Voortgangrapport Nederland 2009
In het kader van de Lissabonstrategie

Inhoudsopgave
Deel I Algemeen
Hoofdstuk 1 Sterker, slimmer, schoner
Annex: maatregelen kabinet om de negatieve gevolgen van de crisis te beperken
Deel II Achtergrond
Hoofdstuk 2 Macro-economisch beleid
Hoofdstuk 3 Micro-economisch beleid
Hoofdstuk 4 Werkgelegenheidsbeleid

Bijlagen
Structurele indicatoren

De totstandkoming van het Lissabonrapport
Formeel kent de Lissabonstrategie cycli van drie jaar met eens in de drie jaar een Nationaal
Hervormingsprogramma met nieuw beleid en in de twee jaar daarna een Voortgangsrapport dat
ingaat op de voortgang. Omdat de Lissaboncyclus niet gelijk loopt met nationale politieke cycli
en beleidsplanning is in de praktijk het onderscheid tussen een Hervormingsprogramma en een
Voortgangsrapport grotendeels verdwenen. Elk jaar stellen de lidstaten van de Europese Unie
een rapport op om de Europese Commissie te informeren over de meest relevante
beleidsontwikkelingen op het terrein van de strategie. Dit jaar was het verzoek van de Europese
Commissie aan de lidstaten om in het bijzonder aandacht te besteden aan maatregelen gericht
op het tegengaan van de negatieve effecten van de economische crisis en aan maatregelen
gericht op landenspecifieke aanbevelingen en aandachtspunten.
In 2010 zal worden besloten over een vervolg van de strategie, waaronder over de vorm van de
Lissabonrapporten. Er is bewust voor gekozen dit laatste jaar van de huidige Lissabonstrategie
niet vooruit te lopen op beslissingen die in de Voorjaarsraad 2010 zullen worden genomen. Het
rapport volgt daarom dezelfde indeling als voorgaande jaren, met een overkoepelend, politiek
hoofdstuk en vervolgens een macro-economisch, een micro-economisch- en een
werkgelegenheidshoofdstuk waarin het beleid gestructureerd is langs de Europese
richtsnoeren.
In Nederland draagt het kabinet de verantwoordelijkheid voor de inhoud en het opstellen van de
jaarlijkse rapporten. De ministerraad heeft het voorliggende rapport definitief vastgesteld. Het
betreft een selectie van beleid gebaseerd op de departementale begrotingen zoals die in
september 2009 aan de Tweede Kamer zijn aangeboden.
Regionale en lokale overheden en sociale partners spelen een belangrijke rol bij de
Lissabonstrategie en zijn geconsulteerd bij het opstellen van het rapport. Daarnaast hebben
sociale partners en decentrale overheden beide eigen documenten opgesteld ten behoeve van
de strategie welke tezamen met dit Lissabonrapport naar de Europese Commissie worden
gezonden – een unicum in Europa.
Het rapport van de sociale partners is te vinden op:
www.ser.nl en www.stvda.nl
Het rapport van de decentrale overheden is te vinden op:
http://www.vng.nl/smartsite.dws?ch=,DEF\\&id=22349 en
http://www.ipo.nl/31-Economie.html?dossier=5

1 Sterker, slimmer, schoner
1.1 Inleiding
Voortgangsrapport 2009
In 2007 is het kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie aangetreden. In het beleidsprogramma
“Samen werken, samen leven” werden de contouren van de ambities en beleidsvoornemens
geschetst. Dit beleidsprogramma en de uitwerking en implementatie daarvan vormden de basis
voor het Voortgangsrapport in 2007 en het Nationaal Hervormingsprogramma in 2008. In
aanvulling op het beleidsprogramma presenteerde het kabinet in maart 2009 het
beleidsakkoord “Werken aan toekomst” met maatregelen naar aanleiding van de economische
crisis.
Het voorliggende Voortgangsrapport 2009 gaat, op verzoek van de Europese Commissie, in op
zowel de door Nederland geïmplementeerde maatregelen als reactie op de crisis als op de
lange termijn structurele agenda. Wat de structurele agenda betreft ligt de nadruk, net als in
voorgaande jaren, wederom op verzoek van de Europese Commissie, op de landenspecifieke
aanbeveling met betrekking tot het vergroten van het arbeidsaanbod en het landenspecifieke
aandachtspunt met betrekking tot het verhogen van de R&D-uitgaven.
Dit eerste hoofdstuk start met een korte weergave van de macro-economische situatie.
Vervolgens wordt ingegaan op de wijze waarop het kabinet de negatieve gevolgen van de crisis
tegen probeert te gaan. Er wordt ingegaan op de hoofdlijnen en de filosofie achter de
herstelmaatregelen en hoe deze zich verhouden tot de langetermijndoelen van de
Lissabonstrategie, en er wordt een overzicht gegeven va n de specifieke herstelmaatregelen.
Volgende paragrafen in dit eerste hoofdstuk gaan in op de voornaamste beleidsontwikkelingen
op de vier prioritaire Lissabonthema’s zoals vastgesteld door de Europese Voorjaarsraad 2006:
arbeidsparticipatie, kennis en innovatie, ondernemersklimaat, en energie en
klimaatverandering. De nadruk ligt op de door de Europese Raad vastgestelde aanbeveling op
het terrein van arbeidsaanbod in de paragraaf over arbeidsparticipatie en op het door de
Europese Commissie geïdentificeerde aandachtspunt op het terrein van R&D uitgaven in de
paragraaf over kennis en innovatie. In de achterliggende hoofdstukken worden de voornaamste
beleidsontwikkelingen op macro-economisch, micro-economisch en werkgelegenheidsterrein in
meer detail geschetst.
Samenwerking met sociale partners en decentrale overheden
Met het oog op het realiseren van de Lissabondoelstellingen is niet alleen inzet nodig van de
Rijksoverheid. Sociale partners, gemeenten, steden, provincies en regio’s spelen een
belangrijke rol in het terugdringen van de regeldruk, het stimuleren van innovatie, het
aanpakken van klimaatverandering en het bevorderen van de arbeidsparticipatie. Op regionaal
en lokaal niveau werken voor de Lissabonagenda relevante partijen – zoals werkgevers,
werknemers en scholen en universiteiten – samen en worden gezamenlijke resultaten bereikt.
De Lissabonstrategie in Nederlandse regio’s en gemeenten
In opdracht van koepelorganisaties IPO en VNG is in beeld gebracht welke bijdrage lokale en
regionale initiatieven leveren aan de realisatie van de Lissabondoelstellingen. Dit beeld heeft
vorm gekregen in het rapport ´De Lissabonstrategie in Nederlandse regio´s en gemeenten`. Het

1

rapport maakt duidelijk dat de Lissabonstrategie leeft in de regio. Er is een rijkheid aan
programma´s en initiatieven, die ervoor zorgen dat op lokaal en regionaal niveau innovatie,
werkgelegenheid en het ondernemerschap versterkt worden. Een inventarisatie onder tien
willekeurig gekozen programma´s leert dat er geen uniforme aanpak bestaat, maar in veel
gevallen maatwerk plaatsvindt. Iedere regio en/of gemeente heeft zijn eigen context en schaal
waarop partijen bewegen en netwerken worden gevormd.
Op basis van de inventarisatie definieert het rapport een serie sleutelfactoren, die bepalen of
regio´s in staat zijn succes te boeken: de mate van (financiële) betrokkenheid van
ondernemers, overheden en kennisinstellingen in alle stadia van ontwikkeling; de mate waarin
lokale, regionale en nationale overheden erin slagen hun ondersteuning op elkaar af te
stemmen (is er een multi-level governance?); de doorlooptijd van programma´s: hoe langer de
geschiedenis hoe groter het resultaat; de mate van focus en gerichtheid op de markt; de mate
van betrokkenheid van het MKB, met name bij de toepasbaarheid van innovaties; en de mate
waarin de regio in staat is talent aan te trekken, te behouden of te activeren in de eigen regio.
Op verschillende plaatsen in dit Voortgangsrapport 2009 zijn in boxen voorbeelden te vinden
van succesvolle decentrale initiatieven in het kader van de Lissabonstrategie.
1.2 Macro-economische ontwikkelingen in Nederland
De wereldwijde crisis heeft een grote impact op de open Nederlandse economie. In het eerste
kwartaal van 2009 is de Nederlandse economie met 2,7% gekrompen ten opzichte van het
laatste kwartaal van 2008. In het tweede kwartaal kromp het bbp verder, met 0,9% ten opzichte
van het eerste kwartaal. In totaal ligt het bbp in het tweede kwartaal 5,1% lager dan in
vergelijking met een jaar eerder. In de meest recente ramingen van het CPB wordt voor 2009
een krimp verwacht van 4¾%. Voor 2010 gaat het Planbureau uit van een nulgroei. Hiermee
presteert de Nederlandse economie ver onder haar potentie.
Tabel 1.1
Nederland
Eurogebied
EU 27

Groei van het BBP, in %
2006
3,4
2,9
3,4

2007
3,5
2,7
3,0

2008
2,1
0,7
1,0

2009
- 4 ¾ (f)
- 4 ½ (f)
- 4 ½ (f)

2010
0 (f)
0 (f)
0 (f)

Bron: CPB (MEV 2010)
Als gevolg van de wereldwijde financiële crisis bevindt de Nederlandse economie zich sinds het
tweede kwartaal van 2008 in een recessie. De krimp dit jaar wordt met name veroorzaakt door
de forse daling van de export en de bedrijfsinvesteringen. Het niveau van de wereldhandel lag
in mei ruim 30% lager dan in mei 2008 en de bedrijfsinvesteringen nemen naar verwachting dit
jaar met 14% af. De Nederlandse economie wordt in internationaal opzicht relatief hard geraakt
vanwege onze relatief grote financiële sector en de grote openheid van onze economie. De
binnenlandse bestedingen hebben zich nog lang staande gehouden, maar ondanks de
vergroting van de publieke investeringen draagt ook deze bestedingscategorie door de grote val
van de private investeringen nu bij aan de krimp van de economie. Het dieptepunt van de crisis,
in termen van economische groei, lijkt vooralsnog te liggen in de eerste helft van 2009. De
verwachting is dat de economie wereldwijd vanaf begin 2010 weer licht aantrekt.

2

Dit herstel is relatief. De gevolgen van de crisis op de reële economie zijn pas met enige
vertraging merkbaar en zullen zich nog in hun volle omvang manifesteren. Zo zal het aantal
bedrijven in moeilijkheden naar verwachting verder toenemen. Mede daardoor loopt de
werkloosheid naar verwachting op tot 8 procent van de beroepsbevolking in 2010 (nationale
definitie waarbij banen van minder dan 12 uur niet meetellen) volgens de laatste cijfers van het
CPB. Het dempen van de effecten van de crisis op de arbeidsmarkt heeft dan ook de hoogste
prioriteit van het kabinet. Het is zaak om er voor te zorgen dat de conjuncturele werkloosheid
niet omslaat in structurele werkloosheid. Dit risico is met name aanwezig bij oudere werknemers
en langdurige werklozen. Hiervoor richt het kabinet zich met name op het behoud van human
capital en het onverkort inzetten op actief arbeidsmarktbeleid.
Ook de beschikbaarheid van voldoende kapitaal voor gezonde ondernemingen die kunnen en
willen investeren is een belangrijk aandachtspunt. Omdat deze crisis is begonnen in de
financiële sector, zijn juist de consequenties op de kredietverlening aan bedrijven groot.
Hierdoor kan ook het voortbestaan van in de kern gezonde bedrijven in gevaar komen, wat een
eventueel herstel in de kiem kan smoren. Daarbij komt dat het omvallen van een bedrijf grote
consequenties kan hebben voor andere bedrijven en activiteiten. Daarom blijft het kabinet de
kredietverlening nauwlettend in de gaten houden.
De uitgangspositie van de Nederlandse economie voor de crisis – aan het einde van de vorige
hoogconjunctuur – was goed. Het werkloosheidspercentage was het laagste van de EU-27, de
inflatie was relatief laag en de overheidsfinanciën waren gezond. Inmiddels zijn de Nederlandse
overheidsfinanciën net als in de meeste andere lidstaten flink verslechterd, met name door het
volledig laten werken van de automatische stabilisatoren om de economie een impuls te geven
en de noodzakelijke ingrepen om stabiliteit te brengen in de financiële sector. Daarbij is ook
duidelijk dat onze economie ook op de langere termijn de gevolgen van de crisis zal
ondervinden. Dit komt bovenop het feit dat onze bevolking vergrijst, wat de
houdbaarheidsuitdaging voor de overheidsfinanciën alleen maar groter maakt. Deze uitdaging
wordt onderkend door het kabinet. Nederland is dan ook een van de weinige landen waar de
overheid een stimuleringspakket heeft gepresenteerd waarvan ook houdbaarheidmaatregelen
deel uitmaken. De uitdaging om het houdbaarheidstekort in de toekomst verder te dichten blijft
echter groot.
1.3 Crisisaanpak
In reactie op de financieel-economische crisis heeft het kabinet op verschillende momenten
maatregelen genomen. Hieronder komen de verschillende anticrisispakketten allereerst in
chronologische volgorde aan bod. Vervolgens worden de maatregelen uit de pakketten op
hoofdlijnen besproken, geordend naar het primaire doel van een maatregel. Op hoofdlijnen
houdt de crisisaanpak van het kabinet namelijk in: het waarborgen van de stabiliteit van de
financiële sector, het stimuleren en op gang brengen van de kredietverlening aan bedrijven,
maatregelen om de doorwerking van de crisis op de arbeidsmarkt te beperken en tenslotte de
introductie van een omvangrijk pakket met specifieke maatregelen ter directe ondersteuning
van de economische activiteit. Uiteindelijk komen de afspraken met betrekking tot de
houdbaarheid van de overheidsfinanciën aan bod en wordt stilgestaan bij het gebruik van de
Europese structuurfondsen en de maatregelen die door decentrale overheden worden
genomen. In de annex aan het einde van hoofdstuk 1 kan bovendien een volledig overzicht
worden gevonden van alle crisismaatregelen die het kabinet neemt.

3

Op 28 september 2008 hebben Nederland, België en Luxemburg afgesproken om gezamenlijk
voor 49% een belang te nemen in Fortis. Van Nederlandse zijde is deze afspraak uiteindelijk
niet geëffectueerd. In oktober en november volgden meer maatregelen in de financiële sector,
waaronder de overname van de Nederlandse delen van Fortis (incl. Fortis deel van ABN
AMRO), verhoging van de garantie op spaartegoeden naar 100.000 euro, kapitaalverstrekking
aan verschillende financiële instellingen, het verlenen van garanties op kapitaalleningen die
door banken worden geplaatst en de back-up faciliteit voor ING.
Op 21 november 2008 nam het kabinet het eerste pakket aan met maatregelen ter
ondersteuning van de economie. Dit eerste (vertrouwens)pakket ondersteunt het bedrijfsleven
door tijdelijk willekeurige en vervroegde afschrijvingen toe te staan, door de betalingstermijnen
van de overheid waar mogelijk te vervroegen en door verlaging van het MKB-tarief in de
vennootschapsbelasting. Dit eerste pakket bevat ook de eerste maatregelen op het terrein van
de arbeidsmarkt. Zo moeten mobiliteitscentra de aansluiting tussen vraag en aanbod op de
arbeidsmarkt verbeteren en kunnen bedrijven tijdelijk gebruik maken van werktijdverkorting.
Daarnaast is met het eerste pakket besloten de geplande Btw-verhoging niet door te voeren en
het tot nul reduceren van de WW-premies voor werknemers te handhaven. Met deze laatste
twee besluiten wordt een lastenondersteuning van 1,5 miljard euro gerealiseerd, waarbij tevens
afspraken gemaakt zijn tussen en met de sociale partners over het belang van een
verantwoorde loonontwikkeling.
Op 16 januari 2009 heeft het kabinet een tweede (vertrouwens)pakket met maatregelen
aangekondigd. Ter ondersteuning van het functioneren van de kredietmarkt worden de
exportkredietverzekering (EKV), de borgstellingsregeling voor het MKB (BMKB) en de
Groeifaciliteit uitgebreid. Daarnaast wordt het Waarborgfonds Sociale Woningbouw verruimd en
wordt vertraging bij bouwplannen van zorginstellingen voorkomen door de rentenorm aan te
passen.
Op 25 maart 2009 heeft het kabinet een aanvullend beleidsakkoord gepresenteerd bij het
coalitieakkoord ‘samen werken, samen leven’. In dit aanvullend beleidsakkoord heeft het
kabinet haar reactie op de mondiale economische crisis gepresenteerd. Met deze maatregelen
tracht het kabinet niet alleen de economie op korte termijn te stimuleren, maar tevens schade
aan de economische structuur op de lange termijn te voorkomen en de structuur juist te
versterken. Het kabinet handelt hiermee in lijn met het Europees Economisch Herstelplan, zoals
vastgesteld door de Europese Raad van december 2008 en met de doelen van de
Lissabonstrategie. Door deze insteek kan Nederland sterker, slimmer en schoner uit de crisis
komen. Dit derde pakket bevat liquiditeitsverruiming voor het bedrijfsleven, maatregelen op het
gebied van arbeid, onderwijs en kennis, stimulering van een duurzame economische
ontwikkeling en bevordering van infrastructuur en (woning)bouw. Het betreffen voornamelijk
tijdelijke stimuleringen in 2009 en 2010 met een waarde van ongeveer 6,5 miljard euro.
De omvang van de hierboven beschreven pakketten is 1,6% van het bbp. In aanvulling hierop
zijn op Prinsjesdag 2009 enkele additionele anti-crisismaatregelen gepresenteerd. Het gaat hier
om zaken als het uitsmeren van de verwachte WW-premiestijging in 2010, het opzetten van een
Innovatiebox, het verlengen van de willekeurige afschrijvingen en carry back maatregelen, het

4

verruimen van de afdrachtvermindering in het onderwijs en de WBSO en uitbreiding en/of
verlenging van de GO, BMKB en Groeifaciliteit.
Daarnaast krijgt de Nederlandse economie een sterke impuls vanwege het bestaan van de
automatische stabilisatoren. Dit houdt in dat de werking van de overheidsfinanciën
contracyclisch is en een dempend effect heeft. In een economische neergang dalen de
inkomsten van de overheid, terwijl de uitgaven juist stijgen. Wanneer deze verslechtering van
het overheidssaldo niet (volledig) gecompenseerd wordt, wordt een deel van de negatieve
gevolgen van de crisis opgevangen door de overheid. Het kabinet doet dit bijvoorbeeld door de
extra werkloosheidsuitgaven (€ 1,6 miljard in 2009, € 4,2 miljard in 2010, € 4,7 miljard in 2011)
niet om te buigen. De geschatte omvang van de impuls uit de automatische stabilisatoren in
Nederland is circa 10% van het bbp, oftewel zo´n 60 miljard euro.
De korte termijn strategie van het kabinet is effectief om de negatieve gevolgen van de crisis
zoveel mogelijk te ondervangen. Echter om snel ontsporende overheidsfinanciën te voorkomen
dient zo snel mogelijk daarna de weg naar budgettaire consolidatie in termen van tekort en
schuld te worden gevonden, tevens in het licht van de onvermijdelijke vergrijzing. Zo is op de
middellange termijn afgesproken dat het kabinet, op voorwaarde dat de economie zich in
voldoende mate zal herstellen, in 2011 een begin zal maken met het herstel van gezonde
overheidsfinanciën en het terugdringen van het begrotingstekort. Naast het doen van een
serieuze inspanning op de middellange termijn heeft het kabinet het ook van groot belang
geacht om een aantal ingrijpende en ambitieuze lange termijn houdbaarheidsmaatregelen te
nemen. Het voornemen om de AOW-leeftijd naar 67 jaar te verhogen, rekening houdend met
zware beroepen, levert hieraan de grootste bijdrage. Zie 1.3.2 voor een uitgebreide
uiteenzetting van het pad dat het Nederlandse kabinet heeft uitgezet om terug te gaan naar
gezonde overheidsfinanciën.
1.3.1 Toelichting herstelmaatregelen
De opeenvolgende pakketten kunnen geordend worden naar het primaire doel van de
maatregelen: waarborgen van de stabiliteit van de financiële sector, ondersteuning
kredietverlening aan bedrijven, maatregelen om de doorwerking van de crisis op de
arbeidsmarkt te beperken en specifieke maatregelen gericht op directe stimulering van de
economische activiteit. In de volgende paragrafen worden aan de hand van deze indeling de
genomen maatregelen uiteengezet.
Waarborgen stabiliteit financiële sector
In het najaar van 2008 heeft het kabinet een aantal maatregelen moeten nemen om de
ontstane problemen in de financiële sector in Nederland op te lossen en het vertrouwen te
helpen herstellen. Voorbeelden hiervan zijn de overname van de Nederlandse delen van Fortis
(incl. het deel van Fortis in ABN AMRO), verhoging van de garantie voor spaartegoeden tot
100.000 euro en twee voorzieningen ter ondersteuning van de financiële sector. Het ging dan
om kapitaalverstrekking aan financiële instellingen voor een bedrag van maximaal 20 miljard
euro en het verlenen van garanties op kapitaalleningen die door banken worden geplaatst t.w.v.
maximaal 200 miljard euro. Dit om te voorkomen dat de gezonde financiële instellingen het
slachtoffer worden van opdrogende interbancaire kredietverlening, waarmee de
kredietverstrekking aan bedrijven en particulieren in gevaar kon komen. Verder is in januari een

5

overeenkomst met ING afgesloten over een specifiek deel van de hypotheekportefeuille, waarbij
de overheid een groot deel van het risico heeft overgenomen.
Stimuleren en op gang brengen van bedrijfsinvesteringen en kredietverstrekking
Het kabinet heeft specifieke maatregelen genomen om de kredietverlening aan bedrijven zeker
te stellen en bedrijfsinvesteringen te ondersteunen. Het scherp volgen en functioneel houden
van de kredietmarkt kunnen gezien worden als een logische tweede stap in het proces om de
doorwerking van de financiële crisis te beperken. Het gaat hierbij om maatregelen die
aangrijpen bij de kredietverlening aan bedrijven, woningbouwcorporaties en zorginstellingen.
Creatie van de Garantie Ondernemers financiering (GO), uitbreiding van de
exportkredietverzekering, verruiming van borgstellingsregeling voor het MKB (BMKB) en van de
Groeifaciliteit naar grotere bedrijfsleningen zijn hier voorbeelden van. Verder wordt de
liquiditeitpositie van bedrijven ondersteund zodat deze kunnen blijven investeren, door verlaging
van het MKB-tarief van de vennootschapsbelasting, btw-afdracht per kwartaal i.p.v. per maand,
versoepeling van de verliesrekening (carry back) en introductie van de mogelijkheid om
investeringen uit 2009 en 2010 vervroegd af te schrijven.
Maatregelen arbeidsmarkt
Om de doorwerking van de crisis op de arbeidsmarkt te beperken worden er enerzijds
maatregelen genomen om te voorkomen dat arbeidskrachten verloren gaan voor het
economische proces. Anderzijds wordt er ingezet op verbetering van de aansluiting tussen
vraag en aanbod, om zodoende de negatieve gevolgen van werkloosheid zoveel mogelijk te
beperken. Voor de problematiek op de arbeidmarkt trekt het kabinet in totaal ruim € 1,2 miljard
uit ove r de periode 2009-2011 (zie tabel 1.2).
Tabel 1.2 investeringsmaatregelen (x € 1 mln)
2009

2010

2011

Arbeidsmarkt

252

291

301

Jeugdwerkloosheid

100

120

30

Schuldhulpverlening

34

50

50

Totaal

386

461

381

Om bedrijven de mogelijkheid te bieden arbeidskrachten te behouden die zij na de crisis weer
verwachten nodig te hebben, heeft het kabinet de deeltijd-WW geïntroduceerd (als opvolger op
de regeling werktijdverkorting). De regeling is niet bedoeld om noodzakelijk herstructureringen
uit te stellen. De regeling is tijdelijk. Door het intensieve gebruik van de regeling in de eerste
paar maanden na invoering werd het budgettaire plafond bereikt en heeft het kabinet besloten
om de regeling tijdelijk op te schorten en vervolgens aan te passen. Het budgettaire plafond is
opgehoogd tot € 950 miljoen om meer bedrijven de mogelijkheid te bieden van de regeling
gebruik te maken. Daarnaast zijn de voorwaarden aangepast om bedrijven te stimuleren een
scherpe afweging te maken over de inzet van de deeltijd-WW in het licht van hun
toekomstperspectief. Indien bedrijven kiezen voor het onderbrengen van een groot deel van
hun personeelsbestand in de deeltijd-WW betekent dat er minder lang van de regeling gebruikt
gemaakt kan worden. Indien er een kleiner deel van het personeel bestand ondergebracht
wordt, kan er langer een beroep op de regeling gedaan worden.

6

In tijden van crises als de huidige zijn jongeren extra kwetsbaar, zo leert de geschiedenis ons.
Jongeren komen nieuw op een arbeidsmarkt met weinig vacatures, hebben minder
werkervaring en dikwijls ook tijdelijke contracten. Daarom komen zij wanneer er minder banen
zijn vaak als eerste aan bod voor ontslag of slagen ze er sowieso niet in een baan te
bemachtigen. Vanuit het actieplan Jeugdwerkloosheid worden daarom verschillende
maatregelen genomen die zich richten op het aansporen van jongeren om door te studeren, als
er in de sector waarin zij afstuderen geen baan te vinden is, te stimuleren dat jongeren een
studierichting kiezen die betere kansen op de arbeidsmarkt biedt en de regionale
netwerkstructuur versterken. Voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid is in totaal € 500
miljoen extra uitgetrokken voor de periode 2009-2011, waarvan €250 miljoen voor het langer op
school houden van jongeren en €250 miljoen voor het actieplan jeugdwerkloosheid.
Om de aansluiting tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt te verbeteren heeft het kabinet
een landelijk dekkend stelsel van mobiliteitscentra gecreëerd. Deze centra hebben de taak om
het regionale netwerk van werk, scholing en inkomen bijeen te brengen. Daarnaast zal het beter
gebruiken van de regionale arbeidsmarktinformatie de matching tussen vraag en aanbod
verbeteren. Om de aansluiting tussen onderwijs en de arbeidsmarkt te verbeteren zijn bij de 30
Locaties Werk en Inkomen (LWI-plus) leerwerkloketten gecreëerd. Om mobiliteit te bevorderen
en de inzetbaarheid te vergroten introduceert het kabinet een omscholingsbonus voor met
ontslag bedreigde werknemers. Werkgevers kunnen in aanmerking komen voor een subsidie
van 50% van scholingskosten (tot max. € 2500) indien zij een met ontslag bedreigde
werknemer omscholen. Het kabinet wil werknemers zonder startkwalificatie bij ontslag
stimuleren om een EVC-certificaat (Erkenning van Verworven Competenties) te behalen. In
eerste instantie vergoedt de overheid 50% van de werkelijke kosten. In overleg met het UWV
kan een groter deel van de kosten door het UWV gedragen worden, daarnaast kan er een
beroep gedaan worden op Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O fondsen). Om de extra
werklozen zo goed mogelijk te ondersteunen bij het vinden van werk heeft het kabinet tenslotte
extra middelen ter beschikking gesteld voor re-integratie.
In het sociaal akkoord hebben het kabinet en sociale partners een beleidsinzet afgesproken die
gericht was op het tegengaan van (langdurige) werkloosheid en op het bevorderen van een
verantwoorde loonontwikkeling. In aanvulling op het sociaal akkoord dat het kabinet en sociale
partners eind maart sloten, hebben de gemeenten en de sociale partners in de vorm van een
landelijk arrangement afgesproken dat zij gezamenlijk en vanuit een gemeenschappelijk belang
zullen optrekken om de economische crisis aan te pakken op regionaal niveau.
Directe stimuleringsmaatregelen
Het kabinet heeft bovendien in het aanvullend beleidsakkoord van maart 2009 directe
stimuleringsmaatregelen aangekondigd ter versterking van de economische activiteit. Hierbij
kiest het kabinet uitdrukkelijk voor maatregelen die, naast een directe korte termijn impuls aan
de economie, ook bijdragen aan lange termijn structuurversterking van de economie. Allereerst
wordt daarom ingezet op versterking van de kennisinfrastructuur en innovativiteit van het
Nederlandse bedrijfsleven. Er moet immers voorkomen worden dat met de crisis op enigerlei
wijze afbreuk wordt gedaan aan het innovatieve vermogen van de Nederlandse economie. De
gerichte stimuleringen van het kabinet om de negatieve gevolgen van de crisis op de
economische activiteit en concurrentiekracht van Nederland tegen te gaan omvatten een
samenhangend pakket: € 180 miljoen voor het behoud van kenniswerkers, € 100 miljoen extra

7

ondersteuning voor high tech systems, een verdere uitbreiding van de Wet Bevordering Speuren Ontwikkelingswerk (WBSO) met € 360 miljoen en het vervangen van de Octooibox door de
Innovatiebox die ruimer en breder is opgezet met € 300 miljoen extra. Door tegelijk in te zetten
op behoud van – voor de toekomst noodzakelijk – R&D-personeel en te bouwen aan de
innovatieve kracht van Nederland is het mogelijk om de gevolgen van de crisis zo op te vangen
dat Nederland sterk uit de crisis komt.
Het kabinet kiest daarnaast in het aanvullend beleidsakkoord expliciet voor het stimuleren van
de economie via investeringen in duurzaamheid. Hiermee komt het tegemoet aan zijn eigen
ambitieuze doelen op dit gebied. Het kabinet investeert in het energiezuiniger maken van
woningen en investeert extra in windenergie op zee door in 2009 extra budget toe te kennen
aan de tender van de Stimuleringsregeling Duurzame Energie (SDE). Een deel van de
gereserveerde middelen voor Duurzaam Ondernemen wordt geïnvesteerd in het stimuleren van
elektrisch rijden in Nederland. Maar ook in de fiscale sfeer zorgen de tijdelijke openstelling van
de energie-investeringsaftrek (EIA) voor bedrijfsmatige verhuurders van woningen, de
verruiming van het budget voor de milieu-investeringsaftrek (MIA) en die van de willekeurige
afschrijving milieu-investeringen (VAMIL) voor een positieve impuls.
Ook met gerichte investeringen in infrastructuur en bouw maakt het kabinet een combinatie va n
economische kracht en duurzaamheid. Wat betreft infrastructuur gaat het om investeringen in
het Deltaprogramma (w.o. zandsuppleties), het hoofdvaarwegennet (vaarwegen, sluizen en
binnenhavens) en het hoofdwegennet (versnelling bruggen en renovatie wegen). Bij de bouw
betreffen het investeringen in het onderhoud en de bouw van zorg- en AWBZ-instellingen,
jeugdzorginstellingen, scholen en monumenten. Dit alles draagt bij aan het structureel
verbeteren van de bereikbaarheid en de leefbaarheid en ondersteunt tevens de bouwnijverheid.
De investeringen zijn tijdelijk en vinden voornamelijk in 2009 en 2010 plaats. Voor ongeveer
een derde gaat het om het versneld uitvoeren en het naar voren halen van al geplande
projecten.
Als aanvulling op de directe stimuleringsmaatregelen die worden ingezet voor (ruimtelijke)
structuurversterking, zorgt het kabinet er met de crisis- en herstelwet voor dat projecten ook
daadwerkelijk snel van start kunnen gaan. De maatregelen uit de wet hebben tot doel om een
spoedig verloop van het besluitvormingsproces rond de start van projecten te bevorderen. Het
wetsvoorstel treedt in werking op 1 januari 2010 en vervalt per 1 januari 2014. In de crisis- en
herstelwet is ook sprake van een aantal gewone wetswijzigingen, die niet alleen gelden voor de
projectenlijst, maar voor alle projecten in het ruimtelijk domein. Laatstgenoemde wetten
behouden hun werking ook na 1 januari 2014.
1.3.2 Bouwen aan gezonde overheidsfinanciën
Naast de gerichte stimuleringpakketten, maatregelen ter ondersteuning van de arbeidsmarkt en
van bedrijven is het van belang snel weer te beginnen met een herstel van de
overheidsfinanciën. In verband met de ondersteuning van het financiële systeem en het
oplopende begrotingstekort in verband met gerichte stimuleringsmaatregelen zal immers de
staatsschuld in korte tijd snel oplopen. De fors hogere schuld als gevolg van de kredietcrisis
betekent een substantiële uitdaging voor de overheidsfinanciën. Ook via andere kanalen
verslechtert de crisis de vooruitzichten voor de begroting. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om
vermogensverliezen van gezinnen en pensioenfondsen, maar ook de 'misgelopen' economische

8

groei en de onzekerheid van de effecten voor het structurele groeipad hebben gevolgen voor de
overheidsfinanciën op (middel)lange termijn. Ook zonder de crisis stonden de
overheidsfinanciën bovendien al onder druk vanwege de groeiende last van de vergrijzing.
Daarom heeft het kabinet afspraken gemaakt met het oog op de kosten van de crisis en de
lange termijn houdbaarheid van de collectieve voorzieningen. Het kabinet start in dit kader op
korte termijn met een serie van brede heroverwegingen (zie paragraaf 2.2.2).
Op de middellange termijn zal het kabinet, op voorwaarde dat de economie zich in voldoende
mate zal herstellen, in 2011 een begin maken met het herstel van gezonde overheidsfinanciën
en het terugdringen van het tekort. Het terugdringen van het tekort wordt onder andere bereikt
door een taakstellende ombuiging in 2011 met een omvang van € 1,8 miljard. Bovenstaande
afspraken worden nu gemaakt en genoemde invulling wordt thans, in Voorjaarsnota 2009 en
ontwerpbegroting 2010, belegd, onder de veronderstelling dat het jaar 2011 weer economische
groei vertoont. Het kabinet heeft in het voorjaar 2010 een weegmoment. Is de economische
krimp groter dan -0,5% dan zal het kabinet het tijdelijke stimuleringspakket van € 3 miljard in
2010 naar 2011 doortrekken, onderdeel hiervan is dat de hierboven bedoelde maatregelen
ingaan en worden teruggesluisd voor € 1,8 miljard. Is de groei tussen -0,5% en +0,5% dan gaan
de bedoelde maatregelen in en worden teruggesluisd in een tijdelijk stimuleringspakket van
dezelfde omvang (€ 1,8 miljard. ). Is de groei +0,5% of hoger, dan wordt het tijdelijke
stimuleringspakket 2010 niet naar 2011 doorgetrokken en gaan de bedoelde maatregelen in
2011 in. Hiermee wordt invulling gegeven aan het principe ‘economisch herstel niet in de kiem
smoren’.
Naast het doen van een serieuze inspanning om op de middellange termijn tot herstel te komen
heeft het kabinet het ook van groot belang geacht op de lange termijn maatregelen te nemen.
Zoals in het aanvullend beleidsakkoord is verwoord wordt in totaal 1,3%
houdbaarheidsverbetering nagestreefd hetgeen overeenkomt met een bedrag van circa € 8
miljard. De gekozen maatregelen zijn in essentie structuurversterkend, zij brengen door een
relatief lange ingroeitermijn op dit moment geen schade toe aan de economie, en maken het
burgers mogelijk te anticiperen hetgeen de maatschappelijke acceptatie bevordert. Zodanig zal,
rekening houdend met zware beroepen, op termijn de AOW-leeftijd naar 67 jaar worden
gebracht. De sociale partners hebben daarbij wel de mogelijkheid gekregen met een alternatief
voorstel te komen dat structureel evenveel opbrengt als verhoging van de AOW-leeftijd van 65
naar 67. Verder blijft de begrotingsdiscipline gehandhaafd; uitvoeringstegenvallers worden
opgevangen. Daarnaast worden de kosten van de rente van de hogere EMU-tekorten in 2009
en 2010 vanaf 2011 gedekt. Zo zal er bezuinigd worden op de zorg en zal de grens van € 1
miljoen voor de bepaling van het percentage eigenwoning-forfait niet worden geïndexeerd.
1.3.3 Europese structuurfondsen
In het kader van het Europees Economisch Herstelplan keert de Commissie € 6,25 miljard aan
voorschotten voor structuurfondsen (EFRO, ESF en Cohesiefonds) eerder uit, in 2009 in plaats
van in 2010. Het Nederlandse aandeel hierin is circa € 40 miljoen (voor EFRO en ESF). Het
Ministerie van Economische Zaken is in overleg met de betrokken decentrale autoriteiten - de
structuurfondsprogramma's worden decentraal uitgevoerd - over de aanwending van dit bedrag.
Naar verwachting zullen deze middelen vooral worden ingezet om de uitvoering van bestaande
projecten te versnellen en worden de bestaande programma's niet gewijzigd ten gevolge van de
economische crisis. De, op basis van het Nationaal Strategisch Referentiekader, gekozen

9

prioriteiten zijn ook in deze tijden nog steeds de juiste om de regionale concurrentiekracht te
versterken.
Stimuleringsmaatregelen decentrale overheden
Decentrale overheden hebben een belangrijke medeverantwoordelijkheid bij het opstellen van
plannen om negatieve gevolgen van de crisis tegen te gaan. Het kabinet heeft in het formuleren
van een antwoord op de uitdagingen van de crisis nadrukkelijk de samenwerking opgezocht
met alle actoren in de samenleving: burgers, bedrijven, sociale partners, maatschappelijke
organisaties en medeoverheden. Dit belang benadrukt het kabinet nogmaals expliciet in het
aanvullend beleidsakkoord.
Met medeoverheden is afstemming gezocht over de stimuleringmaatregelen die dit en volgend
jaar worden genomen. Gemeenten en provincies hebben bovendien eigen plannen ontwikkeld
ter stimulering van de economie; gemeenten en provincies zullen in 2009 en 2010 voor
miljarden euro’s aan investeringen naar voren halen en nieuwe investeringen doen. Ook op
decentraal niveau ligt de nadruk van de maatregelen niet enkel op het op korte termijn dempen
van de negatieve gevolgen van de crisis, maar is oog voor het versterken van de structuur op
de lange termijn. Gemeenten en provincies pakken infrastructurele knelpunten aan, zetten in op
duurzaamheid en innovatie, herinrichting van openbare ruimte en versnelde aanpak van
achterstallig onderhoud. Hierdoor wordt gewerkt aan de versterking van de economische
kracht, de leefbaarheid en bereikbaarheid voor bewoners en bedrijven.
1.4 Structureel beleid op prioritaire thema´s
Naast de herstelmaatregelen zet het kabinet onverminderd in op versterking van het duurzame
groeivermogen van de Nederlandse economie, in lijn met de Lissabonstrategie. In deze
paragraaf wordt ingegaan op de belangrijkste beleidsmaatregelen die worden genomen om het
duurzame groeivermogen van de economie te versterken, langs de lijnen van de vi er prioritaire
Lissabonthema´s zoals vastgesteld door de Europese Voorjaarsraad 2006. Een aantal van de
stimuleringsmaatregelen gericht op het tegengaan van de negatieve effecten van de crisis komt
in deze paragraaf opnieuw terug, wanneer deze tijdelijke maatregelen een bijdrage leveren aan
versterking van het structurele groeivermogen van de Nederlandse economie. In de
crisisaanpak heeft het kabinet immers expliciet gekozen voor intensivering van de lange termijn
agenda op het gebied van duurzaamheid, kennis en innovatie en lange termijn houdbaarheid
van de collectieve voorzieningen.
1.4.1 Arbeidsparticipatie
Aan de vooravond van de crisis waren alle drie de Lissabon participatiedoelstellingen behaald
(netto participatie volgens de Europese definitie dus inclusief banen kleiner dan 12 uur: 70%
algemeen, 60% vrouwen, 50% ouderen). Ook de bruto-participatiegraad is flink gestegen.
Vooral onder ouderen en vrouwen is de participatie de afgelopen jaren gestegen. De
uitgangssituatie was dus gunstig te noemen.
Nederland kent een hoge arbeidsparticipatie in personen, maar het totaal aantal gewerkte uren
is relatief laag vanwege het grote aantal mensen dat in deeltijd werkt. Tevens participeren
bepaalde groepen relatief weinig. Met het oog op de grote uitdagingen waar de Nederlandse
arbeidsmarkt voor staat (vergrijzing, ontgroening, globalisering, technologische ontwikkeling),
heeft het kabinet zich, mede naar aanleiding van een advies van de SER, gecommitteerd aan

