Werkprogramma 2009
Gezondheidsraad

Werkprogramma 2009
Gezondheidsraad

aan:
de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. A08/06, Den Haag, 16 september 2008

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap ten aanzien
van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden
van Volksgezondheid, Welzijn & Sport; Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
& Milieubeheer; Sociale Zaken & Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur &
Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en
ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel
opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
De Gezondheidsraad is lid van het European Science Advisory Network
for Health (EuSANH), een Europees netwerk van wetenschappelijke
adviesorganen.

De Gezondheidsraad is lid van het International Network of Agencies for Health
Technology Assessment (INAHTA), een internationaal samenwerkingsverband
van organisaties die zich bezig houden met health technology assessment.

I NA HTA

U kunt deze publicatie downloaden van www.gr.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. A08/06.
auteursrecht voorbehouden
ISBN: 978-90-5549-723-2

Voorwoord

Bevordering van de volksgezondheid blijft onverminderd hoog in het maatschappelijk vaandel staan. Veel factoren kunnen daaraan bijdragen en ook komend jaar
is het werk van de Gezondheidsraad erop gericht om regering en parlement bij te
staan in de wetenschappelijke onderbouwing van het volksgezondheidsbeleid.
Opnieuw zullen adviezen worden uitgebracht op alle relevante terreinen, van
gezondheidszorg en preventie tot voeding, leefomgeving en arbeidsomstandigheden. Nu de Raad voor Gezondheidsonderzoek wettelijk deel uitmaakt van de
Gezondheidsraad, wordt daarbij nog stelselmatiger dan voorheen aandacht
geschonken aan prioriteiten in het gezondheidsonderzoek. Vanzelfsprekend is de
keuze van de onderwerpen in nauw overleg met de betrokken departementen tot
stand gekomen.
Het wordt een uitdagend jaar, want in mei 2008 deed een internationale evaluatiecommissie de Gezondheidsraad een reeks aanbevelingen om zijn adviestaak
nog beter te kunnen vervullen. In het in reactie daarop verschenen rapport Voortbouwen en vernieuwen zet de raad uiteen hoe hij slagvaardig en flexibel wil
inspelen op de behoeften en verwachtingen van het gezondheidsbeleid en het
onderzoeksveld, en op nieuwe ontwikkelingen in volksgezondheid en wetenschap. Zo zal de internationale uitwisseling van kennis en deskundigheid worden
geïntensiveerd.

Voorwoord

5

Aldus zal de Raad zich ook in de toekomst inzetten voor onafhankelijke advisering aan regering en parlement, om zo duurzaam bij te dragen aan een goede
volksgezondheid en effectief gezondheidsonderzoek.

Den Haag, 16 september 2008,
Prof. dr. J.A. Knottnerus, voorzitter Gezondheidsraad

6

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Inhoud

1

Wegwijs in het werkprogramma 11

2

Bijdragen aan een optimale gezondheidszorg 17

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

In behandeling: actuele onderwerpen 18
Meer kansen voor kinderen met autisme spectrum stoornissen 18
Optimaal inzetten van medische hulpmiddelen 18
Naar gezondere ziekenhuizen 19
Veilig rijden na een hersenbloeding 19
Kiezen voor gezonde tanden 20
Tumoren bestrijden met protonenbestraling 20
Trendanalyse Biotechnologie 2009 21

2.8
2.9
2.10
2.11

In behandeling: vaste activiteiten 21
Signaleren op het snijvlak van ethiek en gezondheid 21
Signaleren en evalueren van ontwikkelingen in de zorg 22
Signaleren van ontwikkelingen in de topklinische zorg 22
Meer aandacht voor effectiviteit en innovatie in de care 22

2.12

In de planning: nieuwe onderwerpen 23
Naar betrouwbare indicatoren voor kwaliteit en veiligheid 23

Inhoud

7

3

Bijdragen aan preventie 25

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

In behandeling: actuele onderwerpen 26
Preventie van ziekten en beperkingen bij ouderen 26
Is een landelijk bevolkingsonderzoek naar darmkanker zinvol? 27
Zwangerschapsimmunisatie opnieuw bekeken 27
Effecten van vaccineren bij een grieppandemie 27
Vervolgadvies bestrijding van baarmoederhalskanker 28
Vaccineren tegen tuberculose in risicogroepen 28
Risico’s van doping in de amateursport 29

3.8
3.9
3.10
3.11
3.12

In behandeling: vaste activiteiten 29
Signaleren van ontwikkelingen in het bevolkingsonderzoek 29
Beoordelen van vergunningaanvragen voor bevolkingsonderzoek 29
Adviseren over het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) 30
Toetsen van richtlijnen voor de bestrijding van infectieziekten 30
Signaleren van ontwikkelingen in de bloedvoorziening en de veiligheid van bloed 30

3.13
3.14
3.15

In de planning: nieuwe onderwerpen 31
Het profijt van preventie 31
Ombuigen van een achterblijvende levensverwachting 31
Preventie en behandeling van depressie 31

4

Bijdragen aan een gezonde voeding 33

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

In behandeling: actuele onderwerpen 34
Voorkomen van tekorten door verrijking van voedingsmiddelen 34
Is aandacht voor overgewicht een risicofactor voor eetstoornissen? 34
Op het snijvlak van voedselkwaliteit en productiviteit 34
Hoe gezond zijn biologisch geteelde levensmiddelen? 35
Naar een betere voedingstoestand van patiënten 35

4.6

In behandeling: vaste activiteiten 36
Periodiek vaststellen van normen voor gezonde voeding 36

4.7
4.8

In de planning: nieuwe onderwerpen 36
Voorkomen en behandelen van overgewicht bij 0- tot 2-jarigen 36
Voedselrisico’s vanuit toxicologisch en epidemiologisch perspectief 36

8

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

5

Bijdragen aan een gezonde leefomgeving 37

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

In behandeling: actuele onderwerpen 38
Een gezonder leerklimaat 38
Terugdringen van risico’s van fijn stof 38
Nieuwe normen voor blootstelling aan asbest 39
Rekening houden met risicogroepen 39
Onze leefomgeving in beweging 39

5.6
5.7

In behandeling: vaste activiteiten 40
Signaleren van ontwikkelingen op het gebied van gezondheid en omgeving 40
Risico’s van elektromagnetische velden 40

5.8
5.9
5.10
5.11

In de planning: nieuwe onderwerpen 41
Risico’s van blootstelling aan schadelijke stoffen voor de geboorte 41
Bestrijdingsmiddelen schadelijk voor omwonenden? 41
Beperken van de effecten van hormoonontregelaars in het milieu 41
Een gezonde verandering van gedrag 42

6

Bijdragen aan gezonde arbeidsomstandigheden 43

6.1
6.2
6.3
6.4

In behandeling: vaste activiteiten 43
Signaleren van risico’s in arbeidsomstandigheden 43
Adviseren over bescherming tegen schadelijke stoffen 44
Adviseren over bescherming tegen kankerverwekkende stoffen 44
Adviseren over bescherming tegen reproductietoxische stoffen 45

6.5
6.6
6.7

In de planning: nieuwe onderwerpen 46
Meer mensen langer aan het werk 46
Een gezond psychosociaal werkklimaat 46
Meer inzicht in de gezondheidseffecten van nachtwerk 46

7

Bijdragen aan innovatie en kennisinfrastructuur 47

7.1
7.2
7.3

In behandeling: actuele onderwerpen 48
Een eigen plaats voor gezondheidsonderzoek door hogescholen 48
Wetenschappelijke onderbouwing van somatische zorg voor de jeugd 48
Stimuleren van deelname aan Europese programma’s voor biomedisch onderzoek 49

Inhoud

9

7.4
7.5

Verantwoord investeren in biomedisch onderzoek 49
Hoe meet je de effecten van toezicht? 49

7.6
7.7
7.8

In de planning: nieuwe onderwerpen 50
Een wetenschappelijke impuls voor de forensische geneeskunde 50
Onderzoek voor de openbare geestelijke gezondheidszorg 50
Bijdrage aan een ‘Agenda prioritaire medische producten’ 51

A
B

Bijlagen 53
Over de Gezondheidsraad 55
Transitietabel 59

10

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

1
Wegwijs in het werkprogramma

Een breed werkterrein
Ook het Werkprogramma 2009 laat weer zien hoe breed het scala aan onderwerpen is waarover de Gezondheidsraad adviseert. Dat is begrijpelijk, omdat veel
factoren van invloed zijn op de volksgezondheid. Daarmee dienen zich in principe even zo vele mogelijkheden aan om de toestand van de volksgezondheid te
verbeteren.
Op het terrein van de gezondheidszorg is er speciale aandacht voor de jeugd.
De bewindslieden van Jeugd & Gezin, VWS, SZW en OCW hebben de raad om
advies gevraagd over kinderen en jong volwassenen met autisme spectrum stoornissen. Daarnaast worden knelpunten in het wetenschappelijk onderzoek naar
somatische zorg voor de jeugd in kaart gebracht en worden mogelijke oplossingen voorgesteld. Verder is er aandacht voor een gezonder leerklimaat op scholen.
Maar de gezondheid en het welzijn van ouderen worden niet uit het oog verloren.
Zo komen preventieve maatregelen op dit vlak in een apart advies aan bod.
Op een aantal vaste terreinen houdt de Gezondheidsraad wetenschappelijk de
vinger aan de pols. Daartoe behoren onder meer het bevolkingsonderzoek,
risico’s van blootstelling aan electromagnetische velden en de invloed van omgevingsfactoren op de gezondheid. Een nieuwe taak is het signaleren van risico’s
op het werk.

Wegwijs in het werkprogramma

11

De onderwerpen zijn gegroepeerd rond zes aandachtsgebieden: gezondheidszorg, preventie, voeding, leefomgeving, arbeidsomstandigheden en gezondheidsonderzoek.
Adviseren op verzoek van ministeries
Met dit pakket bedient de Gezondheidsraad verschillende bewindspersonen. De
meeste vragen komen van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Ze sluiten aan bij één of meer van de ‘Maatschappelijke Opgaven Volksgezondheid en Gezondheidszorg’ die het ministerie van VWS zich gesteld heeft. Het
betreft vijf grote thema’s: 1. Anticiperen op een groeiende en veranderende zorgvraag; 2. Langer leven in gezondheid; 3. Houdbare kwaliteit en patiëntveiligheid;
4. Grenzen aan zorg en omgaan met schaarste en risico’s; 5. Versnellen van ontwikkeling en toepassing van innovatieve medische producten. Bijlage B bevat
nadere details.
Maar ook andere bewindspersonen raadplegen de Gezondheidsraad regelmatig. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) legt bijvoorbeeld vragen voor over gezonde voeding; Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer (VROM) consulteert de raad over een gezonde leefomgeving; Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) brengt vragen in over
arbeidsomstandigheden; Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Economische Zaken (EZ) verzoeken om advisering over gezondheidsonderzoek. Daarnaast dienen ministeries geregeld gezamenlijk verzoeken in om advies. De al
genoemde adviesaanvraag over autisme spectrum stoornissen is een voorbeeld.
Ten slotte kan ook de Tweede Kamer de Gezondheidsraad om advies vragen.
Is er een verzoek om advies, dan staat een aantal wegen open ter beantwoording daarvan. In veel gevallen stelt de voorzitter van de Gezondheidsraad uit het
ledenbestand van ongeveer tweehonderd deskundigen, en vaak met inzet van ook
nog een groot aantal andere experts, een multidisciplinaire commissie samen die
zich over de vragen gaat buigen. Maar er zijn ook andere en doorgaans snellere
werkvormen denkbaar, al naar gelang de politieke of bestuurlijke urgentie van de
problemen. Zo kan soms worden gekozen voor een briefadvies, waarbij deskundigen buiten commissieverband om geconsulteerd worden.
Attenderen op kansen en bedreigingen
Uiteraard voldoet de Gezondheidsraad aan verzoeken van bewindslieden om
advies uit te brengen, en hen zo bij te staan in hun beleidsontwikkeling en
beleidsuitvoering. Maar het behoort ook tot de wettelijke taak om te attenderen

