Balans van de Wetenschap
2016

Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Rathenau Instituut

Balans van de Wetenschap
2016

Rathenau Instituut
Anna van Saksenlaan 51
Postadres: Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
Telefoon: +31 70 342 1542
E-mail: info@rathenau.nl
Website: www.rathenau.nl
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Postbus 19121, 1000 GC Amsterdam
Telefoon: + 31 20 551 0700
E-mail: knaw@knaw.nl
www.knaw.nl
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
Telefoon: +31 70 311 0920
E-mail. secretariaat@awti.nl
Website: www.awti.nl
Uitgever: Rathenau Instituut

Bij voorkeur citeren als:
AWTI, KNAW en Rathenau Instituut, Balans van de Wetenschap 2016, Den Haag, Rathenau Instituut 2016
De AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut hebben een open access beleid. Rapporten, achtergrondstudies,
wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van
derden, privacy, en auteursrecht.
© Rathenau Instituut, AWTI en KNAW 2016
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve, persoonlijke of educatieve
doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en
onder voorwaarde dat de kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen mag
niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op
welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

Inhoudsopgave
Inleiding……………………………………….. ......................................................................................... 1
1.

Algemeen beeld en aandachtspunten voor beleid .................................................................... 6
1.1 Ambitie 1 Nederlandse wetenschap van wereldformaat ........................................................... 6
1.2 Ambitie 2 Wetenschap met maximale impact ........................................................................... 7
1.3 Ambitie 3 Broedplaats voor talent ............................................................................................. 8
1.4 Aandachtspunten voor beleid .................................................................................................... 9

2.

Nederlandse wetenschap van wereldformaat .......................................................................... 12
2.1 Nederlands onderzoekslandschap ........................................................................................ 15
2.1.1 Kwaliteit van wetenschap ............................................................................................ 15
2.1.2 Nationale portfolio van onderzoeksgebieden .............................................................. 16
2.2 Internationale inbedding Nederlandse wetenschap .............................................................. 17
2.3 Ruimte voor vrij en ongebonden onderzoek ......................................................................... 18
2.3.1 Publieke investering in fundamenteel onderzoek........................................................ 18
2.3.2 Financiële ruimte voor vrij en ongebonden onderzoek ............................................... 20
2.4 Toegang tot state-of-the-art onderzoeksfaciliteiten .............................................................. 21

3

Wetenschap met maximale impact……….. ............................................................................... 23
3.1 Kennisontwikkeling voor maatschappelijke uitdagingen ....................................................... 27
3.1.1 Publieke kennisorganisaties ........................................................................................ 27
3.1.2 Uitgaven departementen voor toepassingsgericht onderzoek .................................... 28
3.1.3 Deelname Nederland aan societal challenges Horizon 2020 ..................................... 29
3.2 Impact op innovatiekracht ..................................................................................................... 30
3.2.1 Regionale ecosystemen: hotspots en campussen ...................................................... 30
3.2.2 Financiering publiek-private samenwerking en topsectoren ....................................... 31
3.2.3 Onderzoekssamenwerking universiteit-bedrijfsleven .................................................. 32
3.2.4 Samenwerking lectoren en kennisgebruikers ............................................................. 33
3.2.5 Instellingen valoriseren: valorisatie-infrastructuur ....................................................... 34
3.2.6 Octrooien van publieke kennisinstellingen .................................................................. 35
3.3 Impact op menselijk kapitaal ................................................................................................. 36
3.3.1 Deelname aan masteropleidingen .............................................................................. 36
3.3.2 Arbeidsmarkt voor afgestudeerde masters ................................................................. 37
3.3.3 Professionalisering van docenten in het hoger onderwijs ........................................... 38
3.3.4 Lectoraten hogescholen .............................................................................................. 39
3.4 Impact van wetenschap op samenleving .............................................................................. 40
3.4.1 Open access................................................................................................................ 40
3.4.2 Wetenschapsjournalistiek ............................................................................................ 41
3.5 Maatschappelijke positie van wetenschap ............................................................................ 42
3.5.1 Private non-profit financiering van wetenschappelijk onderzoek ................................ 42
3.5.2 Bezoekers wetenschapsmusea en weekend van de wetenschap .............................. 43

3.5.3 Publieke deelname aan wetenschap: citizen science ................................................. 44
3.5.4 Publiek vertrouwen in de wetenschap ......................................................................... 45
3.5.5 Integriteit van wetenschap ........................................................................................... 46
4

Broedplaats voor talent……………….. ...................................................................................... 47
4.1 Talent aantrekken en opleiden .............................................................................................. 50
4.1.1 Opleiding wetenschappelijk talent ............................................................................... 50
4.1.2 Aantrekkelijkheid van Nederland voor buitenlandse wetenschappers ........................ 52
4.1.3 Reputatie van wetenschappelijke instellingen ............................................................. 53
4.2 Talent meer ruimte geven ..................................................................................................... 54
4.2.1 Middelen voor wetenschappelijk talent ....................................................................... 54
4.2.2 Carrièremogelijkheden binnen de wetenschap ........................................................... 55
4.2.3 Vrouwen in de wetenschap ......................................................................................... 56
1.2.4 Arbeidsklimaat ............................................................................................................. 57
4.3 Talent breder ontplooien ....................................................................................................... 58
4.3.1 Balans tussen onderwijs, onderzoek en valorisatie .................................................... 58
4.3.2 Maatschappelijk perspectief gepromoveerden ............................................................ 59

Bijlage 1 Overzicht relevante rapporten en overige bronnen ................................................................ 61
Bijlage 2 Verzoek kabinet…………………. ........................................................................................... 64
Bijlage 3 Leden projectgroep en begeleidingscommissie ..................................................................... 65
Bijlage 4 Externe reviewers………………… ......................................................................................... 66

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Inleiding
Het kabinet heeft de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI), de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en het Rathenau Instituut verzocht om eens in
de twee jaar een Balans van de Wetenschap te publiceren. Daarmee kunnen zij het kabinet en het
parlement inzicht geven in prestaties van de Nederlandse wetenschap en het functioneren van het
wetenschapssysteem in brede zin. (Bijlage 2)
Nederland lijkt, zoals steeds meer landen, overtuigd van het belang van wetenschap voor de kwaliteit
van de samenleving, de zoektocht naar oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen en voor onze
internationale positie als innovatieleider. Internationaal gezien heeft Nederland al een van de beste
wetenschapssystemen ter wereld. Het Nederlandse wetenschapssysteem komt er in internationale
vergelijkingen dan ook goed uit. Denk aan de relatieve impact van publicaties van Nederlandse onderzoekers, het verwerven van Europese middelen, de positie van universiteiten op internationale
ranglijsten, en de resultaten van vergelijkend onderzoek van wetenschapssystemen. Het is niet vanzelfsprekend dat deze sterke positie blijft voortduren. Een hoog peil van de wetenschap vraagt om
actief wetenschapsbeleid en voldoende investeringen in tijd, aandacht en geld. In dat kader past ook
het verzoek aan de AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut om met deze Balans van de Wetenschap 2016 op een rij te zetten hoe het wetenschapssysteem functioneert en presteert, en wat er
beter zou kunnen. In Nederland zijn in jaren voorafgaand aan de Wetenschapsvisie 2025 stappen
gezet naar meer actief wetenschapsbeleid. Denk aan de introductie van de topsectorenaanpak, bedoeld om samenwerking tussen universiteiten en andere partijen in het kennis- en innovatiesysteem
te bevorderen.
De Wetenschapsvisie 2025, die het kabinet in november 2014 uitbracht, maakt duidelijk dat de overheid de positie van de Nederlandse wetenschap wil handhaven en versterken. In die beleidsnota
worden drie ambities geformuleerd voor 2025:
1. De Nederlandse wetenschap is van wereldformaat.
2. De Nederlandse wetenschap is verbonden met de maatschappij en het bedrijfsleven, en heeft
maximale impact.
3. De Nederlandse wetenschap is een broedplaats voor talent.
Sinds het verschijnen van de Wetenschapsvisie 2025 heeft het kabinet diverse stappen gezet om
deze beleidsnota uit te werken. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft het
effect verminderd van het aantal promoties in de verdeling van de eerste geldstroom. Ook zijn er op
Europees en nationaal niveau afspraken gemaakt om open toegang van wetenschappelijke publicaties (open access) sterk te vergroten. Ook in het veld zijn de ontwikkelingen doorgegaan. Op verzoek
van de minister van OCW is onder coördinatie van de kenniscoalitie (een aantal belangrijke organisaties uit het kennissysteem) een Nationale Wetenschapsagenda (NWA) opgesteld (na consultatie van
het veld en het bredere publiek). De kenniscoalitie heeft de NWA vervolgens uitgewerkt in een investeringsagenda. De reorganisatie van NWO, die in de Wetenschapsvisie 2025 is aangekondigd, is eind
2016 afgerond. Er is een permanente commissie grootschalige wetenschappelijke infrastructuur ingesteld die in december 2016 een eerste roadmap heeft gepubliceerd. Deze beleidsontwikkelingen behoren eveneens tot het beleidskader van de Balans van de Wetenschap 2016.
De Balans van de Wetenschap 2016 volgt bewust de ambities van het kabinet. Het laat zien hoe het
Nederlandse wetenschapssysteem er op dit moment voor staat ten opzichte van de drie ambities.
Daarmee biedt het een kader om de effectiviteit van het wetenschapsbeleid zichtbaar te kunnen maken. Worden de ambities voor 2025 gerealiseerd? De Balans van de Wetenschap ‘vertaalt’ de ambities van de Wetenschapsvisie 2025 hiertoe in een aantal beleidsdoelen en bijbehorende indicatoren
die laten zien of die doelen worden gehaald. Zo wordt zichtbaar in hoeverre de prestaties van de Ne-

1

Balans van de Wetenschap 2016

Inleiding

derlandse wetenschap inderdaad van wereldformaat zijn en maximale impact hebben en of de Nederlandse wetenschap een broedplaats voor talent is.
Het ontwikkelde kader is in dit rapport ook gebruikt voor een nulmeting door voor de meeste beleidsdoelen indicatoren te benoemen en die te kwantificeren.
In aansluiting op de bevindingen van de nulmeting brengen de AWTI, KNAW en het Rathenau Instituut in het voorliggende rapport vier onderwerpen onder de aandacht. De komende tijd zal effectief
beleid op deze aandachtspunten moeten worden ontwikkeld teneinde de ambities uit de Wetenschapsvisie 2025 te kunnen realiseren. Het gaat om de ruimte voor ongebonden onderzoek, de ruimte voor toepassings- en praktijkgericht onderzoek, de ontwikkeling van hoogwaardige onderzoeksfaciliteiten en ICT-voorzieningen en de organisatie van samenwerking voor co-creatie.

Opzet
Er zijn eerdere rapporten beschikbaar die een breed overzicht geven van de stand van zaken in het
Nederlands wetenschapssysteem. Op de website Wetenschap in Cijfers is veel actuele kennis te
vinden. De beschikbare kennis is dus uitgebreid. Het gevaar is dat in de veelheid van informatie de
relatie tussen beleidsdoelen en de informatie uit het zicht raakt. De Balans van de Wetenschap 2016
ontleedt de drie ambities van de Wetenschapsvisie 2025 in specifiekere beleidsdoelen en ‘vertaalt’
deze uiteindelijk in meetbare indicatoren met behulp van de methode van de doelenboom.
Een doelenboom is een conceptueel model waarmee doelen van overheid of organisaties kunnen
worden gekoppeld aan beleidsinstrumenten en geoperationaliseerd tot meetbare criteria. Als Nederland wetenschap van wereldformaat wil, dan is het bijvoorbeeld noodzakelijk dat het onderzoek internationaal is ingebed en er voldoende ruimte is voor ongebonden onderzoek. Die ruimte kan vervolgens worden gemeten als de relatieve omvang van de publieke middelen voor wetenschappelijk
onderzoek (eerste en tweede geldstroom) en de ruimte voor de ontwikkeling van nieuwe onderzoeksprogramma’s (Vernieuwingsimpuls). Een ander voorbeeld: als Nederland een broedplaats van talent
wil zijn en hoogstaande onderzoekers wil hebben om kennis te kunnen absorberen, dan moet er voldoende wetenschappelijk talent worden opgeleid en dat talent moet voldoende ruimte worden gegeven om een wetenschappelijke carrière te ontwikkelen en zich breder te ontplooien. Deze doelen
kunnen vervolgens worden gemeten als het aantal promovendi dat wordt opgeleid en de doorstroming van jonge onderzoekers naar vaste onderzoeksfuncties binnen de wetenschap.
De methode van de doelenboom werkt met name goed bij het ontleden van beleid op systeemniveau
waarbij ambities en beleidsdoelen abstract zijn geformuleerd en meerdere actoren verantwoordelijk
zijn voor het bereiken van de doelen. Met de doelenboom kunnen expliciete verbindingen worden
gelegd tussen de (algemene) ambities enerzijds en de meer operationele (meetbare) criteria anderzijds. Dat maakt het mogelijk de voortgang en effectiviteit van beleid te monitoren, ook wanneer de
verschillende beleidsdoelen met elkaar in verband staan en de effectiviteit van beleidsinstrumenten
mede afhangt van andere factoren. De methode maakt zichtbaar in hoeverre het lukt het beleidsdoel
te behalen. Als het doelbereik niet volledig is, kan er gericht gesproken worden over de meest effectieve manier om de ambities wel te realiseren. De methode ondersteunt zo het gesprek tussen betrokkenen die het eens zijn over het beleidsdoel, maar er vanuit verschillende perspectieven en verantwoordelijkheden naar kijken.
In deze Balans van de Wetenschap hebben we de methode toegepast om het gesprek over wetenschapsbeleid tussen kabinet en parlement te faciliteren. Dat betekent dat het rapport de stand van
zaken in kaart brengt op het niveau van het nationale wetenschapssysteem, gekoppeld aan de nationale beleidsdoelen van het wetenschapsbeleid. De consequentie is dat de uitwerking niet altijd voldoet in het beleidsgesprek tussen andere organisaties in het wetenschapssysteem en voor andere
beleidsterreinen waar wetenschap van belang is. Voor het gesprek tussen overheid, NWO en universiteiten kan het bijvoorbeeld wenselijk zijn om een gedetailleerder inzicht te krijgen in de relatie tussen specifieke financieringsinstrumenten van NWO en de doelen van universiteiten. Voor het beleids-

2

Balans van de Wetenschap 2016

Inleiding

gesprek over bedrijvenbeleid kan inzicht in publiek-private en publiek-publieke samenwerking per
topsector en regio wenselijk zijn.
Een andere beperking van de methode is dat kwalitatieve inzichten naar de achtergrond verdwijnen.
Wetenschap heeft immers een bijzondere waarde voor de samenleving door de methode waarmee
het tot stellingname komt (discussie, review, testen, etc.). Die waarde kan niet in kwantitatieve maatstaven worden gevangen.
Dit verklaart ook de kritiek op het meten van aantallen publicaties en citaties als belangrijkste manier
om wetenschappers en onderzoeksgroepen te beoordelen. Met de invoering van het nieuwe Standaard Evaluatieprotocol voor de onderzoekvisitaties wordt gestimuleerd dat er een bredere interpretatie van wetenschappelijke kwaliteit gangbaar wordt. Als in het wetenschapssysteem meer aandacht
wordt gevraagd voor andere vormen van wetenschappelijke kwaliteit, mag worden verwacht dat die
ook een plaats krijgen in het nationale wetenschapsbeleid. In de Balans van de Wetenschap 2016
wordt de aandacht voor die andere aspecten van kwaliteit onder meer zichtbaar in de aandacht voor
de impact van wetenschap, voor de relatie tussen onderzoek en onderwijs, en bij excellentie van wetenschap als beleidsdoel.
De keuze voor indicatoren die de ambities van het wetenschapsbeleid operationaliseren, is gebaseerd op een aantal overwegingen:
-

Meet de indicator dat wat wordt bedoeld met begrippen als kwaliteit, impact, talent of met
voorwaarden en processen die daarvoor nodig zijn?

-

Wordt de indicator gebruikt en geaccepteerd als goede indicator om te meten wat gemeten
moet worden?

-

Is de indicator meetbaar, zijn de gegevens beschikbaar en zijn de gegevens ook over een
langere periode beschikbaar?

Uit dit rapport blijkt dat voor de meeste beleidsdoelen indicatoren beschikbaar zijn die voldoen aan
deze overwegingen. Voor sommige beleidsdoelen is een indicator die voldoet aan de drie criteria niet
beschikbaar. Dit geldt bijvoorbeeld voor een onderwerp als toegang tot goede onderzoeksfaciliteiten.
Er zijn wel gegevens beschikbaar over de onderzoekfaciliteiten in Nederland en deelname aan internationale faciliteiten, maar deze zeggen onvoldoende over de daadwerkelijke toegang tot goede onderzoeksinfrastructuur.
Ook geldt dit voor impact van wetenschap. Met name hier zijn indicatoren zwak ontwikkeld. De indicatoren die op dit vlak wel beschikbaar zijn, zeggen meestal iets over de inspanningen die worden geleverd om impact te bereiken, of over de interacties tussen wetenschappers en anderen. Of er dan ook
echt impact is, blijft onzeker. Impact is alom tegenwoordig en vaak toch niet zichtbaar. Wetenschap
wordt beoefend in een complex systeem en vindt plaats in een deels onvoorspelbaar proces. Impact
komt daar doorgaans niet rechtlijnig uit voort en volgt soms pas jaren na de afronding van een onderzoek. Andersom hebben de samenleving en economie ook impact op de ontwikkeling van de wetenschap, op de thema’s die daar worden bestudeerd, en de kennis die daar wordt opgedaan. Stabiele
indicatoren voor de impact van complexe systemen zijn hierdoor niet gemakkelijk te bepalen. Wel is
het beeld dat er veel initiatieven zijn van overheden, kennisinstellingen en onderzoekers om dit te
verbeteren, om zodoende te komen tot geaccepteerde indicatoren. Zo wordt bijvoorbeeld gewerkt aan
indicatoren die impact weergeven in de zin van gezondheidswinst, socio-economische impact van
onderzoekfaciliteiten en kwaliteit van publieksvoorlichting over wetenschap. Of dit op termijn ook tot
indicatoren leidt op nationaal niveau, is echter onzeker.
Wetenschap en het wetenschapssysteem zijn altijd in ontwikkeling, en de cijfers in de Balans van de
Wetenschap lopen daarop per definitie achter. In het voorliggende rapport zijn zoveel mogelijk de
meest recente cijfers opgenomen, en de grens daarvoor is gesteld op de cijfers die op 15 september
2016 beschikbaar waren. In een enkel geval zijn de gegevens en bij behorende analyse van enkele

3

Balans van de Wetenschap 2016

Inleiding

jaren terug gebruikt, als die qua methodiek te prefereren waren en te voorzien is dat een update voor
de volgende Balans van de Wetenschap mogelijk is.
Een uitwerking van de doelenboom per beleidsambitie is opgenomen aan het begin van de hoofdstukken 2, 3 en 4.

Aandachtspunten voor beleid
Op basis van deze eerste meting in 2016 kunnen moeilijk conclusies worden getrokken of de ambities
in 2025 zullen worden gehaald. Daarom is in het voorliggende rapport geen advies opgenomen. Tegelijkertijd bevat deze nulmeting een aantal indicatoren die al langere tijd gemeten worden, zodat
voor een aantal beleidsdoelen de ontwikkelingen in de tijd zichtbaar kunnen worden gemaakt. Ook
stemt het beeld dat op elk van de drie ambities naar voren komt uit de indicatoren, veelal overeen met
het beeld uit eerdere rapporten van onder meer de AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut. In het
eerste hoofdstuk worden derhalve in aansluiting op het beeld dat oprijst uit de nulmeting ook vier beleidsaandachtspunten gegeven.

Vervolg
Het voornemen is eens in de twee jaar een Balans van de Wetenschap uit te brengen. In de eerste
helft van 2017 zullen de AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut samen met het ministerie van
OCW, en met andere kennispartners, de huidige opzet en het proces evalueren. Gegeven verschuivingen in het wetenschapssysteem zal er in vervolgmetingen aandacht nodig zijn voor de ontwikkeling van nieuwe indicatoren, met name op het vlak van impact. Daarbij kan gedacht worden aan het
ontwikkelen van indicatoren voor (i) Nederlandse (financiële) bijdragen aan, en participatie in, grootschalige infrastructuur in relatie tot andere landen, (ii) het economisch rendement van wetenschap,
onder meer in termen van werkgelegenheid en bedrijvigheid, (iii) migratie van onderzoekers naar
bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties en vice versa, (iv) deelname aan open data initiatieven, en (vi) het vermogen om toptalent aan te trekken en vast te houden, zoals de grootte van startup pakketten en consequenties van de wet normering topinkomens

Werkwijze
Voor het opstellen van deze Balans van de Wetenschap hebben de AWTI, de KNAW en het
Rathenau Instituut een projectteam samengesteld met medewerkers van die organisaties. Het project
is begeleid door een begeleidingscommissie met vertegenwoordigers van de AWTI, de KNAW, het
Rathenau Instituut en de ministeries van OCW en EZ (hun namen staan in bijlage 3). Conceptversies
van het rapport zijn besproken door het KNAW-bestuur, de AWTI en de directie van het Rathenau
Instituut.
Het projectteam, onder leiding van prof. dr. Barend van der Meulen (Rathenau Instituut), heeft in de
eerste fase van het project iteratief de ambities van de Wetenschapsvisie 2025 uitgewerkt en beschikbare gegevens geïnventariseerd. Daarbij kon onder meer gebruikt worden gemaakt van literatuur (zie Bijlage 1) en de website Wetenschap in Cijfers, die een breed overzicht van de stand van
zaken in het Nederlandse wetenschapssysteem geeft. Dat heeft geleid tot een eerste uitwerking van
de visie in een doelenboom, die besproken is met de begeleidingscommissie. Vervolgens is de benadering verder uitgewerkt en besproken met de drie organisaties. Dit heeft tot verdere aanscherping
geleid.
De laatste versie van het conceptrapport is gereviewd door drie externe deskundigen (hun namen
staan in bijlage 4). De AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut zijn de reviewers veel dank verschuldigd. Hun commentaren zijn zoveel mogelijk verwerkt. Vanzelfsprekend dragen de reviewers
geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van het rapport.

4

Balans van de Wetenschap 2016

Inleiding

Leeswijzer
Het eerste hoofdstuk geeft een overzicht van de belangrijkste bevindingen per ambitie. Aanvullend
worden vier aandachtspunten weergegeven die hoog op de prioriteitenlijst van het wetenschapsbeleid
moeten staan, wil de overheid haar ambities voor 2025 kunnen waarmaken.
De hoofdstukken 2, 3 en 4 onderbouwen de bevindingen en aandachtspunten uit hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 geeft de stand van zaken op het gebied van de internationale wetenschappelijke positie van de
Nederlandse wetenschap (ambitie 1 uit de Wetenschapsvisie 2025). Hoofdstuk 3 analyseert de stand
van zaken op het gebied van de impact die wetenschap heeft op maatschappelijke sectoren, economie, onderwijs en de samenleving als zodanig (ambitie 2 uit de Wetenschapsvisie 2025). Hoofdstuk 4
kijkt naar een belangrijke voorwaarde voor de eerste twee ambities, het opleiden en ontplooien van
wetenschappelijk talent (ambitie 3 uit de Wetenschapsvisie 2025).

5

Balans van de Wetenschap 2016

1.