10

een participatiedoelstelling van 80% in 2016 en stimuleert het mensen meer uren te werken en
ouderen om langer door te werken. Het betreft hier de bruto participatiegraad volgens nationale
definitie waarin enkel banen van 12 uur of meer worden meegeteld.
De Europese Commissie ziet het arbeidsaanbod als een belangrijke uitdaging voor Nederland.
Sinds de invoering van de landenspecifieke aanbevelingen, krijgt Nederland elk jaar slechts één
aanbeveling en wel op dit terrein. De aanbeveling, zoals aangenomen door de Europese Raad
in maart 2009, werd dit jaar als volgt geformuleerd: het ontwikkelen van maatregelen,
waaronder het bevorderen van arbeidsmarkttransities binnen een geïntegreerde flexicurity
aanpak, om de participatie van vrouwen, ouderen en kwetsbare groepen te verbeteren met als
doel het algehele aantal gewerkte uren te vergroten.
Ondanks de huidige economische crisis zijn de structurele onderliggende uitdagingen niet
wezenlijk veranderd; eerder verscherpt. Het verhogen van de participatiegraad is daarmee
onverminderd van belang. Het crisispakket aan arbeidsmarktmaatregelen (o.a. deeltijd WW,
omscholingsbonus, Erkenning van Verworven Competenties (EVC), mobiliteitscentra) richt zich
op het voorkomen van verlies van talent en op het verbeteren van de aansluiting van vraag en
aanbod.
Om de arbeidsparticipatie te verhogen zijn vanaf 1 januari 2009 verschillende fiscale
instrumenten in werking getreden (o.a. doorwerkbonus, inkomensafhankelijke arbeidskorting,
IACK, afbouwen overdraagbaarheid van de heffingskorting) om (meer) werken lonender te
maken. Het kabinet heeft in het aanvullend beleidsakkoord aangegeven voornemens te zijn om
de AOW-gerechtigde leeftijd te verhogen van 65 naar 67 jaar. Dit is niet alleen belangrijk voor
het versterken van de overheidsfinanciën maar vergroot ook het arbeidsaanbod van ouderen.
Om het arbeidsaanbod van kwetsbare groepen te stimuleren introduceert het kabinet
verschillende maatregelen. De Wet Investeren in Jongeren (WIJ) is geïntroduceerd en heeft tot
doel het bevorderen van duurzame participatie van jongeren in regulier werk. De WIJ verplicht
gemeenten om werkloze jongeren tot 27 jaar, die zich melden bij de gemeente voor een
uitkering, binnen twee maanden een leerwerkaanbod te doen. Gemeenten kunnen bij jongeren
scholing (leeraanbod, stages of ervaringsplaatsen) inzetten om beroepsvaardigheden op peil te
houden of om nieuwe vaardigheden te verwerven. Per 1 januari 2010 zal de gewijzigde wet
Wajong inwerking treden. De gewijzigde Wajong heeft als doel om jongeren die wel perspectief
op het verrichten van arbeid hebben, maximaal te ondersteunen bij het vinden en behouden
van werk. Doel is om zodoende de uitstroom uit de WAJONG te verhogen en
jonggehandicapten niet al af te schrijven voordat ze de arbeidsmarkt hebben betreed.
Tabel 1.3

Beleidsreactie aanbeveling verbeteren aantal gewerkte uren
Beleidsreactie

Inwerkingtreding

Algemeen
-

Verlaging AWF-premie voor werknemers naar 0%

2009

Vrouwen
-

Verhogen aanvullende combinatiekorting (ACK)

2008

-

Instellen Taskforce DeeltijdPlus

2008

-

Omzetten aanvullende combinatiekorting in inkomensafhankelijke aanvullende combinatiekorting (IACK)

2009

11

-

Afbouwen overdraagbaarheid algemene heffingskorting in 15 jaar

2009

Ouderen
-

Omzetten premievrijstelling in gerichte tijdelijke premiekorting oudere werklozen

2009

-

Invoeren doorwerkbonus vanaf 62 jaar

2009

-

Verhogen AOW-leeftijd van 65 naar 67 jaar

Kwetsbare groepen
-

Invoeren participatieplaatsen

2008

-

Sluiten convenanten met de 39 RMC-regio’s m.b.t. aanpak schooluitval

2008

-

Aanscherpen definitie “passende arbeid” in de WW

2009

-

Invoeren inkomensafhankelijke arbeidskorting (IAK)

2009

-

Invoeren tijdelijke loonkostensubsidie langdurig werklozen jonger dan 50 jaar (STAP)

2009

-

Invoeren geïntegreerde dienstverlening op de regionale Locaties Werk en Inkomen

2009

-

Invoeren participatiebudget voor gemeenten

2009

-

Invoeren Wet Investeren in Jongeren (WIJ)

2009

-

Aanpassing inkomensvoorziening jonggehandicapten (Wajong)

2010

1.4.2 Kennis en Innovatie
Net zoals voorgaande jaren zet het kabinet in 2009 in op versterking van innovatiekracht en
kennisintensiviteit vanwege het cruciale belang hiervan voor het groeivermogen van de
Nederlandse economie.
Nederland scoort gemiddeld of goed op de meeste aan de kenniseconomie gerelateerde
indicatoren. Nederland heeft in vergelijking met het EU15-gemiddelde een achterstand (0,2%)
op private R&D-uitgaven als percentage van het BBP; dit is de reden dat de Europese
Commissie hier voor Nederland de afgelopen jaren een aandachtspunt heeft geïdentificeerd.
Het is echter belangrijk te onderstrepen dat R&D-uitgaven een inputindicator is voor innovatie,
geen maatstaf voor output (innovativiteit), en dat deze indicator niet meet wat er gebeurt in - de
voor Nederland belangrijke - dienstensector. In tabel 1.4 staan enkele belangrijke
beleidsmaatregelen ter verhoging van de private R&D-uitgaven.
In het aanvullend beleidsakkoord wordt bovendien aangegeven dat het kabinet ernaar streeft
om de ontwikkeling van onderwijs, innovatie en kennis in een nader af te spreken lange
termijnpad op tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen.
Beleidsinzet versterking van de innovatiekracht Nederlands bedrijfsleven
Ter versterking van de innovatiekracht van het Nederlandse bedrijfsleven worden ook dit jaar
weer verschillende intensiveringen en beleidsaanpassingen ondernomen. Het basispakket voor
innovatie is verder uitgebreid en op onderdelen aangepast om zo goed mogelijk aan te sluiten
bij de behoeften van de bedrijven die er gebruik van maken. De succesvolle
innovatievoucherregeling wordt bijvoorbeeld voortgezet (in 2009 zijn weer 8.000 vouchers
beschikbaar voor MKB-ondernemers) en vergemakkelijkt door digitalisering van de regeling. Als
reactie op de crisis heeft het kabinet in aanvulling op de reguliere beleidsinzet tijdelijk een extra
budget van 300 miljoen euro voor de WBSO beschikbaar gesteld (150 miljoen in 2009 en 2010)
om concurrentiekracht van het Nederlandse bedrijfsleven te behouden. Naast het basispakket
dat voor alle ondernemers toegankelijk is, zet het kabinet via de sleutelgebiedenaanpak in op

12

ontwikkeling van sterke en internationaal toonaangevende clusters. In 2009 zijn bestaande
innovatieprogramma´s versterkt en verbreed; daarnaast is een nieuw innovatieprogramma
Logistics&Supply gestart en zijn verschillende partijen bezig met de voorbereiding van andere
programma´s op het gebied van diensten.
Om de negatieve gevolgen van de mondiale recessie voor de kennispositie van Nederlandse
bedrijven te dempen en tegelijk kansen te benutten voor versterking van duurzaamheid en
innovatiekracht, heeft het kabinet in aanvulling hierop tijdelijk (voor 2009 en 2010) 280 miljoen
euro extra beschikbaar gesteld voor versterking van de kennisinfrastructuur en behoud van
werkgelegenheid van onderzoekers bij het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen.
Tabel 1.4

Beleidsreactie verhogen private R&D-uitgaven
Beleidsreactie

Budget

Tijdpad

Cohesie en coherente strategie
-

Programmadirectie Kennis en Innovatie

n.v.t.

Start 2007

-

Lange termijn strategie Nederland

n.v.t.

Gepubliceerd in 2008

Budgetten MIA’s voor 2008 t/m 2012

In 2009 zijn voor de eerste vier MIA’s

ondernemend Innovatieland
-

In 2008 zijn 4 Maatschappelijke
innovatieagenda’s opgesteld voor de

uitvoeringsprogramma’s opgesteld,

onderwerpen:

van waaruit projecten worden

Gezondheid;

€ 100 mln.

uitgevoerd.

veiligheid;

€ 54 mln.

Uitvoering van alle agenda’s loopt tot

water; en

€ 40 mln.

2012

energie

€ 64 mln. (alleen pijler 2)

In 2009 zijn twee MIA’s tot stand gekomen

Budget nog niet bekend

voor Onderwijs en Duurzame Agro- en
Visserijketens
-

Stroomlijning rijksbreed innovatie-

n.v.t.

Start 2007

instrumentarium
-

Verlenging van aflopende
innovatieprogramma’s vanuit het FES, op

€ 500 mln. voor de periode 2009 t/m
2014

de domeinen kennis, innovatie en
onderwijs
Intensivering innovatie beleid
-

Intensivering en uitbreiding bestaande
innovatie-instrumentarium:
-

WBSO intensivering

€ 29 mln. in 2009 oplopend tot €

2009 - 2011

115 mln. (€ 202 mln. voor de
periode 2009 t/m 2011)
€ 40 mln. in 2009
-

Innovatiekrediet

-

Uitbreiding

€ 30 mln. in 2009

Start 2008
Start 2006

innovatievoucherregeling; budget
voor regeling van € 30 mln. met
oploop naar € 42 mln.
-

Innovatie Prestatie Contracten

€ 35 mln. in 2009
Start 2007

13

(IPC’s) 2009
-

Nieuw instrument prepare2start

-

Zes gebiedsgerichte Pieken in de Delta-

-

€ 15 mln. in 2009
Start 2009
€ 296 mln. voor de periode 2006 -

programma’s

2010

Netherlands Foreign Investment Agency

n.v.t.

Vanaf 2007

Oplopend tot € 271 mln.

2007 - 2011

(NFIA) gericht op aantrekken
kennisintensieve buitenlandse
investeringen
Randvoorwaarden (kennisbasis en ondernemerschap)
-

Investeringen in hoger onderwijs
waaronder verhogen studiesucces en

-

kwaliteit

2008 - 2011

Verbeteren van de toegankelijkheid van

2008 - 2011

de kapitaalmarkt voor ondernemers
-

Merkbare verlaging regeldruk

2007 - 2011

-

Lancering www.antwoordvoorbedrijven.nl

Start in 2008

(het vroegere Bedrijvenloket)
-

Stimuleren ondernemerschap in onderwijs

2007 – 2011

Ook neemt het kabinet zijn verantwoordelijkheid door de publieke R&D-investeringen wederom
te intensiveren. Het stelt tot en met 2014 een bedrag van maximaal € 500 miljoen uit het Fonds
Economische Structuurversterking beschikbaar om een aantal lopende FES-projecten binnen
het domein kennis, innovatie en onderwijs te continueren die tijdens deze kabinetsperiode ten
einde zouden lopen. In maart 2009 zijn hiervoor voorstellen ingediend.
Daarnaast zet het kabinet in op maatschappelijke innovatie. In dit kader speelt de
interdepartementale programmadirectie Kennis en Innovatie (KenI), die zich inzet om de
samenhang in het overheidsbeleid op het gebied van kennis, innovatie en ondernemerschap te
verbeteren, een belangrijke rol. De visie op deze samenhang is in 2008 neergelegd in de
"langetermijnstrategie Nederland Ondernemend Innovatieland: Naar een Agenda voor
Duurzame Productiviteitsgroei". In 2010 zal bovendien de Meerjaren Investeringsagenda voor
Kennis en Innovatie (MIKI) worden opgeleverd die focus en massa geeft aan publieke en
private thematische onderzoeksgelden. Onder coördinatie van KenI zijn in 2008 de eerste vier
Maatschappelijke Innovatieprogramma´s (MIA´s) opgesteld (gezondheid, veiligheid, water en
energie) die als doel hebben het verbinden van economische sterktes met maatschappelijke
uitdagingen. In 2009 zijn uitvoeringsprogramma’s voor de MIA´s opgesteld. Ook zijn in 2009
twee nieuwe MIA´s tot stand gekomen op de thema´s Onderwijs en Duurzame Agro- en
Visserijketens.
Om te komen tot een duurzame samenleving waar economische groei samengaat met een
schoon milieu is bovendien eco-efficiënte innovatie van belang. Zo is er in opdracht van het
kabinet in 2009 een knelpuntenanalyse door onderzoekbureau EIM gedaan op basis van
gesprekken met het bedrijven die zich richten op innovatie voor duurzaamheid. Het kabinet zet
op verschillende manieren in om eco-efficiënte innovatie verder te stimuleren en knelpunten
zoveel mogelijk op te lossen. Via fiscale instrumenten zoals de Milieu-investeringaftrek (MIA) en
de willekeurige afschrijving milieu-investeringen (Vamil) worden fiscale voordelen gegeven aan

14

marktverbreding van duurzame processen. Het kabinet heeft deze regelingen tijdelijk
geïntensiveerd om ervoor te zorgen dat milieuvriendelijke investeringen niet vanwege de crisis
in het geding komen. Daarnaast wordt via het pilotproject “Doe Mee” duurzaam innoveren
binnen het MKB verder gestimuleerd. In het najaar van 2009 zal de Milieu-Agenda voor de
Industrie uitkomen waarin het kabinet aangeeft op welke manier zij milieu-innovaties in de
industrie wil stimuleren in het kader van de milieuopgaven. In het kader van het duurzaam
inkoopbeleid van de Rijksoverheid en medeoverheden zijn in 2009 duurzaamheidscriteria
opgesteld voor de belangrijkste productgroepen die door overheden worden ingekocht die
steeds meer door inkopende partijen zullen worden toegepast.
Versterking van de kennispositie van de Nederlandse beroepsbevolking door onderwijs en
onderzoek is tenslotte, naast innovatiekracht van het bedrijfsleven, van groot belang voor de
concurrentiekracht van de Nederlandse economie. Het kabinet zet daarom onder andere in op
versterking van het Nederlandse stelsel voor hoger onderwijs, een selectief uitnodigend
arbeidsmigratiebeleid voor hoogopgeleide kenniswerkers en uitbreiding van de Europese
Onderzoeksruimte (ERA).
1.4.3 Ondernemingsklimaat
De Europese Voorjaarsraad van 2006 onderstreepte het belang van een goed
ondernemingsklimaat voor economische groei en dynamiek. Het kabinet onderschrijft deze visie
en zet zich ook – juist – in deze tijden van crisis voor ondernemers onverminderd in voor het
creëren van goede randvoorwaarden voor een goed vestigingsklimaat.
In 2009 is ingezet op het verder vereenvoudigen van het opstarten van een bedrijf. Het is
inmiddels mogelijk om een bedrijf binnen drie dagen te starten en de verplichting tot een
minimumkapitaal wordt in 2009 geschrapt. In 2010 zal het mogelijk zijn om via de website
antwoordvoorbedrijven.nl direct subsidies en vergunningen aan te vragen.
Merkbare verlaging van de regeldruk (zowel lasten uit toezicht, nalevingskosten en kosten
voortvloeiend uit vergunningverlening en subsidies) voor ondernemingen wordt ook in 2009
verder voortgezet. De huidige economische crisis legt extra nadruk op het belang van het
terugdringen van de regeldruk. Stimuleren van ondernemerschap in het onderwijs, onder
andere door het actieprogramma onderwijs en ondernemen, blijft bovendien een belangrijk
speerpunt.
Het kabinet zet in op het verder vergroten van de toegankelijkheid en beschikbaarheid van
kapitaal voor bedrijven ten behoeve van innovatieve investeringen. Omdat de crisis in de
financiële sector heeft geleid tot knelpunten bij de toegang tot de kapitaalmarkt is besloten tot
een aantal aanvullende maatregelen. Zo is de BMKB verruimd, is de
exportkredietverzekeringfaciliteit (EKV) geïntensiveerd en is Groeifaciliteit tijdelijk opgeschaald
tot de regeling Garantie Ondernemingsfinanciering (GO). Hiermee verleent de overheid aan
banken een staatsgarantie op uit te geven kredieten.
1.4.4 Energie en duurzaamheid
Het kabinet ziet kansen in de combinatie van milieu- en economische doelstellingen en zet dan
ook in op het bereiken van duurzame economische groei, juist tijdens de crisis. Er wordt

15

vastgehouden aan de ambitieuze nationale doelstellingen voor 2020 van 30% minder
broeikasgassen, 20% duurzame energie en 2% energiebesparing per jaar.
Om deze doelen te bereiken heeft het kabinet in 2007 het werkprogramma Schoon en Zuinig
opgesteld. De acties van het werkprogramma zijn inmiddels in gang gezet. In 2010 zal in een
eerste tussenevaluatie bekeken worden of met de ingezette koers de 2020-doelen van Schoon
en Zuinig in zicht blijven en of het nodig is om bij te sturen via beleidsintensiveringen. De
komende periode zal het kabinet hard werken aan de uitvoering en het verder invullen van het
werkprogramma en wordt aanvullend en/of alternatief beleid voorbereid zodat, indien het
kabinet daartoe besluit, bij de evaluatie in voorjaar 2010 direct deze maatregelen kunnen
worden genomen.
In het kader van de crisisaanpak versterkt het kabinet met directe stimuleringsmaatregelen haar
inzet voor een duurzame energievoorziening. Zo wordt een extra impuls van € 160 miljoen per
jaar vanaf 2014 gegeven aan de inzet van windenergie op zee, zijn er extra middelen
vrijgemaakt om energiebesparing in de gebouwde omgeving te stimuleren en wordt ingezet op
ontwikkeling van het innovatieve concept van de elektrische auto. De Stimuleringsregeling
Duurzame Energie zal bovendien gefinancierd worden via een tarief op de elektriciteitsrekening
van eindverbruikers, waardoor langjarige zekerheid wordt geboden over de beschikbaarheid
van voldoende middelen om de ambitie van 20% duurzame energie in 2020 te realiseren.
1.5 Lissabon als wegwijzer naar structureel herstel
Het kabinet kiest in zijn aanpak van de financieel-economische crisis uitdrukkelijk voor een
aanpak die, naast een directe korte termijn impuls aan de economie, een bijdrage levert aan
lange termijn structuurversterking van de economie. De Lissabondoelen vormen een belangrijke
leidraad om sterker, slimmer en schoner uit de crisis te komen.
Om sterker uit de crisis te komen is het allereerst van belang om hysterese op de arbeidsmarkt
zo veel mogelijk te beperken. Hiermee wordt bedoeld dat voorkomen moet worden dat de
hogere conjuncturele werkloosheid als gevolg van de crisis omslaat in een hoger niveau van
structurele werkloosheid. Belangrijke uitdagingen voor Nederland hierbij zijn het verbeteren van
de werking voor de arbeidsmarkt voor oudere werknemers en het voorkomen van massale
jeugdwerkloosheid. Ten tweede is het van belang om de openbare financiën weer op orde te
brengen zonder het groeivermogen van de economie te schaden. Een derde punt is te
voorkomen dat investeringen in kennis en innovatie, zowel publiek als privaat, teruglopen.
Immers, juist deze investeringen zijn van cruciaal belang om sterker uit de crisis te komen. In
het licht van dit laatste punt heeft het kabinet de ambitie geformuleerd om de ontwikkeling van
onderwijs, innovatie en kennis op tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen.
Dit past bij versterking van het groeivermogen van de Nederlandse economie via het moderne
industriebeleid: naast het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent vestigingsklimaat
voor ondernemingen wordt ingezet op het versterken van sterke clusters. Daarbij moet niet
toegegeven worden aan protectionistische emoties, maar zal Nederland zich in blijven zetten
om de voorwaarden te creëren om optimaal te kunnen blijven profiteren van toenemende
openheid in een steeds meer geïntegreerde wereldeconomie.
Tijdens de Europese Voorjaarsraad in maart 2010 zal worden besloten over een vervolg van de
Lissabonstrategie. Het kabinet zal zich de komende tijd buigen over een visie op Lissabon post-

16

2010, met als belangrijke basis het advies van de Sociaal Economische Raad dat het in juni
ontving. Het kabinet hecht er aan de Lissabonstrategie gefocust te houden op duurzame groei
en banen. Het kabinet ziet binnen de strategie na 2010 een belangrijke rol weggelegd voor
zogenaamde win-win maatregelen waar milieu- en sociaal beleid hand in hand gaan met
duurzame economische groei en werkgelegenheid.
Een post-2010 strategie zal in het licht moeten staan van de nasleep van de economische crisis
en moeten dienen als wegwijzer voor structureel herstel. Een groot deel van de negatieve reële
gevolgen van de crisis zal nog komen: de werkloosheid zal volgend jaar sterk oplopen en ook
het aantal bedrijven in problemen zal toenemen. Eerdere financiële crises illustreren dat het
gevoerde beleid een belangrijke impact heeft op de economie, niet enkel gedurende de
recessiejaren zelf, maar voor de werkgelegenheid en groei in de dec ennia daarna. Een
adequate beleidsreactie waarbij structuurversterking van de economie voorop blijft staan, kan
helpen voorkomen dat de financiële crisis een langdurig negatief effect heeft op de Nederlandse
en Europese economie.

17

1

Annex Maatregelen kabinet om de negatieve gevolgen van de crisis te beperken
Waarborgen stabiliteit financiële sector
Maatregel

Betreft

Budget

Inwerkingtreding

2

(mln. €)
Overname Nederlandse delen

De Nederlandse Staat heeft een 97,8%-

16.800

Fortis (incl. ABN AMRO deel)

belang verworven in Fortis Bank Nederland

kapitaal

3 okt 2008

Holding NV, een 33,8%-aandelenbelang in
RFS Holding BV (ABN AMRO), een 100%
belang in Fortis Verzekeringen Nederland
NV (nu ASR) en een 100%-belang in Fortis
Corporate Insurance NV (dit is inmiddels
verkocht).
Verhoging garantie

Naar 100.000 euro

Nvt

7 okt 2008

1.428

9 okt 2008

Max 20.000

20 okt 2008

spaartegoeden
Voorschieten garantiebedrag

Dit betreft de uitkeringen aan de gedupeerde

spaartegoeden Icesave

Icesave-spaarders uit hoofde van de
depositogarantieregeling. Een groot deel van
deze betalingen zal bij IJsland en de
Nederlandse banken teruggevorderd
worden.

Kapitaalversterking banken en

Een initieel bedrag van 20 mld.

verzekeraars

kapitaalverstrekking wordt beschikbaar

kapitaal

gesteld voor banken en verzekeraars
(inmiddels gebruikt door ING, AEGON en
SNS REAAL t.w.v. 13.750)
Garantieregeling voor bancaire

Uitvoering staatsgaranties banken t.w.v. 200

leningen

mld (waarvan momenteel 43,4 mld is

Max 200.000
garantie

23 okt 2008 tot 31
dec 2009

geëffectueerd).
Back-up faciliteit ING

Deze specifieke garantie dekt voor 80% de

Uitgaven

risico's af van de Alt-A

2009:

hypothekenportefeuille van ING. De bank

Funding Fee:

blijft eigenaar van de hypotheken. De Staat

3.476;

en ING delen in de winsten en verliezen in

Management

de verhouding 80 % (Staat) - 20 % (ING) en

Fee: 54;

de bank betaalt een garantiefee aan de Staat

Ontvangsten

ter compensatie van het risico. De Staat

26 jan 2009

2009:

betaalt ING een management en funding fee

Portefeuille-

voor het beheer en de financiering van de

ontvangsten:

portefeuille. Verder is hierbij de afspraak

3.620;

gemaakt dat ING 25 miljard euro extra

Garantie

krediet zal verlenen aan particulieren en

Fee: 118

bedrijven.
Herkapitalisatie ABN AMRO

De herkapitalisatie bestaat enerzijds uit een

MCN: 800

verplicht converteerbare lening (MCN) met

lening

1 aug 2009

1

De annex bevat alle maatregelen uit de anticrisispakketten, inclusief de losse maatregelen die tussen of na de
pakketten zijn genomen.
2
Betreft budgettaire effect maatregel tijdens looptijd, tenzij anders aangegeven.

18

een verplichte betaling van een vaste
coupon tot aan conversie en anderzijds uit

CRI: 32.822

een capital relief instrument (CRI). Als

garantie voor

vergoeding voor het CRI ontvangt de Staat

hypotheken

premiebetalingen en betaalt de Staat
schade-uitkeringen aan ABN AMRO in het
geval zich verliezen voordoen op de
hypothekenportefeuille die het eigen risico
van ABN AMRO te boven gaan.

Ondersteunen bedrijfsinvesteringen en kredietverstrekking
Maatregel

Betreft

Budget

Inwerkingtreding

(mln. €)
Vervroegde en willekeurige

Van investeringen in 2009 mag max. 50% in

afschrijving voor investeringen in

2009 en max. 50% in 2010 worden

2009 en 2010

afgeschreven. Voor de investeringen in 2010

440

Tijdelijk, 20092011

is de resp. max. 50% in 2010 en max. 50%
in 2011.
Verlaging Vpb-tarief MKB van 23

Tot een bedrag van 200.000 euro.

528

naar 20%

Tijdelijk, voor
2009 (vanaf 1
jan) en 2010

Sneller betalen door overheden

Van 45 naar 30 dagen.

Nvt

Per 1 maart 2009

Uitbreiding borgstellingsregeling

Overheidsborgstelling gericht op vreemd

Nvt

Vanaf 20 okt

MKB (BMKB)

vermogen voor het MKB tot € 3 mln.

2008 tot in ieder

Uitgebreid van max 100 naar max 250

geval 2010.

werknemers, max garantie van 1 naar 1,5
mln. Voor starters van 100.000 naar
200.000.
Uitbreiding Garantie

Staatsgarantie aan banken voor leningen

Ondernemingsfinanciering (GO)

aan groot- en middelgrote bedrijven (max

Nvt

Tijdelijk, voor in
ieder geval 2009

garantieplafond van 1,5 mld.). In het kader

(vanaf maart) en

van de crisis is de Groeifaciliteit tijdelijk

2010

opgeschaald tot de Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO) om zo met
name de grotere kredietverlening op peil te
houden. Met de GO kan een borgstelling van
50% worden verkregen op leningen tot € 50
mln. In september 2009 is de GO ook
opengesteld voor medisch specialistische
zorg (VWS). Op Prinsjesdag 2009 is in het
kader van motie Ten Hoopen/Gesthuizen
aangegeven dat het plafond verhoogd wordt
tot € 150 mln. en dat de uitbreidingen tot
tenminste eind 2010 gelden. Tevens
onderzoekt het Kabinet of bankgaranties
onder de GO gebracht kunnen worden.

19

Verhoging plafond Groeifaciliteit

Het plafond voor de Groeifaciliteit voor

Nvt

Tijdelijk

0

Tijdelijk

aandelen en achtergestelde leningen wordt
verhoogd van € 5 mln. naar € 25 mln.
Uitbreiding

Verzekering voor betalingsrisico’s verbonden

exportkredietverzekering (EKV)

aan export en investeringen in het
buitenland. Uitbreiding
dekkingsmogelijkheden naar een aantal
landen en uitbreiding met overheidsgarantie
voor uitbetaling.

Tijdelijke verhoging WSW-

Verhoging borgingsgrens Waarborgfonds

nog niet

Tijdelijk vanaf 1

borgingsgrens

Sociale Woningbouw (WSV) voor

bekend

jul 2009

woningbouwcorporaties.
Rentecompensatie voor leningen

Aanpassing van de rentevergoeding die

0

Tijdeling in 2009

zorginstellingen voor nieuwbouw

zorginstellingen krijgen van de NZa i.v.m.

(vanaf 1 jan) en

hogere liquiditeitsopslag banken. Maatregel

2010

om vertraging te voorkomen bij
voorgenomen bouwprojecten van
zorginstellingen.
Versoepeling verliesrekening

Snellere uitvoering van de fiscale

130

Tijdelijk in 2009

2008 en 2009 (carry back)

achterwaartse verliescompensatie voor

en 2010 (vanaf 1

verliezen uit 2008 en 2009, namelijk 3 jaar

jan)

verliesverrekening i.p.v. 1 jaar.
Fiscus soepeler met

1. de aangifte over het verliesjaar (aangifte

belastingschuld bedrijf

2008) hoeft nog niet ingediend te zijn en

20

meerdere jaren

36

Tijdelijk in 2009

2. de aanslag over het jaar waarmee
verrekend wordt hoeft nog niet vast te staan.
Btw afdracht per kwartaal i.p.v.

Huidige maandaangevers kunnen kiezen

per maand

voor kwartaalaangifte en betaling.

Tijdelijke verhoging WBSO

Tijdelijke verhoging van innovatiesubsidie

(vanaf 1 juli) en
2010

Afschaffen vliegtax

360

Tijdelijk in 2009

WBSO voor R&D-personeel

(vanaf 1 jan) en

(afdrachtvermindering).

2010

Het tarief van de vliegtax is per 1 juli 2009 op
nul gezet. Per 1 januari 2010 wordt de
vliegtax geschrapt.

150 in 2009
305

Structureel vanaf
1 juli 2009

structureel
vanaf 2010

MKB enveloppe

Nog niet bekend. Invulling vindt plaats in het

75

Nog niet bekend

60

Tijdelijk in 2009

Belastingplan 2010.
Verruiming MIA en VAMIL

Verruiming voor de regeling van de milieuinvesteringsaftrek (MIA) en die van de

en 2010

willekeurige afschrijving milieu-investeringen
(VAMIL).
Extra bijdrage decentrale

Provincies en gemeenten ontvangen een

overheden

extra incidentele bijdrage. Tevens is de

100

Tijdelijk in 2009
en 2010

gangbare vaststelling van bijdragen vanwege
de crisis tijdelijk buiten werking gesteld.
Heropening subsidieregeling

Heropening van regeling voor ondersteuning

4,5

Tijdelijk in 2009

20

haalbaarheidsstudies

van haalbaarheidsstudies in opkomende

en 2010

markten.
Verhoging NHG

Verhoging van de Nationale

9 budget en

Tijdelijk in 2009

Hypotheekgarantie (NHG) van 265.000 naar

6000

(vanaf 1 juli) en

350.000. Bij geschat gebruik NHG verhoging

borgings-

bij 20.000 woningen van gem. 305.000 euro

bedrag

2010.

een totaal borgingsbedrag van ongeveer 6
mld. euro.
Tijdelijke aanvullende

Tijdelijke aanvullende staatsverzekering

staats(krediet)verzekering (TASK)

waarmee bedrijven de verzekeringslimiet van

Latere aanscherping koopzondag

Max 1500
verzekerings

hun betalingsrisico's kunnen verdubbelen.

bedrag

De aanscherping van de koopzondagen via

0

de wijziging van de Winkeltijdenwet gaat een

1 jul 2009 t/m 31
dec 2009

1 jan 2011 i.p.v. 1
jan 2010

jaar later in.
Verhoging WW-premies

De stijging van de WW-wachtgeldpremies in

uitsmeren

2010 a.g.v. de oplopende werkloosheid

1000

Tijdelijk in 2010

wordt uitgesmeerd over 5 jaar.

Maatregelen arbeidsmarkt
Maatregel

Betreft

Bijzondere regeling

Herinvoering bijzondere regeling

werktijdverkorting

werktijdverkorting (wtv) om acute vraaguitval

Budget

Inwerkingtreding

(mln. €)
200

30 nov 2008 tot
21 mrt 2009

op te vangen. Opgevolgd door de tijdelijke
regeling deeltijd-WW.
Tijdelijke regeling deeltijd-WW

Mogelijkheid voor werkgevers om de

950

1 april 2009,

werktijd van een werknemer met ten hoogste

opengesteld tot 1

50% van de werktijd te verkorten, werknemer

januari 2010 of

ontvangt voor de niet gewerkte uren een

zoveel eerder als

WW-uitkering.

het plafond is

•

bereikt

<30% personeelsbestand max duur 15
mnd

•

30-60% van personeelsbestand max
duur 12 maanden

•

>60% van personeelsbestand max duur
9 maanden

Actieplan jeugdwerkloosheid

•

meer jongeren op school (school ex
programma €16 mln.)

•

250

Tijdelijk 2009 2011

Meer banen voor jongeren en het
matchings-offensief (matchingsoffensief €10 mln., convenanten €153
mln., stage- en banenoffensief €25
mln.)

•

Versterken jongeren met zwakkere
positie (ontwikkelen plusvoorzieningen
voor overbelaste jongeren €30 mln.,
landelijke voorbeeld projecten €10 mln.)

21

•
Schuldhulpverlening

Landelijke campagne (€6 mln.)

Additionele middelen voor

134

schuldhulpverlening: 34 mln. in 2009, 50

Tijdelijk 2009 2011

mln. in 2010, 50 mln. in 2011.
Mobiliteitscentra

Werking arbeidsmarkt verbeteren door

26

matchingsproces te verbeteren.

Tijdelijk 20082010

Versterken onderwijs en kennis
Maatregel

Betreft

Budget

Inwerkingtreding

(mln. €)
Versterking MBO

Vooral voor opvang extra leerlingen MBO

250

a.g.v. slecht perspectief arbeidsmarkt.
Kenniswerkersregeling

Tijdelijk in 2009
en 2010

Tijdelijke detachering (max. 1,5 jaar) van

180

researchpersoneel bedrijven bij

Tijdelijk in 2009
(vanaf 17 juni) en

universiteiten en onderzoeksinstellingen.

2010

Versterking kennisinfrastructuur

Regeling High Tech Top Projecten

100

Verlenging aflopende

Gefinancierd uit het Fonds Economische

500

innovatieprogramma’s

Structuurversterking (FES): €10 mln. 2009,

Tijdelijk 2009 2014

€100 mln. 2010 en €390 mln. 2011-2014.
Snelle uitvoering FES-projecten

FES-uitgaven voor de jaren 2009 en 2010 in

innovatie

het domein Kennis en Innovatie.

Verruiming afdrachtvermindering

Tijdelijke verruiming afdrachtvermindering

onderwijs

onderwijs

Innovatiebox

Vervanging van de Octrooibox door de

218

Tijdelijk in 2009
en 2010

60

Tijdelijk in 2010

300

Structureel vanaf

Innovatiebox die ruimer en breder is opgezet

2010

en waarvoor extra budget is uitgetrokken.

Duurzame economie
Maatregel

Betreft

Budget

Inwerkingtreding

(mln. €)
Stimulering duurzame

Verlaagt btw -tarief van 6% voor

60 (2010

Tijdelijk in 2009

investeringen bestaande

isolatiewerkzaamheden bestaande

budget voor

(vanaf 1 juli) en

woningbouw

woningen. Een subsidieregeling voor dubbel

verlaging

2010 (behalve

glas. Een kredietgarantie voor particuliere

btw-tarief

verlaging btw -

woningeigenaren die duurzame

van 6% is

tarief naar 6% is

investeringen plegen aan de woning en een

nog niet

subsidie op maatwerkadvies energieprestatie

bekend)

structureel)

eigen woning.
Tijdelijke openstelling van de

Investeringen in bestaande huurwoningen

320

Tijdelijk in 2009

energie-investeringsaftrek (EIA)

die leiden tot een significante

(vanaf 1 juni) en

voor bedrijfsmatige verhuurders

duurzaamheidverbetering komen in

2010

van woningen

aanmerking te voor de energieinvesteringsaftrek (EIA).

Sloopregeling voor oude auto's

Voor benzineauto’s van voor 1990 750 euro
premie, voor auto’s van 1990-1995 1000

65

Tijdelijk in 2009
en 2010

euro premie. Dieselauto’s van voor 2000
krijgen 1000 euro premie. Voor oude

22

bestelauto’s is de premie 1000-1750 euro
afhankelijk van het gewicht.
Extra investeringen in

- Extra middelen voor

windenergie op zee

‘voorwaardenscheppende’ zaken t.b.v. Wind

15

2010

op Zee, zoals haalbaarheidsstudie.
- 500 MW extra in volgende tender
Stimuleringsregeling Duurzame Energie

vanaf 2014:

(SDE) .

160

Duurzaam ondernemen

Subsidie voor praktijktesten; subsidie/fiscale

60

w.o. elektrisch vervoer

faciliteiten op de aanschaf van elektrische

structureel

Tijdelijk 2009 2011

auto's door bedrijven; fiscale faciliteiten op
investeringen in laadinfrastructuur; financiële
impuls voor investeringen van de
Nederlandse producenten van auto's en
toeleveranciers; vrijstelling van de BPM en
wegenbelasting voor elektrische auto's; Rijk
en andere overheden zetten zich in als
'launching customer' door haar eigen
wagenparken waar en zodra mogelijk te
elektrificeren; uitbreiding programma Milieu
en Technologie.
Duurzame agrarische sector

O.a. duurzame stallen, luchtwassers voor de

50

veehouderij, stimulering van het gebruik van

Tijdelijk in 2009
en 2010

groene grondstoffen en een internationaal
onderzoekscentrum voor algen.
Snelle uitvoering FES-projecten

FES-uitgaven voor de jaren 2009 en 2010 in

Milieu en Duurzaamheid

het domein Milieu en Duurzaamheid.

Snelle uitvoering FES-projecten

FES-uitgaven voor de jaren 2009 en 2010 in

Ruimtelijk Economisch Beleid

het domein Ruimtelijke Ordening.

Uitvoering Motie van Geel

Extra (duurzaamheids)investeringen in

ruimtelijke economie

regionale infrastructuur en

232

Tijdelijk in 2009
en 2010

380

Tijdelijk in 2009
en 2010

165

Tijdelijk 2009 2011

gebiedsontwikkelingstrajecten.