12

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

op belangrijke kansen of bedreigingen. In dat geval wordt gesproken van ongevraagde advisering of signalering.
Voor de signalering van de Gezondheidsraad is het ledenbestand van zo’n
tweehonderd deskundigen opnieuw van groot belang. Vooral de vaste panels met
experts op verschillende terreinen, de zogenoemde beraadsgroepen, spelen
daarin een rol. Zij toetsen adviezen van de ad hoc-commissies (een vorm van
peer review, waarmee de onafhankelijke advisering en kwaliteit gewaarborgd
worden), maar melden ook belangrijke ontwikkelingen. Verder zijn de vaste
commissies van belang die op een bepaald terrein de wetenschappelijke actualiteit nauwlettend in de gaten houden.
Ook de samenwerking met andere adviesorganen en organisaties is van groot
belang voor de signalering. Enkele voorbeelden. Ethische en juridische aspecten
van wetenschappelijke ontwikkelingen op het terrein van de volksgezondheid
volgt de Gezondheidsraad onder meer in het kader van het Centrum voor Ethiek
en Gezondheid (CEG), waarin de raad samenwerkt met de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ). Van de nieuwste verrichtingen, procedures, medische hulpmiddelen en geneesmiddelen blijft de Gezondheidsraad op de hoogte
door onder meer deel te nemen in EuroScan, een Europees netwerk voor het
identificeren van betekenisvolle emerging health technologies. Voor de signalering op het terrein van voeding en voedselkwaliteit sluit de raad nauw aan bij
adviezen van internationale organisaties als de EFSA, WHO en FAO. Op het
gebied van elektromagnetische velden, straling en gezondheid werkt de raad
samen met de WHO en de Belgische Hoge Gezondheidsraad, en op het terrein
van de bescherming tegen schadelijke stoffen op de werkplek met de Noordeuropese NEG en het Amerikaanse NIOSH.
Om efficiëntie in advisering te bevorderen vindt tegenwoordig ook afstemming plaats in het in 2006 opgerichte Europese netwerk van zusterorganisaties:
het European Science Advice Network for Health (EuSANH). Daarmee wordt
bovendien een bijdrage geleverd aan de wetenschappelijke advisering ten
behoeve van het Europese volksgezondheidsbeleid.
Grenzen bewaken tussen wetenschap en beleid
Uitgangspunt voor het werk van de Gezondheidsraad is steeds de stand van
wetenschap. Daarmee levert de raad bouwstenen voor een goede en veilige
gezondheidszorg en een gezonde leefomgeving. Binnen de raad ondersteunt de
RGO het beleid door te adviseren over prioriteiten in het gezondheidsonderzoek,
het zorgonderzoek en de ontwikkeling van nieuwe technologie, en over de daarbij behorende infrastructuur.

Wegwijs in het werkprogramma

13

De Gezondheidsraad heeft oog voor ethische en maatschappelijke implicaties
van wetenschappelijke ontwikkelingen maar bemoeit zich niet met de uitvoering
van concreet beleid. Hoe belangrijk wetenschappelijke kennis en informatie over
onzekerheden in die kennis ook zijn, bij het nemen van maatregelen spelen ook
altijd politieke, economische of maatschappelijke overwegingen een rol. De
afweging die nodig is voor beleidsbeslissingen is aan regering en parlement.
Verbindingen tussen beleidssectoren zichtbaar maken
Aan de Gezondheidsraad voorgelegde vragen zijn doorgaans wetenschappelijk
en maatschappelijk complex. Op het eerste punt speelt de multidisciplinaire
werkwijze van de raad in: inzichten uit diverse wetenschapsgebieden moeten bij
de probleemanalyse worden betrokken.
De maatschappelijke complexiteit schuilt echter vaak niet alleen in divergerende opvattingen of belangen, maar ook in politiek-bestuurlijke arrangementen.
De raad kijkt bij zijn analyses en aanbevelingen steeds over de grenzen van
bestaande beleidssectoren heen en probeert verbindingen zichtbaar te maken die
beleidsmakers kunnen helpen bij het vinden van passende oplossingen. Adviezen
zijn dus niet alleen multidisciplinair wat betreft hun totstandkoming, maar waar
nodig ook multisectoraal qua oriëntatie.
Treffende voorbeelden daarvan in dit werkprogramma zijn de adviezen over
autisme spectrum stoornissen, het profijt van preventie, het omgaan met risicogroepen, en invloed van de leefomgeving op het bewegingspatroon van mensen.
Aandachtsgebieden in dit werkprogramma
Het werkprogramma geeft een overzicht van alle activiteiten binnen de Gezondheidsraad in de periode van september 2008 tot eind 2009. In zes hoofdstukken
passeren de zes aandachtsgebieden de revue. Die corresponderen op hoofdlijnen
met de beleidsterreinen van de volgende ministeries: voor hoofdstukken 2 en 3
VWS, voor hoofdstuk 4 LNV en VWS, voor hoofdstuk 5 VROM, voor hoofdstuk 6 SZW, en voor hoofdstuk 7 OCW, VWS en EZ. Soms worden ook werkzaamheden verricht voor andere ministeries, zoals Justitie, Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties, en Verkeer en Waterstaat. Zoals gezegd worden brede
volksgezondheidsvraagstukken multisectoraal en interdepartementaal aangepakt.
Binnen de hoofdstukken is nog een nadere indeling aangebracht. Daarbij zijn
drie blokken onderscheiden: 1. In behandeling: actuele onderwerpen; 2. In
behandeling: vaste activiteiten; 3. In de planning: nieuwe onderwerpen.

14

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Voor de actuele onderwerpen in het eerste blok geldt dat daaraan tijdens de
programmaperiode – de periode vanaf Prinsjesdag 2008 tot eind 2009 – wordt
gewerkt. Het gaat dan om gevraagde adviezen en in een enkel geval om een signalement. In dit eerste blok is ook aangegeven wanneer een publicatie naar verwachting verschijnt. Diverse adviezen zullen al voor eind 2009 afgerond kunnen
worden. Daarmee komt dan ruimte vrij voor onderwerpen uit de derde categorie,
‘In de planning’. Nu is nog niet bekend wanneer met die onderwerpen begonnen
kan worden. Ook kan het zijn dat andere onderwerpen in het licht van nieuwe
prioriteiten voorrang krijgen. In het tweede blok staan de vaste activiteiten van
de raad beschreven, die in de programmaperiode soms wel en soms niet in een
advies of signalement zullen resulteren.
Omdat de Gezondheidsraad soms ook ingaat op dringende tussentijdse verzoeken, zoals de medio 2008 ontvangen adviesaanvraag over Q-koorts, of zelf
aandacht vraagt voor een urgente kwestie, kunnen prioriteiten en publicatiedata
tijdens de programmaperiode in overleg met de departementen nog enigszins
veranderen. Ook veranderingen in de capaciteit van het secretariaat zijn daarop
uiteraard van invloed.
Achter in dit werkprogramma is een bijlage opgenomen waarin lezers die
nog niet zo vertrouwd zijn met de raad informatie kunnen vinden over het
Gezondheidsraadmodel.

Wegwijs in het werkprogramma

15

16

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

2
Bijdragen aan een optimale
gezondheidszorg

De veiligheid, effectiviteit en doelmatigheid van zorginterventies blijven onverminderd van belang. Een belangrijke vraag van dit moment is bovendien hoe de
gezondheidszorg mensen kan helpen om mee te doen in de maatschappij. Met
name de zorg voor de jeugd staat in de belangstelling, vanuit de gedachte dat met
vroege signalering en effectieve behandeling problemen later in het leven voorkomen of verminderd kunnen worden. In dat kader zal de Gezondheidsraad in
deze periode adviseren over kinderen en (jong)volwassenen met autisme spectrum stoornissen. De aanpak is daarbij breed en multidisciplinair, om het grote
probleem van sociale en maatschappelijke uitval interdepartementaal te kunnen
benaderen. Met dit advies bedient de Gezondheidsraad dan ook vier ministeries.
Verder wordt er aandacht besteed aan een soms wat verwaarloosde vleugel in
het gebouw van onze gezondheidszorg: de tandheelkunde. Goede tandheelkundige zorg blijkt voor sommige bevolkingsgroepen, zoals ouderen en chronisch
zieken, van groot belang om gezondheidsproblemen te voorkomen. Ook zijn er
trends, zoals het bleken van tanden en tanderosie onder jongeren, die om een
wetenschappelijke analyse vragen. Een ander advies betreft letterlijk ‘het
gebouw van de gezondheidszorg’. Dat gaat namelijk over de inrichting van een
‘gezond ziekenhuis’.
Veiligheid en effectiviteit zijn aspecten die in veel adviezen van de Gezondheidsraad aan de orde komen. Het zijn vaste criteria waaraan behandelingen worden getoetst. Voor medische hulpmiddelen, die een enorme markt
vertegenwoordigen, ontbreekt zo’n toetsing vaak nog. In die lacune wordt nu

Bijdragen aan een optimale gezondheidszorg

17

voorzien door een advies over manieren om ook daar te komen tot een zinvolle
beoordeling, en dus ook tot een doelmatige inzet. In de planning is verder opgenomen een advies over het vergroten van de effectiviteit en het stimuleren van
innovaties en best practices in de care.
Vergroten van de veiligheid in de topklinische zorg komt aan bod in een
advies over bestralen van tumoren met protonen; een behandeling die wellicht in
aanmerking komt voor toepassing in ons land. Eveneens zeer specialistisch, maar
toch van belang voor de veiligheid van iedereen in onze samenleving, is de advisering over verkeersdeelname na een hersenbloeding. Daarnaast wordt in een
nieuwe trendanalyse over biotechnologie de blik vooruit geworpen tot 2020.
Daarbij wordt samengewerkt met andere adviesorganen, en is er ruimte voor de
inbreng van burgers en belanghebbenden.
Om de ontwikkelingen op een paar belangrijke gebieden nauwlettend te volgen zijn er tot slot de vaste activiteiten op het gebied van ethiek en gezondheid,
topklinische zorg en nieuwe ontwikkelingen in de zorg.
In behandeling: actuele onderwerpen
2.1

Meer kansen voor kinderen met autisme spectrum stoornissen
De laatste jaren lijkt het aantal kinderen en (jong)volwassenen met een autisme
spectrum stoornis (ASS) toe te nemen. Ook zien we in deze groep een toenemend
gebruik van een leerlinggebonden financiering (rugzakje), persoonsgebonden
budget en de Wajong. Bewindslieden van Jeugd & Gezin, VWS, SZW en OCW
hebben de Gezondheidsraad verzocht om te adviseren over dit omvangrijke en
complexe probleem. Hoe kan de kans worden vergroot dat kinderen en jong volwassenen met ASS met succes een sociaal leven op kunnen bouwen, onderwijs
kunnen volgen en een plek op de arbeidsmarkt kunnen vinden? De stand van
wetenschap kan daarbij licht werpen op de mogelijkheden van vroege signalering, begeleiding en behandeling. Ook wordt gekeken naar de oorzaken van de
waargenomen toename van het aantal kinderen en jong volwassenen met ASS.
2008

2.2

2009

2010

J&G/VWS/SZW/OCW

Optimaal inzetten van medische hulpmiddelen
Medische hulpmiddelen zijn er in tal van varianten en ze worden ingezet voor
zowel diagnostiek, behandeling als preventie. Voordat ze op de markt worden

18

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

toegelaten wordt nagegaan of ze aan bepaalde veiligheidseisen voldoen. Daarvoor is een classificatie opgesteld, met voor elke categorie hulpmiddelen eigen
criteria. Maar anders dan bij geneesmiddelen worden op dit moment vaak geen
eisen gesteld aan de werkzaamheid. Ook wordt de bruikbaarheid in de praktijk
niet systematisch getoetst. Het wordt tijd dat deze aspecten van medische hulpmiddelen onder de loep worden genomen. Hoe moet een meer functionele beoordeling worden opgezet?
In relatie tot dit onderwerp en tot onderwerp 7.8 zullen aanbevelingen worden gedaan over de implicatie voor Nederland van het in 2009 te verschijnen
WHO-rapport Medical Devices Priorities.
2008

