Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

34 641

Wijziging van het Wetboek van Strafrecht in
verband met het opnemen van een specifieke
strafuitsluitingsgrond voor
opsporingsambtenaren die geweld hebben
gebruikt in de rechtmatige uitoefening van hun
taak en een strafbaarstelling van schending van
de geweldsinstructie en wijziging van het
Wetboek van Strafvordering in verband met het
opnemen van een grondslag voor het doen van
strafrechtelijk onderzoek naar geweldgebruik
door opsporingsambtenaren
(geweldsaanwending opsporingsambtenaar)

Nr. 11

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER VERSLAG
Ontvangen 12 september 2019
Met veel belangstelling heb ik kennisgenomen van het nader verslag van
de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid. Graag maak ik van de
gelegenheid gebruik om de in het nader verslag gestelde vragen te
beantwoorden en te reageren op de gemaakte opmerkingen. Hierbij is de
indeling van het verslag zoveel mogelijk gevolgd. Waar dit de duidelijkheid ten goede komt, is een aantal vragen tezamen beantwoord.
I. ALGEMEEN
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de nota van wijziging bij het wetsvoorstel. Het verheugt mij dat deze
leden maatregelen die bijdragen aan het doel van het wetsvoorstel
onderschrijven, te weten het beter toespitsen op de positie, taak en
bevoegdheid van opsporingsambtenaren van de wettelijke systematiek
van het onderzoek naar door hen toegepast geweld en de vervolging en
berechting van de betrokken opsporingsambtenaren. Zij hebben nog
enkele vragen, die ik hieronder graag van een antwoord voorzie.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel.
Naar aanleiding van een rondetafelgesprek over het wetsvoorstel hebben
deze leden nog enkele vragen, die ik hieronder graag beantwoord.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van onderhavig wetsvoorstel. Ik beantwoord de vragen die zij nog hebben
graag.

kst-34641-11
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

1

De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de nota van
wijziging en de nota naar aanleiding van het verslag. Zij hebben nog
enkele vragen, die ik hieronder zal beantwoorden.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben tot mijn genoegen met
belangstelling kennisgenomen van de nota van wijziging bij het
wetsvoorstel. Deze leden hebben nog enkele vragen, waaronder een
vraag over de noodzaak van een andere afdoening van zaken tegen
opsporingsambtenaren die geweld hebben gebruikt. Zij vragen waaruit
blijkt dat strafrechters op dit moment onvoldoende rekening houden met
de bijzondere omstandigheden waaronder opsporingsambtenaren geweld
aanwenden of onvoldoende waarborgen ondervinden in het onderzoek
naar geweldsgebruik.
Ik meen dat het concentreren bij één rechtbank van zaken tegen opsporingsambtenaren die geweld hebben gebruikt in de uitoefening van hun
taak – complementair aan de introductie van het feitenonderzoek, de
nieuwe strafbaarstelling en de nieuwe strafuitsluitingsgrond – zal
bijdragen aan een afdoening van geweldsincidenten waarbij meer recht
wordt gedaan aan de taak en bevoegdheid van opsporingsambtenaren.
Vanwege zijn taak en de exclusieve bevoegdheid om geweld te gebruiken
indien dit noodzakelijk is ter vervulling van die taak, onderscheidt de
opsporingsambtenaar zich van anderen die geweld gebruiken. Daarmee
zijn naar mijn oordeel zaken waarin opsporingsambtenaren geweld
hebben gebruikt per definitie anders dan zaken waarin anderen – die geen
geweldsbevoegdheid hebben – geweld hebben gebruikt. Deze zaken
dienen vanuit een andere invalshoek te worden bekeken. Het handelen
van de opsporingsambtenaar dient te worden getoetst aan andere
normen – de geweldsinstructie – in het licht van de specifieke context
waarbinnen hij opereert. Dit vraagt om specifieke deskundigheid op het
gebied van zowel de voor opsporingsambtenaren geldende wettelijke
bepalingen die het geweldgebruik normeren – waaronder de bepalingen
in de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en
andere opsporingsdiensten (hierna: de Ambtsinstructie) –, als de wijze
waarop opsporingsambtenaren worden getraind in het gebruiken van
geweld en de praktijk van het politiewerk, waaronder de complexiteit van
de situaties waarin opsporingsambtenaren hun werk moeten verrichten
en de (on)mogelijkheden van het gebruik van de verschillende geweldsmiddelen. Het is dan ook van groot belang dat deze beslissing en de wijze
waarop het geweld is gebruikt achteraf worden getoetst door een rechter
die niet alleen gedegen kennis heeft van de regels omtrent het gebruik
van geweld en van alle omstandigheden waaronder door opsporingsambtenaren geweld moet worden ingezet, waaronder de omstandigheden
waaronder zij tot een beslissing moeten komen, maar ook ruime, meer
dan gemiddelde, ervaring heeft in het toetsen hiervan. Daarbij is het
cruciaal dat inzicht bestaat in de context waarin het geweld is gebruikt.
Gelet op het feit dat slechts een beperkt aantal opsporingsambtenaren per
jaar wordt vervolgd wegens onrechtmatig geweldgebruik, hebben de
meeste rechters evenwel weinig mogelijkheid gehad om ervaring op te
doen in het berechten van deze zaken. Het concentreren van deze zaken
bij de rechtbank Midden-Nederland voldoet vanwege vorenstaande aan
de vereisten die het Toetsingskader Wettelijke Concentratie van de Raad
voor de rechtspraak aan wettelijke concentratie stelt. Het zal naar mijn
oordeel een grote bijdrage leveren aan de kennis en ervaring van de
rechters die oordelen over dergelijke zaken, doordat bij deze rechtbank
door het regelmatiger behandelen van deze zaken kennisopbouw zal
plaatsvinden. Ook biedt het de rechtbank de mogelijkheid om gerichter te
investeren in scholing op dit gebied en zal het de consistentie van de
rechtspraak versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

