1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

33 130

Interparlementaire Conferentie
Gemeenschappelijk Buitenlands en
Veiligheidsbeleid

M/ nr. 14

VERSLAG VAN EEN CONFERENTIE
Vastgesteld 22 mei 2019
Een delegatie van beide Kamers der Staten-Generaal heeft op donderdag
7 en vrijdag 8 maart 2019 deelgenomen aan de Interparlementaire
Conferentie voor het Gemeenschappelijk Buitenlands, Veiligheids- en
Defensiebeleid (GBVB/GVDB1) van de Europese Unie in Boekarest,
Roemenië.
De delegatie bestond uit mevrouw Pia Dijkstra (Tweede Kamer, D66;
delegatieleider), mevrouw Vlietstra (Eerste Kamer, PvdA; plaatsvervangend delegatieleider), de heer Koopmans (Tweede Kamer, VVD), de
heer Schaap (Eerste Kamer, VVD) en mevrouw De Vries (Tweede Kamer,
VVD). De delegatie werd ambtelijk ondersteund door mevrouw Prenger
namens de Tweede Kamer, de heer Van Luijk namens de Eerste Kamer en
de heer Fonck namens de Eerste Kamer.
De Nederlandse delegatie brengt als volgt verslag uit over haar
werkzaamheden voorafgaande aan en gedurende de conferentie in
Boekarest.
Donderdag 7 maart 2019
Briefing door de Nederlandse ambassadeur in Boekarest
De delegatie heeft voorafgaand aan de conferentie een briefing gekregen
door de Nederlandse ambassadeur in Boekarest, mevrouw Stella
Ronner-Grubačić. In de briefing stond de actuele politieke, economische
en maatschappelijke situatie in Roemenië centraal. Er werd gesproken
over de prioriteiten van het Roemeens EU-voorzitterschap en over de
bilaterale relatie tussen Roemenië en Nederland.

1

kst-33130-14
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

GBVB: Gemeenschappelijk Buitenland- en Veiligheidsbeleid van de EU;
GVDB: Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid van de EU.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

1

Openingssessie
De conferentie werd geopend door openingstoespraken van de Voorzitter
van de Roemeense Senaat en de Voorzitter van de Roemeense Kamer van
Afgevaardigden. In hun toespraken gingen zij voornamelijk in op de
situatie in de zuidoostelijke regio van de Europese Unie, waarbij onder
meer de gespannen situatie aan de Europese grenzen aan bod kwam,
alsmede het uitbreidingsperspectief van de Europese Unie. Ook de
voorzitter van de commissie voor Buitenlandse Zaken van de Roemeense
Senaat en de vicevoorzitter van het Europees Parlement hielden een korte
bijdrage, waarin onder meer werd uitgekeken naar de aankomende
verkiezingen voor het Europees Parlement in mei 2019.
Sessie 1: Het Oostelijk Partnerschap – tien jaar van Europese
aspiraties
In de eerste inhoudelijke sessie van de conferentie werd ingegaan op het
Oostelijk Partnerschap. Het Oostelijk Partnerschap is een samenwerkingsverband tussen de Europese Unie en de landen Armenië, Azerbeidzjan,
Georgië, Moldavië, Oekraïne en Wit-Rusland, gericht op betere politieke
en economische samenwerking met de oostelijke buurlanden van de EU.
Het Oostelijk Partnerschap is van start gegaan in 2009 en viert zodoende
in 2019 haar tienjarig jubileum.
In deze sessie kwamen drie inleidende sprekers aan het woord. De heer
Teodor Meleşcanu, Minister van Buitenlandse Zaken van Roemenië, gaf
aan dat het Roemeense EU-voorzitterschap een sterke focus heeft op het
zetten van nieuwe stappen in de relatie met de landen van het Oostelijk
Partnerschap. Roemenië ziet sterk de waarde van stabiele en welvarende
landen aan de grenzen van de EU en probeert dan ook om tijdens haar
voorzitterschap te werken aan concrete resultaten in de aanloop naar de
Oostelijk Partnerschap-Top in 2020, vooral in het kader van de
zogenaamde «20 for 2020 Deliverables», oftewel de 20 doelstellingen voor
2020 die in 2017 zijn opgesteld.
De heer Thomas Mayr Harting, Directeur Europa en Centraal Azië bij de
Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO), gaf een overzicht van de
resultaten die in de voorbije tien jaar zijn bereikt. De regio is weerbaarder
geworden en bijvoorbeeld op het gebied van economie, goed bestuur,
energie en connectiviteit zijn goede stappen gezet.
De Roemeense senator Titus Corlăţean bracht ten slotte een aantal
uitdagingen voor de komende tien jaar naar voren. Hiervan is het zorgen
voor blijvende toewijding en inzet van de Europese lidstaten één van de
belangrijkste punten.
Namens de Nederlandse delegatie sprak mevrouw Vlietstra haar zorgen
uit over de invloed van Rusland en mogelijk ook Turkije en China in de
landen van het Oostelijk Partnerschap. Ze benadrukte dat de regio in
geopolitiek opzicht van steeds groter belang wordt gezien de spanningen
die zich de laatste jaren voordoen.
Sessie 2: Het strategische belang van de Zwarte Zee
Het Zwarte Zee gebied omvat Griekenland, Bulgarije, Roemenië en
Moldavië in het westen, Oekraïne en Rusland in het noorden, Georgië,
Armenië en Azerbeidzjan in het oosten en Turkije in het zuiden. In deze
sessie stond het strategisch belang van de regio centraal. De sessie werd
geopend met drie inleidingen, gevolgd door een gedachtewisseling met
de conferentiedeelnemers.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