Infrastructuur en (woning)bouw
Maatregel

Betreft

Onderhoud en bouw zorg- en

Het afbouwen van meerpersoonskamers in

aw bz-instellingen

zorghuizen, het verbeteren van de kwaliteit

Bedrag

Inwerkingtreding

(mln. €)
320

Tijdelijk in 2009
en 2010

van gehandicapteninstellingen en concrete
ondersteuning van bouwplannen bij cure
instellingen.
Onderhoud en bouw

Uitwerking heeft nog niet plaatsgevonden

80

jeugdzorginstellingen
Onderhoud en bouw scholen

Tijdelijk 2009 –
2011

Verbetering van de ventilatie en
energiebesparende aanpassingen aan

165

Tijdelijk in 2009
en 2010

schoolgebouwen in primair, speciaal en
voortgezet onderwijs.

23

Tijdelijke stimuleringsregeling

Stimulering belangrijke stilgevallen

woningbouwprojecten

bouwprojecten en monumenten.

Snelle uitvoering FES-projecten

FES-uitgaven voor de jaren 2009 en 2010 in

infra

het domein Verkeer en Vervoer.

Deltaprogramma (w.o.

Extra zandsuppleties en dijkversterking

zandsuppleties)

(steenbestortingen)

Versnelling bruggen en renovatie

versnellen van onderhoud aan het

wegen

hoofdwegennet (ZOAB/DAB en

395

Tijdelijk in 2009
en 2010

168

Tijdelijk in 2009
en 2010

130

Tijdelijk in 2009
en 2010

213

Tijdelijk in 2009
en 2010

kunstwerken)
Vaarwegen, sluizen en

Een extra tranche Quick Wins

binnenhavens

Binnenhavens, versnellen onderhoud- en

200

Tijdelijk in 2009
en 2010

baggerwerkzaamheden

Structurele en niet budgettaire maatregelen
Maatregel

Betreft

Bedrag

Inwerkingtreding

(mln. €)
Annuleren geplande btw

Geplande btw verhoging van 19 naar 20%

verhoging

gaat niet door.

1400 (samen
met WW-

Vanaf 1 januari
2009

premies)
WW-premies w erknemers naar 0

WW-premies voor werknemers gereduceerd
tot nul.

Verantwoorde loonontwikkeling

Afspraken gemaakt met en tussen de sociale

1400 (samen

Vanaf 1 januari

met btw)

2009

Nvt

Nvt

Nvt

Nvt

Nvt

Structureel

Nvt

Tijdelijk 2010 -

partners over het belang van een
verantwoorde loonontwikkeling.
Beloningsbeleid financiële sector

Afspraken met de financiële sector die zich
committeert aan duurzaam en gematigd
beloningsbeleid.

Verlaging administratieve lasten

Extra verlaging van de administratieve lasten
voor ondernemers van 1 mld. euro.

Crisis- en herstelwet

Maatregelen gericht op versnelling en
vereenvoudiging van planprocedures voor

2013

infrastructurele en andere grote
bouwprojecten.
Verlenging planperiode Infrafonds

Verlenging van planperiode Infraf onds naar

Nvt

2020

Nvt

Structureel

2028 (reëel constant).
Verhoging AOW leeftijd

Op termijn verhoging van de AOW leeftijd
van 65 naar 67 jaar, rekening houdend met
zware beroepen (onderdeel
houdbaarheidspakket, waarvan dit kabinet
vormgeving en invoering wordt vastgelegd).
Het kabinet heeft zich bereid verklaard, in
het kader van het overleg met sociale
partners over het sociaal akkoord, om de
SER in de gelegenheid te stellen voor 1
oktober 2009 een alternatief voor de
verhoging van de pensioenleeftijd aan te
reiken. Dit zal een zwaarwegende rol hebben

24

in de definitieve besluitvorming.
Houdbaarheid zorg

Houdbaarheid zorg verbeteren door

Nvt

Structureel

Nvt

Structureel

Nvt

Tijdelijk; huidige

aanpassing zorgtoeslag en cure (onderdeel
houdbaarheidspakket).
Niet indexeren eigenwoning-

De grens van 1 mln. euro voor bepaling

forfait

percentage eigenwoning-forfait (EWF) niet
indexeren (onderdeel houdbaarheidspakket).

Handhaven begrotingsdiscipline

In reactie op de economische crisis zijn de

en opvangen

begrotingsregels aangepast. Zo zijn

uitvoeringstegenvallers

budgettaire gevolgen ingrepen in financiële

kabinetsperiode

sector buiten de kaders geplaatst. Daarbij
zijn, ter versterking van de automatische
stabilisatie, de conjunctuurgevoelige
uitgaven buiten de kaders geplaatst.
Concreet betekent dit dat de WW en WWB
uitgaven en de ruilvoet buiten de kaders zijn
geplaatst voor deze kabinetsperiode.
Toename rente-uitgaven dekken

De kosten van de rente van de hogere EMU-

Nvt

Vanaf 2011

Nvt

Vanaf 2011, bij

tekorten in 2009 en 2010 worden vanaf 2011
gedekt.
Terugdringen structurele saldo

Bij intreden economisch herstel committeert
Nederland zich aan verbetering van het

economisch

structurele saldo van tenminste 0,5% punt

herstel

BBP per jaar.
Toekomstbestendige innovatieve,

Voorstellen om versnelling te realiseren op

duurzame en

terreinen als duurzaamheid (incl. SDE en

concurrentiebestendige economie

Deltafonds), kennis (onderwijs en innovatie)

Nvt

Structureel

en stedelijke vernieuwing.

25

2. Macro-economisch beleid
2.1 Huidige situatie en belangrijkste uitdagingen
De Nederlandse economie krimpt dit jaar naar verwachting met 4¾%. Voor volgend jaar is
nulgroei voorzien. Hiermee lijkt de bodem van de kredietcrisis in zicht, maar van volledig herstel
is nog geen sprake; nulgroei ligt immers ver beneden de potentiële productiecapaciteit. Met
name de uitvoer krijgt dit jaar rake klappen, omdat de relevante wereldhandel in de raming met
een niet eerder vertoonde 14¾% terugvalt. Maar ook consumenten geven beduidend minder uit
dan vorig jaar en ook investeringen van bedrijven dalen als gevolg van sterk teruglopende
winsten fors. De scherp terugvallende productie gaat onherroepelijk gepaard met een fors
oplopende werkloosheid. Deze komt volgens de huidige prognose uit op gemiddeld 5¼% in
2009 en stijgt volgend jaar snel verder tot 8%. De overheidsfinanciën staan als gevolg van de
crisis onder zware druk. Nadat de overheid in 2008 nog een begrotingsoverschot boekte van
0,7% worden dit en volgend jaar begrotingstekorten van respectievelijk 4,8 en 6, 3% bbp
verwacht. Deze forse verslechtering van het EMU saldo en tengevolge ook van de staatsschuld
vormen een substantiële uitdaging voor de overheidsfinanciën op (middel)lange termijn.
In navolging van de oprukkende economische crisis heeft het kabinet een aantal noodzakelijke
maatregelen genomen op verschillende momenten. In het najaar van 2008 heeft het kabinet
een aantal maatregelen genomen die zich concentreerden op de ontstane problemen in de
financiële sector en daarmee het vertrouwen hebben helpen herstellen. Daarnaast zijn
specifieke maatregelen genomen om de kredietverlening aan bedrijven te ondersteunen en
bedrijfsinvesteringen te ondersteunen en is de tijdelijke werktijdverkorting regeling in het leven
geroepen om bedrijven bij te staan in het behoud van human capital. Doel van de regeling is om
vakkrachten te behouden voor bedrijven die voldoende gezond zijn om, ondanks tijdelijke
vraaguitval, door de crisis heen te komen.
Op 25 maart 2009 heeft het kabinet in een aanvullend beleidsakkoord additionele
stimuleringsmaatregelen gepresenteerd, waarbij de nadruk ligt op stimulering van de reële
economie op de korte termijn en een herstel van de overheidsfinanciën op de middellange
termijn. Het kabinet beoogt hiermee de negatieve gevolgen van de crisis zo goed mogelijk te
ondervangen, maar tevens het belang van gezonde overheidsfinanciën niet uit het oog te
verliezen, voornamelijk in het licht van de onvermijdelijke vergrijzing. Het aanvullend
beleidsakkoord presenteert daartoe onder andere een aantal ingrijpende en ambitieuze
houdbaarheidsmaatregelen om de begrotingstekorten alsmede de opgelopen staatsschuld. Het
voornemen om de AOW-leeftijd naar 67 jaar te verhogen, rekening houdend met zware
beroepen, levert hieraan de grootste bijdrage.
Het kabinet is er zich bij de crisisaanpak goed van bewust dat Nederland zich niet alleen uit de
crisis kan werken. Internationale samenwerking en coördinatie zijn essentieel, bijvoorbeeld om
gezamenlijk het vertrouwen te herstellen in het financiële systeem. Maar ook om te zorgen dat
landen niet in de verleiding komen de eigen industrie en werkgelegenheid te bevoordelen.
Inspanningen van regeringen om werkgelegenheid te bevorderen mogen niet uitmonden in een
verstoring van de Europese interne markt en eerlijke wereldhandelsbetrekkingen.
De onzekerheden rondom de economische situatie blijven onverminderd groot. Het betreft hier
met name de vraag wanneer en in hoeverre herstel zal optreden. De onrust op financiële

26

markten is verminderd, maar een volledige normalisering in de komende jaren is zeker niet
gegarandeerd. Gezien de precaire situatie zijn nieuwe problemen in de financiële sector een
reële mogelijkheid. Bovendien zijn veel bedrijven en gezinnen in moeilijkheden geraakt door de
diepe recessie en de scherpere kredietvoorwaarden. De kredietcrisis en de wereldwijde
recessie zouden dan ook langer kunnen aanhouden dan in de gepresenteerde projectie is
voorzien. Ook bestaat het risico van dalende prijzen en lonen (deflatie) als gevolg van de zeer
diepe recessie. Daar tegenover staat dat de forse overheidsmaatregelen effectiever kunnen zijn
dan is voorzien, zodat het economisch herstel wat sterker kan zijn.
2.2

Beleid per richtlijn

Richtsnoer nº1 Zorgen voor de economische stabiliteit die nodig is voor duurzame groei.

2.2.1 Economische vooruitzichten
Sinds maart is de onrust op de financiële markten, ontstaan na het faillissement van de
Amerikaanse investeringsbank Lehman Brothers, afgenomen dankzij de uitzonderlijke
maatregelen van centrale banken en regeringen. Marktpartijen houden niet langer rekening met
een totale ineenstorting van het financiële systeem. Van een normalisering is echter nog geen
sprake, veel instellingen zijn nog steeds fragiel. Veel deelmarkten functioneren nog steeds
nauwelijks en de daling van de huizenprijzen in de Verenigde Staten en veel eurolanden duurt
voort.
Bekeken over het gehele jaar zal 2009 de sterkste productiedaling sinds de Grote Depressie
van de jaren dertig laten zien. In het eurogebied daalt het bbp naar verwachting met maar liefst
4½%. Door het expansieve macro-economische beleid en de veronderstelde verbetering op de
financiële markten is de bbp-daling in het eurogebied in 2010 veel beperkter - naar verwachting
is er sprake van nulgroei. De recessie drukt de inflatie. Werkloosheid en overheidstekorten
zullen volgend jaar nog tot recordniveaus stijgen. De wereldproductie en de wereldhandel zullen
in 2010 weer groeien, maar gezien de forse daling van dit jaar kan ook deze verbetering niet als
volledig herstel worden aangemerkt.
Al sinds het tweede kwartaal van 2008 krimpt de Nederlandse economie op kwartaalbasis. Naar
verwachting ligt het dieptepunt, in termen van groei, in de eerste helft van 2009. Daarna trekt de
economie geleidelijk weer aan, maar per saldo krimpt de economie zowel dit als volgend jaar.
Dit jaar bedraagt de geraamde krimp 4¾%. Met 0% groei presteert de Nederlandse economie
ook in 2010 nog ver beneden potentieel. Zonder kredietcrisis zou de Nederlandse economie na
2008 waarschijnlijk 'normaal' zijn doorgegroeid, zodat het bbp in 2010 ten opzichte van de oude
trend ongeveer 9% lager is. Hoewel er grote variatie is tussen landen, is gemiddeld genomen
een substantieel deel van deze misgelopen groei structureel, dat wil zeggen langdurig en
misschien zelfs permanent. Dat is het geval wanneer bijvoorbeeld de werkloosheid blijvend
hoger uitkomt en investeringen in kapitaal en innovatie zich minder gunstig ontwikkelen.
De relevante wereldhandel, van groot belang voor exportland Nederland, valt dit jaar terug met
naar verwachting 14¾%. Sinds deze variabele wordt bijgehouden (1975) is nog nooit een
negatieve groei gemeten. Het mag dan ook geen verrassing heten dat de uitvoer zeer scherp
terugvalt. De totale goederenuitvoer (exclusief energie) neemt dit jaar met 13¾% af. De uitvoer
van uit Nederland afkomstige producten doet het daarbij net wat slechter dan de wederuitvoer.

27

Volgend jaar herstelt de relevante wereldhandel zich naar verwachting enigszins, met een groei
van 2½%, en dat leidt tot een vergelijkbaar patroon bij de uitvoer: die neemt naar verwachting
met 3% toe.
Na de aanzienlijke vermogensverliezen in 2008 kiezen huishoudens ervoor zuiniger aan te
doen. Ook de angst voor het verliezen van een baan, een scherpe afname van het uitgekeerd
winstinkomen en enigszins dalende huizenprijzen remmen de consumptieve bestedingen. Voor
heel 2009 bedraagt de private consumptiedaling in de prognose 2¾%, de grootste naoorlogse
daling, waarbij vooral wordt bezuinigd op duurzame goederen. Het reëel beschikbaar loon- en
uitkeringsinkomen neemt dit jaar echter nog toe doordat de verwachte gemiddelde
contractloonstijging van 3% ruim boven het inflatiepeil uitgaat. Dit is het gevolg van het feit dat
veel cao’s voor dit jaar al in 2008 zijn afgesloten, toen de inflatie hoog en de werkloosheid laag
was. Daardoor verbetert de koopkracht dit jaar in doorsnee met 1¾%. Per saldo resulteren
deze ontwikkelingen in een oploop van de individuele spaarquote tot 2½%, waardoor deze voor
het eerst sinds 2002 weer substantieel positief is. Volgend jaar neemt de particuliere
consumptie naar verwachting nog iets af, met ¾%.
De productie in de marktsector krimpt dit jaar naar het zich laat aanzien met 6¼%. De
bezettingsgraad gaat hard onderuit. Voorlopig hebben bedrijven daarom weinig behoefte aan
uitbreidingsinvesteringen. Bovendien daalt de arbeidsproductiviteit dit jaar fors, namelijk met
3¾%, omdat bedrijven pas met enige vertraging de omvang van hun personeelsbestand
kunnen en willen aanpassen aan de productie. Dat betekent dat de winstgevendheid onder druk
komt en ook deze ontwikkeling maakt investeren weinig aantrekkelijk. Ten slotte zijn de
acceptatiecriteria voor kredietverlening momenteel scherper dan een jaar geleden. Dit alles
resulteert in een sterke afname van de geraamde totale bedrijfsinvesteringen (exclusief
woningen), van 14%. Ook volgend jaar dalen de investeringen naar verwachting fors, met 9½%.
Met al deze zeer slechte productiecijfers achter de rug en nog in het verschiet, krijgt ook de
arbeidsmarkt het zwaar te verduren. Het aantal openstaande vacatures loopt sinds het laatste
kwartaal van vorig jaar snel terug en de werkloosheid ligt inmiddels al duidelijk boven het niveau
van 2008. De door het kabinet ingevoerde deeltijd-WW drukt de werkloosheid dit jaar enigszins,
maar kan niet verhelpen dat in 2009 naar verwachting gemiddeld 5¼% van de
beroepsbevolking werkloos is. Volgend jaar stijgt het werkloosheidspercentage in de projectie
verder naar gemiddeld 8%.
De olieprijs is sinds juli vorig jaar snel gedaald. Deze daling komt vooral tot uiting in lagere
brandstofprijzen en werkt daarmee in belangrijke mate door in de inflatie. Per juli 2009 zijn de
gas- en elektriciteitsprijzen aanzienlijk verlaagd, waardoor de inflatie in de tweede helft van het
jaar duidelijk onder het jaargemiddelde komt te liggen. Op jaarbasis bedraagt de stijging van het
algemeen prijspeil naar verwachting 1% in zowel 2009 als 2010. De onderliggende inflatie, dat
wil zeggen exclusief het effect van veranderingen in indirecte belastingen en energieprijzen,
neemt naar verwachting geleidelijk af tot minder dan 1% eind dit jaar en begin volgend jaar.
Producenten hebben namelijk slechts beperkte ruimte om hun prijzen te verlagen doordat de
marges onder druk staan als gevolg van de oplopende arbeidskosten per eenheid product.
2.2.2 Begrotingsvooruitzichten

28

In 2008 vertoonde de begroting voor het derde jaar op rij een overschot. Dat was sinds 1961
niet meer voorgekomen. De omslag is abrupt. Dit jaar komt het begrotingstekort naar
verwachting uit op 4,8% bbp. In 2010 loopt het tekort nog verder op, tot 6,3% bbp. Het
leeuwendeel van de verslechtering in het EMU-saldo komt voor rekening van de automatische
stabilisatoren die hun werk doen: opbrengsten uit belasting- en premieheffing lopen terug,
terwijl de uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen fors toenemen. Daar komen de kosten van het
stimuleringspakket, sterk dalende aardgasbaten en oplopende tekorten van de lokale overheid
nog eens bij. De EMU-schuld neemt toe tot 65,7% bbp in 2010 en ligt daarmee ongeveer 20%punt hoger dan in 2007, al dient hierbij wel te worden aangetekend dat tegen een deel van deze
toename financiële bezittingen staan als gevolg van de ingrepen in de financiële sector (onder
andere nationalisatie van ABN-AMRO/Fortis).
De fors hogere schuld als gevolg van de kredietcrisis betekent een substantiële uitdaging voor
de overheidsfinanciën. Ook via andere kanalen verslechtert de crisis de vooruitzichten voor de
begroting. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om vermogensverliezen van gezinnen en
pensioenfondsen, maar ook de 'misgelopen' economische groei heeft gevolgen voor de
overheidsfinanciën op (middel)lange termijn.
Tabel 2.1 Overheidsfinanciën
EMU saldo
NRP 2008
Huidige stand
3
Structureel saldo
NRP 2008
Huidige stand
3

2007

2008

2009

2010

0.3
0.2

1.2
0.7

1.2
-4.8

NA
-6.3

0.0
-1.2

0.0
-0.9

0.9
-3.4

NA
-4.4

Structurele saldi zijn in de huidige tijden nog onzekerder door de abruptheid en de omvang van de bbp-daling en de

onzekere gevolgen voor potentiële groei. Deze cijfers dienen derhalve met grote voorzichtigheid te worden gehanteerd.

Richtsnoer nº2 Een duurzame economische en budgettaire ontwikkeling in stand houden,
hetgeen een voorwaarde is voor het scheppen van meer banen.
Richtsnoer nº6 Bijdragen aan de dynamiek en goede werking van de EMU.

Het tekort van 4,8% bbp in 2009 leidt ertoe dat Nederland terecht zal komen in een
buitensporigtekortprocedure in het kader van het Stabiliteits- en Groeipact. Nederland hecht
eraan dat de overheidsfinanciën na de crisis weer in een verantwoord tempo naar een
houdbaar pad worden gebracht. Het kabinet heeft daarover dan ook afspraken gemaakt in het
aanvullend beleidsakkoord. In 2010 zet het kabinet nog stevig in op de uitvoering van het
stimuleringspakket met een toekomstgerichte structurele aanpak die is gericht op herstel van de
economie en de arbeidsmarkt. Internationale samenwerking is hierbij van cruciaal belang. Voor
het begrotingsjaar 2010 is 4,2 miljard euro beschikbaar voor stimuleringsmaatregelen. Na 2010
zal een start worden gemaakt met het weer terugbrengen van het tekort. In 2011 zal het
tijdelijke stimuleringspakket alleen worden verlengd als de er nog sprake is van een
economische krimp groter dan 0,5%. Wanneer de groei hoger is dan 0,5% zal daarbij een
bezuinigingspakket ter waarde van € 1,8 miljard worden doorgevoerd. Voor de meer
middellange termijn heeft het kabinet een pakket aan houdbaarheidsmaatregelen genomen.

29

Naast maatregelen in de zorg en ten aanzien van het eigenwoning-forfait, is de meest in het
oog springende maatregel het voornemen te komen tot een verhoging van de AOW leeftijd naar
67 jaar. Het kabinet heeft op dit laatste punt de SER uitgenodigd tot een alternatief voorstel te
komen. Ook heeft het kabinet besloten dat ook voor de jaren daarna het terugdringen van het
structureel saldo met tenminste 0,5%-punt per jaar wettelijk zal worden verankerd.
De komende jaren zijn lastige keuzes onvermijdelijk om de balans tussen inkomsten en
uitgaven te herstellen en tegelijk de ambities met Nederland te kunnen realiseren. Om zulke
meer fundamentele beleidskeuzes mogelijk te maken, is meer inzicht nodig in mogelijke opties
en de budgettaire en andere gevolgen daarvan. Om dat inzicht te krijgen, start het kabinet in het
kader van Nederland 2020 een serie van brede heroverwegingen.
Doel van de brede heroverwegingen is om onderbouwde keuzes mogelijk te maken door inzicht
te verschaffen in besparingsopties en mogelijke gevolgen, zonder oordeel over de
wenselijkheid. Daarbij komt een breed palet van beleidsthema’s aan de orde. De brede
heroverwegingen moeten leiden tot een ruim aanbod van besparingsmogelijkheden zodat de
politiek later kan kiezen. Deze operatie heeft een fundamenteel karakter. Om creatieve en
kritische benaderingen te bevorderen dient voor elk beleidsveld ten minste één verplichte
variant te worden ontwikkeld met een structurele omvang van 20 procent van de netto uitgaven
(inclusief fiscale subsidies) in 2010.
De operatie start in oktober 2009 en wordt in het tweede kwartaal van 2010 afgerond. Dit
schept ruimte de resultaten waar mogelijk te betrekken bij de voorbereiding van de
Miljoenennota 2011. Afgesproken is dat bij voldoende economische groei in 2011 wordt gestart
met herstel van gezonde overheidsfinanciën. Het totale keuzepalet voor het in balans brengen
van inkomsten en uitgaven voor dit kabinet en voor volgende kabinetten zal, naast de
uitkomsten van de brede heroverwegingen, bestaan uit generieke taakstellingen en
lastenmaatregelen.
Met betrekking tot de collectieve lasten zal er tegelijkertijd een separaat onderzoek naar de
inrichting van het belastingstelsel starten met als uitgangspunt dat ook naar de toekomst toe
een stabiele belastingopbrengst met een zo klein mogelijke verstoring van de economie, en een
zo rechtvaardig mogelijke lastenverdeling gerealiseerd kan worden.

Richtsnoer nº3 Een efficiënte, op groei en werkgelegenheid gerichte toewijzing van
productiemiddelen bevorderen.
Richtsnoer nº5 De samenhang tussen macro-economisch beleid, structuurbeleid en
werkgelegenheidsbeleid bevorderen.
Voor het begrotingsjaar 2010 is 4,2 miljard euro beschikbaar voor stimuleringsmaatregelen.
Hiervan is 900 miljoen euro bestemd voor maatregelen die betrekking hebben op de
arbeidsmarkt. Onder meer door gerichte bestrijding van (jeugd)werkloosheid, extra geld voor
onderwijs en stageplaatsen en door de deeltijd-WW worden de maatschappelijke effecten van
de crisis verkleind. Voor versterking van de duurzame economie is bijna 500 miljoen euro
uitgetrokken. Ongeveer de helft hiervan wordt besteedt aan een versnelling van projecten op
het gebied van duurzame ruimtelijke ontwikkeling gefinancierd uit het Fonds Economische

30

Structuurversterking (FES). Daarnaast wordt de duurzaamheid van de economie bevorderd
door extra geld voor de Energie Investeringsaftrek en de VAMIL/MIA. Dit zijn fiscale regelingen
voor ondernemers die investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen. Deze regelingen zijn
onderdeel van liquiditeitsverruiming van het bedrijfsleven waar 550 miljoen voor is uitgetrokken.
Ook is 1,1 miljard euro beschikbaar voor infrastructurele projecten en de bouwsector. Hieruit
worden de bouw en onderhoud van (jeugd)zorginstellingen, woningen en scholen gefinancierd,
wordt de restauratie van monumenten versneld ter hand genomen en worden de aanleg en het
onderhoud van vaarwegen, sluizen, wegen en bruggen betaald. Tenslotte stellen gemeenten en
provincies ook 1 miljard euro beschikbaar voor eigen stimuleringsmaatregelen. Meer informatie
rondom deze zaken zijn te vinden in hoofdstuk 3 en 4.

Richtsnoer nº4 Erop toezien dat de loonontwikkeling bijdraagt tot macro-economische
stabiliteit en groei.

2.2.3 Concurrentievooruitzichten en koopkracht
De inflatie ligt in 2009 en 2010 flink lager dan in 2008. In 2009 daalt de inflatie naar 1% ten
opzichte van 2,5% in 2008 en dit niveau is ook verwacht in 2010. Dit komt met name door de
sterke daling van de energieprijzen sinds juli 2008. Die prijsdaling is per juli 2009 in de gas- en
elektriciteitsprijzen verwerkt. Tegelijkertijd ligt de loonontwikkeling in 2009 nog wel relatief hoog.
De contractlonen in de marktsector stijgen dit jaar nog met 3%. In 2010 valt de
contractloonstijging terug naar 1,5%. Dit zorgt er wel voor dat de arbeidskosten per eenheid
product flink schommelen. In 2009 stijgen deze met een sinds de jaren zeventig ongekende
9¼% als gevolg van een forse daling van de arbeidsproductiviteit. Marges van producenten
blijven hierdoor onder druk staan. Volgend jaar zal de productie weer iets toenemen, terwijl de
werkgelegenheid sterk daalt. Dit zorgt voor een flinke productiviteitsgroei. De loonstijging in
2010 is echter gering, waardoor de arbeidskosten per eenheid product naar verwachting zullen
dalen met -3¾%. Een dergelijke schommeling in opeenvolgende jaren is zeer uitzonderlijk.
Ondanks de relatief ongunstige ontwikkeling van de arbeidskosten per eenheid product
verbetert de prijsconcurrentiepositie in 2009. Dit komt echter met name door een verslechtering
van de winstmarge en is als zodanig derhalve niet als positief aan te merken. Volgend jaar
dalen de prijzen van Nederlandse exportproducten naar verwachting evenveel als die van
concurrerende producten.
De ontwikkeling van de lonen (en de daaraan gekoppelde uitkeringen) en prijzen heeft wel een
positieve invloed op de koopkrachtontwikkeling. In 2009 verbetert de statische koopkracht in
doorsnee naar verwachting dan ook met 1¾%. In 2010 is er wel sprake van een lichte daling
van ¼%. Uit deze cijfers kan men concluderen dat de cumulatieve koopkracht in crisisjaren is
gestegen. Dit is echter niet het hele verhaal, omdat dynamische effecten buiten beschouwing
blijven. Zo wordt niet meegeteld dat veel mensen er in 2009 en 2010 op achteruitgaan door
verandering in hun situatie, vooral door ontslag en werkloosheid. Daarom dient ook gekeken te
worden naar de zogenoemde dynamische koopkrachteffecten. Mensen die hun baan verliezen
en aangewezen zijn op een uitkering worden geconfronteerd met een duidelijke achteruitgang
van hun inkomen. Koopkrachtmaatregelen in de belasting- en toeslagensfeer zijn niet
voldoende om deze effecten te ondervangen. Daarom zijn de maatregelen van het kabinet ook
gericht op het behoud van werk en het voorkomen van langdurige werkloosheid.

31

Tabel 2.2 Inflatie, arbeidskosten, concurrentiepositie, werkloosheid, lonen en koopkracht
(% j.o.j.)
2007

2008

2009

2010

mutaties per jaar in %
Consumentenprijsindex (CPI)
Arbeidskosten pep, verwerkende industrie

1,6

2,5

1

1

0.5

4.8

9¼

-3¾

Arbeidsproductiviteit marktsector
1
Prijsconcurrentiepositie

1.9

0.9

-3¾

5½

-1.4

0.2

1¾

0

Werkloze beroepsbevolking (niveau in %)

4.5

3.9

5¼

8

Contractloonstijging
Loonkosten marktsector

1.8

3.5

3

1½

3.3

3.6

2¾

2¾

Koopkracht, mediaan alle huishoudens

1.8

-0.1

1¾

-¼

1: Concurrentieprijs minus uitvoerprijs binnenlands geproduceerde goederen.

Bron: CPB Macro Economische Verkenning 2009

32

3

Micro-economisch beleid

Dit hoofdstuk gaat in op de voornaamste beleidsontwikkelingen in het kader van de
Lissabonstrategie op micro-economisch terrein. Onderwerpen die aan de orde komen zijn
innovatie, kennis, ICT, ondernemersklimaat, concurrentievermogen, energie, en fysieke
infrastructuur en ruimtegebruik. Een aantal van de stimuleringsmaatregelen die het kabinet
neemt ter demping van de negatieve effecten van de economische crisis zoals beschreven in
hoofdstuk 1, komt ook in dit hoofdstuk weer terug. Dit omdat het kabinet expliciet heeft gekozen
voor het nemen van directe herstelmaatregelen die niet enkel een korte-termijneffect kennen
maar die tevens een structurele bijdrage leveren aan versterking van het groeivermogen van de
Nederlandse economie, op het gebied van duurzaamheid, kennis en innovatie en infrastructuur.
Voor een volledig overzicht van alle maatregelen die het kabinet neemt om de negatieve
gevolgen van de crisis te beperken, wordt verwezen naar hoofdstuk 1 van dit
Voortgangsrapport.
3.1

Innovatie

Richtsnoer nº7 Investeringen in R&D verhogen en verbeteren, in het bijzonder in de particuliere sector,
met het oog op de totstandbrenging van een Europese kennisruimte.
Richtsnoer nº8 Alle vormen van innovatie vergemakkelijken.
Richtsnoer nº9 De verspreiding en het doelmatig gebruik van ICT vergemakkelijken en een volledig
inclusieve informatiemaatschappij opbouwen.
Richtsnoer nº11 (deel eco-efficiënte innovatie) Duurzaam gebruik van hulpbronnen aanmoedigen en
synergie tussen milieubescherming en groei versterken.

Het kabinet zet sterk in op innovatie. Het afgelopen jaar is het basispakket voor innovatie, dat
voor alle ondernemers toegankelijk is, verder uitgebreid en op onderdelen aangepast om zo
goed mogelijk aan te sluiten bij de behoeften van de bedrijven die er gebruik van maken.
Daarnaast wordt gewerkt aan sterke en internationaal toonaangevende clusters door
versterking en verbreding van bestaande innovatieprogramma’s, en zijn er nieuwe
innovatieprogramma’s gestart. De werkzaamheden van de interdepartementale
programmadirectie Kennis en Innovatie spelen een belangrijke rol in het verbeteren van de
samenhang in het overheidsbeleid op het gebied van kennis, innovatie en ondernemerschap.
Het kabinet heeft in het aanvullend beleidsakkoord aangegeven de ontwikkeling van onderwijs,
kennis en innovatie in Nederland in een nader af te spreken lange termijnpad op ten minste het
OESO-niveau te brengen. Bovendien wordt gericht beleid gevoerd om maatschappelijke,
sociale en eco-efficiënte innovatie te simuleren en wordt ingezet op het aantrekken van
kennisintensieve investeringen uit het buitenland. Na een beschouwing van de R&D-intensiteit,
wordt in de komende alinea´s ingegaan op de specifieke beleidsinzet op deze gebieden.
3.1.1 R&D intensiteit
In 2002 heeft de EU zich als doel gesteld om een R&D-intensiteit van 3% te bereiken in 2010
waarvan 1/3 publiek en 2/3 privaat. Voor zowel Nederland als de EU als geheel geldt dat de
R&D-uitgaven nog niet in de buurt komen van deze ambitie. De meest recente cijfers uit 2007
laten een intensiteit zien van 1,7% voor Nederland en 1,93% voor de EU-15. Nederland
presteert ongeveer op het gemiddelde EU-15 niveau wat publieke R&D uitgaven als percentage

33

van het BBP betreft. Bij de R&D uitgaven uit de private sector staat Nederland echter op een
achterstand van 0,2 procentpunt ten opzichte van het EU-15 gemiddelde. Dat is de reden dat
de Europese Commissie hier voor Nederland de afgelopen jaren een aandachtspunt heeft
geïdentificeerd.
Het is belangrijk te onderstrepen dat R&D uitgaven een inputindicator betreft, geen maatstaf
voor output, en dat er niet mee wordt gemeten wat er gebeurt in de - voor Nederland belangrijke
- dienstensector. Het verschil bij de private R&D-uitgaven kan min of meer volledig worden
toegeschreven aan de Nederlandse sectorstructuur. Na correctie voor het effect van de
sectorstructuur bij de private R&D-uitgaven scoort Nederland in lijn met het gemiddelde van de
EU15-landen. Vergeleken met het OESO-gemiddelde geven buitenlandse bedrijven in
Nederland relatief weinig uit aan R&D ten opzichte van andere landen die net als Nederland
3
een open economie hebben.
3.1.2 Het basispakket
Het basispakket is verder uitgebreid en op onderdelen aangepast om aan te sluiten bij de
behoeften en knelpunten die ondernemers ervaren.
• In het Nationaal Hervormingsprogramma 2008 werd al aangekondigd dat de WBSO (fiscale
stimuleringsregeling R&D) stapsgewijs wordt geïntensiveerd met € 39 miljoen in 2009 tot €
115 miljoen in 2011. De WBSO is per 1 januari 2009 verruimd door de definitie voor speur
en ontwikkelingswerk (S&O) uit te breiden met (ICT)-programmatuur voor
diensteninnovatie, omdat dit één van de belangrijkste aanjagers is van innovatie en
essentieel voor de ontwikkeling van innovatieve diensten. De verruiming zorgt
overeenkomstig de verwachtingen dus voor een extra groei van de programmatuur binnen
de WBSO: in het eerste kwartaal van 2009 heeft de definitieverruiming geleid tot 780 extra
projecten ten bedrage van circa € 6 miljoen. Als reactie op de crisis heeft het kabinet in
aanvulling daarop besloten de WBSO tijdelijk te intensiveren met een extra budget van €
150 miljoen voor zowel 2009 als 2010.
• Medio 2008 is het nieuwe innovatiekrediet ingevoerd waarmee in de behoefte van bedrijven
aan een kredietfaciliteit voor risicovolle innovatieprojecten wordt voorzien. Het
innovatiekrediet vervangt de Uitdagersregeling en het eerder ingetrokken Besluit
Technische Ontwikkelingskredieten/TOK. Het structurele budget is € 50 miljoen vanaf 2009.
De verwachting is dat hiermee 10 tot 20 ontwikkelingsprojecten per jaar kunnen worden
ondersteund. Het budget voor 2008 is volledig benut en voorstellen moesten in december
worden afgewezen vanwege uitputting van het budget. De animo vanuit het bedrijfsleven
blijft ook in de huidige economische omstandigheden onverminderd hoog. In enkele regio’s
komen (vaak door provinciale en lokale overheden gefinancierde) instrumenten van de
grond waarbij projecten gestimuleerd worden op basis van achtergestelde leningen,
participaties en kredieten (voorbeeld: innovatiefonds versnellingsagenda Limburg).
• Het kabinet zet opnieuw in op intensivering van de succesvolle innovatievoucherregeling.
Het doel van de innovatievoucherregeling is het innovatieve vermogen van het MKB te
vergroten en wisselwerking tussen het MKB en kennisinstellingen te stimuleren. De kracht
van het voucherinstrument is gelegen in de lage drempel en het brede bereik bij het MKB.
Sinds de start van de regeling in 2008 zijn ruim 20.000 innovatievouchers verstrekt aan
ondernemers, waarmee een eerste mijlpaal bereikt is. In 2009 zijn wederom in totaal 8000
3

H.P.G. Erken en M.L. Ruiter (2005), Determinanten van de private R&D-uitgaven in internationaal perspectief,
Ministerie van Economische Zaken, Den Haag; E. Haveman en P. Donselaar, (2008), Analysis of the Netherlands’
private R&D-position, Innovatieplatform, Den Haag.

34

•

•

•

vouchers ter beschikking gesteld aan het MKB-ondernemers. Ook is de regeling
gedigitaliseerd waardoor de administratieve last nog verder wordt beperkt en het nog
eenvoudiger is geworden om een voucher aan te vragen (dit kan al in 8 minuten). Tevens
wordt een pilot uitgevoerd met 1000 innovatievouchers die bij private kennisleveranciers
kunnen worden verzilverd. Hiermee worden de mogelijkheden van de voucherregeling en
het MKB verbreed. Syntens, een uitvoerende organisatie van het Ministerie van
Economische Zaken, wordt hierbij nadrukkelijk ingezet om ondernemers te begeleiden bij
het formuleren van en vraag en het maken van een match met een geschikte
kennisinstelling. Verder wordt via flankerend beleid aandacht besteed aan kennisdelen in
de vorm van best-practices en voor de inzet van de vouchers op thema’s als duurzaamheid
en sociale innovatie. De innovatievoucherregeling krijgt veel navolging in het buitenland.
De in 2007 geïntroduceerde subsidieregeling Innovatieprestatiecontracten (IPC’s) stimuleert
innovatie in het MKB door middel van samenwerken. In 2008 is een groot beroep gedaan
door brancheorganisaties en de MKB-bedrijven. Als reactie hierop is het budget voor de
regeling in 2008 geïntensiveerd tot € 40,5 miljoen. Vanwege het grote beroep dat ook in
2009 op de IPC-regeling wordt gedaan is het reguliere budget van de IPC-regeling voor
2009 al verhoogd naar € 20 miljoen en is de Minister van Economische Zaken voornemens
om bij Miljoenennota een verdere verhoging van het budget in 2009 naar € 35 miljoen te
realiseren.
Met ingang van 1 januari 2009 is de nieuwe regeling prepare2start van start gegaan. Met
deze regeling wordt beoogd om 600 MKB-bedrijven te laten internationaliseren. In het licht
van de kredietcrisis is besloten om een regeling voor haalbaarheidsstudies voor
investeringen in opkomende markten voor 2009 en 2010 in het leven te roepen, deze komt
in plaats van het al beëindigde PESP programma (Programma Economische
Samenwerking Projecten).
Zoals aangekondigd in het Nationaal Hervormingsprogramma 2008 streven we met het oog
op verbeteren van intellectueel eigendom naar een spoedige inwerkingtreding van het
Verdrag van Lissabon, waarmee een belangrijke uitbreiding en vereenvoudiging van het
Europese octrooibeleid wordt gerealiseerd.