2.3

2009

2010

VWS

Naar gezondere ziekenhuizen
Een conferentie die medio 2005 plaatsvond in Groningen, met veel internationale
belangstelling, wierp een nieuw licht op de invloed van de inrichting van ziekenhuizen of andere zorginstellingen op de gezondheid van de mensen die er opgenomen zijn. Op ziekenhuisafdelingen is bijvoorbeeld de keuze voor
eenpersoonskamers van invloed op de veiligheid (door verminderde overdracht
van infectieziekten) en kwaliteit en doelmatigheid van zorg (door een snellere
verbetering van de gezondheidstoestand). Ook andere (bijvoorbeeld omgevings-)
aspecten van de bouw en inrichting lijken een positieve invloed te kunnen hebben. Hier liggen dus kansen. Genoeg reden om de jongste wetenschappelijke
inzichten op dit gebied te wegen en aan te geven, in een signalement (in het
kader van signalering van ontwikkelingen in de gezondheidszorg, zie 2.9), hoe
deze benut kunnen worden.
2008

2.4

2009

2010

Ongevraagd

Veilig rijden na een hersenbloeding
Allerlei gezondheidsproblemen kunnen van invloed zijn op de rijvaardigheid.
Het is dan ook een maatschappelijk belang om medische eisen te stellen aan
bestuurders van motorvoertuigen. Die zijn neergelegd in de Regeling Eisen Rijgeschiktheid. In 2001 adviseerde de Gezondheidsraad om mensen die een bloeding uit een hersenaneurysma (een uitstulping van een hersenslagader) of een

Bijdragen aan een optimale gezondheidszorg

19

andere misvorming van de hersenvaten hebben gehad, geen gebruik meer te laten
maken van hun rijbewijs, tenzij zij zijn behandeld en het risico op een tweede
bloeding is weggenomen. Zijn er inmiddels nieuwe wetenschappelijke inzichten,
waardoor ook mensen die geen behandeling hebben ondergaan en met wie het
goed gaat weer gebruik kunnen maken van hun rijbewijs? De Gezondheidsraad
zal in een eerste advies ingaan op een bepaald type vaatafwijking, namelijk zogeheten caverneuze hemangiomen, en in een vervolgadvies aandacht schenken aan
de plaats van het medisch specialistisch oordeel bij rijgeschiktheidsbeoordelingen.
2008

2.5

2009

2010

V en W

Kiezen voor gezonde tanden
Er zijn verschillende redenen om de stand van de wetenschap in de tandheelkunde op te maken. In de mondzorg vinden veel preventieve handelingen plaats,
zoals halfjaarlijkse controles en periodieke röntgenfoto’s, waarvoor de wetenschappelijke onderbouwing te wensen over lijkt te laten. Bovendien zijn er aanwijzingen dat een slechte conditie van het gebit en de omringende weefsels bij
kwetsbare ouderen en chronisch zieken een ongunstige invloed op de algemene
gezondheid heeft. Ook worden er vragen opgeroepen door maatschappelijke
trends. Zo bleken mensen steeds vaker hun tanden, terwijl over de veiligheid nog
discussie is, en lijkt tanderosie door gebruik van zure dranken vooral bij jongeren
een groeiend probleem. In de tandheelkunde zelf wordt vastgesteld dat de ontwikkeling van evidence based dentistry nog pril is en dat het tijd is om hieraan
een nieuwe impuls te geven. Welke kennisinfrastructuur is hiervoor nodig en
welke prioriteiten zouden in het wetenschappelijk onderzoek gesteld moeten
worden?
2008

2.6

2009

2010

Ongevraagd

Tumoren bestrijden met protonenbestraling
Bij het bestrijden van tumoren is er groeiende belangstelling voor de toepassing
van partikeltherapie, waaronder bestraling met protonen en ionen. Het voordeel
van protonen en ionen is, in vergelijking met de thans gebruikelijke fotonen, dat
de straling zich beter laat bundelen. Dit betekent dat een hogere dosis gebruikt

20

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

kan worden, terwijl het gezonde weefsel om de tumor heen minder wordt belast.
Dit is met name van belang wanneer de tumor zich dichtbij kritieke organen
bevindt. In Nederland zijn op dit moment nog zijn geen faciliteiten beschikbaar
voor deze therapie. Een verkenning van de wetenschappelijke en klinische aspecten is echter gewenst, om te bezien of deze behandeling een plaats verdient in
ons zorgaanbod. Bij deze activiteit wordt afstemming gezocht met het College
voor Zorgverzekeringen.
2008

2.7

2009

2010

Ongevraagd

Trendanalyse Biotechnologie 2009
In navolging van de Trendanalyse Biotechnologie 2007 heeft de Tweede Kamer
de minister van VROM verzocht om een nieuwe rapportage, die in het najaar van
2009 zal verschijnen. De Gezondheidsraad werkt daarin samen met de Commissie Genetische Modificatie (COGEM) en de Commissie Biotechnologie bij Dieren (CBD). In lijn met de wens van de minister om betrokkenheid van burgers en
belanghebbenden te versterken, wordt ditmaal ook het Centre for Society and
Genomics bij de totstandkoming betrokken. De blik wordt ditmaal verder vooruit
geworpen: tot 2020. Daarbij wordt ook geanalyseerd in welke mate de gesignaleerde ontwikkelingen kunnen bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke
vraagstukken in Nederland.
2008

2009

2010

VROM

In behandeling: vaste activiteiten
2.8

Signaleren op het snijvlak van ethiek en gezondheid
Een vaste activiteit is het scannen van het hele veld van de gezondheidszorg op
ethische dilemma’s die onder de aandacht gebracht moeten worden van regering
en parlement. Belangrijke vraagstukken worden besproken in signalementen.
Daarmee worden bouwstenen aandragen voor de Agenda Ethiek en Gezondheid
die VWS jaarlijks toevoegt aan de Rijksbegroting. Voor deze activiteit werkt de
Gezondheidsraad samen met de RVZ, onder de vlag van het Centrum voor
Ethiek en Gezondheid. Elk vanuit hun eigen verantwoordelijkheid en expertise
dragen de raden bij aan de taakuitvoering van het CEG. In de programmaperiode

Bijdragen aan een optimale gezondheidszorg

21

wordt bij de Gezondheidsraad gewerkt aan de volgende signalementen: ethische
aspecten van foetale therapie, de invloed van de industrie op de productie van
medische kennis, en het omgaan met etniciteit bij diagnostiek en behandeling.
Overwogen wordt tenslotte een signalement over de ethische aspecten van weesgeneesmiddelen ter hand te nemen.
2.9

Signaleren en evalueren van ontwikkelingen in de zorg
Een andere vaste activiteit is het in de gaten houden van nieuwe ontwikkelingen
in de zorg. Welke nieuwe technologieën bieden kansen voor gezondheidswinst?
Hoe kan effectiever, doelmatiger of veiliger gewerkt worden? Welke (kostbare)
nieuwe geneesmiddelen worden ontwikkeld, welke hulpmiddelen komen
beschikbaar? Als zich ontwikkelingen aftekenen die van betekenis kunnen zijn
voor de Nederlandse situatie, bijvoorbeeld met het oog op het verzekerde basispakket, wordt daarover gerapporteerd. De Gezondheidsraad hanteert hierbij een
beoordelingskader voor bewezen werkzame zorg.

2.10

Signaleren van ontwikkelingen in de topklinische zorg
De snelle ontwikkelingen in de topklinische zorg vormen een specifiek terrein
waarop de Gezondheidsraad de vinger aan de pols wil blijven houden. Het gaat
daarbij om gespecialiseerde en kostbare voorzieningen, bijvoorbeeld op het
gebied van neurochirurgie, orgaantransplantatie, hartchirurgie, radiotherapie, klinische genetica en reageerbuisbevruchting. De vraag is welke implicaties die
ontwikkelingen hebben voor de veiligheid, werkzaamheid, doeltreffendheid en
doelmatigheid van de betreffende interventies. Ook doet zich de vraag voor of er
in verband met deze kwaliteitsaspecten behoefte bestaat aan nader te stellen
randvoorwaarden voor zulke voorzieningen.

2.11

Meer aandacht voor effectiviteit en innovatie in de care
Anders dan in de cure is in de care nog relatief weinig bekend over de effectiviteit van de gebruikte methoden. Ook innovaties blijven achter. Voor een deel
komt dat doordat naar verhouding weinig van het onderzoek gericht is op het
werk in deze sector. Juist nu de vraag naar langdurige zorg zal toenemen, is het
van belang dat de kennisontwikkeling en implementatie op dit terrein een impuls
krijgen. Dat kan helpen om de sector beter toe te rusten voor de groeiende vraag.
Het kan ook bijdragen aan een betere kwaliteit van leven voor langdurig zorgbehoeftige ouderen, en aan gezondheidswinst.

22

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

In de planning: nieuwe onderwerpen
2.12

Naar betrouwbare indicatoren voor kwaliteit en veiligheid
Patiënten, overheid en samenleving hechten steeds meer waarde aan het gebruik
van prestatie-indicatoren in de zorgverlening. Cijfers over prestaties geven informatie die van belang is als patiënten/consumenten en zorgverzekeraars een aanbieder kiezen. Voor zorginstellingen zelf kunnen ze een impuls betekenen bij het
bewaken en verhogen van de kwaliteit en veiligheid. Maar dan moeten de cijfers
wel betrouwbaar zijn. Daar zit meteen een probleem, want goed meten en vergelijken van de uitkomsten van zorghandelingen en veiligheid is complex. Daarover berichtten de Gezondheidsraad en de RVZ al in 2006, in een signalement
van het CEG. Er is reden om de wetenschappelijke onderbouwing van deze indicatoren nader onder de loep te nemen. Over dit onderwerp vindt nog nader overleg plaats met de Inspectie voor de Gezondheidszorg en het ministerie van VWS.

Bijdragen aan een optimale gezondheidszorg

23

24

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

3
Bijdragen aan preventie

Voorkomen is beter dan genezen: dat is een weinig omstreden uitspraak. Toch
zien we dat lang niet alle belangrijke kansen voor preventie benut worden. Zo is
er nog veel te winnen bij het voorkomen van ziekten en beperkingen in de grote
en nog steeds groeiende groep ouderen. Daarover adviseert de Gezondheidsraad
dan ook in de programmaperiode. Ook is er aandacht voor de schade die kan ontstaan door doping in de amateursport. Verder buigt de raad zich over de economische voordelen van preventie. Nu wordt preventie vaak nog ervaren als iets wat
vooral veel kost. De baten, waaronder de economische voordelen, kunnen echter
beter zichtbaar worden gemaakt. In de planning staan daarnaast adviezen over de
preventie en behandeling van een ziekte die veel mensen treft: depressie. Ook is
aandacht gewenst voor het ombuigen van de achterblijvende levensverwachting
in ons land.
Van alle preventie-activiteiten is screening misschien wel de vorm die het
meest tot de verbeelding spreekt. Mensen hebben het gevoel een direct persoonlijk voordeel te behalen: het vroegtijdig opsporen van een ziekte die anders pas
veel later ontdekt zou zijn. En wordt er niets gevonden, dan is er de opluchting.
Toch laat een minder gevoelsmatige weging zien dat niet alle vormen van screening zinvol zijn. Sommige leveren zelfs meer schade op dan voordeel. Daarom is
een belangrijke taak van de Gezondheidsraad om vormen van screening te beoordelen op al hun aspecten. In de programmaperiode gebeurt dit voor bevolkingsonderzoek naar darmkanker en baarmoederhalskanker en screenen op
zwangerschapsimmunisatie.

