Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 565

Initiatiefnota van het lid Van Wijngaarden: «Het
Nederlands huwelijksrecht discrimineert niet:
als vrouw of man ben je in Nederland, ongeacht
je afkomst en religie, vrij om je liefdesleven zo
in te richten als je wilt»

Nr. 3

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 16 oktober 2019
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan het lid Van Wijngaarden inzake zijn
initiatiefnota «Het Nederlands huwelijksrecht discrimineert niet: als vrouw
of man ben je in Nederland, ongeacht je afkomst en religie, vrij om je
liefdesleven zo in te richten als je wilt» (kamerstuk 34 565, nr. 2).
De vragen en opmerkingen zijn op 22 november 2016 aan het lid Van
Wijngaarden voorgelegd. Bij brief van 16 oktober 2019 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Van Meenen
De adjunct-griffier van de commissie,
Tielens-Tripels

kst-34565-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

1

Inhoudsopgave
I.

II.

Blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
1.
Inleiding
2.
Handhaving artikel 1:68 BW en artikel 449 Sr.
3.
Reikwijdte artikel 449 Sr.
4.
Verhoging strafmaat
5.
Aangiftes digitaal en op afstand
6.
Telefonische hulplijn
7.
Forced Marriage Unit Huwelijksdwang buitenland
8.
Financiële paragraaf
9.
Overige opmerkingen en vragen
Reactie van de initiatiefnemer

2
2
3
5
6
6
6
6
8
8
9

I. Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen van de initiatiefnota van het lid Van Wijngaarden over «Het
Nederlands huwelijksrecht discrimineert niet: als vrouw of man ben je in
Nederland, ongeacht je afkomst en religie, vrij om je liefdesleven zo in te
richten als je wilt» (hierna: de initiatiefnota). Zij zijn het eens met de
initiatiefnemer dat in het Nederlands burgerlijk huwelijksrecht de
gelijkwaardigheid van man en vrouw een groot goed is. Deze leden
kunnen zich vinden in de vijf beleidsvoorstellen die de initiatiefnemer
doet. Dat neemt niet weg dat zij graag een aantal vragen willen stellen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de initiatiefnota Zij maken zich zorgen over de mogelijke negatieve
gevolgen van het sluiten van religieuze huwelijken. Het burgerlijk huwelijk
waarborgt de gelijke positie van mannen en vrouwen. Daarom is de
handhaving van artikel 1:68 BW en van artikel 449 Sr ook van belang. Juist
omdat bij het sluiten van sommige religieuze huwelijken de gelijke positie
van mannen en vrouwen niet is gewaarborgd. Temeer omdat het
ontbinden van deze religieuze huwelijken vaak slechts exclusief op
initiatief van de man kan of de toestemming van de man is vereist en dat
daardoor een onwenselijke stap terug wordt gedaan in de gelijke positie
van mannen en vrouwen. Daar komt nog bij dat een huwelijk volgens
Nederlands burgerlijk recht niet altijd door de familie geaccepteerd wordt
en dat de huwelijksdwang die daaruit volgt, leidt tot onvrijheid van en
soms ook geweld tegen vrouwen. Deze leden vinden dat alles op alles
moet worden gezet de rechten van deze vrouwen te waarborgen en hen te
helpen in hun strijd voor vrijheid. De genoemde leden hebben daartoe
enige vragen over de initiatiefnota.
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
initiatiefnota en complimenteren hem met zijn werk. Echter er leven nog
wel enkele algemene zorgen en vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van onderhavige initiatiefnota. Zij onderschrijven de onwenselijkheid van
het gedogen in Nederland van onwettige huwelijken, in het bijzonder
zogeheten dwang, sharia- en kind-huwelijken. Dat strookt volgens deze
leden niet met de wettelijke uitgangspunten en maatschappelijke
opvatting over het huwelijk in onze democratische rechtstaat. Deze leden
hebben enkele vragen aan de initiatiefnemer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

2

De leden van de D66-fractie hebben met voorzichtige belangstelling
kennisgenomen van onderhavige initiatiefnota. Zij waarderen de inzet van
initiatiefnemer om door middel van een initiatiefnota het gesignaleerde
probleem aan de orde te stellen. De aan het woord zijnde leden onderschrijven het belang van het tegengaan van huwelijksdwang en het
beschermen van de gelijkwaardigheid van man en vrouw. Deze leden zijn
daarbij van mening dat initiatiefnemer hier voor een juiste balans tussen
het strafrecht en de vrijheid van godsdienst kiest, maar kunnen zich niet
aan de indruk onttrekken dat onderhavige initiatiefnota de nadruk legt op
één enkele religie en vragen of het probleem niet breder is dan dat. Zij
hebben enkele vragen over de initiatiefnota.
De leden van de CU-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de initiatiefnota. Voor hen is het huwelijk een heilig verbond, dat
regulering door de overheid ontstijgt. Ten principale is het huwelijk van
die regulering dus niet afhankelijk. Tegelijkertijd onttrekt het zich daar in
onze samenleving niet aan: het huwelijk heeft een maatschappelijke
betekenis. Het uitgangspunt dat de burgerlijke huwelijksvoltrekking en de
religieuze huwelijksbevestiging met elkaar verbonden zijn geeft daar
uitdrukking aan. Dat de wetgever bepaalt dat een huwelijk eerst ten
overstaan van een ambtenaar van de burgerlijke stand dient te worden
voltrokken, alvorens het is toegestaan die met een godsdienstige
plechtigheid te bezegelen, hangt samen met de scheiding van kerk en
staat en onderscheidt ons van landen waarin kerk en staat nog verweven
zijn, zoals in het Verenigd Koninkrijk. Tegelijkertijd neemt daarmee het
gewicht van de burgerlijke huwelijkssluiting toe, nu die een essentieel
onderdeel is geworden van de totstandkoming van een huwelijksverbond
tussen twee mensen. Deze leden menen daarom net als de initiatiefnemer
dat het van belang is op te treden tegen huwelijken die enkel met een
godsdienstige plechtigheid tot stand komen. Daarmee ontstaat onder de
huidige regeling immers een discrepantie tussen de maatschappelijke en
religieuze werkelijkheid, die niet past bij het huwelijk en is ook maatschappelijk onwenselijk. Zij vinden het bovendien net als de initiatiefnemer van
belang op te treden tegen schijnhuwelijken en het onrecht dat daaruit kan
voortkomen. Zij hebben wel de nodige bedenkingen bij zowel de
formuleringen als de concrete voorstellen uit de initiatiefnota. Over de
belangrijkste daarvan stellen zij de volgende vragen.
2. Handhaving artikel 1:68 BW en artikel 449 Sr
De leden van de PVDA-, VVD-, SP-, D66- en CU-fracties vragen de
initiatiefnemer nader toe te lichten waaruit blijkt dat beide artikelen
momenteel onvoldoende worden gehandhaafd.
De leden van de VVD-fractie stellen vast dat het eerste beleidsvoorstel
betrekking heeft op het intensiveren van de handhaving van artikel 1:68
van het Burgerlijk Wetboek (BW) en van artikel 449 Wetboek van Strafrecht (Sr). Zij vragen zich af welke instanties in Nederland moeten
toegezien dat eerst voor de wet wordt getrouwd en pas daarna voor het
geloof.
De leden van VVD-fractie merken op dat de wet niet of niet voldoende
gehandhaafd wordt op dit moment, in die zin dat het voor komt dat er
eerst een religieus huwelijk wordt gesloten voordat er een huwelijk voor
de burgerlijke stand plaatsvindt. Wordt er, als er aangifte wordt gedaan,
ook ingegrepen? Hoeveel (o.a. CU) bedienaars van een godsdienst zijn er
in de afgelopen jaren vervolgd op grond van artikel 449 Sr?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