Het kabinet heeft voor 2009 en 2010 € 280 miljoen beschikbaar gesteld voor versterking van de
kennisinfrastructuur en het behouden van werkgelegenheid voor kenniswerkers. Een regeling is
geïntroduceerd om onderzoekers die hun baan dreigen te verliezen voor Nederland te
behouden. Ondernemingen die kampen met acute omzetdaling kunnen een deel van hun
onderzoekers in de regio inzetten voor onderzoek en ontwikkeling op prioritaire thema’s in de
publieke kennisinfrastructuur. Dat kan door hen tijdelijk te detacheren bij Grote Technologische
Instituten (GTI’s), TNO, universiteiten, HBO’s en andere kennisinstellingen (maatregel
detachering kenniswerkers). De onderzoekers worden zo ingezet op de terreinen die van
maatschappelijk belang zijn en de Nederlandse kennispositie versterken. Daarnaast vindt extra
ondersteuning plaats van bedrijfs-R&D op het gebied van hightech-systems (maatregel
hightech topprojecten). De onderzoekers worden ingezet op de terreinen die van
maatschappelijk belang zijn en de Nederlandse kennispositie versterken. Samen met de
intensivering van de WBSO vormt dit een samenhangend pakket van € 580 miljoen om de
gevolgen van de economische crisis voor de kennispositie en concurrentiekracht van Nederland
tegen te gaan.
Kredietfaciliteiten: ervaringen High Tech Factory in Twente

35

In verschillende regio’s komen instrumenten van de grond, waarbij projecten veel meer gestimuleerd
worden op basis van achtergestelde leningen, participaties en kredieten dan op basis van subsidies. Het
gaat dan vooral om bedrijfsontwikkeling bij MKB-bedrijven, veelal in niches of groeiende markten. Het
terugbetalen van het krediet staat voorop. Daarmee wordt de besteding flexibeler en kan goed worden
aangesloten bij grillige innovatiepaden.
Het nano-technologisch instituut Mesa+ van de universiteit Twente werkt al vele jaren op deze basis
samen met het MKB in Oost-Nederland. Voor de UT is het de ideale manier om kennis te valoriseren in
technologische producten. In Twente zijn ruim 40 spin-offbedrijven toe aan het produceren van hun
vindingen. Omdat het in eigen beheer en op grote schaal produceren veelal te kostbaar is voor deze kleine
bedrijven biedt Mesa+ hen met High Tech Factory een gedeelde productieruimte. Hierdoor kunnen de
bedrijven hun energie steken in hun bedrijfsvoering en groei. Naast het ministerie van EZ, provincie
Overijssel en regio steken de participerende bedrijven ook eigen geld in het project. Hier kunnen
bedrijfskredieten een rol spelen. Eerder werd High Tech Factory verkozen tot het beste ingediende project
voor het regionale innovatieprogramma “Pieken in de Delta-Oost Nederland”.
Voor meer informatie, zie het rapport de Lissabonstrategie in Nederlandse regio´s en gemeenten

3.1.3 Innovatieprogramma’s op sleutelgebieden
Zoals aangekondigd in het Nationaal Hervormingsprogramma 2008 zet het kabinet de
innovatieprogramma’s in om sterke en internationaal toonaangevende clusters verder te
ontwikkelen, in lijn met de door het Innovatieplatform ontwikkelde sleutelgebiedenbenadering.
Hiermee worden de private R&D-investeringen gestimuleerd, de interactie tussen
kennisinstellingen en bedrijven verbeterd en de aantrekkingskracht op kennisinvesteringen van
buitenlandse bedrijven versterkt. Ten tijde van het Nationaal Hervormingsprogramma 2008
liepen er acht innovatieprogramma’s: Point-One, Food & Nutrition Delta, Watertechnologie
(waterzuivering), Automotive, Maritiem, Materialen, Chemie /Polymeren en Life Sciences &
Health.
Voor Point-One is in maart 2009 het startsein gegeven voor een nieuwe fase, Phase2. Daarbij
is het programma verbreed met mechatronica en robotica, waar het oorspronkelijke programma
zich beperkte tot nanoelektronica en embedded systems. Het nieuwe programma zet verder
vooral in op een verdere intensivering van de internationale positionering en R&Dsamenwerking, integratie tussen de genoemde werkterreinen en betrokken partijen in het veld,
zoals MKB en kennisinfrastructuur. Voor de vervolgfase is € 153,3 miljoen gereserveerd voor de
periode 2009-2012.
Op 8 april 2009 is het startsein gegeven voor een nieuw Innovatieprogramma Logistiek &
Supply Chains (reservering 24 maart 2009) gericht op de 3 speerpunten Cross Chain Control
Center, Service Logistiek en Regierol van Knooppunten. Het budget van € 25 miljoen voor 4
jaar wordt gezamenlijk door EZ en V&W opgebracht. Hiermee heeft het eerste
Innovatieprogramma op het gebied van dienstverlening het licht gezien; alle eerdere
innovatieprogramma’s zijn gericht op industriële innovaties. Daarnaast zijn verschillende
partijen bezig met de voorbereiding van andere innovatieprogramma’s op het gebied van
diensten, zoals op het gebied van diensteninnovatie en ICT en pensioenen.

36

Per innovatieprogramma is inmiddels een internationale strategie opgesteld waarmee
samenwerking kan worden bevorderd met de beste partners in Europa en buitenlandse
investeringen kunnen worden aangetrokken. Instrumenten of initiatieven voor Europese
samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen worden reeds benut, zoals de Europese
Technologie Platforms en gezamenlijke technologie initiatieven Artemis en Eniac waar
Nederland financieel in participeert.
Volgens de recente mid-term review van de programmatische aanpak lijkt het resultaat een
verbetering en een succes. De verbetering van de concurrentiekracht en de oplossing van
knelpunten zijn nog beperkt meetbaar, maar er is een toegenomen bundeling van krachten, er
is een intensivering van private investeringen, en er zijn onderling goede lessen te leren. De
grootste uitdaging voor de komende jaren ligt in het waarmaken van brede valorisatie en
adoptie van de vernieuwingen, vooral ook bij (MKB) bedrijven die niet intensief betrokken zijn
geweest. Dit gaat verder dan de programma’s zelf maar is daarmee niet minder belangrijk voor
het objectieve, publieke succes van de programmatische aanpak.
Daarnaast zijn in maart 2009 voorstellen ingediend in het kader van de FES-ronde van € 500
miljoen voor selectieve continuering van in deze kabinetsperiode aflopende FES-projecten. De
4
voorstellen zijn ingediend op het terrein van acht thema’s , die goed aansluiten op de
speerpunten van het kabinet op het gebied van innovatie zoals tot uiting komt in de
sleutelgebiedenaanpak. Op 10 juli jl. heeft het kabinet besloten op basis van de adviezen van
de Commissie van Wijzen en het CPB om voor deze FES-ronde van € 500 miljoen het
voorstel ITER-NL 2 en het onderdeel Experiment de Netwerkschool van het voorstel
Beroepsonderwijs in bedrijf van OCW te honoreren met een FES-bijdrage van respectievelijk €8
miljoen en €14 miljoen. Er zijn 6 voorstellen op het terrein van High Tech systemen en
materialen, Food & flowers, Life sciences & health, Chemie en energie en Onderwijs krijgen op
basis van de verbeterpunten van de beoordelende instanties de gelegenheid om een aangepast
voorstel in te dienen. Hiervoor is max. €361,3 miljoen beschikbaar. Het resterende FES-budget
is (minimaal) €116,7 miljoen. Hiervan heeft het kabinet €10 miljoen gereserveerd voor de twee
projecten TTI Groene Genetica en TI Pharma. Voor het resterende FES-budget
van (minimaal) €106,7 miljoen heeft het kabinet op basis van het advies van de beoordelende
instanties besloten vanwege de urgentie vanuit maatschappelijk en economisch oogpunt op de
thema's Water, klimaat en ruimte, Creatieve Industrie en ICT geheel nieuwe voorstellen te laten
ontwikkelen.
Hoewel het (nog) niet valt onder een officieel innovatieprogramma, wordt ook specifiek beleid
gevoerd met betrekking tot het Nederlands luchtvaart- en ruimtevaartcluster. In 2008 en 2009 is
op een aantal gebieden wijzigingen aangebracht in het bestaand beleid met betrekking tot het
5
6
Nederlandse luchtvaartcluster. Deze zijn in de voortgangsrapportage van juni 2009 uitgebreid
gemeld aan de Tweede Kamer. Deze wijzigingen houden onder andere in het verbreden van
het Strategisch Research Programma met het onderwerp voortstuwing (motoren), de
verbreding van de Kredietfaciliteit Civiele Vliegtuigontwikkeling (uitbreiden van het aantal
internationale samenwerkingspartners met regionale partijen), het stimuleren van het
innovatievermogen en de concurrentiekracht van de Nederlandse luchtvaartgerelateerde
4

High Tech Systems & Materialen, Water, Klimaat & Ruimte, Food & Flowers, Chemie & Energie, Life Sciences &
Health, Creatieve industrie, ICT en Onderwijs.
5
Beleidsbrief van 2006 met looptijd 2006-2010.
6
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 25 820, nr. 18

37

industrie door participatie van met name het MKB in de Maintenance Valley-activiteiten - gericht
op het aantrekken van buitenlands werk - die door overheid en bedrijfsleven in nauw overleg
met belanghebbenden worden ontplooid in de regio Woensdrecht, en wijzigingen in de
uitvoering van beleid. Op het beleidsterrein van de ruimtevaart is eind 2008 besloten tot de
ontwikkeling en bouw van een nieuwe wetenschappelijk instrument – TROPOMI - voor
metingen van gassen en vervuiling in de troposfeer. Nederland voert dit project gezamenlijk met
ESA uit, waarbij de Nederlandse inbreng zeer substantieel (€ 78 miljoen) is.
Grensoverschrijdende samenwerking: ervaringen Brainport
In Nederland bestaat geen regio verder dan 100 kilometer verwijderd van de landsgrens. Dat maakt
grensoverschrijdende samenwerking steeds meer de orde van de dag. Ook voor clusterprogramma’s.
Vooral de meer volgroeide programma’s voelen de noodzaak tot het sluiten van (strategische) allianties
met partners over de grens. Eindhoven, Aken en Leuven zijn daarvan een voorbeeld.
In de regio Eindhoven werken 21 locale overheden, diverse bedrijven (oa Philips, ASML) en een aantal
kennisinstellingen, waaronder de Universiteit Eindhoven, samen aan de versterking van het eigen
innovatievermogen. Partijen hebben initiatieven samengebracht in een Stichting Brainport Eindhoven.
Vanuit een strategische werkprogramma, Navigator 2013: Lissabon voorbij, worden innovatieve
initiatieven uit de markt ondersteund door partijen bij elkaar te brengen in projecten en in netwerken. Op
deze manier wordt de Europese doelstelling van 3% investeringen in R&D voor de regio gehaald.
Brainport bundelt de krachten ook 'over grenzen heen'. Belangrijk in het netwerk van internationale
contacten is het Europese samenwerkingsverband ELAt (Eindhoven –Leuven – Aachen – triangle): een
kennisdriehoek waarbinnen Brainport nauwe contacten onderhoudt met innovatiecentra en sterk staat als
toptechnologieregio. In deze internationale omgeving is Brainport bovendien een aantrekkelijke
vestigingsplaats voor bedrijven en (kennis)werkers.
Voor meer informatie, zie het rapport de Lissabonstrategie in Nederlandse regio´s en gemeenten

3.1.4 Regionaal economisch beleid
Stimulering van regionale netwerken en gebiedsgerichte clusters kan het innovatief vermogen
versterken en bijdragen aan economische groei. De maatregelen die in dit kader worden
genomen zijn al aangekondigd in het Nationaal Hervormingsprogramma 2008:

•

•

De zes gebiedsgerichte Pieken in de Deltaprogramma’s; inclusief cofinanciering door
andere overheden gaat het om tenminste € 542 miljoen in deze kabinetsperiode. Voor de
twee tenders in 2008 zijn veelbelovende projecten ingediend. Ook in 2009 hebben
bedrijfsleven en kennisinstellingen in 2009 opnieuw kans op overheidssubsidie binnen het
programma Pieken in de Delta. Om de specifieke aandachtsgebieden in de programma’s
toe te lichten worden regionale bijeenkomsten georganiseerd.
In deze kabinetsperiode is € 125 miljoen extra beschikbaar uit de FES-enveloppe Sterke
Regio’s voor verbetering van het internationale vestigingsklimaat in de regio’s Randstad
(Programma Randstad Urgent), de Brainport Zuidoost-Nederland, Oost-Nederland
(voedseltechnologie) en Noord-Nederland (energie). In 2009 is voor het programma
Randstad Urgent het voorstel Project Werkstad A4 goedgekeurd. Voor de regio OostNederland (voedseltechnologie) zijn projectvoorstellen ingediend gericht op de verdere
ontwikkeling en toepassing (valorisatie) van kennis in de sfeer van micro- en
nanotechnologie.

38

•

Voor Noord-Nederland is vanuit het Zuiderzeelijnpakket € 300 miljoen extra beschikbaar, is
waarvan 150 miljoen uit het Rijk en 150 miljoen uit het Provinciefonds. Daarnaast is er voor
delen van Noord-Nederland en Limburg bedrijfsgerichte investeringssteun mogelijk.
In samenhang met het Rijksbeleid leveren ook regionale en lokale partijen een belangrijke
bijdrage aan het bereiken van de Lissabondoelstellingen via de vorming van clusters. Clusters
ontstaan hetzij door een sterke kennispositie, hetzij door de aanwezigheid van sterke,
ondernemende partijen in de regio. De integrale inzet van regionale instrumenten op het gebied
van ruimtelijk, technostarters-, arbeidsmarkt-, innovatie- en MKB-beleid zorgt voor synergie. De
verschillende Europese, Rijks-, regionale en lokale instrumenten worden in de clusters effectief
met elkaar verbonden. Het organiserend vermogen van een regio is hiervoor cruciaal.
Figuur: voorbeelden van clusters in Nederland
Wetsus, Top Institute
Watertechnology
Energy Valley
Creative sector Amsterdam Area

Innovation PlatformTwente
Bio Science Park Leiden

Food Valley

Rotterdam Climate
Initiative

Chemelotcampus

Greenports
Brainport

Bron: IPO/VNG-studie, “De Lissabon strategie in Nederlandse Regio’s en Gemeenten”.
3.1.5 Maatschappelijke innovatie
Programmadirectie Kennis en Innovatie
Het Kabinet heeft in 2007 een interdepartementale programmadirectie Kennis en Innovatie
(KenI) opgericht om de samenhang in het overheidsbeleid op het gebied van kennis, innovatie
en ondernemerschap te verbeteren. In 2008 heeft deze directie de lange termijn strategie
‘Nederland Ondernemend Innovatieland: Naar een agenda voor duurzame productiviteitsgroei’
ontworpen met concrete ambities en doelstellingen die moeten leiden tot een versterking van de
concurrentiekracht van de Nederlandse economie. In 2008 is gestart met het opstellen van een
Meerjaren Investeringsagenda voor Kennis en Innovatie (MIKI) die focus en massa geeft aan
publieke en private strategische onderzoeksgelden. De MIKI wordt in 2010 opgeleverd.
Twee belangrijke instrumenten die KenI inzet om zijn doelen te bereiken zijn Launching
Customer (LC) en het Small Business Innovation Research-programma (SBIR). Kenmerkend is

39

dat dit aanbestedingsinstrumenten zijn en geen subsidie-instrumenten en dat deze
beleidsinstrumenten invulling geven aan “demand-side innovation policy”.
• In 2009 is een Launching Customer-expertisecentrum opgezet waar ervaringen van
overheidsinkopers met innovatiestimulerend inkopen worden gebundeld en uitgedragen. Als
pilot werkt het Ministerie van Economische Zaken aan een indicator voor
innovatiebevorderend aanbesteden. De Rijksoverheid is gestart met categoriemanagement
(departementen bundelen hun vraag per categorie), waarbij kansen worden opgespoord
voor duurzaam en innovatiegericht inkopen. SBIR is een preconcurrentiële
aanbestedingsmethode waarbij de overheid R&D opdrachten op maatschappelijke thema’s
uitbesteedt.
• SBIR is interessant voor alle innovatieve bedrijven in Nederland. Het blijkt dat veel MKB-ers
aan SBIR meedoen. SBIR is in Nederland geen apart programma, maar maakt deel uit van
bestaande en nieuwe programma’s voor R&D, zoals de maatschappelijke
innovatieprogramma’s. De maatschappelijke innovatieagenda’s blijken goede
aanknopingspunten om nieuwe SBIR-projecten te starten. Het aantal departementen dat
SBIR inzet neemt steeds verder toe. In 2010 zal het aantal SBIR projecten in de
maatschappelijke innovatieprogramma´s verder toenemen. Ook zal in 2010 nadrukkelijk
worden ingezet om SBIR in enkele lopende innovatieprogramma´s in te bedden.
Maatschappelijke Innovatieagenda’s
Onder coördinatie van de programmadirectie Kennis en Innovatie zijn in 2008 maatschappelijke
innovatieagenda’s (MIA) opgesteld voor de onderwerpen gezondheid, veiligheid, water en
energie. In MIA’s wordt de verbinding gelegd tussen het benutten/uitbouwen van economische
sterktes en het aanpakken van maatschappelijke uitdagingen. Kennisinstellingen, bedrijfsleven
en overheid werken samen aan het (op innovatieve wijze) oplossen van maatschappelijke
problemen. In 2009 zijn voor de eerste vier MIA’s uitvoeringsprogramma’s opgesteld van
waaruit projecten worden uitgevoerd. Het financiële instrumentarium dat hiervoor wordt ingezet
is medio 2009 grotendeels aangekondigd.
Vanuit de MIA Gezondheid is de komende 3 jaar € 100 miljoen beschikbaar om innovatie in de
zorg een extra steun in de rug te geven. Organisaties en bedrijven in de zorg kunnen daarvoor
gebruikmaken van vier nieuwe financiële instrumenten: zorginnovatievouchers,
zorginnovatieprestatiecontracten, prijsvragen en een tenderregeling gebaseerd op de SBIR.
Voor de MIA Veiligheid is de komende drie jaar via innovatiesubsidieregeling € 50 miljoen
beschikbaar voor ondernemers die met technologische vernieuwingen komen die de veiligheid
in Nederland vergroten. De vernieuwingen kunnen zich richten op samenwerken en informatie
uitwisselen binnen een netwerk van organisaties, op het opleiden en trainen met behulp van
stimulatoren en op de fysieke bescherming van hulpverleners. Ook wezenlijk nieuwe
toepassingen van bestaande technologie komen voor subsidie in aanmerking.
Binnen de innovatieagenda Energie zijn op dit moment (medio 2009) op de verschillende
transitiepaden ruim 20 programma’s uitgewerkt, voor een bedrag van € 264 miljoen De tenders
hiervoor zijn of worden binnenkort gepubliceerd. Voorbeelden van projecten zijn “Rijden op
Waterstof” en “Aardwarmtegarantie”. Binnen de MIA Water lopen sinds eind 2007 twee grote
projecten: Flood Control en Building with Nature. Eind 2009 zal vanuit deze MIA de
tenderregeling transsectorale innovatiekansen worden aangekondigd. Voorts zijn in 2009 een
MIA Onderwijs en een MIA Duurzame Agro- en Visserijketens tot stand gekomen. Hiervoor

40

zullen in de komende periode uitvoeringsprogramma’s worden uitgewerkt. Uitvoering van alle
agenda’s loopt tot 2012.
Coherente strategieën: de ervaringen van Food Valley, provincie Gelderland
Het bouwen aan een economisch sterk cluster strekt zich op termijn uit voorbij het domein van de
economie. Ook de woningmarkt, het ruimtelijk ordeningsbeleid, het zorgen voor kwaliteit van de
leefomgeving en de onderwijs - en arbeidsmarkt, zijn op den duur van belang voor de doorgroei van het
cluster. Dat betekent onvermijdelijk betrokkenheid van een toenemende aantal belanghebbende partijen
om al die facetten met elkaar te verbinden. Dit leidt in veel regio´s tot samenwerking tussen de dominante
kennisinstellingen, overheden en bedrijven.
In de provincie Gelderland, in Wageningen is deze praktijk al vele jaren met succes toegepast rondom de
ontwikkelketen van voedsel. De Universiteit van Wageningen is internationaal erkend als topuniversiteit in
onderzoek naar voeding. Samen met private partijen werkt de universiteit aan een Europees
onderscheidende onderzoeksinfrastructuur, gebundeld in de naam Food Valley. Gezamenlijk hebben de
Food Valley een investeringsagenda voor de regio, Visie 2020 genaamd, opgesteld met 6 speerpunten:
stimuleren van bedrijvigheid en onderzoek, de woningmarkt, arbeidsmarkt, infrastructuur, ruimtelijke
ordening en landschappelijke waarden. Gezamenlijk wordt 4 miljard euro geïnvesteerd.
Voor meer informatie, zie het rapport de Lissabonstrategie in Nederlandse regio´s en gemeenten

3.1.6 Sociale innovatie
Aan sociale innovatie wordt onder andere een impuls gegeven via het Nederlands Centrum
voor Sociale Innovatie. Het NCSI is een netwerkorganisatie waarin kennisinstellingen, sociale
partners en bedrijven zitten. De werkwijze bestaat uit actie en experimenten, kennis
ontwikkelen, delen en verspreiden en samenwerken, allianties en netwerken bouwen.
Bij bedrijven die aan ‘slimmer werken’ doen ligt de productiviteitsgroei 9 procentpunt hoger dan
bij bedrijven die het niet doen, zo blijkt uit recent onderzoek, uitgevoerd door EIM, in opdracht
van het Innovatieplatform. Technologische en productinnovaties zijn effectiever als ze
gecombineerd worden met ‘slimmer werken’. Het blijkt dat veranderingen in werk- en
taakverdeling en arbeidstijdmanagement een sterk effect hebben op de bedrijfsprestaties. Op
advies van het Innovatieplatform start EZ eind 2009 met een pilot-programma van 1.000
bedrijven die zullen worden geadviseerd en gemonitord op het gebied van ‘slimmer werken’.
Het NCSI en Syntens gaan het programma vorm geven door o.a. de ontwikkeling van een
toolbox slimmer werken, opleiden en informeren adviseurs, monitoring en evaluatie,
ontwikkelen en onderhouden van website, samenwerking met branches.
3.1.7 Eco-efficiënte innovatie
Het kabinet zet verder in op ontwikkeling en toepassing van eco-efficiënte innovatie: het
aanmoedigen van duurzaam gebruik van hulpbronnen en versterking van de synergie tussen
milieubescherming en economische groei om te komen tot een duurzame samenleving waarin
economische ontwikkeling samengaat met een schoon milieu. Ook dit jaar worden weer
verschillende initiatieven genomen en worden knelpunten die zichtbaar zijn geworden opgelost.
Bovendien worden op onderdelen eerste resultaten van beleidsmaatregelen zichtbaar.

41

In 2009 werd een studie door onderzoekbureau EIM in opdracht van VROM en EZ afgerond
naar de kansen binnen Nederland voor eco-efficiënte innovatie. Op basis van vraaggesprekken
met ca 200 bedrijven die zich richten op innovatie voor duurzaamheid werd een
knelpuntanalyse uitgevoerd. Onder de meest gemelde knelpunten zijn wet- en regelgeving die
eco-efficiënte innovatie hinderen. Voor wat betreft de regelgeving streeft het kabinet naar het in
Europees kader invoeren van zogenaamde “dynamische normstelling” waarmee de top-best
presterende processen en producten de norm voor de toekomst stellen. Dit zal een sterke
stimulans voor eco-efficiënte innovatie betekenen. Ook gaven ondernemers aan dat
milieuproblemen vaak doorgeschoven worden binnen de keten. Het eerder in het kader van het
Landelijk Afvalstoffenplan (LAP) aangekondigde integraal ketenbeleid beoogt hier mede een
antwoord op te geven. In december 2009 gaat er een notitie “materiaalketen-beleid” (voorlopige
titel) naar de Tweede Kamer. Ondernemers geven tenslotte de beschikbaarheid van financiële
middelen voor eco-efficiënte innovatie aan als knelpunt.
Het kabinet zet op verschillende manieren in om eco-efficiënte innovatie door bedrijven te
stimuleren en knelpunten op te lossen:
• De voornaamste financiële instrumenten die gericht zijn op eco-efficiënte innovatie zijn het
bestaande Programma Milieutechnologie (ProMT) en de fiscale instrumenten Groen
Beleggen en MIA/Vamil. Het subsidieprogramma Milieu & Technologie bevordert voorts de
ontwikkeling en toepassing van nieuwe milieusparende technologie bij MKB-bedrijven.
Jaarlijks wordt voor € 5 miljoen subsidie verstrekt, waarmee circa €15 miljoen investeringen
zijn gemoeid. Het fiscale stimuleringsinstrument Groen Beleggen bevordert de
marktintroductie van duurzame projecten. Met dit fiscaal gedreven instrument worden
duurzame investeringen voor een totaal van € 7 miljard gesteund. De MIA/Vamil geeft
fiscale voordelen voor de marktverbreding van duurzame processen. Daarmee zijn
investeringen van ruim € 1, 5 miljard gemoeid.
• Het door VROM en Syntens gezamenlijk geïnitieerde pilotproject ‘MKB Doe Mee’ beoogt
duurzaam innoveren binnen het MKB te stimuleren. In de pilot worden 150 MKB-bedrijven
doorgelicht om kansen op het gebied van duurzame innovaties te identificeren. Op basis
van een dergelijke duurzaamheidsscan kunnen bedrijven stappen nemen om duurzame
innovatie meer in hun bedrijfsactiviteiten te integreren. Syntens begeleidt hen daarbij en
verwijst waar nodig door naar kennisinstellingen, andere bedrijven, SenterNovem en het
Energiecentrum Nederland. De thema's die daarin aan de orde komen omvatten o.m. ecodesign, Cradle to Cradle (C2C), Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) en de
regelingen van SenterNovem op het gebied van duurzame innovatie.
• In het najaar van 2009 zal de Milieu-Agenda voor de Industrie uitkomen, waarin een
samenhangend overzicht wordt gegeven van het milieubeleid voor de industrie tot 2020.
Daarin wordt ook aangegeven op welke manier het Kabinet milieu-innovaties in de industrie
wil stimuleren in het licht van de milieuopgaven.
• Samen met semioverheden stimuleert de Rijksoverheid de inkoop van duurzame producten
om bedrijven zo aan te zetten tot duurzame innovatie. De Rijksoverheid zal in 2010 100%
duurzaam inkopen; gemeenten streven naar 75% en provincies en waterschappen naar
50% duurzame inkoop in 2010. Door SenterNovem zijn duurzaamheidscriteria opgesteld
voor de belangrijkste productgroepen die door de overheid worden ingekocht. De stellen
minimale milieueisen aan producten, zoals energie- en materiaalgebruik. Ook stellen
ze sociale eisen, zoals op het vlak van kinderarbeid en mensenrechten. In juni 2009 zijn de
duurzaamheidscriteria als onderdeel van de voortgangsrapportage duurzaam inkopen door

42

7

de Minister van VROM naar de Tweede Kamer gestuurd. Inkopers passen steeds vaker de
duurzaamheidcriteria toe en er zijn aantoonbare bewegingen in de markt. De criteria zullen,
indien noodzakelijk, worden aangepast op grond van de opgedane ervaringen. Naast het
hanteren van “eisen” wordt bezien hoe de overheid als stimulator kan optreden van
innovatieve producten, diensten en werken. Daarbij zal experimenteerruimte worden
gecreëerd bij een aantal belangrijke productgroepen waarbij aspecten als ketenbeheer,
innovatie en marktvergroting optimaal worden benut. Er wordt momenteel nog een
onderzoek ve rricht naar de administratieve lasten van het duurzaam inkoopbeleid van de
overheid. Ook is is dit kader de Commissie Wientjes gevraagd een advies uit te brengen.
Op Europees niveau wordt de volgende fase van het Actieprogramma voor Milieu-Technologie
(ETAP) voorbereid. Nederland streeft hierin naar onder meer actie voor het mobiliseren van
meer financiële steun voor eco-efficiënte innovatie, het ontwikkelen van marktconform
instrumentarium, het versterken van het eco-innovatief karakter van het MKB, en meer
disseminatie van eco-innovatieve kennis en technologie. Het Europese lead market initiatief
(LMI) voor 6 sectoren (eHealth, beschermende textielproducten, duurzame bouw, recycling, biobased producten en hernieuwbare energie) wordt door Nederland verbonden met de nationale
instrumenten SBIR en innovatiebevorderend inkopen door de overheid (launching customer).
Het LMI heeft een aantal “aanjaag” en netwerkactiviteiten dat wordt gefinancierd vanuit het
Competitiveness and Innovation Programme (CIP) van DG Enterprise and Industry en Regions
of Knowledge in KP7. Op de call voor het ondersteunen van Europese Public Procurement
Networks, ofwel het internationaal netwerken van overheidsinkopers om van elkaar te leren en
praktische ervaring op te doen met innovatiebevorderend aanbesteden, is Nederlandse
deelname in de consortia voor Duurzaam Bouwen en Beschermende Textiel. De evaluatie van
de voorstellen is op dit moment in de afrondende fase, dus of Nederland hierin succesvol is
geweest kan nog niet worden bevestigd.
Bio-based economy
Het kabinet stimuleert de transitie van fossiele energie naar duurzame vormen van
energieopwekking, alsmede de ontwikkeling van de biobased economy. In het Nationaal
8
Hervormingsprogramma 2008 is al gewezen op de overheidsvisie op de biobased economy,
waarin verschillende maatregelen worden gepresenteerd waarmee om het proces op gang te
brengen van vervanging van fossiele grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen van
biologische oorsprong in de chemie. In een omschakeling naar een situatie van minder
afhankelijkheid van fossiele grondstoffen zoekt de Nederlandse overheid naar alternatieve
grondstoffen voor de hoogwaardige industrie (chemie en farma). In het kader van de
energietransitie stelde de Nederlandse overheid een visie op over het gebruik van biomassa als
grondstof voor materialen en chemicaliën.
De Nederlandse overheid wil met stakeholders de waardeketen voor biomassa verder
ontwikkelen. Een aantal ontwikkelingen heeft zich hierin het afgelopen jaar voorgedaan:
• € 30 miljoen is beschikbaar gekomen voor onder andere bioraffinage en projecten voor
duurzame biomassa. Uitwerking van dit programma vindt nu plaats. Met bioraffinage komt
biomassa beter beschikbaar voor de totale waardeketen.

7
8

Tweede Kamer 2008-2009, 30196, nr. 64 en bijlage.
Tweede Kamer 2007 – 2008, 29575, nr. 16

43

•
•

SBIR-programma: MKB-bedrijven worden ook betrokken bij de ontwikkeling. Reeds is ruim
€ 5 miljoen beschikbaar gesteld voor ontwikkeling van producten op basis van
biomassa/groene grondstoffen.
Biobased Performance Materials: er wordt een onderzoeksprogramma opgesteld voor
hoogwaardige biokunststoffen voor elektronica, consumenten- en andere hoogwaardige
producten. De totale keten van producenten en verwerkers van biomassa,
kunststofproducenten en eindgebruikers is aanwezig. Op die manier wordt de
innovatieparadox doorbroken en worden ontwikkelingen ook doorgezet naar de markt.

Het kabinet zet ook in op versterking van de duurzaamheid van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid. Najaar 2008 verscheen de Houtskoolschets Europees Landbouwbeleid 2020.
Daarin geeft het kabinet aan dat het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid in de toekomst in
dienst moet staan van versterking van de concurrentiekracht en marktoriëntatie van de
agrarische sector, die duurzaam en veilig produceert en die tevens maatschappelijke waarden
levert die niet via de markt beloond worden. De implementatie van de besluiten van de
zogeheten ‘health check’ van het GLB (2008) dragen daar al toe bij.
De innovatieprogramma’s als gevolg van Schoon en Zuinig (zie ook beleidsinzet duurzaamheid)
zijn in het najaar van 2008 met de landbouwsector vastgesteld. Die innovaties zijn gericht op
verduurzaming van de landbouwproductie onder andere door alternatieve energieproductie.
3.1.8 Aantrekken kennisintensieve investeringen
De inzet op het aantrekken van buitenlandse R&D investeringen door het Netherlands Foreign
Investment Agency (NFIA) heeft de afgelopen jaren zijn vruchten afgeworpen. In 2008 was het
aantal R&D projecten (13 projecten) nog altijd aanzienlijk hoger dan vijf jaar geleden (4
projecten), maar is wel teruggelopen in vergelijking met 2007 (20 projecten).
3.2 Kennis
Opbouw van de kennispositie van de Nederlandse beroepsbevolking door onderwijs en
onderzoek is, naast innovatiekracht van het bedrijfsleven, van cruciaal belang voor versterking
van de concurrentiekracht van de Nederlandse economie. Het kabinet zet daarom in op
versterking van het Nederlandse stelsel voor hoge onderwijs, onderzoek en wetenschap, een
selectief uitnodigend arbeidsmigratiebeleid voor hoogopgeleide kenniswerkers en verdere
ontwikkeling van de Europese Onderzoeksruimte.
3.2.1 Hoger onderwijs
Het Nederlandse beleid is gericht op het creëren van een ambitieuze studiecultuur in het hoger
onderwijs. Dit is uiteengezet in “Het Hoogste Goed”, de Strategische agenda voor het hoger
9
onderwijs, onderzoek en wetenschapsbeleid. De basiskwaliteit moet omhoog, excellentie moet
meer bevorderd worden en het studiesucces verbeterd. Dat laatste betekent o.a. dat minder
studenten zullen uitvallen. Om deze doelen te bereiken heeft de Minister van OCW een aantal
maatregelen in gang gezet:
• In 2008 zijn meerjarenafspraken gemaakt met universiteiten en hogescholen over reductie
van uitval, meer differentiatie (ambitieuze programma’s) en verbetering van de kwaliteit van
docenten. Universiteiten en hogescholen hebben het voortouw en de vrijheid om het extra
geld in te zetten, mits deze inzet uiteraard is gericht op het realiseren van de genoemde
9

Tweede Kamer 2007-2008, 31 288, nr. 1

44

•

•

•

ambities. Eind 2010 zal de Inspectie van het onderwijs beginnen met de uitvoering van een
kwalitatieve evaluatie van de meerjarenafspraken. Deze wordt nauw betrokken bij de
eindafweging die de Minister van OCW in 2011 over de meerjarenafspraken zal maken.
Een specifiek arrangement is getroffen voor de hogescholen in de Randstad waar het gaat
om het studiesucces van niet-westerse allochtone studenten. Er wordt de komende jaren 4
miljoen euro in 2008, oplopend tot 17 miljoen euro in 2011 uitgetrokken om de
studieresultaten van niet-westerse allochtonen aan vijf grote hbo-instellingen in de
Randstad te verbeteren en vroegtijdige uitval tegen te gaan. Ook deze meerjarenafspraken,
die in principe een periode van zes jaar bestrijken, worden begin 2011 door de Minister van
OCW heroverwogen op grond van een uitgebreide auditing.
In 2008 is gestart met het Siriusprogramma, een subsidieprogramma gefinancierd uit het
Fonds Economische Structuurversterking (FES) dat zich specifiek richt op het bevorderen
van excellentie in het hoger onderwijs. In 2008 en 2009 zijn projecten gestart gericht op
excellentie in de bachelorfase (voor een totaalbudget van € 40 miljoen). In de periode 20092014 wordt het programma gecontinueerd en uitgebreid (met in totaal € 11 miljoen) met
projecten gericht op excellentie in de masterfase. Zowel de middelen voor de bachelor- als
de masteropleidingen worden in competitie verdeeld.
In studiejaar 2007-2008, 2008-2009 en 2009-2010 is gestart met opleidingen in het
experiment Open Bestel. Op basis van de eerste uitkomsten van die monitor zal de
commissie experimenten open bestel begin 2010 aan de TK rapporteren. De monitor loopt
door tot 2015. Dan volgt ook de eindevaluatie. Daarnaast is een advies ontvangen van de
commissie experimenten open bestel. Dit advies is gebaseerd op een onderzoeksrapport
van SEO (``Wegen naar dynamiek in het hoger onderwijs`) en gaat in op de mogelijke
scenario’s van een open bestel in het Nederlandse hoger onderwijs.

3.2.2 Onderzoek en wetenschap
Ook op het gebied van onderzoek en wetenschap zet het kabinet dit jaar weer belangrijke
stappen.
NWO heeft de Vernieuwingsimpuls nieuwe stijl ingevoerd waarbij wordt vastgehouden aan
algemeen erkende goede eigenschappen van het huidige systeem. Het
Vernieuwingsimpulsprogramma is door NWO samen met KNAW en de universiteiten in
2000 opgezet met als doel om vernieuwend onderzoek een extra impuls te geven. De
Vernieuwingsimpuls is persoonsgebonden en biedt talentvolle, creatieve onderzoekers de
kans om onderzoek naar hun keuze uit te voeren en de doorstroom bij wetenschappelijke
onderzoeksinstellingen te bevorderen.
Naast de verhoging van zowel de hoogte als de aantallen beurzen is een verandering
voorgenomen in de opzet van de Vernieuwingsimpuls. De vergelijkende kracht van de
selectie in het beoordelingsproces door NWO wordt verhoogd door het introduceren van
een bredere beoordeling van aanvragen binnen wetenschapsdomeinen, volgend op de
boordeling door de gebieden. Dit gaat gepaard met een verruiming van de mogelijkheden
voor de beoordeling van multi-, inter- en transdisciplinaire voorstellen die de grenzen van de
NWO-gebiedsbesturen overschrijden.
Het Aspasia programma is gericht op het verhogen van het aantal vrouwelijke universitair
hoofddocenten en hoogleraren. Sinds 2005 is het programma gekoppeld aan de
Vernieuwingsimpuls. OCW stelt met ingang van 2009 structureel € 4 miljoen beschikbaar
voor het vervolg van Aspasia. Daarnaast is er ook voor de component Vrouwen in de
Vernieuwingsimpuls 2 miljoen euro beschikbaar.

45

-

-

-

In 2004 startte voor vier jaar het Mozaïekprogramma van NWO met als doel om meer
afgestudeerden uit minderheidsgroepen in de wetenschap te laten instromen. Het
evaluatierapport uit mei 2008 concludeerde dat het programma succesvol is en van groot
belang is om binnen de universiteiten aandacht te schenken aan allochtoon talent. Mede op
basis van de uitkomsten van de evaluatie is besloten het Mozaïekprogramma voor de
komende jaren te continueren. Vanaf 2009 is een bedrag van € 2 miljoen per jaar
beschikbaar, dat NWO met 2 miljoen per jaar aanvult. In 2012 zal opnieuw een evaluatie
worden.
Voor de Graduate Schools naar Amerikaans model is het uitdrukkelijk niet de bedoeling om
de universiteiten één bepaald model op te leggen, maar te bezien of er één of meerdere
universiteiten zijn die met aspecten van dat model willen experimenteren. Voor de opstart
hiervan is een budget van € 6 miljoen beschikbaar in 2008, dat (in geval van opschaling)
oploopt naar € 15 miljoen. Het experiment is ondergebracht in een subsidieprogramma dat
is uitgewerkt door NWO. De eerste call zal eind 2008 uitgaan. Medio 2009 vindt de
besluitvorming over de eerste call plaats. NWO zal een plan opstellen voor monitoring en
evaluatie van de pilotfase. De resultaten daarvan zullen een belangrijke rol spelen bij de
opzet van het uiteindelijke Graduate Schools instrument.
In het kader van het Fonds Economische Structuurversterking (FES) is circa 168 miljoen
10
euro toegekend aan grootschalige onderzoeksfaciliteiten van nationaal belang .
Tegelijkertijd verloopt de uitvoering van het businessplan van het Netherlands Genomics
Initiative volgens planning.