Bijlagen

Algemeen beeld en aandachtspunten voor beleid

Dit hoofdstuk geeft een algemeen beeld anno 2016 van de prestaties van de Nederlandse wetenschap en van het functioneren van het wetenschapssysteem in brede zin. De hierna volgende drie
hoofdstukken, waarin de ambities uit de Wetenschapsvisie 2025 zijn ‘vertaald’ naar een set meetbare
indicatoren, onderbouwen dit algemene beeld. Het beeld wordt daarnaast geschraagd door de bevindingen en expertise van de AWTI, de KNAW en het Rathenau Instituut, zoals weergegeven in hun
relevante adviezen en rapporten (zie ook Bijlage 1). Het laatste deel van dit hoofdstuk presenteert
vier beleidsaandachtspunten. Omdat deze Balans van de Wetenschap een nulmeting betreft, is dit
hoofdstuk signalerend en agenderend, en niet concluderend en adviserend.

1.1 Ambitie 1 Nederlandse wetenschap van wereldformaat
In de nulmeting is de ambitie ‘Nederlandse wetenschap van wereldformaat’ uitgewerkt in vierbeleidsdoelen:
1.
2.
3.
4.

Nederlands onderzoek is een hoogvlakte-met-pieken.
Nederlandse wetenschap is internationaal goed ingebed.
Voldoende ruimte voor vrij en ongebonden onderzoek.
Wetenschappers hebben toegang tot state-of-the-art onderzoekfaciliteiten.

Het beeld is dat deze ambitie op hoofdlijnen wordt behaald. Maar er zijn ook aandachtspunten voor
de toekomst.
Een samenvatting van de bevindingen uit hoofdstuk 2:


Het Nederlands onderzoek is hoogstaand in de breedte: over de hele linie is het onderzoek van
goede kwaliteit. Wel stagneert de door het beleid nagestreefde profilering van universiteiten: de
onderzoekprofielen van instellingen lijken meer op elkaar dan enkele jaren geleden.



De Nederlandse wetenschap heeft een sterke internationale positie. Publicaties van Nederlandse
onderzoekers hebben veelal een hoge wetenschappelijke impact in vergelijking met die in andere
landen. Nederlandse onderzoekers werken veel samen met onderzoekers in het buitenland. Ze
brengen dan ook relatief veel tijd door buiten Nederland.



In Nederland is het publieke investeringsniveau in de wetenschap lager dan in andere landen met
vergelijkbare hoge ambities. De ruimte voor onderzoek, en met name voor ongebonden onderzoek, staat onder druk door het lage investeringsniveau, een sterke thematisering van onderzoek
en het feit dat ruim de helft van de middelen uit de eerste geldstroom van de universiteiten die
voor onderzoek zijn bestemd, wordt besteed aan matching van gelden uit andere bronnen. Mede
in dit licht hebben zowel de KNAW als de AWTI recent geadviseerd meer te investeren in ongebonden onderzoek.



Voor nieuwe doorbraken in de moderne wetenschap is de beschikbaarheid van geavanceerde
onderzoeksfaciliteiten cruciaal. De Nederlandse universiteiten, andere kennisinstituten en de
overheid investeren in (Europese) onderzoeksfaciliteiten en in onderhoud van bestaande onderzoeksfaciliteiten. Er zijn echter signalen dat investeringen in onderzoekfaciliteiten en ICT achterblijven bij wat wenselijk en nodig is, mede gegeven de oplopende kosten van deze voorzieningen.
Inventarisaties van Europese en nationale roadmaps laten zien dat voor onderzoeksfaciliteiten en
ICT grote investeringen nodig zijn.

6

Balans van de Wetenschap 2016

Algemeen beeld

1.2 Ambitie 2 Wetenschap met maximale impact
De ambitie ‘Wetenschap met maximale impact’ is in de nulmeting uitgewerkt in een aantal beleidsdoelen. Wetenschap heeft impact als het:
1.

Bijdraagt aan maatschappelijke uitdagingen.

2.

Bijdraagt aan innovatiekracht.

3.

Bijdraagt aan menselijk kapitaal.

4.

Breed toegankelijk is voor de samenleving.

5.

Breed vertrouwen en zichtbaarheid geniet in de samenleving.

De inspanning van wetenschappers en andere actoren in het wetenschapssysteem om impact te
bereiken neemt toe. Impact zelf is moeilijk te meten. De meeste indicatoren die in de Balans van de
Wetenschap 2016 gekozen zijn bij deze beleidsdoelstelling, hebben dan ook betrekking op de inspanning om tot impact te komen en niet op het resultaat (de impact zelf).
De bevindingen uit hoofdstuk 3 zijn als volgt samen te vatten:


Bijdrage aan maatschappelijke uitdagingen. Nederlandse wetenschappers nemen relatief vaak
deel aan Horizon 2020, ook in het deel van het programma gericht op maatschappelijke uitdagingen. Nederland kent verder een reeks publieke kennisinstellingen die toepassingsgericht onderzoek uitvoeren op maatschappelijke thema’s en dit combineren met kennisintensieve dienstverlening. Hun publieke bekostiging is in de afgelopen jaren gedaald. Verder lijkt de ontwikkeling van
de onderzoeksfunctie van de hogescholen te stagneren. Het relatief lage en afnemende publieke
en private financieringsniveau voor wetenschap in Nederland kan repercussies hebben op de mate waarin onderzoek gericht op maatschappelijke opgaven wordt opgepakt.



Bijdrage aan innovatiekracht. Samenwerking tussen wetenschap, overheid, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties wordt beschouwd als een voorwaarde voor de innovatiekracht van
ons land en voor een succesvolle aanpak van maatschappelijke vraagstukken. Het Nederlandse
kennissysteem is in achterliggende jaren in dit opzicht versterkt. Nederland kent inmiddels een
dekkend netwerk van regionale hotspots en universiteitscampussen waarin universiteiten en hogescholen samenwerken met bedrijven, overheden (inclusief gemeenten en provincies), onderwijsinstellingen en andere partners. Universiteiten en hogescholen hebben eigen faciliteiten voor
valorisatie opgezet (zoals de Technology Transfer Offices), en faciliteiten in samenwerking met
andere, ook private, partijen (valorisatiecentra, centres of expertise en centres of entrepreneurship). Verder bieden alle universiteiten inmiddels ondernemerschapsonderwijs aan. De topsectoraanpak heeft tot meer publiek-private samenwerkingsconstructies geleid. Ook het aantal copublicaties tussen universiteiten en bedrijven wijst op veel samenwerking. Aan de andere kant is
het aandeel innoverende bedrijven dat samenwerkt met publieke kennisinstellingen in Nederland
lager dan het EU-gemiddelde, en blijven de Nederlandse private investeringen in R&D achter bij
die van andere landen en bij de beleidsdoelen van de (Nederlandse) overheid zelf.



Bijdrage aan menselijk kapitaal via onderwijs. Universiteiten en hogescholen leveren kwalitatief
hoogwaardige kenniswerkers af voor de samenleving en arbeidsmarkt. Het aantal afgestudeerden en gepromoveerden is het afgelopen decennium sterk gegroeid. Dit draagt bij aan de transfer
van kennis die binnen universiteiten en hogescholen wordt opgebouwd naar de economie en de
samenleving. De arbeidsmarkt voor afgestudeerden en gepromoveerden is goed.



Brede toegankelijkheid voor de samenleving. Wetenschappelijke kennis heeft onder meer impact
doordat die kennis beschikbaar is en zo bijdraagt aan het vermogen van de samenleving om te
begrijpen, te duiden, te leren en te vernieuwen. Op dit moment ligt er veel nadruk op het fenomeen open access van wetenschappelijke publicaties. Van de wetenschappelijke publicaties is
momenteel één op de acht beschikbaar via open access. Dit is vergelijkbaar met het internationa-

7

Balans van de Wetenschap 2016

Algemeen beeld

le gemiddelde. In opkomst is een fenomeen als citizen science, waarbij burgers observaties, metingen of berekeningen uitvoeren of beheren ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek.


Vertrouwen en zichtbaarheid. De wetenschap krijgt veel aandacht van de media. Ook al genoemde citizen science vergroot de zichtbaarheid van wetenschap voor de samenleving. Verder blijkt
dat het brede publiek grote interesse en vertrouwen heeft in de wetenschap. Wel is het zo dat het
vertrouwen lijkt te dalen, als wetenschappelijke kennis en expertise ingezet worden voor innovatie, beleid of maatschappelijke vraagstukken.



Er is toenemende aandacht voor wetenschappelijke integriteit. De deelname van instellingen aan
het landelijk orgaan wetenschappelijke integriteit stijgt. In 2015 werden van de elf behandelde
klachten, er vijf gegrond verklaard.

1.3 Ambitie 3 Broedplaats voor talent
De ambitie ‘Broedplaats voor talent’ is in de nulmeting uitgewerkt in de volgende beleidsdoelen:
1.
2.
3.

Talent aantrekken en opleiden.
Talent meer ruimte geven.
Talent breder ontplooien.

Met ‘talent’ wordt hier met name gedoeld op het ontwikkelen van het wetenschappelijke talent van
afgestudeerde (onderzoeks)masterstudenten (van universiteiten en hogescholen), gepromoveerden,
wetenschappelijke staf van universiteiten en publieke kennisinstellingen, en lectoren en onderzoeksdocenten van hogescholen. De bevindingen uit hoofdstuk 4 zijn als volgt samen te vatten:


Het aantal masterstudenten aan de universiteiten is de laatste jaren toegenomen. Op hogescholen is het aantal masterstudenten stabiel gebleven. Hun arbeidsmarktperspectieven zijn overwegend goed.



Het aantal academische promoties is vooral de laatste jaren sterk toegenomen. De universiteiten
hebben ingezet op het verbeteren van de organisatie en kwaliteit van de promotieopleidingen. De
kwaliteit van het promotiestelsel in Nederland is goed, mede dankzij een goedwerkend kwaliteitsborgingssysteem. Het promotiestelsel wordt in Nederland en daarbuiten beschouwd als een solide stelsel, dat hoog gekwalificeerde, onafhankelijk denkende gepromoveerden aflevert.



Bijna de helft van de promovendi in Nederland is uit het buitenland afkomstig. Daaruit blijkt dat
het Nederlandse promotiestelsel in internationaal perspectief aantrekkelijk is. Eén op de zes
hoogleraren is afkomstig uit het buitenland. Het aandeel buitenlandse onderzoekers werkzaam bij
universiteiten in Nederland is hoger dan in andere landen.



Op een aantal hogescholen hebben vier van de vijf docenten een masterdiploma of doctorstitel,
maar voor de overige hogescholen geldt dat minder dan vier van de vijf docenten zo’n diploma of
titel heeft. Onduidelijk is of het professionaliseringsdoel – dat inhoudt dat alle docenten een masterdiploma of doctorstitel hebben - in 2020 zal zijn bereikt.



NWO biedt talentvolle en creatieve onderzoekers persoonsgebonden financiering via de Vernieuwingsimpuls. De European Research Council (ERC) stimuleert op Europees niveau excellent,
onderzoekers-gedreven onderzoek. In vergelijking met het buitenland heeft Nederland dankzij de
omvang van de Vernieuwingsimpuls en het succes bij ERC relatief veel persoonsgebonden financiering. Maar de honoreringspercentages zijn laag, en de toenemende afhankelijkheid van Europese onderzoekfinanciering is een risico, zeker met het oog op verder afnemende honoreringspercentages bij Horizon 2020 en ERC en de nu al hoge matchingsdruk.



Voor een aantrekkelijk carrièreperspectief in de wetenschap is het van belang dat voldoende onderzoekers kunnen doorstromen naar hogere onderzoekposities. Deze doorstroming lijkt niet op-

8

Balans van de Wetenschap 2016

Algemeen beeld

timaal. In de praktijk blijkt de sterkste reductie plaats te vinden tussen de promotie en de postdocfase en tussen postdocfase en universitair docentfase.


Er zijn relatief weinig vrouwen in de top van de wetenschappelijke staf en het aandeel vrouwelijke
wetenschappers is internationaal gezien erg laag. Wel zijn er evenveel vrouwelijke als mannelijke
promovendi. Onbekend is wat de stand van zaken is van de (etnische, religieuze, culturele, en
andersoortige) diversiteit van het personeelsbestand van de Nederlandse universiteiten: vanwege
privacyaspecten worden gegevens hierover niet bijgehouden. Verschillende universiteiten voeren
een diversiteitsbeleid en hebben zogenoemde ‘diversiteit offices’.



Binnen de kennisinstellingen is er een sterke focus op onderzoek. De vaste wetenschappelijke
staf besteedt veel tijd aan onderzoek en zou daar graag nog meer tijd voor hebben. Er wordt relatief weinig tijd besteed aan valorisatieactiviteiten.



De arbeidsmarkt voor gepromoveerden is zeer goed. Veel gepromoveerden vinden een baan
buiten de academische sector; het is daarom zaak promovendi goed voor te bereiden op een carrière buiten de wetenschap. Uit CPB-onderzoek blijkt dat er kort na de promotie weinig verschil in
inkomen is tussen de gepromoveerde en de afgestudeerde masterstudent, wat impliceert dat de
waarde van de wetenschappelijke competenties van gepromoveerden op de arbeidsmarkt in eerste instantie ondergewaardeerd blijven. Op langere termijn worden die competenties wel gewaardeerd.

1.4 Aandachtspunten voor beleid
Uit de nulmeting ontstaat het beeld van een wetenschapssysteem dat internationaal bezien goede
prestaties levert, waarbij in toenemende mate wordt samengewerkt in coalities van kennisinstellingen,
bedrijven en overheden. De aandacht voor valorisatie en impact neemt toe, de maatschappelijke interesse en vertrouwen in de wetenschap zijn hoog, deelname aan het hoger onderwijs ook, en de arbeidsmarkt voor afgestudeerde masterstudenten en gepromoveerden is gunstig. Dit wijst erop dat het
Nederlandse wetenschapssysteem tot een van de besten van de wereld behoort.
Echter, veel indicatoren wijzen erop dat de druk op het systeem toeneemt. Zo is het algeheel investeringsniveau in wetenschap internationaal gezien laag. De Nederlandse wetenschap zal alleen van
wereldformaat blijven als wordt voldaan aan de voorwaarden om internationaal voorop te lopen. Daartoe is het noodzakelijk dat de basis op orde is: er moet sprake zijn van ruimte voor ongebonden onderzoek, toepassingsgericht onderzoek, toegang tot state-of-the-art faciliteiten en co-creatie. Het is
niet duidelijk of er voldoende wordt geïnvesteerd in de vernieuwing van de onderzoekinfrastructuur en
of er voldoende toegang is tot de internationale onderzoeksfaciliteiten. Wat talent betreft: de doorstroming van wetenschappelijk talent is niet optimaal, er zijn weinig vrouwen in de top van de wetenschappelijke staf van universiteiten, en mogelijk laat de diversiteit van het wetenschappelijk personeel
ook op andere punten te wensen over.
Bij een (te) laag investeringspeil kan de Nederlandse hoogvlakte-met-pieken onvoldoende worden
onderhouden, waardoor de kwaliteit en responsiviteit van het wetenschapssysteem zullen afnemen.
Een dergelijke afbouw van het systeem kan slechts zeer langzaam weer worden hersteld. Ook kan
een minder aantrekkelijk onderzoeksklimaat ontstaan, waardoor wetenschappelijk talent vaker voor
een positie aan een kennisinstelling in het buitenland kiest en R&D-uitvoerende bedrijven zich eerder
in het buitenland vestigen. Bij hoge ambities voor de wetenschap hoort een bijbehorend budget. De
overtuiging dat het in Nederland tijd is voor extra investeringen in onderzoek en innovatie, wordt
breed gedeeld. Zowel de OECD als de Europese Unie adviseren Nederland om in de komende jaren
meer te investeren in onderzoek en innovatie.
Uit het bovenstaande volgen vier aandachtspunten voor het beleid:

9

Balans van de Wetenschap 2016

Algemeen beeld

Aandachtspunt 1: Ruimte voor ongebonden onderzoek
De ruimte voor ongebonden onderzoek staat onder druk. De afname van die ruimte is niet alleen het
gevolg van het relatief lage investeringsniveau, maar ook van de toegenomen thematische sturing in
combinatie met het fenomeen matching. Dit is een belangrijk aandachtspunt voor toekomstig beleid,
omdat het voor universiteiten en hogescholen pas mogelijk is een positie op het wereldpodium te
behalen en behouden als hun onderzoekers ruimte hebben om onderzoeksthema’s te kiezen en onderzoek uit te voeren. Ook de OECD geeft aan dat de ruimte voor lange-termijnonderzoek een uitdaging is voor het Nederlandse wetenschapssysteem.
Onderzoekers aan kennisinstellingen zijn sterk aangewezen op NWO en de Europese Unie als bron
van onderzoeksfinanciering. Dat is op zichzelf geen probleem. Hiermee kan onderzoeksfinanciering
immers op basis van excellentie worden verdeeld. De Vernieuwingsimpuls biedt ruimte voor het ontwikkelen van nieuwe onderzoekslijnen. Maar de ruimte voor de vrije competitie is zeer beperkt. Daarbij komt dat over de hele linie van competitieve financiering de honoreringspercentages zo laag zijn,
dat uitstekende onderzoeksvoorstellen soms niet voor financiering in aanmerking komen. Dit is weinig
productief, omdat het veel tijd en geld kost om onderzoeksvoorstellen in te dienen en te laten beoordelen.
Aandachtspunt 2: Ruimte voor toepassings- en praktijkgericht onderzoek
De ruimte voor toepassingsgericht onderzoek staat onder druk door bezuinigingen in de achterliggende jaren op de rijkskennisinstellingen en TO2-instellingen en op de uitgaven van ministeries op (beleids)onderzoek. Het systeem voor toepassingsgericht onderzoek dat Nederland rijk was, is daarmee
verzwakt, en dit kan gevolgen hebben voor de toekomstige productiviteit en de innovatiekracht van
ons land. Dit kan negatieve effecten hebben op de Nederlandse samenleving en economie.
De hogescholen hebben de taak om samen met bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties kennis te creëren en voor toepassing geschikt te maken via praktijkgericht onderzoek. Voor een
volwaardige onderzoekstaak van hogescholen zijn meer lectoren, meer hogeschoolonderzoekers,
een doorontwikkeling van de centres of expertise, en meer samenwerking van kennisinstellingen,
bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en overheden in de verschillende constellaties en constructies nodig.
Aandachtspunt 3: Onderzoeksfaciliteiten en ICT-voorzieningen
Hoogwaardige onderzoeksfaciliteiten en ICT-voorzieningen zijn van doorslaggevend belang voor de
kwaliteit van het kennissysteem. Dergelijke faciliteiten kunnen wetenschappelijk talent en innovatieve
bedrijven aantrekken. Daarnaast is wetenschappelijke vooruitgang in het huidige tijdgewricht afhankelijk van kwalitatief hoogwaardige ICT-voorzieningen. In steeds meer vakgebieden is samenwerking
noodzakelijk om de faciliteiten te bekostigen. Dankzij de ESFRI roadmap, de permanente commissie
grootschalige wetenschappelijke infrastructuur, de recente lijst met dertien gewenste grootschalige
faciliteiten en initiatieven voor big data in onderzoek is er een beter zicht op de omvang van mogelijke
investeringen. Lange tijd is gebruik gemaakt van het Fonds Economische Structuurversterking om
investeringen te doen in ICT-voorzieningen en onderzoeksfaciliteiten te financieren. Op dit moment is
het beschikbare budget beperkt. Nederland dreigt zijn sterke internationale positie te verliezen als
investeringen in onderzoeksfaciliteiten en ICT-voorzieningen achterblijven.
Aandachtspunt 4: Bevorderen van samenwerking tussen wetenschap en andere partijen
Nederland behoort tot de meest innovatieve landen van de wereld. Om deze positie te behouden
wordt samenwerking tussen kennispartners uit wetenschap, bedrijfsleven, overheid en maatschappij
steeds belangrijker. Dit gebeurt op verschillende manieren, bijvoorbeeld in het kader van het topsectorenbeleid, de Nationale Wetenschapsagenda en initiatieven rond Smart Cities en regionale hot-

10

Balans van de Wetenschap 2016

Algemeen beeld

spots. Toch blijft samenwerking over de grenzen van organisaties, sectoren en disciplines heen een
punt van voortdurende aandacht voor het beleid.
Er zullen altijd (financiële) prikkels zijn om voorrang te geven aan de gebaande paden en de context
van de eigen organisatie. Bovendien is het niet vanzelfsprekend in het huidige mondiale kennis- en
innovatiesysteem, met nieuwe, krachtige kennisaanbieders, dat bedrijven die hier soms decennialang
gevestigd zijn ook in de toekomst in Nederland blijven. Innovatieve bedrijven oriënteren zich in toenemende mate op het internationale speelveld en onderzoeksinspanningen op nieuwe innovatiegebieden steeds vaker buiten Nederland plaats.
Wil de Nederlandse wetenschap maximale impact hebben dan moet er in het beleid aandacht zijn
voor de samenwerking tussen wetenschap en andere partners. Dat kan door de topsectorenaanpak
verder te ontwikkelen in samenhang met de realisering van de Nationale Wetenschapsagenda. Daarvoor zijn nieuwe publiek-private en publiek-publieke samenwerkingsverbanden van bedrijven, kennisinstellingen en overheden nodig rond gezamenlijke (maatschappelijke) opgaven.

11

Balans van de Wetenschap 2016

2.

Bijlagen

Nederlandse wetenschap van wereldformaat
“Het Nederlandse wetenschapsstelsel is effectief door een slimme combinatie van
ruimte, samenwerking, competitie, kwaliteitszorg, goede infrastructuur en keuzes
maken.” (Wetenschapsvisie 2025, p. 22 )

Wetenschap is een mondiaal bedrijf en de mate van internationalisering neemt toe. Dat maakt het van
groot belang dat de Nederlandse wetenschap internationaal excellent is. Dat kan als de wetenschap
internationaal ingebed is en voldoende mogelijkheden heeft. In het beleid wordt er vanuit gegaan dat
een relatief klein land als Nederland, alleen internationaal excellent kan zijn als er keuzes gemaakt
worden.
Bij het uitwerken van de ambitie om van wereldformaat te zijn, onderscheiden we vier beleidsdoelen.
De eerste twee doelstellingen geven aan wanneer het Nederlands onderzoek inderdaad van wereldformaat is.Ten eerste: Nederlands onderzoek moet in de breedte hoogstaand zijn (hoogvlakte) en
wereldleidend in specifieke gebieden (pieken). Ten tweede: het Nederlands onderzoek moet goed
ingebed zijn in de internationale dynamiek van wetenschap.
De derde en vierde beleidsdoelen verwijzen naar specifiekere voorwaarden om de eerste twee doelen ook op langere termijn te kunnen bereiken. Het derde beleidsdoel is dat er voldoende (financiële)
ruimte is voor vrij en ongebonden onderzoek. Alleen dan kunnen onderzoekers inderdaad grensdoorbrekend wetenschappelijk onderzoek doen. Het vierde beleidsdoel is dat Nederlandse onderzoekers goede toegang hebben tot nationale en internationale faciliteiten. Voortgang in de wetenschap
gaat sterk gepaard met de ontwikkeling van infrastructuur, en zonder toegang tot state-of-the-art faciliteiten verliezen onderzoekers hun internationale positie.
1. Het onderscheid tussen hoogvlakte en pieken is gebaseerd op het beleidsuitgangspunt dat Nederland als klein land met schaarse middelen selectief moet zijn om haar internationale positie te
behouden. Nederland kan niet overal excellent in zijn. In de gebieden die worden geselecteerd,
moet wel massa worden gecreëerd. Anderzijds wordt gewezen op het belang van een brede
hoogvlakte: “De Nederlandse wetenschap kent een breed palet van zeer goed presterende wetenschapsgebieden. Deze verscheidenheid is een belangrijke sterkte en biedt kansen voor kruisbestuiving tussen disciplines.” (Wetenschapsvisie 2025, p. 19) Zo wordt gestreefd naar “pieken in
een hoogvlakte” (AWTI 2014a).
Om dit mogelijk te maken is een goed functionerend stelsel van kwaliteitszorg nodig. In Nederland is er voor het wetenschappelijk onderzoek een systematiek van onderzoeksvisitaties, waarvoor universiteiten, NWO en KNAW een standaardevaluatieprotocol hebben opgesteld.
Daarnaast zijn er mechanismen die er voor zorgen dat er focus en massa ontstaat en excellent
onderzoek beloond wordt. Het Nederlands wetenschapssysteem kent een aantal van die mechanismen, zoals de profilering van instellingen, subsidies voor onderzoekers met grote wetenschappelijke reputaties zoals de Spinozapremie, VICI beurzen, ERC advanced grants en de stimulering
van samenwerking tussen excellente onderzoekers via het Zwaartekrachtprogramma.
Of dit inderdaad tot de gewenste staat leidt, meten we via


de uitkomsten van de onderzoeksvisitaties als indicatie voor de kwaliteit van de breedte van
de Nederlandse onderzoeksportfolio;



de Nederlandse onderzoeksportfolio van onderzoeksgebieden in internationaal perspectief, in
termen van de
o

relatieve impact van het onderzoeksgebied gemeten via wetenschappelijke citaties
naar publicaties van Nederlandse onderzoekers,
12

Balans van de Wetenschap 2016

o

Wereldformaat

relatieve omvang van het onderzoeksgebied gemeten naar het aantal wetenschappelijke publicaties, als tweede indicatie voor de kwaliteit van de breedte en het bestaan
van pieken.