3

De leden van de VVD-fractie vragen of er voorbeelden zijn van zaken,
waarbij mensen zijn veroordeeld voor het sluiten van een illegaal
huwelijk, in die zin dat er niet eerst een huwelijksplechtigheid voor een
ambtenaar van de burgerlijke stand heeft plaatsgevonden, maar er eerst
een religieus huwelijk is gesloten. Zo ja, welke zaken betreft het?
De leden van de VVD vragen zich af of slachtoffers, zijnde personen die op
de een of andere manier worden gedwongen aan een dergelijk huwelijk
mee te werken, op dit moment kunnen rekenen op de steun van de
overheid als zij daar om vragen?
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of het voor komt dat de
overheid dan wel officiële instanties in Nederland een religieus huwelijk,
dus zonder dat er tevens sprake is van een naar Nederlands recht
burgerlijk huwelijk, erkennen dan wel daarnaar handelen.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af of de initiatiefnemer hier
informatie over heeft, hoe de initiatiefnemer hiertegen aan kijkt en of dit
aspect in de verdere uitwerking van de initiatiefnota kan worden meegenomen.
Zowel de ChristenUnie-fractie alsook de VVD-fractie merken op dat de
initiatiefnemer aangeeft dat intensievere handhaving bijvoorbeeld zou
kunnen plaatsvinden door undercoveracties op religieuze datingsites. De
leden van beide fracties vragen zich af of de initiatiefnemer duidelijk zou
kunnen maken hoe undercoveracties op datingssites zouden moeten
bijdragen aan het beter handhaven van de wet rond schijnhuwelijken.
Voorts vragen zij zich af welke strafbare feiten in dit kader op die
datingsites zelf vast te stellen zouden zijn.
De leden van de PvdA- fractie vragen zich af of de initiatiefnemer daarmee
bedoelt dat de politie zich voordoet als potentiele huwelijkskandidaat die
wil trouwen zonder eerst een burgerlijk huwelijk te sluiten. Indien dit het
geval is vragen de boven genoemde fracties zich af hoe dat zich verhoudt
met uitlokking en hoe dat in juridische zin moet worden bezien. Indien dit
niet het geval is vragen de boven genoemde fracties zich af, wat de
initiatiefnemer dan bedoelt met de undercoveracties op religieuze
datingsites.
De leden van de VVD-fractie vragen zich vervolgens af hoe het toezicht
vormgegeven zal moeten worden dat eerst wordt getrouwd voor de wet
en pas daarna voor het geloof.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat de rol van gemeenten
zou moeten zijn in het aanpakken van illegale shariahuwelijken, aangezien
voor de gemeenten in de huwelijksvoltrekking een bijzondere rol is
toegedicht. Zij vragen of kan worden toegelicht welke verantwoordelijkheden gemeenten volgens de initiatiefnemer hebben in de aanpak van
dergelijke huwelijken.
De leden van de VVD-fractie onderschrijven dat iedereen in Nederland
zich aan de wet moet houden en dat beoefenaren van welke religie dan
ook hier geen uitzondering op mogen vormen. Zij vragen of de initiatiefnemer kan aangeven hoe zijn voorstel zich verhoudt tot de scheiding van
kerk en staat enerzijds en het belang van vrijheid van godsdienst
anderzijds. Verder willen zij weten hoe de initiatiefnemer deze twee
belangen tegen elkaar afweegt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

4

3. Reikwijdte artikel 449 Sr
De leden van de VVD-fractie merken op dat de initiatiefnemer voorstelt de
reikwijdte van artikel 449 Sr uit te breiden, van de bedienaar van een
godsdienst naar eenieder die direct en uit vrije wil betrokken is bij het
sluiten van een illegaal religieus huwelijk. Het gaat dan bijvoorbeeld om
getuigen, degene die het huwelijk voltrekt en de gehuwden zelf. De leden
van de PvdA-fractie vragen naar de juridische onderbouwing voor
specifiek deze uitbreiding. De leden van de SP en CDA, CU-fractie willen in
aanvulling hierop graag een wat uitgebreidere visie ontvangen wie er in
welke gevallen strafbaar zou zijn i.e. reikwijdte en uitzonderingen. Zij
vragen zich af of de initiatiefnemer de mening deelt dat het onwenselijk is
dat deze slachtoffers een boete opgelegd kunnen krijgen.
De leden van de PvdA-fractie merken op dat in de initiatiefnota wordt
aangegeven dat de wet uitgaat van de bedienaar van een godsdienst
terwijl in islamitische kring lang niet altijd een religieuze voorganger
noodzakelijk is. Ook iemand anders uit de gemeenschap zou kunnen
zorgen dat een onwettig huwelijk tot stand komt. Deze leden vragen zich
af of de initiatiefnemer kan aangeven of deze persoon momenteel wel of
niet onder de definitie valt «bedienaar van een godsdienst» ex
artikel 449 Sr valt en waarom deze persoon wel of niet onder artikel 449 Sr
valt. Kan de initiatiefnemer aangeven wie worden bedoeld met de
omschrijving «eenieder die direct en uit vrije wil betrokken is bij het
sluiten van een illegaal religieus huwelijk»? De leden van de D66-fractie
vragen zich vervolgens af hoe volgens de initiatiefnemer bewezen kan
worden dat iemand direct en uit vrije wil betrokken is bij het sluiten van
het huwelijk. De aan het woord zijnde leden kunnen zich voorstellen dat
het uitbreiden ook kan leiden tot onwenselijke gevolgen. Indien bijvoorbeeld ook getuigen vallen onder artikel 449 Sr kan zich de situatie
voordoen dat een getuige later naar voren zou willen komen, maar dan
zelf ook strafbaar is en zichzelf incrimineert. Dit zou juist kunnen leiden tot
een rem op het aantal meldingen bij Veilig Thuis of de politie.
De leden van de VVD-fractie vragen zich af hoe een pleidooi voor
handhaving van artikel 1:68 BW en artikel 449 Sr. zich verhoudt met de
toename van de gewoonte om in andere vormen samen te wonen. Zij
vragen zich derhalve af of het voor de initiatiefnemer denkbaar is dat de
totstandkoming van lossere samenlevingsvormen gepaard gaat met een
religieuze ceremonie. Zo ja, op welke wijze. In welke gevallen gaat het
volgens de initiatiefnemer om een echte huwelijksceremonie en in welke
gevallen niet? Is dat afhankelijk van de naam die deelnemers aan de
ceremonie daaraan geven of ook van andere factoren? Het begrip huwelijk
heeft een juridische en een maatschappelijke betekenis. Hoe verhouden
beide betekenissen zich tot elkaar? In dit kader willen deze leden de
initiatiefnemer een paar vragen stellen. Hoe beoordeelt de initiatiefnemer
de volgende casus: stel, er zijn twee personen die elkaar, in een zelf
georganiseerde plechtigheid, het «ja-woord» geven, evenwel zonder dat
er een ambtenaar van de burgerlijke stand bij aanwezig is. Wat is dan het
verschil met de problematiek, zoals in de initiatiefnota geschetst? Wat als
mensen geen burgerlijk huwelijk sluiten, maar wel een plechtigheid in een
gebedshuis hebben, niet zijnde een godsdienstige plechtigheid, en zij zich
bewust zijn van het feit dat dit geen formeel Nederlands huwelijk naar
burgerlijk recht is? Wat als mensen samen gaan wonen en dit bekrachtigen met een religieus ritueel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

