Halfjaarrapportage Colleges financieel toezicht
januari-juni 2023

College financieel toezicht Curaçao en Sint Maarten
College Aruba financieel toezicht
College financieel toezicht Bonaire, Sint Eustatius en Saba
www.cft.cw

Afkortingenlijst

ANG

Antilliaanse Gulden

AZV

Algemene Ziektekostenverzekering

AOV

Algemene Ouderdomsverzekering

APC

Algemeen Pensioenfonds van Curaçao

AWG

Arubaanse Florin

AZV

Algemene Ziektekostenverzekering (Aruba)

BAZV

Bestemmingsheffing Algemene Ziektekostenverzekering

BAVP

Belasting op additionele voorzieningen PPS-projecten

BBO

Belasting op bedrijfsomzet

Bbp

Bruto binnenlands product

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

Btw

Belasting over toegevoegde waarde

BVZ

Basisverzekering Ziektekosten

BW

Begrotingswijziging

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CAft

College Aruba financieel toezicht

Cft

College financieel toezicht Curaçao en Sint Maarten

Cft BES

College financieel toezicht Bonaire, Sint Eustatius en Saba

CMC

Curaçao Medical Center

IMF

Internationaal Monetair Fonds

LAft

Landsverordening Aruba tijdelijk financieel toezicht

OB

Ontwerpbegroting

OBW

Ontwerpbegrotingswijziging

OV

Ongevallenverzekering

Rft

Rijkswet financieel toezicht Curaçao en Sint Maarten

RMR

Rijksministerraad

TWO

Tijdelijke Werkorganisatie

UR

Uitvoeringsrapportage

USD

Amerikaanse dollar

USZV

Uitvoeringsorgaan Sociale en Ziektekosten Verzekeringen

VSA

Volksgezondheid en Sociale Ontwikkeling en Arbeid

Wet FinBES

Wet financiën openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba

ZV

Ziekteverzekering

2

Voorwoord
Beste lezer,
Voor u ligt de halfjaarrapportage van de Colleges financieel toezicht over de eerste helft van 2023.
De halfjaarrapportage bevat:
•

een overzicht van de uitgevoerde werkzaamheden;

•

de belangrijkste punten uit de advisering;

•

een verdieping op het thema investeringen.

De eerste helft van 2023 stond onder andere in het teken van de reis van de colleges naar Den
Haag. Het was goed ook onze stakeholders in Nederland te spreken. De colleges spraken onder
andere met de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de staatssecretaris
van Financiën, leden van de Eerste en Tweede Kamer, de Gevolmachtigd ministers, de Algemene
Rekenkamer en de Raad van State. Tijdens de ontmoetingen werd gesproken over een meerjarig
pad naar duurzaam houdbare overheidsfinanciën en de belangrijkste prioriteiten hierbij voor de
Caribische landen en de openbare lichamen. Deze rapportage gaat in op deze prioriteiten.
Drs. Lidewijde Ongering

3

Inhoudsopgave
Afkortingenlijst

2

Voorwoord

3

Inhoudsopgave

4

1.

Taken, werkzaamheden en samenstelling van de colleges

5

2.

Werkzaamheden in beeld

7

3.

Advisering in het eerste halfjaar van 2023

8

Curaçao
Aruba
Sint Maarten
Bonaire
Sint Eustatius
Saba
4.

Investeringen

Bijlage: Overzicht adviezen en reacties eerste halfjaar van 2023

15

4

1.