2

De heer Ioan Mircea Pacu, vicevoorzitter van het Europees Parlement,
onderstreepte het economische en militaire belang van de Zwarte Zee en
de rol die de NAVO in de regio heeft gespeeld na de Russische annexatie
van de Krim in 2014. Naar zijn mening moet de EU meer aandacht geven
aan deze regio en meer gebruik maken van het volledige scala aan
instrumenten, zoals crisispreventie en -beheer, evenals militaire middelen
om de veiligheid van deze regio te waarborgen.
De heer Gabriel Beniamin Leş, Minister van Defensie van Roemenië, ging
in zijn inleiding in op de veiligheids- en defensie-aspecten van het Zwarte
Zeegebied. De regio is van groot belang voor Roemenië, dat direct aan de
Zwarte Zee ligt. Gezien de ernst van de dreigingen in de regio benadrukte
hij de noodzaak voor een Europese strategische visie voor de Zwarte Zee.
Aandachtspunten daarbij zijn de implementatie van de EU-strategie voor
maritieme veiligheid, een beter maritiem situationeel bewustzijn door
meer informatiedeling, weerbaarheid tegen hybride dreigingen en
strategische communicatie tegen desinformatie. Ook de derde inleider, de
heer Sorin Ducaru ambassadeur in Roemenië, pleitte voor een coherent
en gecoördineerd Europees beleid voor de regio. In dit kader noemde hij
dat hard power nog altijd belangrijk is, maar dat meer aandacht zou moet
uitgaan naar nieuwe complexe dreigingen, waaronder cyber- en hybride
dreigingen.
De heer Koopmans sprak zijn zorgen uit over de moderne oorlogsvoering
in de regio, zoals bijvoorbeeld de inzet van drones in Oost-Oekraïne. De
heer Koopmans vroeg de sprekers of er een EU-strategie wordt
ontwikkeld om dergelijke nieuwe dreigingen het hoofd te bieden. De
sprekers erkenden unaniem de noodzaak voor meer aandacht voor deze
nieuwe dreigingen. Volgens de heer Ducaru wordt helaas nog altijd 80%
van de middelen voor veiligheid en defensie besteed aan klassieke
capaciteitsontwikkeling.
Videogesprek met de Hoge Vertegenwoordiger: de prioriteiten
van het GBVB/GVDB en de toekomst van onze Europese veiligheid
Tijdens deze sessie zou de Hoge Vertegenwoordiger van de Europese Unie
voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid, mevrouw Federica
Mogherini, via een videoverbinding een toespraak houden en vragen van
de aanwezige parlementsleden beantwoorden. Vanwege het niet tot stand
komen van een functionerende videoverbinding kon deze sessie echter
geen doorgang vinden.
Vrijdag 8 maart 2019
Sessie 3: De GVDB driehoek: CARD-PESCO-EDF
In de afgelopen twee jaar zijn grote stappen gezet in het GVDB met de
totstandkoming van de Permanent Gestructureerde Samenwerking
(PESCO), de Coordinated Annual Review on Defence (CARD) en het
Europees Defensiefonds (EDF). In de derde sessie werd ingegaan op de
uitdaging die nu ligt in de uitvoering van deze initiatieven die elkaar
moeten aanvullen en moeten leiden tot gezamenlijke projecten die
tastbare, operationele resultaten opleveren.
De heer Domecq, uitvoerend directeur van het Europees Defensieagentschap (EDA), gaf een overzicht van de uitvoering en de samenhang van
PESCO, CARD en het EDF. Volgens de heer Domecq is 2019 hét jaar van
implementatie waarbij deze initiatieven de kern moeten gaan vormen van
het defensieplanningsproces en moeten worden geconsolideerd en
geïntegreerd in het nationale defensieplanningsysteem. Dit vereist een