3.2.3 De Groene Kenniscoöperatie (GKC)
Het groene onderwijs is bezig om de van oudsher goede samenwerking met het werkveld
(bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties) en met het onderzoek te revitaliseren. De
instellingen werken binnen de GKC samen met het oog op slagvaardigheid, professionaliteit en
verduurzaming van vernieuwingen. Die samenwerking beoogt met name de verbetering van
kennisverspreiding in innovatie ten behoeve van de sector voedsel en groen. In dat verband
hebben de instellingen zich georganiseerd in circa 20 vraaggestuurde kennisprogramma’s voor
specifieke doelgroepen en beleidsthema’s, bijvoorbeeld voeding & gezondheid,
melkveehouderij, dierenwelzijn, agrologistiek, natuur & landschap en regionale transitie. Waar
relevant en gelet op de behoefte van doelgroepen wordt ook het overig onderwijs betrokken bij
deze programma’s.
Het aantrekken van talent: ervaringen van Wetsus
Ondanks de economische recessie, is er in Nederland nog altijd behoefte aan talent. Wie wil vernieuwen
moet de kracht en creativiteit hebben om keer op keer de innovatiecyclus te doorlopen. Dat vraagt om
state-of-the-art technologische infrastructuur en mensen die het beste uit die infrastructuur kunnen halen.
Wie wil vernieuwen moet dus talent aantrekken en aan zich binden. Werkgevers binden zich aan regio´s
waar voor hen gepast talent beschikbaar is, anderzijds kan dat talent ook aangetrokken worden door
goede opleidingsmogelijkheden te bieden en een aantrekkelijk woon- en werkklimaat. De ervaringen van
het topinstituut Wetsus zijn hiervan een voorbeeld.
Het Technologisch Topinstituut Wetsus is opgericht in Leeuwarden en richt zich volledig op technologische
vernieuwing in de watersector. Wetsus is en samenwerkingsverband van bedrijven en
10

Het gaat onder andere om de projecten Nederlands Centrum voor Biodiversiteit, NanoLab, Dynamic Two Phase Flow
Lab en Deltafaciliteit.

46

onderzoeksinstellingen en richt zich op 5 soorten van activiteiten: Wetsus Research, Wetsus Business
Support, Wetsus Platform. Wetsus Talent en Wetsus Education. Het opzetten van het onderzoeksinstituut
Wetsus heeft ervoor gezorgd dat inmiddels 50 Phd´s werkzaam zijn in de regio waar traditioneel geen
wetenschappelijk onderzoek plaatshad. Aangetrokken door het innovatieve klimaat en een excellente
programma, komen zij niet enkel uit Nederland, maar ook daarbuiten. Eind 2009 zullen het er 90 zijn.
Voor meer informatie, ziet het rapport de Lissabon strategie in Nederlandse regio´s en gemeenten

3.2.4 Kennismigranten
Ontwikkelingen in de wereldeconomie vereisen een aanpassing van de procedures voor
toelating van vreemdelingen tot ons land en onze arbeidsmarkt. Nieuw opkomende landen en
de ontwikkeling tot kenniseconomie leiden tot meer en nieuwe handelsbetrekkingen,
wederzijdse bedrijfsinvesteringen, uitbesteding- en toeleveringsrelaties, inzet van hoogwaardige
kennis en kennisuitwisseling. Het kabinet erkent dat hoogopgeleide kenniswerkers hierbij een
cruciale schakel zijn en voert daarom een selectief uitnodigend arbeidsmigratiebeleid voor de
top van de arbeidsmarkt. Dit is tot uiting gekomen in de Kennismigrantenregeling en
implementatie Blauwdruk Modern Migratiebeleid uit 2008. Het aantal kennismigranten, dat van
de Kennismigrantenregeling gebruik maakt, neemt snel toe. In 2005 waren dat er (afgerond)
1.600, in 2006 3.600 en in 2007 5.200. In 2008 hebben 7.200 kennismigranten gebruik gemaakt
van de regeling.
Daarnaast zijn recent andere initiatieven ingezet om Nederland aantrekkelijker te maken en
gericht talent aan te trekken. Per december 2007 trad de regeling 'Zoekjaar Studenten' in
werking. Deze regeling biedt buitenlandse studenten na afstuderen aan een Nederlandse
universiteit of hogeschool een jaar lang de tijd om een kennismigrantenbaan te vinden met een
salarisminimum van € 25.000. Gedurende dit jaar zijn deze studenten vrij op de arbeidmarkt.
Over 2008 hebben ongeveer 900 studenten een verzoek om wijziging beperking 'verblijf
gedurende zoekjaar afgestudeerde' ingediend waarvan er iets minder dan 850 zijn ingewilligd.
Daarnaast is per januari 2009 de regeling 'Hoger Opgeleiden' in werking. Deze regeling
biedt afgestudeerden en gepromoveerden aan een aantal geselecteerde universiteiten in het
buitenland en in Nederland (en in het geval van Nederland ook hogescholen) een jaar lang de
tijd om een kennismigrantenbaan te vinden met een minimumsalaris van € 25.800. Gedurende
dit jaar zijn deze afgestudeerden of gepromoveerden niet vrij op de arbeidsmarkt. Deze
categorie kennismigranten krijgt toegang tot ons land door middel van een puntenstelsel waarbij
de genoten opleiding, de leeftijd en ervaring met NL voor punten zorgen. Tenslotte bevindt het
extra dienstverleningspakket (extra faciliteiten voor toelating en verblijf van kennismigranten
voor bedrijven en kennisinstellingen die de afgelopen jaren hebben bewezen zeer integer met
de IND samen te werken) zich inmiddels in de praktische uitvoerings - en intern organisatorische
fase. De IND is begonnen het opzetten van een accountmanagerstructuur en het samenstellen
van behandelprofielen.
3.2.5 Europese Onderzoeksruimte (ERA)
Door de steeds sterkere internationalisering van onderzoek en wetenschap gaat het Europees
beleid een steeds belangrijker rol spelen. Nederland streeft ernaar om de accenten in het
nationale onderzoek - en wetenschapsbeleid goed te laten aansluiten bij de Europese
ontwikkelingen. Een belangrijk onderdeel van het Europese beleid vormt de ontwikkeling van
een Europese onderzoeksruimte, zoals dit in 2000 als onderdeel van het Lissabonproces is

47

gelanceerd. In 2008 spraken de EU onderzoeksministers af om de ontwikkeling van de
Europese onderzoeksruimte beter te volgen en de voortgang regelmatig in de Raad, ook in
bijzijn van geassocieerde staten, te bespreken (het “Ljubljanaproces”). Dit zal gebeuren op
basis van een eind 2008 overeengekomen toekomstvisie (“ERA vision 2020”), en hiervan nog af
te leiden doelstellingen, werkvormen (“governance”) en indicatoren. Onderstaande box zal
verder ingaan op de realisatie van de Europese Onderzoeksruimte.
De Europese onderzoeksruimte
De Europese Commissie heeft inmiddels vijf initiatieven gericht op het realiseren van de Europese
onderzoeksruimte gestart. Over de Nederlandse bijdrage kan in dit stadium het volgende worden
aangegeven:
1.

Het tegengaan van fragmentatie van onderzoeksactiviteiten tussen de lidstaten. Nederland is actief
pleitbezorger van en deelnemer aan Europese initiatieven die de coördinatie tussen nationale
onderzoeks - en R&D programma’s bevorderen, zoals het Permanente Comité voor Landbouwkundig
Onderzoek en Artikel 169-initiatieven11. Nederland is ook één van de belangrijkste deelnemers aan de
ERA-netten van het Zesde en Zevende Kaderprogramma, waarin nationale onderzoeksfinanciers hun
activiteiten onderlig afstemmen. In aanvulling op deze initiatieven heeft de Europese Commissie in
2008 een nieuw initiatief voorgesteld. Dit is erop gericht de gezamenlijke programmering van
onderzoek in het kader van belangrijke maatschappelijke uitdagingen op Europees en mondiaal
niveau tussen lidstaten te stimuleren. . Nederland neemt deel12 in de High Level Group (GPC) die

2.

begin 2009 is ingesteld om het concept Joint Programming het komende jaar verder uit te werken.
Internationale onderzoekssamenwerking met landen buiten de EU. Hiertoe is een “Strategic Forum for
International Cooperation” ingesteld. De Nederlandse inzet is in dit verband primair gericht op het
aanbrengen van meer focus in de agenda waarbij gekeken wordt naar het Nederlandse
onderzoekspotentieel en de Nederlandse ambities.

3.

Het “Europees partnerschap voor onderzoekers”, dat de aantrekkelijkheid van de Europese Unie voor
onderzoekers en de mobiliteit van onderzoekers tussen landen, instellingen en tussen de (publieke)
academische en de private sector moet helpen verbeteren. In het nationale actieplan zal Nederland in
elk geval prioriteit geven aan het verbeteren van de informatievoorziening aan internationaal mobiele
onderzoekers op het gebied van aanvullende pensioenrechten. Daarnaast kijkt Nederland uit naar de
resultaten van een haalbaarheidsstudie van de Europese Commissie naar een pan-Europees
pensioenfonds voor onderzoekers. Nederland ondersteunt een optimaal gebruik van de Europese
instrumenten ter verbetering van het loopbaanbeleid voor onderzoekers, met name de zogenaamde
Marie Curie-Beurzen. Nederland levert ook een actieve bijdrage aan het Euraxess mobiliteitsportaal
om onderzoekers te kunnen ondersteunen in hun carrière en persoonlijke ontwikkeling door middel

4.

van internationale mobiliteit.
Het streven naar een grotere samenwerking en coördinatie op Europees niveau bij de ontwikkeling,
bouw en exploitatie van grootschalige onderzoeksfaciliteiten. Dergelijke onderzoeksfaciliteiten zijn van
groeiend belang voor het onderzoek, en voor de wervingskracht van Nederland om onderzoekers en
studenten aan te trekken. Op Europees niveau heeft het European Strategy forum on Research
Infrastructures (ESFRI) een roadmap opgesteld met daarin een lijst van onderzoeksfaciliteiten die
voor Europa prioriteit hebben. In aansluiting hierop is in Nederland een Nationale Roadmap
Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten uitgewerkt. Op basis daarvan is besloten om vijf van de acht

11

Momenteel bestaan drie van dergelijke initiatieven: EDCTP (clinical trials HIV/AIDS, TBC en malaria in Afrika), AAL
(programma’s gericht op ontwikkeling van medische ICT-technologie voor ouderen en langdurig zieken), Eurostars
(programma’s gericht op research intensief MKB).
12
De DG Ondernemingsklimaat en Innovatie en de Voorzitter van NWO

48

door de Nationale Roadmapcommissie (Commissie Van Velzen) geselecteerde Europese faciliteiten
te financieren uit de enveloppemiddelen van NWO (€ 63 miljoen)13.
5.

Kennisoverdracht en beheer van intellectueel eigendom . Nederland heeft de aanbeveling aan de
lidstaten en Praktijkcode voor instellingen bij de voorbereiding van een Valorisatieagenda. De
overheid heeft deze samen met de verschillende stakeholders (zoals VSNU, VNO, HBO-raad etc.)
opgesteld om de valorisatie van kennis een sterkere basis te geven. De modernisering van
onderzoeksinstellingen en universiteiten vormt een laatste aandachtspunt voor de realisering van de
Europese onderzoeksruimte. Voor Nederland is - als onderdeel van een bredere operatie gericht op
transparante financiering - vooral de invoering van full cost accounting bij de Nederlandse
universiteiten, een aandachtspunt.

Tegelijkertijd vormen de Europese Kaderprogramma’s voor onderzoek en technologische ontwikkeling
een belangrijk instrument om de ontwikkeling van de Europese onderzoeksruimte te ondersteunen. Ook in
het tweede jaar van het in 2007 gestarte 7e Kaderprogramma, heeft Nederland een bovengemiddelde
positie weten te handhaven. Dit betekent dat vanuit Nederland voorstellen worden ingediend die de
concurrentie met anderen goed aankunnen en dat er sprake is van grensoverschrijdende R&Dsamenwerking van bovengemiddeld niveau. Nederlandse indieners hebben over de eerste twee jaren van
KP7 een slaagkans van 21% om voor ondersteuning in aanmerking te komen en Nederland
behoort daarmee wat betreft de deelname aan het Kaderprogramma tot de succesvolste landen. Ook qua
absolute aantallen deelnemers en projectcoördinatoren maar ook qua absolute ontvangsten doet
Nederland het goed met een zesde plaats na de groots te EU-landen. Een punt van aandacht vormt de wat
achterblijvende deelname vanuit het bedrijfsleven. Dat geldt overigens niet alleen voor Nederland. Dit is
een reden te meer om onder andere de administratieve lasten om deel te nemen aan het
Kaderprogramma verder terug te dringen.

3.3 ICT
3.3.1 Beschikbaarheid internet
De koppositie van Nederland binnen Europa als het gaat om het aantal huishoudens met een
breedbandaansluiting blijft behouden. Uit onderstaande tabel 3.1 blijkt dat het aandeel
huishoudens met toegang tot breedband internet nog steeds substantieel hoger is in Nederland
dan het gemiddelde van de EU-27 en het Eurogebied.
Tabel 3.1

Huishoudens met toegang tot breedband internet (%)
2006

Nederland

2007
66%

2008
74%

Eurogebied
31%
42%
EU 27
30%
42%
Bron: Eurostat, percentage of households having a broadband connection

74%
50%
49%

3.3.2 ICT in onderwijs
Onderwijsinstellingen maken steeds meer gebruik van ICT. In het basis- en voortgezet
onderwijs is inmiddels voor gemiddeld elke zes leerlingen een computer beschikbaar. Ook het

13

KM3Net: een grote diepzee Neutrinotelescoop (astrodeeltjesfysica); BBMRI: Biobanking and Biomolecular Resources
Research Infrastructure, ESSurvey: European Social Survey; E-ELT: European Extremely Large Telescoop; CLARIN:
Common Language Resources and Technology Infrastructure.

49

aantal scholen met breedband via een glasvezelverbinding neemt snel toe. Dit geldt vooral voor
14
het voortgezet onderwijs (78%) en het middelbaar beroepsonderwijs (74% indicatief) .
De inspanningen van het Ministerie van OCW zijn er vooral op gericht om het gebruik van ICT
te bevorderen, en uiten zich door verschillende initiatieven:
• De stichting Kennisnet is een expertisecentrum en ondersteunt scholen bij het gebruik van
ict. Voor de uitvoering van het jaarplan 2008: “Leren flexibiliseren met ict” heeft Kennisnet
een basissubsidie ontvangen. Kennisnet voert activiteiten uit in drie programmalijnen
(professionalisering, flexibele organisatie en beschikbaar en (her) bruikbaar leermateriaal).
• Daarnaast is extra aandacht besteed aan onderzoek naar nieuwe innovatieve icttoepassingen (“Onderwijs Bewijs”). Kennisnet is expertisecentrum en doet veel onderzoek
naar gebruik en rendement van ict in het onderwijs.
• Het Ministerie van OCW is gestart met het initiatief Wikiwijs: Een initiatief om het
ontwikkelen en het gebruik van open digitale leermiddelen in het onderwijs te stimuleren en
te vergemakkelijken. In 2008 is Kennisnet gestart met een programma om het gebruik van
digitaal leermateriaal te bevorderen, ondermeer in het kader van de gratis schoolboeken.
• Kennisnet ICT en Surfnet werken samen aan innovatieve, educatieve ICT-toepassingen,
die voor het hele onderwijs in Nederland beschikbaar zijn en op grote schaal kunnen
worden gebruikt.
• Met het oog op een inspirerende leeromgeving is het nodig dat uiteindelijk alle scholen
beschikken over een breedbandverbinding (conform de conclusies van de Europese
Voorjaarsraad van 2008 die als streven uitdrukte om dit al in 2010 te bereiken).
3.3.3 Digitale overheid
De overheid werkt aan het verbeteren van de dienstverlening met minder administratieve lasten
voor de burgers en bedrijven door de inzet van slimme en betrouwbare ICT-oplossingen.
Burgers en bedrijven hebben de mogelijkheid om via internet veel informatie te vinden over de
dienstverlening van de overheid. Ook is het mogelijk om direct via internet diensten aan te
vragen, zoals voor het aanvragen van voorzieningen voor chronische zieken, gehandicapten en
ouderen via www.regelhulp.nl of een belastingaangifte via een elektronisch formulier. Waar
mogelijk en gewenst wordt gebruik gemaakt van digitale mogelijkheden, daar waar het
elektronische kanaal niet het juiste kanaal blijkt te zijn is het mogelijk om andere kanalen te
gebruiken (bijvoorbeeld balie of telefonie)
Internationaal gezien blijkt dat Nederlanders veel gebruik maken van het elektronische kanaal
om in contact te komen met de overheid. Uit cijfers van Eurostat het voorjaar 2009 blijkt dat 54
% van de Nederlandse burgers via internet contact zoekt met de overheid ( zoeken van
informatie, downloaden of versturen van formulieren) Nederland is hiermee koploper. Het
e
Nederlandse bedrijfsleven doet het met 85 % in absolute zin beter, maar relatief minder (8
positie).
Op 1 december 2008 is het Nationaal Uitvoeringsprogramma Betere Dienstverlening en eoverheid (NUP) ondertekend. Daarin zijn afspraken tussen Rijk, provincies, gemeenten en
waterschappen om de potentie van de inmiddels bestaande infrastructuur van de e-overheid
gericht te benutten voor betere dienstverlening aan de samenleving. Daarnaast levert dit
programma een belangrijke bijdrage aan de doelstellingen voor de vermindering van
14

Rapportage "Vier in Balans 2009" van stichting Kennisnet

50

administratieve lasten voor burgers en bedrijven. Op 1 januari 2011 zijn zo goed als alle
voorzieningen uit de basisinfrastructuur ontwikkeld en zullen in gebruik worden genomen. De
uitvoerbaarheid van de verschillende NUP -onderdelen is van tevoren getoetst met een
bestuurlijke uitvoeringstoets en quick scans. Grote nieuwe ICT-projecten zullen voortaan altijd
eerst op uitvoerbaarheid worden verkend. Ook wordt de voortgang van het NUP nauwkeurig
gemonitord. Het NUP gaat uit van één referentiearchitectuur (de Nederlandse Overheid
Referentie Architectuur) en van open standaarden, waarmee ‘interoperabiliteit’ wordt bevorderd.
Wat open standaarden betreft is bij het NUP bepaald dat alle overheden ter zake een beleid
ontwikkelen dat ertoe strekt dat open standaarden wordt gevolgd en open source software, bij
gelijke geschiktheid, de voorkeur krijgt boven ‘closed source’.
3.4

Ondernemersklimaat

Richtsnoer nº14 Het bedrijfsklimaat aantrekkelijker maken en het particuliere initiatief stimuleren door
betere regelgeving.
Richtsnoer nº15 Het ondernemerschap bevorderen en het klimaat voor het MKB verbeteren.

Met aanname van de conclusies van de Europese Raad van december 2008 over de Small
Business Act en het actieplan in december jongstleden is de basis gelegd voor de versterking
van het concurrentievermogen van het Europese MKB. In de Europese agenda ligt de nadruk
daarbij op het ondersteunen van toegang tot financiering, het verbeteren van de werking van de
interne markt in de praktijk en het terugdringen van administratieve lasten. In de conclusies
wordt de nadruk gelegd op het belang van de verschillende uitgangsposities van lidstaten en
het subsidiariteitsbeginsel. De lidstaten worden dan ook opgeroepen om in hun nationale
voortgangsrapporten in te gaan op de nationale ambities en de wijze waarop deze tot concrete
resultaten worden omgezet.
In aansluiting op de Europese agenda ligt de nadruk voor Nederland op het stimuleren van
meer en beter ondernemerschap, toegankelijke kapitaalmarkt, merkbare verlaging van
regeldruk en versterking van ondernemerschapsvaardigheden in het onderwijs. Daarnaast
vormt het MKB een belangrijk aandachtspunt bij de versterking van innovatie (zie paragraaf
3.1). Met deze aandachtspunten geven we invulling aan de realisatie van excellente
randvoorwaarden voor succesvol en innovatief ondernemerschap.
3.4.1 Meer en beter ondernemerschap
Starten bedrijf
Ook dit jaar zet het kabinet zich weer in om de procedures om een bedrijf te starten verder te
vereenvoudigen. Zo is het inmiddels mogelijk om in Nederland een bedrijf binnen drie dagen te
starten. Op papier kunnen alle basisprocedures voor het starten van een bedrijf zelfs binnen 24
uur worden doorlopen. De door het kabinet beoogde lastenverlichting voor ondernemers is
hiermee weer een stap verder.
Aanvullende maatregelen die worden genomen, zijn de afschaffing van het verplichte
minimumkapitaal (op zijn vroegst ultimo 2009) en het versnellen van het afgeven van de
Verklaring van Geen Bezwaar naar één dag in plaats van de huidige twee dagen. De
wetsvoorstellen die deze maatregelen bevatten liggen op dit moment in de Tweede Kamer.

51

Overigens kan een B.V. hangende de procedure van de Verklaring Van Geen Bezwaar als een
B.V. in oprichting haar activiteiten starten.
Verder is een één-loketsysteem ingesteld voor een efficiënte procedure bij de
vergunningenaanvraag, zodat starters in één keer alle formaliteiten kunnen regelen. Daarnaast
had het kabinet eerder al twee belangrijke maatregelen genomen om de regelingen voor
starters en kleine ondernemingen beter aan te laten sluiten bij hun situatie: er is nu één loket
voor het aannemen van de eerste werknemer (een werkgever kan hiervoor nu in één keer
terecht bij de Belastingdienst) en de mogelijkheden van www.antwoordvoorbedrijven.nl zijn
uitgebreid (zie verder).
Hiermee wordt invulling gegeven aan de doelen ten aanzien van ondernemerschap zoals
geformuleerd in de Small Business Act voor Europa: in Nederland kan een bedrijf weer sneller
en makkelijker en goedkoper worden opgestart. De één-loketdiensten zijn tevens in lijn met de
dienstenrichtlijn, die lidstaten verplicht om ervoor te zorgen dat bedrijven vóór 2010 langs
elektronische weg alle relevante informatie kunnen krijgen en alle nodige procedures en
formaliteiten kunnen afhandelen. Ook gemeenten hebben de ambitie om in 2015 het éénloketsysteem in te voeren voor burgers en bedrijven. Daartoe willen ze onder meer voor al hun
diensten onder één telefoonnummer bereikbaar zijn. Zie tevens paragraaf 3.5.2 over de
dienstenrichtlijn.
Overdracht
Bedrijfsovername is volgens onderzoek een succesvolle manier van starten. In het najaar van
2009 wordt een bewustwordingscampagne overnamepakket gestart om mensen die het
ondernemerschap nastreven te attenderen op het feit dat ze ook kunnen starten door een
bestaande onderneming over te nemen, waarbij de nadruk zal liggen op oriëntatie en
voorbereiding.
Antwoord voor bedrijven
Het kabinet zet zich in om informatie over de overheid toegankelijk te maken voor ondernemers.
Zoals aangekondigd in het Nationaal Hervormingsprogramma 2008, is hiervoor in 2008 de
website www.antwoordvoorbedrijven.nl ingesteld als centrale ingang voor ondernemersvragen
aan de overheid op het gebied van wetgeving, subsidies en vergunningen. Het kabinet heeft de
ambitie om Antwoordvoorbedrijven.nl uit te bouwen tot een loket waar ondernemers 24 uur per
dag, 7 dagen in de week zaken elektronisch kunnen afhandelen met de overheid. Bovendien
zal het in 2010 mogelijk zijn om via Antwoordvoorbedrijven.nl snel en direct subsidies of
vergunningen aan te vragen. Op deze wijze zal Antwoordvoorbedrijven.nl eind 2009 tevens het
aanspreekpunt zijn voor dienstverleners conform de eisen van de Europese dienstenrichtlijn.
Hiertoe worden in 2009 ca 600 overheidsorganisaties zoals gemeenten, provincies en
waterschappen aangesloten op Antwoord voor bedrijven.
Het bezoekersaantal van Antwoordvoorbedrijven.nl is gestegen van 40.000 per maand in
voorjaar 2008 naar 140.000 per maand in voorjaar 2009. Verder wordt regelmatig de
bekendheid en gebruiksvriendelijkheid (‘usability’) van de website getest. Zo worden 2 tot 3 keer
per jaar ‘usability-tests’ onder bedrijven uitgevoerd. Uit de ‘usability-test’ van februari 2009 blijkt
dat de website zeer goed wordt beoordeeld: bedrijven vinden de door hen gezochte informatie
op de site terug. Op dit moment loopt een tevredenheidsonderzoek onder bezoekers.

52

Daarnaast staat de website bij Alexa (wereldwijde ranking voor websites) in de top-10 van
Nederlandse overheidssites.

Faciliteren startende ondernemingen: ervaringen iMMovator Cross Media Network
Op veel plaatsen in Nederland is ervaring opgedaan met het faciliteren van startende ondernemingen.
Startersfaciliteiten vormen inmiddels een basisingrediënt voor innovatieprogramma’s. Het aantrekken en
behouden van kleine, startende, ondernemingen is van belang om het ondernemingsklimaat in en regio op
peil te houden en werkgelegenheid te behouden
Het iMMovator Cross Media Network is een netwerkorganisatie, gevestigd op het mediapark in Hilversum.
IMMovator richt zich op de versterking van de crossmediasector met de nadruk op innovatie en
economische rendement. Onder de 'crossmediasector' verstaan we de toenemende integratie van radio,
televisie, internet, mobiel, print en events. iMMovator Cross Media Network heeft als expertise centrum
voor de crossmedia-industrie een nationale scope, maar richt zich op dit moment vanuit het
kristallisatiepunt Hilversum op de Noordvleugel (Haarlem, Amsterdam, Hilversum, Utrecht) van de
Randstad, ook wel de 'Creatieve As' genoemd. In dat kader is de focus van de activiteiten gericht op de
thema's breedband, interactieve TV en gaming. Deze focus is dynamisch en mede afhankelijk van de
uitkomsten van de periodieke Cross Media Monitor.
Eén van de soorten dienstverlening die IMMovator verzorgt, is het ondersteunen van kleine en/of
startende ondernemingen. Zij krijgen via de stichting de mogelijkheid gebruik te maken van huisvesting in
de nabijheid van de grote mediabedrijven op het mediapark in Hilversum. Veelal zijn kavels te groot en te
duur voor de startende en/of kleine bedrijven. Incubator iMMovator geeft deze ondernemingen de
mogelijkheid een locatie te huren met kortlopende huurcontracten die tussentijds open gebroken kunnen
worden en tegelijk gebruik te maken van faciliteiten en ondersteunende diensten etc. Het pakket is wel
geënt op marktconforme tarieven om bedrijven een betere kans te geven om op lange termijn te
overleven.
Voor meer informatie, zie het rapport de Lissabonstrategie in Nederlandse regio´s en gemeenten

Tweede kans en afwikkeling van niet frauduleuze faillissementen
Het bieden van een herkansing aan ondernemers na een faillissement is niet direct te sturen
door de overheid omdat het grotendeels afhangt van de inschatting van de markt van het risico
van zakendoen met deze groep. Indirect kan wel een gelijke behandeling worden bevorderd
van ex-gefailleerde die te goeder trouw zijn. Maatregelen die daaraan bijdragen zijn een goede
toegang tot schuldhulpverlening zodat restschuldproblematiek effectief wordt aangepakt,
kenbare aanpak van faillissementsfraude zodat niet langer alle gefailleerde ‘besmet’ zijn met
een verdenking van fraude en aanpassingen in het faillissementsrecht om de afhandeling van
zaken zo vlot en economisch efficiënt mogelijk te laten verlopen. Voor de optimalisatie van de
schuldhulpverlening aan ondernemers is inmiddels een zeer succesvolle pilot afgerond in
Friesland. De verwachting is dat deze aanpak snel navolging zal vinden in de rest van het land.
Faillissementsfraude wordt aangepakt met de invoering van een civielrechtelijk bestuursverbod
en een nieuw toezicht op rechtspersonen. En tot slot is een nieuwe Insolventiewet in
voorbereiding die zal bijdragen aan procedurele verbeteringen.
3.4.2 Meer doorgroei

53

Hoewel steeds meer mensen kiezen voor het zelfstandig ondernemerschap, zetten nog steeds
weinig ondernemers de stap naar het werkgeverschap. De groei van het aantal zelfstandigen in
de periode 1996-2006 was met 38% sterker dan de 5% groei van ondernemingen met
werknemers. Naast persoonlijke motieven, zoals behoud van flexibiliteit en vrijheid, kan de
relatief lage groeiverwachting van starters te maken hebben met de verplichtingen die
samenhangen met de aanname van personeel.
De terughoudendheid om (meer) personeel aan te nemen, remt de creatie van banen en de
dynamiek op de arbeidsmarkt, belemmert de doorgroei van nieuwe, succesvolle
ondernemingen, en gaat uiteindelijk ten koste van innovatie en productiviteit. Mede in dit licht is
op Prinsjesdag 2008 een notitie aan de Tweede Kamer gestuurd over de mogelijkheden die het
kabinet ziet om het aannemen van het eerste personeel en de doorgroei van bedrijven te
bevorderen.
Vertrekpunt voor het vergemakkelijken van doorgroei betreft het nemen van generieke
maatregelen die voor alle bedrijven gelden, zoals het verminderen van administratieve lasten
en/of het verschuiven van regeldruk. Verder speelt juist bij de overstap van zelfstandige naar
werkgever een aantal specifieke problemen dat met gericht beleid dient te worden aangepakt.
Zo berusten veel huiveringen om personeel aan te nemen op onvoldoende kennis van de
gevolgen daarvan. Daarom is juist voor deze problematiek voorlichting een essentieel
element. Een sluitstuk voor het vergemakkelijken van doorgroei betreft een verlicht regime
specifiek voor startende of kleine bedrijven. Deze groep bedrijven ondervindt vanwege
schaalnadelen immers meer last van regeldruk dan grote bedrijven. Het verlicht regime is er
vooral op gericht de risico’s die de overheid bij de werkgever heeft neergelegd te verkleinen.
Een aantal van de voorgestelde fiscale maatregelen om doorgroei te bevorderen, zoals de
versoepeling van de btw-aangifte, is reeds geïmplementeerd in het Belastingplan 2009. Rond
Prinsjesdag 2009 zal het kabinet de Tweede Kamer informeren over de voortgang rond de
uitvoering van de notitie en de stand van zaken m.b.t. de overige voorgestelde maatregelen.
Daarin wordt tevens een reactie gegeven op de top 10 aan belemmeringen voor doorgroei, die
werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland momenteel op verzoek van het kabinet
opstellen.
3.4.3 Meer snelle groei
Het kabinet zet zich in om snelle groei onder bedrijven te stimuleren. Het zijn immers juist snel
groeiende bedrijven die in potentie een forse bijdrage leveren aan innovatie, werkgelegenheid
en productiviteit. Nederland heeft in vergelijking met omringende landen als het Verenigd
Koninkrijk, Denemarken en de VS weinig snelgroeiende bedrijven. Zoals al aangekondigd in het
Nationaal Hervormingsprogramma 2008 is het Ministerie van Economische Zaken daartoe in
januari 2009 op advies van het Innovatieplatform, het programma ‘Groeiversneller’ gestart met
de eerste 43 ondernemers. Dit programma richt zich op Nederlandse bedrijven die de potentie
hebben een forse groeiversnelling te realiseren. De doelstelling van het programma is om 100
bedrijven in een periode van 5 jaar te ondersteunen bij het realiseren van een omzetgroei van
enkele miljoenen per jaar tot tenminste € 20 miljoen.
3.4.4 Toegankelijke kapitaalmarkt voor ondernemers
Toegankelijkheid en beschikbaarheid van kapitaal

54

Het kabinet zet zich ook dit jaar weer in op het vergroten van de toegankelijkheid en
beschikbaarheid van kapitaal ten behoeve van innovatieve investeringen. In 2008 is hiertoe het
garantieplafond van de borgstellingsregeling voor het MKB (de BMKB) verhoogd naar € 745
miljoen (€ 765 miljoen in 2010) en de doelgroep verbreed naar bedrijven tot maximaal 250
werknemers en is de toepassing van de BMKB voor internationaal ondernemen verruimd.
Daarnaast is microfinanciering voor de micro-ondernemer geïntroduceerd en wordt investeren
als informele investeerder (‘business angel’) aantrekkelijker gemaakt.
Om de gevolgen van de doorwerking van de financiële crisis op de kredietmarkt voor bedrijven
tegen te gaan heeft het kabinet bovendien op dit terrein een aantal aanvullende maatregelen
genomen om bedrijven te ondersteunen zodat zij gedurende de crisis over voldoende kredieten
kunnen blijven beschikken om te ondernemen, investeren en innoveren. Allereerst is eind 2008
en tijdens Prinsjesdag 2009 de BMKB verruimd. Omdat zich ook knelpunten voor bleken te
doen in de kapitaalmarkt bij grotere kredieten en bij grotere bedrijven is de Groeifaciliteit tijdelijk
uitgebreid zodat de regeling ook toegankelijk wordt voor kredieten tot 50 miljoen euro.
Daarnaast is tijdens Prinsjesdag 2009 aangekondigd dat het maximale garantiebedrag onder de
Groeifaciliteit voor aandelenkapitaal en achtergestelde leningen wordt vergroot van € 5 mln.
naar € 25 mln. Eerder is ook de exportkredietverzekeringsfaciliteit (EKV) geïntensiveerd. De
Staat dekt voor markten (met name in Oost-Europa) waar geen commerciële
exportkredietverzekeringen meer beschikbaar voor zijn, risico's af zodat handel mogelijk blijft.
Daarnaast is de GO (Garantie Ondernemingsfinanciering) als tijdelijke regeling in het leven
geroepen. De GO biedt banken een garantie van maximaal 50% voor nieuwe bankleningen
tussen € 1,5 miljoen en € 150 miljoen, aan middelgrote en grote bedrijven. De totale
beschikbare garantie is € 1,5 miljard, zodat in totaal voor € 3 miljard aan kredieten kan worden
verleend. De GO heeft een geldt tot in ieder geval 2010.
Om te kijken of de regelingen daadwerkelijk effect hebben wordt het gebruik daarvan regelmatig
in kaart gebracht. In de eerste vier maanden van 2009 is 722 maal gebruikgemaakt van de
BMKB (-28% t.o.v. eerste vier maanden 2008) voor in totaal € 162 miljoen (-21% t.o.v. 2008).
De omvang van de gemiddelde borgstelling bedraagt in 2009 gemiddeld € 224.000, een
toename van 10% t.o.v. dezelfde periode 2008. Van november 2008 t/m 12 mei 2009 hebben
de banken 210 keer gebruik gemaakt van de verruiming van de BMKB-regeling (18% van totaal
aantal aanvragen). Van de Groeifaciliteit wordt momenteel slechts beperkt gebruikgemaakt. De
benutting van de Groeifaciliteit in het eerste kwartaal van 2009 bedraagt circa € 3,3 miljoen. In
het kader van de EKV wordt gemiddeld tussen de € 2 en 5 miljard per jaar aan nieuwe
verplichtingen aangegaan. Voor de GO-regeling blijkt uit gesprekken met banken dat bij hen
veel enthousiasme bestaat over de regeling. De eerste kredieten onder de GO zijn inmiddels
goedgekeurd.
Terugdringen van late betalingen
Late betalingen zorgen voor verlies aan concurrentievermogen bij met name het MKB.
Nederland heeft, mede in het licht van de economische crisis, de betalingstermijnen van de
rijksoverheid aangeschept van 45 naar 30 dagen. Dit sluit ook aan bij een recent verschenen
Europees voorstel gericht op het verder terugdringen van late betalingen door overheden.
3.4.5 Merkbare verlaging regeldruk

55

Vermindering van regeldruk
Het kabinet heeft ingezet op verdere vermindering van regeldruk voor bedrijven als een
belangrijke manier om de economie te stimuleren. Vermindering van regeldruk moet bij
bedrijven leiden tot minder kosten als gevolg van regelgeving, waardoor er meer tijd ontstaat
voor ondernemen. De huidige economische crisis legt nog meer nadruk op het belang van het
terugdringen van regeldruk. Bovenop het huidige ambitieuze programma treft het kabinet
daarom aanvullende maatregelen voor versnellingen en verdergaande reducties in de regeldruk
en verbeteringen van dienstverlening, vastgelegd in het aanvullend beleidsakkoord ‘Werken
aan de toekomst’.
De integrale probleemgestuurde aanpak van regeldruk van dit kabinet (waarbij de beleving van
de ondernemer centraal staat), wordt gekoppeld aan meetbare doelstellingen. De
kabinetsdoelstelling op het gebied van administratieve lasten is een netto reductie van 25% ten
opzichte van het ijkmoment 1 maart 2007. Aan het eind van het eerste kwartaal 2009 is volgens
planning 10,5% netto reductie van administratieve lasten voor bedrijven gerealiseerd. Tevens
wordt er gewerkt aan een vermindering van de lasten uit toezicht, nalevingkosten,
vergunningverlening en subsidies. Ook is het doel van het kabinet de dienstverlening en
informatievoorziening aan ondernemers te verbeteren en wordt er gewerkt aan een verlaging
van de lastendruk voortkomend uit wetgeving van medeoverheden en Europa (“Better
Regulation” en meer specifiek het EU-actieprogramma ter vermindering van de administratieve
lasten voor bedrijven met 25%). Op verschillende terreinen onderneemt het kabinet de
volgende acties:
Toezichtlasten.
Zeker vanuit het gezichtspunt van merkbaarheid is het toezicht voor bedrijven een belangrijke
bron van regeldruk. In geselecteerde toezichtdomeinen streeft het kabinet naar een reductie
van gemiddeld 25% aan toezichtlasten. Uit de toezichtlastmetingen komt naar voren dat de
totale toezichtlast voor 17 domeinen € 180 miljoen bedraagt. Hiervan wordt € 100 miljoen
veroorzaakt door de rijksinspecties, inclusief Belastingsdienst/Douane, waarvoor de
rijksinspecties een taakstelling van 25% hebben. Dit komt neer op € 25 miljoen aan reducties.
Relatief hoge kwantitatieve toezichtlasten worden aangetroffen in vijf domeinen (horeca,
vleesketen, land- en tuinbouw, wegtransport en recreatie). Op dit moment is binnen deze
domeinen € 2,6 miljoen gerealiseerd. Dit komt overeen met 2,6% van de doelstelling. De
tweede doelstelling voor het programma Vernieuwing Toezicht is dat er maximaal twee
inspectiebezoeken van het rijk per jaar in MKB bedrijven plaatsvinden. In de voor MKB
relevante domeinen is deze doelstelling reeds doorgevoerd. Soms is er zelfs sprake van
maximaal één inspectiebezoek.
Nalevingskosten
Naast administratieve lasten vormen inhoudelijke nalevingskosten één van de kostenposten
waarmee bedrijven te maken hebben als gevolg van verplichtingen uit wet- en regelgeving van
de overheid. Het kabinet heeft aangekondigd een meetbaar doel te formuleren op die gebieden
waar volgens het bedrijfsleven de bedrijfsvreemde nalevingskosten onevenredig hoog zijn. Na
een steekproefsgewijze enquête onder bedrijven, werden er 87 knelpunten geselecteerd,
verdeeld over 30 wetten. Hiervoor zijn, waar mogelijk, concrete reductievoorstellen in kaart
gebracht. Deze voorstellen leveren de grondslag voor het percentage van 15% reductie
nalevingskosten op de onderzochte terreinen.