5

4. Verhoging strafmaat
De leden van de D66-fractie wijzen erop dat in 2013 een wetswijziging is
doorgevoerd waarmee de dwangbepaling van artikel 284 Sr. is aangescherpt en de rechtsmacht is uitgebreid, teneinde de mogelijkheden tot de
strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang te verruimen. Zij vragen zich
af of de initiatiefnemer kan aangeven wat daar het resultaat van is
geweest. Indien dit niet het geval is vragen zij zich af of het niet cruciaal is
dit eerst te onderzoeken voordat overgegaan wordt tot een strafverzwaring, zoals de initiatiefnemer voorstelt.
De leden van de PvdA- en SP-fracties merken op dat de initiatiefnemer als
tweede beleidsvoorstel pleit voor een verhoging van de strafmaat. De
SP-fractie vraagt zich af waarom dit nodig is en beide fracties vragen zich
af waarom gekozen wordt voor een boete van de vierde categorie of een
gevangenisstraf van zeven maanden. Wat is momenteel de huidige
gemiddelde strafmaat voor overtreding van artikel 449 Sr.? De leden van
de D66-fractie vragen of de initiatiefnemer dit kan onderbouwen, door
andere voorbeelden van delicten waar inbreuk wordt gemaakt op de
gelijkwaardigheid van man en vrouw en een vergelijkbare strafmaat van
toepassing is. Ook vragen zij zich af of de initiatiefnemer aanwijzingen
vanuit de rechterlijke macht heeft dat zij gedwongen is laag te straffen
door de bestaande strafmaat.
5. Aangiftes digitaal en op afstand
De leden PvdA-fractie vragen zich af waarom de initiatiefnemer in zijn
derde beleidsvoorstel kiest voor het mogelijk maken van aangiftes op
afstand, en of dit noodzakelijk is. Zij vragen zich af of dit ook mogelijk is
voor andere delicten in vergelijkbare gevallen. De leden van de SP-fractie
vragen zich af of het digitale aspect geen afbreuk doet aan het gevoelige
karakter van de zaken en bepleiten een eenvoudiger sneller en inclusief
aangifteproces.
6. Telefonische hulplijn
De leden van de CDA-, PvdA- en SP-fracties stellen vast dat de initiatiefnemer in zijn vierde beleidsvoorstel beoogt een speciale telefonische
politie-hulplijn voor vrouwen die slachtoffer zijn van huwelijks
-gevangenschap, -dwang, -verkrachting en -achterlating. De initiatiefnemer geeft aan dat daarmee in het Verenigd Koninkrijk goede resultaten
zijn behaald. Zij vragen of de initiatiefnemer uiteen kan zetten waarom
zo’n speciale hulplijn in zijn optiek nodig is en daarbij ook in te gaan op de
resultaten in het Verenigd Koninkrijk. Ook zijn zij benieuwd naar de relatie
tussen de beoogde politie-hulplijn en andere hulplijnen zoals Veilig Thuis.
De leden van de D66-fractie vragen zich af hoe vaak momenteel gebruik
wordt gemaakt van bestaande hulplijnen, zoals Meld Misdaad Anoniem,
door slachtoffers van huwelijkse gevangenschap, -dwang, -verkrachting
en -achterlating. Waarom volstaan Nederlandse hulplijnen zoals Meld
Misdaad Anoniem niet? De leden vragen zich tenslotte af onder welke
instantie een dergelijke hulplijn zou komen te vallen.
7. Forced Marriage Unit Huwelijksdwang buitenland
De leden van de VVD-fractie geven aan dat het vijfde beleidsvoorstel gaat
over hulp aan Nederlandse vrouwen die in het buitenland slachtoffer van
huwelijksdwang worden. Deze leden zijn het zeer eens met het bieden van
hulp aan deze vrouwen in nood. Hoe kunnen Nederlandse vrouwen die in
het buitenland slachtoffer worden van huwelijksdwang worden geholpen?
Kan de initiatiefnemer hierop ingaan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

6

Voorts merken zij op dat niet in alle delen van de wereld de regels voor
huwelijken zo neergelegd zijn zoals in het Nederlands recht. Zo maakt het
klassieke islamitische recht geen onderscheid tussen een burgerlijk en een
religieus huwelijk. Zij stellen de vraag hoe in Nederland wordt omgegaan
met religieuze huwelijken die in het buitenland zijn gesloten. Worden deze
huwelijken in Nederland erkend? Zo ja, hoe verhouden die huwelijken zich
tot de Nederlandse wetgeving en tot de voorstellen in deze initiatiefnota?
De leden van PvdA-fractie vragen zich af of ten aanzien van deze
problematiek niet evenveel succes te behalen valt door het verbeteren van
de consulaire bijstand aan deze Nederlandse vrouwen.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de initiatiefnemer uiteen kan
zetten wat de resultaten zijn van deze Unit in het Verenigd Koninkrijk,
waarom die daar is opgericht, hoe de Unit is gepositioneerd en welke
investeringen zijn gepleegd.
De leden van de PvdA-fractie zijn met de initiatiefnemer eens dat er iets
aan deze problematiek gedaan moet worden. Zij merken op dat dit ook
blijkt uit de moties die in het verleden mede door de leden van de
PvdA-fractie zijn ingediend. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de motie
(Kamerstuk 33 836, nr. 9) van de leden Yücel (PvdA), Karabulut (SP) en Van
Wijngaarden (VVD) van 17 februari 2016, die de regering verzoekt
onderzoek te doen naar het treffen van maatregelen, dan wel eventueel
naar het aanpassen van wet- en/of regelgeving teneinde te voorkomen dat
een vrouw gevangen blijft in een religieus huwelijk en de Kamer hierover
uiterlijk in het najaar van 2016 te informeren. Zij vragen zich af hoe deze
punten zich verhouden met de initiatiefnota. Ook vragen zij zich af hoe de
initiatiefnota zich verhoudt tot de brieven (Kamerstuk 32 175, nrs. 54 en
60) van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over zelfbeschikking.
De leden van de SP-fractie onderschrijven dat Nederlandse vrouwen die in
het buitenland slachtoffer worden van huwelijksdwang moeten worden
geholpen. Zij wensen een overzicht van hoe dat nu gedaan wordt en op
welke wijze dit anders zou moeten. Zowel de leden van de SP als de
D66-fractie vragen zich af of de consulaire hulp die zij krijgen bijvoorbeeld
niet voldoende is. De leden van de D66-fractie vragen zich af waarom de
initiatiefnemer van mening is dat hiervoor een nieuw instituut opgericht
moet worden. Zij willen weten op welke manier de initiatiefnemer het
team wil inrichten, zodat het een toegevoegde waarde heeft bovenop de
huidige praktijk. Het voorstel om deze hulp te betalen uit het budget voor
mensenrechtenprojecten in ontwikkelingslanden is volgens hen onwenselijk. Beter zou het volgens hen zijn het bestaande consulaire budget uit
te breiden. Dergelijke hulp mag wat deze leden betreft in ieder geval niet
ten koste gaan van andere mensenrechtenprojecten. Immers, sommige
van deze projecten zijn óók gericht op het voorkomen van huwelijksdwang en kind-huwelijken en het kan toch niet zo zijn dat initiatiefnemer
letterlijk voorstaat mensenrechten van de een in te ruilen voor mensenrechten van de ander.
De leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemer of hij de projecten
en doelen limitatief kan opsommen die niet langer gefinancierd zouden
worden als de 20 miljoen euro voortaan enkel besteed zou worden aan de
door initiatiefnemer voorgestelde Nederlandse Forced Marriage Unit.
Zowel de leden van de D66-fractie als de CDA-fractie vragen zich af wat de
risico’s daarvan zijn met betrekking tot het voortbestaan van deze
projecten en doelstellingen die daaraan ten grondslag liggen. Zij zijn
derhalve benieuwd of de initiatiefnemer niet veel meer voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

