Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2005–2006

30 309

Voorstel van wet van het lid Wilders betreffende
het houden van een raadplegend referendum
over de toetreding van Turkije tot de Europese
Unie (Wet raadplegend referendum toetreding
Turkije)

Nr. 6

MEMORIE VAN TOELICHTING ZOALS GEWIJZIGD NAAR AANLEIDING VAN HET ADVIES VAN DE RAAD VAN STATE
1. Algemeen

Website van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken «Geschiedenis EU»
http://www.minbuza.nl/default.asp?CMS_ITEM
=15DAC85716BA4580945585AAF8C21D44X
1X46662X6.
2
Eurobarometer «Special Bureaux» (2002),
24 mei 2002, p. 17.
3
Eurobarometer «Special Bureaux» (2002),
24 mei 2002, p. 18.

In 1951 werd het verdrag voor de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) ondertekend. Dit was de voorloper van
het verdrag ter oprichting van de Europese Economische Gemeenschap
(EEG) in 1957. Met deze twee verdragen legden België, Duitsland, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland de fundamenten voor de Europese
samenwerking. In 1973 breidde de EEG voor het eerst uit met Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk. In 1981 werd Griekenland lid.
In 1986 Portugal en Spanje. In 1995 traden Oostenrijk, Zweden en Finland
toe tot de Europese Unie. In 2004 traden tien nieuwe landen toe, voornamelijk uit Oost-Europa1. De Nederlandse bevolking heeft nimmer expliciet
een stem uitgebracht over de verschillende uitbreidingsrondes van de
Europese Unie (EU). Het is gebleken dat vooral bij de laatste uitbreidingsronde in 2004 veel burgers hier achteraf juist wel behoefte aan hadden. In
het Eurobarometer onderzoek van 2002 (voor de laatste uitbreidingsronde
met 10 nieuwe lidstaten in 2004) werd geconstateerd dat 88 procent van
de Nederlandse respondenten «zich niet goed geïnformeerd of zelfs helemaal niet geïnformeerd»2 voelden over de uitbreiding van de EU. Ook
heeft 62 procent «in het geheel niet het gevoel dat het participeert aan het
politieke debat over de uitbreiding van de EU.»3
In 1963, ruim voor de eerste Europese uitbreidingsronde had Turkije een
associatieovereenkomst met de EEG gesloten en werd er voor het eerst
aanstalten gemaakt om lid te worden van de EEG. Geen enkel ander
huidig EU-lid of kandidaat-lid heeft zo lang gewacht om te beginnen met
toetredingsonderhandelingen als Turkije. Dat is niet verwonderlijk. Turkije
verschilt aanzienlijk van andere EU-kandidaten en lidstaten in onder
andere cultureel, geografisch en politiek opzicht, zelfs als het land zou
voldoen aan alle huidige toetredingseisen.
Ten tijde van de voorbereiding van dit wetsvoorstel was het nog niet zeker
of toetredingsonderhandelingen op de streefdatum 3 oktober 2005 zouden
beginnen. Dit is verder onbeduidend. Het feit dat er al ruim 40 jaar over
Turks lidmaatschap wordt gediscussieerd duidt aan dat de toetreding van
Turkije tot de Europese Unie een gewichtige en ingrijpende gebeurtenis is
in de geschiedenis van Europese uitbreiding.
Daarbij is de indiener van dit wetsvoorstel van mening dat de Neder-

KST96074
0506tkkst30309-6
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2006

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

1

1

landse burger dringend behoefte heeft aan een grotere rol bij vergaande
ontwikkelingen in de EU. Daarbij is de hoge opkomst bij het raadplegend
referendum over de Europese Grondwet op 1 juni 2005 veelzeggend.
Indiener is ook van mening dat een referendum over gewichtige zaken
uiteindelijk leidt tot een groter draagvlak voor besluiten, hetgeen zich
vertaalt naar een gezondere democratie.
In de Memorie van Toelichting zal ook duidelijk worden waarom bijvoorbeeld de financiële gevolgen van de beoogde toetredingsonderhandelingen, in de vorm van pre-accessiesteun met Turkije, een raadplegend
referendum nu wenselijk maakt. Het raadplegend referendum dient niet
na de afronding van onderhandelingen te worden gehouden, maar juist zo
spoedig mogelijk; hiermee wordt bedoeld binnen een periode van zes
maanden na het in werking treden van deze wet.
2. Waarom een raadplegend referendum over de mogelijke Turkse
toetreding tot de EU
Naast de huidige geldende toetredingseisen zijn er meerdere redenen
waarom de Nederlandse burger juist bij deze potentiële uitbreiding een
raadgevende stem zou moeten hebben om de regering te adviseren over
de gewenstheid van het Turkse lidmaatschap. Hier worden een aantal van
deze redenen samengevat.