Taken, werkzaamheden en samenstelling van de colleges

Op 10 oktober 2010 zijn de Nederlandse Antillen ontmanteld en zijn nieuwe staatkundige
verhoudingen in werking getreden. Curaçao en Sint Maarten zijn autonome landen binnen het
Koninkrijk der Nederlanden geworden. Bonaire, Sint Eustatius en Saba hebben de status van
openbare lichamen van Nederland gekregen. De schuldpositie van de Nederlandse Antillen (totaal
ca. ANG 3,8 miljard) is door Nederland voor een groot deel gesaneerd, waarbij is overeengekomen
dat er financieel toezicht op de begrotingen van de (ei)landen zou worden ingesteld. Daartoe
werden twee colleges ingesteld: het Cft Curaçao en Sint Maarten en het Cft BES.
Aruba is sinds 1986 een autonoom land binnen het Koninkrijk. Toen de schuld in 2015 toenam tot
ruim AWG 4 miljard en een default dreigde, is ook voor Aruba financieel toezicht ingesteld. Met de
inwerkingtreding van de LAft is op 2 september 2015 de uitvoering van het toezicht op de
overheidsfinanciën van Aruba officieel opgedragen aan het CAft.
Er zijn drie colleges die worden ondersteund door een gemeenschappelijk secretariaat, gevestigd in
Willemstad, Curaçao. Ook in Aruba en Sint Maarten zijn kantoren van het C(A)ft. Deze kantoren
worden regelmatig door medewerkers van het secretariaat bezet. Ieder college kent een voorzitter
en leden, allen benoemd op grond van hun deskundigheid. De RMR beslist over de benoeming van
de leden en de voorzitter. De leden vervullen, naast hun rol binnen het college, de rol van algemeen
adviseur voor de andere colleges. Zij hebben alleen stemrecht binnen het college waar zij lid van
zijn.
De colleges waren in de periode waarop deze rapportage betrekking heeft als volgt samengesteld:
Cft Curaçao en Sint Maarten
Drs. L.M.C. (Lidewijde) Ongering- Lid op voordracht van het Koninkrijk, tevens voorzitter
Drs. J.F. (Hans) Hoogervorst - Lid op voordracht van Nederland
ing. G.W.Th. (Gregory) Damoen MSc - Lid op voordracht van Curaçao
J.A. (Julisa) Frans MSc - Lid op voordracht van Sint Maarten
CAft
Drs. L.M.C. (Lidewijde) Ongering- Lid op voordracht van het Koninkrijk, tevens voorzitter
Drs. J.F. (Hans) Hoogervorst- Lid op voordracht van Nederland
Dr. mr. H.A. (Hellen) van der Wal - Lid op voordracht van Aruba
Cft BES
Drs. L.M.C. (Lidewijde) Ongering- Lid op voordracht van het Koninkrijk, tevens voorzitter
Drs. J.F. (Hans) Hoogervorst- Lid op voordracht van Nederland
mr. G.A.E. (Glenn) Thodé - Lid op voordracht van Bonaire, Sint Eustatius en Saba
Voor de goede orde wordt aangetekend dat drs. Lidewijde Ongering het voorzitterschap van de
colleges vervult met ingang van 1 februari 2023. Tot en met 31 januari 2023 was Prof. Dr.
Raymond Gradus voorzitter van de colleges.
De colleges zijn gericht op het realiseren van een gemeenschappelijk doel van alle overheden
binnen het Caribisch deel van het Koninkrijk: het bewerkstelligen van duurzaam houdbare
overheidsfinanciën. De wettelijke basis voor de colleges wordt in beginsel gevormd door de Rft voor
Curaçao en Sint Maarten, de LAft voor Aruba en de Wet FinBES voor de openbare lichamen.

5

Lidewijde Ongering

Hellen van der Wal

Gregory Damoen

Julisa Frans

Hans Hoogervorst

Glenn Thodé

Raymond G

In de Rft en de LAft is bepaald dat de desbetreffende colleges toezicht houden op de afgesproken
begrotingsnormen en adviezen uitbrengen, alsmede rapporteren, aan de ministers van Financiën, de
Staten en de besturen van de landen, de minister van BZK en de RMR. De RMR is de feitelijke
toezichthouder. De taken van het Cft Curaçao en Sint Maarten en het CAft zijn gericht op het gehele
begrotingsproces: van opstelling van de begroting tot vaststelling van de jaarrekening en het
financieel beheer. Voor Curaçao en Sint Maarten dient de gewone dienst van de begroting tenminste
in evenwicht te zijn. Voor Aruba geldt dat de begroting moet voldoen aan een bepaald
financieringssaldo (vanaf 2023 is dit een overschotnorm). Deze afspraken zijn vervat in het protocol
Aruba-Nederland van 22 november 2018. De looptijd van het protocol is op 20 januari 2022 met
twee jaar verlengd en eindigt 31 december 2023. Hierbij is het tijdpad erop gericht, dat er zo snel
als mogelijk een structureel begrotingsoverschot wordt bewerkstelligd, zodat de hoge
overheidsschuld van Aruba wordt afgebouwd. Relevant is ook dat de Rft bepaalt dat tekorten
worden gecompenseerd. De colleges kunnen op verzoek van de landen bij de ontwerpbegroting
adviseren. De vastgestelde begroting moet daarentegen verplicht voor advies worden voorgelegd
aan de colleges. Aan de hand van uitvoeringsrapportages wordt de uitvoering van de begroting
gevolgd. Als niet wordt voldaan aan de normen uit de wet, kan dit uiteindelijk leiden tot een advies
aan de RMR tot het geven van een aanwijzing aan het desbetreffende bestuur. De colleges kunnen
de landen en de RMR gevraagd of ongevraagd adviseren.
Op grond van de Wet FinBES is het Cft Bonaire, Sint Eustatius en Saba verantwoordelijk voor het
adviseren van de besturen van de openbare lichamen en van de minister van BZK in het kader van
het toezicht op de normen uit de Wet FinBES en voor het begeleiden van de bestuurscolleges bij het
dagelijks beheer. Het Cft heeft een controlerende rol ten aanzien van de financiële huishouding van
de openbare lichamen, waaronder de inrichting en totstandkoming van de begroting en de
totstandkoming van besluiten met financiële gevolgen. Het college adviseert over de OB, waarbij
het aanbevelingen kan doen tot aanpassing van de begroting. Ook over wijzigingen van de
begroting moet het Cft door de openbare lichamen in de gelegenheid worden gesteld advies uit te
brengen. Het Cft heeft een belangrijke rol bij het toezicht op het financieel beheer van de openbare
6

lichamen. Het college kan te allen tijde een onderzoek instellen naar het beheer en de inrichting van
de financiële organisatie, kan daarover afspraken maken met de bestuurscolleges en zo nodig
aanwijzingen geven.

7

2.

Werkzaamheden in beeld

A A N TA L A D V I E ZE N E E R S T E H A L F JA A R
16

2021

14
12

10

2022

2021

2021

2022
2022

8

2023
2022

2021
2023
2023

6

2023

4
2
8

0
AUA

CUR

SXM

BES

3.

