krijgsmacht door systemen en de informatievoorziening te ontregelen. In moderne conflicten vervaagt bovendien het onderscheid
tussen combattanten en non-combattanten en is steeds minder
sprake van een duidelijk afgebakend operatiegebied. Het optreden
van «tegenstanders» zal steeds vaker ook digitale vormen aannemen
en zich daarbij waarschijnlijk ook vaker uitstrekken tot het «thuisfront».
De grootste dreiging voor Defensie in het digitale domein gaat op de
middellange termijn uit van hoogwaardige en complexe digitale
offensieve capaciteiten die tegen een specifiek (militair) doel gericht
zijn en die de handelingsvrijheid van de krijgsmacht ernstig kunnen
beperken. Een gebrek aan kennis over en inzicht in de digitale
mogelijkheden om aanvallen uit te voeren, vormt daarbij een reëel
risico voor de krijgsmacht.
Speerpunt 1: een integrale aanpak
Uitgangspunt is dat cybercapaciteiten van Defensie een belangrijke en
reële aanvulling vormen op de bestaande militaire capaciteiten. De kracht
van digitale middelen ligt in de mogelijkheden die deze bieden het
optreden langs alle lijnen en in alle domeinen te ondersteunen en te
versterken. Digitale middelen versterken het optreden van de krijgsmacht
in alle functies van het militaire optreden: logistiek, commandovoering,
inlichtingen, bescherming, manoeuvre en slagkracht. Deze strategie gaat
dan ook uit van een integrale aanpak, zowel wat de ondersteunende
processen betreft (gereedstelling, operationele ondersteuning, instandhouding) als de operationele inzet (zelfstandig en als onderdeel van het
optreden van andere eenheden, eventueel onder civiel gezag).
In het kader van militaire operaties zal steeds vaker van operationele
cybercapaciteiten gebruik worden gemaakt, voornamelijk ter ondersteuning van het reguliere optreden van de krijgsmachten maar ook als
zelfstandig wapen. Het is noodzakelijk dat operationele cybercapaciteiten
onderdeel worden van het totale militaire vermogen van de Nederlandse
krijgsmacht. Defensie moet daartoe fors investeren in het versterken van
de cybercapaciteiten. Defensie zal geen afzonderlijk krijgsmachtdeel
oprichten voor het optreden in het digitale domein. De daarvoor in
aanmerking komende cybercapaciteiten zullen in 2014 als joint eenheid
worden ondergebracht in het Defensie Cyber Commando (DCC) dat onder
single service management bij het Commando landstrijdkrachten (CLAS)
wordt ondergebracht.
Een operationele cybercapaciteit omvat alle kennis en middelen die nodig
zijn om gedurende operationele inzet langs digitale weg het handelen van
tegenstanders te voorspellen, te beïnvloeden of onmogelijk te maken, en
zich te verdedigen tegen vergelijkbaar handelen door de tegenstander. Dit
gebeurt door infiltratie van computers, computernetwerken, wapen- en
sensorsystemen en software om informatie en inlichtingen te vergaren en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