Geografie
Turkije ligt op het Aziatische en Europese continent. Het Aziatische
gedeelte van Turkije bedraagt bijna 97 procent van het totale landoppervlak. Hieruit blijkt dat Turkije in geografisch opzicht maar een klein
gedeelte Europees is. Als Turkije toetredingsonderhandelingen mag
starten met de EU dan is het een gelegitimeerde vraag of andere landen
die grenzen aan de EU zich wellicht in de toekomst ook geroepen zouden
voelen om kandidaat-lid te worden. Moeilijk valt in te zien hoe een niet
EU-lid als bijvoorbeeld Marokko of Algerije een kandidaat-lidmaatschap
status zou kunnen worden onthouden indien een ander niet Europees
land zoals Turkije lid zou mogen worden van de EU.

Cultuur
De waarden die de bevolkingen van de EU-lidstaten aan elkaar binden
vinden hun grondslag in het christendom, jodendom en humanisme.
Turkije is een land waarvan de meerderheid van de bevolking islamitisch
is.

Politiek

1

Ira M. Lapidus, «A History of Islamic Societies», Cambridge University Press: 2002,
p. 838.
2
http://www.cia.gov/cia/publications/
factbook/geos/tu.html.

Sinds de tijd van Mustafa Kemals hervormingen tussen 1917 en 1923 kent
Turkije officieel een scheiding van kerk en staat. Echter de hoeder hiervan
is nog altijd het Turkse leger. Vanaf de jaren zestig zijn verschillende
partijen op initiatief en onder druk van het leger verboden om te verkomen dat er een «Iraanse-type revolutie» zou uitbreken in Turkije1. Het
leger intervenieerde in de nationale politiek in 1960, 1971, en 1980 om te
voorkomen dat de invloed van de islamisten in Turkije te groot zou
worden2. Een voorwaarde voor Turkse toetreding tot de Europese Unie is
dat het leger volledig de kazerne ingaat. Immers het leger dient geen
politieke rol te vervullen in een democratie. Het gevolg is echter wel dat
met een Turks EU-lidmaatschap onder deze omstandigheden het leger
niet meer zou kunnen fungeren als tegenkracht indien partijen die het
secularisme niet nastreven macht zouden winnen.
Er zijn meerdere voorbeelden die indicatief zijn voor het precaire balans
tussen kerk en staat in Turkije. Zo werd in 1999 de toenmalige burge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

2

meester van Istanboel Recip Erdogan, thans minister-president van
Turkije, veroordeeld tot vier maanden celstraf toen hij de volgende dichtregels uitsprak: «Moskeeën zijn onze kazernes, minaretten onze bajonetten, koepels onze helmen en gelovigen onze soldaten.» In 2004
ontstond spanning tussen de EU en Turkije toen de Turkse minister van
Justitie Cemil Cecik overspel als misdrijf in het wetboek van strafrecht
wilde laten opnemen.

Immigratie
Turkse toetreding zal ook leiden tot een geweldige migratiestroom naar de
overige EU-lidstaten. Volgens het Osteuropa-Institut in München is er een
migratiepotentieel van 4,4 miljoen mensen naar Europa. Volgens het SCP
zullen 2,7 miljoen mensen naar Europa emigreren na Turkse toetreding.
Nederland komt als derde vestigingsland naar voren1. De grote migratiestroom zal ingrijpende gevolgen hebben voor de integratie van minderheden in Europa. Ook de kosten met betrekking tot de sociale zekerheid
zullen hierdoor stijgen.
3. De totstandkoming van het Turkse EU-lidmaatschap en de
Nederlandse rol in de onderhandelingsprocedure

De onderhandelingsprocedure

1

CPB, Document 56, Assessing the economic
implications of the Turkish accession to the
EU.
2
Ministerie van Buitenlandse Zaken,
DIE/244/05, 8 juli 2005.

In een notitie gaven de minister van Buitenlandse zaken en de staatssecretaris van Europese Zaken een overzicht van het conceptraamwerk voor
toetredingsonderhandelingen met Turkije2. Een aantal belangrijke punten
in deze notitie staan hier beschreven. De toetredingsonderhandelingen
tussen de Turkije en EU zijn een open proces waarvan de uitkomst niet
vaststaat. Het kabinet zegt dat «in geval van een ernstige en voortdurende
schending in Turkije van de beginselen van vrijheid, democratie, eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden en de rechtsstaat, waarop de Unie is gegrondvest» de Europese Commissie (de
Commissie) kan bevelen om de onderhandelingen te schorsen. De Europese Raad (de Raad) kan vervolgens «na Turkije te hebben gehoord» een
besluit nemen met gekwalificeerde meerderheid over de schorsing van de
onderhandelingen en over de voorwaarden om de onderhandelingen
weer te hervatten. De enige rol die het Europees Parlement toebedeeld
krijgt is, dat het wordt geïnformeerd over de voortgang van de onderhandelingen. De voortgang van de onderhandelingen hangt af van de voortgang die wordt gemaakt door Turkije met het invoeren van de zogenoemde Kopenhagen-criteria. De Commissie blijft toezien op de voortgang van
de onderhandelingen en rapporteert aan de Raad hierover. Uiteindelijk
zou Turkije slechts toegelaten worden als daartoe unaniem is besloten
door alle EU-lidstaten.
Hieraan moet worden toegevoegd dat krachtens artikel 3 van het Raamwerk voor toetredingsonderhandelingen met Turkije de Raad na kan gaan
of de toetreding van Turkije de Unie versterkt. De Raad kan binnen dit
verdragsrechtelijke kader oordelen dat toetreding van Turkije de Unie niet
versterkt.
Daarnaast kan worden verwezen naar het belang van artikel 49 VEU
waarop het Onderhandelingsraamwerk is gegrondvest. In artikel 49 VEU
staat naast een verwijzing naar bovengenoemde beginselen dat «(elke)
Europese Staat (...) kan verzoeken lid te worden van de Unie». Lidmaatschap staat derhalve enkel open voor Europese Staten. Volgens indiener
is Turkije geen Europees land. Aangezien het Europese gehalte van een
Staat in genoemd artikel als voorwaarde is opgenomen, mag niet volstaan
worden met enkel toetsing aan de beginselen genoemd in artikel 6, eerste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