Advisering in het eerste halfjaar van 2023

In onderstaande paragrafen worden, per (ei)land, de hoofdpunten weergegeven van de adviezen,
brieven en reacties die de colleges hebben geschreven gedurende het eerste halfjaar.
Curaçao
Financieel beheer
De begroting 2023 werd op 28 december 2022 vastgesteld. Hoewel de begroting tot en met 2026 in
evenwicht is, merkte het Cft op dat verdere actualisatie van de begroting noodzakelijk is om de
begroting in lijn te brengen met de overige normen van de Rft. Zo concludeerde het Cft onder meer
dat het gebruik van verouderde groei- en realisatiecijfers leidt tot een onderschatting in de
belastingraming. Ook adviseerde het Cft Curaçao om de lasten voor goederen en diensten
structureel naar beneden bij te stellen, en de diverse risico’s voor het land beter in de begroting te
verwerken. Curaçao nam geen van de aanbevelingen over. Daarover heeft het Cft de RMR op 30
juni 2023 bericht. De RMR verzocht Curaçao alsnog opvolging te geven aan de gedane
aanbevelingen, hetgeen inmiddels (deels) is toegezegd.
De opvolging van de aanbevelingen dient gepaard te gaan met een wezenlijke verbetering van het
financieel beheer. De ervaringen met betrekking tot het begrotingsjaar 2022 onderstrepen dit
belang. Uit de UR tot en met het vierde kwartaal 2022 bleek nog een aanzienlijk
begrotingsoverschot van ANG 142 miljoen. Inmiddels is dit overschot echter, als gevolg van een
groot aantal nagekomen lasten, afgenomen tot circa ANG 22 miljoen. Niet alleen is de uitvoering
zodoende lastig te sturen, maar ook is hierdoor de begroting 2022 op de posten goederen en
diensten en subsidies en overdrachten overschreden. Het Cft gaf Curaçao daarom in overweging om
voorafgaand toezicht in te stellen, in combinatie met een passend sanctiebeleid. Het centrale
programma voor de verbetering van het financieel beheer, de Roadmap naar een goedkeurende
controleverklaring bij de jaarrekening van het land Curaçao, is ondergebracht in het Landspakket en
kent belangrijke knelpunten. Gebrek aan personele capaciteit, financiële middelen, en diverse
andere operationele uitdagingen leiden tot beperkte voortgang. De knelpunten zijn dusdanig groot
dat de deadline van de Roadmap inmiddels is verschoven naar 2026. Hoewel het Cft oog heeft voor
de grote uitdaging waar het land zich met betrekking tot de verbetering van het financieel beheer
voor gesteld ziet, is een duidelijke prioritering van maatregelen van grote waarde.
Belastingen
Dat een duidelijke prioritering van maatregelen waardevol kan zijn, blijkt wel uit het
complianceproject waarmee Curaçao in 2021 startte. Het project heeft geleid tot een duidelijke
vermindering van de administratieve achterstanden bij de belastingdienst en tot een zeer sterke
-naar verwachting structurele- verhoging van de belastingbaten voor het land. In het eerste halfjaar
2023 zijn de belastingbaten wederom verder toegenomen. Ook worden belangwekkende stappen
gezet om de belastinguitvoering efficiënter te maken, de ervaring voor de belastingbetaler te
verbeteren, en om deze positieve effecten structureel te borgen. Tegelijkertijd dient niet te worden
onderschat dat de loon- en inkomstenbelastingbaten relatief afnemen als gevolg van de
teruglopende (en vergrijzende) bevolking van Curaçao. Het is daarom van belang dat Curaçao de
positieve veranderingen in de belastinguitvoering de basis laat vormen voor (verdere) hervorming
van het fiscale stelsel, hetgeen overigens ook onderdeel vormt van het Landspakket. Dit zal de
overheidsfinanciën robuuster maken en ook het economisch herstel ten goede komen.
Zorg en sociale lasten
Curaçao betaalt jaarlijks een bijdrage van ANG 306 miljoen aan de sociale fondsen en is wettelij k
verplicht om tekorten in het schommelfonds aan te vullen. Als gevolg van de verbeteringen bij de
belastingdienst zijn de premiebaten vanaf 2021 sterk gestegen. Deze stijging heeft ervoor gezorgd
dat een tekort in het schommelfonds voor 2022 is en voor 2023 naar verwachting wordt
voorkomen. Hoewel dit een positieve ontwikkeling is, blijft van belang dat Curaçao structurele
9