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

3

andere mindset en eigenaarschap van de lidstaten. De Hoge Vertegenwoordiger zal medio 2019 een verslag publiceren over de interacties,
verbanden en samenhang tussen de drie EU-defensie-initiatieven.
De heer Molenaar, senior expert defensieaangelegenheden bij de
Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO), gaf een overzicht van de
structurele tekorten waarmee de defensiesector in de EU te maken heeft
en de versnippering van de defensie-investeringen, en de initiatieven die
de EU in reactie hierop heeft ontplooid. De heer Molenaar onderstreepte
dat deze initiatieven niet concurreren met de NAVO, maar de NAVO juist
versterken. Tot slot deed de heer Molenaar de oproep aan de aanwezige
parlementariërs om hun regeringen te blijven bevragen en aansporen om
samenwerking de norm te maken als het gaat om de ontwikkeling van
nieuw defensiematerieel.
De heer Koopmans benadrukte in de daaropvolgende discussie de
noodzaak voor een strategie en adequate capaciteiten om burgers te
beschermen tegen moderne oorlogsvoering. De heer Koopmans vroeg de
sprekers wat er in dit kader gedaan wordt en wat parlementariërs zouden
moeten doen om hun burgers te beschermen. In reactie hierop stelde de
heer Domecq dat het tegengaan van hybride dreigingen direct onderdeel
uitmaakt van het Capability Development Plan (CDP), waarin de Europese
prioriteiten op het gebied van capaciteitsontwikkeling zijn vastgelegd. Zo
wordt er bijvoorbeeld gekeken hoe mini drones kunnen worden tegengehouden of hoe kritieke infrastructuur zoals havens kunnen worden
beschermd. De heer Domecq benadrukte verder dat parlementen
kunstmatige intelligentie (KI) moeten promoten en dat meer nationale
investeringen in KI essentieel zijn. Tot slot stelde de heer Domecq dat bij
de ontwikkeling van KI het internationaal en humanitair recht moeten
worden nageleefd en dat het belangrijk is dat het onderzoek doorgaat. KI
gaat niet alleen om killer robots en drones, maar biedt ook mogelijkheden
om burgers en de eigen strijdkrachten te beschermen, aldus de heer
Domecq.
Workshop A: De toekomst van het GBVB/GVDB na de Brexit
Tijdens vier workshops werden de aanwezige parlementsleden verdeeld
over vier kleinere, parallelle sessies. In Workshop A werd gesproken over
de gevolgen van de Brexit voor het Gemeenschappelijk Buitenlands,
Veiligheids- en Defensiebeleid van de EU.
In zijn inleidende bijdrage stelde het Franse parlementslid Jean Jacques
Bridey, voorzitter van de commissie voor Defensie in het Franse
Lagerhuis, dat de noodzaak van meer Europese samenwerking op het
gebied van defensie inmiddels bij alle lidstaten lijkt te zijn doorgedrongen
als gevolg van diverse geopolitieke ontwikkelingen, zoals de spanningen
in de relatie met Rusland.
Mevrouw Ana Gomes, lid van het Europees Parlement, sprak over de
consequenties van het uittreden van het Verenigd Koninkrijk voor de
Europese defensiecapaciteiten, waarbij zij aangaf dat het gewicht van het
Verenigd Koninkrijk binnen de EU als het gaat om defensie niet kan
worden onderschat. De Brexit is op dit punt volgens mevrouw Gomes dus
een grote aderlating voor de EU, waarbij zij aangaf dat de Brexit tegelijkertijd ook het gevoel van urgentie en noodzaak om nader samen te
werken bij de overige lidstaten kan verhogen.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

