Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 293

Primair Onderwijs

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 495

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag 9 december 2019
De afgelopen anderhalf jaar is door ontwikkelteams van leraren en
schoolleiders hard gewerkt aan voorstellen voor verbetering van het
curriculum van het primair en voortgezet onderwijs. Op 10 oktober
hebben zij het resultaat gepresenteerd van de eerste fase van
Curriculum.nu, waaraan ook duizenden andere betrokkenen hebben
bijgedragen.1 Voordat de volgende stap wordt gezet, treed ik graag met
uw Kamer in overleg over de gepresenteerde opbrengsten en over het
begeleidende advies van de Coördinatiegroep Curriculum.nu (hierna:
CG).2
Met de oplevering van de voorstellen van de ontwikkelteams is een
belangrijke mijlpaal bereikt. Tegelijkertijd is er samen met het onderwijsveld nog veel werk te verzetten. De voorstellen die er nu liggen bieden
een goede basis voor deze volgende fase, waarin we uiteindelijk komen
tot kerndoelen voor het po en de onderbouw vo. Ook voor de bovenbouw
vo kunnen op grond van de voorstellen verdere stappen worden gezet.
Voordat verbeterde eindtermen per vak kunnen worden ontwikkeld moet
wel eerst een nadere inhoudelijke uitwerking en verdieping plaatsvinden.
De benodigde vervolgstappen zullen in de komende tijd gezet worden
samen met leraren, schoolleiders, vakverenigingen, lerarenopleiders,
wetenschappers en vervolgonderwijs. Om de uiteindelijke kerndoelen en
eindtermen daadwerkelijk tot leven te brengen en te vertalen naar goed
onderwijs dat leerlingen uitdaagt, hebben leraren en scholen tijd, ruimte
en ondersteuning nodig. Samen met het onderwijsveld werk ik ook
daarvoor in de komende maanden een aanpak uit.

1
2

kst-31293-495
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstuk 31 293 en 31 289, nr. 485.
de Coördinatiegroep bestaat uit CNV Onderwijs, PO-Raad, VO-raad, AOb, de Algemene
Vereniging Schoolleiders (AVS), Federatie van Onderwijsvakorganisaties (FvOv), Landelijk Aktie
Komitee Scholieren (LAKS) en Ouders & Onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

1

Met deze brief geef ik namens het kabinet een nadere appreciatie van de
voorstellen van de ontwikkelteams en het begeleidende advies van de CG.
Daarbij geef ik ook aan hoe het vervolgproces er wat mij betreft uit zou
moeten zien. Zoals door uw Kamer verzocht, beschrijf ik daarbij een
indicatief tijdpad, inclusief momenten waarop de Kamer in het vervolgproces aan zet is. Verder betrek ik bij mijn reactie uiteraard de moties
vanuit uw Kamer en – waar relevant – het toetsingskader van de parlementaire onderzoekscommissie-Dijsselbloem.
In deze kabinetsreactie ga ik achtereenvolgens in op de volgende
onderdelen:
1. De noodzaak tot verbetering van het curriculum;
2. De wijze waarop leraren in het ontwikkelproces zijn betrokken;
3. De weging van de resultaten van de ontwikkelteams;
4. Het vervolgproces richting verbeterde kerndoelen en eindtermen;
5. De kaders voor de uitwerking van geactualiseerde kerndoelen;
6. Het tijdpad en ondersteuning in het vervolg.
1. Waarom is een verbetering van het curriculum nodig?
Voor het kabinet is duidelijk dat het nodig is om het huidige curriculum te
verbeteren.3 Het is de taak van de overheid om ervoor te zorgen dat het
curriculum blijft aansluiten op de vraag van de samenleving, de arbeidsmarkt en het onderwijs zelf. Dit vraagt om periodieke reflectie op de
landelijke vastgelegde onderwijsinhoud, zoals door onder meer de
Onderwijsraad, de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid en de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (hierna:
OESO) is bepleit.4, 5, 6
Ook in het verleden is het curriculum periodiek geactualiseerd. Niet eerder
zijn echter de kerndoelen po en vo en de eindtermen vo in gezamenlijkheid tegen het licht gehouden. Aanpassingen vonden eerder per
leergebied of sector plaats. Ook zijn soms losse onderdelen toegevoegd,
zonder oog voor het geheel. Daar komt bij dat de kerndoelen al bijna
vijftien jaar niet zijn geactualiseerd. Ook zijn enkele examenprogramma’s
al meer dan twintig jaar niet aangepast, met name bij sommige
avo-vakken in het vmbo. Dit heeft geleid tot de huidige staat van het
curriculum voor het funderend onderwijs: versnipperd, deels verouderd,
waarbij hiaten, doublures en een stapeling aan opdrachten aan het
onderwijs zijn ontstaan. Het curriculum wordt daardoor als erg vol
ervaren, zowel door leraren als leerlingen, wat daarmee ook bijdraagt aan
de werkdruk.7
Leerlingen, leraren, schoolleiders en schoolbesturen geven hiernaast het
signaal dat de aansluiting tussen sectoren en schoolsoorten onvoldoende
is. Ook bieden de globaal geformuleerde kerndoelen voor po en
onderbouw vo weinig duidelijkheid over wat wel en niet tot het curriculum behoort. Hierdoor ontstaat bovendien het risico dat overmatige
focus ontstaat op lesmethodes, die daarmee feitelijk de onderwijsinhoud
op school bepalen. Zoals de commissie-Dijsselbloem elf jaar geleden ook

3

Waar in deze brief over het curriculum wordt gesproken, worden de huidige kerndoelen voor
po en onderbouw vo, de eindtermen vo en de referentieniveaus taal en rekenen voor zowel po
als vo bedoeld. Dit curriculum wordt door de overheid in wet- en regelgeving vastgelegd en
vormt het landelijk kader.
4
Onderwijsraad (2018) Curriculumvernieuwing, Den Haag.
5
WRR (2013) Naar een lerende economie, Den Haag.
6
OESO (2018) The future of education and skills Education 2030, Parijs.
7
SLO (2014) Curriculummonitor 2014: verkenning van de curriculumpraktijk in primair en
voortgezet onderwijs, Enschede.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

