Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 824

Integratiebeleid

Nr. 378

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 november 2022
De Nederlandse samenleving is een diverse samenleving. Alle Nederlanders horen de vrijheid te krijgen om zichzelf te kunnen ontplooien,
gelijkwaardige kansen te krijgen en zich thuis te voelen ongeacht waar
hun wieg (of die van hun ouders of voorouders) heeft gestaan. Een vitale
en weerbare samenleving is gebouwd op inclusie en gelijkwaardige
kansen. Dat is helaas nog niet altijd het geval in onze samenleving. Wij
hebben nog werk te verzetten. Nog veel te vaak worden mensen op basis
van hun herkomst uitgesloten en gediscrimineerd. Hierbij ontvangt uw
Kamer, zoals verzocht, mijn reactie op de publicatie – «Gevestigd, maar
niet thuis. Eerste bevindingen uit de Survey Integratie Migranten» (SIM
2020) – van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP). Dit rapport geeft
inzicht in de posities in Nederland van mensen met een migratieachtergrond en hoe deze worden ervaren. Tevens informeer ik u over de stand
van zaken met betrekking tot mijn toezeggingen aan de heer Van Baarle
tijdens het Commissiedebat Inburgering en Integratie van 20 april
(Kamerstuk 32 824, nr. 361) omtrent het herzien van het beleidsvocabulaire rondom integratie van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ook informeer ik u over mijn toezegging van 19 april, 20221
inzake het opstarten van een verkenning op het gebied van de terminologie naar herkomst.
Achtergrond van en toelichting bij het onderzoek
Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw voert het SCP op verzoek van het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid periodiek grootschalig
enquêteonderzoek uit onder groepen met en zonder migratieachtergrond.

1

kst-32824-378
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 2475.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

1

Dit onderzoek vindt om de vijf jaar plaats en heeft als doel om inzicht te
verwerven in de sociaaleconomische en sociaal-culturele aspecten van het
integratieproces2.
Het SCP constateert op basis van het SIM 2020 dat er sprake is van
«opmerkelijke dynamiek en – vaak – spectaculaire vooruitgang in de
maatschappelijke positie van de onderzochte groepen, vooral tussen
generaties». In totaal zijn 5.323 (netto) vragenlijsten ingevuld door
respondenten met een Turkse (n=696), Marokkaanse (n=570), Surinaamse
(n=638), Caribisch-Nederlandse (n=592), Somalische (n=519), Iraanse
(n=855), en Poolse achtergrond (n=682). Daarnaast is er ook een groep
zonder migratieachtergrond (n=771) bevraagd. Voor de groepen met
migratieachtergrond zijn leden van de eerste en tweede generatie
bevraagd met uitzondering van de personen met Poolse migratieachtergrond waar het onderzoek zich alleen op de eerste generatie richt die na
1 januari 2004 in Nederland is gearriveerd.
Het SCP laat in het SIM 2020 zien dat er sprake is van een enorme sprong
in opleidingsniveau tussen de eerste en tweede generatie, waarbij vooral
het opleidingsniveau van tweede generatie van personen met Turkse,
Marokkaanse en Somalische achtergrond fors gegroeid is. Bij deze
groepen ligt het aantal personen in de tweede generatie dat minimaal
mbo-niveau heeft grofweg tweemaal zo hoog als bij de eerste generatie,
en ook hoger dan onder de bevolking zonder migratieachtergrond. Ook op
het gebied van arbeidsparticipatie valt op dat de tweede generatie vaker
aan het werk is. En in vergelijking met de groep zonder migratieachtergrond is dit gelijk of zelfs hoger. Verder maakt het SCP-rapport inzichtelijk
dat personen met migratieachtergrond frequent contact hebben met
zowel personen van hun eigen herkomstgroep als personen zonder
migratieachtergrond: er is sprake van «dubbele bindingen» en overbruggende contacten. Personen zonder migratieachtergrond verkeren
daarentegen juist vaak in eigen kring: bijna 80% gaat in de vrije tijd weinig
of niet om met personen met een migratieachtergrond. Volgens het SCP is
de verklaring daarvoor gelegen in de zogenoemde «ontmoetingskansen»:
iets minder dan driekwart van de bevolking bestaat uit personen zonder
migratieachtergrond en de kans dat zij een persoon zonder migratieachtergrond tegenkomen is groter dan omgekeerd.
Een constatering uit het onderzoek is dat de tweede generatie met
migratieachtergrond een aanzienlijk betere structurele positie heeft dan de
eerste generatie, tegelijkertijd ervaart dat er in Nederland (heel) vaak
sprake is van discriminatie en uitsluiting. Deze generatie voelt zich minder
goed gerepresenteerd in het Nederlandse parlement, heeft minder
(sociaal) vertrouwen in de Nederlandse regering en beoordeelt Nederland
als minder gastvrij in vergelijking met de eerste generatie. Deze resultaten
laten zien dat het gevoel van acceptatie en inclusie geen gelijke tred houdt
met sociaaleconomische positie.