4

Workshop B: Strategie voor de Donauregio
In deze workshop, die namens de Nederlandse delegatie werd bijgewoond door de heer Schaap, werd ingegaan op de EU-strategie voor de
Donau-regio. De EU-strategie voor de Donau-regio maakt deel uit van de
zogenaamde Macro-regionale strategieën van de EU. Deze strategieën
richten zich op een gedefinieerde geografische regio en hebben als doel
om de gezamenlijke uitdagingen waar de landen binnen die regio voor
staan het hoofd te bieden, bijvoorbeeld op het terrein van innovatie of
milieu en klimaat. De strategieën omvatten zowel EU-lidstaten als niet
EU-lidstaten.
De EU-strategie voor de Donau-regio bestaat sinds 2011. In totaal maken
veertien landen onderdeel uit van de strategie, te weten negen
EU-lidstaten (Oostenrijk, Bulgarije, Kroatië, Tsjechië, Duitsland, Hongarije,
Roemenië, Slovenië en Slowakije) en vijf landen die (nog) geen lid zijn van
de EU (Bosnië, Montenegro, Servië, Moldavië en Oekraïne). Naast een
strategie voor de Donau-regio bestaan er strategieën voor het Baltische
Zeegebied, voor de Adriatische en Ionische regio en voor de Alpenregio.
Nederland is geen partij binnen deze regionale strategieën (omdat
Nederland simpelweg geografisch niet tot deze regio’s behoort).
Tijdens de workshop werd door de heer Doru Claudian Frunzulică, lid van
het Europees Parlement, aangegeven dat de Donaustrategie voor
Roemenië één van de prioriteiten binnen haar EU-voorzitterschap vormt.
Hij legde hierbij uit dat de EU-strategie voor de Donau-regio zich richt op
vier pijlers. Deze vier pijlers hebben betrekking op het verbeteren van de
fysieke infrastructuur, op milieubeheer, op het bevorderen van sociaaleconomische ontwikkeling en op verbetering van de uitvoeringscapaciteit van
overheden. De heer Radu Gorincioi, coordinator van de EU-strategie voor
de Donau-regio namens Roemenië, gaf aan dat de strategie ook juist in
het leven is geroepen om op gerichte wijze directe verbeteringen voor
burgers te bewerkstelligen, bijvoorbeeld als het gaat om (digitale)
infrastructuur.
Workshop C: Cyberveiligheid en hybride oorlogsvoering
De heer Koopmans nam deel aan de workshop over cyberveiligheid en
hybride oorlogsvoering. De workshop werd ingeleid door de heer Mihnea
Costoiu, rector van de polytechnische universiteit van Boekarest, die het
belang van onderwijs onderstreepte bij het tegengaan van hybride- en
cyberdreigingen. Daarna legde de heer Cătălin Aramă, general manager
van CERT-Roemenië, uit wat de rol van de instelling is bij het versterken
van de nationale cyberveiligheid en riep op tot meer samenwerking
tussen nationale en Europese autoriteiten. In de daaropvolgende discussie
werd geconstateerd dat hoewel cyber en hybride oorlogvoering geen
nieuw fenomeen zijn, de toenemende digitalisering van de samenleving
en infrastructuur nieuwe kwetsbaarheden met zich meebrengt. Onderwijs
en opleiding zijn cruciaal bij het aanpakken van deze bedreigingen en
zouden niet alleen gericht moeten zijn op IT-experts, maar ook op de
gehele samenleving. Ten slotte werd door een aantal parlementariërs de
noodzaak benadrukt voor meer internationale wet- en regelgeving op dit
terrein.
Workshop D: Militaire mobiliteit – een uitdaging om synergiën te
ontwikkelen tussen de EU en NAVO
Op uitnodiging van het Roemeense parlement gaf het lid De Vries, in haar
hoedanigheid als voorzitter van de vaste commissie voor Defensie van de
Tweede Kamer, een toespraak tijdens deze workshop. Zij sprak daar onder