2

De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de wijziging van
het wetsvoorstel en de nota naar aanleiding van het verslag en hebben
hierover nog een enkele vraag, waarop ik in het hiernavolgende graag
reageer.
Het verheugt mij dat de leden van de ChristenUnie-fractie met belangstelling hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel en de nota van
wijziging daarbij. Ook hebben deze leden kennisgenomen van het
ontwerpbesluit tot wijziging van de Ambtsinstructie voor de politie, de
Koninklijke marechaussee en andere opsporingsambtenaren, het Besluit
bewapening en uitrusting politie en het Besluit reis-, verblijf- en verhuiskosten politie in verband met de wijziging en invoering van voorschriften
omtrent het gebruik van geweldmiddelen en vrijheidsbeperkende
middelen (hierna: wijziging Ambtsinstructie tweede tranche). Tot mijn
genoegen onderschrijven deze leden het voorstel om de opsporingsambtenaar die in de uitoefening van de taak geweld heeft gebruikt een
bijzondere straf(proces)rechtelijke positie te geven. Met deze leden ben ik
van oordeel dat het voorstel zowel het belang van de opsporingsambtenaar die zich genoodzaakt heeft gezien geweld te gebruiken als het
belang van de samenleving de toedracht van de geweldsaanwending
goed te onderzoeken evenwichtig een plek heeft gegeven. Deze leden
hebben in dit stadium op een enkel punt nog behoefte aan een nadere
toelichting, met name als het gaat om het ontwerpbesluit tot wijziging van
de Ambtsinstructie tweede tranche. Ik voorzie deze leden graag van een
reactie hierop.
De leden van de DENK-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel. Deze leden vragen wat de noodzaak is voor de
voorgestelde wijzigingen, nu zij in de memorie van toelichting lezen dat
de bestaande strafuitsluitingsgronden voldoende bescherming bieden en
dat de rechtsbescherming van politiefunctionarissen niet in het geding is.
Met het wetsvoorstel wordt meer recht gedaan aan de taak en
bevoegdheid van opsporingsambtenaren, die hen onderscheiden van
personen die niet zijn belast met de politietaak en niet de geweldsbevoegdheid hebben. Door het introduceren van het feitenonderzoek en een
aparte strafbaarstelling en strafuitsluitingsgrond die expliciet zijn
toegespitst op de taak en bevoegdheid van de opsporingsambtenaar,
wordt een kader voor het afdoen van geweldgebruik door opsporingsambtenaren gecreëerd waarbij dit geweld kan worden beoordeeld in de
specifiek voor hen geldende wettelijke context. Hoewel niet strikt
noodzakelijk voor de rechtsbescherming van opsporingsambtenaren – in
de huidige situatie schiet deze rechtsbescherming in beginsel niet te kort –
ben ik van oordeel dat met dit wetsvoorstel de afdoening van geweldsincidenten op een passender wijze zal kunnen plaatsvinden. Daarbij benadruk
ik dat het wetsvoorstel probeert recht te doen aan zowel de belangen van
de opsporingsambtenaar als aan het belang van de samenleving dat goed
wordt onderzocht wat de toedracht is geweest van de toepassing van
overheidsgeweld en of hierbij overeenkomstig de daarvoor geldende
regels is gehandeld.
Met de leden van de DENK-fractie ben ik van oordeel dat het essentieel is
dat opsporingsambtenaren verantwoordelijk (kunnen) worden gehouden
voor gedragingen buiten de wettelijke kaders van hun geweldsbevoegdheden. De nieuwe strafbaarstelling stelt strafbaar het schenden van de
geweldsinstructie, met andere woorden het handelen buiten de wettelijke
kaders. Daarnaast blijft het mogelijk om opsporingsambtenaren –
wanneer zij hebben gehandeld in strijd met de geweldsinstructie – in
voorkomende gevallen te vervolgen voor de reguliere geweldsdelicten,
wanneer dit door de officier van justitie passender wordt geacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