3

lid VEU en het vermogen om het acquis communautaire toe te passen.
Toetsing van het Europese gehalte valt binnen het verdragsrechtelijke
kader.

Nederlandse invloed op Turkse toetreding
De toetredingsonderhandelingen met Turkije worden door de Commissie
gevoerd. De Commissie rapporteert aan de Europese Raad. Ten einde kan
de Raad de onderhandelingen stilleggen, hervatten, of volledig schrappen. De Raad die bestaat uit alle lidstaten, besluit uiteindelijk of Turkije lid
kan worden. Hier geldt de unanimiteitsregel.
Ten tijde van het schrijven van dit wetsvoorstel was de Nederlandse regering voorstander om toetredingsonderhandelingen te starten met Turkije.
De Nederlandse regering kan op vier verschillende manieren invloed
uitoefenen op de toetredingsonderhandelingen. Het kan binnen de Raad
lobbyen om de onderhandelingen (1) stil te leggen, (2) te hervatten (3)
volledig te beëindigen. Verder kan de Nederlandse regering (4) een doorslaggevende stem uitbrengen, voor of tegen Turkse toetreding tot de EU
wanneer de onderhandelingen volledig afgerond zouden zijn.
Volgens de indiener van dit wetsvoorstel zou de Nederlandse burger zich
moeten kunnen uitspreken over de toetreding van Turkije tot de EU door
middel van een raadplegend referendum. Met de vraag «Bent u voor of
tegen de toetreding van Turkije tot de Europese Unie?» kan de Nederlandse burger een zwaarwegend advies geven aan de Nederlandse regering. De regering zal vervolgens hopelijk het zwaarwegende advies van de
burger omzetten in beleid.

Een «voorstem»
Met een meerderheid van stemmen vóór de toetreding van Turkije in een
raadplegend referendum zou worden aangegeven dat de Nederlandse
burger met het huidige beleid instemt. De Nederlandse burger zou de
regering adviseren om het huidige toetredingsbeleid ten opzichte van
Turkse toetreding tot de Europese Unie voort te zetten. Het huidige beleid
is gericht op het voeren van open toetredingsonderhandelingen met
Turkije met als uitkomst eventueel het EU-lidmaatschap. Uiteraard kan het
beleid door de huidige of successievelijke regeringen worden aangepast
gezien het feit dat de uitslag van het referendum raadgevend is voor de
Nederlandse regering. In feite betekent een stem voor toetreding van
Turkije tot de EU een goedkeuring van het huidige beleid van de regering.

Een «tegenstem»

1

Dit is de verwachte duur van de onderhandelingen.

Met een tegenstem wordt de Nederlandse regering door de burger geadviseerd om zich negatief uit te spreken in de Raad tegen de mogelijke
Turkse toetreding. Dit zou op twee manieren kunnen geschieden, namelijk:
(1) gezien het feit dat dit wetsvoorstel met alle waarschijnlijkheid ruim
vóór de eventuele afronding van toetredingsonderhandelingen in werking
zou treden, zou de Nederlandse regering dringend verzocht worden om in
de Raad negatief uit te spreken over Turkse toetreding en aandringen op
het eindigen van onderhandelingen, en (2) na eventuele succesvolle
afronding van toetredingsonderhandelingen zou de Nederlandse regering
dringend geadviseerd worden door de burger tégen de toetreding van
Turkije tot de EU te stemmen. Gezien het feit dat de Nederlandse regering
pas na de afronding van de toetredingsonderhandelingen zich op doorslaggevende wijze kan uitspreken over de Turkse toetreding zal de Nederlandse regering het zwaarwegende advies van de burger zelfs na tien á
vijftien jaar1, nadat de toetredingsonderhandelingen zouden zijn afgerond,
hopelijk nog steeds serieus meenemen in haar overweging of Turkije wel
of niet zou moet toetreden tot de EU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

4

Indiener van dit wetvoorstel benadrukt dat een tegenstem zeker niet de
excommunicatie van Turkije betekent. Turkije is een gerespecteerd lid van
NAVO en heeft sinds 1963 een associatieovereenkomst met Europa.
Indiener hecht veel waarde aan goede relaties met Turkije en is van
mening dat goede relaties tussen de EU en Turkije ook zonder een Turks
lidmaatschap van de EU mogelijk en wenselijk zijn.
4. Een raadplegend referendum over Turkse toetreding tot de EU
zes maanden na de invoering van dit wetsvoorstel
Indiener is van mening dat een raadplegend referendum zo spoedig
mogelijk gehouden dient te worden en niet na de afronding van de onderhandelingen gelet op financiële en politieke overwegingen.