hervormingen in de medische zorg en de sociale zekerheid doorvoert om deze voorzieningen ook
voor de toekomstige generaties betaalbaar te houden. Besparingsmaatregelen komen echter maar
mondjesmaat en bovendien traag tot stand. Dit terwijl er concrete maatregelen voorliggen
(bijvoorbeeld op het gebied van geneesmiddelen) die tot aanzienlijke besparingen kunnen leiden.
Ook is een structurele oplossing nodig voor de precaire financiële situatie van het CMC, waarvoor
Curaçao en het CMC het Bestuurlijk Hoofdlijnenakkoord Sanering CMC-entiteiten sloten. Ondanks
dat voor 2023 in de acute liquiditeitsbehoefte van het ziekenhuis is voorzien, zijn er nog geen
maatregelen genomen om het verschil tussen het zorgbudget en de operationele kosten van het
CMC (en de investeringsbehoefte op middellange termijn) structureel te dichten. Dit brengt
aanzienlijke risico’s mee voor de landsbegroting.
Aruba
Financieel beheer
In 2023 zijn zowel de OB2024 als de vastgestelde begroting 2023 tijdig ontvangen. De begroting
2023 toont een financieringsoverschot voor de collectieve sector van tenminste 1 procent van het
bruto binnenlands product (bbp), waarmee deze voldoet aan de begrotingsnorm. Ook bood Aruba
voor het eerst in het voorjaar een OBW2023 (voorjaarsnota) aan. Hiermee kan de begroting tijdig
worden bijgestuurd en wordt toegewerkt naar een aanpassing van de begroting in het voor- en
najaar. Dit zijn belangrijke verbeteringen van het begrotingsproces. Het is van belang deze
positieve verandering ook voor de komende jaren te borgen.
De aanlevering van de verantwoordingsinformatie zoals uitvoeringsrapportages en jaarrekeningen
blijft daarentegen achter en dient te worden verbeterd. Sinds eind 2022 worden de
uitvoeringsrapportages systematisch te laat aangeleverd. Ook zijn de jaarrekeningen ondanks het
verzoek van de RMR daartoe vanaf 2019 nog niet afgerond. Het gebrek aan voldoende personele
capaciteit en financiële middelen speelt hierbij een belemmerende rol. In het kader van het
Landspakket en de routekaart voor financieel beheer wordt er door Aruba gewerkt aan het
verbeteren van het begroting- en verantwoordingsproces. Er wordt nieuw personeel geworven en er
is een plan van aanpak opgesteld voor het optimaliseren van het financieel beheer.
Het CAft reageerde in april 2023 op de vierde UR 2022. De vierde UR toont een voorlopig
financieringsoverschot van de collectieve sector voor 2022 van AWG 19 miljoen. Het
financieringssaldo van de collectieve sector is ten opzichte van de vastgestelde begroting 2022 en
de eerste BW 2022 sterk verbeterd, respectievelijk met AWG 254 miljoen en AWG 83 miljoen.
Belastingen
De intentie was om vanaf 1 januari 2023 een btw-systeem in te voeren met als doel een
eenvoudiger en evenwichtiger stelsel te creëren. Dit zou het belastingstelsel vereenvoudigen en het
systeem transparanter maken. Dit is echter niet gebeurd. Als alternatief is per 1 januari 2023 het
tarief voor de BBO verhoogd. Naast de verhoging van de BBO wordt er vanaf 1 augustus 2023 BBO,
BAZV en BAVP geheven bij de invoer van goederen, zowel voor ondernemers als niet-ondernemers,
met een aftrekrecht voor handelsgoederen. Hoewel dit zal leiden tot hogere inkomsten, missen deze
wijzigingen de eenvoud en het evenwicht die met invoering van een btw zou kunnen word en
bereikt. Het CAft benadrukt dat het essentieel is om een evenwichtige aanpak te hanteren, waarbij
zowel het verhogen van de compliance als het verbeteren van de efficiëntie van het belastingstelsel
worden aangepakt.
Zorg en sociale lasten
In 2022 behaalde de AZV een positief resultaat van AWG 8 miljoen. Het CAft constateerde echter
dat de beoogde besparing op de zorgkosten van AWG 60 miljoen voor 2022 niet volledig werd
gerealiseerd. Ook voor 2023 zal de beoogde besparing van AWG 51 miljoen niet worden gehaald.
Het is essentieel dat Aruba structurele maatregelen neemt om de zorgkosten beheersbaar te maken
10