3

2. Geweldgebruik opsporingsambtenaren
2.1 Geweldsbevoegdheid
De leden van de D66-fractie lezen dat het gebruik van een geweldmiddel
alleen is toegestaan wanneer de politieambtenaar in het gebruik ervan is
geoefend. Zij vragen hoe die beoordeling tot stand komt en hoe wordt
bepaald of iemand voldoende geoefend is. Tevens vragen deze leden in
welke mate een risico bestaat dat opsporingsambtenaren terughoudender
zullen worden in het gebruik van geweldmiddelen vanwege de met het
wetsvoorstel voorgestelde strafbaarstelling en de beoordeling of een
opsporingsambtenaar voldoende geoefend was.
Ingevolge de huidige Regeling toetsing geweldsbeheersing – welke met
dit wetsvoorstel niet zal wijzigen – is een politieambtenaar steeds voor de
duur van een kalenderjaar geoefend in het gebruik van een geweldsmiddel indien hij in het daaraan voorafgaande kalenderjaar met
voldoende resultaat de toets geweldsbeheersing heeft afgelegd, en de
toets aanhoudings- en zelfverdedigingsvaardigheden. Daarbij geldt voor
het gebruik van een vuurwapen dat de ambtenaar steeds voor de duur
van een kalenderhalfjaar is geoefend indien hij in het daaraan voorafgaande kalenderhalfjaar de toets schietvaardigheid met voldoende
resultaat heeft afgelegd (zie artikel 2, tweede lid, van de Regeling toetsing
geweldsbeheersing).
Opgemerkt dient te worden dat in het geval een politieambtenaar de toets
schietvaardigheid met onvoldoende resultaat heeft afgelegd het vuurwapen moet worden ingeleverd.
De vraag of een politieambtenaar voldoende is geoefend is daardoor geen
deels subjectieve beoordeling, immers zal zulks steeds blijken uit een
objectief gegeven, namelijk het al dan niet behalen van voornoemde
toetsen. Bij de Integrale beroepsvaardigheidstrainingen (IBT) wordt ook
de beroepshouding van de politieambtenaar gemonitord. Waar nodig
wordt extra training verzorgd.
Wellicht ten overvloede wordt vermeld dat bij de Koninklijke
marechaussee executief personeel ook gecertificeerd moet zijn. Hiertoe
moet dit personeel de 5-jaarlijks verplichte IBT volgen en jaarlijks aan een
toets voldoen. Gedurende deze trainingen is aandacht voor de toepassing
van de diverse geweldsmiddelen en ook de integriteit in de toepassing
van deze middelen. Deze trainingen voldoen om de kennis van bevoegdheden en de vaardigheid om de bevoegdheden toe te passen te borgen.
De leden van de D66-fractie vragen, met verwijzing naar de Concluding
Observations van het VN-comité tegen marteling van 18 december 2018,
of er voldoende op wordt toegezien dat het stroomstootwapen alleen in
geoorloofde situaties wordt gebruikt.
Vooropgesteld moet worden dat de opmerkingen van het VN-Comité zien
op de tijdelijke geweldsinstructie ten behoeve van de proef met het
gebruik van het stroomstootwapen in enkele basisteams van de politie,
die heeft gegolden tot 1 februari 2019.
Benadrukt wordt daarnaast dat het gebruik van het stroomstootwapen
uitsluitend is toegestaan aan een ambtenaar aan wie dat geweldsmiddel
rechtens is toegekend, voor zover hij optreedt ter uitvoering van de taak
met het oog waarop het geweldsmiddel aan hem is toegekend en die in
het gebruik van dat geweldsmiddel is geoefend. Het stroomstootwapen is
thans, anders dan ten behoeve van een proef bij enkele basisteams van de
politie, uitsluitend rechtens toegekend aan ambtenaren die behoren tot
een aanhoudings-en ondersteuningsteam. Het besluit om het stroomstootwapen al dan niet ook aan andere onderdelen van de politie toe te
kennen staat los van dit wetsvoorstel en de voorgestelde wijzigingen van
de Ambtsinstructie. Ik zal uw Kamer hierover naar verwachting dit najaar
informeren. Overigens hebben de leden van de DENK-fractie vragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