56

Vergunningverlening.
Een snelle en eenvoudige vergunningverlening belemmert bedrijven niet onnodig. Het kabinet
zet dan ook in op zo min mogelijk vergunningen en kortere doorlooptijden. Lex silencio positivo
is één van de middelen waarmee tijdige vergunning - verlening wordt bevorderd. In 2008 zijn
alle vergunningstelsels doorgelicht, wat 24 additionele vergunningstelsels heeft opgeleverd
waar de lex silencio kan worden ingevoerd.
Subsidies
Om de lasten van zowel de ontvangers als de verstrekkers van rijkssubsidies terug te dringen
heeft het kabinet besloten een uniform bindend kader in te voeren voor een eenvoudiger
uitvoering en financieel beheer van rijkssubsidies. Bij brief van de minister van Financiën van 29
april 2009 is de nota Kader financieel beheer subsidies, waarin dat kader is neergelegd, aan de
Tweede Kamer toegezonden (Kamerstukken II 2008/09, 31 865, nr. 5). Dit Rijksbreed
bindende, uniforme uitvoeringskader voor subsidies maakt onderdeel uit van het programma
15
Regeldruk bedrijven en de Nota Vernieuwing Rijksdienst . Dit subsidiekader dient ertoe de
uitvoerings- en administratieve lasten van alle rijkssubsidies van departementen aan burgers,
bedrijven, instellingen en medeoverheden te reduceren door een vereenvoudiging en
uniformering van voorwaarden en procedures van de aanvraag-, uitvoerings- en
verantwoordingseisen. Naast verlaging van administratieve lasten draagt dit voorstel ook bij aan
de liquiditeitspositie van het bedrijfsleven doordat wordt voorgesteld voorschotten op basis van
een kostenprognose vooraf automatisch te verstrekken. Vooruitlopend hierop hanteert het
Ministerie van Economische Zaken dit systeem al voor een deel van zijn subsidies. Het
subsidiekader wordt vertaald in Aanwijzingen voor de Rijksdienst, die per 1 januari 2010 van
kracht worden voor alle nieuwe rijkssubsidieregelingen. Bestaande rijkssubsidieregelingen voor
bedrijven dienen voor 1 januari 2011 te zijn aangepast aan de Aanwijzingen; voor de overige
moet dit voor 1 januari 2012 zijn gebeurd.
Dienstverlening
Om de dienstverlening naar bedrijven en instellingen te verbeteren heeft het kabinet het
systeem van Vaste Verander Momenten (VVM) per 1 januari 2009 definitief ingevoerd voor
wetten en AMvB’s. Dit sluit ook aan bij het voornemen van de Commissie om op Europees
niveau VVM in te voeren. Dit systeem houdt in dat voortaan nieuwe- en wijzigingen in
regelgeving met directe relevantie voor bedrijven en instellingen alleen nog maar op twee vaste
momenten in het jaar in werking treden (1 januari of 1 juli). Het Rijk en gemeenten hebben
voorts samen met MKB-Nederland en VNO-NCW het ‘Bewijs van goede dienst’ ontwikkeld. Dit
zijn minimale normen voor dienstverlening, bijvoorbeeld op tijd een vergunning afgeven en
oplossingsgericht met ondernemers omgaan. Met dit instrument kunnen gemeenten hun service
aan ondernemers efficiënt en klantvriendelijk maken. Jaarlijks wordt gemeten of een gemeente
dit goed doet. Het kabinet wil bereiken dat aan het einde van de kabinetsperiode tenminste 200
gemeenten werken naar het ‘Bewijs van goede dienst’. De 33 grootste gemeenten hebben
tenslotte samen met het ministerie van EZ en MKB Nederland het convenant ‘Verbetering
Dienstverlening en Vermindering Regeldruk voor Ondernemers’ ondertekend. Afgesproken is
het landelijk normenkader dienstverlening in te voeren en de administratieve lasten verder te

15

Brief van het Ministerie van Financiën aan de voorzitter van de tweede Kamer der Staten-Generaal d.d. 20 december,
Kamerstuknummer 31031 / 29949, nr. 20.

57

verminderen met 25%. Begin april zijn zeven regionale ambassadeurs voor ‘minder regels,
meer service’ aan het werk gegaan.
Verlaging van administratieve last bij statistieken
Het Centraal Bureau voor de Statistiek is sinds de nieuwe CBS-wet uit 2004 bij wet verplicht om
haar gegevensuitvraag bij bedrijven te beperken door gebruik te maken van registraties die van
overheidswege worden aangehouden. Pas als gegevens niet voorhanden zijn of onvoldoende
blijken voor het maken van statistieken wordt overgegaan tot, zoveel mogelijk elektronische,
enquêtering. Daarnaast heeft het CBS, in aansluiting op de suggesties van het actieplan, vanaf
statistiekjaar 2008 de enquêtevakantie ingevoerd. Midden- en kleinbedrijven worden voor
minimaal één jaar uitgesloten van enquêtering als zij in het voorgaande jaar een enquête
hebben ontvangen.
Europees actieprogramma
Om het actieprogramma ‘Betere Regelgeving’ van de Europese Commissie een impuls te
geven heeft Nederland dit voorjaar een pakket reductiemaatregelen aangeboden aan de
Europese Commissie aan, ter verdieping én verbreding van het huidige AL-actieprogramma
voor bedrijven en als bijdrage aan het economisch herstelplan van de EU. Het Nederlandse
pakket bevat 62 rijksbrede voorstellen op 14 domeinen, een mix van structurele voorstellen en
“quick wins”. Naar verwachting kan het pakket het Nederlandse bedrijfsleven € 500 miljoen
besparing aan administratieve lasten opleveren. Dit is een additionele bijdrage van bijna 6%
punt aan de nationale 25% doelstelling, mits de voorstellen worden overgenomen.
Op Europees niveau zijn sinds januari 2009 voor Impact Assessments nieuwe richtsnoeren van
kracht, waar verschillende Nederlandse verbetersuggesties in terugkomen. Zo is er meer
gerichte aandacht voor structurele kwantificering van administratieve lasten, een degelijke
onderbouwing van de subsidiariteit en de specifieke effecten op het MKB. Om invulling te geven
aan de nationale MKB-toets wordt in de Bedrijfseffectentoets van Nederlandse regelgeving
nadrukkelijker gekeken naar de gevolgen voor het MKB.
Toegang MKB bij aanbesteden
Een goede toegang voor het MKB bij aanbestedingen vormt een belangrijk doel van de nieuwe
aanbestedingswet die momenteel in voorbereiding is. Bedoeling is om het wetsvoorstel begin
2010 aan het Parlement aan te bieden. De wet zal een middel zijn dat bij moet dragen aan een
gedragsverandering bij aanbestedende diensten. Bij het opstellen van deze wet worden de
voorbeelden zoals opgenomen in de handleiding over MKB-toegang tot aanbesteden die de
Commissie heeft opgesteld meegenomen. In de wet wordt het gebruik van de Eigen
Verklaring en het gratis ter beschikking stellen van de aanbestedingsstukken verplicht gesteld.
Hiermee wordt lastenverlichting bereikt. In aansluiting op de Europese handleiding over MKBtoegang wordt daarnaast in Nederland gewerkt aan een systeem voor elektronisch
aanbesteden (TenderNed). Dit systeem zal vanaf 2010 beschikbaar komen. Ook dit aspect zal
in de nieuwe wetgeving worden verankerd door het verplicht stellen van het gebruik van dit
systeem voor Europese aanbestedingen. Naast deze wetgevende initiatieven is het belangrijk
de professionalisering van aanbestedende diensten met flankerend beleid verder te
professionaliseren en te ondersteunen. Hiervoor geeft PIANOo (kenniscentrum voor
aanbesteden van EZ) bijvoorbeeld voorlichting. Ook wordt er in samenwerking met o.a. PIANOo
een handreiking proportionaliteit opgesteld.

58

3.4.7 Ondernemerschap en Onderwijs
Ook dit jaar zet het kabinet zich in voor ondernemerschap en onderwijs met het
Actieprogramma Onderwijs en Ondernemen 2008-2011. De Tweede Kamer is dit jaar
16
geïnformeerd over de voortgang van dit actieprogramma. De afgelopen jaren hebben de
ministeries van EZ en OCW samen met de organisaties uit het veld verschillende programma’s
ontwikkeld om ondernemerschap in het onderwijs te stimuleren. Dat heeft de nodige vruchten
afgeworpen doordat de programma’s door de onderwijsinstellingen, het bedrijfsleven en de
maatschappij goed zijn opgepakt. Sinds 2008 zijn er zes Centers of Entrepreneurship,
samenwerkingsverbanden van universiteiten en hogescholen met het bedrijfsleven, die
inmiddels flinke slagen hebben gemaakt in het aanbieden van minor- en mastertracks en
ondersteuning van startende studentondernemers over de hele breedte van de
onderwijsinstelling(en). Voor wat betreft primair tot en met middelbaar beroepsonderwijs zijn er
22 ondernemerschapsprojecten uiteindelijk gestart. Daarnaast zijn er diverse initiatieven in de
private sector opgestart, zoals Jong Ondernemen, het lespakket DJUNGO voor basisscholen
en Certificaat Ondernemerschap voor hoger onderwijs, die er zeker aan bijdragen dat
ondernemerschap in het onderwijs op de agenda staat en dat onderwijsinstellingen nu meer
doen aan leren ondernemen.
De ambitie voor het Actieprogramma Onderwijs en Ondernemen 2008-2011 is in meer scholen
het ondernemerschap te verduurzamen in de onderwijsprogramma’s. Het kabinet stelt met dit
doel voor ogen tot en met 2011 indicatief € 30 miljoen beschikbaar. In 2011 wil het kabinet het
volgende bereikt hebben:
1. Een toenemend aantal onderwijsinstellingen in Nederland heeft ondernemerschap in het
onderwijs geïntegreerd in beleid, organisatie en programma.
2. Meer leerlingen en studenten gedragen zich ondernemender, zijn positief over
ondernemerschap en starten binnen vijf jaren na afronding van hun opleiding een eigen
bedrijf.
De algemene lijn vanaf 2008 is om meer te investeren in netwerken om de kennisuitwisseling
tussen onderwijsinstellingen (en dus docenten) en ondernemers - zowel het regionale als het
georganiseerde sectorale bedrijfsleven - te bevorderen. In 2009 zijn de volgende instrumenten
opgezet:
• Regeling voor onderwijs netwerken ondernemen (ONO) is 20 april van start gegaan. Deze
regeling richt zich op de versterking van de samenwerking van onderwijsinstellingen en
bedrijfsleven op het gebied van onderwijs en ondernemen. Zodat het ondernemend
onderwijs kan worden verankerd, aantrekkelijker wordt en de ogen van leerlingen en
studenten opent. Dit is voor primair tot en met middelbaar beroepsonderwijs en
lerarenopleiding primair en voortgezet onderwijs.
• Er is een pilot gestart waarbij Nederlandse studenten van goed niveau en met
ondernemersplannen in competitie zijn uitgekozen om deel te nemen aan het Amerikaanse
Kauffmanprogramma. De studenten krijgen toegespitst onderwijs in Nederland en worden in
de VS in aanraking gebracht met organisaties met uitstekende voorbeelden van
ondernemerschap door hoogopgeleiden. Hun ervaringen worden geëvalueerd.
• Daarnaast wordt er een tweede ronde voor het oprichten van Centers of Entrepreneurship
uitgezet voor het HBO en WO.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 288, nr. 59

59

•

Verder is er nodige onderzoek ingezet naar de effecten van de 6 centers en 22
ondernemerschapprojecten.
Tot slot wordt er in 2009 scholingsaanbod voor docenten ontwikkeld zodat zij zich verder
kunnen scholen in ondernemend leren.

•

3.5

Concurrentievermogen

Richtsnoer nº10 De concurrentievoordelen van de industriële basis versterken.
Richtsnoer nº12 De Interne Markt uitbreiden en verdiepen.
Richtsnoer nº13 Zorgen voor open, concurrerende markten binnen en buiten Europa, de vruchten van
de mondialisering plukken.

3.5.1 Interne markt: implementatie richtlijnen
Tijdige implementatie van interne markt richtlijnen is in het belang van bedrijven en burgers,
want pas na implementatie kunnen bedrijven en burgers profiteren van de voordelen die zij met
zich meebrengen.
De Europese Raad heeft afgesproken dat de achterstand op de implementatie van Europese
richtlijnen vanaf 2009 maximaal 1% mag zijn. Nederland haalt dit doel momenteel gemakkelijk.
In het meest recente interne markt scoreboard was de implementatieachterstand slechts 0,6% .
Nederland scoort daarmee beter dan het EU-gemiddelde van 1,0%. Bovendien heeft de
Europese Raad afgesproken dat geen enkele richtlijn meer dan twee jaar te laat zal worden
geïmplementeerd. Ook dit laatste doel wordt door Nederland gehaald.
3.5.2 Implementatie van de dienstenrichtlijn
De Dienstenrichtlijn moet op 28 december 2009 in alle EU-lidstaten geïmplementeerd zijn.
Nederland hecht groot belang aan juiste en tijdige implementatie en stelt dan ook veel in het
werk om dit te bereiken. De Projectgroep Implementatie Dienstenrichtlijn – bestaande uit
de Ministeries van Economische Zaken, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Justitie –
heeft het afgelopen jaar in nauwe samenwerking met de andere ministeries, de
(koepelorganisaties van) decentrale overheden, sociale partners en de overige betrokken
uitvoeringsorganisaties op veel terreinen werk verzet. De implementatiewetgeving ligt in het
parlement: het ‘Dienstenwetvoorstel’ in de Eerste Kamer, het 'Aanpassingswetsvoorstel' in de
Tweede Kamer.
Het Nederlandse dienstenloket, dat wordt ondergebracht bij het bestaande portaal Antwoord
voor bedrijven, draait al en sinds het vierde kwartaal van 2008 worden de bevoegde instanties
(tussen de 500 en 600) erop aangesloten. Het Europese systeem voor samenwerking tussen
instanties uit alle lidstaten (het IMI) is gereed en de aansluiting van alle instanties is gestart.
Ook is er een tweede serie regiobijeenkomsten door het hele land gehouden om de decentrale
overheden nader te informeren over de kansen die de Dienstenrichtlijn biedt en het werk dat
daarvoor door hen nog verzet moet worden. Gemeenten verwachten geen grote knelpunten als
het gaat om het voldoen aan de minimale eisen van de Dienstenrichtlijn: opschonen van hun
verordeningen en aansluiten op het dienstenloket en op IMI. Gemeenten worden – waar nodig –
meer bewust gemaakt van de mogelijkheden om het dienstenloket te benutten als hefboom om
hun informatieverstrekking en hun dienstverlening aan bedrijven op een hoger niveau te
brengen (uit een vergelijking, uitgevoerd door de universiteit van Hamburg onder 63 Europese

60

(hoofd-)steden met > 500.000 inwoners blijkt dat Amsterdam en Rotterdam het relatief goed
doen, ook wat betreft de functionaliteit die in het Engels wordt geboden. Daarnaast vinden deze
maanden gerichte voorlichtingsactiviteiten richting ondernemers plaats om hen actief te
benaderen en te informeren over de betekenis van de Dienstenrichtlijn. Nederland verwacht de
Dienstenrichtlijn tijdig en volledig te zullen implementeren.
3.5.3 Concurrerende markten
Onderzoek marktwerking
In 2007 heeft het Ministerie van Economische Zaken een onderzoek uitgevoerd naar het
marktwerkingsbeleid ineen aantal sectoren. Zoals ook al uiteengezet in het Nationaal
Hervormingsprogramma 2008 heeft de Minister van Economische Zaken een aantal lessen
getrokken uit het onderzoek voor toekomstig marktwerkingsbeleid. Marktwerkingsbeleid kan
doelmatigheid en dynamiek op markten vergroten als de vraag effectief wordt uitgevoerd en het
aanbod onder concurrentiedruk effectief op die vraag inspeelt; marktwerkingsbeleid is
maatwerk; doelen en verwachte effecten van het marktwerkingsbeleid moeten helder worden
gesteld; goed toezicht is noodzakelijk, meer aandacht moet worden besteed aan de vraagzijde
van de markt en er moet inzichtelijk worden gemaakt hoe de gevestigde (deel)belangen worden
afgewogen.
Naar aanleiding van het parlementair debat over het onderzoek marktwerking van het Ministerie
van Economische Zaken heeft de Tweede Kamer de Sociaal-Economische Raad (ad hoc
Commissie Marktwerking en Publieke Belangen) gevraagd om een advies op te stellen over de
introductie van (verdere) marktwerking in de toekomst. Onderzoeksvragen richten zich op de
algemene visie op publieke belangen en marktwerking, de visie op (verdere) marktwerking in
specifieke sectoren en visie op de toekomst. De verwachting is dat het advies van de SER
begin 2010 wordt afgerond.
Markteffectentoets
Het kabinet heeft in 2008 de bestaande bedrijfseffectentoets – die de effecten
van voorgenomen regelgeving voor bedrijven in kaart brengt – uitgebreid. Voor nieuwe
voorstellen over marktwerking nodigt de aangepaste bedrijfseffectentoets uit om een
uiteenzetting te geven over de verwachte doorwerking van de verandering van de werking van
de markt op publieke belangen als kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid, en op
werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden. Idee achter de nieuwe vragen is dat er bij
beslissingen over marktwerking rekening gehouden dient te worden met alle belangen en dat
deze helder in kaart gebracht moeten worden. De toets is inmiddels op enkele wetsvoorstellen
en Algemene Maatregelen van Bestuur toegepast.
Aanpassingen Mededingingswet
De Mededingingswet zal op een aantal punten verder worden aangepast:
• Strafrechtelijke handhaving: zoals al aangekondigd in het Nationaal
Hervormingsprogramma 2008 is naar aanleiding van een toezegging aan de Tweede
Kamer een voorstel in voorbereiding dat de bestuursrechtelijke handhaving van de
Mededingingswet aanvult met een nader uit te werken mogelijkheid van strafrechtelijke
sanctionering, waarbij de NMa zaken kan aanbrengen bij het OM. Hiermee wordt beoogd
om de afschrikwekkende werking van het mededingingsbeleid en -toezicht verder te
vergroten.

61

•

"Markt en Overheid": het Wetsvoorstel aanpassing Mededingingswet ter invoering van
gedragsregels voor de overheid is sinds maart 2009 in behandeling bij de Eerste Kamer. Dit
wetsvoorstel beoogt te voorkomen dat overheden die economische activiteiten verrichten,
particuliere ondernemingen oneerlijk beconcurreren. Het wetsvoorstel bevat voor
overheden de verplichting de integrale kosten van economische activiteiten in de tarieven
door te berekenen, een verbod overheidsbedrijven te bevoordelen, een verbod van het
vermengen van de uitoefening van publiekrechtelijke bevoegdheden met economische
activiteiten en een bepaling inzake het ter beschikking stellen van op grond
van publiekrechtelijke bevoegdheden verkregen gegevens voor commerciële doeleinden.
De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) wordt belast met de handhaving van de
gedragsregels. Afhankelijk van de voortgang van de behandeling en van de aanvaarding
van het wetsvoorstel door de Eerste Kamer, kan de wet eind 2009 of begin 2010 in werking
treden.

Concurrentie in retail financial services
Implementatie van het EU Actieplan financiële diensten heeft tot veel voortgang geleid.
Desondanks blijft de Europese integratie op de consumentenmarkt nog altijd achter. Dit komt
onder andere door beperkte concurrentie, weinig mobiliteit van klanten en diensten en hoge
transactiekosten. Ook het gebruik van tying waarbij bepaalde financiële producten aan elkaar
worden verbonden speelt mogelijk een rol. Nederland waardeert zeer dat de Commissie hier
onderzoek naar doet en de mogelijkheid openhoudt voor nadere maatregelen op basis van de
mededingingsregels. Een andere factor die de concurrentie verhindert is het feit dat regelgeving
verschilt tussen de verschillende landen en dat banken bij grensoverschrijdende dienstverlening
onvoldoende toegang hebben tot kredietgegevens. Tot slot is de consumentenmarkt voor
financiële instellingen vergeleken met de andere markten waarschijnlijk minder interessant,
omdat internationale dienstverlening aan consumenten extra kosten met zich mee brengt, zoals
nabijheid, marktkennis en het opbouwen van een klantrelatie.
In aanvulling op het witboek Financiële Diensten 2005-2010, heeft de Commissie in 2007 een
groenboek gepubliceerd dat zich richt op verdere integratie op de consumentenmarkt. Dit richt
zich op het harmoniseren van regelgeving, en verbeteringen daarin die concreet en duidelijk
zichtbaar zijn voor de consument en economisch goed onderbouwd zijn. Nederland spant zich
op de verschillende terreinen in door mee te denken over de harmonisering van regelgeving. In
dat kader worden momenteel verschillende richtlijnen omgezet in nationale wetgeving,
aangevuld met marktinitiatieven die daarbij aansluiten. De implementatie van de richtlijn
betaaldiensten en de invoering van SEPA is hier een goed voorbeeld van. Op basis van
geharmoniseerde wetgeving wordt gebouwd aan een Europese betaalmarkt. Dit zal op termijn
leiden tot een aanzienlijke vermindering van kosten. De Nederlandse overheid stelt zich op als
‘first mover’ in het gebruik van Europese betaalproducten.
De implementatie van de richtlijnen consumentenkrediet en UCITS-IV (inzake
beleggingsfondsen met een Europees paspoort) in Nederlandse regelgeving is eveneens in
gang gezet. Nederland is voorts sterk voorstander van het initiatief tot horizontale harmonisatie
van informatieverplichtingen en verkooppraktijken op het gebied van pakketproducten voor
retailbeleggers. Momenteel wordt beleid op dit gebied voorbereid door de Europese Commissie.
Nederland gebruikt haar nationale ervaring met informatieverplichtingen en verkoopregels om
de Europese Commissie te voorzien van input, zodat in elke Europese lidstaat eenzelfde

62

duurzame en functionele set aan regels geldt aangaande de verkoop van pakketproducten aan
consumenten.
3.5.4 Versterken concurrentievoordelen industriële basis
Het Nederlandse industriebeleid – zoals vormgegeven in de Industriebrief 2008 (Industrie: een
wereld van oplossingen) – creëert de omgeving waarin:
• De in Nederland gevestigde industrie en aanverwante diensten in staat worden gesteld om
de internationale concurrentie aan te gaan;
• vernieuwend ondernemerschap volop de ruimte krijgt;
• (internationale) sterktes op gebieden waarin Nederland het verschil kan maken verder
worden uitgebouwd;
• en waarin de kennis en producten van de industrie een bijdrage kunnen leveren aan de
oplossing van maatschappelijke problemen (bijvoorbeeld duurzaamheid, energie, veiligheid
en gezondheid).
Het industriebeleid bestaat uit twee hoofdlijnen. Ten eerste richt het beleid zich op de creatie
van goede randvoorwaarden, waarvan alle bedrijven profiteren. Het gaat hierbij bijvoorbeeld
om een goed fiscaal klimaat, infrastructuur, onderwijs, arbeidsmarkt, financiering en de aanpak
van administratieve lasten. Ten tweede speelt het industriebeleid in op de verscheidenheid van
de industrie en levert het maatwerk voor sectoren of clusters van bedrijven. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de uitbouw van sterktes op het gebied van innovatie, waarbij de overheid
gericht met bedrijven en kennisinstellingen in innovatieprogramma’s samenwerkt. Maar het
gaat bij maatwerk bijvoorbeeld ook om de specifieke oplossing van level playing field
problemen waarmee sectoren soms te maken hebben.
De Industriebrief 2008 kent zeven actielijnen. Op alle actielijnen is een beleidsagenda
geformeerd, waarvan de uitvoering goed op schema ligt. De specifieke stand per actielijn van
wordt elders in deze voortgangsrapportage beschreven (zie verwijzing naar de relevante
paragraaf).
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Aansluiting onderwijs – arbeidsmarkt (paragraaf 3.4.7)
Bevorderen fysieke bereikbaarheid en kwaliteit infrastructuur (paragraaf 3.7)
Kennis en innovatie (paragraaf 3.1)
Ondernemerschap (paragraaf 3.4)
Internationaal ondernemen (paragraaf 3.4)
Duurzaamheid (paragraaf 3.6)
De overheid als vragende partij (o.a. maatschappelijke innovatie en overheid als launching
customer) (paragraaf 3.7).

Het stimuleringsbeleid van de Nederlandse overheid om de negatieve gevolgen van de crisis
tegen te gaan past binnen de twee hoofdlijnen van het industriebeleid, Het gaat daarbij o.a. om
het uitbreiden van het garantie-instrumentarium van de overheid (BMKB, Groeifaciliteit, GO!)
om de kredietverlening aan het bedrijfsleven op peil te houden, maar ook bijvoorbeeld om
specifieke maatregelen voor sectoren en clusters, waaronder de bouw, automotive en high tech
sectoren in Zuid Oost Nederland.

63

In 2010 zal het kabinet de Tweede Kamer nader rapporteren over de voortgang van het
industriebeleid.
3.6 Energie
Richtsnoer nº11 (deel duurzame energiehuishouding) Duurzaam gebruik van hulpbronnen
aanmoedigen en de synergie tussen milieubescherming en groei versterken.
Richtsnoer
nº16
(deel
interconnectiecapaciteit
en
voorkomen

congestie

op

elektriciteitsverbindingen) Europese infrastructuren uitbreiden, verbeteren en onderling verbinden, en
prioritaire grensoverschrijdende projecten voltooien.

3.6.1 Investeringen in Nederlandse energievoorziening
De Nederlandse energievoorziening bestaat grotendeels uit fossiele brandstoffen en is in hoge
mate gasgeoriënteerd. Het kabinet onderkent dat een verandering van onze energievoorziening
nodig is om het hoofd te bieden aan de problemen die verbonden zijn met de huidige
energieconsumptie, te weten de CO2-emissies en de toenemende afhankelijkheid van energieimport uit politiek minder stabiele landen. Een transitie naar een duurzame energiehuishouding,
zoals uiteengezet in het werkprogramma Schoon en Zuinig, is noodzakelijk. Dit is nodig om het
hoofd te kunnen bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de stijgende
energievraag en de stijgende CO2-uitstoot die op hun beurt leiden tot stijgende energieprijzen.
Hierbij zal ook gekeken moeten worden naar een optimale brandstofmix. Daarnaast zal de groei
in de energieconsumptie geremd moeten worden door nadruk op energiebesparing en
verbeteren van energie-efficiency. Deze transitie is een zaak van lange adem en vraagt
betrokkenheid van overheden, bedrijven, burgers, belangenorganisaties, en kennisinstellingen.
Het kabinet zet vol in op het realiseren van een trendbreuk en investeert daarom in de jaren
2008 tot en met 2011 bijna € 7,5 miljard in de energievoorziening, intensiveert het internationale
energiebeleid en past de wet- en regelgeving aan om de werking van de energiemarkten en het
investeringsklimaat te verbeteren.
3.6.2 Beleidsinzet duurzaamheid
Dit kabinet heeft ambitieuze doelstellingen vastgelegd voor het energie- en klimaatbeleid. De
beoogde emissiereductie van broeikasgassen bedraagt 30% in 2020 ten opzichte van 1990.
Daarnaast wordt ingezet op verhoging van het energiebesparingstempo naar 2% per jaar en
een aandeel duurzame energie van 20% in 2020. Het kabinet heeft in het werkprogramma
Schoon en Zuinig het voorgenomen beleid uiteengezet om de doelen te bereiken. In het
werkprogramma zijn daarnaast ook enkele tussendoelen opgenomen voor 2011, op het gebied
van verlaging van uitstoot van broeikasgassen (209 Mton CO2eq), gecommitteerd nieuw
vermogen duurzame elektriciteit (2285 MW) en extra energiebesparing (29-61 PJ).
De beleidsintensivering om de klimaatdoelstellingen te halen is gestart in 2007 met het
werkprogramma Schoon en Zuinig. Langs drie lijnen moeten de klimaatdoelen in zicht komen:
het stimuleren van grootschalige implementatie van bestaande technologieën, het marktrijp
maken van nieuwe technologieën en tenslotte het stimuleren van verregaande innovaties die
nog aan het begin van ontwikkelproces zitten. In het werkprogramma is gekozen voor een mix
van marktprikkels, normering, tijdelijke financiële stimulansen, innovatiestimulering en
internationale klimaat- en energiediplomatie. Het werkprogramma definieerde 88 acties die
jaarlijks gemonitord worden. In het eerste jaar zijn alle acties in gang gezet.

64

Een belangrijk onderdeel van het werkprogramma Schoon en Zuinig, en het belangrijkste
instrument om een stevige impuls te geven aan verdere verduurzaming en structuurverbetering
van onze Energiehuishouding, is een ruime en robuuste financiering van de SDE
(Stimuleringsregeling Duurzame Energie) middels een opslag op het elektriciteitstarief. Na de
start van de regeling in 2008 is 2009 het jaar waarin fors wordt ingezet op de uitrol van
duurzame energie. Met de openstelling van de SDE in 2009 wordt rond de 1000 MW
subsidiabel gesteld. De SDE is in 2009 aangescherpt en verder geoptimaliseerd, bijvoorbeeld
door binnen de categorie zon-pv een subcategorie toe te voegen voor grotere bedrijfsmatige
installaties. Omdat de aanvraagprocedure als tamelijk ingewikkeld werd ervaren zijn hierin
bovendien verbeteringen in aangebracht. Een concrete verbetering die in 2009 wordt ingevoerd
is de mogelijkheid van elektronisch indienen van de subsidieaanvraag. Daarnaast wordt in de
SDE 2009 bij een aantal biomassacategorieën een zogenoemde warmtestaffel geïntroduceerd,
om de restwarmte die vrijkomt bij de elektriciteitsopwekking uit biomassa nuttig aan te wenden.
Ook zijn subsidieregimes ingesteld voor de productie van duurzame energie in huizen
(warmtepompen, zonneboilers), fiscale stimulering van energiezuinige auto’s, scherpere
regelgeving voor nieuwbouwwoningen en prestatieafspraken met MKB en industrie. De
resultaten hiervan zullen pas na verloop van tijd goed zichtbaar zullen worden.
In het eerste jaar is daarnaast gewerkt aan het noodzakelijke draagvlak voor het
duurzaamheidbeleid in de samenleving. Het kabinet heeft met de ondernemersorganisaties
VNO-NCW, MKB en LTO het Duurzaamheidakkoord gesloten. Met alle relevante sectoren zijn
convenanten gesloten waarin afspraken zijn gemaakt over doelbereiking. Daarnaast zijn er ook
afspraken gemaakt met medeoverheden en wordt er gewerkt aan het wegnemen
belemmerende regelgeving en het verkorten van vergunningsprocedures.
De Nederlandse overheid heeft haar beleid t.a.v. duurzame ontwikkeling neergelegd in de
Kabinetsbrede Aanpak Duurzame Ontwikkeling (KADO). De thema’s waarop wordt gefocust zijn
water/klimaatadaptatie, duurzame energie, biobrandstoffen en ontwikkeling, CO2-afvang en opslag, biodiversiteit en duurzaam bouwen. In mei 2009 is in een brief aan de Tweede Kamer
17
gerapporteerd over de voortgang van deze kabinetsbrede aanpak. Bijvoorbeeld over het
thema duurzaam bouwen is het ministerie van VROM/WWI in gesprek met de bouwwereld.
Belangrijkste activiteit op dit moment is een breed gedragen meetmethodiek beschikbaar te
krijgen voor de milieuprestaties van gebouwen (hiermee wordt ook een bijdrage geleverd aan
de vermindering van CO2-uitstoot als gevolg van materiaalgebruik: winning, gebruik,
afvalverwerking). Door samenwerking van de eigenaren van de huidige meetmethodieken zoals
BREEAM, Greencalc en de Gemeentelijke Praktijkrichtlijn krijgt dit momenteel gestalte. Hierbij
wordt aansluiting gezocht met Europese ontwikkelingen op dit terrein. Op basis hiervan kan ook
een wettelijk minimum worden vastgesteld.
De overheid zal in zijn rol als consument de marktontwikkelingen stimuleren door duurzaam
inkopen (zie verder over duurzaam inkopen § 3.1.6) en door eigen overheidsgebouwen fors
energiezuiniger te maken.

17

Brief van de Ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en voor
Ontwikkelingssamenwerking, Tweede Kamer 2008 – 2009, 30196, nr. 56.

65

Het kabinet heeft ervoor gekozen de crisis aan te grijpen om haar lange termijn ambities op het
gebied van energie en klimaat te herbevestigen en intensiveren. Zo zijn er extra middelen
vrijgemaakt om energiebesparing in de gebouwde omgeving fors te stimuleren, zal de totale
hoeveelheid windenergie op zee (gecommitteerd via de SDE) met 500 MW extra vermogen
toenemen en wordt de ontwikkeling van innovatieve concepten als de elektrische auto
gestimuleerd. Dit laatste met pilotprojecten en ook met fiscale voordelen. Het Ministerie van
LNV investeert in het kader van de economische crisis bovendien € 50 miljoen extra in
verduurzaming van de agrarische sector. Het investeringsklimaat voor duurzame energie wordt
bovendien versterkt door een aantal lange termijnmaatregelen. Duurzame energie zal voorrang
krijgen op het elektriciteitsnet en door de financiering van de SDE -regeling te laten lopen via
een tarief op de elektriciteitsrekening van eindverbruikers wordt langjarige zekerheid gegeven
over de beschikbaarheid van voldoende middelen om de ambitie van 20% duurzame energie in
2020 te realiseren.
In april 2009 is de ‘Verkenning Schoon en Zuinig, stand van zaken 2009’ naar de Tweede
Kamer gestuurd. Hieruit blijkt dat het ingezette beleid effectief is; de tussendoelen voor deze
kabinetsperiode liggen binnen bereik. De uitstoot van broeikasgassen ligt in Nederland op koers
om de tussendoelen voor 2012 te halen. Het huidige besparingstempo ligt op circa 1% per jaar
en het huidige aandeel duurzame energie bedraagt 3,5%, waarvan duurzame elektriciteit een
7,5% aandeel in de elektriciteitsproductie heeft. Daarnaast blijkt ook dat de mate waarin de drie
Schoon en Zuinig doelen voor 2020 gerealiseerd worden met het ingezette beleid nog erg grote
marges kent.
Voor het behalen van de doelen in 2020 zal de huidig ingezette intensiveringslag voortgezet
moeten worden. In 2010 zal in een eerste tussenevaluatie bekeken worden of met de ingezette
koers de 2020-doelen van Schoon en Zuinig in zicht blijven en waar nodig zal bijgestuurd
worden door verdere beleidsintensiveringen. Het kabinet zal de komende periode hard werken
aan de uitvoering en het verder invullen van het werkprogramma om te zorgen dat de marges
die in de verkenning worden toegekend aan de beleidseffecten substantieel kleiner zullen zijn
ten tijde van de evaluatie. Hiernaast bereidt het kabinet aanvullend en/of alternatief beleid voor,
zodat indien het kabinet daartoe besluit, bij de evaluatie in voorjaar 2010 direct deze
maatregelen kunnen worden genomen. Uitgangspunt is en blijft het realiseren van de
kabinetsambities op het terrein van de reductie van de uitstoot van broeikasgassen, de hoogte
van de energiebesparing en het aandeel duurzame energie in 2020.
Biobrandstoffen
Uit hoofde van de richtlijn hernieuwbare energie (publicatiedatum 5 april 2009) is een
verplichting van minimaal 10% hernieuwbare energie in de transportsector
aangenomen. Biobrandstoffen, gemaakt uit bepaalde grondstoffen (2e generatie) worden
e
dubbel geteld. Toch zal, om de doelstelling te kunnen behalen, het leeuwendeel uit 1
generatie- biobrandstoffen moeten worden gehaald. In de richtlijn zijn ook
duurzaamheidcriteria voor biobrandstoffen opgenomen, willen deze mogen meetellen voor het
behalen van de doelstelling. De richtlijn moet voor 5 december 2010 door de lidstaten zijn
geïmplementeerd in nationaal beleid. Om deze doelstelling te behalen heeft het kabinet
het initiatief genomen om, vooruitlopend op de algehele implementatie van de richtlijn
hernieuwbare energie, de daarin opgenomen dubbeltelling eerder tot stand te

66

brengen. Daarnaast heeft Nederland diverse activiteiten ontplooid om de certificering van de
duurzaamheid van biobrandstoffen te stimuleren.
3.6.3 EU Emissiehandel systeem (EU-ETS)
Tijdens de Europese Raad d.d. 11 en 12 december 2008 zijn de EU-lidstaten tot een akkoord
over het Europese energie- en klimaatpakket waarin het ambitieniveau voor reductie CO2emissies overeind blijft. De systematiek van het Commissievoorstel van januari 2008 voor
aanpassingen van het Europese emissiehandelssysteem (ETS) vanaf 2013 wordt gehandhaafd.
Dit betekent dat de ETS-sectoren (industrie en elektriciteitproducerende bedrijven)
geconfronteerd worden met een reductie van de Europese uitstoot van broeikasgassen van
21% in 2020 ten opzichte van 2005. Nieuw in het voorstel is dat vanaf 2013 één emissieplafond
voor de gehele EU geldt en de broeikasgasemissies uit meer industriële sectoren – zoals
aluminium en de petrochemie – uit de industrie onder dit systeem zullen vallen. Daarnaast zal
overal in de EU een groter deel van de emissierechten nationaal worden geveild in plaats van
gratis worden toegekend.
Het Europese energie- en klimaatakkoord bevat enkele relevante elementen voor de
Nederlandse beleidsinzet op het gebied van ETS:
• Nederland heeft aandacht voor het voorkomen van concurrentienadelen bij mondiaal
concurrerende, energie- en uitstootintensieve bedrijven ten opzichte van concurrenten in
landen die geen vergelijkbare klimaatinspanning verrichten. Het kabinet is van mening dat
concurrentienadelen voor specifieke sectoren als gevolg van ETS aanleiding kunnen zijn
om over te gaan tot compensatie, bij voorkeur in Europees verband. De besluitvorming in
de Europese Raad heeft meer duidelijkheid geschapen over de vormgeving van de
compensatie van mondiaal concurrerende sectoren. Voor de industrie gaat gelden dat
(sub)sectoren die een significant risico lopen op carbon leakage als gevolg van ETS 100%
gratis emissierechten krijgen toegekend, op basis van een benchmark die bepaald wordt
door de 10% meest efficiënte bedrijven in de sector. Uiterlijk 31 december 2009 en elke vijf
jaar daarna bepaalt de Europese Commissie, na beraad met de Europese Raad (ER), een
lijst van sectoren met risico op carbon leakage. Daarbij gelden de volgende criteria:
kostprijsverhoging als gevolg van ETS en handelsintensiteit met landen buiten de EU.
• Verder mogen lidstaten financiële maatregelen nemen om (sub-)sectoren te compenseren
die onderhevig zijn aan het risico op carbon leakage als gevolg van het doorberekenen van
de CO2 prijs in de elektriciteitsprijs (indirecte kosten). De Commissie zal hiervoor de
staatssteunregels aanpassen. In die regels zullen de criteria en de maximale hoogte van de
compensatie worden opgenomen. De mogelijkheid tot compensatie zal mede gebaseerd
worden op strenge benchmarks van de indirecte CO2 emissies per productie-eenheid.
• Er is besloten om de opbrengst van 300 miljoen emissierechten uit de zgn.
nieuwkomersreserve toe te kennen aan 10 tot 12 grootschalige CCS -projecten (Carbon
Capture and Storage) en grootschalige duurzame energieprojecten. Het kabinet zet zich er
actief voor in dat de Europese Commissie een deel van de Nederlandse CCS-plannen als
Europese voorbeeldprojecten selecteert.
• Zowel in de tijdens de Europese Raad aangenomen politieke verklaring als in de ETS richtlijn wordt bevestigd dat het de lidstaten zelf zijn die over de besteding van de
veilingopbrengsten beslissen. Wel is er in de richtlijn een aanbeveling opgenomen aan de
lidstaten om ofwel tenminste de helft van de veilingopbrengsten, ofwel een bedrag ter

67

grootte daarvan, te besteden aan nationaal, Europees en mondiaal klimaatbeleid. In de
politieke verklaring wordt de bereidheid van lidstaten daartoe geconstateerd.
In de context van een internationaal klimaatverdrag, en voor de lidstaten die dat willen, zal
een deel van dit bedrag worden gebruikt om mitigatie en adaptatie mogelijk te maken en te
financieren in ontwikkelingslanden die dat akkoord hebben geratificeerd. Bij de
besluitvorming over de inzet van de netto opbrengsten van de nationale veiling van
emissierechten vanaf 2013 zal het kabinet een afweging maken tussen de verschillende
bestedingsrichtingen: EMU-saldo, terugsluis naar burgers en bedrijfsleven, nationaal
klimaatbeleid en internationaal klimaatbeleid.
Het zal lidstaten worden toegestaan om tussen 2013 en 2016 veilingopbrengsten ook aan
te wenden voor de ondersteuning van de bouw van hoogefficiënte energiecentrales,
waaronder centrales die ‘CCS -ready’ zijn.