2

Het onderzoek van SIM 2020 is uitgevoerd tegen de achtergrond van het integratieconcept.
Kenmerkend daarvoor, aldus het SCP, is dat naar posities op meerdere dimensies wordt
gekeken (sociaaleconomisch, sociaal-cultureel, politiek). Ook geeft het SCP aan dat een ander
centraal onderdeel is dat het bij integratie gaat om de interactie tussen personen (met en
zonder) migratieachtergrond en instituties. Daardoor maken in de visie van het SCP in- en
uitsluitingsprocessen een onlosmakelijk deel uit van het integratieonderzoek en daarmee ook
van het beleid. In mijn brief van 5 april, 2022 (Kamerstuk 30 950, nr. 357) heb ik aangegeven het
concept van integratie niet meer van toepassing te vinden voor de tweede generatie. In de
publicatie geeft het SCP op de pagina’s 5–7 een wetenschappelijke duiding over het concept
integratie en ook het SCP is van mening dat «het integratieconcept en de tweede generatie in
moeizame verhouding tot elkaar staan».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

2

Het SCP geeft aan dat de bovenstaande resultaten uit het SIM 2020 in lijn
zijn met de zogeheten integratie paradox. Die houdt in dat personen met
migratieachtergrond die meer «geworteld» zijn en een betere structurele
positie hebben, vaker uitsluiting en discriminatie ervaren. Het SCP geeft
ook aan dat juist deze generatie die hier geboren is, zich onderdeel voelt
en is van de samenleving en daardoor extra geraakt is.
Appreciatie en samenlevingsperspectief
Nederland is van oudsher een samenleving waar mensen uit verschillende landen hun onderkomen vinden3. We hebben een diverse samenleving waarin er voor discriminatie en racisme geen ruimte zou mogen
zijn. Dit kabinet streeft naar gelijkwaardige kansen voor iedereen. Dit
SCP-rapport laat zien dat we daar als samenleving nog niet zijn.
Ik vind het een zorgwekkende constatering dat juist de tweede generatie
meer uitsluiting en discriminatie ervaart, terwijl zij hier geboren en
getogen is. Het rapport laat zien dat het gevoel van acceptatie en inclusie
geen gelijke tred houdt met sociaaleconomische positie. Een bevinding
waar we als kabinet werk van maken, maar nog een lange weg in hebben
te gaan. In lijn met de integratie-paradox heeft de tweede generatie een
grotere arbeidsmarktparticipatie en onderwijsparticipatie, waardoor juist
deze generatie meer kans heeft om geconfronteerd te worden met
uitsluitingsprocessen. Deze tweede generatie is in Nederland geboren en
getogen en beoordeelt haar sociale en maatschappelijk omgeving vanuit
een zelfbewuste en kritische houding, is wellicht minder dan de eerste
generatie geneigd om de verklaring van achterstand, achterstelling en
uitsluiting bij zichzelf te zoeken en eist – terecht – eenzelfde behandeling
en positie als vergelijkbare anderen op in onze samenleving. De structurele verbetering van de positie van de tweede generatie en hun grotere
zelfbewustzijn zie ik als een proces van emancipatie en worteling wat ik
een mooie ontwikkeling vind. Als Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zet ik mij graag in om dit proces te ondersteunen in het streven
naar een inclusievere en gelijkwaardigere samenleving. Een samenleving
waar eenieder geen plek hoeft op de eisen, maar deze vanzelfsprekend
heeft.
Samen met andere leden van het kabinet zet ik mij in om discriminatie en
racisme aan te pakken. Mensen moeten zichzelf kunnen zijn en niemand
mag uitgesloten worden op grond van godsdienst, levensovertuiging,
politieke gezindheid, ras, geslacht, seksuele geaardheid of op welke grond
dan ook, zoals artikel 1 van de Grondwet voorschrijft. Op 19 september
20224 heeft uw Kamer het Nationaal Programma tegen discriminatie en
racisme ontvangen. Dit programma geeft mede invulling aan de
versterking van de aanpak van discriminatie en racisme, die het vorige
kabinet in 2021 heeft aangekondigd brengt de reeds ingezette versterkingen en nieuwe versterkingen in de aanpak van discriminatie bijeen. Het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft onlangs een
agenda5 tegen discriminatie en racisme aan uw Kamer gepresenteerd met
daarin de ambities van de bewindspersonen van OCW om discriminatie
en racisme in al hun beleidsterreinen tegen te gaan voor de komende vier