4

gesteld over de tijdelijke geweldsinstructie ten behoeve van de proef met
het gebruik van het stroomstootwapen in enkele basisteams van de
politie. Naar aanleiding van deze vragen wordt in paragraaf 7 van deze
nota naar aanleiding van het nader verslag uitgebreid ingegaan op deze
tijdelijke geweldsinstructie.
Op de vraag of er voldoende op wordt toegezien dat het stroomstootwapen alleen in geoorloofde situaties wordt gebruikt antwoord ik als
volgt. Voor geweldsmiddelen geldt dat de beoordeling of een geweldsmiddel in een «geoorloofde situatie» is gebruikt alleen achteraf kan
worden beoordeeld. Iedere geweldsaanwending wordt intern bij de politie
beoordeeld op rechtmatigheid en professionaliteit. Daarnaast worden
geweldsaanwendingen met een grotere impact op de betrokkene tevens
beoordeeld door de officier van justitie. De wijziging van de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en andere opsporingsambtenaren, het Besluit buitengewoon opsporingsambtenaar en het
Besluit politiegegevens in verband met de herziening van de geweldsmelding (hierna: wijziging Ambtsinstructie eerste tranche) regelt dat de
politieambtenaar het door hem aangewende geweld telkens meldt bij de
hulpofficier van justitie. Deze registreert de melding indien het
aanwenden van geweld de dood dan wel lichamelijk letsel van meer dan
geringe betekenis heeft veroorzaakt of gebruik is gemaakt van een
vuurwapen dan wel het aanwenden van geweld naar het oordeel van de
hulpofficier van justitie daartoe aanleiding geeft. Alsdan beoordeelt de
korpschef of het door de ambtenaar aangewende geweld conform de
geweldsinstructie en professioneel is aangewend. De interne beoordeling
strekt ertoe om op een gedegen wijze maatschappelijk en bestuurlijk
verantwoording af te leggen over het wettelijke toegekende geweldsmonopolie. Daarnaast strekt de interne beoordeling ertoe om in breder
verband lering te kunnen trekken uit aangewend geweld en om het
handelen van een individuele ambtenaar te kunnen beoordelen. De
korpschef geeft kennis van de geweldsregistratie aan de officier van
justitie indien het aanwenden van geweld de dood dan wel zwaar
lichamelijk letsel heeft veroorzaakt of er ernstig rekening mee moet
worden gehouden dat het aanwenden van geweld zwaar lichamelijk letsel
heeft veroorzaakt of gebruik is gemaakt van een vuurwapen met enig
lichamelijk letsel tot gevolg dan wel het aanwenden van geweld naar het
oordeel van de korpschef daartoe aanleiding geeft. Alsdan is het tevens
aan de officier van justitie om te beoordelen of de ambtenaar handelde in
overeenstemming met de geweldsinstructie.
De leden van de D66-fractie vragen hoe het wetsvoorstel zich verhoudt tot
internationale normen en richtlijnen met betrekking tot het gebruik van
politiegeweld. Het wetsvoorstel introduceert een wettelijk kader voor het
doen van onderzoek naar de rechtmatigheid van door een opsporingsambtenaar aangewend geweld. Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens (hierna: EHRM) vereist dat op grond van artikel 2 van het Verdrag
tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden (EVRM) adequaat onderzoek wordt ingesteld naar politiegeweld
met een dodelijke afloop (EHRM 27 september 1995 McCann e.a. t.
Verenigd Koninkrijk Nr. 18984/91). Dat dit onderzoek adequaat dient te zijn,
houdt in dat het grondig, voortvarend en onafhankelijk geschiedt. Dit
betekent dat het onderzoek moet worden uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van functionarissen die onafhankelijk zijn ten opzichte van
degene(n) die het overheidsgeweld heeft of hebben uitgeoefend. Bij het
onderzoek naar en het toetsen van het van overheidswege aangewende
geweld moet elke schijn van partijdigheid worden voorkomen. Zowel het
huidige onderzoekskader – zoals ook wordt onderkend door de NOvA in
haar consultatieadvies bij het wetsvoorstel – als het voorgestelde
onderzoekskader voldoet aan deze vereisten. Het onderzoek naar de in
artikel 18, tweede lid, van de Ambtsinstructie eerste tranche genoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