2

al stelde, heeft de overheid nagelaten om voor het po en de onderbouw
van het vo met duidelijke kaders het «wat» vast te leggen.8
Om bovengenoemde redenen is in 2017 in overleg met uw Kamer
besloten om te starten met de ontwikkeling van voorstellen voor
verbetering van het curriculum.9 Hierbij zijn de volgende doelstellingen
gehanteerd:
• Een toekomstgericht onderwijscurriculum dat leerlingen de juiste
basis aan kennis en vaardigheden biedt om goed mee te kunnen doen
in het vervolgonderwijs, de samenleving en op de arbeidsmarkt;
• Een versterkte samenhang binnen en tussen leergebieden en een
verbeterde aansluiting en doorstroom van po naar vo, tussen de
schoolsoorten vmbo, havo en vwo, en richting het vervolgonderwijs.
Dit draagt bij aan de kansengelijkheid;
• Een verheldering van de opdracht aan het onderwijs door de
kerndoelen aan te scherpen en zo – in lijn met de bevindingen in de
Staat van het Onderwijs – heldere ijkpunten voor leraren, schoolleiders, besturen en de Inspectie van het Onderwijs te bepalen;10
• Het beperken van overladenheid, en het scheppen van meer ruimte
voor leraren en scholen voor eigen keuzes. Hiermee worden de
mogelijkheden vergroot om eigen accenten te leggen, afgestemd op
de ontwikkelbehoeften van hun leerlingen en de eigen visie op het
onderwijs;
• Een bijdrage aan een betere balans in de doeldomeinen van het
onderwijs. De afgelopen jaren is door het onderwijsveld en de
Onderwijsraad geconstateerd dat vooral het kwalificerende domein
veel aandacht krijgt, wat ten koste kan gaan van de aandacht voor de
doeldomeinen persoonsvorming en socialisatie.11
Een verbeterd curriculum vormt hiermee een belangrijke pijler voor
duurzame versterking van de kwaliteit van het onderwijs. De aanpassing
van de kerndoelen en eindtermen vindt plaats binnen de huidige indeling
van sectoren, schoolsoorten, leergebieden en vakken: er is geen sprake
van een stelselwijziging.
2. De wijze waarop leraren bij het proces zijn betrokken
Voor mij is het van groot belang dat leraren, schoolleiders, ouders,
leerlingen en andere betrokkenen vorm kunnen geven aan de verbetering
van het curriculum. Ik ben daarom blij met de wijze waarop de CG het tot
nu toe doorlopen proces heeft ingericht. De mensen in het onderwijs
stonden daarbij vooraan: het uitgangspunt was teacher in the lead. Dat is
een grote verbetering ten opzichte van eerdere aanpassingen van het
curriculum.
Teams van leraren en schoolleiders hebben voor negen leergebieden een
visie en «grote opdrachten» – de essenties van het leergebied – geformuleerd. Voor het po en de onderbouw vo is vervolgens een uitwerking
gemaakt naar bouwstenen: de onderliggende kennis en vaardigheden per
grote opdracht. Voor de bovenbouw vo zijn nog geen bouwstenen
opgeleverd, in overeenstemming met wat eerder aan uw Kamer is
gemeld.12 In de ontwikkeling van de voorstellen zijn de teams en de CG
volop ondersteund door curriculumexperts van SLO, 84 ontwikkelscholen

8

Kamerstuk 31 007, nr. 6.
Kamerstuk 31 293, nr. 357.
Bijlage bij Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 176.
11
Onderwijsraad (2013) Een smalle kijk op onderwijskwaliteit. Den Haag.
12
Kamerstuk 31 293, nr. 390.
9

10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

3

en vakexperts die per leergebied hebben gereflecteerd op de vakinhoudelijke kwaliteit.
Ik heb veel waardering voor deze aanpak en de rol die leraren en
schoolleiders hierin hebben vervuld. Er is met het gevolgde proces
opvolging gegeven aan aanbevelingen van de commissie-Dijsselbloem en
moties vanuit uw Kamer:
Bij de uitwerking van de voorstellen zijn de bestaande leergebieden in de
onderbouw van het vo als uitgangspunt genomen, in lijn met de motie
van de leden Bisschop en Bruins;13
In overeenstemming met de motie-Grashoff zijn schoolbesturen gecompenseerd voor de vrijstelling van leraren en schoolleiders voor het
ontwikkelwerk;14
In lijn met de motie-Rog/Kwint hebben de vakinhoudelijke verenigingen
zitting genomen in de selectiecommissies voor de ontwikkelteams;15
Conform de motie-Rog c.s. heeft in de ontwikkelfase ook afstemming
plaatsgevonden met vertegenwoordigers van de kinderopvang en het
kleuteronderwijs;16
Ook ouders en leerlingen zijn nadrukkelijk in het proces betrokken, in lijn
met respectievelijk de motie-Kuzu en de motie-Straus c.s.17, 18
De open en transparante aanpak die elke belangstellende maximaal de
mogelijkheid bood om in het ontwikkelproces te participeren, waardeer ik
positief. Na elke fase van het proces zijn de tussenproducten openbaar
gemaakt voor online consultatie. Hiernaast zijn verspreid over het land
meer dan zeshonderd consultatiebijeenkomsten gehouden. Dit heeft tot
duizenden reacties per feedbackronde geleid vanuit leraren, ouders,
wetenschappers, vakdidactici, vervolgonderwijs, maatschappelijke
organisaties en vele andere partijen. Ook zijn er peilingen georganiseerd
over de tussenproducten door organisaties als het LAKS, Ouders &
Onderwijs en de vakverenigingen voor kunst en cultuur. Ook door de
ontwikkelscholen is feedback opgehaald bij onder meer leerlingen en
ouders.
De ontwikkelteams hebben alle reacties na elke consultatieronde
geanalyseerd en zorgvuldig gewogen. Dit was voor hen niet eenvoudig: er
bestaat een grote diversiteit aan opvattingen en sterk uiteenlopende
(wetenschappelijke) inzichten over het curriculum, die niet of nauwelijks
verenigbaar zijn. Ook konden de teams niet alle aangedragen thema’s een
plek in de voorstellen geven, zeker gezien de breed gedeelde wens om
overladenheid te voorkomen. Op basis van alle inbreng hebben zij een zo
goed mogelijke afweging gemaakt, in de wetenschap dat niet iedereen
hiermee tevreden zal zijn.
Mede dankzij de inspanningen van de ontwikkelteams en de CG hebben
steeds meer leraren, scholen en besturen bijgedragen aan het ontwikkelproces. Lang niet alle leraren zijn echter betrokken geweest of al bekend
met de voorstellen. Ik hecht er daarom sterk aan dat deze bekendheid en
betrokkenheid in het vervolg verder wordt vergroot. Dat is op dat moment
ook beter mogelijk, omdat er dan concrete conceptdoelen en voorbeeldmaterialen beschikbaar komen waarmee de voorstellen meer praktische
betekenis krijgen voor leraren en scholen.