4

systemen te beïnvloeden. Een operationele cybercapaciteit omvat dus
inzetbare defensieve, inlichtingen- en offensieve elementen.
Bij de planning van en de voorbereiding op operaties worden ook voor
het digitale domein relevante aspecten meegenomen. Het digitale domein
vormt daarmee een integraal deel van het joint operationeel planningsproces. Hierbij wordt zowel gekeken naar de potentiële invloed van het
digitale domein op de opgedragen taak als naar de effecten die door inzet
van cybercapaciteiten kunnen worden bereikt. Een operationele
commandant beschikt daarom over eigen capaciteiten en kan een beroep
doen op de inlichtingencapaciteit om cyber informatie te vergaren, te
verwerken en tijdig beschikbaar te stellen voor het besluitvormingsproces.
Dit betreft zowel de dreiging tegen eigen netwerken en systemen als de
mogelijkheden om kwetsbaarheden bij de tegenstander uit te buiten. Een
goede situational awareness in het digitale domein maakt deel uit van de
totale situational awareness van de commandant.
Voor operaties in het digitale domein is het noodzakelijk dat het mandaat
hier ruimte voor biedt en moet in de Rules of Engagement opgenomen
worden hoe offensieve cybercapaciteiten ingezet mogen worden.
Speerpunt 2: Defensief
Netwerken en systemen zijn kwetsbaar voor aanvallen en verstoringen,
zowel van buitenaf als van binnenuit. De verdediging hiertegen behelst de
bescherming van netwerken, het monitoren en het analyseren van
dataverkeer, het onderkennen van digitale aanvallen en de reactie hierop.
Defensie is vanzelfsprekend verantwoordelijk voor de beveiliging van de
eigen netwerken en systemen. Zij moet zijn voorbereid op cyberdreigingen en zich hiertegen kunnen beschermen om de inzetbaarheid van de
krijgsmacht te garanderen. Defensie moet daartoe bekend zijn met de
mogelijke dreigingen in het digitale domein en de kwetsbaarheden van
haar eigen netwerken en systemen. Defensie zal daarom een risicoanalyse uitvoeren op grond waarvan wordt vastgesteld welke minimale
beveiligingsmaatregelen nodig zijn. Hierbij zullen de te nemen maatregelen en de werkbaarheid in evenwicht moeten zijn en zal worden
gestreefd naar een samenhangend pakket van personele, fysieke en
informatiebeveiligingsmaatregelen. Voor netwerken en systemen waarin
hooggerubriceerde informatie wordt verwerkt en opgeslagen zal een
strenger beveiligingsregime gelden. Ongeautoriseerde toegang tot die
gegevens zou immers kunnen leiden tot (zeer) ernstige schade voor
Defensie, voor de overheid of voor onze bondgenoten. Voor netwerken en
systemen met ongerubriceerde of laaggerubriceerde informatie kan
worden volstaan met een beperktere set aan beveiligingsmaatregelen.
Er moet van uit worden gegaan dat een vasthoudende en technologisch
hoogontwikkelde tegenstander niettemin in staat zal zijn (delen van)
netwerken en systemen te compromitteren. Het inrichten van een
allesomvattende digitale verdediging is vrijwel onmogelijk en bovendien
onbetaalbaar. Bij de bescherming van de eigen digitale infrastructuur
moet om die reden zoveel mogelijk flexibiliteit worden ingebouwd, zowel
ten aanzien van de (passieve) beveiliging van netwerken als van de
actieve respons op een aanval. Prioriteit moet liggen bij de bescherming
van informatie en informatie-uitwisseling. Daarnaast moeten systemen
weerbaar zijn door snel te kunnen reageren op een aanval en in staat te
zijn zich aan te passen om te blijven functioneren.
De belangrijkste kwetsbaarheid die kan leiden tot het verlies of het
compromitteren van informatie komt doorgaans voort uit onopzettelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

5

handelen door medewerkers, zoals ondeskundig of onzorgvuldig gebruik
van ICT-middelen. Daarom is het noodzakelijk dat elke defensiemedewerker zich bewust is van de risico’s die aan het gebruik van digitale
middelen zijn verbonden. Digitaal beveiligingsbewustzijn zal daarom
integraal onderdeel uitmaken van alle defensieopleidingen. Ook moeten
defensiemedewerkers worden geoefend in het werken onder omstandigheden waarbij ze tijdelijk niet kunnen beschikken over de (volledige)
functionaliteit van netwerken en systemen.
Defensie zal de bescherming van haar netwerken en systemen (continu)
versterken. De uitvoering hiervan ligt bij het Joint Informatievoorzieningscommando (JIVC) in oprichting, dat naar verwachting begin 2013
operationeel zal zijn. Het JIVC realiseert toereikende en hoogwaardige
beveiliging en bewaakt daarbij alle netwerken en systemen. Onrechtmatig
en afwijkend gebruik wordt gesignaleerd. Het Defensie Computer
Emergency Response Team (DefCERT) waakt over de beveiliging van
systemen en netwerken, rekening houdend met actuele dreigingsniveaus.
DefCERT, dat onderdeel zal worden van het JIVC, moet 24 uur per dag,
zeven dagen per week risico’s voor en kwetsbaarheden van de belangrijkste defensienetwerken identificeren en analyseren en de defensieorganisatie adviseren over de te nemen beveiligingsmaatregelen. Ook
DefCERT moet beschikken over een goede cyber situational awareness.
DefCERT werkt hiertoe binnen Defensie nauw samen met de overige
onderdelen van het JIVC en met de MIVD. Buiten Defensie wordt
samengewerkt met het NCSC, de NAVO, andere CERT’s en met bedrijven
die over specifieke kennis of middelen beschikken. Dit kan zowel
informatie-uitwisseling betreffen als (personele) ondersteuning bij
calamiteiten.
Met de beschikbare defensieve cybercapaciteit moet zowel de
ICT-infrastructuur van Defensie worden beschermd, als de door Defensie
gebruikte unieke wapen- en sensorsystemen. Het betreft hier capaciteiten
ter bescherming van zowel de generieke netwerken en systemen van
Defensie door het JIVC als de operationele netwerken en systemen tijdens
inzet door het DCC. Ook zal Defensie de betrouwbaarheid van wapen- en
sensorsystemen verbeteren door het inzicht in digitale kwetsbaarheden te
vergroten en de controle over de ontwikkeling, de supply chain en het
gebruik van ICT-componenten te versterken. Bijzondere aandacht is er bij
aanschaf van zowel software als hardware voor de digitale weerbaarheid.
Bij de aanschaf of ontwikkeling van nieuwe systemen moet van meet af
aan rekening worden gehouden met mogelijke risico’s voor de betrouwbaarheid van die systemen. Deze risico’s moeten zo mogelijk vooraf
worden beperkt door beveiligingseisen of beveiligingsmaatregelen.
Speerpunt 3: Offensief
Offensieve cybercapaciteiten zijn die capaciteiten die tot doel hebben het
handelen van de tegenstander te beïnvloeden of onmogelijk te maken.
Defensie moet over de kennis en capaciteiten te beschikken om offensief
op te treden in het digitale domein, zowel om een effectieve verdediging
te kunnen voeren als ter ondersteuning van operaties.
Het gaat hier om het ontwikkelen van (kennis over) complexe en hoogtechnologische middelen en technieken die er specifiek op zijn gericht het
eigen militaire vermogen te vergroten. Zo kan een cyberaanval op een
luchtverdedigingssysteem de effectiviteit van een eigen luchtaanval
vergroten terwijl het risico op nevenschade wordt beperkt.
Een offensieve cybercapaciteit kan fungeren als een force multiplier en
daarmee de effectiviteit van de krijgsmacht vergroten. Door de ontwik-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