Financiële overwegingen

1

Europese Commissie, Allocation of 2003 EU
operating expenditure by Member State,
september 2004, p. 17 en SER, «De komende
uitbreiding van de EU, in het bijzonder de
toetreding van Turkije», p. 46.
2
Financieel Dagblad, «Prijzig lidmaatschap
Turkije», 25 februari 2004.
3
Europese Commissie, «Allocation of 2003
EU operating expenditure by Member State»,
september 2004, p. 17 en SER, «De komende
uitbreiding van de EU, in het bijzonder de
toetreding van Turkije», p. 46.

De financiële gevolgen van het Turkse lidmaatschap van de Europese Unie
zijn relatief ingrijpend in de context van de huidige uitgaven van de EU.
Volgens de indiener van dit wetsvoorstel zijn deze overwegingen dan ook
doorslaggevend om zo spoedig mogelijk een raadplegend referendum te
houden over de Turkse toetreding.
De voorstellen van de Commissie in 2004 voor het EU-budget in 20131
kunnen als leidraad genomen worden voor de eventuele financiële
gevolgen van Turkse toetreding tot de EU. De Commissie stelde een
budget voor van € 158,5 miljard. De totale jaarlijkse overdracht van
fondsen naar Turkije wordt vanaf toetreding tussen € 7,6 tot 19,2 miljard
per jaar geschat. Dit betekent dat ongeveer 10 procent van het totale
EU-budget naar Turkije zou gaan na toetreding. De veronderstelling is dat
de Turkse EU-uitgaven zullen toenemen gezien de historische trend dat
nieuwe lidstaten na toetreding meer moeite hebben om aan de administratieve en bestuurlijke vereisten te voldoen om aanspraak te maken op
maximale financiële structuursteun. Daar tegenover staat dat de tien
nieuwe lidstaten bij elkaar per jaar tussen 2004 en 2006 € 15,5 miljard
ontvangen. Volgens het Osteuropa-Institut in München kan Turkije op € 14
miljard per jaar rekenen van de EU na toetreding2. Momenteel ontvangt
Turkije al jaarlijks ongeveer € 300 miljoen in pre-onderhandelingssteun.
Dit bedrag zal toenemen wanneer onderhandelingen daadwerkelijk
gestart worden.
Als Turkije lid zou worden, dan zou het als grootste en tegelijkertijd armste
land van de Unie aanspraak maken op ongeveer 10 procent van het
EU-budget per jaar. Gezien de omvang van deze kosten, veronderstelt de
indiener van dit wetsvoorstel, berustend op informatie van de Europese
Commissie en de SER dat deze kosten hun weerslag zullen vinden in de
andere EU lidstaten, inclusief Nederland3. Het is niet ondenkelijk dat dit
zal leiden tot hogere afdrachten aan de EU. Als onderhandelingen
gestaakt of zelfs helemaal zouden beëindigen zonder dat Turkije lid zou
worden, zal de EU nog steeds miljarden euro’s hebben uitgegeven aan
onderhandelingssteun. Met een raadplegend referendum over de Turkse
toetreding vóórdat onderhandelingen zijn afgerond kan de Nederlandse
burger zich uitspreken over de potentiële exorbitant hoge financiële
afdracht aan EU en vervolgens het doorspelen hiervan aan Turkije.

Onwenselijk om onderhandelingen te starten met Turkije en vervolgens
niet toe te laten
Toetreding van Turkije op korte termijn is niet aan de orde. De toetredingsonderhandelingen van Turkije met de EU hebben een open karakter
zonder dat toetreding is verzekerd. Het is vanzelfsprekend dat onderhandelingen veel inspanning zullen vergen van Turkse zijde en van de EU om
de noodzakelijke hervormingen door te voeren zodat het aan alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