Pieken in het landschap ontstaan ook doordat de verschillende subsidiestromen voor excellent
onderzoek bij elkaar komen en elkaar versterken, en er zo excellente groepen en instituten ontstaan. Het is op dit moment echter niet mogelijk op basis van de beschikbare gegevens deze collocatie van excellentie systematisch en betrouwbaar in kaart te brengen.
2. In hoeverre het Nederlands onderzoek van wereldformaat is, blijkt ook uit de mate waarin het
Nederlands onderzoek ingebed is in internationale samenwerking en financiering. Voor de nationale overheid is dit lastig te stimuleren. Het initiatief voor samenwerking ligt vooral bij de individuele onderzoeker die al dan niet besluit om gezamenlijk onderzoek te doen en daar financiering
voor aan te vragen. Wel is het beeld dat de Europese Commissie via Horizon 2020 de mogelijkheden voor internationale samenwerking stimuleert. Dit budget neemt sterk toe.
De mate waarin het Nederlands onderzoek internationaal ingebed is blijkt uit:


de mate van samenwerking met onderzoekers uit andere landen, gemeten naar het aantal copublicaties met buitenlandse onderzoekers,



en uit de deelname aan Horizon 2020, gemeten aan het relatief aantal projecten met een Nederlandse coördinator en de inkomsten vanuit Europa.

3. Om van wereldformaat te kunnen zijn, is het nodig dat er voldoende ruimte is voor vrij en ongebonden onderzoek. Dit is het geval wanneer er voldoende financiering is voor wetenschappelijk
onderzoek. Op dit moment wordt dat mogelijk gemaakt door de publieke investeringen in de wetenschap. We onderscheiden daarbij drie indicatoren:


De totale publieke financiering voor onderzoek als % van het BBP,



via de directe financiering van universiteiten en instituten voor fundamenteel onderzoek (1
geldstroom besteed aan onderzoek) en de competitieve financiering van onderzoek via NWO.
De omvang van deze geldstromen is een indicator van de ruimte voor fundamenteel en strategisch onderzoek.



en via de omvang van financiering die er specifiek op gericht is om wetenschappers de mogelijkheden te geven eigen onderzoeksprogramma’s te ontwikkelen en de grenzen van de kennis te verleggen. De omvang van de persoonsgebonden beurzen van NWO (Vernieuwingsimpuls) en de ERC (European Research Council) is een indicator voor de ruimte voor ongebonden onderzoek.

e

4. Een tweede voorwaarde om van wereldformaat te zijn, is dat Nederlandse onderzoekers toegang
hebben tot state-of-the-art onderzoeksfaciliteiten. Dat vereist dat Nederland zelf een goede infrastructuur heeft, en daar voldoende in investeert. Vanwege de kosten van onderzoeksfaciliteiten
en de mogelijkheden van internationale digitale platforms voor onderzoek, is er sprake van een
toenemende internationale coördinatie van onderzoek.


Er is op dit moment geen goede indicator die meet in hoeverre Nederlandse onderzoekers
toegang hebben tot onderzoeksfaciliteiten. Een proxy-indicator zou de omvang van de investeringen kunnen zijn, maar ook die zijn niet goed meetbaar.



Voor de bestaande internationale faciliteiten is wel het budget bekend. Ook is een overzicht te
geven van de deelname van Nederland aan nieuwe Europese initiatieven in het kader van
ESFRI.

13

Balans van de Wetenschap 2016

Wereldformaat

Figuur 2.1 Schema ambitie “Nederlandse wetenschap van wereldformaat”

Beleidsdoel

Acties

Goed
Goed functionerende
functionerende
kwaliteitszorg
kwaliteitszorg
Nederlands
Nederlands
onderzoek
onderzoek isis in
in de
de
breedte
breedte hoogstaand
hoogstaand
en
kent
pieken
en kent pieken

Concentratie
Concentratie van
van
middelen
middelen

Financiering
Financiering van
van
excellentie
excellentie

Nederlandse
Nederlandse
wetenschap
wetenschap van
van
wereldformaat
wereldformaat

Nederlandse
Nederlandse
wetenschap
wetenschap isis
internationaal
internationaal goed
goed
ingebed
ingebed

Voldoende
Voldoende ruimte
ruimte
voor
voor vrij
vrij en
en
ongebonden
ongebonden
onderzoek
onderzoek

Wetenschappers
Wetenschappers
hebben
hebben toegang
toegang tot
tot
state-of-the-art
state-of-the-art
onderzoeksfaciliteiten
onderzoeksfaciliteiten

Stimuleren
Stimuleren van
van
internationale
internationale
onderzoeksprojecten
onderzoeksprojecten

Publieke
Publieke investeringen
investeringen
in
in wetenschap
wetenschap

Financiering
Financiering voor
voor
nieuwe
nieuwe
onderzoekslijnen
onderzoekslijnen

Strategische
Strategische
investeringen
investeringen in
in
infrastructuur
infrastructuur

Internationale
Internationale
coördinatie
coördinatie voor
voor
onderzoeksfaciliteiten
onderzoeksfaciliteiten

Instrumenten

Indicatoren

Onderzoeksvisitaties
Onderzoeksvisitaties

Uitkomsten
Uitkomsten
onderzoeksvisitaties
onderzoeksvisitaties

Profilering
Profilering van
van instellingen
instellingen

Differentiatie
Differentiatie van
van
onderzoeksgebieden
onderzoeksgebieden in
in
omvang
en
impact
omvang en impact

Spinoza
Spinoza premies
premies
Zwaartekracht
Zwaartekracht
ERC
ERC advanced
advanced grants
grants

Concentratie
Concentratie van
van
“excellentiemiddelen”
“excellentiemiddelen”

Internationale
Internationale
onderzoeksprogramma’s
onderzoeksprogramma’s
H2020
H2020

Internationale
Internationale co-publicaties
co-publicaties
Deelname
Deelname H2020
H2020

1e
1e en
en 2e
2e geldstroom
geldstroom

Omvang
Omvang 1e
1e en
en 2e
2e geldstroom
geldstroom
(%BNP)
(%BNP)

Persoonsgebonden
Persoonsgebonden
financiering
financiering (V
(V impuls,
impuls,
ERC)
ERC)

Aantal
Aantal en
en
honoreringspercentage
honoreringspercentage
persoonsgerichte
persoonsgerichte
onderzoeksbeurzen
onderzoeksbeurzen

nationale
nationale commissie
commissie
onderzoeksfaciliteiten
onderzoeksfaciliteiten

Deelname
Deelname internationale
internationale
faciltieiten
faciltieiten
ESFRI
ESFRI roadmap
roadmap

Investeringen
Investeringen in
in
onderzoeksinfrastructuur
onderzoeksinfrastructuur

Budget
Budget voor
voor internationale
internationale
faciliteiten
faciliteiten
Aantal
Aantal ESFRI
ESFRI initiatieven
initiatieven

AWTI-KNAW-RI

14

Balans van de Wetenschap 2016

Wereldformaat

2.1

Nederlands onderzoekslandschap

2.1.1

Kwaliteit van wetenschap

Al het wetenschappelijk onderzoek aan de universiteiten, UMC’s, en de instituten van NWO en KNAW
wordt tenminste eens in de zes jaar beoordeeld door internationale reviewcommissie. De verantwoordelijkheid voor het proces van deze evaluaties ligt bij de instellingen. Voor de opzet van de evaluaties
is een gezamenlijk Standaard Evaluatie Protocol (SEP) opgesteld.
De resultaten van de onderzoeksvisitaties in de loop der jaren laten zien dat de kwaliteit van het onderzoek is toegenomen van gemiddeld 3,5 naar 4,5. Vrijwel alle scores vallen tussen de 4 en 5. Dat
wil zeggen dat de internationale visitatiecommissies het Nederlands wetenschappelijk onderzoek in
de breedte beoordelen als internationaal competitief tot excellent.
Voor de periode 2015-2021 is het SEP aangepast, waarbij het onderzoek beoordeeld wordt op kwaliteit, relevantie en levensvatbaarheid op een vierpuntschaal van (1) wereldleidend / excellent tot (4)
onvoldoende. Het aantal visitaties volgens dit nieuwe protocol is nog te laag om de uitkomsten in de
trendanalyse mee te nemen.

Figuur 2.2 Resultaat van onderzoeksvisitaties

5
4,8
4,6

4. Very good:
Research is internationally competitive

4,4

3. Good:
Work is competitive
at the national level

4

2. Satisfactory:
Work is solid but not
exciting
1. Unsatisfactory
Work is not solid

4,2
3,8
3,6
3,4
3,2
3
2,8
0

1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

5: Excellent:
Research is world
leading

Productivity
Relevance
GemiddeldeScore4Criteria
Bron: PER-database (CHEPS en Rathenau Instituut)

Quality
Viability

AWTI-KNAW-RI

15

Balans van de Wetenschap 2016

2.1.2

Wereldformaat

Nationale portfolio van onderzoeksgebieden

Nederland streeft naar een gevarieerde onderzoeksportfolio, waarbij er binnen het totale onderzoek
herkenbare gebieden zijn waarop Nederlandse onderzoekers en onderzoeksinstellingen excelleren.
We meten van de portfolio de omvang van het gebied in termen van relatief aantal wetenschappelijke
publicaties, en de internationale wetenschappelijk impact in termen van relatief aantal citaties.
Het absolute aantal wetenschappelijke publicaties in Nederland dat opgenomen is in Web of Science
is in 2014 39.142. Nederland is daarmee het veertiende land op de landenranglijst. De Nederlandse
output groeit sneller dan het wereldgemiddelde. Tussen 2008 en 2012 groeide de Nederlandse output
gemiddeld 5,7% per jaar en de wereldoutput 4,3%. De output van grotere landen als China, Brazilië,
India, en Zuid-Korea groeit harder. Nederland moet Australië en Spanje voor laten gaan. Naar omvang van het aantal onderzoekers, neemt Nederland een derde positie in, na Zwitserland en Zweden.
De Nederlandse publicaties hebben daarnaast een zeer hoge wetenschappelijke impact. Van de referentielanden neemt Nederland de tweede positie in na Zwitserland en vóór de overige benchmarklanden.
In de prestatieafspraken tussen de minister van OCW en de universiteiten is afgesproken dat de instellingen zich sterker zullen profileren op bepaalde onderzoeksgebieden. Uit de nationale portfolio
komt het volgende beeld naar voren:
-

de wetenschappelijke impact van het onderzoek is in alle gebieden zeer hoog tot gemiddeld;

-

we doen relatief veel onderzoek in Informatie en communicatiewetenschappen, klinische geneeskunde en geneeskunde en het onderzoek in deze gebieden heeft een zeer hoge impact;

-

in een groot aantal andere gebieden is de omvang van het onderzoek relatief klein, maar de impact is wel hoog tot zeer hoog

-

en het onderzoek in veel technische en natuurwetenschappen, in de literatuurwetenschappen en
op het gebied van kunsten, cultuur en muziek, heeft een relatief kleine omvang .

Tabel 2.1 Citatie impact en specialisatie Nederland per onderzoeksgebied (citatievenster 2009-2014 |
publicaties 2009-2013)
Internationale specialisatie
Citatie impact
Citatievenster
Zeer hoog

Relatief kleine omvang aan
onderzoek

Gemiddelde
vang

onderzoeksom-

Relatief grote onderzoeksomvang

[Kunsten, cultuur en muziek]**
[Literatuurwetenschappen]**
Fysica en materiaalkunde
Chemie en chemische technologie

[Multidisciplinaire tijdschriften*]
Politieke wetenschappen
Sociologie en antropologie
Fundamentele Levenswetenschappen
Milieuwetenschappen
Landbouw- en voedingswetenschappen
Biologische wetenschappen
Biomedische wetenschappen
[Geschiedenis, filosofie en
religie]**

Informatie en communicatiewetenschappen
Klinische geneeskunde
Sterrenkunde

Hoog

Energiewetenschappen
Civiele techniek

Bovengemiddeld

Werktuigbouwkunde
Elektrotechniek

Gemiddeld

Instrumenten en instrumentarium
Wiskunde

Computerwetenschappen
Fundamentele Medische wetenschappen
[Rechten en Criminologie]**

Management en planning
Sociale en gedragswetenschappen –interdisciplinair
Economische wetenschappen
Onderwijswetenschappen
Gezondheidswetenschappen
Psychologische wetenschappen
Taal en linguïstiek
Statistiek

Bron: Thompson Reuters Web of Science en CWTS; bewerking Rathenau Instituut.
AWTI-KNAW-RI
Toelichting:
Gebieden gedefinieerd op basis van clusters van tijdschriften. * “multidisciplinaire tijdschriften”: set van tijdschriften die niet in te
delen zijn in een gebied, zoals Nature en Science ** De dekking van humaniora en delen van de sociale wetenschappen in
Web of Science is onvolledig. Zie ook: https://www.rathenau.nl/nl/page/wetenschappelijke-output

16

Balans van de Wetenschap 2016

2.2

Wereldformaat

Internationale inbedding Nederlandse wetenschap

Wetenschappelijk onderzoek floreert door uitwisseling van kennis en samenwerking tussen onderzoekers. Met de opkomst van het Europese wetenschapsbeleid is Europa een belangrijke ruimte geworden voor wetenschappelijke samenwerking en competitie. Per lidstaat was het budget onder KP7
gemiddeld €271 miljoen per jaar, voor Horizon2020 is dat €401 miljoen per jaar. Het retourpercentage
voor Nederland lag op 7,4% en is tot nu toe binnen Horizon 2020 7%. De verwachte inkomsten uit het
EU Kaderprogramma zullen gemiddeld over de periode waarschijnlijk stijgen naar 15% van de Nederlandse overheidsfinanciering.
Het aantal internationale co-publicaties, dat zijn wetenschappelijke publicaties met auteurs werkzaam
in verschillende landen, stijgt mondiaal. Als het Nederlands onderzoek van wereldformaat is, dan zal
ook Nederland een hoog aandeel internationale co-publicaties hebben. Voor de periode 2010-2013 is
het aandeel internationale co-publicaties in Nederland 55%. In Zwitserland is dat 66%.
Uit analyse van de samenwerkingsverbanden binnen de EU en de internationale co-publicatie relaties
blijkt dat Nederland relatief veel samenwerkt met Duitsland, België en de Scandinavische landen.

Tabel 2.2 Nederlandse deelname aan Europese Kaderprogramma’s
KP6

KP7

Horizon 2020

17,9

53,2

78,6

2002-2006

2007-2013

2014-2020

143

271

401

7%

5%

8%*

Retourpercentage voor Nederland

6,3%

7,4%

7%*

% EU-inkomsten voor Nederland t.o.v. Nederlandse overheidsfinanciering

5,3%

9,1%

15%**

Totaal budget KP (miljard €)
Duur van het KP (jaren)
Gemiddeld KP budget per lidstaat per jaar (miljoen € in lopende prijzen)
Projecten met een Nederlandse coördinator als percentage van alle
projecten in het Kaderprogramma

Bron: CORDIS database. Bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: * resultaten tot 2014-2015. ** prognose

AWTI-KNAW-RI

Figuur 2.3 Internationale co-publicaties als % van het totaal aantal publicaties, 2010-2013

70
60
50
40
30
20
10
0
ZWI OOS BEL DEN ZWE NOO NED FIN IER

VK FRA DUI AUS CAN VS KOR JAP CHI

% Internationale co-publicaties
Bron: Thomson Reuters, Web of Science/CWTS. Bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

17

Balans van de Wetenschap 2016

Wereldformaat

2.3

Ruimte voor vrij en ongebonden onderzoek

2.3.1

Publieke investering in fundamenteel onderzoek

Het streefcijfer voor de totale uitgaven aan Research & Development (R&D) als percentage van het
BBP is in Nederland 2,5% in 2020. In de periode 2004-2014 is de werkelijke omvang in Nederland
toegenomen van 1,74% in 2004 naar 2,00% in 2014. Het grootste deel van deze toename komt voor
rekening van bedrijven. In vergelijking met landen als de VS, Zwitserland, Duitsland, Zweden en Denemarken, geven zowel de overheid als bedrijven in Nederland relatief minder aan R&D uit.
In 2014 gaf de rijksoverheid 3,6 miljard euro uit aan instellingen gericht op fundamenteel onderzoek.
Dit was gelijk aan 0,54% van het BBP. Van dit bedrag ging 74,3% naar instellingen in het hoger onderwijs en 23,3% naar NWO, ZonMW en KNAW. De overige 2,4% (85,7 miljoen) betrof de bijdrage
aan internationale instellingen (CERN, EMBL , EMBC, ESA en ESO).
In 2014 besteedden de universiteiten en UMC’s in totaal 4,9 miljard euro aan onderzoek. Daarvan
werd 56% bekostigd uit de eerste geldstroom. Een deel van deze eerste geldstroom wordt gebruikt
als matching bij andere subsidies. De matchingsbehoefte voor 2014 wordt geschat op 1,2 miljard euro
ofwel 57% van de eerste geldstroom. De verhouding tussen directe financiering en competitieve financiering in 2014 was 1:3.

Figuur 2.4 R&D-uitgaven door overheid ten opzichte van R&D-uitgaven van bedrijven als percentage van
het BBP in 2014 (%)

3
JAP
2,5

Bedrijven

2
ZWI
VS

CHN

1,5

0,5

ZWE

FIN DNK

OESO
BEL AUS
EU-15 FRA
EU-28
NLD

1
IER

DUI

VK

CAN
ITA

NOO

0,6

0,8

OOS

0
0

0,2

0,4

1

1,2

Overheid
Bron: Rathenau Instituut, Wetenschap in Cijfers.
R&D-uitgaven, gefinancierd door overheid en door bedrijven,
Toelichting: Gebaseerd op gegevens van uitvoerders van R&D, 2014 of meest recente jaar.

AWTI-KNAW-RI

18

Balans van de Wetenschap 2016

Wereldformaat

Tabel 2.3 Overheidsuitgaven aan instellingen voor fundamenteel onderzoek 2010-2020 (mln. €)
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Totale uitgaven

4 857,2

4 975,1

4 676,8

4 794,3

4 873,8

5 020,2

4 861,5

4 737,5

4 660,2

4 657,1

4 682,2

Fundamenteel
onderzoek

3 241,6

3 396,2

3 273,3

3 349,8

3 577,3

3 663,7

3 639,4

3 613,9

3 583,5

3 586,2

3 592,1

- HO-uitgaven

2 328,9

2 513,2

2 397,7

2 490,1

2 658,7

2 697,3

2 687,3

2 676,8

2 656,2

2 657,3

2 669,1

- NWO hoofdbekostiging

302,6

306,9

304,7

302,9

340,3

443,3

425,5

412,9

411,1

410,6

410,4

- NWO overig

294,6

260,7

305,3

311,7

332,5

275,2

279,0

273,0

273,4

270,8

270,0

- ZonMw

151,6

149,4

121,4

105,7

105,3

102,9

110,0

114,4

106,3

111,0

106,1

- KNAW

81,4

81,6

56,6

55,1

54,8

52,9

52,3

51,6

51,2

51,2

51,2

- Internationale
instellingen
OCW

82,5

84,4

87,6

84,3

85,7

92,1

85,2

85,2

85,2

85,2

85,2

Gecorrigeerd voor inflatie*
Totale uitgaven

4 857,2

4 968,1

4 604,8

4 656,0

4 695,1

4 817,6

4 665,3

4 546,3

4 472,1

4 469,1

4 493,2

Fundamenteel
onderzoek

3 241,6

3 391,4

3 222,9

3 253,2

3 446,2

3 515,8

3 492,5

3 468,0

3 438,9

3 441,5

3 447,1

Bron: TWIN-database, Rathenau Instituut

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: de TWIN-cijfers zijn waar mogelijk verdeeld naar organisatie waar begrotingsposten dit mogelijk maken. Dat betekent niet dat dit alle middelen zijn voor deze organisaties, omdat men ook uit andere begrotingsposten middelen kan verkrijgen.
* Inflatiecorrectie op basis van BBP-prijsindex (Implicit GDP Price Indices) voor Nederland, zoals opgenomen in de MSTIdatabase van de OESO. Voor de jaren vanaf 2015 is de BBP-prijsindex voor 2015 gehanteerd.

19

Balans van de Wetenschap 2016

2.3.2

Wereldformaat

Financiële ruimte voor vrij en ongebonden onderzoek

De Vernieuwingsimpuls is een competitief programma dat talentvolle en creatieve onderzoekers een
persoonsgebonden financiering biedt, te verwerven in competitie met andere wetenschappers. De
Vernieuwingsimpuls richt zich op de toekomstige topgroep van wetenschappelijk onderzoekers. Het
financieringsinstrument maakt het mogelijk onderzoek naar eigen keuze te doen. Zo krijgt vernieuwend onderzoek een impuls en wordt de doorstroom bij wetenschappelijk onderzoeksinstellingen
bevorderd. Op Europees niveau stimuleert de European Research Council excellent, onderzoekersgedreven onderzoek aan het front van de wetenschap. Het doel is om onderzoekers in staat te stellen
nieuwe en veelbelovende onderzoeksgebieden te exploreren.
De omvang van de Vernieuwingsimpuls (totale uitgaven door NWO ten aanzien van de geoormerkte
rijksbijdrage voor Talentontwikkeling) was in 2014 € 162 miljoen voor 275 beurzen. In 2014 ontvingen
Nederlandse onderzoekers 166 ERC-beurzen ter waarde van € 166 miljoen. In tabel 2.4 worden de
Vernieuwingsimpuls en de ERC onderscheiden naar type beurs.
Ondanks de toename van de persoonsgerichte financiering, staat de ruimte voor vrij en fundamenteel
onderzoek onder druk door een sterke thematisering van onderzoek. Ook speelt mee dat de matchingsdruk op de eerste geldstroom zodanig groot is, dat de verhouding tussen directe en competitieve publieke financiering de facto 1:3 is. Dat de ruimte beperkt is ten opzichte van het aanbod aan
excellente onderzoekers, blijkt ook uit de lage honoreringspercentages voor de Vernieuwingsimpuls
en de ERC beurzen.