7

uitbreiding van dit budget voelt indien hij tot een oprichting van een
Nederlandse Forced Marriage Unit wil komen.
8. Financiële paragraaf
De leden van de SP-fractie wensen van de initiatiefnemer een uitgebreidere argumentatie op de stelling van de initiatiefnemer waarom zijn
voorstellen géén extra financiële middelen behoeven. Zij vragen zich af of
dit niet ten koste gaat van andere prioriteiten. Waarom zou o.a. voor
undercoveracties en stappen die daaruit voortkomen geen extra capaciteit
bij de politie en het Openbaar Ministerie (OM) nodig zijn.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de initiatiefnemer aangeeft de
handhaving door de politie te willen intensiveren en het aangifteproces
verder te willen inrichten en stroomlijnen. Zij vragen de initiatiefnemer
vervolgens waar hij zijn mening op heeft gebaseerd dat deze extra taken
door de politie met de bestaande middelen gerealiseerd kunnen worden.
Ook willen zij weten of de initiatiefnemer bekend is met de problemen
aangaande de reorganisatie, werkdruk, hoog ziekteverzuim en financiële
krapte in het algemeen bij de nationale politie. Heeft hij hierover adviezen
ingewonnen en zo ja, bij wie? Zo nee, is hij bereid alsnog met de nationale
politie in gesprek te gaan om zich ervan te vergewissen dat zijn voorstel
geen extra werklast betekent voor de politie en indien dat wel het geval
blijkt te zijn, hoe groot die extra werklast is en hoe dit gefinancierd zal
worden?
9. Overige opmerkingen en vragen
De leden van de D66-fractie merken op dat de initiatiefnota vooral een
reactie lijkt te zijn op de praktijken die voorkomen binnen de islam. Zij
vragen zich af waarop initiatiefnemer de aanname baseert dat dit vaak
islamitische praktijken zijn. Zijn er voorbeelden van andere religies waar
de door initiatiefnemer geschetste praktijken voorkomen? Heeft de
initiatiefnemer ook zicht in hoeverre er ook sprake is van huwelijksdwang
binnen de Roma & Sinti, polygamie en religieuze huwelijken zonder
burgerlijk huwelijk buiten de islam? Indien dat niet het geval is, waarom is
er dan vanuit gegaan dat dit bij andere religies niet het geval is?
De leden van de SP-fractie merken op dat de aard van de voorstellen
reactief is, omdat er wordt gehandeld nádat zich een van de kwalijke
zaken heeft voorgedaan. Zij vragen zich af waarom er geen voorstellen
zijn gedaan ten aanzien van preventie van dergelijke situaties. Is de
initiatiefnemer bereid daarop te reflecteren en deze ook in zijn initiatiefnota op te nemen teneinde een meer alomvattend voorstel te doen? Zo
nee, waarom niet?
De leden van de D66-fractie vragen zich af of de initiatiefnemer de mening
van deelt dat huwelijkse gevangenschap ook in Nederland meer moet
worden onderzocht en moet worden aangepakt door middel van
voorlichting en hulpverlening. Zij zijn benieuwd of hij bereid is dit op te
nemen in onderhavige initiatiefnota.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de initiatiefnemer bereid is
een reflectie te geven op de in 2015 door de Eerste Kamer aangenomen
wetsvoorstellen (Wet tegengaan huwelijksdwang (Kamerstuk 33 488) en
Uitvoering Verdrag Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden
van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (Kamerstuk 34 039)). Zij
vragen zich af of er overlap bestaat tussen deze wetten en de voorgestelde maatregelen in de initiatiefnota. Zij willen graag van de initiatiefnemer vernemen op welke punten de initiatiefnemer in zijn nota verder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

8

gaat dan hetgeen in deze wetten is neergelegd en besproken tijdens de
plenaire behandelingen hiervan.
De leden van de CDA-fractie vragen zich af hoe de uitgangspunten van de
initiatiefnemer, zoals verwoord in de initiatiefnota, zich verhouden tot de
tegenstem van de fractie van de initiatiefnemer bij de stemming over de
motie van het lid Oskam (Kamerstuk 33 488, nr. 11) bij de Wet tegengaan
huwelijksdwang. In deze motie werd de regering verzocht bij de inwerkingtreding van deze wet, maximaal gebruik te maken van de mogelijkheden om gesloten kind-huwelijken nietig te verklaren en de Kamer te
rapporteren over het aantal gevallen waarin dat is gelukt.
II. Reactie van de initiatiefnemer
1. Inleiding
In oktober 2016 besteedde het programma Undercover in Nederland
aandacht aan de sluiting van illegale shariahuwelijken in Nederland. Het
programma bracht een fenomeen in beeld waar al langer bezorgdheid
over bestaat binnen en buiten de politiek, maar waar vooralsnog geen
sluitende aanpak voor lijkt te bestaan. Uit gesprekken met de organisatie
Femmes for Freedom, dat zich inzet voor de positie van migrantenvrouwen, bleek verder dat illegale shariahuwelijken in de praktijk niet of
nauwelijks vervolgd worden. Dit roept de vraag op of er sprake is van een
gedoogsituatie. Deze initiatiefnota gaat ervanuit dat zo’n gedoogsituatie
zeer onwenselijk is. Het bestaan van een strafbepaling op overtreding van
de wettelijke norm dat mensen in Nederland eerst voor de wet en dan pas
voor hun geloof moeten trouwen duidt erop dat ook de wetgever een
gedoogsituatie onwenselijk vindt. Deze initiatiefnota verkent vanuit dat
vertrekpunt beleidsvoorstellen die bijdragen aan het voorkomen en
bestrijden van het ontstaan van illegale shariahuwelijken. Het beoogde
resultaat is dat illegale shariahuwelijken in Nederland maximaal worden
voorkomen en bestreden.
Op 24 april 2019 heeft de indiener samen met collega Buitenweg van de
GroenLinks-fractie bij de wet «Herwaardering strafbaarstelling actuele
delictsvormen» amendement met Kamerstuk 35 080, nr. 9 inzake illegale
religieuze huwelijken ingediend. Dit amendement geeft invulling aan de
grondgedachte van deze initiatiefnota. Om procedurele redenen is dit
amendement ingetrokken om vervolgens behandeld te kunnen worden bij
de behandeling van het wetsvoorstel «Tegengaan huwelijkse gevangenschap» alwaar het opnieuw wordt ingediend. Het past naar de mening van
indieners beter bij dat wetsvoorstel. De initiatiefnemer doet de suggestie
onderliggend initiatiefvoorstel tevens bij dit debat onder te brengen. Hier
zal ook de ontbinding van in den vreemde gesloten religieuze huwelijken
besproken worden.
De initiatiefnemer dankt de fracties voor hun inbreng en zal nu ingaan op
de vragen gesteld door de verschillende fracties.
2. Handhaving artikel 1:68 BW en artikel 449 Sr
Ten aanzien van de gestelde vragen van de VVD-, PvdA-, D66- en
ChristenUnie-fracties die zien op het handhavingstekort merkt de
initiatiefnemer op dat undercoveroperaties uitgevoerd door private
organisaties en uitgezonden op tv in de praktijk duidelijk maken dat er wel
overtreding van deze artikelen plaatsvindt, maar dat deze niet worden
aangepakt. Doordat de shariahuwelijken in strijd met de wet en buiten de
burgerlijke stand om worden gesloten is er per definitie geen registratie
van deze huwelijken. Uit gesprekken met Femmes for Freedom, dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