5

toetredingseisen voldoet. Er bestaat hierdoor een kans dat Turks lidmaatschap uiteindelijk een voldongen feit zou zijn na tien á vijftien jaar intensieve onderhandelingen1. De Raad, incluis de Nederlandse regering, zou
mogelijkerwijs uiteindelijk toestemmen met Turks lidmaatschap uit angst
dat een «nee» tegen Turkije tot grote spanningen zou leiden met onvoorziene politieke gevolgen. Een referendum dat zo spoedig mogelijk
gehouden zou moeten worden – binnen zes maanden na het in werking
treden van dit wetsvoorstel – dient te voorkomen dat de EU, inclusief de
Nederlandse burger voor voldongen feiten wordt gesteld.
5. De stuwende krachten binnen de Nederlandse samenleving
voor referenda
Opstellers van de Wet Raadplegend Referendum Europese Grondwet
concludeerden dat in alle EU-lidstaten referenda steeds frequenter
worden gehouden. Zij merkten ook op dat Europese burgers steeds meer
interesse tonen voor referenda over Europese integratie dan voor verkiezingen van het Europees Parlement. Dat verklaren zij door te stellen dat de
Europese Grondwet de soevereiniteit van lidstaten drastisch zou doen
afnemen en omdat de burger belang hecht aan betrokkenheid in deze
verstrekkende kwestie2. Naar het oordeel van de indiener van dit wetsvoorstel is de mogelijke toetreding van Turkije even ingrijpend als de
invoering van de Europese Grondwet. Hierdoor zou de mogelijke toetreding van Turkije tot de EU ook onderworpen moeten worden aan een
volksraadpleging. De opstellers van de Wet Raadplegend Referendum
Europese Grondwet merkten echter al op dat Nederland historisch gezien
«een problematische verhouding tot het referendum» heeft3. Gelukkig kan
geconcludeerd worden dat deze problematische verhouding langzamerhand lijkt te verdwijnen gezien het succes van het referendum van 1 juni
2005.

Draagvlak vergroten

1

De verwachting is dat onderhandelingen
ministens tien jaar in beslag zullen nemen.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003,
28 885, nr. 7. p. 4–5.
3
Voor een uitgebreide samenvatting hierover
zie Kamerstuk, Tweede Kamer, vergaderjaar
2002–2003, 28 885, nr. 7, p. 5 t/m 7.
4
Handelingen II 2004/05, nr. 86, p. 5134–
5177.
5
Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003,
28 885, nr. 7, p. 7.
2

De parlementaire behandeling van het voorstel om een raadplegend referendum te houden over de Europese Grondwet toonde aan dat de Nederlandse burger behoefte heeft om meer betrokken te worden bij gewichtige, ingrijpende zaken die zich afspelen in de EU. Het is gebleken dat de
Nederlandse burger het gevoel heeft dat verschillende ingrijpende EU
initiatieven, zoals de verdragen van Maastricht en Amsterdam, de invoering van de euro en het stabiliteitspact en de laatste uitbreidingsronde van
15 tot 25 lidstaten hen door de strot werden geduwd4.
Sommige Tweede-Kamerfracties gaven voor en na het raadplegend referendum over de Europese Grondwet toe dat het niet langer mogelijk is om
op deze wijze vergaande initiatieven te ondernemen in de EU. Alle
Tweede-Kamerfracties behalve het CDA, ChristenUnie en SGP hebben het
wetsvoorstel gesteund om het raadplegend referendum te organiseren
over de Europese Grondwet omdat indieners van het wetsvoorstel
dachten dat de Europese Grondwet een dermate ingrijpend karakter zou
hebben5. Uit hoofdstuk 2 blijkt dat de indiener van dit wetsvoorstel de
toetreding van Turkije ook dermate ingrijpend acht. Een raadplegend
referendum over een ingrijpende kwestie zoals de toetreding van Turkije
kan evenals het raadplegende referendum over de Europese Grondwet
het maatschappelijke draagvlak vergroten voor het al dan niet toetreden
van Turkije tot de EU.

Participatie van de burgers
Na afronding van toetredingsonderhandelingen moet de Europese Raad
uiteindelijk unaniem zijn om Turkije toe te laten treden tot de EU. In
verschillende EU-lidstaten zijn initiatieven aangekondigd voor een volks-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

6

1

SCP, De sociale staat van Nederland 2003,
p. 162.
2
Ibid.
3
http://www.referendumplatform.nl/
product_info.php?products_id=46.
4
De Volkskrant, 5 september 2003.
5
Eurobarometer, The European Constitution:
post-referendum survey in The Netherlands,
June 2005, p. 3.
6
http://www.parlement.com/9 291 000/
modulesf/gnlgotth.
7
www.peil.nl, 6 juni 2005.
8
www.peil.nl, 5 april 2004.
9
www.peil.nl, 7 april 2004.
10
SCP, De sociale staat van Nederland 2003,
p. 162.