Tabel 2.4 Beurzen gericht op vernieuwing
Aantal gehonoreerde
beurzen

VENI
VIDI
VICI
Totaal Vernieuwingsimpuls

ERC-Starting grant
ERC-Consolidator grant
ERC-Advanced grant
ERC-Proof of Concept
Totaal ERC

2007
2014
89
152
83
87
30
36
202
275
Beurzen voor Nederlandse
onderzoekers
27
38
33
18
15
27
104

Geschatte bedragen (mln. €)
2007
19
50
38
106

2014
38
70
54
162

31
31

56
66
43
2
166

Bron: Dorst, H., J. Deuten en E. Horlings (2016)
De Nederlandse wetenschap in de European Research Area. Den Haag, Rathenau Instituut.

Honoreringspercentage

15 % (2016)
15 % (2016)
15 % (2015)

10,2 % (2015)
14,9 % (2015)
14,4 % (2015)
45,2% (2015)

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: Het totaalbedrag voor VENI-, VIDI- en VICI-beurzen is berekend aan de hand van het standaardbedrag dat voor
ieder type beurs in de Vernieuwingsimpuls wordt uitgekeerd.

20

Balans van de Wetenschap 2016

2.4

Wereldformaat

Toegang tot state-of-the-art onderzoeksfaciliteiten

Onderzoeksfaciliteiten worden in Nederland op veel verschillende manieren gefinancierd. Kleinere en
soms ook middelgrote faciliteiten worden vaak door onderzoeksinstellingen zelf (gezamenlijk) gefinancierd. Voor sommige middelgrote en grotere faciliteiten is nationale coördinatie nodig. In 2012
heeft het kabinet de Nationale roadmap voor grootschalige onderzoeksfaciliteiten vastgesteld. In navolging op de Wetenschapsvisie 2025 is er bij NWO een permanente nationale commissie voor
grootschalige infrastructuur ingesteld. De commissie zal eind 2016 met een analyse komen van de
huidige situatie en een update van de nationale roadmap. De verwachting is dat het dan ook mogelijk
wordt om de mate waarin er voldoende toegang is tot state-of-the art-faciliteiten, systematisch te volgen. Het zou goed zijn als hiervoor een internationale benchmark beschikbaar komt.
In de afgelopen jaren is elke twee jaar via NWO € 80 miljoen verdeeld voor investeringen in grootschalige infrastructuur. Het totaal aantal aanvragen en toekenningen voor grote onderzoeksfaciliteiten
is in 2014 met respectievelijk 41% en 24% gedaald. Het gemiddelde toekenningspercentage steeg
met 16%. In 2016 hebben de universiteiten voor € 3 miljard aan voorstellen ingediend bij de Permanente Commissie voor Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur.
Nederland participeert ook actief in internationale Europese faciliteiten, waaronder CERN, ESA, ESO,
EMBL en ESRF. Deze deelname wordt veelal gefinancierd via de begrotingen van de ministeries van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Economische Zaken (EZ). Daarnaast neemt Nederland
deel aan Euratom (inclusief EUROfusion, het European Consortium for the Development of Fusion
Energy) en het Joint Research Centre (JRC) van de Europese Commissie. Deze worden rechtstreeks
vanuit het Europese Kaderprogramma gefinancierd.
In het kader van het European Strategy Forum on Research Infrastructures, ESFRI, werkt Nederland
samen met andere landen om nieuwe grootschalige onderzoeksinfrastructuur in Europa te ontwikkelen. De ESFRI roadmap is zeer dynamisch. In de ESFRI Roadmap 2016 staan:
-

29 ESFRI Landmarks die succesvol geïmplementeerd zijn en die toegankelijk zijn voor wetenschappelijk onderzoek, dan wel vergaand in de constructiefase. Nederland is coördinator van drie
ESFRI Landmarks (EATRIS, EFML en CLARIN), is lid van veertien Landmarks en deelnemer in
vijf Landmarks. Bij zeven heeft Nederland geen betrokkenheid.

-

21 ESFRI Projects die in ontwikkeling zijn. Nederland is coördinator van een ESFRI Project
(KM3NeT 2.0), is (verwacht) lid van zes ESFRI-projecten en deelnemer in vijf projecten. Bij acht
projecten heeft Nederland geen betrokkenheid.

Tabel 2.5 Uitgelichte multinationale onderzoeksinfrastructuur waaraan Nederland deelneemt
Naam

Discipline

Rol van Nederland

Aantal landen (waarvan
EU-lidstaten)

ESA (European Space Agency)

Astronomie

Thuisbasis voor ESTEC in Noordwijk

22 (20)

EURATOM

Fysica

Vestiging in Petten

EU-consortium

CERN (Europese Raad voor
Kernonderzoek)

Fysica

Medeoprichter

20 (17)

JRC (Joint Research Centre)

Gevarieerd

Vestiging in Petten

EU-consortium

EMBL (European Molecular Biology Laboratory)

Moleculaire
biologie

Lid

21 (17)

ESO (European Southern Observatory)

Astronomie

Medeoprichter

15 (14)

ESRF (European Synchotron
Radiation Facility)

Fysica

Lid

21 (16)

Bron: ministerie van Financiën (2015), websites consortia. Bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

21

Balans van de Wetenschap 2016

Wereldformaat

Tabel 2.6 ESFRI infrastructuur (Landmarks) waarvan Nederland coördinator is of lid (2016)
Aantal
lidstaten

Naam

Discipline

Rol Nederland

Nederlandse tak

CLARIN (Common Language Resources and Technology Infrastructure)

Geesteswetenschappen

Coördinator

CLARIAH (Common Lab Research Infrastructure for the Arts
And Humanities)

17

EATRIS (European Advanced
Translational Research Infrastructure)

Biomedische wetenschappen

Coördinator

n.v.t.a)

10

EMFL (European Magnetic Field
Laboratory)

Fysica

Coördinator

HFML (High Field Magnetic
Laboratory)

3

EURO-ARGO ERIC (European
contribution to the international Argo
Programme)

Klimaatonderzoek
en oceanografie

Lid

KNMI

7

ICOS ERIC Integrated Carbon
Observation System

Klimaatonderzoek

Lid

ICOS National network

8

LIFEWATCH

Biologie

Lid

n.v.t.a)

7

BBMRI (Biobanking and Biomolecular Resources Research Infrastructure)

Biomedische wetenschappen

Lid

BBMRI-NL

14

ELIXIR A distributed infrastructure
for life-science information

Levenswetenschappen

Lid

ELIXIR NL – Dutch Tech Centre
for Life Sciences

15

INSTRUCT

Structuurbiologie

Lid

Proteins@Work, Ultra-High Field
Magnetic Laboratory, Netherlands Center for Nanoscopy)

11

E-ELT European Extremely Large
Telescope

Ruimteonderzoek

Lid

Via ESO

15

ESRF UPGRADES Phase I en
Phase II: Extremely Brilliant Source

Stralingsfysica

Lid

Via ESRF

13

HL-LHC High-Luminosity Large
Hadron Collider

Deeltjesfysica

Lid

Via CERN

25

SKA (Square Kilometer Array)

Astronomie

Lid

n.v.t.a)

8

CESSDA

Sociale wetenschappen

Lid

DANS

15

DARIAH (Digital Research Infrastructure for the Arts and Humanities)

Geesteswetenschappen

Lid

DANS

17

ESS (European Social Survey)

Sociale wetenschappen

Lid

SCP

15

SHARE ERIC, Survey of Health,
Ageing and Retirement in Europe

Gezondheidsonderzoek

Lid

CentERdata

14

Bron: ESFRI (2016), jaarverslagen 2006-2010, websites consortia. Bewerking Rathenau Instituut
Toelichting:

a)

AWTI-KNAW-RI

Van dit consortium bestaat geen aparte Nederlandse tak.

22

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

3 Wetenschap met maximale impact
“Een belangrijke functie van de Nederlandse wetenschap is [..] het bijdragen
aan de wereldwijde kennisproductie. Maar kennis krijgt pas maatschappelijke
waarde als deze gedeeld wordt en toegepast in concrete oplossingen of producten. Kenniscocreatie en kenniscirculatie zijn de kernbegrippen die wetenschap verbinden met de maatschappij” (Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor
de toekomst, p. 39).
De ontwikkeling van nieuwe wetenschappelijke kennis, de verspreiding en het gebruik ervan zijn cruciaal voor de kwaliteit van onze samenleving. De overheid streeft naar een maximale impact van het
wetenschappelijk onderzoek. Het begrip valorisatie staat daarbij centraal in het beleid van de overheid. Valorisatie is een proces dat ervoor zorgt dat wetenschappelijke kennis gebruikt kan worden in
de praktijk. Valorisatie is het geschikt en beschikbaar maken van onderzoeksresultaten opdat de kans
groter wordt dat derden deze kunnen gebruiken. Door te valoriseren voegen wetenschappers waarde
toe aan hun onderzoek.
De Wetenschapsvisie 2025 is ambitieuzer en streeft naar maximale impact. Impact verwijst naar de
uitkomst en valorisatie naar de inspanning van kennisinstellingen en wetenschappers om impact te
bereiken. Die inspanningen van onderzoekers alleen zijn hiervoor niet voldoende. Om impact te realiseren zijn ook bedrijven, overheden, maatschappelijke organisaties, professionals en burgers nodig
die de kennis vertalen naar gebruiksmogelijkheden. In toenemende mate blijkt dat impact het meest
waarschijnlijk is, als er organisaties samenwerken, kennis gedeeld wordt, kennisgebruikers betrokken
zijn in het onderzoek en er een maatschappelijk klimaat is waarin wetenschappelijke kennis serieus
genomen wordt.
Kennisinstellingen, maar vooral individuele wetenschappers en wetenschapsgroepen, spannen zich
zeker in om, via valorisatie-activiteiten, hun kennis over te dragen naar (toepassingen in) de maatschappij, bij bedrijven en andere organisaties. Ook beschikken ze inmiddels over diverse faciliteiten
en programma’s die hierop gericht zijn. Welke impact ze hiermee bereiken is lastig meetbaar. Wat
impact is verschilt bovendien per wetenschapsgebied. Disciplines en instellingen, die dichtbij de bedrijvenpraktijk staan kunnen vaak beter aangeven wat hun impact is, bijvoorbeeld in termen van toename regionale arbeidsplaatsen en bedrijfswinsten, dan bijvoorbeeld geschiedkundigen die meedenken met musea over tentoonstellingen. Ook dat laatste kan tot maatschappelijke impact leiden, maar
indicatoren daarvoor ontbreken.
Voor het meten van de daadwerkelijke impact van wetenschap op nationaal niveau zijn nog minder
indicatoren beschikbaar. Er zijn wel initiatieven om dit te verbeteren. Om een aantal voorbeelden te
geven: de universiteiten hebben met de overheid afspraken gemaakt om te komen tot een set van
indicatoren die de valorisatie-inspanningen zichtbaar maken. De eerste rapportage is recent verschenen en laat zien dat de universiteiten dit op verschillende wijze doen, en geen uniforme methode
hebben gevonden. De OECD verzamelt nationale gegevens over het nationale innovatieklimaat, maar
de mate waarin dit samenhangt met wetenschappelijk onderzoek blijft onduidelijk. Veel wetenschappelijke kennis wordt via musea, tentoonstellingen, tv-programma’s en internet publiek beschikbaar
gemaakt, maar de mate waarin de informatie en kennis wetenschappelijk gefundeerd is, blijft vaak
onduidelijk. In plaats van dat we impact op zich proberen te meten, gebruiken we daarom procesindicatoren en indicatoren voor de interactie tussen onderzoekers en maatschappij.
De ambitie van de Wetenschapsvisie 2025 is maximale impact realiseren, uitgewerkt in vijf beleidsdoelen. De eerste drie verwijzen naar verschillende vormen van impact. Dat zijn impact op maatschappelijke uitdagingen, impact door samenwerking met bedrijven, en impact via de opleiding van
studenten. De andere twee verwijzen naar de maatschappelijke inbedding van wetenschap als voor23

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

waarde voor impact. Dat zijn de toegankelijkheid van kennis en het vertrouwen van en interesse in
wetenschap van burgers.
1.

Wetenschap heeft impact op de samenleving doordat het kennis ontwikkelt voor de maatschappij waarmee het om kan gaan met maatschappelijke uitdagingen op het gebied van veiligheid, gezondheid, en duurzaamheid. De beleidsverantwoordelijkheid hiervoor ligt in Nederland vooral bij de betreffende vakministeries en minder bij de minister van OCW. De ministeries hebben eigen budgetten voor onderzoek gericht op maatschappelijke uitdagingen. Ook
zijn er publieke kennisorganisaties als de TO2-organisaties en de rijkskennisinstellingen, die
voor een belangrijk deel onderzoek doen op het gebied van de maatschappelijke uitdagingen.
Op Europees niveau is een belangrijk deel van het onderzoeksprogramma Horizon 2020 gericht op maatschappelijke uitdagingen.
Als proxy-indicatoren voor de mate waarin het onderzoek gericht is op maatschappelijke uitdagingen, meten we:


de portfolio van publieke kennisinstellingen,



de omvang van de financiering van beleidsgericht onderzoek door de overheid,



en de deelname van Nederland aan projecten gericht op “societal challenges” binnen Horizon 2020.

In toenemende mate wordt de nadruk gelegd op het belang van publiek-publieke samenwerking, en kenniscocreatie bij onderzoek gericht op maatschappelijke uitdagingen. Hiervoor zijn
nog geen indicatoren ontwikkeld.
2.

Wetenschap heeft impact op de innovatiekracht van Nederland door samenwerking met het
bedrijfsleven. In het bedrijvenbeleid (en meer specifiek de topsectoraanpak) ligt de nadruk op
de ontwikkeling van samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen. We meten de samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen via:


de ontwikkeling van vitale campussen als lokale ecosystemen voor samenwerking en valorisatie van kennis,



de financiële omvang van publiek-private samenwerkingen en de investeringen van bedrijfsleven in publieke kennisinstellingen,



het aantal co-publicaties tussen universiteiten en bedrijven, en



het netwerk van lectoren van hogescholen.

Daarnaast meten we de inzet van instellingen om kennis te valoriseren voor innovatiekracht
door:

3.



het aantal valorisatiefaciliteiten



het aantal patenten dat kennisinstellingen aanvragen.

Wetenschap heeft impact op de samenleving via de ontwikkeling van menselijk kapitaal, met
name het opleiden van studenten. Onder kennisinstellingen en beleidsmakers bestaat consensus over het belang van de verbinding tussen onderzoek en onderwijs. Voor de student
draagt een opleiding met een onderzoekscomponent bij aan de ontwikkeling van vaardigheden in het vergaren, analyseren, creëren en delen van kennis. De docent/onderzoeker doet
door onderwijstaken kennis en vaardigheden op die ten goede komen aan het onderzoek.
Zelf onderzoek verrichten stelt de docent/onderzoeker in staat om onderwijs aan te bieden op
basis van de nieuwste wetenschappelijke inzichten.
Bij universiteiten is van oudsher sprake van een sterke verbinding tussen onderzoek en onderwijs. Deze verwevenheid is er vooral in de masterfase en promotiefase. Daarnaast is er
specifieke aandacht voor professionalisering en verhoging van de onderwijskwaliteit door

24

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

scholing van docenten in het hoger onderwijs (AWTI 2014b). Ook de professionalisering van
hoger onderwijsdocenten is een belangrijk beleidsdoel. Bij universiteiten uit zich dat met name in de versterking van de onderwijscompetenties van de staf. Bij hogescholen in de ontwikkeling van lectoraten.

4.



Het aantal masterstudenten is een indicator voor de mate waarin wetenschap bijdraagt
aan het menselijk kapitaal. De arbeidsmarkt voor afgestudeerden is een indicator voor de
daadwerkelijke impact. De gegevens over de promotieopleiding zijn opgenomen in
hoofdstuk 4.



We meten de professionalisering van het hoger onderwijs door het aantal docenten met
een basiskwalificatie voor onderwijs te meten en de ontwikkeling van aantal en omvang
van de lectoraten.

Wetenschappelijke kennis kan impact hebben als de kennis beschikbaar wordt voor de maatschappij en zo in brede zin bijdraagt aan het vermogen van de samenleving om te begrijpen,
te duiden, te leren en te vernieuwen. Op dit moment is er een sterke nadruk op het open access publiceren van wetenschappelijke publicatie. De AWTI heeft in een recent advies
(2016a) gewezen op het belang van “open data”.


We meten de mate van open access door het percentage artikelen te meten dat volledig
open acces (gouden OA) wordt gepubliceerd.



Het aantal artikelen dat na enige tijd OA beschikbaar komt (groen OA) is nog niet te meten.



Voor de ontwikkeling van Open Data is geen goede indicator beschikbaar.

Daarnaast wordt wetenschappelijke kennis publiek beschikbaar via wetenschapscommunicatie en -journalistiek. Dit veld is sterk in beweging, zowel qua vormen van wetenschapscommunicatie en -journalistiek als wat betreft de media die hiervoor gebruikt worden. In traditionele media als kranten en televisie is er een opkomst van specifieke op wetenschap gerichte
pagina’s en programma’s. Op internet is er een opkomst van wetenschapscommunicatie via
bijvoorbeeld games en blogs.

5.

Een betrouwbare (proxy-)indicator voor de omvang van wetenschap in de media is nog
niet voorhanden.

Wetenschappelijk onderzoek kan impact hebben als er brede maatschappelijke interesse en
vertrouwen zijn in de wetenschap. Het maatschappelijke klimaat voor wetenschap wordt in
beeld gebracht door te meten:


de bereidheid tot financiering van onderzoek, met als indicator de omvang van private
non-profit financiering van wetenschappelijk onderzoek,



de interesse in wetenschap, met als indicatoren de deelname aan een aantal vormen van
citizen science en de bezoekersaantallen van wetenschapsmusea,



en het vertrouwen in wetenschap, via de tweejaarlijkse monitor die hiervoor ontwikkeld is,



het aantal integriteitsklachten dat is ingediend en gehonoreerd bij het Landelijk Orgaan
Wetenschappelijke Integriteit.

25

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

Figuur 3.1 Schema ambitie 2 “Wetenschap met maximale impact”

AWTI-KNAW-RI

26

Balans van de Wetenschap 2016

3.1

Kennisontwikkeling voor maatschappelijke uitdagingen

3.1.1

Publieke kennisorganisaties

Impact

Nederland kent een groot aantal publieke kennisorganisaties die wetenschappelijk onderzoek, gericht
op een maatschappelijk thema, combineren met kennisintensieve dienstverlening. Voorbeelden zijn
de planbureaus, het RIVM, CBS, Deltares, TNO en het Trimbos-instituut. Het is een sector met verschillende typen instellingen met uiteenlopende activiteiten.
In 2014 genereerden de publieke kennisorganisaties in totaal € 2.162 miljoen aan inkomsten en boden werkgelegenheid aan ruim 14.500 fte. Daarvan was € 1.021 miljoen in de vorm van institutionele
financiering. Dit bedrag bestaat uit structurele institutionele bijdragen en meerjarige programmafinanciering van de rijksoverheid. Deze financiering is deels bedoeld om de kennisorganisaties en hun
faciliteiten in stand te houden, en deels verbonden aan specifieke taken of een onderzoeksprogrammering voor beleidsondersteunend onderzoek, die jaarlijks door het financierende ministerie in samenwerking met de organisaties wordt ingevuld.
Naast structurele publieke financiering verkrijgen de publieke kennisorganisaties inkomsten uit contracten met publieke en private partijen, projectfinanciering en/of onderzoekopdrachten. Ook verkrijgt
een aantal organisaties inkomsten uit de verkoop van bijvoorbeeld data, licenties of andere diensten,
zoals bibliotheekabonnementen, cursussen en de verhuur van faciliteiten.
De totale inkomsten van de publieke kennisorganisaties daalden over de periode 2010-2014 met
7,2% (€ 169 miljoen). De institutionele financiering daalde met 7,2% (€ 79 miljoen). De inkomsten uit
projectfinanciering daalden met 8,4% (€ 97 miljoen). De daling in institutionele financiering is het
sterkst bij de publieke kennisorganisaties die opleiding en onderzoek combineren (19%) en de organisaties voor toegepast onderzoek (TO2-organisaties, 14%). Alleen bij de beleidsuitvoerende kennisorganisaties neemt de institutionele financiering toe met 3,5%. De uitzondering daarop is het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS), waar deze inkomstenbron met 18% daalt.
Figuur 3.2 Omvang publieke kennisorganisaties naar primaire functie.

Bron: Jaarverslagen publieke kennisorganisaties, bewerking Rathenau Instituut, in:
AWTI-KNAW-RI
Koens, L., C. Chiong Meza, P. Faasse en J. de Jonge (2016) Feiten en Cijfers
De publieke kennisorganisaties .
Inkomsten van de TO2-instellingen in 2014 zijn gecorrigeerd (€ 22 mln. hoger) ten opzichte van oorspronkelijk publicatie.

27

Balans van de Wetenschap 2016

3.1.2

Impact

Uitgaven departementen voor toepassingsgericht onderzoek

De directe financiering van onderzoek door de ministeries bedraagt € 5,0 miljard in 2015. Daarnaast
bestaat er ook indirecte publieke onderzoekfinanciering, in de vorm van fiscale steun. In paragraaf
2.3.1. gaven we aan dat 73% van de directe uitgaven voor fundamenteel en strategisch wetenschappelijk (niet toepassingsgericht) onderzoek bestemd is. De uitgaven van de ministeries aan toepassingsgericht onderzoek bedragen in totaal € 1,4 miljard in 2015. Dit is 27% van hun totale onderzoeksuitgaven.
In tabel 3.1 is te zien dat in 2015 het ministerie van Economische Zaken de grootste financier is van
toepassingsgericht onderzoek, op afstand gevolgd door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport. De totale uitgaven aan toepassingsgericht onderzoek daalden tussen 2010 en 2015 met
16%. Gecorrigeerd voor inflatie is de daling 19%. De grootste daling vond plaats bij het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Deze daling werd deels veroorzaakt door het aflopen van twee
grote programma’s: Kenniswerkers en FES-programma. Daarnaast is de TNO-basisfinanciering verschoven van de begroting van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap naar de begroting van het ministerie van Economische Zaken. Op basis van de meerjarenbegroting 2016-2020 is in
de toekomst een verdere daling te verwachten in het totale toepassingsgerichte onderzoekbudget,
met een terugloop bij vrijwel alle ministeries.
Tabel 3.1 Uitgaven aan toepassingsgericht onderzoek per departement (€ mln.)
Ontwikkeling

Departement

2010

2015

2020

Aandeel
2015

2010-2015

2015-2020

Economische Zaken

899,2

944,8

765,8

69,6%

5%

-19%

Volksgezondheid, Welzijn en Sport

50,8

131,4

88,0

9,7%

159%

-33%

Infrastructuur en Milieu

136,2

70,1

48,0

5,2%

-49%

-32%

Defensie

75,0

61,1

57,0

4,5%

-19%

-7%

Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

349,3

59,5

49,8

4,4%

-83%

-16%

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

74,2

45,1

42,7

3,3%

-39%

-5%

Buitenlandse Zaken

7,3

21,6

17,1

1,6%

198%

-21%

Veiligheid en Justitie

21,5

21,4

20,2

1,6%

0%

-5%

Sociale Zaken en Werkgelegenheid

1,4

0,8

0,9

0,1%

-44%

13%

Algemene Zaken

0,7

0,7

0,6

0,1%

-7%

-14%

Totaal toepassingsgericht

1.615,6

1.356,5

1.090,2

100%

-16%

-20%

Totaal toepassingsgericht – Gecorrigeerd voor inflatie

1.615,6

1.301,7

1.046,2

100%

-19%

-20%

Bron: Rathenau Instituut, TWIN-Totaaloverzicht.