•

•

3.7

Fysieke infrastructuur

Richtsnoer nº11 (deel duurzaam ruimtegebruik) Duurzaam gebruik van hulpbronnen aanmoedigen en
de synergie tussen milieubescherming en groei versterken.
Richtsnoer nº16 (deel fysieke infrastructuur) Europese infrastructuren uitbreiden, verbeteren en
onderling verbinden, en prioritaire grensoverschrijdende projecten voltooien.

3.7.1 Fysieke infrastructuur en ruimtegebruik
Onder het motto “sturen op duurzame groei” heeft het Ministerie van Verkeer en Waterstaat in
2008 gewerkt aan een sterker, mobieler, veiliger en schoner Nederland. De duurzame aanpak
van mobiliteit en een krachtig logistiek netwerk zijn de basis onder een gezonde economie.
Voor het investeringsprogramma in weginfrastructuur is gebleken dat de mix van benutten,
beprijzen en bouwen met alle inzet moet worden doorgezet. De fileproblematiek maakt het
noodzakelijk daarbij zoveel als mogelijk snelheid te maken. Een goed voorbeeld van snelheid
maken is de Spoedaanpak van 30 wegenprojecten; in essentie regelt het wetsvoorstel het
lostrekken van vastgelopen projecten en de versnelling van de besluitvorming van lopende
projecten door een vereenvoudiging van de onderzoekslast.
In 2008 is de MobiliteitsAanpak uitgebracht, omdat bleek dat voor het realiseren van de doelen
van de Nota Mobiliteit en de ambities van het kabinet extra acties nodig waren. Met de
MobiliteitsAanpak zijn de hoofddoelen uit de Nota Mobiliteit (betrouwbaarheid voorspelbaarheid
en goede bereikbaarheid) aangescherpt. Kern daarbij is een robuust mobiliteitssysteem dat
bestaat uit sterke verbindingen, sterke modaliteiten, voorspelbare reistijden en een goede
bereikbaarheid. Dat moet leiden tot een mobiliteitssysteem dat duurzaam en gebruiksvriendelijk
is en dat reizigers en vervoerders de mogelijkheid biedt om voor een aantrekkelijke
vervoerswijze te kiezen.
De MobiliteitsAanpak kent nauwe aansluiting met het programma Randstad Urgent en andere
rijksnota’s in het ruimtelijk domein, zoals de structuurvisie Randstad 2040. Dit onderstreept de
integrale beleidsaanpak waarin de relatie tussen mobiliteit en ruimtelijke ontwikkeling wordt
versterkt. De gebiedsgerichte aanpak die in onder meer de MobiliteitsAanpak en Randstad
2040 centraal staat, krijgt vorm in de gebiedsagenda’s die in 2009 ontwikkeld worden.
Zodoende wordt tevens de verbinding gelegd met het Meerjarenprogramma Infrastructuur,

68

Ruimte en Transport, waarin de Ministeries van EZ, LNV, V&W en VROM samenwerken aan
het vergroten van de inhoudelijke samenhang tussen (nationale) ruimtelijke projecten,
infrastructuur en (openbaar) vervoer.
Het kabinet heeft in het najaar van 2007 besloten te starten met een kilometerprijs voor
vrachtvervoer en stapsgewijs de kilometerprijs voor personenauto’s in te voeren. Het eindbeeld
is een landelijke kilometerprijs voor alle wegen gedifferentieerd naar tijd, plaats en
milieukenmerken. Vooruitlopend op de invoering van de kilometerprijs zullen vanaf 2009 in zes
stedelijke gebieden mobiliteitsprojecten van start gaan om daar de bereikbaarheid te verbeteren
en ervaring op te doen met de satelliettechniek en gedragsprikkels. De projecten kunnen de
vorm aannemen van prijsprikkels of innovatieve diensten die leiden tot gedragsverandering
(bijvoorbeeld actuele routeadviezen).
Crisismaatregelen
In het Aanvullend Beleidsakkoord is voor 2009 en 2010 in totaal 543 miljoen euro uitgetrokken
voor stimulering van de Nederlandse infrastructuur. Het betreft stimulering die zowel op korte
termijn de economie stimuleert, als op de lange termijn de Nederlandse infrastructuur versterkt.
Voor het hoofdwegennet is € 213 miljoen beschikbaar. Deze middelen worden ingezet voor
reparaties aan zeer open asfaltbeton (ZOAB), versneld onderhoud van dicht asfaltbeton (DAB)
en versneld onderhoud aan kunstwerken (zoals bruggen, viaducten en knooppunten). Voor de
hoofdvaarwegen is € 200 miljoen beschikbaar. Deze middelen worden ingezet voor extra Quick
Wins Binnenhavens, versneld onderhoud aan zogenoemde natte kunstwerken (zoals sluizen,
stuwen en bruggen), kleinere aanleg- en onderhoudprojecten en extra baggerwerkzaamheden.
Voor de hoofdwatersystemen is tot slot binnen het Deltaprogramma € 130 miljoen uitgetrokken.
Vooruitlopend op de besluitvorming over het Deltaprogramma wordt gestart met de twee
projecten extra zandsuppleties/zandmotor voor de Nederlandse kust en dijkversterking.
Naast de budgettaire stimulering is er ook sprake van niet-budgettaire stimulering via de Crisisen herstelwet. Deze wet beoogt wettelijke en procedurele belemmeringen voor een
voortvarende uitvoering van bepaalde infrastructurele werken weg te nemen. Per saldo worden
projecten door de Crisis- en herstelwet versneld. Niet alleen wordt besluitvorming over de
aanleg van nieuwe wegen, zoals de A4 Midden Delfland en de A74 bij Venlo, versneld, maar
ook bestaande wegen en diverse bruggen worden aangepakt. Daarnaast beoogt de wet ook
belangrijke projecten op het spoor, de waterwegen en de kustverdediging te versnellen.
3.7.2 Waterhuishouding
De zorg voor een klimaatbestendige en veilige waterhuishouding is van levensbelang voor de
toekomst van Nederland. Het Nationaal Waterplan is het formele rijksplan voor het nationale
waterbeleid. In de waterwet is vastgelegd dat het rijk dit plan elke 6 jaar opstelt. Het nationaal
waterplan omvat onder meer alle maatregelen op het gebied van waterveiligheid, de ontwerpstroomgebiedbeheersplannen en beleid op het gebied van waterkwaliteit. In 2008 heeft de
Deltacommissie geadviseerd over het waterbeleid van de komende honderd jaar. Het Nationaal
Waterplan omvat een eerste beleidsmatige uitwerking hiervan. Belangrijke concrete projecten
op het gebied van waterveiligheid zijn onder andere het project Maaswerken en Ruimte voor de
Rivier. Na de overstromingen van de grote rivieren in de negentiger jaren van de vorige eeuw is
besloten om extra te investeren in de waterveiligheid. Hiermee wordt betere bescherming
geboden tegen toekomstige overstromingsrisico’s en wordt tegelijkertijd gewerkt aan
natuurontwikkeling. Ook met programma’s als het Hoogwaterbeschermingsprogramma wordt

69

geïnvesteerd in de kwaliteit van dijken. Met onder meer zandsuppleties wordt de kustlijn
beschermd.
3.7.3 Publiek Private Samenwerking
Nederland zet onder het motto “PPS steeds meer” in op meer publiek private samenwerking in
infrastructurele projecten. Echter, door de veranderende marktomstandigheden ten gevolge van
de huidige economische situatie is het noodzaak de huidige praktijk nog eens goed tegen het
licht te houden. Er zullen extra maatregelen genomen worden om te zorgen dat aantrekkelijke
projecten, dat wil zeggen waar via PPS meerwaarde te behalen valt, in de markt worden gezet.
De maatregelen zijn gericht op 3 pijlers: 1) Het terugdringen van het aantal benodigde
financiers, 2) het terugdringen van de kredietbehoefte en 3) fine-tuning van contracten op
marktomstandigheden. Deze maatregelen kunnen los van elkaar, maar ook in combinatie
worden toegepast.

70

4. Werkgelegenheid
4.1 Huidige situatie en belangrijkste uitdagingen
Ruim een jaar geleden draaide de Nederlandse economie op volle toeren, op de arbeidsmarkt
bleek dit uit het record aantal vacatures en een lage werkloosheid. Inmiddels ziet de wereld er
totaal anders uit. In een ongekend tempo heeft de crisis zich vanuit de financiële sector als
olievlek verspreid naar de reële economie. De macro-economische vooruitzichten zijn somber;
een krimpende economie, een ongekend hoge werkloosheid (van 8% in 2010) en een
verslechtering van de overheidsfinanciën. Hoewel eerste tekenen van herstel eind 2009
langzaam zichtbaar worden, volgt herstel op de arbeidsmarkt, het herstel van de economische
groei altijd met grote vertraging.
De hoge werkloosheid maakt dat de belangrijkste uitdagingen op korte termijn zijn het
afremmen van de oploop in werkloosheid en het beperken van de negatieve gevolgen van
werkloosheid (o.a. door het verbeteren van de aansluiting van vraag en aanbod). Tegelijkertijd
wordt het belang van de lange termijn uitdagingen (krapte en vergrijzing) door de crisis juist
verder aangescherpt. Het is dan ook van groot belang dat de maatregelen die genomen worden
in het licht van de crisis in overeenstemming zijn met de lange termijn uitdagingen en de
werking van de Nederlandse arbeidsmarkt verbeteren. Het kabinet heeft zich, mede naar
aanleiding van een advies van de SER, gecommitteerd aan een participatiedoelstelling van
80% in 2016. Deze doelstelling blijft, ondanks de crisis, dan ook onverminderd van kracht.
Ook de Europese Commissie ziet het arbeidsaanbod als een belangrijke lange termijn uitdaging
voor Nederland. Sinds de invoering van de landenspecifieke aanbevelingen, krijgt Nederland
elk jaar slechts één aanbeveling en wel op dit terrein. De aanbeveling, zoals aangenomen door
de Europese Voorjaarsraad werd dit jaar als volgt geformuleerd: het ontwikkelen van
maatregelen, waaronder het bevorderen van arbeidsmarkttransities binnen een geïntegreerde
flexicurity aanpak, om de participatie van vrouwen, ouderen en kwetsbare groepen te
verbeteren met als doel het algehele aantal gewerkte uren te vergroten. De Lissabon
participatiedoelen (zie tabel 4.1) zijn door Nederland reeds behaald in 2008. Grootste uitdaging
voor Nederland ligt bij het verder opschroeven van het aantal gewerkte uren en om te
voorkomen dat mensen die in de afgelopen jaren met veel moeite een weg hebben gevonden
naar de arbeidsmarkt, zich nu door de crisis weer gaan terugtrekken. Het beperken van
hysterese (voorkomen dat de hogere conjuncturele werkloosheid omslaat in een hoger niveau
van structurele werkloosheid) is dan ook van groot belang.
Tabel 4.1 Arbeidsparticipatie conform ILO-definitie

Richtsnoer nº17 Ten uitvoer leggen van werkgelegenheidsbeleid dat gericht is op het bereiken van
volledige werkgelegenheid, het verbeteren van de kwaliteit van het werk en de arbeidsproductiviteit en het
versterken van sociale samenhang.
Richtsnoer nº18 Een benadering van het werk bevorderen die gebaseerd is op de levenscyclus.

71

Richtsnoer nº19 Arbeidsmarkten creëren die integratie bevorderen, de aantrekkelijkheid van werken
verhogen en werken financieel aantrekkelijk maken voor werkzoekenden, ook voor mensen met een
achterstandspositie en mensen die niet actief zijn
Richtsnoer nº20 Beter inspelen op de behoeften van de arbeidsmark

4.2 Arbeidsaanbod
Nederland kent een hoge arbeidsparticipatie in personen maar het totaal aantal gewerkte uren
ligt relatief laag vanwege het grote aantal mensen dat in deeltijd werkt. Tevens participeren
bepaalde groepen (vrouwen, ouderen en kwetsbare groepen) relatief weinig. De afgelopen
jaren zijn het arbeidsaanbod en de werkgelegenheid sterk toegenomen. Steeds meer vrouwen
zijn gaan werken, mede als gevolg van een hoger opleidingsniveau en betere mogelijkheden
om arbeid en zorg te combineren. Financiële prikkels en een cultuuromslag hebben ervoor
gezorgd dat ouderen steeds langer doorwerken. Deze extra participatie heeft niet geleid tot
extra werkloosheid maar wel tot hogere werkgelegenheid. Daarnaast is de positie van
kwetsbare groepen verbeterd in de afgelopen jaren; de werkloosheid onder niet-westerse
allochtonen daalde sneller dan de totale werkloosheid (inhaalslag), de werkloosheid onder
jongeren was historische en in internationaal perspectief bezien laag en ook herbeoordeelde
arbeidsongeschikten vonden steeds vaker duurzaam werk. De aanbevelingen die de
Commissie Bakker vorig jaar heeft gedaan om de participatiegraad verder te verhogen zijn
grotendeels geïmplementeerd en veelal vanaf 1 januari 2009 inwerking getreden. Het kabinet
blijft streven naar een bruto participatiegraad van 80%. Tot voor kort lag het kabinet op koers,
maar door de economische crisis is de Nederlandse economie een paar jaar teruggezet.
Tabel 4.2 Arbeidsparticipatie conform nationale definitie
Nederlandse

Netto-arbeidsparticipatie
totaal
Vrouwen
Ouderen (55-64 jaar)

doelstelling

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

(geen)
65% (2010)

65
52,9

64,8
53,2

64,2
53,3

63,3
52,7

63,2
53

64,6
55

66,2
57,2

67,5
59

45% (2010)

33,7

36,4

37,5

38

38,2

39,8

42,7

44,8

"evenredig"
[1][1]

Niet-westerse allochtonen
52,7
51,7
49,6
48,7
49,2
49,7
53,3
56,5
1[1] Opmerking: "evenredig" bij niet-westerse allochtonen staat voor een gelijke ontwikkeling van de netto-arbeidsparticipatie tussen
autochtonen
Bron: CBS

Om (meer) werken aantrekkelijk te maken, moet het financieel lonen. Dit is echter niet altijd in
voldoende mate het geval. Bij werklozen kan het aanvaarden van werk vergeleken met de
uitkeringssituatie op de kortere termijn relatief weinig opleveren (armoedeval). Ook het
aanvaarden van werk vanuit een situatie zonder eigen inkomsten (herintredersval) is soms
weinig aantrekkelijk door een hoge marginale druk. Juist omdat deze groep het zich financieel
kan permitteren niet te werken – het gaat vaak om partners van een kostwinner – is het
belangrijk dat de inkomensvooruitgang voldoende groot is. Verder kan een hoge marginale druk
uitbreiding van het aantal gewerkte uren (deeltijdval) in de weg staan. Een belangrijk onderdeel
van de aanpak van het kabinet om de participatie van vrouwen, oudere werknemers en

72

kwetsbare groepen te verbeteren is daarom de versterking van financiële prikkels in de fiscale
sfeer om werken lonender te maken. Tabel 4.3 geeft de financiële prikkels bij werkaanvaarding
weer.
Tabel 4.3 Financiële prikkels bij werkaanvaarding (werkloosheids -, herintreders - en deeltijdval)
Vooruitgang in %

Extra euro’s per maand
(afgerond op € 5)
2009
2010 verschil

2009

2010

verschil*

2%
14%
-1%

2%
14%
-2%

0%
0%
-1%

35
150
-25

35
155
-35

0
5
-10

6%
24%
11%

6%
24%
10%

0%
-1%
-1%

110
265
190

115
260
175

5
-5
-15

15%
24%

15%
22%

0%
-2%

275
440

270
410

-5
-30

-1%
0%

165
180

145
175

-20
-5

0%
1%
0%

165
165
210

160
195
215

-5
30
5

0%

220

230

10

1%
0%

335
260

350
245

15
-15

Werkloosheidsval
(inkomensvooruitgang bij aanvaarden werk in plaats van bijstand)**
Aanvaarden werk op minimumloonniveau
Alleenverdiener met kinderen
Alleenstaande
Alleenstaande ouder (gaat 4 dagen werken)
Aanvaarden werk op 120% minimumloonniveau
Alleenverdiener met kinderen
Alleenstaande
Alleenstaande ouder (gaat 4 dagen werken)
Herintredersval
(inkomensvooruitgang bij 2½ dag werken door niet-werkende partner)***
Hoofd minimumloon, partner minimumloonniveau
Hoofd 120% minimumloon, partner 120% minimumloonniveau
Deeltijdval minstverdienende partner
(inkomensvooruitgang bij 1 dag extra werken)***
Hoofd minimumloon
partner gaat van 2 naar 3 dagen werk (minimumloonniveau)
8%
7%
partner gaat van 3 naar 4 dagen werk (minimumloonniveau)
8%
8%
Hoofd modaal
partner gaat van 2 naar 3 dagen werk (minimumloonniveau)
7%
6%
partner gaat van 3 naar 4 dagen werk (minimumloonniveau)
6%
7%
partner gaat van 2 naar 3 dagen werk (120%
8%
8%
minimumloonniveau)
partner gaat van 3 naar 4 dagen werk (120%
8%
8%
minimumloonniveau)
partner gaat van 2 naar 3 dagen werk (modaal niveau)
12%
13%
partner gaat van 3 naar 4 dagen werk (modaal niveau)
8%
8%
Bron: berekening SZW.
* Vanwege afronding zijn de waarden niet altijd gelijk aan het verschil in de eerste twee kolommen.
** Er wordt uitgegaan van een voltijdbaan (5 dagen), tenzij anders vermeld.
*** Er wordt uitgegaan van een huishouden met 2 kinderen tussen 6 en 11 jaar.

4.2.1 Vrouwen
De participatie van vrouwen is de afgelopen jaren sterk gestegen. De relatieve arbeidsmarkt
positie van vrouwen lijkt iets te verbeteren als gevolg van de economische crisis. Dit komt
vooral omdat vrouwen vaker in minder conjunctuurgevoelige sectoren werken, zoals de
gezondheidszorg en het onderwijs. Niettemin werken vrouwen nog steeds relatief weinig uren,

73

waardoor een groot deel van hen niet economisch zelfstandig is. Daarom wordt er beleid
gevoerd om vrouwen te stimuleren om (meer uren) te gaan werken.
Financiële prikkels
Om (meer) werken lonender te maken heeft het kabinet een aantal fiscale maatregelen
geïntroduceerd. Zo is vanaf 1 januari 2009 gestart met het omzetten van de aanvullende
combinatiekorting naar een inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK). Meer werken wordt
hierdoor vooral aantrekkelijker voor alleenstaanden en de minst verdiende partners met
kinderen omdat de korting groter is naarmate de minst verdienende partner meer uren werkt.
De overdraagbaarheid van de heffingskorting zal in 15 jaar afgebouwd worden. Per 1 januari
2009 is hiermee gestart. Door de afbouw kan de algemene heffingskorting niet meer via de
werkende kostwinner verzilverd worden en wordt het voor de partner financieel aantrekkelijker
om betaald werk te accepteren.
Kinderopvang
Op 24 april 2009 heeft de Commissie van Rijn haar eindrapport gepubliceerd. De Commissie
had de opdracht te onderzoeken of de regeling Kinderopvangtoeslag beter toegesneden kan
worden op het bevorderen van de arbeidsparticipatie. Een eventuele herziening moest
beoordeeld worden op randvoorwaarden ten aanzien van budgettaire consequenties,
uitvoerbaarheid, keuzevrijheid en evenwichtige inkomensverdeling.
De belangrijkste conclusie van de Commissie is dat het niet voor de hand ligt om, naast de
huidige systeemwijzigingen op korte termijn opnieuw wijzigingen in het systeem
kinderopvangtoeslag te veranderen. Dit zou leiden tot onzekerheid bij gebruikers en de sector.
Bovendien is er nog geen aanleiding voor wijzigingen, omdat het nog niet mogelijk is om
eenduidig de effecten van de kinderopvangtoeslag op de arbeidsparticipatie vast te stellen.
Zodra hier aanleiding voor is, zal het kabinet de vormgeving van de kinderopvangtoeslag
heroverwegen.
Verder heeft het kabinet besloten de vormgeving van de gastouderopvang te wijzigen, met het
oog op het misbruik en oneigenlijke gebruik en de financiële beheersbaarheid. Zowel de Eerste
als de Tweede Kamer heeft inmiddels ingestemd met het plan van het kabinet om het stelsel te
herzien en de gastouderopvang professioneler te maken. Aan gastouders zullen strengere
deskundigheidseisen worden gesteld. De verwachting is daarbij dat het aantal gastouders zal
dalen. Gastouderopvang wordt daarbij nadrukkelijk in stand gehouden. De gastouderopvang
voorziet immers op meerdere manieren in een behoefte: van die ouders die een voorkeur
hebben voor kleinschalige opvang in huiselijke kring, van ouders die zijn aangewezen op
opvang op flexibeler tijden dan het kinderdagverblijf of de bso kan bieden en van ouders die
wonen in gebieden waar de grootschaliger opvang niet rendabel kan worden georganiseerd.
Gemeenten hebben met de Wet kinderopvang de taak van toezicht en handhaving op de
kinderopvang gekregen. De verschillende locaties voor kinderdagopvang en buitenschoolse
opvang en de gastouderbureaus, een soort bemiddelingbureau tussen vraagouder en
gastouder, werden object van toezicht en handhaving. Met de stelselwijziging worden vanaf 1
januari 2010 ook de locaties waar de gastouderopvang wordt aangeboden object van toezicht
en handhaving.

74

Taskforce DeeltijdPlus
Begin 2008 is de Taskforce DeeltijdPlus opgericht. De Taskforce is bezig met het ontwikkelen
van een integrale visie over hoe er in de nabije toekomst in Nederland een verhoogde
arbeidsparticipatie van met name vrouwen in kleinere deeltijdbanen (minder dan 24 uur) tot
stand gebracht kan worden. Belangrijk onderdeel hiervan is het inzichtelijk maken van
belemmeringen voor arbeidsdeelname van vrouwen en de mogelijkheden deze belemmeringen
op te heffen.
Het afgelopen jaar is een start gemaakt met de uitvoering van de in het werkplan
gepresenteerde activiteiten. Een belangrijk onderdeel hiervan bestaat uit het uitvoeren van
onderzoek. Zo wordt er in opdracht van de Taskforce een behoefte-onderzoek uitgevoerd door
het SCP naar de rol van werkgevers. Ook laat de Taskforce een onderzoek uitvoeren naar het
ambitieniveau van vrouwen en de invloed hiervan op het aantal gewerkte uren. Een derde
onderzoek is het ‘tone of voice’-onderzoek, waarin de toonzetting en inhoud van gevoerde
discussies over vrouwen op de arbeidsmarkt wordt geanalyseerd. Naast onderzoeken zijn er bij
verschillende organisaties pilot-projecten opgezet gericht op het vinden van praktische
oplossingen voor belemmeringen bij de omzetting van kleine in grotere deeltijdbanen. Ter
ondersteuning van het debat heeft de Taskforce drie Argumentenkaarten laten ontwikkelen: een
werknemerskaart, een werkgeverskaart en een samenlevingskaart.
In maart van dit jaar is de mediacampagne gestart waarmee de Taskforce het onderwerp meer
uren werken op de agenda wil zetten en het debat hierover wil stimuleren. Ook is de Taskforce
volop vertegenwoordigd in het debat en op bijeenkomsten in het land. In het najaar gaat de
Taskforce de regio in om op een luchtige manier het debat aan te gaan met de doelgroep.
Recentelijk is de Taskforce de Webwijzer Werk en Geld op internet gepubliceerd (www.werken-geld.nl). Deze webwijzer bevat een eenvoudige rekentool om uit te rekenen wat het
financieel oplevert om meer uren te werken en bevat daarnaast praktische informatie, tips en
checklists over vrouw, werk en geld.
Verlofregelingen
Om de combinatie van arbeid en zorg beter mogelijk te maken is het ouderschapsverlof en de
periode waarin ouderschapsverlofkorting kan worden verkregen, verlengd van 13 naar 26
weken voor beide partners. Het is voor ouders bovendien eenvoudiger geworden om in
aanmerking te komen voor de ouderschapsverlofkorting, omdat hieraan niet langer de
voorwaarde van deelname aan de levensloopregeling is verbonden.
Het kabinet heeft in de Beleidsverkenning modernisering regelingen voor verlof en arbeidstijden
mogelijkheden geïnventariseerd voor een flexibeler inzet en bredere gebruiksmogelijkheden
van verlofrechten. De Stichting van de Arbeid zal nog met een advies komen.
Charter ‘Talent naar de Top’
Ruim een jaar na de start hebben 87 organisaties het charter ondertekend en hun aantal groeit
nog steeds. Het doel is om eind 2009 meer dan 100 ondertekenaars te hebben. De eerste
ondertekenaars hebben in januari van dit jaar hun nulmeting en doelstellingen aangeleverd bij
de Commissie Monitoring Talent naar de Top. Gemiddeld streven de ondertekenaars naar een
relatieve groei van 50% meer vrouwen in topposities binnen een tijdsbestek van vijf jaar (groei

75

van 18% naar 25%). De ondertekenaars zijn verplicht om, naast het formuleren van een
diversiteitsbeleid en het stellen van kwantitatieve doelen, jaarlijks te rapporteren over hun
voortgang. Begin 2010 zal het eerste rapportage-moment plaatsvinden. Het charter vloeit voort
uit de inspanningen van de Taskforce ‘Talent naar de Top’.
4.2.2 Ouderen
De participatie van ouderen groeit gestaag, maar blijft nog steeds achter bij de nationale
wenselijke norm van bijna 60%. Een oorzaak dat de ouderenparticipatie achterblijft, ligt in het
feit dat tot voor kort nog op grote schaal gebruik werd gemaakt van vervroegde uitreedroutes.
Met het oog op de vergrijzing is het belangrijk te voorkomen dat ouderen hun baan verliezen of
vervroegd uittreden. Want eenmaal buiten het arbeidsproces (al dan niet via vrijwillige
uittreding) is het problematisch om ouderen weer terug naar de arbeidsmarkt te leiden.
Figuur 4.4 Arbeidsparticipatie van 55 tot 65-jarigen

Het kabinet tracht de ouderenparticipatie te stimuleren met diverse beleidsinstrumenten, gericht
op zowel de vraag- als de aanbodkant. Instrumenten om de vraag naar ouderen te stimuleren
zijn bijvoorbeeld de tijdelijke loonkostensubsidie voor 50-plus en de loonkostensubsidie voor
werkgevers voor behoud van ouderen van 63 jaar en ouder. Deze loonkostensubsidies
verlagen de totale loonkosten voor ouderen, waardoor het financieel aantrekkelijker wordt om
een ouder iemand aan te nemen. Daarnaast worden ouderen zelf via onder meer de
doorwerkbonus

18

verleid om langer aan het arbeidsproces deel te nemen.

Verhoging AOW leeftijd

18

Ouderen in de leeftijd vanaf 61 jaar en met inkomsten uit tegenwoordige arbeid van meer dan € 8.860 hebben recht
op de zogenaamde doorwerkbonus. De doorwerkbonus wordt berekend over het inkomen boven € 8.860, tot een
maximaal inkomen van € 54.776. Het exacte percentage is afhankelijk van de leeftijd.

76

Door de economische crisis is de aandacht nu vooral gericht op de toenemende werkloosheid
op korte termijn, maar op langere termijn krijgen we nog steeds te maken met een afnemend
arbeidsaanbod. De economische crisis houdt de vergrijzing niet tegen. Het aantal ouderen
wordt steeds groter, terwijl de potentiële beroepsbevolking steeds kleiner wordt. Daarom
kunnen we het ons niet veroorloven om mensen te vroeg af te schrijven voor de arbeidsmarkt.
Om op langere termijn een onwenselijk tekort aan arbeidskrachten te voorkómen, is het
noodzakelijk dat mensen langer blijven werken.
In het aanvullend beleidsakkoord wordt een zogenaamd houdbaarheidspakket aangekondigd,
waarvan de vormgeving en invoering in deze kabinetsperiode wordt vastgelegd. Een element
daaruit is het brengen van de AOW-leeftijd naar 67 jaar (rekening houdend met zware
beroepen). Achtergrond van het voornemen de AOW-leeftijd te verhogen tot 67 jaar is voor het
kabinet de bijdrage die deze maatregel heeft op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën
(0,7% BBP) en van de aanvullende pensioenen, de verhoging van de arbeidsparticipatie en de
verlaging van de collectieve uitgaven. In het kader van het overleg met sociale partners over het
sociaal akkoord heeft het kabinet zich evenwel bereid verklaard om de SER in de gelegenheid
te stellen vóór 1 oktober 2009 in een advies een alternatief aan te reiken. Het SER-advies zal
bij de definitieve besluitvorming door het kabinet een zwaarwegende rol spelen.
4.2.3 Kwetsbare groepen
De werkloosheid van kwetsbare groepen is doorgaans meer conjunctuur afhankelijk dan de
totale werkloosheid. Zo hebben we gezien dat in de afgelopen opgang de werkloosheid sterker
afnam onder kwetsbare groepen (zoals jongeren en niet-westerse allochtonen) dan de afname
van de totale werkloosheid. Dit komt mede doordat kwetsbare groepen onevenredig vaak
tijdelijke contracten hebben. In de huidige crisis zien we het tegenovergestelde effect. De
werkloosheid onder niet-westerse allochtonen en jongeren stijgt meer dan gemiddeld. Hierdoor
is de afstand tussen zowel niet-westerse allochtonen en autochtonen (zie figuur 4.5), als tussen
jongeren en de totale beroepsbevolking het afgelopen halfjaar weer toegenomen.
Figuur 4.5 Werkloosheidontwikkeling onder niet-westerse allochtonen
18
16

%

Niet-westerse allochtonen

16,5

Autochtonen

14
12

10,2

10
8
7,7

6
4 4,8
2

3,6

3,1

0
I

II

III

2006

IV

I

II

III

2007

IV

I

II

III

IV

2008

I
2009

Bron: SZW Maandbericht arbeidsmarkt (mei 2009)

De Nederlandse uitgangssituatie was gunstig aan de vooravond van de crisis (met een in
internationaal perspectief bezien lage werkloosheid van o.a. jongeren en niet -westerse

77

allochtonen). Daarnaast hebben een aantal grote beleidshervormingen van de afgelopen jaren
(o.a. introductie WIA en WWB) de activerende werking van sociale zekerheidsstelsel verbeterd.
Het is de vraag in welke mate de verschillen tussen kwetsbare groepen en de totale
beroepsbevolking komende tijd zullen toenemen.
Op 1 januari 2009 is de inkomensafhankelijke arbeidskorting (IAK) geïntroduceerd, die werken
financieel lonender maakt voor vooral mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Dit zal
een positief effect hebben op het arbeidsaanbod (in personen).
Het kabinet wil ook werkgevers een financiële stimulans bieden om mensen die lang langs de
kant staan aan de slag te helpen. Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)
kan per 1 januari 2009 aan werkgevers maximaal een jaar lang een loonkostensubsidie
toekennen voor het in dienst nemen van werknemers jonger dan 50 jaar die (gedeeltelijk)
arbeidsongeschikt of langer dan één jaar werkloos zijn en een WW-uitkering genieten (wet
stimulering arbeidsparticipatie STAP). Voorwaarde voor deze loonkostensubsidie is onder meer
dat het om een echte baan gaat: een bestaande vacature of een nieuwe baan die na dat jaar (in
beginsel) wordt voortgezet. De subsidie is maximaal 50% van het wettelijk minimumloon.
Jongeren
In tijden van crisis zijn jongeren extra kwetsbaar. Als nieuwkomers op de arbeidsmarkt hebben
ze minder werkervaring en dikwijls een tijdelijk contract. Daarom komen zij wanneer er minder
banen zijn vaak als eerste aan bod voor ontslag of slagen ze er niet in om een baan te
bemachtigen.
Daarom heeft het kabinet, na advies van Hans de Boer (‘Tegen de stroom in’, 2009) € 500
miljoen uitgetrokken voor de bestrijding van jeugdwerkloosheid. Er wordt € 250 miljoen
uitgetrokken om jongeren langer op school te houden. Daarnaast is er een actieplan
Jeugdwerkloosheid opgesteld, hiervoor is € 250 miljoen extra gereserveerd (uitgesmeerd over
2009, 2010 en 2011). De acties van het Kabinet komen samen in de volgende hoofdlijnen: 1)
jongeren langer op school houden met het School Ex-programma (zie 4.5.1), 2) Convenanten
met 30 regio’s, 3) Matching-offensief (zie 4.5.2), 4) Leerwerkbanen/stages en 5) kansen voor
kwetsbare jongeren. Het zwaartepunt ligt bij de op korte termijn te sluiten regio-convenanten.
Basis hiervoor is een regionaal plan van aanpak. Alle partijen die kunnen bijdragen aan het
creëren van participatiemogelijkheden van jongeren, kunnen in de regio aankloppen voor
ondersteuning. Het Kabinet stelt voor dit regio-offensief € 153 miljoen beschikbaar.
Daarnaast hebben sociale partners grote bereidheid getoond om een bijdrage te leveren aan
bestrijden van jeugdwerkloosheid. Zo hebben zij in maart 2009 al afgesproken om jongeren die
langer dan drie maanden werkloos zijn stageplaatsen aan te bieden.
Actieplan Friesland
In de regio Friesland spraken de gemeenten op 1 juli 2009 met de bouwsector over de invulling van een
Fries actieplan om de jeugdwerkloosheid te bestrijden. Afgesproken is dat de gezamenlijke inzet zal zijn
om in de bouw 500 extra werkplekken voor jongeren te creëren. Er zijn meerdere plannen over hoe dit het
beste kan worden gerealiseerd: door op 1 werkplek twee leer-werkbanen voor jongeren te creëren, door
jongeren via “dynamic duo’s” te koppelen aan een oudere werknemer, of door jongeren via
‘millenniumwerkplaatsen’ in te zetten in dienst van ontwikkelingslanden. Eind augustus komen de partijen

78

bij elkaar om hier definitieve afspraken over te maken. In de regio wordt verder ook nog met de
metaalsector, de zorg en de politie overleg gevoerd over het creëren van extra plekken voor jongeren. Het
is de bedoeling dat op deze manier vanaf oktober 2009 zo’n 1500 jongeren aan het werk worden
geholpen.