raadpleging over Turkije, omdat uiteindelijk de burgers van deze landen
een stem zouden moeten hebben in het al dan niet toetreden van Turkije
tot de EU.
Tweede-Kamerleden Karimi, Dubbelboer en Van der Ham stelde al vast bij
het voorstel van de wet betreffende het houden van een raadplegend
referendum over de Europese Grondwet dat de betrokkenheid van de
burgers ver achter blijft bij het constitutionele proces. De indiener van dit
wetsvoorstel is van mening dat het noodzakelijk is om een referendum te
houden over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie zes maanden
na de invoering van dit initiatiefwetsvoorstel om tegemoet te komen aan
de burger die meer betrokken wil zijn bij ingrijpende kwesties.
Verschillende peilingen tonen aan dat er binnen de Nederlandse samenleving een grote drang bestaat om over belangrijke politieke onderwerpen
mee te beslissen met een referendum. Uit de laatste peiling in 2002 van
het SCP blijkt dat 81 procent van de Nederlandse bevolking vindt: «over
sommige, voor ons land belangrijke beslissingen moet door de kiezers
zelf worden gestemd, het zogenaamde referendum.»1 Deze peiling toont
ook aan dat het raadplegend referendum als middel van politieke vernieuwing nog meer in trek is dan de gekozen minister-president of burgemeester2. Steun voor het referendum is te vinden in alle partijen. In 2003 waren
81 procent van de PvdA-stemmers voor referenda, 83 procent van de
VVD-stemmers, 86 procent van de D66-stemmers, en 70 procent van de
CDA-stemmers3. In 1972 was 62 procent van de kiezers al voorstander van
een referendum over belangrijke kwesties.
In opdracht van het Nederlandse kabinet werd in 2003 een peiling
gehouden over de vraag of de Nederlandse kiezers zich wilden uitspreken
over de Europese Grondwet in een referendum. Meer dan 80 procent van
de respondenten reageerden positief4. De opkomst de volksraadpleging
over de Europese Grondwet op 1 juni 2005 bevestigt eigenlijk de peiling
van het SCP in 2002. Uiteindelijk hebben maar liefs 62,8 procent5 van de
Nederlandse kiesgerechtigden een stem uitgebracht over de Europese
Grondwet, terwijl in 1999 en 2004 de opkomst voor de Europarlementsverkiezingen respectievelijk 30,0 procent en 39,1 procent waren6. De
belangrijke kwestie van de Europese Grondwet gaf klaarblijkelijk aanleiding tot een grote opkomst.
Een raadplegend referendum over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie zal dienen om tegemoet te komen aan deze wens van de
burger. Verschillende peilingen onderschrijven dit. In een peiling van
peil.nl van 6 juni 20057 antwoordde 85 procent van de ondervraagden «ja»
op de vraag naar aanleiding van het referendum over de Europese
Grondwet «vindt u de uitslag van woensdag een bewijs dat er sprake is
van een grote kloof tussen de politici in Den Haag en de burgers?» Van
deze 85 procent was 37 procent van de ondervraagden van mening dat dit
komt doordat er geen referenda zijn gehouden in het verleden. De kloof
tussen het landsbestuur en de burger werd ook al aangetoond in een
peiling van Maurice de Hond op 5 april 2004 waarin 51 procent van ondervraagden zei niet te geloven dat de kiezer een belangrijke rol speelt bij de
invulling van het landsbestuur. In dezelfde peiling vond 55 procent dat er
geen sprake is van een «echte democratie» in Nederland. En 70 procent
gelooft niet dat anno 2004 politici beter naar de kiezers luisteren dan in
19998. In een andere peiling van peil.nl vindt de overweldigende meerderheid van de kiezers, 85 procent, dat de bevolking geraadpleegd zou
moeten worden bij heel belangrijke beslissingen9. Volgens het SCP vindt
52 procent van de Nederlandse bevolking dat Kamerleden teveel letten op
het belang van enkele machtige groepen in plaats van op het algemene
belang. En 52 procent gelooft dat: «Mensen zoals ik hebben geen enkele
invloed op wat de regering doet.»10
De conclusie is duidelijk: de burger wil betrokken worden bij gewichtige
politieke besluiten. Een raadplegend referendum biedt hiertoe de kans om
dit mogelijk te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

7

Het politieke debat
Het is gebleken dat het referendum over de Europese Grondwet, dat deels
ten doel had een impuls te geven aan het publieke debat over Europa, een
succes is gebleken. De opkomst van 62,8 procent bevestigt dit. Tijdens de
parlementaire behandeling van de uitkomst van het raadplegend referendum over de Europese Grondwet is naar aanleiding van de drang om
de discussie over Europese zaken te vergroten een motie aangenomen.
De Brede Maatschappelijke Discussie die werd voorgesteld in de motie
Van Bommel c.s., ingediend op 2 juni 2005, werd door alle fracties behalve
de VVD-fractie aangenomen1. Een raadplegend referendum over Turkse
toetreding zal de gebrekkige informatievoorziening betreffende nieuwe
toetredingen tot de EU verkleinen.

De burger heeft een mening over de mogelijke Turkse toetreding tot de EU

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
29 993 nr. 14 (motie).
36% van de ondervraagden wil dat er nu een
referendum wordt gehouden en 27% van de
ondervraagden wil een referendum nadat de
onderhandelingen met Turkije zijn afgerond.
3
www.peil.nl, 23 april 2005.
4
www.peil.nl, 4 oktober 2004.
5
www.peil.nl, 23 november 2004.
6
Eurobarometer 63, July 2005, p. 29.
7
Ibid., p. 27.
8
Ibid., p. 48.
2