9

opkomt voor vrouwen en meisjes die slachtoffer zijn geworden van
huwelijksdwang, is gebleken dat shariahuwelijken die buiten de wet om
worden gesloten geen op zichzelf staande incidenten zijn. Daar komt bij
dat de bereidheid om hierover aangifte te doen en om hiervan aangifte op
te nemen volgens Femmes for Freedom sterk voor verbetering vatbaar is.
De initiatiefnemer kan zich voorstellen dat de Vaste Commissie voor
Justitie en Veiligheid van de Tweede Kamer een kort rondetafelgesprek
houdt met Femmes for Freedom over de problematiek die schuil gaat
achter onwettige huwelijken. Er zijn diverse organisaties die op uiteenlopende wijzen wel degelijk bekend zijn met de problematiek die schuil gaat
achter onwettige religieuze huwelijken. Zo krijgt de politie hiermee te
maken als een vrouw melding of aangifte doet van huiselijk of eergerelateerd geweld, hulp vraagt voor de ontbinding van het religieus huwelijk
en aangifte doet van huwelijkse gevangenschap. In het laatste geval komt
het dossier vaak op het bureau van een deskundige op het gebied van
eergerelateerd geweld. Het is volgens de indiener zaak dat de politie bij
eergerelateerd of huiselijk geweld niet alleen aangifte wegens mishandeling opneemt, maar ook het informeel huwelijk in de aangifte opneemt.
Het illegale shariahuwelijk is geen religieuze curiositeit, maar een
exponent van machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen die haaks
staan op de gelijkwaardigheid van man en vrouw zoals die is geborgd in
artikel 1 van de Nederlandse Grondwet. Daarom moet er altijd aangifte en
opname worden gedaan van illegale shariahuwelijken.
Volgens experts binnen Femmes for Freedom schort het aan urgentiegevoel bij de politie en het Openbaar Ministerie (OM) om de volgende
redenen: de aangifte wegens mishandeling is tegen de mishandelaar,
vaak de echtgenoot; de aangifte van een informeel huwelijk kan op grond
van de huidige wetgeving alleen tegen een imam gedaan worden. Vaak
deinzen agenten ervoor terug om ook een imam in een aangifte te
betrekken.
Ook speelt het probleem dat voor elk delict een aparte aangifte gedaan
moet worden. Een voorbeeld hiervan is hier te raadplegen: http://
www.rtlnieuws.nl/editienl/gevangene-eigen-huis. In deze zaak werd een
vrouw thuis opgesloten en mishandeld. Man en vrouw waren alleen
informeel getrouwd. Het OM had hier in theorie werk van kunnen maken,
maar heeft dit niet gedaan. Naast de politie en het OM zijn vaak ook
Landelijk Expertisecentrum Eergerelateerd Geweld, de Veilig Thuis
instanties in heel Nederland en Wijkteams op de hoogte. Ook bij de
Sociale Dienst komen rechercheurs die fraude moeten opsporen
regelmatig stellen tegen die informeel getrouwd zijn. De indiener kan zich
voorstellen dat deze stakeholders samen met vrouwenrechtenorganisaties
en islamitische organisaties structurele samenwerkingsafspraken maken
om illegale shariahuwelijken niet alleen in de wet maar ook in de praktijk
uit Nederland te bannen.
Wat betreft de vragen van de leden van de VVD-fractie ten aanzien van dat
het eerste beleidsvoorstel betrekking heeft op het intensiveren van de
handhaving van artikel 1:68 van het Burgerlijk Wetboek (BW) en van
artikel 449 Wetboek van Strafrecht (Sr). wijst de indiener erop dat het van
belang is om toezicht op naleving van de wettelijke plicht, het gebod, om
eerst te trouwen voor de wet en dan voor het geloof conceptueel te
onderscheiden van handhaving op het verbod tot overtreding hiervan. Het
toezicht op naleving van het gebod geschiedt door de ambtenaar van de
burgerlijke stand die, voordat hij een huwelijk voltrekt, nagaat of er geen
sprake is van minderjarigheid, een ander huwelijk of tekenen van
huwelijksdwang. In de praktijk vragen veel bedienaren van een godsdienst
om een «bewijs» dat iemand al voor de wet getrouwd is. Indien zij dit niet
doen en toch een onwettig religieus huwelijk sluiten kunnen zij op grond

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

10

van het vigerende recht geconfronteerd worden met een boete of, bij
herhaling, gevangenisstraf.
De leden van VVD-fractie merken op dat de wet niet of niet voldoende
gehandhaafd wordt op dit moment, in die zin dat het voor komt dat er
eerst een religieus huwelijk wordt gesloten voordat er een huwelijk voor
de burgerlijke stand plaatsvindt. Wordt er, als er aangifte wordt gedaan,
ook ingegrepen? Hoeveel (o.a. CU) bedienaars van een godsdienst zijn er
in de afgelopen jaren vervolgd op grond van artikel 449 Sr? De indiener
verwijst naar de uitspraak waarin is vervolgd op grond van artikel 449; NJ
1972,31 HR, 22-06-1 971. Het betrof hier een katholieke godsdienstbeoefenaar die een katholiek huwelijk had gesloten voordat er een burgerlijk
huwelijk was gesloten.
Bij de vraag of er voorbeelden zijn van zaken waarbij mensen zijn
veroordeeld voor het sluiten van een illegaal huwelijk, in de zin dat er niet
eerst een huwelijksplechtigheid voor een ambtenaar van de burgerlijke
stand heeft plaatsgevonden, maar er eerst een religieus huwelijk is
gesloten verwijst de indiener naar het voorgaande antwoord. De indiener
wijst erop dat volgens de vigerende wet slechts de godsdienstbeoefenaar
gestraft kan worden voor een informeel huwelijk en niet de informeel
gehuwden zelf. De indiener ziet hier een gat in de wetgeving, want juist de
informeel gehuwden zijn primair verantwoordelijk voor het omzeilen van
de wet. Zij zouden hier ook aanspreekbaar op moeten zijn en beboet
moeten kunnen worden.
In antwoord op de vraag van de VVD of slachtoffers op dit moment
kunnen rekenen op steun van de overheid stelt initiatiefnemer dat er vaak
sprake is van meerdere problemen, zoals huiselijk geweld. Ook kan er
sprake zijn van minderjarigheid en zodoende van een overwicht van de
oudere partij tegenover het minderjarige meisje. Religieuze huwelijken
vinden echter vaak ook vrijwillig plaats: partijen trouwen willens en
wetens voor de islamitische wet. Deze groep kan je in de volgende
categorieën indelen: 1. Partijen zijn op de hoogte van de Nederlandse wet
maar erkennen ons burgerlijk en seculier recht niet en zien het islamitisch
huwelijk als enig huwelijk. 2. Partijen zijn niet op de hoogte van de
Nederlandse wet en trouwen alleen volgens de islamitische wet. 3.
Partijen trouwen voor de islamitische wet voor het ontvangen van
dubbele uitkeringen.
Femmes for Freedom meldt dat zij niet op steun van de overheid kan
rekenen, het lukt Femmes for Freedom met veel moeite om aangifte te
doen. Wegens familieverhoudingen, sociale verhoudingen en afhankelijkheid van de imam durven veel vrouwen zelf geen aangifte te doen. Op
grond van de huidige wetgeving kan bovendien alleen de imam aangesproken worden. De indiener is van mening dat ieder informeel huwelijk
moet worden bestreden en gesanctioneerd.
Het komt niet voor dat de overheid, dan wel officiële instanties in
Nederland een religieus huwelijk, dus zonder dat er tevens sprake is van
een naar Nederlands recht burgerlijk huwelijk, erkennen dan wel daarnaar
handelen. In theorie en praktijk erkent de overheid alleen in Nederland
gesloten huwelijken wanneer ook een burgerlijk huwelijk is gesloten.
Vanwege de doorwerking van het Haags Huwelijksverdrag kan een (enkel)
religieus (islamitisch) huwelijk gesloten in een derde land wel worden
erkend in Nederland.
Zodra het buitenlands huwelijk in Nederland erkend wordt, spreken we
over een Nederlands huwelijk. Bij de ontbinding van het huwelijk in
Nederland, moet de vrouw in beginsel terug naar het islamitisch land
waar het huwelijk gesloten is. Buiten Nederland gesloten huwelijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