6

keling van een robuuste cybercapaciteit kan Nederland op dit vlak binnen
de NAVO een belangrijke rol gaan spelen.
De ontwikkeling van offensieve operationele capaciteiten staat internationaal nog in de kinderschoenen. Er is nog veel onduidelijk over de aard van
deze capaciteiten, de mogelijkheden die ze kunnen bieden en de effecten
die ermee kunnen worden gesorteerd. Offensieve cybercapaciteiten
onderscheiden zich van conventionele militaire capaciteiten doordat ze
vaak slechts eenmalig inzetbaar zijn en veelal een beperkte levensduur
hebben. Hoogwaardige cybercapaciteiten zijn nauwelijks vergelijkbaar
met algemeen bekende, relatief laagdrempelige en wijdverbreide
aanvalsmethoden. Het gaat hier om complexe middelen waarvan de
ontwikkeling zeer kennisintensief is en daardoor kostbaar en tijdrovend.
Een uitdaging is dat de gewenste effecten moeilijk gegarandeerd kunnen
worden doordat de tegenstander op elk moment zijn eigen kwetsbaarheid
kan ontdekken en beperken.
Bij het ontwikkelen van offensieve operationele capaciteiten zal zoveel
mogelijk gebruik worden gemaakt van kennis en middelen die bij de MIVD
aanwezig zijn. Gezien de schaarste aan gekwalificeerd personeel moeten
deze kennis en middelen zo doelmatig mogelijk worden ingezet en moet
worden voorkomen dat binnen Defensie middelen dubbel worden
ontwikkeld. De kennis, middelen, samenwerkingsrelaties van de MIVD
worden daarom optimaal benut bij de ontwikkeling en de inzet van
offensieve middelen door de Commandant der Strijdkrachten (CDS). De
CDS kan deze offensieve middelen op grond van een mandaat van de
regering in een militaire operatie inzetten, waarbij de wettelijk vereiste
scheiding tussen de taken en de verantwoordelijkheden van de CDS en de
MIVD onaangetast blijft. Tevens kunnen offensieve middelen worden
ingezet om een cyber aanval te voorkomen of af te slaan en de vrijheid
van het eigen militair optreden in het digitale domein te waarborgen
(«actieve verdediging»). Het DCC draagt zorg voor de gereedstelling van
offensieve cybercapaciteiten voor inzet. De Taskforce Cyber zal een
doctrine voor het optreden in het digitale domein opstellen, inzetscenario’s ontwikkelen en de effecten en gevolgen van offensieve middelen
nader beschrijven. Dit gebeurt onder meer door het houden van testen,
trainingen en oefeningen.
Speerpunt 4: Inlichtingen
De opkomst van het digitale domein en de toenemende onderlinge
verbondenheid van systemen, hebben de mogelijkheid tot het vergaren
van informatie enorm doen toenemen. Het bezitten van een
hoogwaardige inlichtingenpositie in het digitale domein is een
voorwaarde voor zowel de bescherming van de eigen infrastructuur als
voor de uitvoering van operaties. Defensie moet zicht hebben op de
dreigingen in het digitale domein waaraan zij kan worden blootgesteld om
zich daar effectief tegen te kunnen wapenen. Dit vereist inzicht in zowel de
technische dreiging als de mogelijkheden en intenties van (potentiële)
tegenstanders en aanvallers. De MIVD moet daarom beschikken over
inlichtingencapaciteiten om deze informatie te verwerven, te analyseren
en daarover tijdig te rapporteren. Voorts zal de dienst over het vermogen
moeten beschikken inlichtingenactiviteiten van anderen te verstoren en
een halt toe te roepen. De inlichtingenactiviteiten van de MIVD in het
digitale domein worden vanzelfsprekend binnen de wettelijke kaders
uitgevoerd.
De MIVD zal de komende jaren de capaciteit uitbreiden voor het op
heimelijke wijze verwerven van informatie binnen het digitale domein. De
activiteiten omvatten onder meer het infiltreren in computers en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