13

Kamerstuk 31 293, nr. 370.
Kamerstuk 31 293, nr. 317.
15
Kamerstuk 31 293, nr. 363.
16
Kamerstuk 31 293, nr. 292.
17
Kamerstuk 31 293, nr. 293.
18
Kamerstuk 31 293, nr. 291.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

4

3. Weging opbrengsten: solide basis voor doorontwikkeling
Gelet op mijn positieve oordeel over de wijze waarop leraren, schoolleiders en een groot aantal andere experts bij het ontwikkelproces
betrokken zijn geweest, past mij enige terughoudendheid bij de weging
van de voorstellen. Er is een secuur en weloverwogen proces doorlopen.
Daar komt bij dat de opbrengsten nog geen nieuwe kerndoelen zijn:
daarvoor moeten ze in een vervolgfase nog worden doorvertaald en
vooral in de praktijk worden uitgeprobeerd. Voor de bovenbouw is eerst
verdere inhoudelijke uitwerking nodig. Een uiteindelijk oordeel kan ook
pas worden geveld wanneer de noodzakelijke vervolgstappen zijn
doorlopen.
De zorgvuldigheid van het proces neemt niet weg dat ik de voorstellen
van de ontwikkelteams wel heb getoetst. Dit heb ik onder meer gedaan
aan de eerder met uw Kamer besproken doelstellingen van dit traject,
relevante moties vanuit uw Kamer en regeerakkoordafspraken. Op grond
hiervan ben ik van mening dat de voorstellen een solide basis bieden voor
het vervolg. Hieronder licht ik dit toe, waarbij ik onderscheid maak tussen
de inhoud van de voorstellen (paragraaf 3.1) en de bijdrage aan de
overige doelstellingen (paragraaf 3.2). Vervolgens schets ik aandachtspunten bij de verdere uitwerking (paragraaf 3.3).
3.1 Basis voor inhoudelijke actualisatie van het curriculum
De teams hebben op basis van alle inbreng, wetenschappelijke inzichten
en kennis van de huidige praktijk in hun voorstellen een zo goed
mogelijke balans proberen te vinden. Hierin kan ik me in de kern goed
vinden:
• Zo hecht ik eraan dat er voor burgerschap en digitale geletterdheid
een uitwerking ligt waarmee deze twee leergebieden een goede plek in
het curriculum kunnen krijgen, zoals de CG ook aanbeveelt. Het gaat
dan bij burgerschap bijvoorbeeld over kennis van de democratie,
inspraak, democratische cultuur en rechtstaat, evenals het belang van
de concepten vrijheid en gelijkwaardigheid, en het leren participeren in
een pluriforme samenleving. Bij digitale geletterdheid draait het onder
meer om mediawijsheid, ICT-basisvaardigheden en het oplossen van
vraagstukken met behulp van digitale technologie;
• De voorstellen bieden duidelijke aanknopingspunten ter vergroting
van kansengelijkheid in het onderwijs. Hiervoor hebben de leden
van Meenen en Kwint met hun motie terecht aandacht gevraagd.19 Zo
gaat in de voorstellen veel aandacht uit naar de basisvaardigheden op
het gebied van Nederlandse taal en rekenen/wiskunde. Het belang
van een sterke taalbasis, van waaruit leerlingen hun taalgebruik een
leven lang blijven ontwikkelen, komt nadrukkelijk terug in de voorstellen. Met de nadruk op leesmotivatie draagt het voorstel voor Nederlands bij aan het voorkomen van laaggeletterdheid. Dit wordt
onderschreven door onder meer de Taalunie en de Stichting Lezen,
ook vanuit het perspectief van kansengelijkheid.20 Ook de Raad voor
Cultuur en de Onderwijsraad verwelkomen in hun recente advies in dit
kader de voorstellen voor Nederlands.21 De beleidsreactie op dit advies
ontvangt u gelijktijdig met deze brief. Uit onderzoek blijkt daarnaast
dat vooral bij kwetsbare groepen de beheersing van essentiële
onderdelen als burgerschapsvaardigheden en digitale geletterdheid
achterblijft22, 23. Dit wordt in de huidige voorstellen ondervangen
19

Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 204.
Stichting Lezen (2019) Curriculum.nu een impuls voor leesbevordering. Den Haag.
21
Raad voor Cultuur en Onderwijsraad (2019) Lees! Den Haag.
22
Kennisnet (2017) Monitor Jeugd & Media. Zoetermeer.
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

5

•

•

•
•

•

•

doordat er over de breedte van het curriculum voor alle leerlingen een
duidelijke basis wordt gelegd;
In lijn met het regeerakkoord ligt er een basis waarmee de kerndoelen
voor techniek, burgerschap en seksuele diversiteit kunnen
worden aangescherpt. Ook de moties vanuit uw Kamer die betrekking
hebben op de onderwijsinhoud komen in de voorstellen terug. Het
gaat dan om de motie-Straus c.s. over de verankering de Nederlandse
waarden die van fundamenteel belang zijn voor de democratische
rechtstaat.24 Conform de motie-Bisschop c.s. blijft de vooraanstaande
positie van het Nederlands gewaarborgd;25
In overeenstemming met de motie van de leden Rog en Bruins en
Bisschop zijn de zogeheten brede vaardigheden – zoals communiceren, probleemoplossend denken en praktisch handelen – geïntegreerd
in de bouwstenen van de leergebieden. Deze vaardigheden zijn in alle
gevallen direct gekoppeld aan de inhoud van een leergebied. Ik hecht
hieraan, aangezien brede vaardigheden losstaand van de inhoud
slechts beperkt zeggingskracht kunnen hebben;
In de bouwstenen komt het belang van nationale symbolen en de
Nederlandse ontstaansgeschiedenis aan de orde;
Ook voor bewegen en sport zijn voorstellen gedaan op basis
waarvan concretere kerndoelen kunnen worden geformuleerd, om tot
een doorlopende leerlijn voor motorische ontwikkeling te komen.
Hiernaast is aandacht voor de vorming van een eigen beweegidentiteit
van leerlingen, en wordt het belang van een leven lang bewegen
onderstreept;
De OESO heeft de conceptvoorstellen voor de onderbouw vo getoetst
aan hun internationaal vergelijkend curriculumraamwerk.26 De teams
hebben deze analyse benut om te reflecteren op hun voorstellen en
deze aan te scherpen. Zo heeft het ontwikkelteam rekenen/wiskunde
naar aanleiding van de analyse financiële geletterdheid expliciet
opgenomen in het definitieve voorstel;
Mede door de introductie van de doorsnijdende thema’s duurzaamheid, technologie, globalisering en gezondheid, die vanuit
meerdere vakdisciplines kunnen worden belicht, wordt met de
voorstellen ook aansluiting gevonden bij de Sustainable Development
Goals die in 2015 zijn vastgesteld door de Verenigde Naties.27

De actualisatie van het curriculum betekent hiermee niet dat de inhoud
van het landelijk curriculum volledig moet veranderen. Integendeel: veel
van de huidige onderdelen zullen onverminderd relevant blijven. Daar
komt bij dat veel scholen al werken aan de nieuwere onderdelen van de
voorstellen, zoals burgerschap en digitale geletterdheid. Dit licht ik in
paragraaf 6 nader toe.
3.2 Stappen gezet op overige doelstellingen
Ook op de overige doelstellingen van de actualisatie van het curriculum,
zoals in paragraaf 1 beschreven, zijn door de ontwikkelteams stappen
gezet. Mijn oordeel hierover is overwegend positief:
• In de ontwikkelfase is een gemeenschappelijke taal voor po en vo
ontwikkeld, waardoor voor alle leergebieden heldere doorlopende
leerlijnen van po naar vo worden gerealiseerd en doublures en hiaten
kunnen worden opgelost. Zo betekent de doorlopende leerlijn van het
23

International Civic and Citizenship Education Study (2017) IEA.
Kamerstuk 31 293, nr. 290.
25
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 302.
26
OESO (2019) Education 2030 Curriculum Content Mapping: An Analysis of the Netherlands
curriculum proposal. Parijs.
27
Kamerstuk 26 485, nr. 232.
24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