en een gezonde financiële positie te behouden. Om dit te bereiken is het cruciaal dat er ramingen
beschikbaar komen die inzicht geven in de meerjarige ontwikkeling van de zorguitgaven en
inkomsten. De AZV werkt hieraan. Het CAft ondersteunt deze stappen en adviseert om het
meerjarenkader op te nemen in de begroting van 2024 van AZV. Het opstellen van een
meerjarenperspectief biedt de mogelijkheid om te beoordelen of de reeds genomen maatregelen
voldoende zijn om tekorten bij de AZV te voorkomen. Op basis van deze inzichten kan worden
bepaald of aanvullende maatregelen nodig zijn.
Sint Maarten
Financieel beheer
Het Cft verzoekt Sint Maarten al geruime tijd om begrotingen tijdig vast te stellen, tot op heden is
dit niet gelukt. Sint Maarten stelde de begroting 2023 vast op 31 maart 2023. In april 2023
adviseerde het Cft bij de vastgestelde begroting 2023. Het Cft constateerde dat de begroting
kwalitatief sterk is verbeterd, zo heeft de begroting een sluitende gewone dienst en toegelichte
investeringen. Het Cft adviseerde om de meerjarenbegroting zodanig aan te passen, dat deze vanaf
2024 overschotten op de gewone dienst toont. Ook werd geadviseerd om een in de investeringen in
de meerjarenbegroting op te nemen. De minister van Financiën gaf aan de aanbevelingen van het
Cft met een BW te zullen verwerken. Op basis van deze voorgenomen aanpassingen concludeerde
het Cft dat Sint Maarten kan overgaan tot het aantrekken van de voorgenomen lening. Hiermee
wordt door Sint Maarten een mooie stap gezet in het verhogen van de investeringen. In het
afgelopen jaar gaf het secretariaat van het Cft meerdere informatie sessies aan de (concern)controllers en financieel medewerkers van de overheid van Sint Maarten. Tijdens deze sessies
werden onder andere de toezichtkaders en reeds uitgebrachte adviezen behandeld.
Uit de vierde UR van 2022 bleek dat het begrotingsjaar 2022 met een voorlopig tekort van ANG 39
miljoen positiever afsloot dan begroot. Dit werd onder meer veroorzaakt door onderbesteding op de
posten goederen en diensten en personeelslasten en een hogere realisatie van de baten. Het Cft
reageerde in mei 2023 op de eerste UR 2023. Het eerste kwartaal van 2023 ontwikkelde zich boven
verwachting ten opzichte van de begroting en het resultaat viel voorlopig ANG 25 miljoen hoger uit
dan Sint Maarten had begroot. Dit werd voornamelijk veroorzaakt door een onderbesteding op de
post goederen en diensten en een hogere realisatie van de belastingbaten en de overige baten. In
het eerste kwartaal realiseerde Sint Maarten ANG 0,1 miljoen aan investeringen . Sint Maarten heeft
voor 2023 ANG 90 miljoen aan investeringen begroot. Sint Maarten verwacht in de tweede helft van
het jaar de investeringen alsnog te kunnen uitvoeren.
Eind januari 2023 adviseerde het Cft op de vastgestelde jaarrekeningen 2019 en 2020 . De
vastgestelde jaarrekeningen werden na de voorgeschreven deadline aangeleverd bij het Cft. Het Cft
benadrukte in zijn adviezen om zorg te dragen voor tijdige aanlevering van de vastgestelde
jaarrekeningen. Sint Maarten verwacht in de tweede helft van 2023 de jaarrekeningen 2021 en
2022 vast te stellen, dit betekent dat Sint Maarten in de tweede helft van 2023 de achterstand met
betrekking tot het vaststellen van de jaarrekeningen heeft ingelopen. Het Cft adviseerde Sint
Maarten verder om de kwaliteit van de jaarrekeningen te verbeteren en zo snel mogelijk toe te
werken naar een goedkeurende accountantsverklaring.
Sint Maarten boekte in het eerste halfjaar van 2023 vooruitgang op de maatregelen uit het
Landspakket. Om het begrotingsproces te verbeteren stelde Sint Maarten in januari 2023 het plan
van aanpak implementatie aanbevelingen begrotingsproces vast. Onderdeel hiervan is het
formaliseren van begrotingsrichtlijnen en het stroomlijnen van informatie tussen de departementen ,
dit moet bijdragen aan de verkorting van het begrotingsproces. Ook startte Sint Maarten met de
verwerking van de financiële consequenties van de uitvoering van het Landspakket in de begroting
2023 (meerjarig financieel overzicht).