Bijdragen aan preventie

25

Vaccineren tegen besmettelijke ziektes heeft in de loop der tijd enorm veel
gezondheidswinst opgeleverd. Toch hebben vaccinaties soms een slechte pers,
als er ongerustheid bestaat over bijwerkingen. De Gezondheidsraad is verantwoordelijk voor onafhankelijke en wetenschappelijk gefundeerde wegingen op
dit terrein, om zo de veiligheid en effectiviteit te bewaken, en daarmee bij te dragen aan draagvlak en vertrouwen. In dat kader staan adviezen op het programma
over de effecten van vaccineren bij een grieppandemie en vaccineren tegen tbc in
risicogroepen.
Een bijzondere plaats neemt vaccinatie tegen humaan papillomavirus in,
omdat daarmee voor het eerst beschermd kan worden tegen een vorm van kanker.
De raad adviseerde in 2008 over deze nieuwe vorm om baarmoederhalskanker te
voorkomen. In een vervolgadvies komen nieuwe ontwikkelingen in de screening
aan de orde.
Tenslotte ontving de raad medio 2008 een adviesaanvraag over Q-koorts. Het
betrof onder meer vragen over de noodzaak tot screenen van mogelijk geïnfecteerde zwangere vrouwen zonder klachten en tot tijdelijke uitsluiting van bloeddonors afkomstig uit de regio waar de infecties zich voordoen. Deze adviesaanvraag wordt met spoed, en voordat het onderhavige werkprogramma ingaat,
beantwoord.
In behandeling: actuele onderwerpen
3.1

Preventie van ziekten en beperkingen bij ouderen
Welke preventieve mogelijkheden zijn er op oudere leeftijd om ziekten en beperkingen te voorkomen of te verminderen? Is een specifiek preventiebeleid haalbaar en gewenst? Deze en verwante vragen werden aangestipt in het advies
Vergrijzen met ambitie (2005/06), maar verdienen een nadere uitwerking, om
gerichte en concrete aanbevelingen te kunnen doen. Mogelijke interventies zijn
legio, zoals valpreventie, vaccinaties, voeding en bewegingstimulatie, evenals
het voorkomen van verkeerd medicijngebruik. Maar ouderen zullen ook zelf een
stem in het kapittel moeten hebben. Bij dit alles kan worden voortgebouwd op
het RGO-advies Medische zorg bij ouderen en het advies Ouderdom komt met
gebreken (2008/01).
2008

26

2009

2010

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

VWS

3.2

Is een landelijk bevolkingsonderzoek naar darmkanker zinvol?
Darmkanker vormt een belangrijk volksgezondheidsprobleem. De aandoening
wordt jaarlijks bij ongeveer elfduizend Nederlanders vastgesteld. Vorig jaar zijn
ruim 4800 mensen in ons land aan de ziekte overleden. In het Jaarbericht bevolkingsonderzoek 2006 (2006/10) besprak de Gezondheidsraad al een aantal
belangrijke overwegingen. Eind 2007 kwamen de eerste resultaten beschikbaar
van studies naar de haalbaarheid van landelijk bevolkingsonderzoek. Dat is aanleiding om bevolkingsonderzoek naar darmkanker nu in al zijn facetten te
bespreken.
2008

3.3

2009

2010

VWS

Zwangerschapsimmunisatie opnieuw bekeken
Een update is gewenst op het gebied van de vroege opsporing van bepaalde antistoffen bij zwangere vrouwen, die de gezondheid van het kind kunnen bedreigen.
We spreken in dat geval van zwangerschapsimmunisatie. Het huidige beleid
daarvoor is gebaseerd oet huidigep een Gezondheidsraadadvies uit 1992. Er zijn
echter nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen die aanleiding geven tot een
nieuwe weging. Bovendien zijn er aanwijzingen dat een verfijning aangebracht
kan worden in de indicatiestelling, zodat alleen vrouwen die daar werkelijk baat
bij hebben behandeld zullen worden.
2008

3.4

2009

2010

VWS

Effecten van vaccineren bij een grieppandemie
Al jaren is er discussie over de vraag hoe we ons goed kunnen voorbereiden op
een grieppandemie. De Gezondheidsraad adviseerde eerder met voorrang over de
inzet van antivirale middelen, die de gevolgen van besmetting in kunnen dammen. Vanuit preventief oogpunt is waarschijnlijk alleen vaccineren van belang.
Een probleem daarbij is weer dat het vele maanden duurt voor een specifiek vaccin ontwikkeld is. Eerst moet immers bekend zijn welk type virus de boosdoener
is. In dat kader is een vraag die sterk leeft of het gebruik van nu al beschikbare
griepvaccins zinvol kan zijn. Die zijn dan niet 100% effectief, maar ze kunnen

Bijdragen aan preventie

27

wel voorafgaand aan of snel na het begin van een pandemie ingezet worden.
Kunnen daarmee de gevolgen van een pandemie worden beperkt of is wachten
op een nieuw vaccin toch beter? En in hoeverre is te voorspellen of zo’n nieuw
vaccin bijwerkingen heeft die bij massavaccinatie op populatieniveau tot aanmerkelijke gezondheidsschade kunnen leiden – misschien zelfs zodanig dat daarvan beter afgezien kan worden?
2008

3.5

2009

2010

VWS

Vervolgadvies bestrijding van baarmoederhalskanker
In maart 2008 verscheen een advies over het vaccin tegen infectie met het
humaan papillomavirus (HPV), dat baarmoederhalskanker kan veroorzaken. De
Gezondheidsraad kwam daarmee tegemoet aan de urgente vraag om te adviseren
over de zinvolheid van invoering in het RVP. In de weging werden alle belangrijke aspecten meegenomen, maar een paar onderwerpen konden vanwege de
urgentie nog niet uitgebreid besproken worden. Daarom wordt in een vervolgadvies de vraag beantwoord welke invloed vaccinatie zal hebben op de (kosten)effectiviteit van het huidige screeningsprogramma op baarmoederhalskanker
(‘uitstrijkje’). Ook wordt daar ingegaan op de eigenschappen van nieuwe tests
om een HPV-infectie op te sporen, waardoor de screening met behulp van de uitstrijk verbeterd kan worden.
2008

3.6

2009

2010

VWS

Vaccineren tegen tuberculose in risicogroepen
Een andere kwestie is de zogenoemde BCG-vaccinatie van kinderen die in
Nederland wonen maar van wie de ouders afkomstig zijn uit landen waar veel
tuberculose voorkomt. Is BCG-vaccinatie voor deze groep nog (kosten)effectief,
nu de populatie is veranderd en ook de situatie in de landen van herkomst niet
meer dezelfde is als toen met dit vaccinatieprogramma werd begonnen? En als
vaccineren tegen tuberculose in bepaalde groepen nodig blijft, verdient het dan
aanbeveling deze vaccinatie op te nemen in het Rijksvaccinatieprogramma?
2008

28

2009

2010

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

VWS

3.7

Risico’s van doping in de amateursport
Een in 2005 verschenen rapport van het Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken (inmiddels opgegaan in de Doping Autoriteit) laat zien dat doping in de
amateursport een omvangrijk probleem vormt. Er zijn aanwijzingen dat daarbij
ernstige gezondheidsschade kan optreden. Vooral het gebruik van anabole steroïden en andere, al dan niet op de markt toegelaten middelen in sportscholen en fitnesscentra baart zorgen. Er zijn inmiddels honderden van dergelijke stoffen in
omloop. Alle reden om na te gaan in hoeverre het gebruik van deze middelen de
gezondheid kan schaden en hoe dat gebruik kan worden tegengegaan.
2008

2009

2010

VWS

In behandeling: vaste activiteiten
3.8

Signaleren van ontwikkelingen in het bevolkingsonderzoek
Vroege opsporing van ziekten en onderzoek naar risicofactoren krijgen veel aandacht. De wetenschappelijke ontwikkelingen gaan snel. Dat heeft gevolgen voor
bestaande screeningsprogramma’s, maar ook voor de mogelijkheden van nieuwe.
Een vaste activiteit van de Gezondheidsraad is dit alles te volgen, en daarover
regelmatig te rapporteren. In de programmaperiode wordt in dat kader gewerkt
aan het derde Jaarbericht Bevolkingsonderzoek.

3.9

Beoordelen van vergunningaanvragen voor bevolkingsonderzoek
De minister van VWS verleent de vergunningen die nodig zijn om bevolkingsonderzoek te doen. Dat betreft dan niet alleen het gebruik van tests in screeningsprogramma’s, maar ook in de setting van wetenschappelijk onderzoek. Krachtens
de Wet op het Bevolkingsonderzoek (WBO) moet de minister daarbij eerst de
Gezondheidsraad horen, die het voorstel toetst aan de criteria die in de wet zijn
gesteld. In de programmaperiode zal naar verwachting weer een aantal verzoeken om toetsing worden gedaan, waarna de raad zo snel mogelijk advies uitbrengt.

Bijdragen aan preventie

29

3.10

Adviseren over het Rijksvaccinatieprogramma (RVP)
Een andere vaste activiteit is adviseren over het Rijksvaccinatieprogramma. In
2007 verscheen De toekomst van het Rijksvaccinatieprogramma: naar een programma voor alle leeftijden? (2007/02), een breed advies waarin de Gezondheidsraad onder andere criteria en uitgangspunten formuleert voor de opname
van vaccins in het RVP. In de programmaperiode wordt in ieder geval gewerkt
aan een eindadvies over het bestrijden van baarmoederhalskanker (de samenhang
tussen vaccinatie en screening, 3.5),en aan adviezen over vaccinatie tegen diarree
door een rotavirusinfectie, vaccinatie tegen waterpokken/gordelroos en vaccinatie tegen tuberculose in risicogroepen (3.7). In de planning staan verder: vaccinatie tegen hepatitis A, en vaccinatie van oudere kinderen en volwassenen tegen
kinkhoest.

3.11

Toetsen van richtlijnen voor de bestrijding van infectieziekten
Een vaste wetenschappelijke toetsing op verzoek van de minister van VWS is die
van de protocollen en draaiboeken van de Landelijke Coördinatiestructuur voor
de Infectieziektenbestrijding (LCI). Doel is een uniforme, landelijke aanpak te
waarborgen. Verder blijven ziekenhuisinfecties om aandacht vragen. Daarom
heeft de Gezondheidsraad eveneens als vaste taak, krachtens een verzoek uit
1989 van de toenmalige staatssecretaris van WVC, om een oordeel te geven over
de conceptrichtlijnen voor de preventie van ziekenhuisinfecties, die worden
opgesteld door de landelijke Werkgroep Infectiepreventie (WIP).

3.12

Signaleren van ontwikkelingen in de bloedvoorziening en de veiligheid van bloed
Sinds 1999 volgt de Gezondheidsraad welke ontwikkelingen en mogelijke problemen zich voordoen op het gebied van de bloedvoorziening en de veiligheid
van donorbloed. Dat gebeurt in een speciale vaste commissie, de Werkgroep
Bloed. Daarmee is er de waarborg van een onafhankelijke beoordeling, in aanvulling op het werk van de stichting Sanguin, die verantwoordelijk is voor de
bloedvoorziening in ons land.

30

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

In de planning: nieuwe onderwerpen
3.13

Het profijt van preventie
Discussies over de waarde van preventieve maatregelen en voorzieningen staan
vaak uitsluitend in het teken van gezondheidsproblemen die te voorkomen of uit
te stellen zijn. Maar er is ook een andere kant die tot nog toe weinig aandacht
krijgt: een gezondere bevolking is goed voor de economie. Net als scholing en
opleiding bevorderen investeringen in preventie de arbeidsproductiviteit en –
participatie. Ook dragen ze bij aan de ontwikkeling van de maatschappelijke
infrastructuur en aan technologische innovaties. De Gezondheidsraad zal in
samenwerking met het RIVM en in het kader van zijn EuSANH-activiteiten een
internationale workshop aan dit brede thema wijden, en daarover rapporteren.