6

•

•

•

ontwikkelteam Engels en moderne vreemde talen dat leraren erop
kunnen vertrouwen dat leerlingen in het po dezelfde basis hebben
meegekregen en daarom in het vo niet weer op nul beginnen. Ook de
horizontale samenhang tussen en binnen leergebieden is versterkt;
Het voorkomen van overladenheid en realiseren van keuzeruimte
is een punt van aandacht. In de vervolgfase moet blijken in hoeverre
omvang van de voorstellen voldoende beperkt is. Hier wordt in dit
vervolg op gestuurd;
Doordat de benodigde kennis en vaardigheden concreter en duidelijker
zijn uitgewerkt dan de huidige, globale kerndoelen, vormen de
voorstellen een goede basis om de maatschappelijke opdracht aan
het onderwijs te verhelderen; In lijn met de moties van het lid Bruins
c.s. en de motie van het lid Becker c.s. kunnen daarmee in het
vervolgproces geactualiseerde kerndoelen worden opgesteld die
leerlingen en leraren meer duidelijkheid bieden over wat er van hen
wordt verwacht;28, 29
Een aanpassing van het landelijk curriculum kan slechts gedeeltelijk
richting geven aan het realiseren van een meer passende balans in de
doeldomeinen. Wat een passende balans is kan per school, per klas
en per leerling verschillen, en is sterk afhankelijk van de pedagogischdidactische context binnen de school. Hier past dan ook een zekere
terughoudendheid van de overheid. Dat geldt in het bijzonder voor het
domein persoonsvorming. In lijn met motie-Rog c.s. zijn hiervoor dan
ook geen specifieke bouwstenen ontwikkeld en is er geen ontwikkelteam ingericht. Wel kan het curriculum handvatten bieden om in de
context van de eigen school invulling aan dit domein te geven. Dit
hebben de teams ook getracht te doen, met name bij het ontwikkelteam burgerschap, maar voornoemde motie maakte dat de ervaren
ruimte hiervoor beperkt was.

3.3 Aandachtspunten bij verdere uitwerking
De ontwikkelteams hebben een stevige basis gelegd die in de volgende
fase verder kan worden uitgewerkt. Ook de aanbevelingen die de teams
hebben opgesteld voor de bovenbouw vo bieden daarvoor een goed
vertrekpunt. Dit oordeel wordt gedeeld door een grote meerderheid van
de vakinhoudelijke verenigingen, zo blijkt uit de adviezen die deze
verenigingen in overeenstemming met de motie van de leden Rog en
Kwint hebben uitgebracht.30 Ook het opvolgend onderwijs heeft, bij
monde van de MBO Raad en de Vereniging van Universiteiten steun voor
Curriculum.nu en de doorontwikkeling van de voorstellen uitgesproken.
In het vervolg acht ik het van belang dat de volgende aandachtspunten
worden opgepakt:
De nu opgeleverde voorstellen zijn niet bedoeld om in de praktijk te
benutten als onderwijsdoelen. Voor de uiteindelijke kerndoelen en
eindtermen geldt wel dat deze een bruikbaar hulpmiddel voor leraren en
scholen moeten vormen. Dit vraagt om een eenduidige en overzichtelijke
uitwerking. Om dit te realiseren moet op basis van de voorstellen nog een
stap worden gezet, zoals ook door verschillende partijen is gesteld. Dit
betekent dat de kerndoelen en eindtermen scherp en concreet geformuleerd worden, en zich beperken tot de kennis en vaardigheden die
leerlingen moeten kennen en kunnen. Hierbij is geen plek voor beschrijvingen die raken aan de vrijheid van inrichting of het «hoe»;

28

Kamerstuk 31 293, nr. 365.
Kamerstuk 31 293, nr. 371.
30
Kamerstuk 31 293, nr. 363.
29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

7

Duidelijk moet in kaart worden gebracht in hoeverre de overladenheid van
het curriculum is teruggedrongen. Het kan niet zo zijn dat de optelsom
van de voorstellen in de praktijk niet goed uitvoerbaar is. Daarom wordt
een scherpe vervolgopdracht geformuleerd, zodat er een goed werkbaar
curriculum wordt gerealiseerd en er daadwerkelijk voldoende keuzeruimte
is. In paragraaf 5 expliciteer ik hoe hieraan invulling wordt gegeven;
Er is op onderdelen ook voor het po en de onderbouw vo nog een verdere
inhoudelijke uitwerking nodig. De ontwikkelteams hebben knap werk
verricht in relatief beperkte tijd. Dat geldt in het bijzonder voor de
ontwikkelteams die meerdere vakgebieden onder hun hoede hadden. In
het geval van het ontwikkelteam mens & maatschappij geldt dat enkele
vakspecifieke vraagstukken nog niet volledig zijn uitgewerkt. Deze stap zal
in het vervolgtraject gezet worden, waarbij tevens een verdere verbinding
wordt gelegd met de herijking van de historische Canon van Nederland
die op dit moment plaatsvindt onder leiding van de commissie-Kennedy.31
De verdere uitwerking van de bouwstenen voor de bovenbouw vo biedt
– analoog aan de stappen die op het gebied tussen po en vo zijn gezet –
een uitgelezen kans om de aansluiting op het vervolgonderwijs te
versterken.
4. Het vervolgproces: verbeterde kerndoelen en bouwstenen
bovenbouw vo
De voorstellen van de ontwikkelteams moeten in het vervolg worden
uitgewerkt tot kerndoelen voor po en onderbouw vo, en bouwstenen voor
de bovenbouw vo. Voor het vervolgproces wil ik vasthouden aan het
principe van teacher in the lead. Dit proces kan alleen slagen als bij iedere
stap het onderwijs nauw wordt betrokken.
4.1 Aanpak uitwerking kerndoelen po en onderbouw vo
Vanuit het uitgangspunt dat het onderwijs zelf een grote rol moet spelen
in het vervolgproces, wil ik de uitwerking naar kerndoelen in handen
geven van negen teams van leraren, lerarenopleiders, curriculum- en
vakexperts. Zij werken hierbij samen met scholen, schoolleiders en
wetenschappers. In lijn met de motie van het lid Grashoff en de tijdens de
ontwikkelfase verleende financiële ondersteuning worden de verschillende betrokkenen hierin passend gefaciliteerd.32 Om continuïteit te
bevorderen zullen ook huidige ontwikkelteamleden gevraagd worden om
in de teams te participeren.
De door deze teams ontwikkelde (concept)kerndoelen zullen doorlopend
op scholen moeten worden getoetst op onder meer uitvoerbaarheid en
overladenheid. Op basis van deze praktijkervaringen worden de doelen
stapsgewijs verbeterd. Ook vindt nog nadere consultatie plaats onder de
verschillende belanghebbenden. Op die manier wordt ook de aanbeveling
van de commissie-Dijsselbloem gevolgd om de voorstellen in kleine pilots
te valideren. In de vormgeving hiervan moeten lessen uit de afgeronde
ontwikkelfase worden betrokken. Zo bleek dat de ontwikkelscholen moeite
hadden om tussenproducten in de praktijk te toetsen. Om dit in het
vervolg te ondervangen wordt, passend bij de conceptdoelen, voorbeeldmateriaal verzameld en waar nodig ontwikkeld.
Voor sommige delen van Nederland gelden andere of aanvullende
kerndoelen, zoals in Caribisch Nederland, waar specifieke kerndoelen voor
de BES-eilanden gelden, en in Fryslân, waar aanvullende kerndoelen
gelden voor het Fries. Bij de hierboven beschreven aanpak wordt waar
31
32