11

Belastingen
De Belastingdienst startte in de tweede helft van 2022 met de uitvoering van verbet ervoorstellen,
zoals opgenomen in de uitvoeringsagenda van het Landspakket. Als onderdeel hiervan nam de
Belastingdienst in de tweede helft van 2022 extra personeel aan om databestanden op te schonen,
achterstanden weg te werken en achterstallige belastingen te innen. Dit traject is naar verwachting
eind 2023 afgerond. Uit de eerste UR van 2023 bleek dat de belastinginkomsten in het eerst
kwartaal van 2023 stegen naar ANG 127 miljoen. Een stijging van ANG 36 miljoen ten opzichte van
dezelfde periode in 2022. Het is onduidelijk welk deel hier van betrekking heeft op de uitwerking
van de verbetervoorstellen. Het Cft adviseerde Sint Maarten meermaals dat de belastingen moeten
worden hervormd en dat de belastinggrondslag moet worden verbreed. Tot nu toe boekte Sint
Maarten weinig vooruitgang op dit gebied. In de tweede helft van 2023 is Sint Maarten voornemens
om een toeristenheffing in te voeren (te innen bij aankomst) en om de inning van logeerbelasting t e
intensiveren zodat verhuur via verhuurplatformen (zoals Airbnb) actief betrokken worden in de
belastingheffing.
Zorg en sociale lasten
Op 28 juni 2023 sprak het Cft met de minister van VSA over de financiële houdbaarheid van de
zorgfondsen. Er is een reëel risico dat de totale reserves van het USZV op de middellange termijn
niet meer voldoende zijn om de jaarlijkse tekorten van de zorgfondsen op te vangen. Het is van
belang dat de jaarlijkse tekorten zo snel mogelijk worden teruggedrongen. Met de introductie van
een algemene ziektekostenverzekering begin 2024 verwacht Sint Maarten de tekorten bij de
zorgfondsen structureel terug te dringen. Daarnaast werkt het USZV aan additionele maatregelen
om de zorgkosten terug te dringen en de premie compliance te verhogen, zoals het
heronderhandelen van zorgcontracten met zorgleveranciers en het verbeteren van het
incassoproces. Het Cft adviseerde het belang van dergelijke maatregelen om te komen tot een
houdbare financiële situatie en de toegankelijkheid van de zorg op de langere termijn te borgen.
Bonaire
Financieel beheer
Het Cft vraagt al geruime tijd aandacht voor het opstellen van een evenwichtige en realistische
begroting, waarin zowel de ambities van Bonaire als (de beperkingen in) de uitvoeringskracht tot
uiting komen. Bonaire moet voorkomen dat de begroting zijn functie als sturingsinstrument verliest.
Ook in het eerste halfjaar van 2023 vormde dit thema de rode draad in de adviezen van het Cft aan
Bonaire. De vierde UR van 2022 toonde een voorlopig positief overschot van USD 13,5 miljoen,
terwijl de vastgestelde begroting 2022 uitging van een tekort van USD 2,0 miljoen voor 2022. Gelet
op de achterblijvende realisatie verzocht het Cft Bonaire de raming van de baten en lasten voor
2023 kritisch te herzien, en indien nodig bij te stellen in de eerste OBW.
Ook de vastgestelde begroting voor 2023 toont een tekort (USD 0,9 miljoen), terwijl uit de eerste
UR 2023 een voorlopig overschot van USD 1,2 miljoen bleek. Dit voorlopig overschot is echter wel
lager dan het overschot in het eerste kwartaal van 2022 (USD 9,2 miljoen) en in 2021 (USD 3,0
miljoen). Dit is een positieve ontwikkeling. Na ontvangst van de eerste UR 2023 ontving het Cft
echter ook de eerste OBW 2023 van Bonaire. Met deze OBW voegde Bonaire zowel aan de batenals aan de lastenkant USD 63,2 miljoen aan de begroting toe. Deze verhoging wordt grotendeels
veroorzaakt doordat Bonaire het volledige saldo aan bijzondere uitkeringen opneemt in de
begroting. Het Cft acht het risico nadrukkelijk aanwezig dat Bonaire de voor 2023 begrote lasten
niet volledig zal realiseren, en verzocht Bonaire alleen bijzondere uitkeringen op te nemen in de
begroting die in 2023 redelijkerwijs besteed kunnen worden. Het resterende gedeelte hoort in de
meerjarenbegroting opgenomen te worden.
Bonaire continueerde de verbetering van het financieel beheer in het eerste halfjaar, bijvoorbeeld
door interim-controles uit te voeren. De informatievoorziening richting de eilandsraad en het Cft
12

blijft echter een aandachtspunt. Zo was de informatie in de vierde UR 2022 te beperkt om
voldoende inzicht in de financiële positie van Bonaire te verkrijgen, hetgeen niet alleen de wettelijke
taak van het Cft bemoeilijkt maar ook de sturende taak van het bestuurscollege en de
controlerende taak van de eilandsraad. Bij de eerste OBW 2023 merkte het Cft op dat de OBW aan
helderheid en controleerbaarheid kon winnen, door de baten en lasten die samenhangen met de
onttrekkingen aan de reserves en met de door het openbaar lichaam ontvangen bijzondere
uitkeringen afzonderlijk zichtbaar te maken. Dit vergroot ook het inzicht in de reguliere exploitatie.
Sint Eustatius
Financieel beheer
Op 20 juni 2023 trad artikel 15 van de Wet herstel voorzieningen Sint Eustatius in werking,
waarmee het budgetrecht formeel werd overgedragen aan de eilandsraad van Sint Eustatius. Met de
inwerkingtreding van dit artikel heeft het Cft bovendien zijn wettelijke adviserende taken volledig
hervat.
De juiste toepassing van de Wet FinBES vormt een belangrijk aandachtspunt voor het openbaar
lichaam Sint Eustatius. Uit de vierde UR 2022 bleek een voorlopig tekort van USD 2,2 miljoen,
waarmee niet werd voldaan aan de evenwichtsnorm van de Wet FinBES. Het tekort werd
veroorzaakt door achterblijvende baten uit lokale heffingen enerzijds en lastenoverschrijdingen
anderzijds. Deze lastenoverschrijdingen waren voor een belangrijk deel het resultaat van
onvoldoende grip en sturing op de uitgaven gedurende het jaar. Bovendien waren de
lastenoverschrijdingen niet verwerkt in een vastgestelde en goedgekeurde BW. Dit is niet conform
de Wet FinBES, een openbaar lichaam kan namelijk geen uitgaven doen die niet zijn opgenomen in
een goedgekeurde begroting(swijziging).
Het Cft reageerde begin mei 2023 op de eerste UR 2023. Deze UR toonde een voorlopig overschot
van USD 0,1 miljoen, in lijn met de vastgestelde begroting 2023. Het Cft benadrukte in zijn reactie
het belang van een actuele begroting, en verzocht Sint Eustatius de begroting tijdig aan te passen
wanneer gewijzigde omstandigheden daar aanleiding toe geven. Zo bleek uit de eerste UR dat de
staatssecretaris van BZK een bijzondere uitkering had toegekend ter verdere verbetering van het
financieel beheer, maar een OBW hiervoor ontbrak. Sint Eustatius besteedde in de eerste helft van
2023 veel aandacht aan het financieel beheer. In april 2023 kwamen de staatssecretaris van BZK,
de eilandsraad en het bestuurscollege overeen dat de implementatie van de administratieve
organisatie en interne beheersing en de tien resterende maatregelen uit het verbeterplan financieel
beheer uiterlijk eind 2023 worden afgerond.
Saba
Financieel beheer
Het Cft reageerde begin maart 2023 op de vierde UR 2022 van Saba. Uit deze rapportage bleek dat
Saba het begrotingsjaar 2022 afsloot met een voorlopig positief resultaat van USD 1,4 miljoen. Dit
overschot werd veroorzaakt door de structurele verhoging van de vrije uitkering enerzijds, en
vooruit ontvangen bijzondere uitkeringen anderzijds. Ook het eerste kwartaal van 2023 werd
afgesloten met een voorlopig positief resultaat van USD 0,1 miljoen.
Het Cft vroeg in 2022 aandacht voor de verantwoordingsinformatie in de uitvoeringsrapportages. Zo
bevatte de vierde UR 2022 geen toelichting op afzonderlijke afwijkingen in de realisati e ten opzichte
van de begroting, en werd geen onderscheid gemaakt tussen de reguliere baten en lasten en de
baten en lasten gerelateerd aan bijzondere uitkeringen. Deze wijze van rapporteren beperkt het
inzicht in de ontwikkeling van de begroting substantieel en daarmee ook de sturingsmogelijkheden
van het bestuurscollege. Ook verzocht het Cft Saba een overzicht van de baten en lasten op basis
van economische categorieën op te nemen in de rapportages. In de eerste UR van 2023 nam Saba
dit overzicht op basis van economische categorieën op. Het Cft waardeert de wijze waarop Saba de
13