11

vallen buiten de scope van deze initiatiefnota omdat Nederland geen
jurisdictie heeft in die landen.
Met betrekking tot de vragen van de VVD- en ChristenUnie-fracties over
intensievere handhaving via bijvoorbeeld undercoveracties verwijst
initiatiefnemer naar de uitzending van het undercoverprogramma1. Het
gaat om de vaststelling dat er dus bewust illegale religieuze huwelijken
worden gesloten die door dit soort undercoveracties kunnen worden
aangepakt. Politie en het Openbaar Ministerie kunnen het beste zelf
aangeven welke capaciteit hier structureel dan wel incidenteel mee
gemoeid zou zijn. Het lijkt niettemin onwaarschijnlijk dat dit een substantieel beslag legt op beider organisaties. Van belang is vooral dat de
eerdergenoemde instanties een vermoeden van een informeel huwelijk
kunnen signaleren bij een centraal punt van de politie en dat hier
opvolging aan wordt gegeven. De aanpak van Lover Boys in bijvoorbeeld
Friesland (FierFriesland) kan hierbij mede als inspiratie dienen.
De indiener bedoelt hier inderdaad, zoals de PvdA-fractie hem vraagt, dat
bevoegde opsporingsambtenaren zich begeven op de internetfora waar
illegale shariahuwelijkskandidaten worden gezocht en waar hulp wordt
gezocht om illegale shariahuwelijken te sluiten. Doet de overheid hier
niets dan ontstaat er zienderogen een parallelle samenleving waar niet het
Nederlands recht, maar het islamitisch recht prevaleert. Dat laatst is
volgens de indiener niet bepaald een wenkend perspectief voor
Nederland.
De indiener wil hier kort stil staan bij het juridische fenomeen van
uitlokking. Van uitlokking is pas sprake als een persoon wordt overgehaald acties te ondernemen die hij/zij zonder de inmenging van de
ander/het middel niet zou hebben ondernomen. Dit is nader uitgewerkt in
het Tallon-criterium. Van schending van dit criterium mag dus geen sprake
zijn. In dit kader kan ook het lokfiets-arrest worden genoemd. Maar
undercoveracties op internet zijn zeker niet per definitie uitgesloten
vanwege strijd met bovengenoemd criterium en arrest.
In antwoord op de vragen van de VVD-fractie hoe het toezicht zal moeten
worden vormgegeven dat eerst getrouwd wordt voor de wet en pas
daarna voor het gelooft stelt de initiatiefnemer dat dit toezicht plaatsvindt
in de praktijk door de ambtenaar van de burgerlijke stand en de bedienaar
van een godsdienst. Handhaving op niet-naleving hiervan moet op basis
van aanwijzingen van instanties die vermoeden dat er ergens sprake is
van een informeel huwelijk. Zoals eerder geschetst zijn deze instanties er
reeds en is dit ten dele de politie zelf. Meer voorlichting over welke
wettelijke regels er gelden rondom religieuze huwelijken is hierbij volgens
de indiener gewenst.
Wat betreft de vraag van de ChristenUnie-fractie wat de rol van
gemeenten zou moeten zijn in het aanpakken van illegale shariahuwelijken antwoord de indiener dat in Den Haag reeds een convenant met
moskeeën is gesloten om illegale shariahuwelijken tegen te gaan. Het
gaat erom dat iedereen binnen de islamitische gemeenschap weet dat in
Nederland de Nederlandse wet prevaleert op religieuze wetten als het
gaat om huwelijken. Wie dat niet accepteert is mogelijk geradicaliseerd en
dient hoe dan ook in beeld te zijn bij de overheid in het kader van de
ambities om radicalisering tegen te gaan en terug te draaien.

1

https://www.sbs6.nl/programmas/undercover-in-nederland/videos/sE7QWWWzcPs/undercoverin-nederland-aflevering-123.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

12

De initiatiefnemer deelt de mening van de VVD-fractie dat iedereen in
Nederland zich aan de wet moet houden en dat beoefenaren van welke
religie dan ook hier geen uitzondering op mogen vormen. De huidige wet
voorziet in de scheiding van kerk en staat: de wet stelt als voorwaarde dat
er eerst burgerlijk getrouwd moet worden. Ook de vrijheid van godsdienst
wordt erkend en de waarde die het kerkelijk- of shariahuwelijk voor veel
burgers heeft. De huidige wet is ooit in het leven geroepen voor het
tegengaan van de rechteloosheid van christelijke vrouwen en kinderen.
Ook nu is er noodzaak vrouwen en meisjes te beschermen tegen onrecht
met een beroep op een religie, zij het een andere dan het Christendom. Zo
wordt een wat vergeten en ingeslapen wetsartikel weer tot leven gewekt.
In Nederland staat het volgens de indiener iedereen vrij te trouwen voor
zijn geloof en zichzelf daarbij religieuze beperkingen op te leggen, ook als
die haaks staan op de gelijkwaardigheid van man en vrouw. Deze vrijheid
van religie hoort ook bij Nederland. Die vrijheid is echter niet absoluut,
maar begrensd door de Nederlandse wet en juist aan het sluiten van
religieuze huwelijken verbindt de Nederlandse wet voorwaarden en
sancties in de vorm van boete of detentie bij overtreding. Nu die wet er is
dient deze ook gehandhaafd te worden. De initiatiefnota is niet gericht
tegen religie of tegen de islam in het bijzonder, deze is erop gericht
meisjes en vrouwen de bescherming te bieden die hen krachtens de
Nederlandse wet toekomt. De indiener wijst er ook op dat shariahuwelijken, dat wil zeggen huwelijken naar islamitisch recht, in Nederland als
zodanig niet verboden zijn. Er is per slot van rekening vrijheid van
godsdienst. Een vrijheid waar niet aan getornd mag worden en die
geworteld is in de Nederlandse geschiedenis. Religieuze huwelijken,
inclusief shariahuwelijken, zijn nadrukkelijk een zaak van en tussen
gelovigen zelf. Het is daarentegen wel verboden om niet (eerst) voor de
wet te trouwen maar wel voor het geloof. Dat verbod geldt voor iedere
godsdienst, alleen juist in de moslimgemeenschap lijkt dit verbod nog niet
overal goed te worden nageleefd. Deze nota richt zich met klem niet op
shariahuwelijken als zodanig, maar uitsluitend op illegale shariahuwelijken en de vraag of de overheid nu doet wat van haar verwacht mag
worden om deze ondermijning van het Nederlandse recht te bestrijden.
3. Reikwijdte artikel 449 Sr
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de juridische onderbouwing
voor de uitbreiding van de bedienaar van een godsdienst naar eenieder
die direct en uit vrije wil betrokken is bij het sluiten van een illegaal
religieus huwelijk. In aanvulling daarop vragen de SP-, CDA- en
ChristenUnie-fracties naar een uitgebreide visie. Het voorstel ter
uitbreiding van de reikwijdte artikel 449 sr. heeft tot doel dat minder
personen overgaan tot het sluiten van een illegaal religieus huwelijk,
omdat zij anders een boete riskeren. Hier gaat zowel een normatieve als
een afschrikwekkende werking van uit. Het is onlogisch dat alleen de
bedienaar van een godsdienst verantwoordelijk wordt gehouden voor het
sluiten van een informeel huwelijk. Juist de gehuwden zelf moeten
aanspreekbaar zijn op het schenden van het Nederlandse huwelijksrecht.
Als zij dat niet zijn kan er zienderogen een parallelle samenleving
ontstaan. Initiatiefnemer deelt de opvatting van de hier aan het woord
zijnde leden dat vervolging van slachtoffers van illegale shariahuwelijken
een boete zouden moeten krijgen. Het is aan de rechter om te beoordelen
of een vrouw door haar familie en partner via dwang en drang in een
illegaal shariahuwelijk terecht is gekomen, of dat zij dit willens en wetens
bewust is aangegaan, bijvoorbeeld omdat zij de Nederlandse wet
verwerpt en alleen het islamitisch recht erkent. In het laatste geval zou
deze vrouw volgens initiatiefnemer evengoed een boete moeten krijgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