3.14

Ombuigen van een achterblijvende levensverwachting
Nederlanders behoorden lange tijd tot de meest gezonde en langst levende burgers in Europa. Zoals ook is gemeld in de Volksgezondheid Toekomst Verkenningen van het RIVM, is de levensverwachting de afgelopen twintig jaar in ons
land echter minder snel toegenomen dan de gemiddelde Europese trend. Verschillende factoren lijken daarbij een rol te spelen. Ter ondersteuning van het
inmiddels hierop ingezette beleid kan een omvattende synthese van de beschikbare kennis bijdragen aan het streven naar langer en langer in gezondheid leven.

3.15

Preventie en behandeling van depressie
Veel mensen hebben gedurende kortere of langere tijd te kampen met een depressieve stoornis. De belasting die daarmee gepaard gaat is groot, zowel voor de
persoon zelf als voor de omgeving. Daarom is het van groot belang om te weten
welke mogelijkheden er zijn om depressie te voorkomen. In de vorig jaar verschenen preventienota ‘Kiezen voor een gezond leven’ is dit vraagstuk dan ook
één van de speerpunten. Een andere belangrijke vraag is hoe patiënten het best
behandeld kunnen worden. VWS heeft belangstelling geuit voor een advies
waarin de huidige stand van kennis in kaart wordt gebracht.

Bijdragen aan preventie

31

32

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

4
Bijdragen aan een gezonde voeding

Overgewicht blijft een belangrijk volksgezondheidsvraagstuk. Het onderwerp
vormt een van de grootste uitdagingen op het gebied van de voeding. Bij oudere
kinderen, en met name meisjes, speelt echter ook nog een andere zorg. Kan de
aandacht voor overgewicht in onze samenleving een rol spelen in het ontstaan
van eetstoornissen? Over dit onderwerp zal de Gezondheidsraad in de programmaperiode adviseren.
Verder verdient de zorgelijke voedingstoestand van patiënten in ziekenhuizen
en verpleeghuizen hoognodig aandacht. Een project dat zijn voltooiing nadert is
het evalueren van de inname van essentiële voedingsstoffen door de Nederlandse
bevolking.
Gezonde voeding is niet alleen een kwestie van consumptie, maar ook een
van productie. En het zijn deels economische factoren die bepalen wat voor aanbod er ontstaat. Hoe moeten beleidsmakers die zich bewust zijn van beide belangen daarmee omgaan? Een wetenschappelijk gefundeerd afwegingskader kan
hen helpen om beslissingen te nemen die niet alleen gezondheidskundig verantwoord zijn, maar ook rekening houden met waarden als productiviteit, dierwelzijn en milieuvriendelijkheid.

Bijdragen aan een gezonde voeding

33

In behandeling: actuele onderwerpen
4.1

Voorkomen van tekorten door verrijking van voedingsmiddelen
Hoe kan een actief overheidsbeleid voor de verrijking, restauratie en suppletie
van voedingsmiddelen bijdragen aan het voorkomen van tekorten van enkele
essentiele voedingsstoffen in (groepen van) de bevolking? En hoe kan dat veilig
en doelmatig gebeuren? De Gezondheidsraad heeft zich gebogen over deze vragen, en al geadviseerd over foliumzuur, vitamine D en jodium. In de programmaperiode zal vitamine A nog aan bod komen, en wordt gewerkt aan een
overzichtsadvies waarin ook andere voedingsstoffen de revue passeren.
2008

4.2

2009

2010

VWS

Is aandacht voor overgewicht een risicofactor voor eetstoornissen?
Steeds vaker komen er signalen uit de samenleving – ook uit de hoek van de
wetenschap – dat de huidige aandacht voor de preventie van overgewicht het
risico van eetstoornissen bij tieners en adolescenten vergroot. Een beoordeling
van de wetenschappelijke kennis is op haar plaats, zodat duidelijk kan worden of
dit inderdaad een probleem is waar we alert op moeten zijn, en waar nader over
geadviseerd moet worden.
2008

4.3

2009

2010

VWS

Op het snijvlak van voedselkwaliteit en productiviteit
Goede voeding is belangrijk voor de volksgezondheid. Maar er zijn ook andere
maatschappelijke belangen waarmee rekening gehouden moet worden. Die vragen vaak om efficiënte productietechnieken en extensieve vormen van veehouderij. Hoe weeg je deze belangen, wanneer ze tegenstrijdig blijken? Welke rol
spelen de gezondheid en het welzijn van dieren? Op verzoek van de minister van
LNV doet de Gezondheidsraad een voorstel voor een wetenschappelijk gefundeerd afwegingskader dat beleidsmakers kan helpen om beslissingen te nemen
op dit complexe terrein.

34

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

2008

4.4

2009

2010

LNV

Hoe gezond zijn biologisch geteelde levensmiddelen?
Er is in de samenleving toenemend belangstelling voor biologisch geteelde
levensmiddelen, onder meer omdat verwacht wordt dat die ook gezonder zijn. Zo
zou het natuurlijk afweersysteem van de mens er baat bij hebben. Eind 2007 verscheen een rapport van een consortium dat naar dit vraagstuk onderzoek gedaan
heeft. Kippen kregen daarbij biologisch of gangbaar voeder. Over de interpretatie
van de onderzoeksuitkomsten konden de betrokken deskundigen het echter niet
eens worden. Alvorens te beslissen over subsidiëring van vervolgonderzoek, stelt
de minister van LNV een advies van de Gezondheidsraad op prijs over de wijze
waarop dergelijk onderzoek uitgevoerd en beoordeeld dient te worden.
2008

4.5

2009

2010

LNV

Naar een betere voedingstoestand van patiënten
De voedingstoestand van patiënten in ziekenhuizen en verpleeghuizen baart zorgen: er zijn signalen vanuit de universitaire medische centra dat die niet optimaal
is. Dit zou kunnen leiden tot langzamer herstel en een langer verblijf. Het is echter niet duidelijk wat de omvang van het probleem is. Ook is niet duidelijk wat
oorzaak is en wat gevolg: is een slechte voedingstoestand ontstaan door gebrekkige voeding, misschien ook voorafgaand aan opname, of hangt die direct samen
met het ziektebeeld? Dat vergt analyse van de beschikbare kennis. Als het gaat
om voeding in instellingen zijn er behalve risico’s overigens ook kansen. Daarom
is ook inzicht nodig in de mogelijkheden om het resultaat van een medische
behandeling te verbeteren door patiënten een specifieke voeding aan te bieden.
2008

2009

2010

Bijdragen aan een gezonde voeding

Ongevraagd

35

In behandeling: vaste activiteiten
4.6

Periodiek vaststellen van normen voor gezonde voeding
Een vaste activiteit van de Gezondheidsraad is om periodiek na te gaan of de
voedingsnormen voor energie en voedingsstoffen aanpassing behoeven, of
nieuwe normen te formuleren. Nu er steeds meer internationale activiteiten op dit
vlak worden ontplooid, onder andere bij de European Food Safety Authority
(EFSA), zal de raad zelf geen normen meer formuleren, maar internationale rapporten over voedingsnormen en -richtlijnen beoordelen en deze vertalen naar de
Nederlandse situatie. EFSA-rapporten over macronutriënten en voedingsrichtlijnen vragen om een beoordeling. Eveneens is er behoefte aan Nederlandse normen voor alfa-linoleenzuur, foliumzuur, vitamine D en vitamine E.
In de planning: nieuwe onderwerpen

4.7

Voorkomen en behandelen van overgewicht bij 0- tot 2-jarigen
Het percentage kinderen met overgewicht of obesitas neemt snel toe, ook in de
jongste leeftijdsgroep. Omdat we weten dat dit in het latere leven veel gevolgen
heeft en dan vaak moeilijk te behandelen valt, is het van groot belang na te gaan
welke mogelijkheden er zijn voor preventie en behandeling van overgewicht en
obesitas bij kinderen van 0 tot 2 jaar. Moeten 0- tot 2-jarigen met overgewicht of
obesitas actief worden opgespoord? En zijn er manieren om ervoor te zorgen dat
kinderen die vroeg in hun leven een gezond gewicht hebben dat ook behouden?
Een gewogen overzicht van de stand van wetenschap kan bouwstenen leveren
voor effectief beleid op dit gebied. VWS heeft de Gezondheidsraad in verband
hiermee om advies gevraagd.

4.8

Voedselrisico’s vanuit toxicologisch en epidemiologisch perspectief
Soms wordt op basis van toxicologische informatie geconcludeerd dat consumptie van bepaalde voedingsmiddelen gezondheidsrisico’s met zich meebrengt, terwijl epidemiologisch onderzoek daarvoor geen aanwijzingen biedt. Een
voorbeeld is het eten van veel nitraatrijke groenten als spinazie, sla en andijvie.
Daardoor zou de kans op kanker toenemen. Hoe moet men omgaan met zulke
tegenstrijdige gegevens? Tijd om de contouren van een beoordelingskader te
schetsen.

36

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

5
Bijdragen aan een gezonde
leefomgeving

Een schoon, veilig en duurzaam milieu is belangrijk voor de volksgezondheid:
dat is een tijdloze waarheid. Op dit terrein hebben we bij uitstek te maken met
lange lijnen. Zo was asbest in de jaren tachtig van de vorige eeuw een urgent probleem, en zijn toen tal van succesvolle maatregelen genomen. Toch komt asbest
nog steeds voor in onze leefomgeving, en hebben we nog steeds te maken met de
schadelijke gevolgen. Daarom buigt de Gezondheidsraad zich opnieuw over dit
onderwerp, ditmaal om na te gaan of nieuwe wetenschappelijke kennis aanleiding geeft tot nieuwe normen.
Opnieuw zal de raad ontwikkelingen op het gebied van blootstelling aan
electromagnetische velden nauwlettend volgen.
Verder worden de nieuwste inzichten besproken over de gevolgen van een
andere bekende boosdoener: fijn stof. In de planning staan bovendien adviezen
over risico’s van blootstelling aan stoffen voor de geboorte en over stoffen in het
milieu die het hormonale evenwicht bij mensen kunnen verstoren.
Daarnaast is een advies gepland over bestrijdingsmiddelen. Ditmaal ligt de
focus bij een groep die speciale aandacht behoeft: mensen die in de buurt van
agrarische bedrijven wonen. In ons land liggen die bedrijven immers vaak dichtbij woongebieden. Over risicogroepen in het algemeen gaat het in een kaderstellend advies, waarin de vraag centraal staat hoe we in het beleid rekening kunnen
houden met bevolkingsgroepen die verschillen in hun gevoeligheid voor milieuinvloeden.

Bijdragen aan een gezonde leefomgeving

37

Bij milieu denken we meestal eerst aan alles wat ‘buiten’ is. Maar ook het
klimaat in huizen en gebouwen kan invloed hebben op de gezondheid, zeker
gezien de hoeveelheid tijd die wij binnen doorbrengen. In dat licht is het zorgelijk dat schoolgebouwen lang niet altijd in de fysieke atmosfeer voorzien die we
voor onze kinderen mogen verwachten. Reden om daar eens goed naar te kijken.
De burger lijkt in dit alles vooral een passieve partij. Maar het effect van
milieumaatregelen hangt deels samen met de gedragskeuzes die de burger maakt.
Daarom wordt ook een advies gepland over de samenhang tussen die twee factoren, en hun invloed op de gezondheid.
In behandeling: actuele onderwerpen
5.1

Een gezonder leerklimaat
Ventilatie is belangrijk voor een goed binnenklimaat in scholen. Volgens sommigen echter zouden de huidige normen voor ventilatie op scholen niet voldoen.
Die zijn namelijk primair gericht op het beperken van een bedompte geur. Er zijn
aanwijzingen dat schoolkinderen gezondheidsklachten kunnen krijgen, ook als
aan die norm is voldaan. Het gaat dan bijvoorbeeld om hoofdpijn, vermoeidheid,
huidklachten of verergering van astma. Ook factoren als temperatuur, blootstelling aan fijn stof en geluidsoverlast hebben wellicht een ongunstige invloed op
de gezondheid en de leerprestaties van kinderen in scholen. Die worden op dit
moment nog niet meegenomen in de normstellingen. Er is dus reden genoeg om
de kwaliteit van het binnenmilieu op scholen onder de loep te nemen.
2008

5.2

2009

2010

VROM

Terugdringen van risico’s van fijn stof
Deeltjesvormige luchtverontreiniging (‘fijn stof’) vraagt onverminderd aandacht.
Zo kunnen diverse bouwprojecten geen doorgang vinden omdat de EU-norm
voor de buitenlucht overschreden wordt. Hoe schadelijk is volgens de nieuwste
inzichten de blootstelling aan fijn stof? Welke bestanddelen zijn de grootste
boosdoeners? Hoe valt de blootstelling het best te meten? Welke mogelijkheden
zijn er om die blootstelling te verminderen en wat is hun effectiviteit? In vervolg
op het eerder dit jaar verschenen briefadvies over luchtkwaliteit (2008/09) zal de
Gezondheidsraad in overleg met het ministerie vanVROM nagaan welke vragen
met voorrang ter hand moeten worden genomen.