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

5

meer over de leidende rol van Nederland op het terrein van militaire
mobiliteit en hoe in Nederland uitvoering wordt gegeven aan de politieke
afspraken die de EU-lidstaten en NAVO-bondgenoten afgelopen zomer op
het hoogste niveau hebben gemaakt om militaire mobiliteit in Europa te
verbeteren.
Mevrouw de Vries benadrukte het belang van uitvoering van de gemaakte
afspraken en pleitte voor een actieve rol van nationale parlementen in het
toezicht hierop. Ook sprak zij over de uitdagingen in EU-NAVO samenwerking. Een daarvan is informatie-uitwisseling. Belangrijke informatie
voor het verbeteren van militaire mobiliteit in Europa is vaak geclassificeerd en kan daardoor niet, of slechts zeer beperkt, worden gedeeld
tussen beide organisaties. Daarnaast is de voortgang van de EU-NAVO
samenwerking op het terrein van militaire mobiliteit moeilijk te
monitoren. Dit moet worden verbeterd.
Tot slot deed mevrouw de Vries de oproep aan het Finse parlement om
militaire mobiliteit weer te agenderen tijdens de volgende conferentie in
Helsinki. Verder sprak brigadegeneraal Eduard Simion, namens de NAVO,
over EU-NAVO samenwerking op dit terrein en gaf de heer Constantin
Negrea, hoofd logistiek van het Ministerie van Defensie van Roemenië,
een overzicht van de uitvoering van de afspraken in Roemenië. In de
daaropvolgende discussie vroeg mevrouw Vlietstra de sprekers wat de
belangrijkste huidige obstakels zijn en hoe die overkomen kunnen
worden. In reactie hierop werd door de sprekers een reeks aan fysieke,
juridische en regelgevende belemmeringen genoemd en werd het belang
van commitment van lidstaten onderstreept om de gemaakte afspraken
uit te voeren en deze obstakels te overkomen.
Sessie 4: Een geloofwaardig perspectief voor uitbreiding en een
versterkte Europese betrokkenheid bij de Westelijke Balkan
Tijdens de afsluitende plenaire sessie kwam het toetredingsproces van de
landen op de Westelijke Balkan aan bod. Momenteel kent de EU vier
kandidaat-lidstaten op de Westelijke Balkan (Servië, Montenegro, Albanië
en Noord-Macedonië) en twee landen met de status van potentiele
kandidaat-lidstaat (Bosnië-Herzegovina en Kosovo).
De eerste inleidende spreker bij de sessie, het Europarlementslid Victor
Botinaru, was van mening dat de landen op de Westelijke Balkan grote
stappen voorwaarts hebben gezet in de laatste jaren als het gaat om
stabiliteit en veiligheid. Er moeten nog verdere hervormingen worden
doorgevoerd, maar er zijn duidelijk stappen in de goede richting. Het is
daarom noodzakelijk dat de EU haar inzet en betrokkenheid blijft tonen en
een geloofwaardig perspectief schetst: de Balkanlanden mogen niet aan
het lijntje worden gehouden, want dan bestaat de kans dat het proces
spaak loopt en de landen uit de Europese invloedsfeer verdwijnen.
Mevrouw Tanja Miščević, hoofd van het Servische onderhandelingsteam
voor toetreding tot de EU, gaf een overzicht van de laatste stappen die zijn
gezet in de relatie tussen Servië en Kosovo. In algemeenheid sprak zij
over het belang van verzoening in de Balkanregio, die in het verleden
geteisterd is door oorlog en conflict tussen de diverse landen en volkeren.
De heer Konstantinos Douzinas, voorzitter van de commissie voor
Buitenlandse Zaken en Defensie van het Griekse parlement, bracht naar
voren dat de EU oog moet hebben voor de positieve ontwikkelingen in de

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

6

landen op de Westelijke Balkan. Hij sprak hierbij over de dialoog tussen
Griekenland en Noord-Macedonië ten aanzien van het naamconflict, dat
na vele jaren en moeizame onderhandelingen uiteindelijk is opgelost.
De delegatieleider,
P. Dijkstra
De plaatsvervangend delegatieleider,
Vlietstra
De griffiers van de delegatie,
Van Luijk
Prenger

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 33 130, nr. 14

7