13

De leden van de PvdA-fractie merken op dat in de initiatiefnota wordt
aangegeven dat de wet uit gaat van de bedienaar van een godsdienst
terwijl in islamitische kring lang niet altijd een religieuze voorganger
noodzakelijk is. Ook iemand anders uit de gemeenschap zou kunnen
zorgen dat een onwettig huwelijk tot stand komt. Deze leden vragen zich
af of de initiatiefnemer kan aangeven of deze persoon momenteel wel of
niet onder de definitie valt «bedienaar van een godsdienst» ex
artikel 449 Sr en waarom deze persoon wel of niet onder artikel 449 Sr
valt. De leden van de D66-fractie vragen zich af hoe volgens de initiatiefnemer vervolgens bewezen kan worden dat iemand direct en uit vrije wil
betrokken is bij het sluiten van het huwelijk. De indiener antwoord dat het
in de vigerende wet gaat om de bedienaar van een godsdienst, dat wil
zeggen iemand die een eredienst leidt en dus niet een getuige of de
gehuwden zelf. Er bestaat bij de indiener geen duidelijk beeld of een
islamitisch notaris die geen notaris is naar Nederlands recht wel of niet
onder artikel 449 Sr valt. Juist vanwege de beperkte en onduidelijke
reikwijdte betoogt de indiener dat eenieder die meewerkt aan de
totstandkoming van een informeel huwelijk strafbaar wordt: van
gehuwden tot getuigen, van imam tot notaris. Toeschouwers of anderen
die slechts aanwezig zijn en dus niet meewerken aan de «totstandkoming»
van het huwelijk vallen hier dus niet onder. Als duidelijk is dat een getuige
voorafgaand aan het sluiten van het religieuze huwelijk wist dat het hier
ging om een religieus huwelijk zonder dat een burgerlijk huwelijk was
gesloten dan valt deze er ook onder. Het is aan de rechter om van geval
tot geval te beoordelen of er geen sprake was van dwang. In de praktijk
kan de vrouw vaak onder dwang hebben gestaan van de man of familie.
In dat geval valt zij niet onder de strafbepaling.
Daarnaast is nieuwe voorlichting dringend noodzakelijk over de hier
voorgestelde wettelijke normen en sancties die staan op overtreding
hiervan. Het moet ook mogelijk worden illegale shariahuwelijken anoniem
te melden bij de politie om zo te zorgen voor een groter aantal meldingen.
De ambitie moet zijn dat het aantal nieuw gesloten illegale shariahuwelijken in Nederland uiteindelijk naar nihil wordt teruggebracht.
De meldingsbereidheid van getuigen bij een illegaal shariahuwelijk lijkt op
voorhand niet groot zodat de initiatiefnemer er geen groot probleem in
ziet om ook getuigen bij een illegaal shariahuwelijk een boete op te
leggen. Indien getuigen zich toch melden bij de politie zou het Openbaar
Ministerie ertoe kunnen besluiten hen niet te vervolgen als blijk van
waardering voor de melding. Dit is echter aan het OM zelf.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe een pleidooi voor handhaving
van artikel 1:68 BW en artikel 449 Sr zich verhoudt tot de toename van de
gewoonte om in andere vormen samen te wonen. Tevens vragen zij de
initiatiefnemer aan te geven in welke gevallen er sprake is van een echte
huwelijksceremonie, of dat afhankelijk is van de naam die deelnemers
eraan geven en hoe de betekenissen juridisch en maatschappelijk bij het
begrip huwelijk zich tot elkaar verhouden. Ook vragen deze leden de
initiatiefnemer te antwoorden op een casus. De indiener onderkent dat er
allerlei situaties voorstelbaar zijn waarin mensen elkaar een jawoord
geven, trouw zweren of de liefde verklaren. Daarmee is er echter feitelijk
en juridisch nog geen sprake van een «huwelijk». Het sluiten van een
huwelijk is een van de meest verstrekkende rechtshandelingen waar een
scala van huwelijkse rechten en plichten uit voortvloeien zoals die gelden
in het huwelijksrecht van het geloof dat partijen aan hangen.
Als er uit een plechtigheid in de praktijk geen verstrekkende consequenties volgen die vergelijkbaar zijn met die van een huwelijk is er ook
geen sprake van een informeel huwelijk. Partijen die dus vrij en autonoom
ten opzichte van elkaar kunnen blijven leven en handelen hebben geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

14

informeel huwelijk gesloten. Als dat gevolg zich wel voordoet valt de
handeling onder het reeds geldende verbod. Hiermee wordt voorkomen
dat onschuldige samenlevingsvormen en daarbij horende rituelen onder
dit verbod komen te vallen.
4. Verhoging strafmaat
De leden van de D66-fractie wijzen erop dat in 2013 een wetswijziging is
doorgevoerd waarmee de dwangbepaling van artikel 284 Sr. is aangescherpt en de rechtsmacht is uitgebreid, teneinde de mogelijkheden tot de
strafrechtelijke aanpak van huwelijksdwang te verruimen. Zij vragen zich
af of de initiatiefnemer kan aangeven wat daar het resultaat van is
geweest? Indien dit niet het geval is vragen zij zich af of het niet cruciaal is
dit eerst te onderzoeken voordat overgegaan wordt tot een strafverzwaring, zoals de initiatiefnemer voorstelt. Het gaat de indiener erom dat
de strafmaat in verhouding staat tot de ernst van de overtreding. Hiervoor
is onder andere van belang hoeveel maatschappelijk belang de wetgever
toekent aan het respecteren van het hier bedoelde wettelijke voorschrift.
De indiener stelt een scala aan maatregelen voor om illegale shariahuwelijken tegen te gaan. Verzwaring van de strafmaat moet dan ook in
onderlinge samenhang gezien worden met de overige maatregelen.
De leden van de PvdA- en SP-fracties merken op dat de initiatiefnemer als
tweede beleidsvoorstel pleit voor een verhoging van de strafmaat en
vragen de initiatiefnemer te beargumenteren waarom dat nodig is. Tevens
vraagt de SP-fractie naar de noodzaak hiervan en waarom is gekozen voor
een boete van de vierde categorie of een gevangenisstraf van zeven
maanden. De leden van de D66-fractie vragen de initiatiefnemer dit te
onderbouwen door middel van andere voorbeelden van delicten waar
inbreuk wordt gemaakt op de gelijkwaardigheid van man en vrouw en een
vergelijkbare strafmaat van toepassing is. Tevens vraagt de D66-fractie
naar eventuele aanwijzingen vanuit de rechterlijke macht dat zij
gedwongen is laag te straffen door de bestaande strafmaat. Het delict
wordt zelden vervolgd en staat ook tamelijk op zichzelf. Derhalve is er
geen informatie over de gemiddelde strafmaat en is een vergelijking met
andere delicten niet zinvol. Uit informatie van Femmes for Freedom blijkt
dat er in de praktijk boetes van 500 tot 1.200 euro zijn opgelegd. Dat zijn
magere bedragen afgezet tegen het feit dat de scheiding van kerk en staat
hier niet alleen wordt geschonden, maar dat het geloof hier denkt te
kunnen prevaleren op de staat. Zie ook: http://
www.dagelijksestandaard.nl/2014/11/fawaz-jneid-iedereen-wist-vanshariahuwelijken/
5. Aangiftes digitaal en op afstand
In antwoord op de vraag van de leden van de PvdA- en SP-fractie waarom
de initiatiefnemer in zijn derde beleidsvoorstel kiest voor het mogelijk
maken van aangiftes op afstand, antwoord de indiener dat het erom gaat
de aangiftebereidheid te vergroten. Vrouwen die niet van huis mogen
kunnen makkelijker aangifte doen als zij niet naar het bureau hoeven.
6. Telefonische hulplijn
De leden van de CDA, PVDA en SP-fracties stellen vast dat de initiatiefnemer in zijn vierde beleidsvoorstel beoogt een speciale telefonische
politie-hulplijn voor vrouwen die slachtoffer zijn van huwelijksgevangenschap, -dwang, -verkrachting en -achterlating. De initiatiefnemer geeft aan
dat daarmee in het Verenigd Koninkrijk goede resultaten zijn behaald. Zij
vragen de initiatiefnemer uiteen te zetten waarom zo’n speciale hulplijn in
zijn optiek nodig is en daarbij ook in te gaan op de resultaten in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