Kamerstuk 32 820, nr. 289.
Kamerstuk 31 293, nr. 317.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

8

mogelijk aansluiting gezocht op de actualisatie van de kerndoelen Fries
die momenteel onder verantwoordelijkheid van de provincie Fryslân
worden uitgewerkt, zoals ook is beschreven in de Bestuursafspraak Friese
Taal en Cultuur 2019–2023.33 Voor Caribisch Nederland geldt dat op
termijn ook de kerndoelen in de kerndoelenbesluiten BES worden
aangepast. In de uitwerking hiervan wordt aangesloten bij de ontwikkeling
van de kerndoelen in Europees Nederland, waarbij rekening wordt
gehouden met de lokale context op Caribisch Nederland.
4.2 Vervolgaanpak bovenbouw vo: van bouwstenen naar eindtermen
Zoals ik eerder heb aangegeven, is het voor de bovenbouw vo nodig dat
nog een nadere inhoudelijke verdieping plaatsvindt. Er worden eerst
bouwstenen geformuleerd, voordat de stap wordt gezet naar eindtermen.
Daarvoor wordt de in de ontwikkelfase beproefde aanpak voortgezet. Wel
komt in de ontwikkelteams de nadruk te liggen op leraren uit de
bovenbouw vo. Ook is het voor mij essentieel dat het vervolgonderwijs,
lerarenopleidingen en vakverenigingen (nog) steviger worden betrokken.
Net als in de ontwikkelfase stuurt de CG deze doorontwikkeling aan.
De vervolgopdracht voor de bovenbouw wordt opgesteld in afstemming
met het vervolgonderwijs, en vormgegeven op basis van een analyse van
de huidige opbrengsten, de adviezen van vakverenigingen en aandachtspunten vanuit uw Kamer. Hierbij wil ik op advies van de CG loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) in de uitwerking laten meenemen. In het
vmbo heeft dat al een plek. De bouwstenen worden uitgewerkt voor
leergebieden of (clusters van) vakken. Ook deze uitwerking moet samen
met de praktijk worden vormgegeven en in het onderwijs worden
getoetst, zodat een goede basis ontstaat voor de stap naar geactualiseerde eindtermen.
4.3 Afspraken aansturing vervolg po en vo
De vervolgfase van de actualisatie van het curriculum vraagt om een
duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling, zonder inhoudelijke
samenhang te verliezen. De CG is verantwoordelijk voor de uitwerking
van bouwstenen voor de bovenbouw vo. Voor het po en de onderbouw
van het vo geldt dat de ontwikkeling van kerndoelen wordt aangestuurd
door OCW, passend bij de verantwoordelijkheid van de overheid voor de
landelijk vastgelegde onderwijsdoelen. Er wordt een goede verbinding en
afstemming tussen beide sporen gerealiseerd, zodat daadwerkelijk een
doorgaande leerlijn ontstaat. Om dit te borgen zullen in de twee sporen
ook deels dezelfde teamleden en experts participeren. Nadat de
bouwstenen zijn afgerond, vindt, na overleg met uw Kamer, ook de
uitwerking van de eindtermen voor de bovenbouw vo onder regie van
OCW plaats.
4.4 Inrichting wetenschappelijke adviesraad en monitoringsonderzoek
Ik vind het van groot belang dat de uiteindelijke kerndoelen en eindtermen
gebaseerd zijn op actuele wetenschappelijke inzichten. In de uitwerkingsteams hebben (vak)experts en vakdidactici dan ook een stevige plek. In
aanvulling daarop ben ik voornemens om een adviesraad in te richten die
bestaat uit vooraanstaande wetenschappers op het gebied van onder
meer onderwijskunde, pedagogiek en curriculumontwikkeling. De
adviesraad richt zich op het bewaken van de doelstellingen van de
curriculumherziening. Zo adviseert de raad de CG en OCW over
versterking van doorlopende leerlijnen, samenhang binnen en tussen
33

Kamerstuk 35 000 VII, nr. 83.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

9

vakken en leergebieden, het terugdringen van overladenheid en het
waarborgen van de keuzeruimte voor scholen. Ook adviseert de raad over
de werkopdrachten aan de genoemde teams. Bij de inrichting van de
adviesraad wordt voortgebouwd op de ervaringen die in de ontwikkelfase
zijn opgedaan met de wetenschappelijke adviesgroep.
In aanvulling op de adviesraad wordt via het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO) een meerjarig onderzoeksprogramma opgezet
om de voortgang en resultaten van het vervolgproces nauwgezet te
volgen, evenals de reflectie hierop vanuit de onderwijspraktijk. Het doel
hiervan is dat dit periodiek sturingsinformatie oplevert waarmee het
proces kan worden bijgestuurd. Hierover wordt uw Kamer periodiek
geïnformeerd. Dit monitoringsonderzoek levert tevens inzichten op die
benut kunnen worden bij de vormgeving van de voorgenomen periodieke
herijking van het curriculum.
In lijn met het advies van de Onderwijsraad en de CG wordt namelijk
gedurende de vervolgfase een systematiek voor periodieke herijking
uitgewerkt.34 Het doel hiervan is dat het curriculum in samenhang kan
blijven meebewegen met ontwikkelingen in de wetenschap, onderwijspraktijk en maatschappij. Hiertoe is het wenselijk dat in een dergelijke
systematiek naast de wetenschappelijke invalshoek ook het perspectief
van onder andere leraren, leerlingen en ouders tot uitdrukking komt.
5. Kaders voor de uitwerking van verbeterde kerndoelen
Voordat de uitwerking naar verbeterde kerndoelen voor po en onderbouw
vo kan plaatsvinden, moeten de voorwaarden worden bepaald waaraan
deze kerndoelen moeten voldoen. De belangrijkste criteria worden in deze
paragraaf toegelicht. Voorop staat dat de gevolgen van de gemaakte
keuzes steeds in de praktijk van het onderwijs moeten worden getoetst,
om te bezien of ze daadwerkelijk de gewenste uitwerking hebben.
5.1 Kerndoelen duidelijker en concreter
De huidige kerndoelen bieden slechts beperkt duidelijkheid over wat wel
en niet tot het curriculum behoort. Dit maakt dat het voor leraren lastig is
om keuzes in het onderwijsaanbod te maken. Hierdoor ontstaat het risico
dat er overmatig wordt geleund op lesmethodes en de (ervaren) overladenheid toeneemt. Om dit te ondervangen, worden de geactualiseerde
kerndoelen, conform de moties van het lid Bruins c.s. en de motie van het
lid Becker c.s., zo geformuleerd dat duidelijker is wat van zowel leerlingen
als leraren wordt verwacht.35, 36 De geactualiseerde kerndoelen worden
daarom op een uitwerkingsniveau geformuleerd met een mate van
concreetheid die tussen de huidige kerndoelen en de referentieniveaus in
ligt.
Dit betekent dat de kerndoelen zo worden beschreven dat ze leraren en
leerlingen houvast bieden en tegelijkertijd ook voldoende ruimte laten
voor maatwerk en keuzes. Als eerder genoemd worden de bestaande
leergebieden in de onderbouw van het vo als uitgangspunt genomen.
Doordat de geactualiseerde kerndoelen concreter worden uitgewerkt dan
bij de huidige doelen het geval is, wordt ook de herkenbaarheid van
specifieke vakinhoud vergroot. De kerndoelen worden beschreven voor
het einde van het po en het einde van de onderbouw van het vo. Hierbij
wordt verkend of het gewenst is om voor de onderbouw vo te differen34