In dit wetsvoorstel is al gebleken dat er meer behoefde bestaat bij de
burger om betrokken te worden bij de politieke besluitvorming over
belangrijke kwesties. Ook is gebleken dat Turkse toetreding als zodanig
een belangrijke kwestie is. Peilingen tonen aan dat de mogelijke Turkse
toetreding een belangrijk onderwerp van discussie is in de maatschappij
en dat de Nederlandse burger verdeeld is over dit onderwerp.
Er bestaat vooralsnog geen breed draagvlak om onderhandelingen met
Turkije over volwaardig EU-lidmaatschap aan te gaan. Op 6 juni 2005
stelde een peiling vast dat 63 procent van de Nederlandse bevolking zich
wil uitpreken in een referendum over Turkse toetreding tot de EU2.
In een peiling van 23 april 2005 gaf 47 procent van de respondenten te
kennen «nee» te zullen stemmen tegen de Europese Grondwet als stem
tegen de uitbreiding van de EU tot 25 of meer landen. Ook zouden 41
procent van de respondenten tegen stemmen uit protest tegen de toetreding van Turkije tot de EU3.
Op 4 oktober 2004, twee dagen voordat de EU had besloten te gaan
onderhandelen met Turkije over EU-lidmaatschap, vond 53 procent van de
Nederlandse bevolking dat onderhandelingen moesten starten met Turkije
en 41 procent was tegen het starten van onderhandelingen. 51 procent
vond dat er over Turkse toetreding een referendum gehouden zou moeten
worden4. Op dezelfde dag werd een peiling uitgevoerd in opdracht van de
NOS. Als een referendum zou worden gehouden over toetreding van
Turkije, zou 59 procent van de Nederlandse bevolking tegen toetreding
stemmen en 41 procent voor. Een maand later nam de steun voor onderhandelingen af in een andere peiling. In november 2004 was slechts 48
procent voor en 46 procent tegen de start van onderhandelingen.
Wanneer de kiezer gevraagd werd of hij hoopt dat onderhandelingen met
Turkije tot de volledige toetreding van Turkije tot de EU zal leiden zei 35
procent ja en 55 procent nee. 58 procent was van mening dat er een referendum onder de Nederlandse bevolking gehouden zou moeten worden
als na onderhandelingen blijkt dat Turkije lid mag worden van de EU5.
Uit onderzoek van Eurobarometer in juli 2005 bleek dat 45 procent van
Europese burgers Turks EU-lidmaatschap steunde6. Ter vergelijking kan
bijvoorbeeld Zwitserland (geen kandidaat-lid) rekenen op 78 procent steun
voor EU-lidmaatschap. Uit Eurobarometer onderzoek blijkt verder7 dat er
in Nederland een brede scepsis heerst wat betreft toekomstige uitbreiding
van de EU. 45 procent van de Nederlandse kiezers is tegen verdere uitbreiding van de Europese Unie. Toen gevraagd werd naar de zestien belangrijkste prioriteiten van de EU vond slechts 4 procent van alle EU landen
(inclusief Nederland) uitbreiding belangrijk8. Andere peilingen tonen
dezelfde euroscepsis. In mei 2004 werd door De Vos & Jansen Marktonderzoek in opdracht van het Algemeen Dagblad vastgesteld dat 46 procent
van de Nederlandse bevolking meer nadelen dan voordelen ziet met de
uitbreiding van de EU en 40 procent ziet de uitbreiding niet als positieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

8

ontwikkeling1. In een andere peiling concludeerde Eurobarometer dat 62
procent van de Nederlandse kiezers in het geheel niet het gevoel heeft dat
het participeert aan het politieke debat over de uitbreiding van de EU2.
6. Opzet van het wetsvoorstel
De opzet van dit initiatiefwetsvoorstel komt sterk overeen met de Wet
raadplegend referendum Europese Grondwet3. Het gaat hierbij om een
raadplegend referendum. De Grondwet staat het niet toe dat de wetgever
gebonden is aan de uitslag van het raadplegend referendum. Uiteindelijk
bepaalt de wetgever of Turkije lid zal mogen worden van de Europese
Unie nadat toetredingsonderhandelingen zijn afgerond. De wetgever zal
de uitslag van het raadplegend referendum als zwaarwegend advies
beschouwen en kan uiteraard besluiten om de uitslag – voor of tegen
toetreding van Turkije – naast zich neer te leggen.
De indiener van dit wetsvoorstel is tegen de opstelling van een onafhankelijke referendumcommissie. Hier zijn twee redenen voor: (1) Het is
volgens de indiener niet nodig om te komen tot een onafhankelijke vraagstelling. De indiener is van mening dat de huidige vraagstelling neutraal
is. (2) Een referendumcommissie zal, vergeleken met de commissie voor
het raadplegend referendum over de Europese Grondwet, niet nodig zijn
voor onafhankelijke informatievoorziening, immers voordat onderhandelingen tussen de EU en Turkije zijn afgerond is er geen einddocument
waarover gestemd kan worden. Ook is de indiener van mening dat de
Europese Grondwet, in verhouding tot de toetreding van Turkije tot de EU,
veel ingewikkelder is. Zonder bijlagen bedraagt de Europese Grondwet
448 artikelen. Hierdoor was subsidieverlening genoodzaakt. Bij een referendum over de toetreding van Turkije tot de EU zal het gelegen moeten
zijn aan alle groepen om campagne te voeren zonder subsidieshetzij voor,
tegen of neutraal- en verantwoordelijkheid te dragen voor de informatievoorziening en de opkomstbevorderende campagne. Hierdoor is de
verstrekking van subsidies overbodig.
De kosten van nationale referenda, zoals met andere verkiezingen, worden
door het Rijk aan de gemeenten vergoed. De gemeenten zullen de kosten
voor het raadplegend referendum op grond van deze wet door het Rijk
vergoed krijgen. In overeenstemming met de kosten van het referendum
over de Europese Grondwet, zal een nationaal referendum over Turkse
toetreding tot de EU voor de uitvoeringskosten van gemeenten rond de
€ 22 miljoen bedragen4.
Artikelsgewijze toelichting
Algemeen