3

Volgens de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid heeft migratie in Nederland een
structureel karakter (Samenleven in Verscheidenheid beleid voor een migratiesamenleving
2020, p.6).
4
Kamerstuk 30 950, nr. 316.
5
Kamerstuk 30 950, nr. 318.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

3

jaar. Ook het programma Verdere integratie op de arbeidsmarkt (VIA)6 dat
zich richt op het bevorderen van gelijkwaardige kansen op de arbeidsmarkt voor personen met een migratieachtergrond is één van de
voorbeelden van onze inzet. Op 14 juli, 20227 heb ik daarnaast het
Actieplan arbeidsdiscriminatie aan de Kamer toegestuurd met daarin een
brede aanpak die ziet op het tegengaan van discriminatie, het bevorderen
van gelijkwaardige kansen en het vergroten van bewustzijn rondom
diversiteit en inclusie. Dit actieplan is in samenwerking met een groot
aantal betrokkenen uit de samenleving tot stand gekomen.
Om tot een versterking van de aanpak tegen discriminatie en racisme te
kunnen komen is een intersectionele benadering één van de aandachtspunten van de rijksoverheid, zoals ook staat benoemd in het Nationaal
Programma. Een intersectionele benadering is een wisselwerking van de
gestapelde gronden op basis waarvan mensen discriminatie en racisme
ervaren. Met het hanteren van een intersectionele blik zou voorkomen
kunnen worden dat uitsluiting en benadeling van sommige groepen of
specifieke vormen van discriminatie over het hoofd wordt gezien,
bijvoorbeeld bij vrouwen met een hoofddoek. Daarom zijn wij samen met
het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bezig om in de vorm
van een pilot een methode te ontwikkelen en testen waarbij beleidsambtenaren van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap ondersteund worden om intersectioneel te denken en werken8.
De intersectionele blik is ook van belang in relatie tot de onderzoeksuitkomsten uit de SCP-publicatie. De publicatie laat zien dat hoewel de
2e generatie hier geboren en getogen is en een betere maatschappelijke
positie heeft, zij nog steeds discriminatie en racisme ervaren. We moeten
oog hebben voor de verscheidenheid binnen groepen met een migratieachtergrond. De publicatie laat nadrukkelijk het belang en de urgentie van
de combinatie van een integratie- en samenlevingsbeleid zien. Om tot een
inclusieve samenleving te komen bouw ik op mijn visie van 5 april 20229
die ook eerder aan uw Kamer is voorgelegd. In deze brief heb ik aangegeven dat we naast het integratieperspectief voor de eerste generatie ook
aandacht moeten hebben voor de krachtige bestrijding van discriminatie
en voor het samenlevingsperspectief voor de «ontvangende samenleving» en voor nieuwkomers en hun kinderen. Als kabinet nemen wij
onze verantwoordelijkheid voor de krachtige bestrijding van discriminatie
en racisme. In het proces om naar een inclusievere samenleving te
komen, doe ik een beroep op de gehele samenleving. We zijn immers met
elkaar de samenleving. We hebben samen de verantwoordelijkheid om bij
te dragen aan een land waar iedereen zich thuis voelt, ongeacht hun
herkomst, religie, seksuele geaardheid, leeftijd, beperking of andere
mogelijke (achtergronds)kenmerken
Het samenlevingsperspectief reikt verder dan de eerste generatie en legt
de verantwoordelijkheid voor een inclusieve samenleving bij de gehele
samenleving neer. Inclusie vergt wat mij betreft gelijkwaardigheid,
wederkerigheid en open en actief luisteren naar elkaar. Het werken aan
een inclusievere samenleving doen we voor en met elkaar. Een voorbeeld
hiervan is het Nationaal Programma dat is opgesteld onder coördinatie
6

In navolging uit de discussie rondom de vraag van het Kamerlid Van Baarle of «het niet tijd
wordt om te breken met het gedateerde begrip integratie» zal ik op korte termijn het gesprek
aangaan met de Taskforce Werk & Integratie welke terminologie voor het programma VIA en de
Taskforce Werk & Integratie het beste aansluit bij onze gezamenlijke opdracht.
7
Kamerstukken 29 544 en 30 950, nr. 1119.
8
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2022). Rapportage Kennistafels Intersectionaliteit. Geraadpleegd op 31 oktober 2022 via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2022/01/21/rapportage-kennistafels-intersectionaliteit.
9
Kamerstuk 32 824, nr. 357.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