7

netwerken om gegevens te verkrijgen, het in kaart brengen van relevante
delen van het digitale domein, het monitoren van vitale netwerken en het
doorgronden van de werking van en de techniek achter aanvalsmiddelen.
De vergaarde informatie wordt gebruikt voor early warning inlichtingenproducten, het opstellen van een cyber dreigingsbeeld, het versterken van
de inlichtingenproductie in brede zin en het uitvoeren van contrainlichtingenactiviteiten. Het digitale inlichtingenvermogen kan niet los
worden gezien van inlichtingencapaciteiten als signals intelligence
(SIGINT) en human intelligence (HUMINT) en het bestaande contrainlichtingenvermogen van de MIVD. Doorslaggevend voor de doeltreffendheid van het optreden is de gecombineerde inzet van schaarse
expertise en middelen. De MIVD en AIVD intensiveren daartoe de
samenwerking op het gebied van cyber en SIGINT door de oprichting van
een gemeenschappelijke SIGINT-Cybereenheid. De oprichting van deze
eenheid moet de effectiviteit van het nationale cyber inlichtingenvermogen verder versterken. De MIVD zal tevens bijdragen aan het verder
ontwikkelen van het Cyber Security Beeld Nederland (CSBN) dat onder
verantwoordelijkheid van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
en Veiligheid van het ministerie van Veiligheid en Justitie wordt
opgesteld.
Een complexe uitdaging vormt de attributie van gedetecteerde aanvallen
of pogingen hiertoe. Als niet kan worden vastgesteld waar een dreiging of
aanval vandaan komt, wie deze uitvoert en met welk doel, zijn de
mogelijkheden tot een effectieve respons beperkt. De MIVD zal door
middel van de inzet van alle mogelijke inlichtingenbronnen en forensisch
onderzoek de mogelijkheden tot attributie vergroten en hierbij nauw
samenwerken met onder andere het JIVC , de AIVD, het Nederlands
Forensisch Instituut (NFI) en de opsporingsdiensten (het Korps Landelijke
Politiediensten en de Koninklijke marechaussee). Voorts is intensieve
vertrouwelijke internationale samenwerking vaak essentieel bij het
uiteindelijk kunnen vaststellen van de identiteit van de aanvaller en het
kunnen treffen van effectieve beschermingsmaatregelen.
Speerpunt 5: Adaptief en innovatief
De snelheid waarmee ontwikkelingen in het digitale domein zich
voltrekken, stelt hoge eisen aan het aanpassingsvermogen en de
innovatieve kracht van Defensie. Zij moet in het digitale domein in staat
zijn snel nieuwe technologie in te voeren en korte innovatiecycli te
doorlopen. De dynamiek en de complexiteit van het digitale domein
vergen voortdurende aanpassing van (initiële) behoeften aan kennis,
kunde, vaardigheden en technieken, en wijze van optreden.
Defensie moet over de kennis beschikken om relevante ontwikkelingen te
volgen en hierop snel en doeltreffend in te spelen. Zij investeert in
mensen, technologie, onderzoek en ontwikkeling om de noodzakelijke
cybercapaciteiten tijdig te kunnen verwerven of ontwikkelen en in te
kunnen voeren. Het Defensie Cyber Expertise Centrum (DCEC) wordt de
centrale entiteit ter versterking van kennisontwikkeling, -borging en
-verspreiding. Het DCEC moet de kennis van Defensie op het gebied van
cyber operations op een hoog niveau brengen en houden. Het is zowel
gericht op kennisontwikkeling (onder andere research & development en
concept development and experimentation) als op kennisoverdracht
(oefening, training en opleiding) binnen Defensie. Het DCEC zal intensief
samenwerken met kennisinstellingen, zoals TNO.
Om de veiligheid van netwerken en systemen duurzaam te verbeteren
moet Defensie snel en effectief kunnen reageren op nieuwe ontwikkelingen, nieuwe technieken in een vroeg stadium testen en toepassen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