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: Cijfers 2015 betreffen de stand van de uitgaven op het moment van het opstellen van begroting 2016, cijfers voor
2020 betreffen de meerjarenbegroting. De bedragen in de tabel zijn nominaal (niet gecorrigeerd voor inflatie) en exclusief de
financiering van niet-toepassingsgericht onderzoek. De departementen zijn gerangschikt naar de uitgaven aan toepassingsgericht onderzoek in 2015. Voor de inflatiecorrectie is de BBP-prijsindex (Implicit GDP Price Indices) voor Nederland gebruikt,
zoals opgenomen in de MSTI-database van de OESO. Voor de jaren vanaf 2015 is de BBP-prijsindex voor 2015 gehanteerd.

28

Balans van de Wetenschap 2016

3.1.3

Impact

Deelname Nederland aan societal challenges Horizon 2020

Het EU onderzoekfinancieringsprogramma Horizon 2020 financiert onderzoeksprojecten gericht op
maatschappelijke uitdagingen binnen het onderdeel societal challenges. De benadering is probleemgericht, door het samenbrengen van kennis en bronnen vanuit verschillende wetenschapsgebieden,
technologieën en disciplines, waaronder de sociale en geesteswetenschappen. De gehonoreerde
bijdragen aan societal challenges geven een indruk van de omvang van de inzet op maatschappelijke
thema’s bij de door Nederland gecoördineerde onderzoeksprojecten.
De onderzoeksthema’s onder societal challenges zijn:








gezondheid, demografische verandering en welzijn,
voedselzekerheid, duurzame land- en bosbouw, onderzoek van zee-, kust- en binnenwateren,
en bio-economie,
duurzame, schone en efficiënte energievoorziening,
slim, groen en geïntegreerd transport,
klimaatgerichte acties, milieu, efficiënt gebruik van natuurlijke bronnen en grondstoffen,
Europa in een veranderende wereld - inclusieve, innovatieve en reflectieve samenlevingen,
veilige samenlevingen – het beschermen van de vrijheid en veiligheid van Europa en zijn burgers.

Vanaf de start van Horizon 2020 tot 10 mei 2016 is € 528 miljoen EU-financiering verkregen voor 135
societal challenge -projecten gecoördineerd door Nederlandse onderzoekers. Voor projecten binnen
het thema gezondheid werd verreweg de meeste financiering binnengehaald. De door Nederlandse
onderzoekers gecoördineerde projecten worden veelal uitgevoerd in internationale samenwerking. De
EU-bijdragen worden per project onder de samenwerkende nationale en internationale partners verdeeld. Vice versa gebeurt het ook dat Nederlandse onderzoekers participeren in projecten gecoördineerd door onderzoekers in andere landen.
Figuur 3.3 Gehonoreerde EU-projectbijdragen voor aanpak societal challenges binnen Horizon 2020,
gecoördineerd door Nederlandse onderzoekers (2014 t/m 10 mei 2016).

Gezondheid en welzijn

197

Geintegreerd transport

85

Duurzame energie

78

Voedselzekerheid en duurzame landbouw

63

Klimaat en milieu

46

Veilige samenlevingen

23

Europa in veranderende wereld

18

Combinatie: Soc. Chall. en Ind. leiderschap

17
-

50

100

150

200

250
mln. euro

Bron: Cordis database: EU research projects under Horizon 2020, extractie 17 juni 2016
AWTI-KNAW-RI
(gegevens 2014 t/m 10 mei 2016), bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: H2020-EU. incl projecten gefinancierd op basis van combinatie Societal Challenges en Industrial Leaderschip.

29

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.2

Impact op innovatiekracht

3.2.1

Regionale ecosystemen: hotspots en campussen

Een voorwaarde voor een succesvolle aanpak van maatschappelijke vraagstukken is samenwerking,
zowel internationaal, nationaal als regionaal, tussen bedrijfsleven, kennis- en onderwijsinstellingen en
overheden. Onder andere de topsectorenaanpak is op deze samenwerking gericht. Topsectoren hebben kernen in de regio’s, in de vorm van regionale clusters of hotspots, netwerken en campussen.
Regionale hotspots zijn geografische clusters van bedrijven, kennisinstellingen en andere partners die
een netwerk vormen en zich samen richten op innovatie. De AWTI onderscheidt drie soorten hotspots: creatieve urbane hotspots, engineering hotspots en wetenschapsgedreven hotspots. Hotspots
kunnen zich in verschillende fasen van ontwikkeling bevinden: opkomst, groei, consolidatie en afname of nieuwe groei/transitie. Hotspots zijn van economisch belang op regionaal en soms ook nationaal niveau (AWTI 2014a).
Campussen (science centres) kunnen een rol spelen bij de ontwikkeling en versterking van regionale
clusters en hebben zelf baat bij levendige clusters. Een campus trekt (internationale) kenniswerkers,
instituten en bedrijven aan en bevordert het continue (door)ontwikkelen en uitwisselen van ideeën.
BCI definieert een campus als een fysieke locatie met hoogwaardige vestigingsmogelijkheden en
faciliteiten met een focus op R&D en/of kennisintensieve activiteiten. Bij een “echte” campus is daarnaast een kennisdrager (universiteit, publiek toponderzoeksinstituut, R&D-centrum van (internationaal) bedrijf, hogeschool) aanwezig en een organisatie die open innovatie stimuleert.
Van de 58 campussen in Nederland in 2014 die Buck Consultants International (BCI) onderzocht,
waren er volgens deze definitie in totaal 39 ‘echte’ campussen en campusideeën. De set van 39 bestaat uit 27 op R&D en innovatie gerichte campussen, en 12 campusinitiatieven (ideefase) die de
potentie hebben om campus te worden in Nederland. Tussen 2012 en 2014 nam het aantal ‘echte’
campussen en campusideeën toe van 33 naar 39. In die periode nam het aantal bedrijven en spin-off
bedrijven op 18 campussen, die in een volwassen en groeifase verkeren, toe met respectievelijk 14%
en 28%. Dit had effect op de werkgelegenheidsontwikkeling, namelijk een groei van 7.624 arbeidsplaatsen. Terwijl landelijk en in de provincies de werkgelegenheid met meer dan 1% afnam, groeide
de werkgelegenheid bij campussen met bijna 25%.
Figuur 3.4 “Echte” campussen in Nederland naar ontwikkelingsfase

50
40
30
20
10
0
2009
Idee

2012
Opstart

Groei

Bron: BCI, Inventarisatie en analyse campussen 2014

2014
Volwassen
AWTI-KNAW-RI

BCI 2012, Actueel beeld campussen in Nederland, BCI 2009, Fysieke investeringsopgaven voor campussen van nationaal
belang.

30

Balans van de Wetenschap 2016

3.2.2

Impact

Financiering publiek-private samenwerking en topsectoren

Bijna een kwart van alle bedrijven in Nederland behoort tot een topsector in 2014. Topsectorbedrijven
zijn verantwoordelijk voor 89% van de R&D uitgaven door het Nederlandse bedrijfsleven. De arbeidsproductiviteit ligt 27% boven het gemiddelde voor alle Nederlandse bedrijven en ze leveren 40% van
de Nederlandse exportproductie. Tussen 2010 en 2014 nam de productie binnen de topsectoren toe
met 11%, terwijl de totale Nederlandse productie toenam met 7%.
Bedrijven financierden in 2014 bijna 10% van het onderzoek uitgevoerd door hoger onderwijsinstellingen en publieke researchinstituten in Nederland. Dit percentage is lager dan in China, Duitsland en
België, maar hoger dan in Zwitserland, de EU-28 en EU-15. Vooral het aandeel privaat gefinancierd
onderzoek bij onderzoeksinstituten (16%) ligt in Nederland hoger dan in andere landen. Voor hoger
onderwijsinstellingen in Nederland ligt het aandeel onderzoekfinanciering door bedrijven op 7,7%.
Tussen 2013 en 2014 nam de investering van publieke en private partijen in Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) toe van € 622 naar € 814 miljoen. Het aandeel hiervan dat wordt gefinancierd
door het bedrijfsleven nam in die periode toe van 35% naar 44%.

Figuur 3.5 Aandeel privaat gefinancierd onderzoek publieke research en HO-instellingen, 2014 (%)

14,0
12,0
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0
0,0

Bron: OESO/MSTI database. Bewerking door Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: 2014 of meest recente cijfer. AUS: 2012. OOS, BEL, FRA, ITA, NOO, ZWE, VS: 2013

Tabel 3.2 Financiering PPS-programma’s door TKI’s
2013

2014

2015

Omvang middelen PPSprogramma’s TKI (x € 1 mln)

571

814

938

Aandeel private middelen (%)

35%

44%

45%

Bron: RVO.nl en TKI’s in Rijksbegroting 2017 – ministerie van Economische Zaken, blz. 57

AWTI-KNAW-RI

31

Balans van de Wetenschap 2016

3.2.3

Impact

Onderzoekssamenwerking universiteit-bedrijfsleven

Een belangrijke manier voor de wetenschap om impact te kunnen realiseren op de innovatiekracht
van Nederland is via directe onderzoekssamenwerking tussen universiteiten en bedrijfsleven. Op de
‘University-Industry collaboration in R&D’ (Indicator 12.04) van de Global Competitiveness Index
2016-2017 scoort Nederland met een vijfde positie relatief hoog. Toch geven innovatieve bedrijven in
Nederland aan minder samen te werken met hoger onderwijs (11%) en research instellingen (7,8%)
dan innovatieve bedrijven in omringende landen.
De UIRC ranking van CWTS vergelijkt de samenwerking in onderzoek tussen het bedrijfsleven en de
750 grootste research universiteiten wereldwijd. De score is gebaseerd op het aantal gezamenlijke
publicaties van universiteiten en bedrijven. Alle Nederlandse universiteiten scoren in de UIRC-ranking
boven het gemiddelde (5,2%), met uitzondering van Tilburg University.
Met name de technische universiteiten van Delft en Eindhoven scoren hoog (>10%), gevolgd door de
universiteiten van Wageningen en Twente. In de totale internationale rangorde scoren de TU Eindhoven en de TU Delft respectievelijk de 1e en 4e plaats.
Figuur 3.6 Aandeel co-publicaties van Nederlandse universiteiten en bedrijven, 2009-2012, in %

TU Eindhoven
TU Delft
Wageningen Univ. and Research Centre
Universiteit Twente
Erasmus Universiteit Rotterdam
Universiteit Leiden
Maastricht University
Universiteit Utrecht
Rijksuniversiteit Groningen
Vrije Universiteit Amsterdam
Universiteit van Amsterdam
Radboud Universiteit
Tilburg University
0

5

10

15

Bron: CWTS/Thomson Reuters Web of Science. Bewerking: Rathenau Instituut

20
AWTI-KNAW-RI

Toelichting: Het betreft het aandeel co-publicaties ten opzichte van het totaal aantal publicaties. Het gaat om co-publicaties met
Nederlandse bedrijven en buitenlandse bedrijven

Figuur 3.7 Percentage innovatieve bedrijven dat samenwerkt met research en HO-instellingen

30
25
20
15
10
5
0
FIN

OOS

VK

BEL

ZWE

DEN

DUI

Instellingen voor hoger onderwijs
Bron: Eurostat CIS 2010-2012, bewerking: Rathenau Instituut.

NOO EU-15

IER

FRA

NED

ITA

Researchinstellingen
AWTI-KNAW-RI

32

Balans van de Wetenschap 2016

3.2.4

Impact

Samenwerking lectoren en kennisgebruikers

De lectoren aan de hogescholen zijn sterk verbonden met het werkveld. Er is sterke regionale samenwerking met overheden, partners in regionale innovatieclusters, het midden- en kleinbedrijf, en
regionale onderwijsinstellingen. Vrijwel alle lectoren werken ook samen met universiteiten, andere
hogescholen en onderzoeksinstituten in de regio, elders in Nederland of internationaal. Deze samenwerking is meer nationaal dan regionaal (De Jonge 2016).
Via RAAK-regelingen – uitgevoerd door SIA, het Nationaal Regieorgaan praktijkgericht onderzoek,
ondergebracht bij NWO- krijgen bedrijven of instellingen de ruimte om samen met een hogeschool
concrete (innovatie-)vragen op te pakken en te beantwoorden. Er zijn aparte lijnen voor samenwerking met mkb-organisaties en voor samenwerking met non-profitorganisaties. Voor de samenwerking
met mkb-organisaties zijn meerjarige cijfers bekend. Over een periode van acht jaar heeft een verdrievoudiging plaatsgevonden van het aantal ondernemingen, dat betrokken is bij hogeschoolonderzoek. Ook het aantal bij RAAK-projecten betrokken professionals steeg van 350 in 2007, naar 2.867
in 2014.
Figuur 3.8 Belangrijkste organisaties in netwerk van lectoren in de regio, in Nederland en internationaal.

universiteiten
andere hogescholen
andere onderzoekinstituten
maatschappelijke non-profit organisaties
gemeentes provincies en waterschappen
midden- en kleinbedrijf
partners in regionale innovatieclusters
grote bedrijven
brancheorganisaties uit het bedrijfsleven
start ups
middelbaar beroepsonderwijs
primair en voortgezet onderwijs
in de regio

0%
20%
elders in Nederland

40%
60%
in het buitenland

80%

100%

nee

Bron: Rathenau Instituut, Lectoren enquête 2015

AWTI-KNAW-RI

Figuur 3.9 Netwerken van lectoren in RAAK-projecten

5000
4000
3000
2000
1000
0
2007

2008

2009

2010

aantal mkb-ondernemingen

2011

2012

2013

2014

aantal professionals

Bron: RAAK verslaglegging in J. de Jonge (2016) Feiten en Cijfers Praktijkonderzoek bij
lectoraten van Hogescholen, Den Haag, Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

33

Balans van de Wetenschap 2016

3.2.5

Impact

Instellingen valoriseren: valorisatie-infrastructuur

Alle universiteiten en de daaraan verbonden universitair medische centra werken sinds eind jaren
zeventig met diensten of centra om wetenschappelijke kennis om te zetten in toepassingen. Deze
faciliteiten (zie tabel 3.3) bieden ondersteuning aan een breed palet van valorisatie-activiteiten, zoals
octrooieren, licentiëren van uitvindingen, opzetten van spin-offs, grant-office en juridische ondersteuning. Voorbeelden zijn het Valorisation Centre van de TU Delft of het samenwerkingsverband Innovation Exchange Amsterdam (IXA) voor de HO-instellingen in Amsterdam. Sommige universiteiten laten
alle valorisatieactiviteiten (ook de niet-marktgerichte) uitvoeren door één bureau binnen hun netwerk,
zoals Maastricht Valorisation Center voor Universiteit Maastricht en Maastricht UMC+.
Met financiering uit het Valorisatieprogramma, uitgevoerd door RVO, zijn een aantal bredere samenwerkingsverbanden opgericht waarin met meerdere partners wordt samengewerkt aan valorisatie.
Daarnaast bestaan er verschillende organisaties die specifieke valorisatietaken uitvoeren, zoals ondersteuning bij werving van onderzoeksfinanciering of contractonderzoek, publieke-private samenwerking, of opleidingen op het gebied van ondernemerschap. Een voorbeeld hiervan is Utrecht Inc
voor start-up support.
Er is een netwerk van 16 ‘centres for entrepreneurship’ (geclusterd in zes regionale centra), gericht
op ondernemerschapsonderwijs, en er bestaat een landelijk netwerk van 25 ‘centres of expertise’:
publiek-private samenwerkingsverbanden voor onderwijs, onderzoek en valorisatie in samenhang.

Tabel 3.3 Fysieke valorisatielocaties en -centra in Nederland
TTO’s, valorisatiecentra en -locaties

locatie

-

Innovation Exchange Amsterdam (IXA): PAN-Amsterdam TTO's: AMC, UvA, HvA, VU, VUmc
TTO Nederlands Kankerinstituut (NKI)

Amsterdam

-

TU Delft Valorisation Centre
Yes! Delft (incubator)

Delft

-

Ondernemerslift (HAS Hogeschool en 2 ROC’s

Den Bosch

-

Bright move (incubator: Fontys, TU/e)
TU/e Innovation Lab
Startup (incubator)

Zuidoost Brabant

-

LURIS , U. Leiden en UMC TTO

Leiden

-

CVO Groningen (SBGG, Hanzehogeschool, HG, RUG en UMCG)
Research & Valorisation (RUG en UMCG)
Business Generator Groningen (RUG en UMCG)

Groningen

-

Maastricht Valorisation Center (UM and azM)
Young Entrepreneurs Zuyd (Zuyd Hogeschool)

Maastricht/Zuid-Limburg

-

Gelderland valoriseert (HAN, ArtEZ, RU, Van Hall Larenstein)
Radboud KTTO en Radboud UMC TTO

Nijmegen

-

Erasmus Centrum voor Valorisatie (EUR)
Erasmus MC TTO

Rotterdam

-

Starterslift (U. Tilburg, Avans, Fontys en NHTV hogescholen)

Tilburg/Breda

-

Kennispark Twente (U. Twente, Saxion HS)
Business and Technology Center Twente (BTC, incubator)

Twente

-

Utrecht Valorisatie Centrum (kennistransfer: U. Utrecht, UMC Utrecht en HS Utrecht)
UtrechtInc (startup support)
Utrecht Holdings (knowledge transfer & spin-offs)

Utrecht

-

Knowledge Transfer (Valorisation) facility & services WUR
Startlife (start-up support)
StartHub Wageningen (incubator)

Wageningen

Bron: Panteia 2014, AWTI 2014a en websites universiteiten en valorisatiecentra/TTO’s,
Toelichting: Bredere, overkoepelende valorisatiefaciliteiten zijn schuingedrukt. De lijst is niet uitputtend.

AWTI-KNAW-RI

34

Balans van de Wetenschap 2016

3.2.6

Impact

Octrooien van publieke kennisinstellingen

Een van de manieren om kennis te valoriseren is via patentering van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Op deze manier worden resultaten openbaar en beschikbaar voor rendabele innovatie. In vergelijking met andere Europese landen zit Nederland ruim boven het gemiddelde van het
aantal aangevraagde patenten per miljoen inwoner. Het aantal daalt licht van 225 patenten per miljoen inwoners in 2004 naar 204 in 2014. Het EU gemiddelde is 112 patenten. Kennisintensieve landen als Zwitserland, Zweden en Finland zitten op 350 tot 400 patenten per jaar.
Het aantal patenten is uit te splitsen naar type instelling, en dan blijkt dat het totale aantal octrooiaanvragen van Nederlandse publieke kennisinstellingen steeg van 891 in de periode 1995-1999, naar
1.164 in periode 2000-2004 tot 1.849 in periode 2005-2009. De toename vond plaats bij alle typen
publieke kennisinstellingen, met uitzondering van de publieke onderzoeksorganisaties.
Het aantal octrooien aangevraagd door de publieke kennisinstellingen, bedraagt ongeveer een derde
van het totale aantal octrooien waarbij wetenschappers in de publieke sector betrokken zijn. De andere twee derde van de octrooien waarbij wetenschappers van publieke kennisinstellingen betrokken
zijn, betreffen octrooien op naam van bedrijven, overheden en andere organisaties (Horlings et al
2013).

Figuur 3.10 Patentaanvragen naar type publieke kennisinstelling

800
700
600
500
400
300
200
100
0
TNO & GTI's

UMC's

Techn.
Alg.
Publieke
universiteiten universiteiten onderzoeksorganisaties
1995-1999

2000-2004

Bron: European Patent Office, PATSTAT 2011, in Rathenau Instituut , 2013,
Patentaanvragen door kennisinstellingen.

TTI’s

Hogescholen

2005-2009
AWTI-KNAW-RI

35

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.3

Impact op menselijk kapitaal

3.3.1

Deelname aan masteropleidingen

De maatschappelijke interesse in onderzoeksgerichte opleidingen blijkt uit het aantal ingeschrevenen
voor masteropleidingen. Het totale aantal ingeschrevenen voor een universitaire masteropleiding nam
vanaf 2011 toe met gemiddeld 5,1% per jaar en bedraagt 104.165 in 2015. Bij de masteropleidingen
aan hogescholen ligt de focus vooral op praktijkgericht onderzoek. Het aantal ingeschrevenen in 2015
bedraagt 12.230 en ligt rond het niveau van 2011. Het merendeel van deze inschrijvingen (ongeveer
60%) betreft een onderwijs-gerelateerde masteropleiding.
In de afgelopen tien jaar is het aantal verkregen doctoraal/masterdiploma’s aan universiteiten gestegen met 39% van 26.206 in 2004-2005 naar 36.423 in 2014-2015. De stijging was iets sterker bij
vrouwen dan bij mannen. 55% van de masterdiploma’s werd in 2014-2015 uitgereikt aan vrouwen.
Opvallend is de verdubbeling van diploma’s uitgereikt aan allochtone studenten, wat ook een indicatie
is voor de sterke internationalisering van het master onderwijs.
Het aantal gediplomeerden bij masteropleidingen en vervolgopleidinge aan hogescholen daalde in
dezelfde periode met 6% naar 3.592 personen en is dus ongeveer 10% van het aantal aan universiteiten.

Tabel 3.4 Aantal gediplomeerden master- en beroepsopleidingen
Opleiding

2004/2005

2014/2015

Ontwikkeling

WO Doctoraal/Master
Mannen
Vrouwen
Autochtoon
Allochtoon
onbekend

26 206
12 084
14 122
20 293
7 629
694

36 432
16 516
19 916
23 014
15 265
2 750

39,02%
36,68%
41,03%
13,41%
100,09%

Hbo Masters/vervolgopleiding
Mannen
Vrouwen
Autochtoon
Allochtoon
onbekend

3 824
894
2 930
3 193
613
151

3 592
937
2 655
2 760
884
131

-6,07%
4,81%
-9,39%
-13,56%
44,21%

Bron: CBS Statline. Extractiedatum: 1-10-2016.

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: Voltijd en deeltijd.