4

van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) in
nauwe samenwerking met de departementen en heeft hij een groot aantal
gesprekken gevoerd met burgers en maatschappelijke organisaties. Er is
onder andere gesproken met Black Lives Matter (BLM), Ctrl-Alt-Delete,
Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders, Inspraakorgaan
Turken, SPIOR, COC, Indisch Platform, Ninsee, Comité 21-maart, Contactorgaan Moslims en Overheid en OCAN.
De WRR heeft in het rapport Samenleven in Verscheidenheid. Beleid voor
een migratiesamenleving aangegeven dat de verscheidenheid in
Nederland zal blijven toenemen en dat de grotere vlottendheid van
migratie de sociale samenhang op lokaal niveau onder druk kan zetten.
Doordat steeds meer (arbeids-)migranten korter in Nederland verblijven is
het volgens de WRR lastiger om elkaar te leren kennen, routines te
ontwikkelen en contacten aan te gaan. De toenemende vlottendheid heeft
daarom consequenties voor de sociale samenhang in wijken. Eerder
onderzoek heeft ook aangetoond dat er sprake is van negatieve beeldvorming over elkaar, uitsluiting10 en discriminatie11. Op basis van
wetenschappelijke inzichten constateert het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid dat sociaal contact een belangrijke rol kan spelen in
het creëren van vertrouwen en saamhorigheid en in het tegengaan van
negatieve beeldvorming en discriminatie. Daarom zet het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid zich in voor het bevorderen van
overbruggend contact tussen mensen met verschillende achtergronden.
In samenwerking met Movisie hebben wij daarom het project Respectvol
Samenleven opgezet om initiatieven die zich richten op sociaal contact
zichtbaar en vindbaar te maken en deze initiatieven te ondersteunen met
bestaande kennis. Via de decentralisatie-uitkering voorkomen van
discriminatie en bevorderen van samenleven heeft het Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid daarnaast een impuls aan
20 gemeenten gegeven om bij te dragen aan de sociale samenhang op
lokaal niveau. We hebben daarnaast ook het voornemen om aan het einde
van dit jaar opnieuw een impuls te geven aan gemeenten die aangegeven
hebben hier belangstelling voor te hebben. Voorbeelden van concrete
projecten zijn stads- of wijkdialogen, campagnes om een sociale norm uit
te dragen, georganiseerde ontmoetingsactiviteiten, trainingen «hoe om te
gaan met discriminatie» aan vrijwilligers.
Taal en terminologie
Ook taal en terminologie kunnen leiden tot uitsluiting. Daarom heb ik
tijdens het Commissiedebat Inburgering en Integratie van 20 april jl. aan
de heer Van Baarle toegezegd om ons beleidsvocabulaire12 te beoordelen
en te herzien. Taal en terminologie doen ertoe, daarom zal ook het
Jaarrapport Integratie veranderen in de Rapportage Integratie en
Samenleven. Op 19 april 202213 heb ik bij de beantwoording van vragen
van lid Van Baarle (DENK) over de nieuwe CBS-indeling naar herkomst de
Kamer ook geïnformeerd over de verkenning, die wij zullen starten naar
welke terminologie naar herkomst het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid zal gaan hanteren. Deze verkenning zit momenteel in de
aanbestedingsfase. In de verkenning zal een onderzoek van kwantitatieve
10

SCP – Denkend aan Nederland, 2018.
SCP – Ervaren discriminatie in Nederland II, 2020.
Middels een interne doorlichting is gebleken dat het programma VIA, bekend als Verdere
Integratie op de Arbeidsmarkt en het Jaarrapport Integratie, het concept van integratie op een
schurende wijze met mijn visie op het begrip integratie toepaste. Zoals ik ook eerder aangegeven heb, zal ik op korte termijn het gesprek aangaan met de Taskforce Werk & Integratie
welke terminologie voor het programma VIA en de Taskforce Werk & Integratie het beste
aansluit bij onze gezamenlijke opdracht.
13
Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 2475.
11
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

5

en kwalitatieve aard worden opgezet naar de voorkeur en beleving van
terminologie naar herkomst bij een diverse en representatieve groep14 die
een weerspiegeling is van de Nederlandse samenleving. Over de
uitkomsten van dit onderzoek zal ik de Kamer voor de zomer van 2023
informeren.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
C.E.G. van Gennip

14

Hierbij houden wij rekening met verscheidenheid op basis van leeftijd, gender, herkomst,
religie en verblijfsduur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 824, nr. 378

6