Wet Investeren in Jongeren (WIJ)
De Wet WIJ zal per 1 oktober 2009 ingevoerd worden. Het hoofddoel van de WIJ is duurzame
arbeidsparticipatie van jongeren in regulier werk. De WIJ geeft jongeren het recht op een
werkleeraanbod. De WIJ verplicht gemeenten om aan werkloze jongeren tot 27 jaar die zich
melden bij de gemeente voor een uitkering binnen twee maanden een aanbod op maat te doen.
Gemeenten kunnen bij jongeren scholing (leeraanbod, stages of werkervaringsplaatsen)
inzetten om hun beroepsvaardigheden op peil te houden of om nieuwe vaardigheden te
verwerven. Hiermee kunnen jongeren betere kansen op de arbeidsmarkt krijgen. Het is aan de
jongere om het werkleeraanbod aan te vragen.
Arbeidsongeschikten
De wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) is ingevoerd per 29 december 2005,
nadat per 1 januari 2004 de loondoorbetalingsplicht bij ziekte tot twee jaar was verlengd. Sinds
2002 is de instroom gedaald tot onder het niveau van de uitstroom. De instroom bedraagt de
laatste jaren ongeveer eenderde van het niveau in de jaren 2000-2002 (zie figuur 4. 6). Het
gevolg is dat het aantal arbeidsongeschikten steeds verder afneemt. Het niveau zal eind dit jaar
waarschijnlijk onder de 600.000 duiken, ruim 200.000 minder ten opzichte van het hoogste
niveau namelijk 802.000 in 2002.
Figuur 4.6 Ontwikkeling arbeidsongeschiktheidsvolume
INSTROOM / UITSTROOM: AANTAL x 1.000

LOPEND: AANTAL x 1.000

160

900

120

675
104

100

100

92

92
80

81

78

72

70

76

81

83

82

82

79

76

450

66
59

58
51

50
40

225

32

34

33

30

2006

2007

2008

2009

20

0

0
1997

1998

1999

2000

Instroom WAO+WIA

2001

2002

2003

2004

Uitstroom WAO+WIA

2005

WAO+WIA-ers ultimo

Bron: UWV (2009)

In maart 2009 is er een extra meting verricht naar de arbeidsmarktpositie van herbeoordeelde
gedeeltelijk arbeidsgeschikten. Hieruit blijkt dat het aandeel werkenden verder is toegenomen
(zie tabel 4.7) en meer werkenden een stabiele positie hebben verkregen. Vorig jaar was de

79

arbeidsmarktpositie van werkhervatters nog niet altijd stabiel, maar dit is inmiddels fors
verbeterd: ruim 70 procent van de werkhervatters binnen de 2005-groep en 60 procent binnen
de 2006-groep heeft na 42 respectievelijk 30 maanden een duurzaam of redelijk duurzaam
dienstverband, zo is uit de extra meting gebleken. Van de werkbehouders (beide cohorten)
heeft bijna 85 procent een (redelijk) duurzaam dienstverband.
Tabel 4.7 Percentage werkenden in de loop der tijd, binnen het 2005- en 2006-cohort
Peilmoment
Doorlooptijd
Kalendermaand
cohort 2005
cohort 2006

T0
maand 0
mei
36%
42%

T1
maand 4
september
41%
47%

T2
maand 8
januari
44%
52%

T3
maand 18
november
51%
62%

T4a
maand 30
november
65%

T4b
maand 42
november
60%
-

Bron: Astri (2009)
Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten (WAJONG)
De gewijzigde Wajong ligt voor behandeling bij de Eerste Kamer. Beoogde datum van
inwerkingtreding is 1 januari 2010. De wet Wajong biedt jonggehandicapten die kunnen werken
recht op arbeidsondersteuning. Als onderdeel van de arbeidsondersteuning kunnen zij
desgewenst inkomens ondersteuning aanvragen. Voor de jonggehandicapte die als gevolg van
zijn ziekte volledig en duurzaam niet (meer) in staat is om te werken, staat
inkomensbescherming voorop. Als gevolg van de gewijzigde Wajong uitvoeringskosten zullen
de Wajong’ers door het UWV meerdere jaren intensiever worden begeleid dan nu onder de
huidige Wajong, het geval is. Voor het UWV betekent dit dat er per instroomcohort meerjarig
extra uitvoeringskosten zullen zijn. Het kabinet wil met de gewijzigde Wajong jongeren met een
arbeidshandicap die wel perspectief hebben op het verrichten van arbeid, maximaal
ondersteunen bij het vinden en behouden van arbeid en zo de uitstroom uit de Wajong
verhogen.
Wet sociale werkvoorziening (Wsw)
Het doel van de Wsw is het faciliteren van de arbeidsparticipatie van personen met lichamelijke,
verstandelijke en/of psychische beperkingen, die uitsluitend onder aangepaste omstandigheden
tot regelmatige arbeid in staat zijn. Per 1 januari 2008 is de wijziging van de Wsw in werking
getreden. Met de wetswijziging worden voor gemeenten en uitvoerders betere
randvoorwaarden geboden om beleid en verantwoording zodanig vorm te geven dat deze
gericht zijn op het doel van de Wsw. Tevens is met de wetswijziging de stimuleringsuitkering
begeleid werken ingevoerd. Deze wetswijziging biedt echter geen antwoord op een aantal
andere vraagstukken waaronder het voortgaande beroep dat wordt gedaan op de Wsw. Hiertoe
heeft het kabinet de commissie fundamentele herbezinning Wsw (commissie De Vries) in het
leven geroepen. Deze commissie heeft in oktober 2008 geadviseerd tot een fundamentele
wijziging van het stelsel van werk en inkomen. Werken naar vermogen is het kernthema van het
advies. Daarbij stelt de commissie een uniforme benadering voor van alle mensen die
ondersteuning nodig hebben; voor iedereen moet het zelfde instrumentarium beschikbaar zijn
ongeacht uitkeringsachtergrond, om vervolgens maatwerk te (kunnen) bieden en hen zoveel
mogelijk te laten participeren op de reguliere arbeidsmarkt. Werk boven uitkering en
werkzoekende en werkgever centraal als basis om tot een sluitend en efficiënt stelsel van werk
en inkomen met gelijke kansen op participatie en ontwikkeling voor iedereen te komen. De
voornoemde systematiek dient wat de commissie betreft te gelden voor alle mensen die niet in

80

staat zijn het WML te verdienen en die daardoor zijn aangewezen op langdurige ondersteuning
om te kunnen werken.
Het kabinet ondersteunt de hoofdlijnen van het advies, maar vindt de uitwerking zo ingrijpend
dat het conform het advies van de commissie eerst de mogelijke effecten ervan in een aantal
pilotprojecten gaat testen. De vier projecten gaan over:
- Het creëren van werkplekken voor personen met een beperking bij reguliere
werkgevers
- De omslag van bedrijven in de sociale werkvoorziening van productiegerichtheid naar
gerichtheid op het ontwikkelen van arbeidsvaardigheden van mensen voor de
arbeidsmarkt;
- Betere dienstverlening op de zogenoemde werkpleinen (bemiddelen naar werk) voor
mensen met een beperking.
- Een nieuwe beloningssystematiek voor werknemers en financieringssystematiek voor
gemeenten waarin de prikkels voor (regulier) werk centraal staan.
De vier projecten richten zich zowel op betere mogelijkheden in het wettelijk systeem als op de
praktische toepassing: de dienstverlening vanuit de werkpleinen, sw-bedrijven als leer- en
werkbedrijven en het creëren van kansen voor de doelgroep bij werkgevers.
De verwachting is dat de pilots in het najaar van 2009 daadwerkelijk van start gaan.
4.4 Flexicurity
Richtsnoer nº21 Flexibiliteit bevorderen zonder afbreuk te doen aan werkzekerheid en segmentering van
de arbeidsmarkt verminderen, met de vereiste aandacht voor de rol van sociale partners.
Richtsnoer nº22 Erop toezien dat de arbeidskosten en de regelingen voor het vaststellen van de lonen
zich ontwikkelen op een wijze die bevorderlijk is voor de werkgelegenheid.

Juist in deze economische crisis met een snel oplopende werkloosheid, is het vormgeven van
het beleidsconcept ‘flexicurity’ van groot belang. Bedrijven worden plotseling geconfronteerd
met grote vraaguitval en problemen op de kredietmarkt. Werknemers worden met ontslag
bedreigd of zelfs ontslagen. Zowel het creëren van werkzekerheid voor met ontslagbedreigde
werknemers als het bieden van flexibiliteit aan bedrijven die geconfronteerd worden met grote
vraaguitval is een belangrijk onderdeel van de Nederlandse crisisaanpak.
Stimuleren arbeidsmobiliteit
Het stimuleren van de arbeidsmobiliteit is van groot belang, niet alleen om met
ontslagbedreigde werknemers naar nog openstaande vacatures te begeleiden maar ook om
langdurige werkloosheid te voorkomen. Vanaf één maart is er een landelijk dekkend netwerk
van mobiliteitscentra, gekoppeld aan 30 werkpleinen met een specifieke functie binnen het
regionale arbeidsmarktbeleid (plusvestigingen). In de mobiliteitscentra werken gemeenten,
UWV WERKbedrijf, werkgevers, kenniscentra en onderwijsinstellingen samen. Het doel is om
met ontslag bedreigde werknemers zo snel mogelijk naar ander werk te begeleiden. De
belangrijkste taak van deze mobiliteitscentra is om alle regionale publieke en private partijen bij
elkaar te brengen. In regio’s waar veel werklozen afkomstig zijn uit één sector zal er intensieve
samenwerking met een sector of een poortwachtercentrum ontwikkeld worden.
Het UWV Werkbedrijf gaat nieuwe werkzoekenden actief wijzen op de vele vacatures in de
publieke sector en zorg (zoals o.m. bekend op www.werkenbijdeoverheid.nl). In overleg met

81

publieke werkgevers wordt verder gekeken hoe de dienstverlening van de UWV
Mobiliteitscentra zo effectief mogelijk kan worden ingericht om vacatures bij publieke
werkgevers te vervullen.
Mobiliteitscentrum Eindhoven
December 2008 werd het eerste mobiliteitscentrum in Eindhoven geopend. Omdat de economie in NoordBrabant, en met name in Eindhoven, relatief zwaar is getroffen, is het mobiliteitscentrum daar meer dan
nodig. Werkzoekenden in de regio Eindhoven en Helmond hebben zich al in grote getale bij het
mobiliteitscentrum aangemeld voor crisishulp. Zij willen graag blijven werken. Er hebben zich reeds 15.000
werknemers gemeld wiens werkgever failliet ging, of die anderszins in de problemen raakten. Meer dan
tweeduizend mensen hebben inmiddels een nieuwe baan, dat is één op de acht.

Behoud van de arbeidsrelatie
De acute vraaguitval plaatst bedrijven voor de keuze om hun arbeidscapaciteit te
heroverwegen. Vakmensen ontslaan die het bedrijf na de crisis weer nodig heeft, kan op
langere termijn nadelige gevolgen hebben. Zo kan er (bedrijfspecifiek) menselijk kapitaal
verloren gaan en zijn er kosten verbonden aan ontslag (en na de crisis het weer aannemen)
van personeel. Om te voorkomen dat bedrijven overhaaste beslissingen moesten nemen, heeft
het kabinet sinds in december 2008 de regeling voor werktijdverkorting opengesteld. De WTVregeling richtte zich op de zwaarst-getroffen bedrijven en subsidieerde daarmee banen die nietlevensvatbare zijn waardoor structurele hervormingen werden vertraagd. Daarom is de regeling
per 21 maart jl. komen te vervallen en vervangen door de nieuwe mogelijkheid voor deeltijd WW
(1 april 2009). Doel van de Deeltijd WW is om vakkrachten te behouden voor bedrijven die
voldoende gezond zijn om, ondanks tijdelijke vraaguitval door de crisis heen te komen.
Werkgevers krijgen hierdoor de mogelijkheid het aantal gewerkte uren van een werknemer te
verminderen met ten hoogste 50%, gedurende welke periode de werknemer voor de nietgewerkte uren een WW-uitkering ontvangt. De WW-uitkering komt in mindering van de
opgebouwde WW-rechten en de werknemer bouwt geen nieuwe WW-rechten op over de nietgewerkte uren. De re-integratieverplichtingen uit de WW gelden niet, eve nmin het in acht
nemen van de opzegtermijn. Beroep op de regeling is in eerste instantie voor een periode van
drie maanden en kan vervolgens vier keer worden verlengd met telkens drie maanden. De
regeling wordt opengesteld voor eerste aanvragen tot 1 januari 2010 of zoveel eerder als het
plafond wordt bereikt. De werknemers dienen tijdens de deeltijd WW gedurende een periode
van ten minste een derde van de duur na de deeltijd WW (met een minimum van 3 maanden) in
dienst te blijven, anders is de werkgever verplicht een vergoeding aan het UWV te betalen gelijk
aan de helft van de door de ontslagen werknemer genoten WW-uitkering (gedurende deeltijd
WW). Hierdoor richt de regeling zich op ‘gezonde’ bedrijven en niet op de bedrijven die het
hardst getroffen werden (zoals bij de WTV -regeling). Door het intensieve gebruik van de
regeling in de eerste paar maanden werd het budgettaire plafond bereikt en heeft het kabinet
besloten om de regeling tijdelijk op te schorten om hem vervolgens aan te passen. Het
budgettaire plafond is fors opgehoogd tot € 950 miljoen om meer bedrijven de mogelijkheid te
bieden van de regeling gebruik te maken. Daarnaast zijn de voorwaarden aangepast om de
regeling meer aan te laten sluiten bij het doel. Bedrijven worden gestimuleerd om een scherpe
afweging te maken over de inzet van de deeltijd WW in het licht van hun toekomstperspectief.
Indien bedrijven kiezen voor het onderbrengen van een groot deel van hun personeelsbestand
betekent dat minder lang van de regeling gebruikt gemaakt kan worden. Indien er een kleiner
deel van het personeel bestand ondergebracht wordt kan er langer een beroep op de regeling

82

gedaan worden. Ook wordt misbruik strenger bestraft. De Deeltijd WW heeft een dempend
effect op de oploop in de werkloosheid, met name in 2010.
Omscholingssubsidie
Door middel van een tijdelijke subsidie wil het kabinet bevorderen dat werknemers die hun baan
verliezen door middel van scholing snel weer aan de slag kunnen bij een nieuwe werkgever.
Om werkgevers te stimuleren werknemers uit een andere sector aan te nemen wordt de
omscholing gesubsidieerd. De nieuwe werkgever kan in aanmerking komen voor een subsidie
van 50% van de scholingskosten tot maximaal € 2500. Voorwaarde voor de subsidie is dat het
gebruikt wordt voor om- of bijscholing met als resultaat een certificaat of diploma. De regeling
richt zich op werknemers met een regulier arbeidscontract die een ontslagaanzegging hebben
ontvangen, werknemers met een uitzendovereenkomst, oproepkrachten en werknemers met
een tijdelijk contract dat binnen vier maanden eindigt.
Loonkostenontwikkeling
In het akkoord van de Stichting van de Arbeid (STAR- 25 maart 2009) zijn er afspraken
gemaakt over een verantwoorde loonkostenontwikkeling. Zo zal de loonrealisatie
gedifferentieerd uitpakken, maar over de hele linie bescheiden zijn. Dit geldt voor allen in de
onderneming, inclusief de topinkomens. Hoofddoel is behoud van koopkracht voor werknemers
in de marktsector, de publieke sector en voor uitkeringsgerechtigden.
In sectoren en bedrijven zullen werkgelegenheidsafspraken worden gemaakt op een breed
terrein, waaronder scholing, en zal de uitkomst van de loononderhandeling rond inflatieniveau
liggen, mits er geen lastenverzwarende maatregelen worden getroffen, ook op lokaal niveau,
waardoor de koopkracht verslechterd. Deze globale afspraak tussen werkgevers en
werknemers heeft betrekking op 2009 en 2010. Een definitieve vaststelling van de loonvraag
voor 2010 zal in het najaar plaatsvinden, op het moment dat de relevante cijfers van het CPB
bekend zijn. Daarbij zullen ten aanzien van de verhoudingen tussen structurele en incidentele
componenten van eventuele loonsverhogingen alle opties aan de orde komen, met als
hoofddoel de loonvraag zo in te vullen dat de solidariteit tussen werkenden,
uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden verzekerd is.
Richtsnoer nº23 Investeringen in menselijk kapitaal opvoeren en verbeteren.
Richtsnoer nº24 Onderwijs - en opleidingstelsels aanpassen aan de nieuwe behoeften op het gebied van
vaardigheden

4.5 Menselijk kapitaal
4.5.1 Investeren in menselijk kapitaal
Participatie in een dynamische kenniseconomie vereist dat mensen investeren in hun kennis en
vaardigheden. Het kabinet stimuleert deze investeringen op verschillende manieren.

Tabel 4.8 Voortgang op streefwaarden voor menselijk kapitaal

83

Situatie 2003

Situatie 2008

Streefwaarde
2010

Percentage voortijdig schoolverlaters
Percentage 20-24 jarigen met een diploma
hoger secundair onderwijs
Percentage volwassenen dat deelneemt aan
levenlang leren

NL

EU

NL

EU

NL

EU

14,2

16,3

12,0*

15,2*

8

10

75,0

76,9

76,2

78,5

85

85

16,4

8,5

17,0

9,6

20

12,5

* Cijfer 2007.

Bron: Eurostat
Terugdringen van voortijdig schooluitval
Lager opgeleide jongeren hebben slechtere kansen op de arbeidsmarkt. Dit blijkt onder andere
uit een hogere kans op werkloosheid, een lagere participatiegraad en een kleinere kans op een
vast dienstverband. Om het opleidingsniveau van jongeren te verhogen wil het kabinet het
aantal voortijdig schoolverlaters (VSV) halveren van 71.000 in 2002 tot 35.000 in 2012. In het
schooljaar 2007-2008 verlieten 48.800 scholieren voortijdig hun opleiding. Dit is een daling van
10% ten opzichte van het schooljaar 2005-2006. Deze daling loopt in de pas met de ambitie het
aantal nieuwe uitvallers in 2012 terug te dringen tot maximaal 35.000. Het ministerie van OCW
heeft net zoals in voorgaande jaren convenanten gemaakt met gemeenten en scholen. Deze
convenanten moeten bijdragen aan de verdere daling van het aantal voortijdig schoolverlaters.
Het accent ligt op preventie van voortijdig schoolverlaten. Scholen ontvangen € 2000 van het
ministerie van OCW per elke schooluitvaller minder.
Verder schaft het kabinet op korte termijn de maximale verblijfsduur in het vmbo af. Met het
wegnemen van de maximale verblijfsduur krijgen scholen meer handvatten in hun strijd tegen
uitval. Daarnaast ontstaat er meer tijd en ruimte om laatbloeiers naar een hoger vmbo-diploma
te leiden.
Voorts is het doel om eind 2009 te starten met experimenten om het effect van teambeloning op
het onderwijsproces in kaart te brengen. Doelgerichte teams binnen een onderwijsinstelling
kunnen een bijdrage leveren aan verbeteringen in het onderwijsproces, zoals hogere cijfers,
minder zittenblijvers, maar ook een vermindering van het aantal schooluitvallers.
Tot slot zijn in mei ruim 17.000 jongeren tussen de 12 en 23 jaar persoonlijk aangeschreven
door de minister en staatssecretaris en opgeroepen om verder te leren. Het gaat om jongeren
die tussen 1 oktober 2008 en 1 april 2009 het bekostigd onderwijs zonder startkwalificatie
hebben verlaten. In de brief wordt het belang om door te leren nog eens extra benadrukt.
Overbelaste jongeren
Het kabinet wil verder de kansen voor overbelaste jongeren vergroten. Dit zijn leerlingen die
gebukt gaan onder een opeenstapeling van problemen, variërend van beperkte vaardigheden
en gedragsproblemen tot gebroken gezinnen, schulden, verslaving of criminaliteit in de directe
omgeving. De WRR adviseert het kabinet overbelaste jongeren meer structuur en
verbondenheid te geven. De regering heeft er daarom voor gekozen ‘plusvoorzieningen’ te
gebruiken. Scholen kunnen zich omvormen tot ‘plusvoorziening’. Dit is geen nieuw schooltype

84

maar een uitbreiding van het aanbod op bestaande (v)mbo-scholen. Het gaat om een
totaalpakket van onderwijs en ondersteuning dat nodig is om de jongeren met behulp van
structuur en verbondenheid naar een plek in de samenleving te begeleiden. Een
plusvoorziening vertaalt zich bijvoorbeeld in kleinere groepen, een vaste mentor, nabijheid van
zorg- en hulpverlenende instanties die nauw samenwerken en zeer praktijkgericht onderwijs
met een sterke verbinding met de lokale arbeidsmarkt. Gemeenten hebben op bijna alle
relevante terreinen belangrijke bevoegdheden en worden daarom verantwoordelijk voor de
organisatie van de ondersteuning aan overbelaste jongeren. Het rijk heeft hierbij een
faciliterende rol. Er komt zowel in 2009 als in 2010 € 30 miljoen per jaar beschikbaar om de
vorming van plusvoorzieningen tijdelijk te stimuleren. Daarnaast worden reeds beschikbare
budgetten (€ 21,7 miljoen GSB-VSV en € 16 miljoen Campusmiddelen) gecontinueerd en vanaf
2010 gebundeld in een decentralisatie-uitkering Jeugd voor grote gemeenten.
Om overbelaste jongeren de juiste hulp te kunnen verlenen is naast schoolgebonden zorg ook
intensive samenwerking met externe zorg- en hulpverleningsinstanties nodig. Het gaat hierbij
bijvoorbeeld om schuldhulpverlening, verslavingszorg, psychische zorg, woonbegeleiding en
reclassering. In een ZorgAdviesTeam (ZAT) worden afspraken gemaakt over hulpverlening aan
jongeren met meervoudige problematiek, die de verantwoordelijkheid van de scholen te boven
gaat. Alle voortgezet onderwijs scholen moeten uiterlijk in 2011 een ZAT hebben. De
samenwerking in veel ZAT’s is nu nog vrijblijvend. Het kabinet wil dat veranderen. Er wordt
daarom een wetsvoorstel ingediend dat partijen verplicht samen te werken in de zorgstructuren
in en om het onderwijs. Gemeenten, scholen en instellingen maken afspraken over het gebruik
van een escalatiemodel om in te grijpen als partijen gemaakte afspraken niet nakomen. Indien
gemeente en instellingen er in individuele gevallen niet uitkomen, krijgt de burgemeester in dit
voorstel de bevoegdheid om een instantie op het gebied van de jeugdgezondheidszorg of het
maatschappelijk werk aan te wijzen en te belasten met de coördinatie.
School Ex Programma
Het kabinet streeft ernaar om 10.000 mbo-leerlingen niet van school te laten gaan maar langer
door te laten leren. Deze ambitie ligt vast in het School Ex programma (exit=vertrek en
extension=verlengd verblijf), dat onderdeel uitmaakt van de kabinetsbrede aanpak van
jeugdwerkloosheid. Door middel van een gesprek worden jongeren gewezen op de
mogelijkheid om door te leren en zo meer kansen op de arbeidsmarkt te creëren. Mocht
doorleren niet aan de orde zijn dan kunnen jongeren doorgeleid worden naar een traject waarbij
op de arbeidsmarkt werkervaring wordt opgedaan, bijvoorbeeld via een stage, leerwerktraject of
baan.
Bevorderen van leven lang leren
Participatie in de dynamische kenniseconomie vereist dat mensen hun kennis en vaardigheden
op peil houden. Technologische, sociale en organisatorische innovaties zorgen immers voor
meer veranderingen binnen functies en beroepen. Daarnaast is er geen sprake meer van ‘de
baan voor het leven’. Werknemers hebben gemiddeld met meer baanveranderingen te maken
dan vroeger. Het is dus van belang dat werknemers en zelfstandigen tijdens hun hele loopbaan
blijven leren om breed inzetbaar te blijven en hun werkzekerheid te vergroten. Investeringen in
kennis en competenties worden nu vooral gedaan door en voor relatief jonge en relatief
hoogopgeleide werknemers. Om soepel van baan te kunnen veranderen, ook op hogere leeftijd,
zullen ook ouderen en laagopgeleiden moeten investeren in hun inzetbaarheid.

85

De verantwoordelijkheid voor scholing tijdens het werkzame leven en een leven lang leren ligt
primair bij werkgevers en werknemers. Het kabinet acht het noodzakelijk dat sociale partners
afspraken maken over de invulling van scholing, waaronder individuele trekkingsrechten op de
O&O-fondsen, het periodiek verkennen van verworven competenties en combinaties van leren
en werken voor met name werklozen. Het kabinet voelt zich verantwoordelijk voor het scheppen
van de juiste randvoorwaarden waarbinnen investeringen in scholing en inzetbaarheid optimaal
gedijen. De Projectdirectie Leren en Werken speelt hierin een belangrijke rol (zie box
hieronder).
Projectdirectie Leren en Werken
De interdepartementale projectdirectie Leren en Werken (OCW/SZW) is in 2005 opgericht met
als doel een leven lang leren te bevorderen en de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
te verbeteren. Door de goede resultaten is eind 2007 besloten het project te verlengen tot 2011.
De ambitie voor deze periode is om 90.000 leerwerktrajecten te realiseren. Specifieke
doelstellingen zijn daarbij werkende jongeren zonder startkwalificatie, moeilijk bemiddelbare
werkzoekenden en met werkloosheid bedreigden.
Verder wordt ingezet op het vergroten van zowel de kwaliteit als de bekendheid van het
Ervaringscertificaat (EVC). Ook komt in juli 2009 de denktank Leren en Werken onder leiding
van Roger van Boxtel met haar advies op het terrein van een leven lang leren.
Ambitie 2008/2009
40.000 leerwerktrajecten

Per 1 januari 2009 is bijna 75% gerealiseerd.
Naar verwachting wordt eind 2009 de 100%
gehaald.

Ambitie 2009/2010
50.000 leerwerktrajecten

De projectaanvragen voor deze ronde zijn
inmiddels binnen en zitten opgeteld rond de
50.000.
47 regionale en sectorale
samenwerkingsverbanden
Er zijn inmiddels ruim 40 leerwerkloketten

Samenwerkingsverbanden
Leerwerkloketten

4.5.2 Betere aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt
Erkenning verworven competenties
Het kabinet wil Erkenning Verworven Competenties (EVC) trajecten bij ontslag tijdelijk
stimuleren. Het UWV krijgt een geoormerkt budget bestemd voor stimulering van EVC-trajecten.
Doel van de stimuleringsmaatregel is een oude werkgever een extra stimulans te bieden om de
werknemer die met ontslag wordt bedreigd te ondersteunen bij de overstap naar ander werk.
Door middel van een EVC krijgt een werknemer meer inzicht in zijn competenties en kan hij dit
ook kenbaar maken bij een nieuwe werkgever. In eerste instantie dient de werkgever 50% van
de werkelijke kosten van de EVC-trajecten te betalen. Hiervoor kan de werkgever een beroep
doen op het Opleidings- en Ontwikkelingsfonds (O&O) fonds. Het is echter mogelijk dat het
UWV met de werkgever afspraken maakt om (een deel van) deze kosten van EVC voor
rekening van het UWV te nemen. Als het gaat om een onderneming met minder dan 25
werknemers worden altijd de volledige kosten door UWV betaald. Er wordt een maximumprijs

86

van € 1300 per EVC gehanteerd. De regeling kent dezelfde doelgroep als de
omscholingssubsidies en maakt ook onderdeel uit van de kabinetsbrede aanpak van de
economische crisis.
Leerwerk loketten
Leerwerkloketten hebben als doel de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te
verbeteren. In 2009 worden bij de 30 Locatie Werk en Inkomen (LWI) plus vestigingen, waar
ook de mobiliteitscentra aan gekoppeld zijn, leerwerkloketten gecreëerd en structureel
gefinancierd. Daarnaast worden voor een betere bereikbaarheid 10 leerwerkloketten behouden
en gefinancierd.
Matchings-offensief
Het matchings-offensief is onderdeel van de kabinetsbrede aanpak van jeugdwerkloosheid en
heeft als doel om de vraag van werkgevers en de kwaliteiten van jongeren beter bij elkaar te
brengen. Ook moet er meer aandacht komen voor stages en vrijwilligerswerk. De uitvoering ligt
bij de dertig regionale Werkpleinplusvestigingen van het UWV Werkbedrijf en de gemeenten.
Voor het “matchings-offensief” worden 200 jongeren ingezet als junior-werkcoaches bij het
UWV.
Regionale agenda arbeidsmarkt beroepsonderwijs
Behalve het adequaat reageren op dreigingen die samenhangen met de economische crisis,
biedt de huidige economische situatie nog steeds kansen voor jongeren in het mbo. Er zijn nog
steeds sectoren waar op korte termijn vraag is naar goed opgeleide jongeren. Een vraag die
vanwege de vergrijzing op langere termijn structureel blijft. In de kabinetsreactie op het advies
van de commissie Arbeidsparticipatie is aangegeven dat het kabinet de aansluiting tussen het
aanbod aan beroepsopleidingen en de vraag vanuit de arbeidsmarkt zal versterken. Afgelopen
maanden is, in samenwerking met de ministeries van EZ, SZW en LNV door OCW een pilot
uitgevoerd in vier regio’s waarbij mbo-instellingen met hun partners in de regio (onder andere
werkgevers, gemeenten, UWV Werkbedrijf/mobiliteitscentra) analyseren hoe de aansluiting
verbeterd kan worden en daarover concrete acties afspreken en uitvoeren (‘Regionale agenda
arbeidsmarkt beroepsonderwijs’). Voorbeeld hiervan is het Twents Arbeidsmarktplan waarin het
roc met o.a. gemeenten, werkgevers en UWV Werkbedrijf acties heeft afgesproken over o.a.
meer jongeren opleiden voor tekortsectoren. In Zuid-Limburg wil men een impuls geven aan het
Zorginnovatiecentrum waarin o.a. zorginstellingen, beroepsonderwijs en UWV Werkbedrijf
samenwerken om deelnemers aan het beroepsonderwijs en werklozen praktijkgericht op te
leiden voor vacatures in de zorg en Rotterdamse roc’s hebben samen met bedrijven in de
haven het ‘Maintenance college’ opgezet om tekorten aan personeel in de installatietechniek op
te lossen.
4.6 Overig
4.6.1 ESF
In het kader van de crisis heeft Nederland besloten de beschikbare middelen voor de
programmaperiode 2007-2013 naar voren te halen. In 2009 is een extra grote jaartranche voor
ESF aanvragen in het kader van scholing voor werkenden opengesteld en een extra
aanvraagtijdvak voor subsidieaanvragen voor re-integratie van werklozen opengesteld.
Daarnaast heeft Nederland ter instemming een wijziging van het Operationeel

87

Programmade aam de Europese Commissie verstuurd. Met deze wijziging wordt het mogelijk
gemaakt ESF middelen in te zetten voor bestrijding van de jeugdwerkloosheid. Deze actie sluit
aan bij de aangekondigde maatregelen in het actieplan jeugdwerkloosheid.

88

Bijlage 1 Structurele indicatoren: positie Nederland
Deze bijlage geeft de score van Nederland op de short list van 14 structurele indicatoren. Voor verschillende jaren is Nederland vergelijken
met het EU27 gemiddelde en het gemiddelde van de Eurozone. De bron voor de gegevens is de 'Structural Indicators Database' van Eurostat.
De Nederlandse gegevens zijn verzameld door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
1. BBP per capita
BBP in koopkrachtpariteiten per hoofd van de bevolking. Index: EU27 = 100
1997
1998
1999
2000
2001
EU27
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
Eurozone 115.5
115.7
115.5
115.0
113.5
Nederland 127.0
128.6
130.8
134.3
133.7

2002
100.0
112.6
133.4

2003
100.0
111.8
129.3

2004
100.0
110.6
129.2

2005
100.0
110.6
130.8

2006
100.0
110.2
130.9

2007
100.0
109.7
131.2

2008
100.0
108.9
134.9

2003
100.0
111.4
110.7

2004
100.0
110.3
112.1

2005
100.0
110.5
113.8

2006
100.0
110.2
113.5

2007
100.0
109.9
112.7

2008
100.0
109.5
115.3

2003
62.6
62.7
73.6

2004
63.0
63.1
73.1

2005
63.6
63.8
73.2

2006
64.5
64.8
74.3

2007
65.4
65.7
76.0

2008
65.9
66.1
77.2

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 3e plaats in (2007: idem).
2. Arbeidsproductiviteit
BBP in koopkrachtpariteiten per werkende. Index: EU27 = 100
1997
1998
1999
2000
EU27
100.0
100.0
100.0
100.0
Eurozone 117.3
117.0
115.9
114.4
Nederland 110.1
110.8
111.6
114.2

2001
100.0
113.0
113.1

2002
100.0
112.0
113.1

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 5e plaats in (2007: 7e).
3. Arbeidsparticipatie
Percentage werkenden op totaal binnen leeftijdsgroep 15-64
1997
1998
1999
2000
EU27
60.7
61.2
61.8
62.2
Eurozone 58.6
59.3
60.6
61.7
Nederland 68.5
70.2
71.7
72.9

2001
62.6
62.2
74.1

2002
62.4
62.4
74.4

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 2e plaats in (2007: idem).

1

4. Arbeidsparticipatie van oudere werknemers
Percentage werkenden op totaal binnen leeftijdsgroep 55-64
1997
1998
1999
2000
EU27
36.2
36.2
36.5
36.9
Eurozone 33.2
33.3
33.7
34.2
Nederland 32.0
33.9
36.4
38.2

2001
37.7
35.2
39.6

2002
38.5
36.5
42.3

2003
40.0
37.9
44.3

2004
40.7
38.7
45.2

2003
1.86
1.86
1.76

2004
(s) 1.82
(s) 1.84
1.78

2003
76.9
72.8
75.0

2004
77.1
73.5
75.0

2005
42.3
40.6
46.1

2006
43.5
41.8
47.7

2007
44.7
43.3
50.9

2008
45.6
44.4
53.0

2006
1.85
1.86
1.71

2007
(s) 1.85
(s) 1.87
(p) 1.7

2008
(s) :
(s) :
(p) :

2006
77.9
73.9
74.7

2007
78.1
74.5
76.2

2008
78.5
75.1
76.2

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 11e plaats in (2007: idem).
5. Bruto binnenlandse uitgaven aan R&D
Als percentage van het BBP
1997
1998
1999
EU27
1.78
(s) 1.79
(s) 1.84
Eurozone :
:
:
Nederland 1.99
1.9
1.96

2000
(s) 1.85
1.84
1.82

2001
(s) 1.86
(s) 1.85
1.8

(s)
(s)

2002
1.87
1.87
1.72

(s)
(s)

(s)
(s)
(p)

2005
1.82
1.83
1.72

(s)
(s)
(p)

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2007 de 9e plaats in (2006: 12e).
6. Opleidingsniveau jongeren
Percentage van de populatie in de leeftijd 20 tot 24 met afgerond secundair onderwijs
1997
1998
1999
2000
2001
2002
EU27
:
:
:
76.6
76.6
76.7
Eurozone :
:
71.2
72.7
72.6
72.7
Nederland 70.3
72.9
72.3
71.9
72.7
73.1

2005
77.5
73.7
75.6

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 21e plaats in (2007: 23e).

2

7. Prijsniveaus
Prijsniveaus van consumptie door private huishoudens, incl. indirecte belastingen (index: EU27 = 100)
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
EU27
100
100
100
100
100
100
100
Eurozone 103.4
102.2
101.6
100.2
100.5
100.5
103
Nederland 103.4
102.1
102.7
100
102.9
102.9
107.8

2004
100
103.1
106.1

2005
100
102.1
104.7

2006
100
102.1
104.1

2007
100
102
103.4

2008
100
104.1
103.4

2003
17.0
17.6
15.9

2004
17.2
17.8
15.6

2005
17.7
18.2
15.6

2006
18.2
18.9
16.4

2007
18.8
19.3
16.6

2008
18.4
19.1
17.2

2002
:
(s) :
:
(ip) 11

2003
:
(i) 15
:
(ip) 12

2004
:
(s) 16
:
(ip) :

2005
16
16
15
11

2006
(s) 16
16
16
(b) 10

2007
(s) 16
16
16
10

(b)
(b)
(b)

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 10e plaats in (2007: 11e).
8. Investeringen private sector
Bruto vaste kapitaalformatie door private sector als percentage van het BBP
1997
1998
1999
2000
2001
EU27
:
17.8
18.1
18.4
17.8
Eurozone 17.7
18.0
18.5
18.9
18.4
Nederland 19.0
19.3
19.9
18.8
17.9

2002
17.3
17.8
16.4

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 21e plaats in (2006: 25e).
9. Armoederisico
In procenten na sociale transfers
1996
1997
EU27
:
:
EU25
:
:
Eurozone :
:
Nederland 12
10

1998
:
15
:
10

1999
:
(s) 16
:
11

2000
:
(s) 16
:
11

2001
:
(s) 16
:
(ip) 11

(s)
(i)

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2007 met Tsjechië de gedeelde 1e plaats in (2006: idem).

3

(ps)

10. Langdurige werkloosheid
Percentage langdurig werklozen (12 maanden of meer) als percentage van de totale beroepsbevolking
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
EU27
:
:
:
4.0
3.9
4.0
4.1
Eurozone 5.4
5.0
4.4
3.9
3.6
3.6
3.9
Nederland 2.3
1.5
1.2
0.8
0.6
0.7
1.0

2004
4.2
4.0
1.6

2005
:
3.9
1.9

2006
11.4
10.6
2.2

2007
11.1
10.8
2.2

2006
3.7
3.8
1.7

2007
3.0
3.2
1.3

2008
2.6
2.9
1.0

12. Totale broeikasgasemissies
Percentage verandering sinds uitgangsjaar en doelstellingen conform Kyoto Protocol/EU Concil Decision voor 2008-2012 (in CO2 equivalenten).
Geïndexeerd naar werkelijk uitgangsjaar = 100.
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
EU27
93.7
92.7
90.8
90.8
91.8
91.0
92.6
92.6
91.9
91.8
90.7
EU15
97.2
97.6
96.1
96.3
97.4
96.8
98.0
98.0
97.1
96.5
95.0
Nederland 106.0
106.7
101.0
100.7
101.3
101.1
101.7
102.4
99.6
97.9
97.4

doel
:
92.0
94.0

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2008 de 5e plaats in (2007: idem).
11. Spreiding van regionale arbeidsparticipatie
Coëfficiënt van variatie in werkloosheidspercentages tussen regio's (NUTS 2 level) binnen landen
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
EU27
12.9
13.0
13.2
13.2
12.9
12.1
11.9
Eurozone 13.3
13.0
12.7
12.1
11.5
10.5
10.6
Nederland 2.3
2.2
2.3
2.2
2.3
2.3
2.0
Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2007 de 1e plaats in (2006: idem).

Door de inwerkingtreding van het Kyoto Protocol en de flexibele mechanismen (waarmee landen een deel van hun reducties
uit het buitenland kunnen inkopen) is de positie van Nederland binnen de EU positiever dan in de tabel is weergegeven.
Naar verwachting haalt Nederland met de aangekochte buitenlandse reducties haar Kyoto doelstelling van -6% t.o.v. 1990.

4

13. Energie-intensiteit
Bruto binnenlandse consumptie van energie gedeeld door BBP kgoe (kilogram of oil equivalent) per 1000 Euro
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
EU27
211.58
204.20
200.40
193.20
187.39
187.85
185.00
187.28
Eurozone 189.33
184.79
183.40
178.99
174.56
175.44
173.91
176.86
Nederland 217.88
206.52
198.44
188.35
184.33
185.71
186.99
191.48

2004
184.88
175.76
191.54

2005
181.51
172.96
184.81

2006
176.06
167.71
174.59

14. Volume vrachttransport
Index van binnenlandse vrachtvervoer in verhouding tot BBP; gemeten in ton-km / BBP (constante prijzen, 2000=100)
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
EU27
99.8
(s) 101.5
(s) 101.1 (s) 100.1 (s) 100.0
99.0
(s) 100.0 (s) 99.4
(s) 105.5
Eurozone 95.4
(s) 96.6
(s) 98.6
(s) 99.6
(s) 100.0
99.0
(s) 99.7
(s) 98.0
(s) 104.8
Nederland 101.6
103.7
106.7
106.9
100.0
97.4
95.5
96.2
105.6

2005
(bs) 105.4
(bs) 103.2
98.7

2006
(s) 106.3
(s) 103.1
95.2

2007
169.39
162.16
177.12

Nederland neemt op deze indicator binnen de EU in 2007 de 10e plaats in (2005: 8e).

15 van de 27 EU-landen (inclusief Nederland) hebben in 2007 een daling doorgemaakt in de verhouding ton-km / BBP t.o.v. 2000.
Legenda:
: = niet beschikbaar
s = Eurostat schatting
p = voorlopige waarde
b = breuk in serie
e = schatting
i = zie toelichting

5

2007
(s) 106.8 (s)
(s) 103.4 (s)
88.7