36

Balans van de Wetenschap 2016

3.3.2

Impact

Arbeidsmarkt voor afgestudeerde masters

Uit de arbeidsmarktanalyse voor masterstudenten van de VSNU (2016) blijkt dat de aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt voor masters de afgelopen jaren eerst iets terugliep, maar dat er in
2015 een verbetering is. Dit geldt voor het werkloosheidspercentage onder afgestudeerde masters,
toename van de arbeidstijd en aansluiting bij het gevraagde opleidingsniveau. Het gemiddelde
maandloon voor werkzame masters nam vanaf 2013 al iets toe.
In 2015 vindt iets meer dan de helft (51%) van de werkzame wo-masters dat de opleiding in (zeer)
sterke mate een goede basis heeft geboden om te starten op de arbeidsmarkt. Dit percentage is
sinds 2009 met 12% gedaald. Voor driekwart van de werkzame masters in 2015 vormt de opleiding in
(zeer) sterke mate een goede basis voor verdere ontwikkeling van kennis en vaardigheden. Achteraf
gezien zou 76% van de afgestudeerde masters de opleiding opnieuw kiezen, aan dezelfde universiteit.
De kwaliteit van aansluiting op de arbeidsmarkt is voor de verschillende wo-onderwijsrichtingen ongeveer gelijk, met uitzondering van de onderwijsopleidingen. Gediplomeerden uit de richting onderwijs
scoren bovengemiddeld goed wat betreft het werkloosheidspercentage, aansluiting van het opleidingsniveau en het aandeel met een benedengemiddeld loon is laag. Echter, het aandeel dat minder
dan 20 uur werkt is bovengemiddeld hoog. Gediplomeerde masters in de richtingen medisch, techniek en landbouw en natuur, scoren goed op vrijwel alle aansluitingsindicatoren.
Toekomstprognoses van de ROA (2015) op de middellange termijn (2015-2020) laten zien dat de
vraag-aanbod verhoudingen op de arbeidsmarkt doorgaans gunstiger zijn naarmate het opleidingsniveau hoger is. Op hbo- en wo-niveau worden voor respectievelijk 25% en 21% van de gediplomeerden (zeer) goede perspectieven verwacht. Ter vergelijking, op mbo2 en mbo3-niveau geldt dit voor
3% en op mbo4-niveau 19%. Voor hbo- en wo-gediplomeerden zijn daarnaast de loopbaanperspectieven op basis van loongroei naar opleidingsniveau tussen 25 en 45 jaar, respectievelijk goed en
zeer goed, en daarmee veel beter dan voor mbo’ers (“slecht”). De arbeidsmarktperspectieven verschillen ook tussen de opleidingsrichtingen. In zorg en welzijn wordt voor gediplomeerden een ongunstige arbeidssituatie verwacht, ongeacht opleidingsniveau (met uitzondering van diergeneeskunde
en tandheelkunde). Hbo- en wo-gediplomeerden met een achtergrond in techniek, ICT, onderwijs of
groen hebben juist goede arbeidsmarktperspectieven.

Tabel 3.5. Arbeidsmarktindicatoren voor gediplomeerde masters
Indicator

2009

2011

2013

Gemiddelde zoekduur tot een baan (maanden)

2,1

2,7

3

2015
3

Baan binnen 6 maanden na afstuderen

92%

86%

84%

85%

Percentage werkloos na anderhalf jaar

5%

8%

10%

7%

Arbeidstijd (uren)*

36,9

36,0

36,4

36,8

Gemiddeld maandloon bij voltijd (euro)*

2 865

2 784

2 813

2 838

Vereist opleidingsniveau: WO*

69%

68%

66%

69%

Vereist opleidingsniveau: HBO*

24%

21%

22%

21%

Vereist opleidingsniveau: MBO*

3%

4%

4%

3%

Functie is geheel niet in de richting van de opleiding*

3%

3%

4%

5%

Opleiding biedt goede basis voor start op arbeidsmarkt*

63%

60%

57%

51%

Opleiding biedt goede basis voor verdere ontwikkeling*

78%

79%

76%

75%

Zou de gevolgde opleiding opnieuw kiezen, bij dezelfde universiteit

80%

78%

75%

76%

Bron: VSNU, F&C aansluiting arbeidsmarkt
Toelichting: basis voor met * gemarkeerde vragen zijn masters in werkzame beroepsbevolking
Overige vragen: afgestudeerde masters (in voorgaande 2 jaar)

AWTI-KNAW-RI

37

Balans van de Wetenschap 2016

3.3.3

Impact

Professionalisering van docenten in het hoger onderwijs

De Nederlandse universiteiten hebben in VSNU-verband een keurmerk opgesteld, de Basiskwalificatie Onderwijs (BKO), voor de didactische bekwaamheid van docenten in het wetenschappelijk onderwijs. In 2008 hebben de universiteiten de basiskwalificatie onderwijs onderling erkend.
De afgelopen jaren is bij de universiteiten het aandeel docerend personeel met BKO-registratie sterk
toegenomen. Op basis van de jaarverslagen van universiteiten komen de aandelen docenten met
BKO gemiddeld uit op 72% in 2015. De Reviewcommissie constateert grote verschillen tussen universiteiten in zowel de uitgangssituatie (laagste 0%, hoogste 60%) als het ambitieniveau voor het
verhogen van de docentkwaliteit. Eind 2014 hebben zes van de achttien universiteiten hun ambitie
behaald, drie bijna en negen universiteiten nog niet.
Voor de hogescholen is als gezamenlijk professionaliseringsdoel gesteld dat 80% van de docenten in
2016 een master of PhD heeft, met als einddoel 100% in 2020. In de Stelselrapportage 2015 geeft de
Reviewcommissie aan dat het merendeel van de hogescholen goed op weg is hun ambitie op het
gebied van docentkwaliteit te behalen. Een aantal is het streefdoel van 80% voor 2016 al gepasseerd.
Daarnaast hebben de hogescholen naar analogie van de Basiskwalificatie Onderwijs van de universiteiten de Basiskwalificatie Didactische Bekwaamheid ingevoerd, die voorziet in de onderlinge erkenning van professionaliseringsarrangementen tussen hogescholen.

Figuur 3.11. Ambitie en realisatie docentkwaliteit

Bron: afbeelding in Reviewcommissie, Stelselrapportage 2015, blz. 13

AWTI-KNAW-RI

38

Balans van de Wetenschap 2016

3.3.4

Impact

Lectoraten hogescholen

Hogescholen hebben sinds 2001 een expliciete onderzoeksfunctie gekregen met de invoering van het
lectoraat. Doel van de lectoraten is om kennisinnovatie te vergroten door het uitvoeren van praktijkgericht onderzoek en om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. De Vereniging Hogescholen
streefde naar 1 fte lector op 720 studenten in 2015 (Vereniging Hogescholen 2010)
Een gemiddeld lectoraat bestaat uit een lector met een aanstelling van 0,61 fte, met een “omzet” van
€ 290.000 per jaar, er werken zes docent-onderzoekers mee in het lectoraat voor in totaal 1.75 fte, er
werkt 1,5 promovendus die in totaal 0.6 fte tijd steekt in het lectoraat, en er is een persoon in de ondersteuning die gemiddeld 0.4 fte tijd heeft voor het lectoraat. De meerderheid van de lectoren (90%)
is gepromoveerd en zij hebben ook gemiddeld één gepromoveerde collega in het team. De meeste
lectoren (61%) verwachten dat hun lectoraat de komende jaren (sterk) gaat groeien of ten minste
gelijk gaat blijven (30%). Ook het belang van hun lectoraat zal naar hun verwachting toenemen.
Het aantal lectoren groeit de laatste jaren minder snel. In aantallen fte gaat de stijging wel door, maar
nog onvoldoende om in de buurt van de beleidsdoelstelling te komen. In 2014 waren er bijna 600
lectoren met een gemiddelde aanstelling van 0,61 fte, in totaal 366 fte. Op ruim 446.000 hogeschoolstudenten betekent dat ongeveer 1 fte lector op 1.236 studenten in 2014.
Ook financieel gezien vlakte de groei de afgelopen jaren af. De totale jaarlijkse omzet van de lectoraten groeide van ruim €100 miljoen in 2009 naar €170 miljoen in 2014. Over diezelfde periode bleef de
gemiddelde omzet per lectoraat rond de €290.000 per jaar schommelen.

Figuur 3.12. Ontwikkeling aantal lectoren (personen en fte) en aantal studenten per fte lector

700

1800

600

1600
1400

500

1200

400

1000

300

800
600

200

400

100

200

0

0
2008

2009

Lectoren personen

2010

2011

Lectoren fte

2012

2013

2014

Aantal studenten per fte lector (rechteras)

Bron: CBS Statline (studentenaantallen) en Lectorenenquête 2015 in J. de Jonge (2016)
Feiten en Cijfers Praktijkonderzoek bij lectoraten van Hogescholen, Den Haag, Rathenau
Instituut. Bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

39

Balans van de Wetenschap 2016

3.4

Impact van wetenschap op samenleving

3.4.1

Open access

Impact

Er zijn veel initiatieven en activiteiten op het gebied van open science. Door in Europees verband
samen te werken aan een concrete actieagenda voor de komende jaren, met duidelijke afspraken en
door prioriteiten in de acties aan te brengen, hoopt Nederland daadwerkelijk de transitie naar open
science te versnellen, vooral voor open access van internationaal gepubliceerde wetenschappelijke
artikelen en het optimaal en verantwoord gebruik van wetenschappelijke data. Er zijn verschillende
vormen van open acces publiceren:




Gratis toegang van manuscripten via bijvoorbeeld arXiv.org, wat in de natuurkunde en wiskunde gebruikelijk is.
Gratis toegang tot artikelen vanaf het moment van publicatie (golden open access).
Gratis toegang tot artikelen vanaf twee jaar na publicatie (green open access).

Het kabinet heeft als doel gesteld dat in 2018 60% en in 2024 100% van de Nederlandse publicaties
open access zijn. Hiertoe zijn afspraken gemaakt met uitgeverijen en de NWO stelt bij aanvragen
voorwaarden aan de publicatie van resultaten.
Golden open access groeit zeer snel. Van alle wetenschappelijke publicaties die in 2014 in Nederland
zijn geschreven en die in Thomson Reuters Web of Science zijn geïndexeerd, is 12,4% gepubliceerd
in een open access tijdschrift. In 2004 was dit nog slechts 1,2%. Web of Science meet open access
op het niveau van tijdschriften en niet op dat van artikelen. Dit cijfer heeft dus betrekking op golden
open access en niet op green open access. Veel wetenschappers maken hun (pre)publicaties zelf
openbaar, bijvoorbeeld via Arxiv.org, Researchgate.com en Academie.edu. Daar zijn geen statistieken van.
Tabel 3.6. Het percentage van de wetenschappelijke publicaties in Web of Science dat in een open access tijdschrift wordt gepubliceerd (%)
Land
Noorwegen

2014
15%

Zweden

14%

Zwitserland

13%

Finland

13%

China

13%

Denemarken

13%

Nederland

12%

België

11%

Duitsland

11%

Canada

11%

Verenigd Koninkrijk

11%

Frankrijk

10%

Verenigde Staten

9%

Bron: Thomson Reuters Web of Science, Science Citation Index Expanded, de Social
AWTI-KNAW-RI
Sciences Citation Index en de Arts & Humanities Citation Index.
Toelichting: Het gaat om articles, conference proceedings, papers, letters en reviews waarvan tenminste één auteur een Nederlandse affiliatie heeft.

40

Balans van de Wetenschap 2016

3.4.2

Impact

Wetenschapsjournalistiek

Wetenschapsjournalistiek kan een belangrijke rol spelen als intermediair tussen de wetenschappelijke
wereld en het brede publiek en kan de oordeelsvorming over wetenschap beïnvloeden. Het medialandschap is voortdurend in beweging: er komen steeds nieuwe spelers bij, terwijl bestaande spelers
hun aantrekkingskracht zien verwateren.
Het is vanwege de grote veranderingen in het medialandschap niet goed mogelijk om een betrouwbare indicator te ontwikkelen voor de aandacht voor wetenschap in de publieke media. De klassieke
media geven het beeld dat drie van de vijf landelijke kranten aandacht besteden aan wetenschap via
aparte pagina’s in de gedrukte versie. Een van die kranten besteedt alleen aparte aandacht aan wetenschap via de website. De grootste van de kranten besteedt geen aparte aandacht aan wetenschap.
Op televisie is er een aantal populair-wetenschappelijke televisiezenders waarvan het aantal kijkers
licht is toegenomen in de periode 2012-2015. Daarnaast zijn er tal van televisieprogramma’s met
wetenschappelijke inhoud zoals Focus, Full Proof, de Universiteit van Nederland, de Nationale Wetenschaps-quiz en De Wereld Draait Door University.
Internet leidt tot een groot aantal initiatieven om wetenschap toegankelijk te maken. Nederlandse en
buitenlandse universiteiten maken online onderwijsmodules (MOOCs), waarvan sommige voor iedereen te volgen zijn. De Universiteit van Nederland publiceert op internet elke werkdag een vijftien minuten college door een hoogleraar.

Tabel 3.7. Wetenschap in kranten
Krant

Verschijnt als

Website

Oplage 2015

De Volkskrant weekend

Onderdeel van “Sir Edmund”

(http://www.volkskrant.nl/wetenschap/)

Trouw weekend

Dossier binnen “De Verdieping”

AD

Onderdeel binnen de website

(http://www.trouw.nl/tr/nl/6700/Wetenschap/index.d
html)
(http://www.ad.nl/ad/nl/4561/Wetenschap/index.dht
ml)

NRC weekend

Katern “Wetenschap”

(http://www.nrc.nl/sectie/wetenschap/)

De Telegraaf weekend

Onderdeel “Weekeinde” (als
er iets voorkomt)

Via de tag “wetenschap”:
http://www.telegraaf.nl/binnenland/tag/wetenschap/

335 664
123 300
448 941
636 000

Bron: Geconsolideerde cijfers De Persgroep Nederland en NOM Print Monitor 2015-I/2015-II
Bewerking Rathenau Instituut

1 791 800

AWTI-KNAW-RI

Tabel 3.8. Populair wetenschappelijke televisiezenders
Naam en website

Beschrijving

Aantal kijkers
2012

2013

2014

2015

http://www.natgeotv.c
om/nl

National Geographic Channel: populair wetenschappelijke
televisiezender

24 000

24 000

26 000

28 000

http://www.discovery.n
l/

Non-fictie ‘mannenzender’, gericht op uiteenlopende onderwerpen, ontdekkingen en uitvindingen in de wereld.

32 000

39 000

40 000

38 000

http://www.universiteit
vannederland.nl

Webkanaal met gratis colleges door Nederlandse hoogleraren. Youtube inschrijvingen, cumulatief total views

--

Bron: Websites televisiezenders en Stichting KijkOnderzoek, Jaarberichten kijkcijfers

61 000
7,1 mln.

AWTI-KNAW-RI

41

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.5

Maatschappelijke positie van wetenschap

3.5.1

Private non-profit financiering van wetenschappelijk onderzoek

Een deel van de Nederlandse R&D wordt gefinancierd door private non-profit fondsen (PNP). De
afgelopen vier jaar ging het steeds om ongeveer € 400 miljoen, afgerond 3% van de totale uitgaven
aan wetenschappelijk onderzoek. In de hoger onderwijssector speelt PNP-financiering (8%) een belangrijkere rol in de onderzoeksfinanciering dan bij onderzoeksinstituten (4%) en bedrijven (0,5%).
De grootste bijdrage voor wetenschappelijk onderzoek in de private non-profitsector komt van de
’gezondheidsfondsen’. Nederland kent meer dan twintig gezondheidsfondsen, die zich richten op
bepaalde aandoeningen of groepen van aandoeningen. Negentien van deze fondsen bundelen hun
krachten in de vereniging Samenwerkende Gezondheidsfondsen (SGF). De jaarverslagen van de
fondsen laten zien dat ze in 2015 in totaal € 162 miljoen aan wetenschappelijk onderzoek financierden. Het gaat om ongeveer 40% van de totale uitgaven van de gezondheidsfondsen. De twee grootste financiers van onderzoek zijn KWF Kankerbestrijding en de Nederlandse Hartstichting. De onderzoekuitgaven van de Gezondheidsfondsen laten een piek zien in 2014. Vooral de uitgaven van het
Koningin Wilhelmina Fonds (KWF) stegen tussen 2013 en 2014.
Figuur 3.14. R&D-uitgaven in Nederland gefinancierd door private non-profit organisaties (PNP) naar
sector van uitvoering (Miljoen €)

Miljoen € 500
400
300
200
100
0
2011

2012

Hoger onderwijs

Research instellingen

2013

2014
Bedrijven

Bron: CBS Statline R&D cijfers, bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: Extractiedatum 30.09.2016, definitieve cijfers.

AWTI-KNAW-RI

Figuur 3.15. Onderzoeksuitgaven van de gezondheidsfondsen (Miljoen €)

250
200
150
100
50
0
2009

2010

2011

Bron: Jaarverslagen/jaarrekeningen gezondheidsfondsen en
Samenwerkende Gezondheidsfondsen.

2012

2013

2014

2015
AWTI-KNAW-RI

42

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.5.2 Bezoekers wetenschapsmusea en weekend van de wetenschap
Musea zijn een belangrijk vehikel voor kennisoverdracht van de wetenschap naar het brede publiek.
In zijn Museumbrief 2013 maakt het kabinet zijn visie duidelijk over het museale bestel: musea “leveren een grote bijdrage aan de ontwikkeling van kennis, historisch besef en identiteit”. Wetenschap
heeft daarin een belangrijke rol:
“Wetenschappelijk onderzoek vormt de bron voor nieuwe verhalen die met de collectie kunnen
worden verteld. Ook is wetenschappelijk onderzoek van belang om kennis te ontwikkelen over
behoud en beheer van de collectie, over educatiemethodieken en over de mogelijkheden voor
musea van moderne technologieën als digitalisering.”
Uit de musea die subsidie ontvangen van het ministerie van OCW is een selectie te maken van musea die een uitgesproken verbinding hebben met onderzoek, wetenschap en technologie en de werking ervan. Deze musea zijn: Teylers Museum, Museum Boerhaave, Museum Naturalis en Rijksmuseum van Oudheden. Deze musea vielen ooit onder de regie van het Rijk maar zijn vanaf 1993 verzelfstandigd. Ze behoren tot de culturele Basisinfrastructuur (BIS) in de periode 2013-2016. Het ministerie van OCW publiceert elk jaar een samenvatting met informatie over de prestaties van instellingen die onder de culturele basisinfrastructuur (BIS) vallen.
Science Center NEMO behoort niet tot de BIS, maar heeft een expliciete rol als brug tussen wetenschap en samenleving. Science Center NEMO ontvangt daarvoor subsidie vanuit OCW en is ook in
onderstaand overzicht opgenomen. Science Center NEMO organiseert jaarlijks het landelijke Weekend van de Wetenschap, met als doel: “Nederland te laten ervaren hoe belangrijk, interessant en
innovatief deze vakgebieden zijn en wat de onmisbare bijdrage is aan onze toekomst”. Iedereen mag
dan ‘backstage’ bij bedrijven, instituten, universiteiten, (onderzoeks-)instellingen en musea om live
wetenschap en technologie te beleven. Het aantal bezoekers van Weekend van de wetenschap nam
tussen 2014 en 2015 toe van 130.000 naar 143.000 (+10%).

Tabel 3.9. Overzicht inkomsten en aantal bezoekers, in 2014
Instelling

Totale baten

structurele
subsidie

eigen inkomsten

Aantal
bezoeken

Stichting tot beheer en instandhouding van Teylers Museum

6.009.383

2.848.040

2.979.831

123.084

Stichting tot Beheer van het Museum Boerhaave

6.413.148

4.662.322

1.442.137

91.086

Stichting Nationaal Natuurhistorisch Museum
Naturalis*

35.826.477

26.737.808

7.357.811

303.288

Stichting Rijksmuseum van Oudheden

9.634.264

6.405.656

2.986.570

207.667

Science Center NEMO

12.704.000

3.520.000

9.184.000

588.368

Bron: Cultuur in beeld 2015; bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: * Naturalis ontvangt naast BIS subsidie ook subsidie uit de Kaderregeling Exploitatiesubsidies. Dit laatste is geen
cultuursubsidie en telt niet mee als structurele subsidie in het kader van de berekening van het eigen inkomstenpercentage. €
1.554.000
** Science Center NEMO is een museum dat buiten de Culturele Basisinfrastructuur subsidie ontvangt via het Min. van OCW

43

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.5.3 Publieke deelname aan wetenschap: citizen science
‘Citizen science’ omvat wetenschappelijke projecten of initiatieven waarbij vrijwilligers onderzoeksgerelateerde taken zoals observaties, metingen of berekeningen uitvoeren of beheren. De vrijwilligers
hoeven hiervoor geen wetenschappelijke opleiding te hebben gehad.
Een bekend voorbeeld is de jaarlijkse Tuinvogeltelling. Het aantal teladressen is sinds 2008 toegenomen van 16.000 tot 41.575 in 2016 en het aantal deelnemers bedroeg 53.187 in 2016. De Vogelatlas is een ander citizen science project op het gebied van vogelonderzoek in Nederland, met 1.820
geregistreerde tellers. In de 'De Natuurkalender’ wordt het grote publiek ingeschakeld om informatie
te verzamelen over jaarlijkse natuurverschijnselen die gekoppeld zijn aan seizoenseffecten, zoals het
uitlopen van knoppen, de terugkomst van trekvogels en de verschijningsdatum van vlindersoorten.
Van de start in 2001 tot in 2015 hebben 11.000 deelnemers gezamenlijk 180.000 waarnemingen geregistreerd.
De eerste Grote Griepmeting ter wereld, waarbij via internet onderzoek werd gedaan naar de verspreiding van griep en verkoudheid, vond plaats in griepseizoen 2003-2004. Inmiddels is een wereldwijd netwerk ontstaan dat via ongeveer 16.000 vrijwilligers de verspreiding van griep en verkoudheid
bijhoudt. Gerelateerd aan citizen science activiteiten op het gebied van natuurtellingen is waarneming.nl, waar natuurwaarnemingen kunnen worden opgeslagen en gedeeld via internet. Het aantal
geregistreerde deelnemers op waarneming.nl is sinds 2005 met bijna 600% gestegen en het aantal
waarnemingen nam nog sterker toe.
Tabel 3.10. Aantal deelnemers en waarnemingen van bekende citizen science projecten
Citizen science project
Nationale Tuinvogeltelling: teladressen
Nationale Tuinvogeltelling: deelnemers
Vogelatlas: geregistreerde tellers
Natuurkalender: deelnemers
Natuurkalender: waarnemingen
Grotegriepmeting.nl: deelnemers

Aantal
41 575
53 187
1 820
11 000
180 000
16 000

Jaar van meting
2016
2016
2015
2001-2015
2001-2015
2015

Bron: websites van de activiteiten en projecten

AWTI-KNAW-RI

Figuur 3.16. Waarneming.nl: Ontwikkeling aantal actieve deelnemers en waarnemingen

18.000

8.000.000

16.000

7.000.000

14.000

6.000.000

12.000

5.000.000

10.000

4.000.000

8.000

3.000.000

6.000
4.000

2.000.000

2.000

1.000.000

-

2005

2006

2007

2008

2009

Actieve gebruikers
Bron: http://www.waarneming.nl

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Waarnemingen (rechteras)
AWTI-KNAW-RI

44

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.5.4 Publiek vertrouwen in de wetenschap
Vertrouwen in wetenschap wordt geïnspireerd door het beeld dat burgers hebben van wat wetenschap is en wat wetenschap voor hun leven betekent. Een belangrijke voorwaarde voor dit vertrouwen blijkt een onafhankelijke positie van de wetenschap. In een samenleving waarin wetenschap een
cruciale positie heeft, is het vertrouwen nooit vanzelfsprekend. Hoge verwachtingen leiden gemakkelijk tot teleurstellingen en verminderd vertrouwen. Wetenschappelijke resultaten kunnen onderdeel
worden van politieke controverses, en dan niet meer gezien als onafhankelijke kennis, maar als een
mogelijke opvatting.
Het vertrouwen in de wetenschap in Nederland is relatief hoog. De wetenschap kreeg in 2015 het
hoogste cijfer van alle acht instituties waarnaar gevraagd werd. De gemiddelde waardering lag op
7,04, gevolgd door de rechtspraak met 6,32. De regering, de Tweede Kamer en de grote ondernemingen kregen een cijfer van rond de 5,0. Van alle respondenten heeft 85% van alle respondenten
voldoende vertrouwen om wetenschap een cijfer 6 of hoger te geven, en 73% geeft zelfs een 7 of
hoger.
Burgers hebben minder vertrouwen in wetenschappers zodra ze zich inlaten met partijen als de overheid en het bedrijfsleven. Ook de rol van wetenschappers bij controversiële onderwerpen leidt tot
lager vertrouwen bij burgers.
Voor de Eurobarometer 419 (Europese Commissie 2014) is in alle 28 EU-landen een representatieve
steekproef van burgers bevraagd op verwachtingen over de wetenschap. Hoewel verwachtingen die
burgers hebben over de wetenschap niet hetzelfde zijn als vertrouwen, zijn de begrippen sterk met
elkaar verbonden. De burgers van Nederland gaven in deze Eurobarometer aan dat ze op veel onderwerpen positieve verwachtingen hebben over de invloed van de wetenschap. Gemiddeld (over de
verschillende onderwerpen) verwachtte 62% een positief effect van de wetenschap, 20% geen effect,
10% een negatieve invloed, en 7% wist het niet.
Vergeleken met de gehele EU waren de attitudes in Nederland gemiddeld positiever (62% versus
50%). Het vertrouwen in de wetenschap lag in Nederland ook hoger dan in Duitsland (43%) en het
Verenigd Koninkrijk (51%), maar lager dan in Zweden (67%).