8

nauw samenwerken met het bedrijfsleven en de wetenschap. Aanbestedingen en verwerving in het digitale domein worden zo ingericht dat goed
ingespeeld kan worden op het veranderlijke karakter van dit domein en
tegelijkertijd de betrouwbaarheid van middelen en bedrijfsprocessen
wordt gewaarborgd. In het digitale domein is het bedrijfsleven de motor
van innovatie, ook met betrekking tot het beveiligen en beschermen van
ICT-infrastructuur. Defensie moet dan ook optimaal gebruik maken van
deze innovatiekracht. Het sourcingbeleid van Defensie kan hier een
bijdrage aan leveren.
Voor onderzoek en ontwikkeling, maar ook voor opleiding, training en
oefening zal Defensie beschikken over een «cyber laboratorium» en een
testomgeving. Dit cyberlab zal door de diverse onderdelen kunnen
worden gebruikt en ook beschikbaar zijn voor partners. Onderdelen
kunnen zich op verschillende fysieke locaties bevinden en op afstand
worden gekoppeld.
Een bijzondere uitdaging voor Defensie vormt het aantrekken en het
behouden van gekwalificeerd personeel dat ook kan functioneren in een
militaire omgeving. De benodigde militaire personele capaciteit zal voor
een deel worden gerealiseerd door de inzet van cyberreservisten. Om de
noodzakelijke kennis, kunde en vaardigheden in huis te halen en binnen te
houden wordt specifiek aandacht besteed aan personeelsbeleid en
opleidingen. Zo zullen onder andere specifieke loopbaanpatronen worden
ontwikkeld om de kennis en ervaringsopbouw van defensiemedewerkers
op het gebied van cyber te verankeren en verder te ontwikkelen. Door
samenwerking met het NCSC, opsporingsdiensten en het bedrijfsleven
kan uitwisseling van personeel worden bevorderd. Hierdoor wordt een
goede ervaringsopbouw gewaarborgd en kan medewerkers een
interessant loopbaanperspectief worden geboden.
Nader onderzoek naar de impact van digitale middelen als operationele
capaciteit en de dreiging die hiervan uitgaat tegen de krijgsmacht, zowel
op technisch en procesmatig als op juridisch vlak, is noodzakelijk.
Defensie zal hierbij aansluiting zoeken bij onderzoek dat elders in
Nederland en internationaal wordt uitgevoerd. Ook voert Defensie
zelfstandig onderzoek uit. Zo wordt in 2014 een leerstoel digitale
weerbaarheid en cyber operations aan de Nederlandse defensieacademie
(NLDA) ingesteld.
Speerpunt 6: Samenwerking
De digitale veiligheid is afhankelijk van het vermogen van landen en
organisaties om het digitale domein te beschermen, individueel en
gezamenlijk. Het digitale domein is van nature een domein waarin
publieke en private, civiele en militaire en nationale en internationale
actoren tegelijkertijd opereren en onderling afhankelijk zijn. Tevens zijn de
technieken die door aanvallers worden gebruikt grotendeels overeenkomstig en maken deze gebruik van generieke kwetsbaarheden van
netwerken en systemen. Een gezamenlijke aanpak van de digitale
onveiligheid is daarom noodzakelijk om de digitale veiligheid duurzaam te
versterken.
Nationaal
Voor Defensie is het van belang om in het kader van de Nationale Cyber
Security Strategie (NCSS) nauw samen te werken met publieke en private
partijen. Defensie is hiertoe onder meer vertegenwoordigd in de Cyber
Security Raad (CSR) en neemt deel in het NCSC.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