5

vormen van geweldsaanwending door opsporingsambtenaren is
opgedragen aan de rijksrecherche, dat rechtstreeks valt onder de
verantwoordelijkheid van het College van procureurs-generaal van het
openbaar ministerie en daarom geheel onafhankelijk van de politie
objectief onderzoek kan verrichten. Bovendien zal voor het verrichten van
het technisch onderzoek naar de toedracht van het voorval in eerste
instantie de bijstand worden gevraagd van de technische recherche uit
een andere regio dan die van de eenheid waar het geweldsincident is
voorgevallen. Binnen de kaders van het feitenonderzoek kunnen door de
rijksrecherche meer onderzoeksbevoegdheden worden ingezet dan nu
mogelijk is, zodat het feitencomplex waarvan de geweldshandeling
onderdeel uitmaakte zeer gedegen kan worden onderzocht en kan worden
beoordeeld of het geweldgebruik voldeed aan de daarvoor geldende
strikte regels. Dit is in het belang van zowel het slachtoffer en eventuele
nabestaanden als de samenleving in het geheel. Wanneer twijfels bestaan
omtrent de verenigbaarheid van het geweldgebruik met de daarvoor
geldende regels, zal verder onderzoek niet plaatsvinden binnen de kaders
van het feitenonderzoek, maar zal een regulier opsporingsonderzoek
worden gestart waarin de betrokken opsporingsambtenaar wordt
aangemerkt als verdachte.
De leden van de D66-fractie vragen welke invloed het wetsvoorstel heeft
op slachtoffers van geweldgebruik door opsporingsambtenaren en hoe de
informatievoorziening aan slachtoffers ten tijde van het feitenonderzoek
plaatsvindt. Gedurende een regulier opsporingsonderzoek komen aan het
slachtoffer een aantal rechten toe, die zijn neergelegd in de artikelen 51a
tot en met 51d van het Wetboek van Strafvordering (Sv). Om te
waarborgen dat de positie van het slachtoffer in een feitenonderzoek
gelijk is aan die in een regulier opsporingsonderzoek, worden deze
artikelen met dit wetsvoorstel – met het voorgestelde artikel 511a, derde
lid, Sv – voor zover relevant van overeenkomstige toepassing verklaard.
Dit betekent onder meer dat het slachtoffer, zo beantwoord ik een vraag
daarnaar van deze leden, evenals in een regulier opsporingsonderzoek,
van de aanvang van het feitenonderzoek en de voortgang hiervan op zijn
verzoek op de hoogte wordt gesteld door de officier van justitie en dat aan
het slachtoffer op zijn verzoek door de officier van justitie toestemming
wordt verleend om kennis te nemen van relevant onderzoeksmateriaal.
Het moment waarop het slachtoffer over het feitenonderzoek wordt
geïnformeerd, is hetzelfde als het moment waarop dit zou plaatsvinden
wanneer het een regulier strafrechtelijk onderzoek zou betreffen. Dit is het
moment waarop de officier van justitie beveelt dat een feitenonderzoek
wordt ingesteld en de betrokken ambtenaar hiervan op de hoogte wordt
gesteld. Slachtoffers hebben voorts op gelijke wijze inzage in de stukken
van het feitenonderzoek als zij inzage zouden hebben gehad in de
processtukken in een regulier opsporingsonderzoek. Bovendien worden
slachtoffers en nabestaanden tijdens het onderzoek door de rijksrecherche
– en als hieraan bij het slachtoffer of de nabestaanden behoefte bestaat
ook tijdens een eventuele vervolging, vaak in overleg met hun advocaat –
bijgestaan door familierechercheurs van de rijksrecherche. Familierechercheurs zijn zelf niet betrokken bij het onderzoek; zij worden aangewezen
om het slachtoffer of de nabestaanden te ondersteunen en vormen de
schakel tussen het slachtoffer en de nabestaanden en de rijksrecherche,
de organisatie waartoe de opsporingsambtenaar behoort en het openbaar
ministerie. Zij geven informatie en uitleg over de rol van de rijksrecherche,
zijn aanwezig bij een eventuele confrontatie tussen de betrokken
opsporingsambtenaar en het slachtoffer of de nabestaanden en treden op
als intermediair tussen de organisatie waartoe de opsporingsambtenaar
behoort of de rijksrecherche en het slachtoffer of de nabestaanden. De
familierechercheurs beantwoorden vragen van het slachtoffer of de
nabestaanden en voorkomen dat er in de communicatie dingen fout gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