aanbevelingen van het Cft ter hand neemt, en blijft graag in gesprek om de
verantwoordingsinformatie verder te optimaliseren.
Hoewel Saba jaar op jaar een goedkeurende controleverklaring bij de jaarrekening ontvangt, blijft
de kwaliteit van het financieel beheer een prioriteit voor het openbaar lichaam. De afdeling
Financiën werd in 2022 geherstructureerd, en in het eerste halfjaar van 2023 besteedde het
openbaar lichaam veel aandacht aan het werven en opleiden van (nieuw) personeel. Met behulp van
externe expertise vindt een doorlichting plaats van het functiehuis, de processen, de rol- en
taakverdeling en de software van de afdeling Financiën. De aanbevelingen worden in het tweede
halfjaar van 2023 verwacht.

14

4.

Investeringen

Het IMF constateert in het rapport van zijn laatste Article IV consultatie (2022) dat de publieke
investeringsniveaus van Curaçao en Sint Maarten laag zijn ten opzichte van de Caribische regio. In
de Caribische regio bedragen de jaarlijkse overheidsinvesteringen, volgens het IMF, gemiddeld vier
procent van het bbp. Tot 2019 investeerde de Curaçaose overheid per jaar gemiddeld circa drie
procent van het bbp. Een belangrijk deel hiervan betrof de bouw en inrichting van het ziekenhuis
CMC. Sint Maarten investeerde tot en met 2016 jaarlijks gemiddeld ongeveer één procent van het
bbp. Tijdens de coronacrisis werd er door beide landen per saldo zelfs gedesinvesteerd. Hierbij
wordt overigens geen rekening gehouden met de middelen die door Nederland zijn toegekend aan
Sint Maarten voor de wederopbouw na de orkanen in 2017. Het IMF kwalificeert het niveau van de
overheidsfinanciën van de laatste jaren als onhoudbaar laag. Voor Aruba is het beeld niet veel
anders. Sinds 2011 bedroeg het gemiddelde niveau van de Arubaanse overheidsinvesteringen nog
geen half procent van het bbp. In bijna elk jaar was er sprake van desinvestering. Aruba heeft in de
periode 2015 - 2019 wel via publiek-private samenwerking opdracht gegeven voor de ontwikkeling
van grote infrastructurele projecten, die door private partijen zijn gefinancierd.
Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn voornemens om het niveau van de overheidsinvesteringen de
komende jaren (structureel) te verhogen. In de meerjarenbegrotingen zijn echter nog geen
uitgewerkte investeringsprogramma’s opgenomen. De investeringsambities van Curaçao zijn gericht
op, onder andere, verbetering van de infrastructuur, economische hervormingen en de
energietransitie. Sint Maarten heeft in de begroting 2023 investeringen opgenomen voor onder
meer de nieuwbouw van de gevangenis, verbetering en nieuwbouw van schoolgebouwen en
uitbreiding van het rioolwaterafvoersysteem. Aruba heeft in de begroting met name investeringen
opgenomen gericht op de verbetering van de infrastructuur. Voor de komende jaren richt Aruba
zich, onder andere, op de energietransitie en de ontwikkeling van landbouw. Ondanks de
voorgenomen verhogingen van de investeringsniveaus, blijven Aruba en Sint Maarten met 1 tot 1,5
procent van het bbp ruim onder het gemiddelde niveau in de Caribische regio. Curaçao zou met de
aangegeven investeringsambities uitkomen op ongeveer vier procent van het bbp.
De landen hebben te maken met verscheidene uitdagingen, waarbij in veel gevallen
overheidsinvesteringen nodig zijn. Door structureel te weinig te investeren in publieke
voorzieningen hebben de landen een achterstand opgelopen. De kwetsbaarheid van de economieën
als gevolg van de afhankelijkheid van toerisme, is toegenomen en het belang van economische
diversificatie werd door de coronacrisis onderstreept. Op de middellange termijn komen daarbij de
aanpassingen die nodig zijn om de gevolgen van klimaatverandering, zoals droogte, regenval en
overstroming, het hoofd te bieden. De landen hebben laaggelegen, dichtbevolkte gebieden, waarin
ook kritische publieke infrastructuur aanwezig is.
Het IMF signaleert dat op Curaçao en Sint Maarten de instituties, die nodig zijn voor kwalitatief
goede investeringen, moeten worden ontwikkeld. Dit geldt ook voor Aruba. Het rendement van
overheidsinvesteringen is afhankelijk van de selectie, planning en uitvoering van de
investeringsprojecten. Verbetering van de instituties kan daarom leiden tot een aanzienlijke
verbetering van het rendement van overheidsinvesteringen. Er is kennis nodig om een project op
haalbaarheid te kunnen beoordelen. Een niet goed gecoördineerde afstemming tussen bestuur en
uitvoeringsdiensten kan de levensvatbaarheid van een project bedreigen en kan leiden tot
onbedoelde uitkomsten. Voor een juiste selectie van projecten zijn objectieve criteria nodig. Een
integrale afweging van prioriteiten kan niet plaatsvinden als het bestuur een duidelijke visie
ontbeert. Zowel Aruba, Curaçao als Sint Maarten hebben zich gecommitteerd aan de Sustainable
Development Goals. Deze doelen kunnen een belangrijke rol vervullen bij de afweging van
investeringsprojecten. De verhoging van investeringen in infrastructuur is, bijvoorbeeld, niet de
enige manier om inclusiviteit, door verbetering van mobiliteit, te vergroten. Dit kan ook worden
bereikt door hervorming van het openbaar vervoerssysteem. Ook investeringen door
15