Onderwijsraad (2018) Curriculumvernieuwing. Den Haag.
Kamerstuk 31 293, nr. 365.
36
Kamerstuk 31 293, nr. 371.
35

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

10

tiëren voor verschillende schoolsoorten, zodat de kerndoelen beter
aansluiten bij het unieke karakter van deze schoolsoorten en alle
leerlingen een passende uitdaging geboden wordt. Hierbij is specifiek oog
voor het effect op stapelmogelijkheden en de doorstroom naar de
bovenbouw. Bij de formulering van kerndoelen neem ik ook de aanbevelingen mee uit het recente peilingsonderzoek naar het Engels in het po.37
5.2 Eén overzichtelijk en samenhangend curriculumdocument
Het huidige curriculum is vastgelegd in uiteenlopende documenten die
sterk verschillen in uitwerkingsgraad en status. Het gaat dan om de
kerndoelen po en onderbouw vo, de referentieniveaus taal en rekenen,
een groot aantal examenprogramma’s en de uitwerking van deze
programma’s naar syllabi. Dit vormt gezamenlijk een moeilijk te
doorgronden geheel, waarbij niet voldoende helder is hoe de verschillende delen zich tot elkaar verhouden. Dit geldt onder meer voor de
kerndoelen en de referentieniveaus, waarbij beide documenten deels
andere verplichte inhoud voor taal en rekenen voorschrijven, maar ook
voor de samenhang tussen de kerndoelen enerzijds en de eindtermen
anderzijds.
De verschillende onderdelen van het curriculum worden in de verdere
uitwerking waar mogelijk naar inhoud en formulering beter op elkaar
afgestemd. Daarnaast streven we ernaar om voor het onderwijsveld tot
één overzichtelijk curriculumdocument te komen. Hierin wordt de
voorgeschreven onderwijsinhoud weergegeven die nu op uiteenlopende
plekken vindbaar is. Hiermee kan ook het inzicht van leraren en scholen in
de onderwijsinhoud van «de andere sector» worden vergroot, wat de
aansluiting en de doorstroom van leerlingen ten goede komt, ook richting
het vervolgonderwijs. Ook kan daarmee de samenhang tussen verschillende vak- en leergebieden beter tot uitdrukking komen.
5.3 Overladenheid beperken
De reductie van overladenheid en het realiseren van meer ruimte voor
leraren en schoolleiders acht ik een essentiële randvoorwaarde voor
succesvolle actualisatie van het curriculum. Om dit te realiseren krijgen de
verantwoordelijke teams voor het po en de onderbouw vo per leergebied
een in studielasturen ingeperkte opdracht mee. Op basis van een analyse
van de tijdsverdeling in de huidige onderwijspraktijk en internationaal
vergelijkend onderzoek worden hiertoe scenario’s uitgewerkt.
In de uitwerking van deze scenario’s dient het voorstel van de CG om voor
de omvang van het kerncurriculum en keuzeruimte een verdeling van
70/30 te hanteren als vertrekpunt. Hierbij worden de leergebieden
burgerschap en digitale geletterdheid waar mogelijk in de overige
leergebieden geïntegreerd, tenzij specifieke kennis en vaardigheden zich
hier niet goed voor lenen.
Deze genoemde tijdsverdeling heeft slechts betekenis als kader voor de
uitwerking van de kerndoelen. Hoe scholen hun onderwijs inrichten, en
hoeveel tijd zij aan leergebieden en vakken besteden om de kerndoelen in
de praktijk te brengen is en blijft aan henzelf. In de praktijk wordt in de
vervolgfase getoetst of de overladenheid daadwerkelijk vermindert.
Hierbij teken ik aan dat de ervaren overladenheid ook andere oorzaken
kent, zoals de inhoud van lesmethodes en toetsen en het gebruik hiervan.

37

Inspectie van het Onderwijs (2019), Peil.onderzoek Engels einde basisonderwijs 2017–2019.
Utrecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

11

Bij het beoordelen van overladenheid in de schoolpraktijk moeten ook
deze elementen in ogenschouw worden genomen.
5.4 Keuzeruimte voor scholen
In de keuzeruimte kunnen leraren, scholen en besturen beter inspelen op
hun omgeving, het profiel van de school, en de behoeften, talenten en
wensen van hun leerlingen. Dit kan bijvoorbeeld door aandacht te
besteden aan thema’s die de school van belang acht, maar ook door
verdieping en verbreding aan te bieden van onderwerpen die tot het
kerncurriculum behoren. Dit biedt ook ruimte om extra oog te hebben
voor de beheersing van een grenstaal, in lijn met de nader gewijzigde
motie van het lid Bisschop c.s.38 Ook kunnen scholen indien nodig juist
meer aandacht besteden aan kennis en vaardigheden uit het kerncurriculum voor leerlingen die hier meer moeite mee hebben. Zo wordt ervoor
gezorgd dat alle leerlingen een stevige basis meekrijgen voor hun verdere
leven.
Het curriculum biedt daarmee meer mogelijkheden voor maatwerk en
flexibiliteit. Dit vraagt terughoudendheid van de politiek ten aanzien van
de invulling van de keuzeruimte: dit is aan de school. Schoolteams en
besturen stemmen de invulling van deze ruimte af met ouders, leerlingen
en andere belanghebbenden en verantwoorden zich hierover richting de
inspectie. Het onderwijs dat scholen geven binnen de ruimte voor
verdieping en verbreding moet uiteraard aan dezelfde kwaliteitseisen
voldoen als de rest van het onderwijs.
6. Tijdpad en ondersteuning van het vervolg
In deze paragraaf wordt achtereenvolgens een overzicht gegeven van het
beoogde tijdpad en de wijze waarop de ondersteuning in de vervolgfase
kan worden vormgegeven.
6.1 Tijdpad
Kerndoelen po en onderbouw vo
Het uitwerken, beproeven en verbeteren van de kerndoelen voor het po en
de onderbouw van het vo duurt naar verwachting twee schooljaren. In de
eerste helft van 2020 worden deze werkzaamheden voorbereid, onder
meer door het vaststellen van een werkopdracht. In deze periode worden
ook de deelnemende leraren, vakdidactici, lerarenopleiders en scholen
geworven. Vanaf de start van schooljaar 2020–2021 worden de beoogde
doelen verder uitgewerkt en volop in de praktijk uitgeprobeerd. Over de
opbrengsten en inzichten wordt uw Kamer periodiek geïnformeerd. Dit
proces wordt uiterlijk in 2022 afgerond, waarna wettelijke verankering van
deze geactualiseerde kerndoelen volgt.
De uiteindelijke kerndoelen po zijn ook van toepassing op het speciaal
basisonderwijs. Voor het (voortgezet) speciaal onderwijs geldt dat er – net
zoals dat nu het geval is – een bewerking volgt van de kerndoelen po om
zodoende recht te doen aan de specifieke kernmerken van deze sector en
bijbehorende uitstroomprofielen. In het praktijkonderwijs wordt zoveel
mogelijk gewerkt aan de kerndoelen van de onderbouw van het vo. Dit
gebeurt met behulp van het door de sector zelf opgestelde curriculum.
Met de Sectorraad Praktijkonderwijs wordt bezien in hoeverre de
geactualiseerde kerndoelen aanleiding geven tot aanpassing van het
curriculum in het praktijkonderwijs.
38

Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 302.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

12

Inwerkingtreding in het po en de onderbouw vo is voorzien in schooljaar
2023–2024. Hierbij zal, vergelijkbaar met eerdere aanpassingen van de
kerndoelen, een overgangsperiode gelden. Deze periode duurt naar
verwachting maximaal vier jaar om zeker te stellen dat leraren, scholen en
de educatieve infrastructuur de tijd en ruimte hebben om de noodzakelijke
aanpassingen te kunnen doen. De exacte vormgeving van deze periode
wordt in de vervolgfase bepaald op basis van ervaringen met het beoogde
curriculum in de praktijk, zodat een realistisch tijdpad kan worden
gehanteerd, waarbij rekening wordt gehouden met verschillen tussen
scholen.
Eindtermen bovenbouw vo
De CG heeft aangegeven maximaal een jaar de tijd nodig te hebben om
de bouwstenen voor de bovenbouw vo volledig af te ronden. Hierna start
– na overleg met uw Kamer – de uitwerking naar eindtermen per vak. Hoe
lang dit duurt, is afhankelijk van de omvang van de voorgestelde
wijzigingen en (daarmee) hoe uitvoerig en langdurig deze eindtermen in
de praktijk moeten worden getoetst. Wanneer er een relatief kleine
actualisatie nodig is van een examenprogramma zonder een centraal
examen, kan dit binnen drie jaar zijn voltooid. Indien een volledig nieuw
examenprogramma moet worden opgesteld, dan zal dit vijf tot zeven jaar
duren. Na oplevering van de bouwstenen volgt daarom een analyse per
examenprogramma om te bepalen in hoeverre de bouwstenen verschillen
van de huidige eindtermen. Op basis hiervan zal er een uitgewerkte
roadmap, inclusief planning, voor de bovenbouw van het vo worden
opgesteld. Deze wordt in de eerste helft van 2021 met uw Kamer gedeeld.
Parallel aan bovengenoemde uitwerking wordt ook een wijziging van de
sectorwetten voorbereid. Hiermee wordt onder meer de basis gelegd voor
verankering van geactualiseerde kerndoelen, eindtermen en een systematiek van periodieke herijking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

13

Figuur 1 – planning actualisatie kerndoelen en eindtermen

6.2 Curriculum op schoolniveau
Bovengenoemde uitwerking van kerndoelen en eindtermen wekt de
indruk van een vrij lineair of volgtijdelijk proces. De ontwikkeling van het
curriculum op schoolniveau vindt echter continu plaats. De landelijke
kerndoelen en eindtermen vormen daarvoor enkel de basis. Het is dan ook
niet zo dat leerlingen, leraren en scholen pas vanaf schooljaar 2023–2024
zouden kunnen starten met de nieuwe onderwijsinhoud. Integendeel: veel
scholen werken momenteel al aan (onderdelen van) het beoogde
curriculum.
Zo zijn er talrijke voorbeelden van scholen die al volop aandacht besteden
aan thema’s als burgerschap en digitale geletterdheid. Ook voor andere
thema’s ontwerpen leraren al zelf hun eigen lessen, op basis van
leerlijnen, lesmethodes en andere relevante bronnen. Dergelijke
voorbeelden laten in de eerste plaats de kracht en het innovatievermogen
van het onderwijs zien. Ook illustreert het dat de actualisatie van het
curriculum voor een groot deel reeds lopende ontwikkelingen in de
schoolpraktijk volgt en hierdoor wordt gevoed. De beweging naar een
aangepast curriculum in de schoolpraktijk is daarmee een geleidelijk
proces, waarbij de gewenste ontwikkeling per school zal verschillen.
In de komende periode is het daarom van belang om de curriculumontwikkeling op schoolniveau een impuls te geven, op een manier die past bij
de uiteenlopende ontwikkelbehoefte voor verschillende scholen. Dit kan
door leraren, schoolleiders en besturen te informeren over het lopende
proces, te inspireren met aansprekende voorbeelden en te ondersteunen
bij curriculumontwikkeling in de schoolpraktijk. De insteek is daarbij om
het ervaren eigenaarschap van het curriculum te versterken, en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

14

bekendheid en betrokkenheid bij de verbetering van het curriculum verder
te vergroten. De CG is bij uitstek in positie om hierin een leidende rol te
spelen. Met hen maak ik nog nadere afspraken over deze aanpak, waarin
zoveel mogelijk gebruik gemaakt van effectieve bestaande netwerken en
instrumenten.
6.3 Ondersteuning
De actualisatie van de kerndoelen en eindtermen moet leiden tot een
toekomstgericht curriculum dat een goed richtsnoer vormt voor leraren en
schoolteams. Het curriculum wordt daarmee een effectief instrument in de
schoolpraktijk, en biedt een fundament op basis waarvan de leraren
keuzes in het onderwijsaanbod maken. Leermiddelen en toetsen fungeren
daarbij dan in toenemende mate als hulpstuk en niet als leidraad, waarbij
het eigenaarschap en de regie van de leraar en het schoolteam worden
versterkt.
Hiermee is deze curriculumontwikkeling ook een kans voor de verdere
ontwikkeling en professionalisering van schoolorganisaties. Om dit te
ondersteunen is het nodig dat belangrijke basisvoorwaarden als toetsing
en examinering, de initiële lerarenopleidingen en leermiddelen goed
worden aangesloten op de veranderende inhoud en functie van het
curriculum. Hieronder licht ik toe hoe ik dat wil bevorderen.
Toetsing en examinering volgen het curriculum
Centrale toetsing en examinering blijven onverminderd van belang, met
het oog op de borging van de onderwijskwaliteit, het bevorderen van
gelijke kansen voor alle leerlingen en het verzekeren van het civiel effect
van het diploma in het vo. Centrale toetsen vormen de ijkpunten op de
schakelmomenten in het onderwijsstelsel. Net als de CG acht ik het van
belang dat toetsing en examinering de actualisatie van het curriculum
volgen en waar mogelijk ondersteunen. Dit gebeurt op twee manieren:
geactualiseerde onderwijsinhoud vindt logischerwijs na verloop van tijd
zijn weerslag in toetsing en examinering. Hiernaast biedt de doorontwikkeling van formatieve evaluatie leraren meer en breder inzicht in waar
leerlingen in het leerproces staan, en welk onderwijsaanbod passend is.
De ontwikkelingen op het gebied van toetsing en examinering sluiten aan
bij de gewenste bewegingen waar ik de Kamer eerder dit jaar over heb
geïnformeerd.39 In mijn reactie op de evaluatie van de wet Eindtoetsing
po geef ik aan dat de eindtoets op termijn moet gaat dienen als
doorstroomtoets, die als losstaande toets minder bepalend is.40 Het doel
van de eindtoets blijft om het meest passende instroomniveau in het vo te
bepalen, maar de toets moet onderdeel zijn van een aantal verschillende
formatieve evaluaties over de brede ontwikkeling van een leerling.
Het doel van het eindexamen blijft dat het een diploma oplevert met een
transparant en waardevol civiel effect richting het vervolgonderwijs, de
arbeidsmarkt en de maatschappij. Hierbij acht ik het wenselijk dat er
voldoende ruimte en mogelijkheid in het eindexamen is voor het
waarderen van brede vaardigheden. Dit is in lijn met mijn visie op
toetsing en examinering in het voortgezet onderwijs. Daarnaast heb ik
aangegeven de balans tussen het centraal examen en schoolexamen in
het eindexamen te willen verbeteren, zodat scholen de ruimte in het
schoolexamen kunnen benutten om op basis van de schooleigen visie de
afsluiting van het curriculum vorm te geven.
39
40