38

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

2008

5.3

2009

2010

VROM

Nieuwe normen voor blootstelling aan asbest
In 2006 bracht de Gezondheidsraad een advies uit over het verband tussen het
optreden van mesothelioom (een vorm van longkanker) bij mensen in de regio
rond Goor en de aanwezigheid van asbest in een aantal wegen in dat gebied. In
de jaren dertig tot zeventig van de vorige eeuw werd daar namelijk afval van een
plaatselijke asbestcement fabriek verwerkt in wegen en erven. Die rapportage gaf
aanleiding om de hele normstelling voor asbest nog eens nauwkeurig onder de
loep te nemen. Is het gewenst om de waarden van het bestaande Maximaal Toelaatbaar Risico en Verwaarloosbaar Risico voor asbest te herzien, op grond van
de kennis die sinds 1987 beschikbaar is gekomen?
2008

5.4

2009

2010

VROM/SZW

Rekening houden met risicogroepen
Omgevingsfactoren hebben niet bij iedereen dezelfde invloed op de gezondheid.
De wijze van blootstelling aan een bepaalde stof kan van groep tot groep verschillen (bijvoorbeeld via voeding, door de lucht of op de werkplek), waardoor
de gevolgen anders kunnen uitpakken. Verder verschillen mensen in hun erfelijke
en verworven eigenschappen, wat kan leiden tot uiteenlopende reacties op
invloeden uit de leefomgeving. Hoe kan op de diverse beleidsterreinen inzichtelijk en consistent met dergelijke verschillen rekening worden gehouden?
2008

5.5

2009

2010

VROM/VWS

Onze leefomgeving in beweging
Overgewicht en obesitas worden, zeker ook bij kinderen, alom als groot probleem gezien. Momenteel gaat de beleidsmatige aandacht vooral uit naar de
energie-inname van kinderen. Veel minder wordt er gekeken naar factoren die
bevorderlijk zijn voor bewegen, terwijl ook daarin een belangrijk instrument kan
worden gevonden in de strijd tegen overgewicht. Bestaande beleidsprogramma’s

Bijdragen aan een gezonde leefomgeving

39

richten zich bovendien voornamelijk op georganiseerd bewegen (op scholen en
in sportclubs) en nauwelijks op het dagelijkse bewegen, zoals buiten spelen en
lopen of fietsen naar school. Daar worden dan ook kansen gemist. Een doordachte inrichting van de leefomgeving kan ertoe bijdragen dat mensen als vanzelfsprekend meer gaan bewegen. Tijd voor een synthese van de
wetenschappelijke kennis op dit gebied.
2008

2009

2010

VROM/VWS

In behandeling: vaste activiteiten
5.6

Signaleren van ontwikkelingen op het gebied van gezondheid en
omgeving
De invloed van onze leefomgeving op onze gezondheid is een thema dat steeds
meer internationaal wordt benaderd. Dat is begrijpelijk, omdat milieu-invloeden
zich niets aantrekken van grenzen. Ook de gevolgen van maatregelen om de
risico’s in te perken doen zich internationaal voelen. Voor hun succes zijn ze
bovendien geregeld aangewezen op een gezamenlijke inzet. Vandaar onder meer
het recente Environmental Health Action Plan, vastgesteld door de Europese
Commissie. Het is dan ook een vaste activiteit van de Gezondheidsraad om de
internationale ontwikkelingen op het aandachtsgebied ‘gezondheid en omgeving’ te volgen. Daarbij wordt beoordeeld hoe sterk de wetenschappelijke aanwijzingen zijn voor de milieu-invloeden die de aandacht krijgen, en wat het
belang is voor ons land. Over de resultaten wordt gerapporteerd in signalementen. Het eerste signalement ging over waterstof als nieuwe energiedrager, en de
invloed daarvan op de volksgezondheid. In de programmaperiode wordt onder
meer gewerkt aan een signalement over mondiale milieuveranderingen en hun
impact op de gezondheid.

5.7

Risico’s van elektromagnetische velden
Vooral door de opmars van de mobiele telefonie en andere vormen van draadloze
telecommunicatie staat de invloed van elektromagnetische velden en straling op
de gezondheid erg in de belangstelling. Ook andere toepassingen – zoals hoogspanningslijnen, elektrische apparatuur en allerhande automatische toegangs- en
controlesystemen – roepen van tijd tot tijd vragen op. Het is een vaste activiteit
van de Gezondheidsraad om de wetenschappelijke ontwikkelingen nauwlettend

40

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

te volgen, daarover te rapporteren in de Jaarberichten Elektromagnetische Velden
en adviesaanvragen te beantwoorden.
In de planning: nieuwe onderwerpen
5.8

Risico’s van blootstelling aan schadelijke stoffen voor de geboorte
Er zijn aanwijzingen dat prenatale blootstelling aan bepaalde stoffen gezondheidsschade kan veroorzaken die het hele leven aanhoudt. In dit verband worden
effecten genoemd als hormoonontregeling en een gebrekkige mentale ontwikkeling, maar ook veel voorkomende aandoeningen als obesitas en diabetes. De
Gezondheidsraad zal de bewijskracht van die aanwijzingen beoordelen. Daarbij
zal de aandacht onder meer uitgaan naar de mogelijke invloed van zogenoemde
epigenetische processen: erfelijke veranderingen in genfuncties zonder wijzigingen van het DNA in de celkern.

5.9

Bestrijdingsmiddelen schadelijk voor omwonenden?
In 2005 concludeerde de Britse Royal Commission on Environmental Pollution
dat er mogelijk een verband is tussen het gebruik van bestrijdingsmiddelen en
een slechte gezondheid van de mensen in omringende woongebieden. In ons
dichtbevolkte land staan woningen vaak dicht bij gebieden waar bestrijdingsmiddelen worden gebruikt (glastuinbouw, akkerbouw, fruit- en bollenteelt). In hoeverre brengt dit risico’s met zich mee? Is de (inter)nationale regelgeving
voldoende? Tot nu toe heeft de EU weinig aandacht gehad voor dit onderwerp.
Ook in een eerder advies van de Gezondheidsraad, uit 2000, was het ecosysteem
de focus. Reden genoeg om nu het perspectief van de omwonenden te belichten.
Mochten er voor hen aanwijsbare risico’s bestaan, dan wordt uiteraard de vraag
relevant of de wetenschappelijke kennis aanknopingspunten biedt voor afstandseisen tussen woningen en gebieden waar wordt gewerkt met bestrijdingsmiddelen.

5.10

Beperken van de effecten van hormoonontregelaars in het milieu
In 1997 en 1999 concludeerde de Gezondheidsraad al dat hormoonontregelende
stoffen die terechtkomen in het milieu aantoonbaar effect hebben op bijvoorbeeld
de voortplanting en schildklierwerking bij dieren. Ook werd het toen plausibel
geacht dat er effecten zijn bij mensen. De tijd is rijp voor een actualisering van de
beschikbare kennis. Daarbij kan opnieuw aandacht worden besteed aan een spe-

Bijdragen aan een gezonde leefomgeving

41

cifieke milieu-invloed: geneesmiddelen die in het grond- en oppervlaktewater
terechtkomen, zoals de anticonceptiepil bij mensen en medicijnen voor dieren.
De vraag is dan of al in de productie gezorgd kan worden voor een snelle afbraak
in het milieu of in een waterzuiveringsinstallatie.
5.11

Een gezonde verandering van gedrag
Leefomstandigheden kunnen op verschillende manieren bijdragen aan de volksgezondheid. Bekend zijn daarbij twee invalshoeken: terugdringen van blootstelling aan schadelijke milieu-invloeden (zoals geluidsoverlast) en versterken van
positieve invloeden (zoals toegankelijke stukjes natuur dichtbij huis). De gunstige invloed van deze milieumaatregelen kan vergroot worden als mensen hun
gedrag aanpassen. Maar gedragsverandering blijkt niet gemakkelijk. Wat weten
we over manieren om daarop aan te sturen? En op welke terreinen doen zich kansen voor?

42

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

6
Bijdragen aan gezonde
arbeidsomstandigheden

Een belangrijke taak van de Gezondheidsraad is om bij te dragen aan de bescherming van werknemers tegen arbeidsomstandigheden die hun gezondheid kunnen
schaden. De aandacht gaat daarbij vooral uit naar stoffen waarmee zij tijdens hun
werk in aanraking kunnen komen. Op basis van de wetenschappelijke kennis –
die soms enorm is, maar ook opmerkelijke lacunes kan vertonen – adviseert de
raad jaarlijks over een groot aantal stoffen. Recent is er een aandachtsgebied bijgekomen: ook de lichamelijke en psychosociale belasting van werknemers wordt
gevolgd.
Met name vanwege die laatste toevoeging dienen zich een aantal belangwekkende onderwerpen aan die zich goed lenen voor aparte beschouwing. Zo is, met
alle beleidsaandacht voor arbeidsparticipatie, een wetenschappelijk advies over
langer en gezonder doorwerken zeker op zijn plaats. Dat staat dan ook in de planning. Verder is het zinvol om in te gaan op het voorkomen van werkstress en verzuim door verbetering van de psychosociale werkomstandigheden. En tenslotte
is meer inzicht gewenst in de gezondheidseffecten van nachtwerk.
In behandeling: vaste activiteiten
6.1

Signaleren van risico’s in arbeidsomstandigheden
In 2007 heeft de Gezondheidsraad een nieuw aandachtsgebied onder zijn hoede
genomen: nagaan welke risico’s op het werk een belangrijke rol spelen, en oorde-

Bijdragen aan gezonde arbeidsomstandigheden

43

len of een grenswaarde bepaald kan worden die de blootstelling aan schadelijke
invloeden kan beperken. Er wordt gekeken naar een dertigtal arbeidsomstandigheden. Naast de gebruikelijke aandacht voor stoffen, geluid en straling richt de
aandacht zich daarbij ook op de lichamelijke en psychosociale belasting van
werknemers (denk aan werkdruk en agressie, zie ook 6.6). Aanleiding voor deze
aanpak is een wijziging van de Arbeidsomstandighedenwet per 1 januari 2007.
Tot 2012 zal de raad nagaan voor welke arbeidsrisico’s een grenswaarde mogelijk is, en daarover adviezen publiceren. SZW beslist vervolgens of er ook een
grenswaarde moet worden opgesteld.
6.2

Adviseren over bescherming tegen schadelijke stoffen
Werknemers staan op werkplekken bloot aan tal van stoffen, waarvan een deel
schadelijk kan zijn voor hun gezondheid. De Gezondheidsraad heeft een vaste rol
in de bescherming van werknemers tegen dergelijke negatieve invloeden. Daartoe beoordeelt de raad de toxische eigenschappen van stoffen, soms in samenwerking met de Noordeuropese Nordic Expert Group (NEG) en het Amerikaanse
National Institute of Occupational Safety and Health (NIOSH). Voor deze stoffen
wordt op grond van de beschikbare wetenschappelijke kennis over effecten
bepaald welk niveau van blootstelling op de werkplek veilig zal zijn. Daarmee
doet de Gezondheidsraad een aanbeveling voor een zogenoemde gezondheidskundige advieswaarde, op basis waarvan door werkgevers of de overheid zelf
een grenswaarde wordt vastgesteld. In de programmaperiode wordt gewerkt aan
13 stoffen.
Op dit moment zijn de volgende stoffen bij de Gezondheidsraad in behandeling: aluminium en aluminiumverbindingen, arseen en arseenverbindingen, benzochinon en hydrochinon, gamma-butyrolacton, dieselmotoremissies,
endotoxinen, graanstof, methanol, minerale olienevel, molybdeen en molybdeenverbindingen, hinderlijk stof (inhaleerbaar en respirabel), thalidomide, en cyclische zure anhydriden.