overheidsbedrijven zouden meer gecoördineerd en binnen het kader van een nationale visie kunnen
plaatsvinden.
Voor de continuïteit van de uitvoering van een investeringsproject is het belangrijk dat de
financiering is geborgd. Het intact houden van de infrastructuur door onderhoud wordt nog wel eens
verwaarloosd. Zeker in tijden waarin de overheidsfinanciën onder druk staan, bestaat het gevaar
dat onderhoud wordt uitgesteld. Last, but not least, een investeringsprogramma moet passen
binnen de begrotingskaders. Zo is de opbouw van de overheidsschuld van Curaçao en Sint Maarten
op grond van de Rft begrensd door de rentelastnorm. Investeringsprogramma's zouden moeten
bijdragen aan duurzame en houdbare overheidsfinanciën en geen bedreiging daarvoor vormen. Dit
laatste kan gebeuren als onverantwoorde financiële risico's worden doorgeschoven naar de
toekomst. Met het toenemen van de niveaus van overheidsinvesteringen nemen ook de financiële
risico’s toe. Dit vergt van de landen dat zij zich voorbereiden en de instituties ontwikkelen die nodig
zijn voor de selectie en uitvoering van kwalitatief goede investeringen.

16

Bijlage: Overzicht adviezen en reacties eerste halfjaar van 2023
Maand

Aan

Onderwerp

Jan

SXM

advies bij de vastgestelde jaarrekeningen 2019 en 2020

Jan

AUA

uw reactie op het advies bij de vastgestelde begroting 2023

Feb

CUR

advies bij de vastgestelde begroting 2023

Feb

SAB

overleg met het College financieel toezicht d.d. 13 februari 2023

Mar

CUR

overleg met het College financieel toezicht d.d. 6 februari 2023

Mar

EUX

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Mar

BON

overleg met het College financieel toezicht d.d. 7 februari 2023

Mar

SXM

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Mar

BON

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Mar

SXM

overleg met het College financieel toezicht d.d. 15 februari 2023

Mar

AUA

overleg met het College Aruba financieel toezicht d.d. 10 februari 2023

Mar

SAB

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Mar

CUR

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Apr

CUR

uw reactie op het advies bij de vastgestelde begroting 2023

Apr

SXM

advies bij de vastgestelde begroting 2023

Apr

AUA

advies bij de ontwerpbegrotingswijziging en voorjaarsnota 2023

Apr

AUA

kennisgeving intrekking aanwijzing algemene tarief korting

Apr

AUA

reactie op de vierde uitvoeringsrapportage 2022

Mei

SXM

uw reactie op het advies bij de vastgestelde begroting 2023

Mei

SAB

reactie eerste uitvoeringsrapportage en advies eerste ontwerpbegrotingswijziging 2023

Mei

EUX

reactie op de eerste uitvoeringsrapportage 2023

Mei

CUR

bericht op basis van artikel 13 lid 1 Rft

Mei

BON

reactie op de eerste uitvoeringsrapportage 2023

Mei

BON

advies bij besluit tot eerste wijziging van de begroting 2023

Mei

SXM

reactie op de eerste uitvoeringsrapportage 2023

Jun

SXM

tekort gewone dienst 2020 Sint Maarten

Jun

CUR

reactie op de eerste uitvoeringsrapportage 2023

Jun

EUX

vervreemding Waterman

17