Kamerstuk 31 289, nr. 395.
Kamerstuk 31 293, nr. 471.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

15

Initiële lerarenopleidingen anticiperen op aanpassing curriculum
Het is van belang dat ook de lerarenopleidingen en de opleidingen voor
schoolleiders goed betrokken zijn bij de actualisatie van het curriculum in
het po en vo. Om in beeld te brengen welke consequenties de curriculumherziening zal hebben voor onder andere de kennisbases, ben ik hierover,
samen met de Minister van OCW, met de lerarenopleidingen in gesprek.
Hierbij betrekken we ook nadrukkelijk de nieuwe thema’s burgerschap en
digitale geletterdheid, naast de zeven reeds bestaande leergebieden. Ook
wordt specifiek aandacht besteed aan de noodzakelijke vaardigheden met
betrekking tot het Engels. Dit is in lijn met de toezegging van mijn
ambtsvoorganger aan het lid Pijlman, de bevindingen uit het recente
peilingsonderzoek Engels en mijn toezegging hierover aan de Eerste
Kamer41, 42, 43.
Tegelijkertijd werken we toe naar een nieuw bevoegdhedenstelsel om de
doorstroommogelijkheden binnen en tussen de onderwijssectoren te
vergroten en daarmee aantrekkelijke loopbaanstappen over de grenzen
van sectoren heen mogelijk te maken.44 We stellen een commissie in met
expertise uit praktijk en wetenschap die uitwerkt hoe de nieuwe bevoegdheden eruit kunnen zien en hoe deze een plek kunnen krijgen in de
lerarenopleidingen. We zullen de commissie vragen bijzondere aandacht
te hebben voor de samenloop met de curriculumherziening.
Bijstelling onderzoekskaders inspectie waar nodig
De actualisatie van het curriculum moet leiden tot een verheldering van
de maatschappelijke opdracht aan het onderwijs, waarmee duidelijker
wordt wat er van scholen wordt verwacht. Dit vindt zijn weerslag in de
onderzoekskaders van de inspectie, die er immers toezicht op houdt dat
besturen en hun scholen de wet naleven. De beweging die de inspectie
maakt om scholen te stimuleren in hun eigen ambities sluit goed aan op
de doelstellingen om meer keuzeruimte te scheppen en curriculumbewustzijn binnen schoolteams te bevorderen. Mede om die reden wordt de
inspectie nauw betrokken bij de verdere ontwikkeling van het curriculum.
Tijdige beschikbaarheid van actuele en flexibele leermiddelen
Leermiddelen bieden leraren ondersteuning om een geactualiseerd
curriculum in de klas te brengen. Tijdige aanpassing van leermiddelen is
dus van belang, in lijn met de wensen en eisen vanuit het onderwijsveld
en de mogelijkheden die digitale technologie biedt om het leerproces te
ondersteunen. Wanneer leraren willen variëren met leermiddelen, eigen
materialen willen ontwikkelen of meer maatwerk willen bieden aan
leerlingen, dan moet dit mogelijk zijn. Hierbij wordt aangesloten bij de
digitaliseringsagenda die ik met de Staatssecretaris van EZK heb
opgesteld. In de vervolgfase wil ik intensievere gesprekken op gang
brengen tussen de verschillende belanghebbenden, door uitgevers en
andere leermiddelontwikkelaars te betrekken bij de uitwerking van de
voorstellen naar kerndoelen en eindtermen. Zo kunnen vraag en aanbod
elkaar tijdig vinden.

41

Kamerstuk 34 031, I.
Inspectie van het Onderwijs (2019), Peil.onderzoek Engels einde basisonderwijs 2017 – 2019.
Utrecht.
43
Kamerstuk 34 031, M.
44
Kamerstuk 27 923, nr. 369.
42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

16

Tot slot
Ik realiseer me terdege dat leraren en schoolleiders veel op hun bord
hebben. Zo heeft het onderwijs te maken met actuele knelpunten als de
ervaren werkdruk en het lerarentekort. Een actualisatie van het curriculum
kan dan beleefd worden als een extra belasting. Ik heb oog en begrip voor
deze problematiek. Het ontslaat de overheid echter niet van de plicht om
ervoor te zorgen dat de landelijke onderwijsdoelen blijven aansluiten op
de vraag van de samenleving, de arbeidsmarkt en het onderwijs zelf.
Hierbij is het wel noodzakelijk dat het onderwijs goed in staat wordt
gesteld om een verbeterd curriculum op hun eigen en eigentijdse manier
in de praktijk te brengen. Hiervoor moet voldoende tijd, ruimte en
ondersteuning beschikbaar zijn. Daar is een gezamenlijke inspanning voor
nodig. Om die reden zal het kabinet in het komend half jaar samen met
het onderwijs uitwerken welke ondersteuning daarvoor nodig is en welke
bijdrage het kabinet hieraan kan leveren.
Ten slotte wil ik mijn dank uitspreken voor het harde werk van de
ontwikkelteams en hun ondersteuning. Zonder hun inspanningen en
kundigheid waren we niet waar we nu staan. Met de in deze brief
beschreven stappen kunnen we doorbouwen aan een geactualiseerd
curriculum dat beter aansluit op eisen vanuit de samenleving en van
meerwaarde is voor leraren en leerlingen. Deze stappen worden altijd in
goede afstemming met uw Kamer genomen.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 293, nr. 495

17