6.3

Adviseren over bescherming tegen kankerverwekkende stoffen
Een specifieke activiteit van de Gezondheidsraad op het gebied van schadelijke
stoffen op de werkplek is om na te gaan welke daarvan kankerverwekkend zijn,
en te adviseren met welke beperking in de blootstelling werknemers daar het
beste tegen beschermd kunnen worden. In dat kader worden stoffen geclassificeerd in gevaarsklassen die op Europees niveau zijn vastgesteld. Verder stelt de
raad voor een reeks van kankerverwekkende stoffen vast hoe hoog de blootstel-

44

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

ling op de werkplek mag zijn als wordt uitgegaan van het aantal extra gevallen
van kanker dat door de overheid als maximaal aanvaardbaar is aangeduid, berekend over een heel arbeidsleven. Met dit maximaal aanvaarde risico wordt
gewerkt wanneer een volledig veilige blootstelling niet bepaald kan worden,
omdat een zeer kleine hoeveelheid van een stof al een risico kan geven. De advisering door de Gezondheidsraad vormt de basis voor wettelijk vastgestelde
grenswaarden voor de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen op de werkplek. Tijdens de programmaperiode zal over 12 kankerverwekkende stoffen worden gerapporteerd.
De volgende stoffen komen aan bod voor classificatie: aceetaldehyde, aceton,
antimoon en antimoonverbindingen, bisfenol A diglycidylether, chroom metallisch, dibenzoyl peroxyde, dimethylamine, N,N-dimethylformamide, dinitrobenzeen, ethylacrylaat, ethyleen, fenacetine, formamide, kaliumcyanide, keramische
vezels, 4-methoxyfenol, N-methylformamide, naftaleen, pyrocatechol, siliciumcarbide, talk, tetrahydrofuraan, trichloorazijnzuur en 1,1,1-trichloorethaan.
Voor de volgende stoffen wordt het extra kankerrisico na beroepsmatige
blootstelling berekend: acrylamide, adriamicine, benzeen, beryllium en berylliumverbindingen, bischloormethylether, 1,3-butadieen, cadmium en cadmiumverbindingen, cyclofosfamide, diazomethaan, 1,2-dichloorethaan, 1,3-dichloor2-propanol, dimethylsulfaat, ethyleenoxide, hexachloorbenzeen, hydrazinezouten, 5-nitroacenaftaleen, nitrosoamines, propanolide, propyleenoxide, thiotepa en
enige benzidine-verwante verbindingen (te weten: N,N’-diacetylbenzidine, 2,4diaminotolueen, o-dianisidine, 3,3’-dichloorbenzidine en 3,3’-dichloorbenzidine-dihydrochloride, o-tolidine en o-toluïdine).
6.4

Adviseren over bescherming tegen reproductietoxische stoffen
Stoffen op de werkplek kunnen effect hebben op de voortplanting, door de
vruchtbaarheid aan te tasten of door problemen te veroorzaken in het nageslacht.
Ook in de bescherming van werknemers tegen die effecten heeft de Gezondheidsraad een vaste rol. Net als kankerverwekkende stoffen worden reproductietoxische stoffen op grond van de beschikbare wetenschappelijke kennis
ingedeeld in gevaarsklassen die in Europees verband zijn vastgesteld. Tijdens de
programmaperiode zal over de classificatie van 6 stoffen worden gerapporteerd.
De volgende stoffen zijn bij de Gezondheidsraad in behandeling: 5-fluorouracil, aluminium en aluminiumverbindingen, ammoniak, ascorbinezuur, chloorpromazine, cortison, dexamethason, D-penicillamine, fenobarbital, haloperidol,
hexachlorofeen, indium en indiumverbindingen, methotrexaat, N-2-fluorenyla-

Bijdragen aan gezonde arbeidsomstandigheden

45

cetamide, ribavirine, uranium en uraniumverbindingen en waterstoffluoride en
natriumfluoride.
In de planning: nieuwe onderwerpen
6.5

Meer mensen langer aan het werk
Voor veel mensen is het actief kunnen blijven deelnemen aan het arbeidsleven
van groot belang. Bovendien groeit met de toenemende vergrijzing het belang
van een zo groot mogelijke arbeidsdeelname. Welke aanpassingen of condities
zijn nodig om te bevorderen dat oudere werknemers langer gezond aan het werk
kunnen blijven en dat mensen met een handicap of chronische aandoening kunnen blijven deelnemen aan het arbeidsproces? De stand van wetenschap op dit
gebied kan handvatten bieden om dit belangrijke doel dichterbij te brengen.

6.6

Een gezond psychosociaal werkklimaat
Het European Agency for Safety and Health at Work in Bilbao heeft er op gewezen dat voor de psychosociale risico’s in de werkomgeving meer aandacht nodig
is. Inmiddels is bekend dat invloed op de eigen werksituatie een gunstig effect
heeft op het voorkómen van werkstress en verzuim bij werknemers. Een advies
met wetenschappelijk gefundeerde handreikingen om schadelijke invloeden in te
dammen en gunstige omstandigheden te stimuleren is dan ook op zijn plaats.

6.7

Meer inzicht in de gezondheidseffecten van nachtwerk
In 2006 verscheen een advies van de Gezondheidsraad over nachtwerk en borstkanker. Vrouwen die gedurende tientallen jaren nachtwerk doen, lijken een verhoogd risico op borstkanker te hebben. Dit vraagt om nader onderzoek. Er zijn
echter ook aanwijzingen dat nachtwerk of ploegendienst geassocieerd is met
andere gezondheidsproblemen. Zo zijn in de wetenschappelijke literatuur onder
meer effecten beschreven op de zwangerschap, het hartvaatstelsel en de prostaat.
Reden genoeg om nu ook deze bevindingen in kaart te brengen en een oordeel te
vormen over de eventuele risico’s.

46

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Hoofdstuk

7
Bijdragen aan innovatie en
kennisinfrastructuur

Veel van het werk van de Gezondheidsraad draait om het beschikbaar maken en
wegen van wetenschappelijke kennis, die vervolgens als onderbouwing gebruikt
kan worden voor effectieve beleidsbeslissingen. Om kennis te kunnen oogsten
moet echter ook gezaaid worden. Maar wat, op welk moment, en door wie? Met
die vragen houdt de RGO, inmiddels geïntegreerd in de Gezondheidsraad en
daarbinnen werkzaam als speciale raadscommissie, zich bezig.
Daarbij wordt voor een deel aansluiting gezocht bij de grote thema’s die spelen in de maatschappij en in het beleid. Zo staat een advies op stapel over het
brede onderzoek dat gewenst is naar de gezondheid van onze jeugd, en wordt
geadviseerd over goed gezondheidsonderzoek op hogescholen. Voor een ander
deel is de advisering gericht op het effectief investeren in onderzoek, bijvoorbeeld in de biomedische sector, of het evalueren van de impact van toezicht op de
volksgezondheid – een lastig in kaart te brengen effect.
Een speciaal onderwerp dat in de planning staat is de hoognodige academisering van de forensische geneeskunde. Verder is meer kennis nodig over zinvolle
interventies bij mensen met psychische of psychiatrische problemen die de weg
naar de hulp niet weten te vinden, en die dreigen te verkommeren, of overlast en
gevaar veroorzaken.

Bijdragen aan innovatie en kennisinfrastructuur

47

In behandeling: actuele onderwerpen
7.1

Een eigen plaats voor gezondheidsonderzoek door hogescholen
Om de kwaliteit van hun onderwijs en hun innovatief vermogen te verbeteren,
voeren hogescholen sinds een aantal jaren gezondheidsonderzoek uit. Daarbij
vormen vragen uit de zorginstellingen in de regio vaak de leidraad. Deze ontwikkeling roept een aantal vragen op. Hoe kan gezorgd worden voor voldoende
deskundigheid om het onderzoek goed uit te voeren? Welke rolverdeling is wenselijk tussen hogescholen en universiteiten en universitair medische centra? Een
advies over de benodigde onderzoekscapaciteit, -infrastructuur en -financiering
is daarom op zijn plaats.
2008

7.2

2009

2010

OCW

Wetenschappelijke onderbouwing van somatische zorg voor de
jeugd
Gezondheid en welzijn van jeugdigen staan sterk in de belangstelling door een
groeiend aantal problemen. Zo heeft 20 tot 30 procent van alle kinderen een
chronische ziekte, kampen veel kinderen met overgewicht en is ongeveer 80 procent van de geneesmiddelen die aan kinderen worden voorgeschreven nooit bij
kinderen onderzocht. Anders dan voor de jeugdzorg is er onvoldoende aandacht
voor de somatische zorg voor kinderen. Ook het wetenschappelijk onderzoek ter
onderbouwing van die zorg ziet zich met een aantal knelpunten geconfronteerd.
Zo is er een stringente scheiding tussen jeugdzorg, jeugdgezondheidszorg en
curatieve gezondheidszorg. Dat bemoeilijkt een integrale aanpak van de gezondheidsproblemen van jeugdigen. Het onderzoek is versnipperd en een infrastructuur ontbreekt. Om voor financiering in aanmerking te komen moet dat
onderzoek bovendien vaak concurreren met onderzoek bij volwassenen, waaraan
veel grotere aantallen patiënten kunnen meedoen. Hoog tijd om de knelpunten te
inventariseren en voorstellen te doen voor mogelijke oplossingen.
2008

48

2009

2010

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Ongevraagd

7.3

Stimuleren van deelname aan Europese programma’s voor biomedisch onderzoek
Veel onderzoek vindt plaats in internationale samenwerkingsverbanden. Daarom
verdienen internationale aspecten van onderzoek de voortdurende aandacht van
de raad. Nederlandse onderzoekers zijn in het verleden succesvol geweest in het
verwerven van Europese subsidies voor biomedisch onderzoek. Het animo voor
deelname dreigt echter te verminderen, in het bijzonder door de eis om een subsidie te matchen met een bedrag uit de eigen instelling. Zou een speciaal fonds de
deelname aan de Europese programma’s kunnen bevorderen? En als dat zo is:
hoe moet zo’n fonds dan ingericht worden en hoe groot moet het zijn om het doel
te halen?
2008

7.4

2009

2010

VWS/OCW

Verantwoord investeren in biomedisch onderzoek
In de afgelopen jaren heeft de Nederlandse overheid verschillende grote investeringen gedaan in bijzondere voorzieningen voor biomedisch onderzoek. Meestal
ging het hierbij om investeringen in (translationeel) onderzoek naar technologieën in een heel vroeg stadium van ontwikkeling. Of dit onderzoek leidt tot
werkzame producten die hun ontwikkelingskosten waard zijn geweest, is ten
tijde van de subsidieverstrekking meestal hoogst onzeker. Om verantwoord te
kunnen investeren zou meer inzicht vooraf dan ook gewenst zijn, maar een heldere, wetenschappelijk onderbouwde methode voor een dergelijke ex ante evaluatie ontbreekt vooralsnog. Reden om daar in een advies aandacht aan te besteden.
2008

7.5

2009

2010

VWS

Hoe meet je de effecten van toezicht?
Bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg loopt een onderzoeksprogramma
‘Evaluatie van toezicht op volksgezondheid, gezondheidszorg en medische producten’. Een van de onderdelen daarvan is het onderzoek naar de effecten van
toezicht op de volksgezondheid. Door de indirectheid van het verband is dat echter geen eenvoudige opdracht. Daarom heeft de Inspectie gevraagd om een over-

Bijdragen aan innovatie en kennisinfrastructuur

49

zicht van de state of the art in het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten
van toezicht. Ook is er behoefte aan een visie op de verdere ontwikkeling van dat
onderzoek, en aan voorstellen voor een onderzoeksprogramma en de daarvoor
benodigde infrastructuur.
2008

2009

2010

VWS

In de planning: nieuwe onderwerpen
7.6

Een wetenschappelijke impuls voor de forensische geneeskunde
Forensische (gerechtelijke) geneeskunde is het vakgebied dat zich bezighoudt
met medische expertise in opdracht van politie en justitie. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om het vaststellen van (niet-natuurlijke) doodsoorzaken, postmortale
verschijnselen, letsels, (kinder)mishandeling, zedendelicten, biologische sporen
en forensisch medische beoordelingen en rapportages. Anders dan in andere landen kent de forensische geneeskunde in Nederland nauwelijks een academische
onderwijs- en onderzoekstraditie. Nieuwe wetenschappelijke kennis dringt
daarom onvoldoende door in de beroepspraktijk. Verder zien we lacunes in het
basiscurriculum van artsen, terwijl enige forensisch-medische kennis daar wel
degelijk van belang is; denk aan het herkennen van mishandeling en niet-natuurlijke doodsoorzaken. Tijd voor een advies over de kennisinfrastructuur die nodig
is om de academisering van de forensische geneeskunde de impuls te geven
waaraan dringend behoefte bestaat.