9

Als beheerder van hoogwaardige digitale netwerken en systemen is
Defensie een belangrijke partner die beschikt over bijzondere kennis en
capaciteiten. Op grond van de derde hoofdtaak kan Defensie op verzoek
deze kennis en capaciteiten aan civiele autoriteiten beschikbaar stellen. Na
formele aanvraag en toestemming conform de wettelijke basis voor
bijstand of de regelgeving voor steunverlening kan, onder gezag van de
aanvrager, worden opgetreden. De wijze waarop capaciteit in het kader
van cyberoperaties beschikbaar kan worden gesteld, wordt nader
uitgewerkt. Daarnaast is er reden te bezien of digitale middelen van
Defensie kunnen worden betrokken bij de bestuurlijke afspraken over de
specifieke gegarandeerde beschikbaarheid van de krijgsmacht in het kader
van de Intensivering Civiel Militaire Samenwerking (ICMS). De capaciteiten van Defensie zullen een bijdrage moeten leveren aan het vergroten
van de veiligheid en de betrouwbaarheid van het gehele Nederlandse
digitale domein.
Bij het organiseren van een gezamenlijke aanpak is het van belang dat
rollen, taken en verantwoordelijkheden duidelijk zijn. In dit kader zal, op
initiatief van de NCTV, worden bezien of de huidige crisisbeheersingsstructuur toereikend is voor het snel en effectief beheersbaar maken van
een grootschalige digitale verstoring. Defensie zal hier aan bijdragen.
Samenwerking met publieke partners, universiteiten en het bedrijfsleven
is ook nodig op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, opleiding en
personeel. Partijen hebben te maken met dezelfde uitdagingen, zoals
beperkte budgetten en schaarste aan gekwalificeerd personeel. Nieuwe
mogelijkheden tot strategische samenwerking moeten worden onderzocht. Defensie draagt bij aan de Nationale Cyber Security Research
Agenda en, in het kader van het bedrijfslevenbeleid van het kabinet, aan
de specifieke aandacht die in de topsector High Tech wordt geschonken
aan cyber security. Ook in dit verband zal Defensie nauw met andere
departementen, de kennisinstellingen en het bedrijfsleven optrekken. Ten
aanzien van het ontwikkelen van middelen zal worden gezocht naar
mogelijkheden van allianties met het bedrijfsleven.
Internationaal
In internationaal verband zoekt Defensie samenwerking met landen die
een vergelijkbare ambitie en aanpak als Nederland voorstaan en die op
een vergelijkbaar niveau opereren. Doel van de samenwerking is in eerste
aanleg gericht op het uitwisselen van kennis. Later zal ook worden bezien
wat de mogelijkheden zijn tot het gezamenlijk ontwikkelen van middelen
en technieken en het gezamenlijk inrichten van capaciteiten.
De NAVO is voor Defensie de primaire organisatie voor samenwerking ter
vergroting van de weerbaarheid in het digitale domein. Defensie draagt
daartoe onder meer actief bij aan de ontwikkeling en uitvoering van het
beleid van de NAVO. Zoals onderstreept tijdens de top in Chicago in mei
2012 zal de NAVO de weerbaarheid versterken van de eigen netwerken en
systemen en die van bondgenoten die essentieel zijn voor het functioneren van de NAVO. Nederland onderschrijft tevens de ambitie van de
NAVO de gezamenlijke capaciteit voor inlichtingenanalyse te versterken.
Het is niet aannemelijk dat in NAVO-verband gemeenschappelijke
cybercapaciteiten worden ontwikkeld. Wel moet het bondgenootschap
een visie ontwikkelen op de inzet van cybercapaciteiten in
NAVO-operaties.
Defensie steunt ook de inzet van de EU om te komen tot een integrale
internetveiligheidsstrategie. Voor Defensie is van belang dat de EU en de
NAVO intensief samenwerken bij het vergroten van de weerbaarheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

10

lidstaten. Daartoe is het onder meer van belang dat de informatieuitwisseling op dit terrein tussen beide organisaties wordt geïntensiveerd.
Tot slot
De in deze strategie opgenomen speerpunten moeten ervoor zorgen dat
de krijgsmacht doeltreffend en doelmatig kan opereren in het digitale
domein. Door te investeren in digitale weerbaarheid en operationele
capaciteiten blijft Nederland beschikken over een hoogwaardige en
technologisch vooraanstaande krijgsmacht die veelzijdig inzetbaar is en in
alle domeinen haar taken kan uitvoeren. In de begroting en het jaarverslag
zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd over de voortgang van
uitvoering van deze strategie. In 2016 zal voorts een beleidsdoorlichting
worden uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 321, nr. 1

11