Figuur 3.17. Vertrouwen in de wetenschap bij burgers naar opleidingsniveau

Hogeropgeleid master
Hogeropgeleid bachelor
Havo Vwo
Mbo 2,3,4
Mavo, vmbo theoretische leerweg
Mbo-1, vmbo
Basisonderwijs
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
Vertrouwen 7 of hoger

Bron: Rathenau Instituut (2015) Feiten en Cijfers Vertrouwen in de wetenschap.

AWTI-KNAW-RI

45

Balans van de Wetenschap 2016

Impact

3.5.5 Integriteit van wetenschap
Om de integriteit van wetenschap te borgen is door de VSNU de Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening opgesteld. De gedragscode is van toepassing op alle universiteiten, de instituten
van de KNAW en van NWO, en overige aangesloten instellingen bij het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI).
Het LOWI is een onafhankelijk adviesorgaan dat in 2003 is ingesteld door de KNAW, NWO en de
VSNU. Tussen 2013 en 2015 sloten nog negen instellingen zich aan bij het LOWI, te weten: de Universiteit voor Humanistiek, de Theologische Universiteit Apeldoorn, de Theologische Universiteit
Kampen en de Protestants Theologische Universiteit en ook Sanquin Bloedvoorziening, NIVEL,
RIVM, Stichting Wageningen Research (DLO), en Amsterdam School of Real Estate.
Integriteitsklachten worden in eerste instantie behandeld door de wetenschappelijke integriteitscommissie van de aangesloten instelling. Als een klager of beklaagde het niet eens is met de uitspraak
van de integriteitscommissie en het college van bestuur, kan hij of zij de zaak voorleggen aan het
Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI). Het LOWI brengt dan een onafhankelijk advies aan het betrokken college van bestuur uit
In 2014 behandelde het LOWI twaalf verzoeken inhoudelijk. Vier daarvan werden gegrond verklaard,
waarbij het LOWI tweemaal oordeelde dat sprake was van manipulatie, eenmaal dat sprake was van
plagiaat en eenmaal het ontbreken van (beschuldiging van) vermeende manipulatie.
In 2015 lag het aantal nieuw ingediende verzoeken lager dan in 2014. Het aandeel (gedeeltelijk) gegrond verklaarde verzoeken op de inhoudelijk behandelde verzoeken kwam hoger uit. In 2015 behandelde LOWI elf verzoeken inhoudelijk, waarvan er vijf (gedeeltelijk) gegrond zijn verklaard. Bij
twee van deze verzoeken oordeelde LOWI dat verwijtbaar onzorgvuldig gehandeld is, bij drie verzoeken heeft LOWI het Bestuur geadviseerd de klacht opnieuw te beoordelen.

Tabel 3.11 Integriteitsklachten en gegrond verklaard door LOWI
Jaar

Klachten nog te
behandelen

Ontvangen
klachten

Ingetrokken of
niet ontvankelijk

Inhoudelijk
behandeld

(gedeeltelijk)
Gegrond verklaard

2014

6

24

10

12

4

2015

10

15

4

11

5

Bron: LOWI Jaarverslagen 2014, 2015.

AWTI-KNAW-RI

46

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

4 Broedplaats voor talent
“Hoogwaardige en gepassioneerde wetenschappers zijn cruciaal voor grensverleggende doorbraken en maximale impact van onderzoek. Onderzoekers
zijn de dragers van kennis en kunde. Hoogwaardig en voldoende wetenschappelijk personeel is dan ook van groot belang voor een goed functionerend wetenschapsstelsel. Daarnaast vragen samenleving en arbeidsmarkt
om goed opgeleide mensen met academische vaardigheden.” (Wetenschapsvisie 2025: keuzes voor de toekomst, p.61).
Wetenschap is mensenwerk. Om op lange termijn de ambities waar te maken dat Nederland in de
wetenschap internationaal vooraanstaand is en die wetenschap maximale impact heeft, is het cruciaal
dat er in de breedte en diepte wetenschappelijk talent wordt opgeleid en aangetrokken. Ook moet dit
talent de ruimte krijgen om deze talenten in te zetten voor wetenschap en de maatschappij. Vanaf
begin jaren negentig is er daarom een stelsel van onderzoeksscholen ontwikkeld om de promotieopleiding te versterken. Vanaf eind jaren negentig ontwikkelde zich daaropvolgend ook steeds meer
aandacht en beleid voor talent in de wetenschap, met als belangrijkste instrument de Vernieuwingsimpuls. Daarnaast is er in de Wetenschapsvisie 2025 zorg over een te eenzijdige opleiding en carrièreontwikkeling en wordt meer nadruk dan voorheen gelegd op het belang van brede ontplooiing.
Voor dit rapport hebben we de ambitie opgedeeld in drie beleidsdoelen, te weten: het opleiden en
aantrekken van talent, talent de ruimte geven om een wetenschappelijke carrière te ontwikkelen en
talenten breed ontplooien. Behalve voor de carrièremogelijkheden van vrouwen in de wetenschap,
zijn er door de overheid geen meetbare expliciete doelen op dit gebied geformuleerd.
1. Om voldoende wetenschappelijk talent te hebben, zal Nederland zelf voldoende talent moeten
opleiden. Het specifieke instrument hiervoor is de promotie-opleiding. Die heeft als doel dat de
gepromoveerde aan het eind van de opleiding in staat is zelfstandig wetenschappelijk onderzoek
te doen, zich de methode van zijn discipline eigen heeft gemaakt, in staat is resultaten van wetenschappelijk onderzoek op een juiste manier te analyseren, te interpreteren en daarover te rapporteren.
Omdat wetenschap internationaal is en wetenschappers in toenemende mate hun carrière op de
internationale, academische arbeidsmarkt ontwikkelen, is het opleiden van wetenschappelijk talent niet genoeg. Nederland zal ook talent uit het buitenland moeten aantrekken om “brain drain”
te voorkomen. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is dat de wetenschappelijke instellingen een
sterke internationale reputatie hebben.
We monitoren de mate waarin Nederland wetenschappelijk talent opleidt en aantrekt, en de
voorwaarden hiervoor door te meten:


het aantal promovendi dat wordt opgeleid, in absolute zin en relatief ten opzichte van andere
OECD landen,



de in- en doorstroom van onderzoekers uit het buitenland via de verdeling van ‘buitenlanders’
per wetenschappelijke functie, en



de aantrekkelijkheid van Nederlandse instellingen met behulp van hun positie op de internationale rankings.

2. Het tweede beleidsdoel is om wetenschappelijk talentvolle onderzoekers mogelijkheden te bieden
zich verder te ontwikkelen. Daarvoor is het nodig dat er voldoende mogelijkheden zijn om een
carrière als wetenschapper te ontwikkelen en dat het werkklimaat aan de universiteit goed is. Dat
betekent dat er doorstromingsmogelijkheden zijn van en naar de verschillende wetenschappelijke
47

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

functies: promovendus, postdoc, universitair docent, universitair hoofddocent en hoogleraar. Het
belangrijkste beleidsinstrument om die doorstroming te ondersteunen is de Vernieuwingsimpuls.
De doorstroming is selectief. Daarbij is het wel van belang is dat de selectie gebaseerd is op de
persoonlijke kwaliteiten en niet op afkomst, geloof of gender.
Een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling van wetenschappelijke carrières is de kwaliteit
van het arbeidsklimaat aan wetenschappelijke instellingen.
We meten de ruimte die het Nederlands wetenschapssysteem biedt aan talent om een carrière te
ontwikkelen, met:


de omvang van persoonsgebonden financiering en de slagingskans voor persoonsgebonden
financiering als indicator voor de stimuleringsruimte die er is,



de doorstromingsmogelijkheden binnen het academisch functiehuis als indicator voor de mogelijkheden op lange termijn,



de man/vrouw verhouding in verschillende functies als indicator voor de mate waarin er gelijke kansen zijn op een wetenschappelijke carrière (andere diversiteitsgegevens zijn niet beschikbaar),



en het ziekteverzuim als indicator voor het werkklimaat.

3. In het beleid ligt steeds meer nadruk op de brede ontwikkeling van wetenschappelijke onderzoekers. Binnen en buiten de wetenschap is er vrees dat de nadruk op wetenschappelijke prestaties
ten koste gaat van andere functies van wetenschappelijke instellingen. Onderzoekers worden niet
alleen opgeleid om excellent wetenschappelijk onderzoek te doen. Aan de universiteiten wordt
van hen verwacht dat ze ook onderwijs geven en hun kennis valoriseren. Buiten de universiteit
komen ze in tal van functies terecht, waar hun wetenschappelijke competenties van grote waarde
zijn. Bij onderzoekersopleidingen is steeds meer aandacht voor carrièrepaden buiten de academie.
We meten de mate waarin er binnen universiteiten aandacht is voor de brede ontwikkeling van
wetenschappelijke vaardigheden aan de hand van:


de tijd die universitair wetenschappelijk personeel besteedt aan onderwijs, onderzoek en valorisatie.

Als basis hiervoor gebruiken we de uitkomsten van een survey onder wetenschappelijk personeel
die twee jaar geleden is gehouden, en in 2017 wordt herhaald door het Rathenau Instituut.
Verder meten we de mate waarin wetenschappelijke competenties buiten de wetenschap ingezet
worden aan de hand van de arbeidsmarkt voor gepromoveerden. Deze cijfers geven echter geen
inzicht in de mate waarin onderzoekers werkzaam zijn in kennisintensieve beroepen waarvoor
onderzoekcompetenties vereist zijn dan wel meerwaarde opleveren.

48

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

Figuur 4.1 Schema ambitie “Broedplaats voor talent”
Beleidsdoelen

Talent aantrekken en
opleiden

Talent
Talent optimaal
optimaal
benutten
benutten

Acties

Instrument(en)

Indicator(en)

Stimuleren
Stimuleren van
van goede
goede
promotieopleidingen
promotieopleidingen

Promotieopleidingen
Promotieopleidingen via
via
onderzoekscholen
onderzoekscholen

Aantal
Aantal promoties
promoties

InIn- en
en doorstroom
doorstroom
buitenlandse
buitenlandse
wetenschappers
wetenschappers

InternationaliseringsInternationaliseringsbeleid
beleid en
en HRM-beleid
HRM-beleid

Verdeling
Verdeling BL/NL
BL/NL per
per functie
functie

Reputatie
Reputatie instelling/
instelling/
onderzoeksgroep
onderzoeksgroep
onderhouden
onderhouden

Kwaliteitsbeleid
Kwaliteitsbeleid

Positie
Positie instellingen
instellingen op
op
internaitonale
internaitonale rankings
rankings

Voldoende
Voldoende middelen
middelen
voor
voor wetenschappelijk
wetenschappelijk
talent
talent

Persoonsgebonden
Persoonsgebonden
financiering
financiering

%
% Persoongebonden.
Persoongebonden.
financiering
financiering
Slagingskans
Slagingskans aanvragen
aanvragen VI
VI

Carrièreperspectief:
Carrièreperspectief:
doorstroom
doorstroom

Talent
Talent meer
meer ruimte
ruimte
geven
geven
CAO's
CAO's en
en Talentbeleid
Talentbeleid

Werkklimaat:
Werkklimaat:
Arbeidverzuim
Arbeidverzuim

Carrièremogelijkheden
Carrièremogelijkheden
bieden
bieden aan
aan
wetenschappelijk
wetenschappelijk talent
talent
Stimuleren
Stimuleren vrouwen
vrouwen in
in
de
de wetenschap
wetenschap

Talent
Talent breder
breder
ontplooien
ontplooien

Verschillende
Verschillende
academische
academische
vaardigheden
vaardigheden
gelijkwaardig
gelijkwaardig belonen.
belonen.

Beloningssysteem
Beloningssysteem HO
HO &
&
onderzoeks-instellingen
onderzoeks-instellingen

Onderzoekers
Onderzoekers opleiden
opleiden
voor
voor brede
brede arbeidsmarkt
arbeidsmarkt

Buitenpromoties
Buitenpromoties
en
en praktijkgerichte
praktijkgerichte
promovendi
promovendi

M/V
M/V verhouding
verhouding in
in
wetenschappelijke
wetenschappelijke functies
functies

Tijdsbesteding
Tijdsbesteding onderwijs,
onderwijs,
onderzoek,
onderzoek, valorisatie
valorisatie

Aandeel
Aandeel Praktijkgerichte/
Praktijkgerichte/
buitenpromoties
buitenpromoties
Arbeidsmarkt
Arbeidsmarkt voor
voor
gepromoveerden
gepromoveerden

AWTI-KNAW-RI

49

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

4.1

Talent aantrekken en opleiden

4.1.1

Opleiding wetenschappelijk talent

Het hoogste wetenschappelijke opleidingsniveau is het doctoraat (PhD of promotie). Er bestaan in
Nederland verschillende typen promotietrajecten: werknemer-promovendus, promoverend medewerker, contractpromovendus en buitenpromovendus. De gegevens over aantallen promovendi verwijzen
in de regel naar de werknemer-promovendus, die in dienst is van de universiteit. Gegevens over aantallen promoties verwijzen naar alle vier de categorieën, waarbij er geen onderscheid gemaakt kan
worden tussen de categorieën.
In 2015 waren er in totaal 8.995 werknemer-promovendi. Sinds 2011 schommelt dit aantal rond 9.000
per jaar, bij een instroom van gemiddeld 2.900 nieuwe werknemer promovendi per jaar in die periode.
In 2014/15 promoveerden er in Nederland 4.663 onderzoekers. Het aantal promoties is sinds 2005/06
met 56% toegenomen. In alle studierichtingen is sprake van een toename van het aantal voltooide
promoties. De sterkste stijging is te zien in de medische wetenschappen, gevolgd door de sociale
wetenschappen. Meer dan een derde van het totale aantal promoties vindt plaats binnen de medische
wetenschappen.
OECD cijfers laten een stijging zien van het aantal gepromoveerden als percentage van de referentieleeftijdsgroep. Voor Nederland was dat percentage in 2009 1,6%. Dat is iets hoger dan het OECD
gemiddelde van 1,5% en lager dan landen als Zwitserland (3,4%), en Zweden (3,0%). Nederland
stijgt in 2015 waarschijnlijk naar een percentage van 2,2%.
Het aantal promovendi dat de promotie in vier jaar afrondt, is vrij gering. Vijf jaar is gebruikelijk. Dan
heeft bijna de helft de promotie gehaald. De overige 20-25% van de promovendi promoveert later.
Het promotierendement verschilt per wetenschapsgebied: in de landbouwwetenschappen ligt het
rendement het hoogst, 85%. In de taal- en cultuurwetenschappen en rechtswetenschappen is het
rendement 59% resp. 52%. Gemiddeld ligt het rendement op 72%.

Tabel 4.1 Aantal gepromoveerden in Nederland
Studierichting

2005/'06

2014/'15

Verschil
2005/062014/15

Verschil
(%)

Totaal

Waarvan
vrouw

Totaal

Waarvan
vrouw

Over totaal

Over totaal

Medische wetenschappen

933

474

1 592

994

659

71%

Sociale wetenschappen

566

247

968

516

402

71%

Technische wetenschappen

535

109

821

229

286

53%

Natuurwetenschappen, informatica

479

141

637

224

158

33%

Landbouwwetenschappen

250

95

322

173

72

29%

Taalwetenschappen, geschiedenis,
kunst

230

91

323

154

93

40%

2 993

1 157

4 663

2 290

1 670

56%

Totaal

Bron: CBS Statline. Aanduiding gebieden en berekening van verschillen:
Rathenau Instituut. Extractiedatum: 19-07-2016.

AWTI-KNAW-RI

50

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

Tabel 4.2 Promotierendement en promotieduur standaardpromovendi, naar HOOP-gebied (peildatum
2011)
Promotierendement*

Promotieduur**

2001

2002

2003

2004

2008

2009

2010

2011

Landbouw

78%

74%

85%

78%

5,0

5,1

5,1

5,2

Natuur

84%

78%

77%

75%

5,1

5,1

5,1

5,1

Techniek

78%

78%

79%

75%

4,6

4,8

4,8

4,8

Gezondheid

71%

70%

75%

66%

5,1

5,2

5,2

5,6

Economie

84%

66%

75%

67%

4,7

4,9

4,8

4,5

Rechten

67%

51%

52%

50%

5,6

5,9

5,7

6,2

Gedrag & Maatschappij

75%

75%

73%

75%

5,1

5,0

5,3

5,5

Taal & Cultuur

65%

59%

59%

61%

5,4

5,6

5,4

5,6

Totaal

76%

73%

75%

72%

4,9

5,0

5,1

5,1

Bron: VSNU, Jaaropgaven promovendi 2011. Excl. EUR, OU en UU

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: Het promotierendement wordt uitgedrukt in het percentage promovendi dat na vier, vijf, zes, zeven of meer dan
zeven jaar gepromoveerd is. (F&C Academische carrières en loopbaanbeleid, Rathenau Instituut)
* Totaal % gepromoveerde promovendi naar startjaar promotietraject
** Promotieduur in jaren naar jaar van promotie. Exclusief personen die binnen twee jaar promoveerden

51

Balans van de Wetenschap 2016

4.1.2

Talent

Aantrekkelijkheid van Nederland voor buitenlandse wetenschappers

Wetenschap in Nederland wordt steeds meer internationaal ingebed. Dat blijkt ook uit de nationaliteit
van de wetenschappers op de Nederlandse universiteiten. Het aantal fte’s van niet-Nederlandse
werknemers bij universiteiten is in tien jaar tijd geleidelijk toegenomen van 14,4% in 2006 naar 22% in
2015. Het percentage mannen onder het niet-Nederlands wetenschappelijk personeel is 60%. Het
aandeel niet-Nederlands personeel is het hoogst onder het wetenschappelijk personeel. Vanaf 2006
is het aandeel buitenlandse wetenschappers in alle wetenschappelijke functies geleidelijk gestegen,
maar het blijft sterk afhankelijk van de functiecategorie. Bij promovendi loopt het aandeel buitenlands
personeel op tot bijna de helft. Bij hoogleraren is het 16% in 2014.
Doordat niet in elk land centraal verzameld wordt welke origine wetenschappelijk personeel en promovendi aan universiteiten hebben, is er geen eenduidig beeld van de mobiliteit vanuit Nederland
(Richters & Kolster, 2013). Wel valt een en ander af te leiden uit onderzoek dat gedaan is in het kader
van de GlobSci-survey en de MORE2-studie naar mobiliteit van onderzoekers. Uit beide enquêtes
komt Duitsland naar voren als de grootste ‘leverancier’ van in Nederland wonende en werkende buitenlandse onderzoekers. In de GlobSci-survey wordt Duitsland gevolgd door Italië, terwijl in de MORE2-studie Duitsland gevolgd wordt door Griekenland en België. Voor heel Europa geldt dat de immigrerende onderzoekers het vaakst uit een buurland komen.
Relatief veel onderzoekers emigreren uit Nederland om onderzoek te doen. Na India en Zwitserland
emigreert uit Nederland het hoogste percentage onderzoekers naar het buitenland: 26,4 % van alle
onderzoekers die meededen aan de GlobSci-survey. Landen die in trek zijn bij deze emigranten zijn
de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland. De MORE2-studie schetst een vergelijkbaar beeld.
Figuur 4.2 Aandeel buitenlands wetenschappelijk personeel naar functiecategorie op basis van fte

50,0
40,0
Hoogleraar

30,0

UHD
UD

20,0

Overig WP

10,0

Promovendi

0,0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bron: VSNU; bewerking Rathenau Instituut

2013

2014
AWTI-KNAW-RI

Tabel 4.3 Herkomst en bestemming Nederlandse onderzoekers

GlobSci-survey
(Ondergrens: 10%)
MORE2-studie

Immigratie
Top 3 landen van herkomst
Duitsland
Italië
N/A
(14,6%)
(12,5%)
Duitsland
(11,3%)

België
(8,1%)

Griekenland
(8,1%)

Emigratie
Top 3 bestemmingen
Verenigde
Verenigd
Duitsland
Staten
Koninkrijk
(18,8%)
(22,9%)
(19,5%)
Verenigde
Verenigd
Duitsland
Staten
Koninkrijk
(8,2%)
(24,5%)
(9,1%)

Bron: GlobSci-survey (Franzoni, Scellato & Stephan, 2012), MORE2 (2013),
Rathenau Instituut 2016, Feiten en Cijfers De Nederlandse wetenschap in de European Research Area.
Bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

52

Balans van de Wetenschap 2016

4.1.3

Talent

Reputatie van wetenschappelijke instellingen

Om goede onderzoekers te behouden en aan te trekken is het van belang dat instellingen internationaal kunnen concurreren. In toenemende mate spelen internationale rankings een rol bij de keuze
van jonge talentvolle mensen voor opleidingsmogelijkheden en verdere carrièreontwikkeling.
Rankings zijn populair omdat ze gebruikers een eenvoudig en snel beeld geven van de relatieve positie van universiteiten en landen. De resulterende totaalpositie (die gebaseerd is op meerdere onderliggende indicatoren) is wat de meeste aandacht krijgt, maar dat doet vaak weinig recht aan de complexiteit van datgene wat gemeten wordt.
Tabel 4.5 geeft de positie van het aantal universiteiten per land in de top 100 van de vier meest gebruikte internationale rankings. De Nederlandse instellingen presteren relatief goed op deze rankings.
Na de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk heeft Nederland een van de hoogste aantallen
instellingen in de top-100 van de vier belangrijkste internationale rankings.
Geen van de instellingen staat in de top-50 van de rankings. Vrijwel alle Nederlandse universiteiten
staan wel in de top 200 van de rankings.