7.7

Onderzoek voor de openbare geestelijke gezondheidszorg
De openbare geestelijke gezondheidszorg (OGGZ) richt zich op mensen met psychische of psychiatrische problemen, die vaak ook problemen hebben op andere
levensgebieden (zoals wonen, verstandelijke vermogens, financiële huishouding)
en die niet zelf om hulp vragen. Het zijn mensen die verkommeren en soms ernstige overlast en gevaar veroorzaken. De kennis over hoe met deze schrijnende
problematiek om te gaan is zeer gebrekkig. Aan een advies over de benodigde
infrastructuur en de prioritering van het onderzoek op dit gebied is dan ook dringend behoefte.

50

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

7.8

Bijdrage aan een ‘Agenda prioritaire medische producten’
In vervolg op het in 2006 uitgebrachte RGO-advies over een onderzoeksagenda
medische biotechnologie bereidt VWS, in overleg met EZ, OCW en tal van
andere partijen, nu een lijst voor met nieuw te ontwikkelen medische producten
die naar verwachting een bijdrage kunnen leveren aan de verwezenlijking van de
maatschappelijke opgaven in volksgezondheid en gezondheidszorg. Twee grote
categorieën medische producten, de geneesmiddelen en de medische apparaten,
zullen eind 2008 met hun lacunes en prioriteiten voor publieke financiering in
kaart zijn gebracht. Bij het opstellen van een overkoepelende lijst van medische
producten die aandacht behoeven in het Nederlandse innovatiebeleid, zal behalve
deze twee gebieden ook het derde, aanzienlijke, restgebied – te denken valt aan
biomedische materialen, zoals weefsels, coatings en polymeren – bestreken moeten worden. In de loop van 2009 valt een adviesaanvraag aan de RGO over dit
brede thema te verwachten.

Bijdragen aan innovatie en kennisinfrastructuur

51

52

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

A

Over de Gezondheidsraad

B

Transitietabel

Bijlage

53

54

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Bijlage

A
Over de Gezondheidsraad

Werken in commissies
De Gezondheidsraad heeft op dit moment 185 leden, van wie 43 vrouwen (cijfers
1 januari 2008). De leden van de raad komen niet plenair bijeen. Leden zijn
actief voor de raad indien ze worden uitgenodigd in commissies en/of in beraadsgroepen.
Adviezen worden meestal opgesteld door ad hoc-commissies die krachtens
artikel 24 van de Gezondheidswet zijn geïnstalleerd door de voorzitter van de
Gezondheidsraad. Bij de samenstelling van commissies wordt, behalve op
wetenschappelijke expertise, ook gelet op een multidisciplinaire aanpak. Deze
werkwijze dient ertoe om een eenzijdige kijk op de vraagstelling te voorkomen.
De leden van de commissies worden in eerste instantie gerecruteerd uit de kring
van raadsleden. Het komt echter veelvuldig voor dat deskundigen van buiten de
raad en soms ook uit het buitenland participeren in de commissies. Voor allen
geldt dat zij op vrijwillige basis hun kennis en tijd ter beschikking stellen. De
raad kan daarmee een beroep doen op een gouden netwerk van topexperts, die
bereid zijn om tegen een bescheiden vacatiegeld hun deskundigheid voor de
publieke zaak in te zetten.
Leden van Gezondheidsraadcommissies kunnen echter ook belangen hebben.
Bij de uitnodiging om tot de commissie toe te treden wordt daarom gevraagd
schriftelijk inzicht te geven in de functies die zij bekleden, en om andere materiele en niet-materiële omstandigheden te melden die relevant kunnen zijn voor het

Over de Gezondheidsraad

55

werk van de commissie. In deze disclosure procedure is transparantie het sleutelwoord. Het is aan de raadvoorzitter te oordelen of gemelde belangen reden zijn
iemand niet als commissielid te benoemen. Soms is het dan mogelijk om toch
van de expertise van de betrokken deskundige gebruik te maken, namelijk door
deze als adviseur bij het commissiewerk te betrekken. Tijdens de installatievergadering vindt een bespreking plaats van de verklaringen die zijn verstrekt, opdat
alle commissieleden van elkaars eventuele belangen op de hoogte zijn.
Binnen de Gezondheidsraad heeft de RGO (Raad voor Gezondheidsonderzoek) tot taak de ministers van VWS, OCW en EZ te adviseren over prioriteiten
in het gezondheidsonderzoek, het zorgonderzoek en de technologieontwikkeling
in deze sector, en over de daarbij behorende infrastructuur. Daarmee kunnen, in
aansluiting op beoordeling van de stand van wetenschap beleidsrelevante kennishiaten en maatschappelijke onderzoeksprioriteiten in kaart worden gebracht.
Toetsing en signalering door beraadsgroepen
De beraadsgroepen van de Gezondheidsraad spelen een belangrijke rol bij het
waarborgen van de kwaliteit van het werk van de raad. Karakteristiek voor deze
vaste colleges is dat zij overzicht hebben over een breed terrein. De hoofdtaken
van een beraadsgroep zijn het toetsen van de conceptadviezen van de raad en het
signaleren van vraagstukken en ontwikkelingen binnen het aangewezen terrein.
Er zijn beraadsgroepen voor de volgende terreinen:
• Geneeskunde
• Genetica
• Gezondheid en omgeving
• Gezondheid en straling
• Gezondheidsethiek en gezondheidsrecht
• Infectie en immuniteit
• Maatschappelijke Gezondheidszorg
• Voeding.
Ondersteuning door het secretariaat
Het werk van de raad en zijn commissies wordt ondersteund door een professioneel wetenschappelijk en logistiek secretariaat. De wetenschappelijke staf, die
bestaat uit een mix van specialisten en generalisten, werkt de onderwerpen van
het werkprogramma uit. De stafleden raadplegen deskundigen, coördineren het
werk van commissies en concipiëren de adviesteksten. Dit houdt onder meer in
dat zij een (inter)nationaal netwerk in stand houden van betrokken deskundigen,

56

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

startnotities en discussiestukken voor commissies opstellen, of zo nodig workshops organiseren. Het secretariaat verzorgt ook de publicatie van de adviezen en
andere teksten van de Gezondheidsraad.
Samenwerken met internationale organisaties
Internationale contacten zijn onontbeerlijk voor een wetenschappelijk college als
de Gezondheidsraad. Geregeld wordt ook een beroep gedaan op buitenlandse
deskundigen om een commissie te versterken. De raad en zijn secretariaat onderhouden een internationaal netwerk van deskundigen. Belangrijk in dat netwerk
zijn buitenlandse zusterorganisaties. Met deze organisaties worden rapporten uitgewisseld en/of gezamenlijke werkbijeenkomsten georganiseerd. De raad zal
capaciteit inzetten om de internationale samenwerking te verstevigen.
De Gezondheidsraad geeft samen met de Belgische Hoge Gezondheidsraad
het European Science Advice Network for Health (EuSANH) gestalte. In dit netwerk werken momenteel adviesorganen van twaalf Europese lidstaten samen.
Het secretariaat is ondergebracht bij de Gezondheidsraad. Op 4 en 5 december
2008 zal de raad een vierde werkbijeenkomst van EuSANH organiseren, aansluitend op drie eerder door de raad georganiseerde Europese werkbijeenkomsten
(2005, 2006, 2007).
De reeds lopende samenwerking op het terrein van de gezondheidsethiek,
health technology assessment en de beroepsmatige blootstelling aan schadelijke
stoffen wordt voortgezet en zo mogelijk geïntensiveerd.
Adviezen en signalementen
De Gezondheidsraad rapporteert zowel op verzoek van bewindslieden of parlement, als uit eigen beweging. In het eerste geval spreekt de raad van gevraagde
advisering, in het tweede geval van ongevraagde advisering, of, afhankelijk van
de ‘zwaarte’ van rapportage, signalering. Beide activiteiten vallen onder de wettelijke taak van de Gezondheidsraad en zijn in dit werkprogramma terug te vinden.
Adviezen vormen de hoofdmoot van de productie. De meeste adviesvragen
zijn afkomstig van de bewindspersonen van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS), maar ook de ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer (VROM), van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) horen tot de vaste opdrachtgevers. Door de integratie van de RGO in de Gezondheidsraad is met name ook het

Over de Gezondheidsraad

57

ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een belangrijke
adviesvrager geworden.
Naast de gevraagde adviezen waarmee de Gezondheidsraad bewindspersonen bijstaat in hun beleidsontwikkeling rapporteert de raad ook over ontwikkelingen in de wetenschap die voor het overheidsbeleid van belang kunnen zijn.
Deze signalering geschiedt zowel door samenwerking met Nederlandse experts
als in internationale netwerken.
Graadmeter
De Gezondheidsraad brengt jaarlijks vijf nummers van Graadmeter uit. Dit blad
bevat informatie over uitgebrachte adviezen en andere publicaties en over vragen
en reacties van bewindslieden. Daarnaast worden in Graadmeter korte bijdragen
gepubliceerd over ontwikkelingen in binnen- en buitenland die direct verband
houden met het aandachtsgebied van de raad.
Network en vertalingen
Driemaal per jaar ontvangen buitenlandse relaties de publicatie Network, waarmee zij op de hoogte worden gebracht van de werkzaamheden van de raad. Van
de adviezen geeft het secretariaat, voor zover de financiële middelen dat toelaten,
een Engelse vertaling uit. De adviezen bevatten doorgaans een Engelstalige executive summary.
Website
De Gezondheidsraad stelt via een eigen site (www.gr.nl) zijn publicaties beschikbaar voor belangstellenden in binnen- en buitenland (www.healthcouncil.nl).

58

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad

Bijlage

B
Transitietabel

In onderstaande tabel is weergegeven aan welke maatschappelijke opgaven van
het ministerie van VWS de diverse onderwerpen in dit werkprogramma een bijdrage leveren. Voor de onderwerpen uit de hoofdstukken 5 en 6 geldt dat ze alle
op preventie gericht zijn en daarmee aansluiten bij het thema ‘langer leven in
gezondheid’.

Anticiperen op een groeiende en
veranderende zorgvraag

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 7

1,5,8,9,10,11

1

5,7

2

2,3,4,5,6,7,8,9,10,
11,12

1,2,4,5,6,7

2,6

5

2,5

Langer leven in gezondheid
Houdbare kwaliteit en patiëntveiligheid

2,3,5,6,8,9,10,11

Grenzen aan de zorg en omgaan
met schaarste en risico’s

2,6,8,9,10,11

Versnellen van ontwikkeling en
toepassing van innovatieve
medische producten

2,5,7,11

Transitietabel

10,12

1,3,4

59

60

Werkprogramma 2009 Gezondheidsraad