1

Algemeen Dagblad, 1 mei 2005, p. 1 en
p. 23.
2
Eurobarometer «Special Bureaux» (2002),
24 mei 2002.
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003,
28 885, nr. 7, p. 9–10.
4
Voorlopige raming van de uitvoeringskosten
gemeenten, bijlage X bij het verslag van de
werkzaamheden van de referendumcommissie Europese Grondwet.

Dit wetsvoorstel komt voor een groot gedeelte overeen met de Wet raadplegend referendum Europese Grondwet (WrrEG). Een groot deel van de
artikelen heeft daarom geen nadere toelichting nodig. Wel moet worden
opgemerkt dat de artikelen uit de Tijdelijke referendumwet (Trw) die in de
WrrEG nog van overeenkomstige toepassing waren verklaard in dit voorstel zijn uitgeschreven in verband met het vervallen van de Trw op
1 januari 2005.
In het algemeen deel van de toelichting is al ingegaan op de keuze om
geen referendumcommissie in te stellen. De vraag die zal worden voorgelegd ligt vast in het voorstel en de indiener kiest ervoor om geen subsidies te verstrekken en ook geen neutrale informatievoorziening te regelen.
Dit betekent dat de bepalingen over de referendumcommissie, de
subsidieregeling en het maken van een samenvatting en het verzenden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

9

ervan niet in dit voorstel zijn opgenomen. Voor het bepalen van de datum
van het referendum is aangesloten bij het systeem van de Trw.
Hieronder wordt ingegaan op een aantal artikelen die ofwel afwijken van
de WrrEG, ofwel naar aanleiding van de WrrEG aanleiding gaven tot
discussie.
Artikel 2
Indiener van het voorstel kiest voor een vraag die met voor/tegen beantwoord dient te worden. Naar aanleiding van het referendum over de Europese Grondwet is er discussie geweest over de vraag of het niet duidelijker zou zijn om een ja/nee vraag aan de kiezers voor te leggen. De
indiener is echter van mening dat een voor/tegen vraag in principe net zo
duidelijk kan zijn als een ja/nee vraag en ziet geen aanleiding om van het
systeem van de Trw en de WrrEG af te wijken.
Artikel 13
Aangezien er geen referendumcommissie ingesteld wordt die de datum
van het referendum vaststelt, zal dit overeenkomstig de systematiek van
de Trw bij koninklijk besluit gebeuren.
Een van de aanbevelingen van de referendumcommissie die is ingesteld
bij de WrrEG is om de tijd tussen het uitschrijven van een referendum en
de daadwerkelijke datum van het referendum langer te laten zijn. Deze
aanbeveling vloeit echter in belangrijke mate voort uit het feit dat de
referendumcommissie een samenvatting moest maken van het grondwettelijk verdrag en deze moest verspreiden en tevens een subsidieregeling
moest opstellen en uitvoeren. Aangezien in dit voorstel geen samenvatting gemaakt hoeft te worden en er ook geen subsidies worden verstrekt,
kan de periode die nodig is voor het organiseren van het referendum op
maximaal zes maanden gesteld worden. Deze periode is wat langer dan
die in de WrrEG; hiervoor is gekozen om de gemeenten wat meer tijd te
geven om het referendum te organiseren.
De periode die in het derde lid uitgezonderd wordt in verband met de
zomervakantie is verruimd. Gelet op de Regeling spreiding zomervakantie
2006 tot en met 2008, is ervoor gekozen om de periode tussen 28 juni en
3 september uit te sluiten. Op deze manier wordt voorkomen dat het referendum gehouden wordt gedurende de zomervakantie.
Artikel 15
In dit artikel wordt geregeld wat er op het stembiljet wordt vermeld. Het
stembiljet zal een vakje hebben met «voor» en een vakje met «tegen».
Rondom het referendum over de Europese Grondwet was er enige onduidelijkheid over de mogelijkheid om blanco te stemmen. Net als bij reguliere verkiezingen is dit mogelijk door het stembiljet oningevuld in te
leveren. Bij stemmachines en stemcomputers is hiervoor op het apparaat
een knop aangebracht. Aangezien dit blijkbaar bij de kiezers niet
voldoende bekend is, zal hieraan in de voorlichting rondom het referendum aandacht aan moeten worden besteed.
Wilders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 309, nr. 6

10