Tabel 4.4 Positie Nederlandse universiteiten op internationale rankings
Land

ARWU
(Shanghai)

Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk
Nederland
Australië
Zwitserland
Duitsland
Canada
Japan
Frankrijk
Zweden
China
Zuid Korea
België
Denemarken
Finland
Noorwegen
Ierland
Oostenrijk

Leiden CWTS
PP top 10%

THE

2015

2016

2015

2016

2015/2016

2016/2017

2015/2016

2016/2017

51
9
4
4
4
4
4
4
4
3
0
0
2
2
1
1
0
0

50
8
3
6
4
3
4
4
3
3
2
0
2
2
1
1
0
0

58
19
6
1
6
1
1
0
3
0
0
0
1
1
0
0
0
0

58
17
7
1
6
0
2
0
3
0
0
0
1
1
0
0
0
0

39
16
8
6
2
9
4
2
1
3
2
1
1
1
1
0
0
0

41
12
8
6
3
9
3
2
1
3
2
2
1
1
1
0
0
0

30
18
5
7
4
4
4
5
2
2
4
3
1
1
1
0
1
0

32
18
2
6
4
3
4
5
2
3
4
4
1
1
1
0
1
0
AWTI-KNAW-RI

Bronnen:





QS World

Academic Ranking of World Universities (Shanghai) 2015 en 2016
CWTS Leiden Ranking: 2015 (Size independent ranking) en 2016
Times higher education ranking 2015/2016 en 2016/2017.
QS Top Universities: 2015/2016 en 2016/2017

Toelichting: De landen zijn gerangschikt op basis van het totaal aantal universiteiten in Top-100 in de vier rankings gecombineerd, in 2016.

53

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

4.2

Talent meer ruimte geven

4.2.1

Middelen voor wetenschappelijk talent

De belangrijkste talentgerichte subsidies in Nederland zijn de beurzen uit de Vernieuwingsimpuls van
NWO en beurzen van de European Research Council.
De omvang van de Vernieuwingsimpuls is per jaar € 162 miljoen. Dat is ongeveer 22% van het totaal
aantal verstrekte subsidies van NWO in 2014. Het toekenningspercentage binnen de Vernieuwingsimpuls van NWO is in 2014 15%, twee procent lager dan in 2013 (17%).
Vergelijkbare beurzen op Europees niveau zijn ‘Starting Grants’, ‘Consolidator Grants’, en ‘Advanced
Grants’ die worden toegekend door de European Research Council (ERC). Het budget van de ERC is
sterk gestegen in de afgelopen jaren. Het toegekende bedrag aan Nederlandse onderzoekers was in
2014 € 166 miljoen. Het toekenningspercentage van de ERC is lager dan bij de Vernieuwingsimpuls
en was in 2014 voor de Starting Grant 11,7%, de Consolidator Grant 15,0% en voor de Advanced
Grant 8,5%.
In vergelijking met het buitenland zijn er relatief veel middelen voor wetenschappelijk talent. Zusterorganisaties van NWO hebben vergelijkbare talentprogramma’s, maar besteden een lager deel van hun
budget hieraan. Nederland haalt ook relatief veel middelen uit ERC beurzen.
Tabel 4.5 Aanvragen en toekenningen Vernieuwingsimpuls (2014-2015) en ERC beurzen (2014)
Talentprogramma

Aantal (voor)aanvragen

Aantal toekenningen

Toekenningspercentage

NWO Veni

1 106

160

14,5%

NWO Vidi

517

88

17,0%

NWO Vici

215

36

16,7%

Geldige aanvragen

Aantal toekenningen

Toekenningspercentage

ERC Starting Grants

31 935

3 057

11,7%

ERC Consolidator Grants’

8 112

987

15,0%

ERC Advanced Grants’

14 654

1 901

8,5 %

Bron: NWO jaarverslag 2014 en 2015, ERC website
Toelichting: In 2014 heeft wel een Vici-ronde plaatsgevonden. Omdat deze pas in februari 2015
is afgerond, worden de gegevens opgenomen in het jaarverslag over 2015.

AWTI-KNAW-RI

Figuur 4.3 ERC en Vernieuwingsimpulsbeurzen voor Nederlandse onderzoekers. Aantallen (links) en
toegekende bedragen in M€ (rechts) 2007-2014

200

300
250

150

200
150

100

100
50

50
0
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
ERC

Vernieuwingsimpuls

Bron: ERC website; NWO. Bewerking Rathenau Instituut 2015.

0
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
ERC
Vernieuwingsimpuls
AWTI-KNAW-RI

54

Balans van de Wetenschap 2016

4.2.2

Talent

Carrièremogelijkheden binnen de wetenschap

Voor een aantrekkelijk carrièreperspectief in de wetenschap is het van belang dat voldoende onderzoekers door kunnen stromen van gepromoveerde naar de positie van hoogleraar.
Uit een analyse van het academisch carrièrehuis van 2011 naar leeftijd blijkt dat de sterkste selectie
optreedt in de leeftijdsfase van 30-34. Voor mannen geldt dan dat naar leeftijdscohort het totaal aantal onderzoekers stabiel is. Voor vrouwen geldt dat het aantal afneemt per leeftijdscohort.
Naar functie vindt de sterkste selectie plaats tussen de promotie en de postdoc fase en tussen postdoc fase en universitair docent.
In 2015 zijn aan de Nederlandse universiteiten 2.727 fte (10,6%) hoogleraren, 2.277 fte (8,8%) universitair hoofddocenten en 4.939 fte (19,1%) universitair docenten. Het overige wetenschappelijk
personeel (voornamelijk postdocs) bestaat uit 7.166 fte (27,8%), en de promovendi uit 8.690 fte
(33,7%).
In de functies van hoogleraar en universitair hoofddocent zijn vrijwel alle aanstellingen voor onbepaalde tijd. Van de universitair docentaanstellingen is 30% tijdelijk en van het overig wetenschappelijk
personeel 75%. Promovendi hebben allen een tijdelijke aanstelling.

Figuur 4.4 Het academisch carrièrehuis naar leeftijd, functie en geslacht, 2015

>=65
60-64
55-59
50-54
45-49
40-44
35-39
30-34
25-29
<25
- 4 000

- 3 000

- 2 000

- 1 000

1 000

2 000

3 000

4 000

Mannen HGL

Mannen UHD

Mannen UD

Mannen OVWP

Mannen PROM

Vrouwen HGL

Vrouwen UHD

Vrouwen UD

Vrouwen OVWP

Vrouwen PROM

Bron: VSNU/WOPI; bewerking Rathenau Instituut, in Feiten & Cijfers “Academische carrières

AWTI-KNAW-RI

en loopbaanbeleid”, Rathenau Instituut

55

Balans van de Wetenschap 2016

4.2.3

Talent

Vrouwen in de wetenschap

De diversiteit in de wetenschap wordt alleen voor de man/vrouw verhouding bijgehouden en voor
nationaliteit. Gegevens over bijvoorbeeld etniciteit, seksualiteit en geloof worden niet geregistreerd.
Het aandeel vrouwelijke onderzoekers in Nederland stijgt langzaam. Over alle functiecategorieën is
het aandeel vrouwelijke onderzoekers het laagst in het bedrijfsleven. In 2014 was dit percentage
15,1%. Bij de researchinstellingen en in het hoger onderwijs is het aandeel vrouwelijke onderzoekers
hoger. In 2014 is dat voor researchinstellingen en hoger onderwijs respectievelijk 37,4% en 41,8%.
Vrouwen zijn ondervertegenwoordigd in wetenschappelijke functies: hoe hoger de functie, hoe kleiner
het aandeel vrouwen. In 2015 tellen de Nederlandse universiteiten aan vrouwelijke hoogleraren 493
fte, aan vrouwelijke universitair hoofddocenten 610 fte, aan vrouwelijke universitair docenten 1933 fte,
aan vrouwelijke overige wetenschappelijk personeel 3189 fte en aan vrouwelijke promovendi 3860
fte. Het aandeel vrouwen bij promovendi en overig wetenschappelijk personeel (OWP) ligt rond de
45%. Voor hoogleraren is dit aandeel tussen 2005 en 2015 gestegen van 9,9% naar 18,1%. Het EU
beleidsdoel voor vrouwelijke hoogleraren is 25%. Dit doel wordt bij continuering van de huidige stijging in 2026 bereikt.
Figuur 4.5 Aandeel vrouwelijke onderzoekers als % van totaal, op basis van aantallen.

50
40
30
20
10
0
2001

2003

2005

2007

Bedrijven

2009

2011

Researchinstellingen

2012

2013

2014

Hoger onderwijs

Bron: CBS Statline; bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: even jaren geen CBS gegevens

AWTI-KNAW-RI

Figuur 4.6 Aandeel (%) vrouwelijk wetenschappelijk personeel naar functiecategorie op basis van fte

50
40
30
20
10
0
2005

2006

2007

Hoogleraar

2008

2009

UHD

Bron: VSNU/WOPI; bewerking Rathenau Instituut

2010
UD

2011

2012

Overig WP

2013

2014

2015

Promovendi
AWTI-KNAW-RI

56

Balans van de Wetenschap 2016

1.2.4

Talent

Arbeidsklimaat

De aantrekkelijkheid van een wetenschappelijke carrière is ook afhankelijk van de kwaliteit van arbeid
en het arbeidsklimaat. Verschillende studies hebben in de afgelopen jaren gewezen op de hoge publicatiedruk onder wetenschappers, en gesuggereerd dat dit ten koste gaat van de arbeidsbeleving.
Een indicator voor de kwaliteit van arbeid en het arbeidsklimaat is het ziekteverzuim. In 2015 was het
ziekteverzuimpercentage over alle werknemers 4,0%, met een gemiddelde verzuimduur van 6,9 dagen. Voor werknemers met een wetenschappelijke opleiding op het niveau master of doctoraal was
dit 2,8%, met een gemiddelde verzuimduur van 5 werkdagen. Ongeveer 19% van het verzuim wordt
door de werknemer gezien als werk gerelateerd.
Het totale ziekteverzuimpercentage ligt bij de meeste universiteiten iets hoger dan het percentage bij
de referentiegroep van wetenschappelijk opgeleiden, maar lager dan dat voor alle werknemers.

Tabel 4.7 Ziekteverzuimpercentage (het totaal aantal gewogen ziektedagen op het totaal aantal fte)
Universiteit

2014

2015

Erasmus Universiteit Rotterdam

2,76

2,72

Universiteit Leiden

2,6

2,87

Open Universiteit

3,75

4,34

Radboud Universiteit

3,0

3,10

Rijksuniversiteit Groningen

2,8

3,00

Tilburg University

2,5

2,6

Technische Universiteit Eindhoven

2,2

2,50

Universiteit Maastricht

3,05

3,31

Universiteit Twente

2,70

2,70

Vrije Universiteit Amsterdam

2,8

2,8

Wageningen University and Research

3,1

3,1

Bron: Jaarverslagen 2015 universiteiten. Bewerking Rathenau Instituut.

AWTI-KNAW-RI

Toelichting: De UvA vermeldt een ziekteverzuimpercentage van 2,1% voor het WP en
5,6% voor het OBP. De TU Delft en de Universiteit Utrecht vermelden geen ziekteverzuimpercentage in hun jaarverslagen.

57

Balans van de Wetenschap 2016

Talent

4.3

Talent breder ontplooien

4.3.1

Balans tussen onderwijs, onderzoek en valorisatie

Universiteiten en UMC’s en onderzoeksinstituten voor fundamenteel onderzoek (NWO, KNAW) hebben drie missies: onderwijs, onderzoek en valorisatie. Voor het optimaal ontplooien van talent, is het
van belang dat wetenschappers op alle drie de taken uitgedaagd worden om te excelleren. Op dit
moment is de zorg dat de aandacht voor wetenschappelijk onderzoek en de wijze waarop dit beoordeeld wordt, ervoor gezorgd heeft dat talent voor wetenschappelijk onderwijs en voor valorisatie onderbenut blijft. Op basis van resultaten van een survey onder wetenschappers, is gemeten hoeveel
tijd er aan de verschillende taken wordt besteed.
Gemiddeld besteden wetenschappelijk medewerkers aan universiteiten 38% van hun tijd aan onderzoek, 26% aan onderwijs en 13% aan onderzoekbegeleiding. Bijna 23% van de tijd gaat op aan overige werkzaamheden, zoals kennisoverdracht (buiten onderwijs), acquisitie en management. Bij onderzoeksinstituten wordt het grootste deel van de werktijd aan onderzoek besteed. Daar vindt relatief
weinig onderwijs en onderzoekbegeleiding plaats. Bij UMC’s besteden onderzoekers de minste tijd
aan onderwijs. Daarnaast besteden medewerkers van UMC’s tijd aan patiëntenzorg.
Van de verschillende functiegroepen verzorgen de universitair docenten (42%) en universitair hoofddocenten (34%) gemiddeld het meeste onderwijs. De universitair docenten besteden een kwart van
hun tijd aan onderzoek. De promovendi besteden het merendeel van hun tijd (72%) aan onderzoek
en 11% aan onderwijs. Hoogleraren besteden 34% van hun werktijd aan onderwijs en 27% aan overige taken. De meeste wetenschappelijke medewerkers geven aan meer tijd aan onderzoek te willen
besteden dan ze nu doen.
In vrijwel alle universitaire wetenschapsgebieden besteden wetenschappelijke medewerkers tussen
35% en 40% van hun tijd aan onderzoek. Bij gezondheid, techniek en natuur is het percentage tijd
besteed aan onderwijs relatief laag (17% tot 22%) in vergelijking met de andere gebieden (27% tot
33%).

Figuur 4.7 Tijdsbesteding universitaire wetenschappers, per wetenschapsgebied

landbouw
natuur- en levenswetenschappen
techniek
gezondheid
economie
recht
gedrag & maatschappij
taal & cultuur
anders
0%
onderzoek

10%

20%

onderzoeks begeleiding

30%

40%

50%

onderwijs

60%

70%

80%

90% 100%

Overige werkzaamheden

Bron: De grafiek omvat alleen de universiteiten, exclusief de UMC’s. De response voor het

AWTI-KNAW-RI

gebied Landbouw is te laag om (betrouwbare) uitspraken te kunnen doen.

58

Balans van de Wetenschap 2016

4.3.2

Talent

Maatschappelijk perspectief gepromoveerden

De arbeidsmarkt van wetenschappers is dynamisch. In de periode 2003-2011 verlieten gemiddeld
ruim 3700 wetenschappers per jaar de universiteit. Deze beweging komt vooral voor bij jonge onderzoekers, met een functie als promovendus, onderzoeker of docent aan de universiteit. De meeste
gepromoveerden vervolgen direct na hun promotie of na wat langere tijd hun loopbaan buiten de universiteit. 68% verlaat de academische sector. Dat betekent dat het van belang is dat promotieopleidingen ook aansluiten bij deze loopbanen.
Van de wetenschappelijke staf (UD’s, UHD’s en hoogleraren) verlaat jaarlijks 7% de universiteit. Een
deel hiervan gaat buiten de academische sector werken. Van de UD’s geldt dit voor twee derde van
hen, en voor de UHD’s voor de ongeveer de helft. Van de hoogleraren gaat ook twee derde buiten de
academische sector werken, waarvan 30% naar het bedrijfsleven gaat.
De functies voor onderzoekers zijn verspreid over drie sectoren: het bedrijfsleven, het hoger onderwijs en de onderzoeksinstellingen. In 2013 werkten de meeste onderzoekers in het bedrijfsleven
(46.800 fte), maar het aantal fte’s in deze sector schommelt de laatste tien jaar sterker dan in de andere sectoren. In het hoger onderwijs is er een geleidelijke groei in fte’s: van 17.100 fte’s in 2004 tot
ruim 21.200 fte’s in 2013. Bij de onderzoeksinstellingen is het aantal onderzoekers in dezelfde periode licht toegenomen van 7.750 fte in 2004 naar 8.600 fte in 2013.
Uit analyse van het CPB (van der Steeg et al, 2014) van carrières van gepromoveerden in vergelijking
met die van master-opgeleiden, blijkt dat over de eerste twintig jaar van de carrière promoveren voor
vrouwen een individueel rendement in inkomen oplevert van 10%. Voor mannen is het rendement
negatief: - 7%. Het positieve inkomenseffect bij vrouwen lijkt voor een groot deel te komen doordat
vrouwelijke gepromoveerden gemiddeld per week vier uur meer werken dan vrouwelijke masteropgeleiden.
Het individuele inkomensrendement verschilt ook per wetenschapsgebied en type promovendus. Het
negatieve rendement is het sterkst in de natuurwetenschappen en economische wetenschappen. Het
rendement in de medische wetenschappen, sociale wetenschappen en humaniora is zeer klein in de
eerste twintig jaar. Opvallend is dat het individueel rendement van promoties tussen werknemer promovendi en externe promovendi sterk verschilt. Werknemer-promovendi ervaren een negatief inkomensrendement van -4,0%. Externe promovendi hebben een sterk positief inkomensrendement van
15,8%.
Figuur 4.8 Onderzoekers naar sector, in fte x1000

80
70
60
50
40
30
20
10
0
2004

2005

2006

Bedrijven

Bron: CBS: bewerking Rathenau Instituut.

2007

2008

Hoger onderwijs

2009

2010

2011

2012

2013

Researchinstellingen

AWTI-KNAW-RI

59

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

60

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Bijlage 1 Overzicht relevante rapporten en overige bronnen
AWTI
AWT (2014a) Boven het maaiveld Focus op wetenschappelijke zwaartepunten
AWT (2014b) Regionale hotspots Broedplaatsen voor innovatie
AWTI (2015a) MKB en hogescholen Partners in innovatie
AWTI (2015b) Verwevenheid van onderwijs en onderzoek
AWTI (2016a) Durven delen
AWTI (2016b) Vangen, verwerken, verwaarden Over het belang van kennisabsorptievermogen.
AWTI (2016c) Flexibiliseren, differentiëren, scherper kiezen. Balans van de topsectoren 2016
AWTI (2016d) Behoud de basis. Prioriteiten voor extra invetseringen in onderzoek en innovatie
KNAW
KNAW (2013a) Benutting van octrooien op wetenschappelijk onderzoek.
KNAW (2013b) Vertrouwen in wetenschap
KNAW (2015) Ruimte voor ongebonden onderzoek
KNAW (2016a) Promoveren werkt.
KNAW (2016b) Agenda grootschalige onderzoeksfaciliteiten
Rathenau Instituut
Rathenau Instituut website Wetenschap in Cijfers
Rathenau Instituut (2013a) Feiten en Cijfers Academische carrières en loopbaanbeleid
Rathenau Instituut (2013b) Feiten en Cijfers Patentaanvragen door kennisinstellingen
Rathenau Instituut (2014a) Feiten en Cijfers Drijfveren van onderzoekers
Rathenau Instituut (2014b) Promoveren in Nederland. Motivatie en loopbaanverwachtingen van promovendi
Rathenau Instituut (2015) R&D goes global
Rathenau Instituut (2016a) Feiten en Cijfers De Nederlandse wetenschap in de European Research
Area
Rathenau Instituut (2016b) Feiten en Cijfers Praktijkgericht onderzoek bij lectoraten van hogescholen
Rathenau Instituut (2016c) Feiten en Cijfers De publieke kennisorganisaties
Rathenau Instituut (2016d) Overzicht Totale investeringen in Wetenschap en Innovatie (TWIN) 20142020
Rathenau Instituut (2016e) Chinese borden - Financiële stromen en prioriteringsbeleid in het Nederlandse universitaire onderzoek

61

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Databases
DUO Onderwijsdata. https://duo.nl/open_onderwijsdata/
CORDIS database, http://cordis.europa.eu/projects/home_en.html
OECD website OECD 2016/1. Dataset Main Science and Technology Indicators
CWTS (2015) UIRC ranking 2014
World Forum Global Competitiveness Index 2016-2017

Overige bronnen
Buck Consultants International (2009) Fysieke investeringsopgaven voor campussen van nationaal
belang
Buck Consultants International (2012) Actueel beeld campussen in Nederland
Buck Consultants International (2015) Inventarisatie en analyse campussen 2014
Enserink, B., Hermans, L., Kwakkel, J., Thissen, W., Koppenjan, J. and Bots, P. (2010). Policy Analysis of Multi-Actor Systems. The Hague: Lemma. ISBN: 978.90.5931.538.9. pp. 63-69
ESFRI (2016) ESFRI Roadmap 2016
European Commission (2014), Eurobarometer 419, Public Perceptions of Science, Research and
Innovation
Franzoni, C., Scellato, G., Stephan, P. (2012) “Foreign-born scientists: mobility patterns for 16 countries” Nature Biotechnology, 30 (12), pp. 1250-1253
IDEA Consult (2013) Final report MORE2-study, Brussels
Kenniscoalitie (2016) Investeringsagenda voor onderzoek en innovatie
Ministerie van Economische zaken (2016) Rijksbegroting 2017
Ministerie van Financiën (2014) IBO Wetenschappelijk Onderzoek
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2015) Wetenschapsvisie 2015:keuzes voor de
toekomst
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2013) Museumbrief samen werken, samen sterker
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (2016) Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur
Onderwijsraad (2014) Meer innovatieve professionals
OECD (2016) Science, Technology and Innovation Outlook
Panteia (2014) Benutten en vermarkten van kennis. Midterm review valorisatieprogramma
Werkgroep WOOI (2016) Rapport werkgroep wetenschap, onderzoek, ontwikkeling en innovatie. rapport voor Studiegroep Duurzame Groei
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek (2015). Stelselrapportage 2015
ROA (2015) De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2020
Steeg, M. van der, K. van der Wiel en B. Wouterse (2014) CPB Discussion Paper: Het individuele
rendement op promoveren in Nederland: inkomensverschillen tussen Masters en PhD’s. Den Haag:
CPB

62

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Technopolis (2015). De knelpunten voor academische startups in Nederland
Tijdink, J. (2016) Publish & Perish. Research on research and researchers, proefschrift, VU Amsterdam
Vereniging Hogescholen (2010) Onderzoeksvisie Naar een duurzaam onderzoeksklimaat

VSNU (2014) Gepromoveerden van belang voor Nederland
VSNU (2016) F&C Aansluiting arbeidsmarkt
VSNU (2016) Academici op de arbeidsmarkt, Rapport aansluiting arbeidsmarkt

63

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Bijlage 2 Verzoek kabinet

64

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Bijlage 3 Leden projectgroep en begeleidingscommissie
Leden projectgroep
Prof. dr. Barend van der Meulen, hoofd onderzoek Rathenau Instituut, projectleider
Dr. ir. Catherine Chiong Meza, onderzoeker Rathenau Instituut
Dr. Edwin Horlings, coordinator Rathenau Instituut
Drs. Erik van de Linde, directeur strategie KNAW (tot 1-4-2016)
Dr. Kathleen Torrance, senior raadsmedewerker
Ir. Alexandra Vennekens MBA, senior onderzoeker Rathenau Instituut
Dr. Ans Vollering, senior beleidsmedewerker (vanaf 1-4-2016)

Leden begeleidingscommissie
Prof. dr. Mark Bovens, lid KNAW, voorzitter
Prof. dr. Roshan Cools, raadslid AWTI
Dr. ir. Melanie Peters, directeur Rathenau Instituut
Mr. Richard Derksen, coördinator/specialistisch adviseur, directie OWB, MinOCW
Drs. Peter Paul Mertens, clusterleider kennisinfrastructuur, directie Innovatie en Kennis MinEZ.

65

Balans van de Wetenschap 2016

Bijlagen

Bijlage 4 Externe reviewers
Prof. dr. Wijnand Mijnhardt, hoogleraar geschiedenis, Universiteit Utrecht
Prof. dr. Vinod Subramaniam, hoogleraar natuurkunde rector magnificus Vrije Universiteit Amsterdam
Prof. dr. Luc Soete, hoogleraar economie, Universiteit Maastricht.

66

Rathenau Instituut
Anna van Saksenlaan 51
Postadres: Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
Telefoon: +31 70 342 1542
E-mail: info@rathenau.nl
Website: www.rathenau.nl
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Postbus 19121, 1000 GC Amsterdam
Telefoon: + 31 20 551 0700
E-mail: knaw@knaw.nl
Website: www.knaw.nl
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
Telefoon: +31 70 311 0920
E-mail: secretariaat@awti.nl
Website: www.awti.nl