15

Verenigd Koninkrijk. Ook zijn zij benieuwd naar de relatie tussen de
beoogde politie-hulplijn en andere hulplijnen zoals Veilig Thuis. De leden
van de D66-fractie vragen zich af hoe vaak momenteel gebruik wordt
gemaakt van bestaande hulplijnen, zoals Meld Misdaad Anoniem, door
slachtoffers van huwelijkse gevangenschap, -dwang, -verkrachting en
-achterlating. De leden vragen zich tenslotte af onder welke instantie een
dergelijke hulplijn zou komen te vallen. Initiatiefnemer wijst in zijn
antwoord op het volgende: over deze problematiek is niet veel bekend bij
de huidige huplijnen en vrouwen die gebukt gaan onder de problematiek
van een gedwongen huwelijk bevinden zich vaak in een geïsoleerde
positie waarin schaamte en verdriet een grote rol spelen. Zij zoeken hulp
en moeten niet het gevoel hebben dat zij een misdaad hebben begaan,
zoals de hulplijn Meldt Misdaad Anoniem suggereert. Initiatiefnemer kan
zich ook voorstellen dat er deskundige kennis en een aparte desk komt bij
bestaande hulplijnen.
7. Forced Marriage Unit Huwelijksdwang buitenland
Het vijfde beleidsvoorstel gaat over hulp aan Nederlandse vrouwen die in
het buitenland slachtoffer worden van huwelijksdwang. De leden van de
VVD-fractie zijn het wat dat voorstel betreft zeer eens met het bieden van
hulp aan deze vrouwen in nood. Zij vragen de initiatiefnemer in te gaan
op hoe die vrouwen kunnen worden geholpen. Voorts merken zij op dat
niet in alle delen van de wereld de regels voor huwelijken zo neergelegd
zijn zoals in het Nederlands recht. Zo maakt het klassieke islamitische
recht geen onderscheid tussen een burgerlijk en een religieus huwelijk. Zij
vragen de indiener hoe in Nederland wordt omgegaan met religieuze
huwelijken die in het buitenland worden gesloten.
Ten aanzien van deze problematiek vraagt de PvdA-fractie naar eventueel
gelijk succes dat te behalen zou kunnen vallen door de consulaire bijstand
aan deze vrouwen te verbeteren.
De leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemer naar de resultaten
van deze Unit in het Verenigd Koninkrijk.
Met de initiatiefnemer vinden de leden van de PvdA-fractie dat er iets
gedaan moet worden aan deze problematiek, wat tevens blijkt uit reeds
gedane moties in 2016. Deze leden vragen naar hoe deze voorstellen zich
verhouden tot de initiatiefnota, net als tot de brieven van de Minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid over zelfbeschikking (Kamerstuk
32 175, nrs. 54 en 60).
Met de initiatiefnemer onderschrijft de SP-fractie dat Nederlandse
vrouwen die in het buitenland slachtoffer worden van huwelijksdwang
moeten worden geholpen. Zij vragen initiatiefnemer naar een overzicht
van hoe dat nu wordt gedaan en hoe dat anders zou moeten. Tevens
vragen de leden van de SP- en D66-fracties of de consulaire hulp die
momenteel wordt geboden niet voldoende is. Ook vragen de leden van de
D66-fractie de initiatiefnemer toe te lichten waarom een nieuw instituut
zou moeten worden opgericht en hoe het team daarbij zou moeten
worden ingericht. Zij stellen voor het bestaande consulaire budget uit te
breiden. De leden van de CDA-fractie vragen de initiatiefnemer om een
opsomming van projecten en doelen die niet langer gefinancierd zouden
worden als de 20 miljoen euro voortaan enkel besteed zou worden aan de
door initiatiefnemer voorgestelde Nederlandse Force Marriage. Tot slot
vragen de leden van de D66- en CDA-fracties naar de risico’s met
betrekking tot het voortbestaan van deze projecten en doelstellingen die
daaraan ten grondslag liggen. In antwoord op het bovenstaande stelt
initiatiefnemer het volgende: dit voorstel is inmiddels gerealiseerd bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

16

begrotingsbehandeling van Buitenlandse Zaken waar is besloten tot
oprichting van de Forced Marriage Unit. De indiener verwijst kortheidshalve naar die behandeling (Kamerstuk 34 550 V, nr. 52).
8. Financiële paragraaf
Op de vraag van de leden van de SP-fractie naar een uitgebreidere
argumentatie waarom er geen sprake zal zijn van extra financiële
middelen, stelt de indiener voor de politie uit te nodigen en nader te
vragen naar de gemoeide extra werklasten en de vraag of dit kan worden
opgevangen binnen de bestaande capaciteit. Aldaar zal duidelijkheid
gecreëerd worden op de vragen van de SP- en CDA-fracties of er extra
middelen nodig zijn of extra capaciteit bij het OM en de politie.
9. Overige opmerkingen en vragen
In antwoord op de vraag van de D66-fractie dat de initiatiefnota vooral een
reactie lijkt te zijn op praktijken die voorkomen binnen de islam stelt de
initiatiefnemer dat de nadruk op de islamitische gemeenschap van belang
is omdat vooral vrouwen in deze gemeenschap en in een religieus
huwelijk kwetsbaarder zijn voor huwelijkse gevangenschap, eerwraak en
polygamie.
De leden van de SP-fractie merken op dat de aard van de voorstellen
reactief is, omdat er wordt gehandeld nádat zich een van de kwalijke
zaken heeft voorgedaan. Zij vragen zich af waarom er geen voorstellen
zijn gedaan ten aanzien van preventie van dergelijke situaties. Zij vragen
naar bereidheid van de initiatiefnemer om daarop te reflecteren. De
indiener is hier graag toe bereid en heeft daarom voorgesteld om
voorlichting over de geldende wettelijke normen rondom religieuze
huwelijken te intensiveren op structurele basis.
De initiatiefnemer deelt de mening van de D66-fractie en de SP-fractie dat
huwelijkse gevangenschap ook in Nederland meer moet worden
onderzocht en aangepakt door middel van voorlichting en hulpverlening
en is bereid dit op te nemen in zijn initiatiefnota.
De leden van de CDA-fractie vragen of de indiener bereid is een reflectie
te geven op de in 2015 door de Eerste Kamer aangenomen Wetsvoorstellen «Tegengaan huwelijksdwang» (Kamerstuk 33 488) en «Uitvoering
Verdrag Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld
tegen vrouwen en huiselijk geweld» (Kamerstuk 34 039). De voorstellen
sluiten aan op de geest hiervan omdat illegale shariahuwelijken broedplaatsen zijn van huiselijk geweld en onderdrukking van vrouwen. De
voorstellen gaan verder dan de huidige wet.
Wat betreft de vraag van het CDA hoe de uitgangspunten van de
initiatiefnemer zich verhouden tot de tegenstem van de VVD-fractie bij
motie Oskam (Kamerstuk 33 488, nr. 11) antwoord de initiatiefnemer dat
de wet tegengaan huwelijksdwang (Kamerstuk 33 488) exclusief een
Forced Marriage Unit was. Het ging daarnaast tevens niet over de aanpak
van illegale shariahuwelijken en aangifteprocessen. De onderliggende
nota gaat verder ten aanzien van hulpverlening aan Nederlandse
dwangbruiden en de aanpak van onwettige en illegale shariahuwelijken:
namelijk het aanpassen van de wet. Met betrekking tot de motie Oskam
(Kamerstuk 33 488, nr. 11) wil de indiener benadrukken dat het in dit geval
niet gaat om kind-huwelijken die in het buitenland zijn gesloten. Hierover
wil ik opmerken dat wij zo’n huwelijk niet meer erkennen. Ook kunnen wij
een in het buitenland geldig gesloten huwelijk niet nietig verklaren. In een
land zoals Sudan is een kind-huwelijk een geldig huwelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

17

Bijlage
Deze initiatiefnota betreft de artikelen BW 1:68 en 449 Sr. De indiener
benadrukt dat de wetgever ervoor heeft gekozen het burgerlijk huwelijk te
laten prevaleren op het religieuze en daarmee de wet op de geloofsregels.
Art 68
Geen godsdienstige plechtigheden zullen mogen plaats hebben, voordat
de partijen aan de bedienaar van de eredienst zullen hebben doen blijken,
dat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand
is voltrokken. (Ont. 1.5.4.11; BW 136 (oud); BW 1:30; Sr 449)
Art 449
–

–

1. De bedienaar van de godsdienst die, voordat partijen hem hebben
doen blijken dat hun huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de
burgerlijke stand is voltrokken, enige godsdienstige plechtigheid
daartoe betrekkelijk verricht, wordt gestraft met geldboete van de
tweede categorie.
2. Indien tijdens het plegen van de overtreding nog geen twee jaren
zijn verlopen sedert een vroegere veroordeling van de schuldige
wegens gelijke overtreding onherroepelijk is geworden kan hechtenis
van ten hoogste twee maanden of geldboete van de tweede categorie
worden opgelegd. (BW 1:30, 68)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 565, nr. 3

18