6

De leden van de D66-fractie constateren dat het geweldsmonopolie voor
de Nederlandse staat ook de verplichting schept de burger te verdedigen.
Zij vragen in verband daarmee waar in het wetsvoorstel wordt geborgd
dat de positie van de burger tegenover de opsporingsambtenaar niet
wordt verzwakt. Binnen de kaders van het voorgestelde feitenonderzoek
kunnen door de rijksrecherche meer onderzoeksbevoegdheden worden
ingezet dan nu mogelijk is, zodat het feitencomplex waarvan de geweldshandeling onderdeel uitmaakte zeer gedegen kan worden onderzocht en
kan worden beoordeeld of het geweldgebruik voldeed aan de daarvoor
geldende strikte regels. Dit is in het belang van zowel het slachtoffer en
eventuele nabestaanden als de samenleving in het geheel. Voorts wordt
met het wetsvoorstel geborgd, zoals hiervoor reeds aan de orde kwam,
dat aan het slachtoffer tijdens het feitenonderzoek dezelfde rechten
toekomen als tijdens een regulier strafrechtelijk onderzoek. Tot slot wordt
met de nieuwe strafbaarstelling ervoor gezorgd dat de opsporingsambtenaar, indien het door hem aangewende geweld niet conform de
geweldsinstructie was, strafrechtelijk aansprakelijk kan worden gehouden
hiervoor. De nieuwe strafbaarstelling doet overigens niet af aan het
opportuniteitsbeginsel; de officier van justitie kan indien hij daartoe
aanleiding ziet nog steeds ervoor kiezen de betrokken opsporingsambtenaar te vervolgen voor een regulier geweldsdelict.
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie naar de wijze waarop het
wetsvoorstel de werkzaamheden van de Dienst Speciale Interventies (DSI)
beïnvloedt. Het wetsvoorstel wijzigt de werkzaamheden van de DSI niet.
Nu ambtenaren werkzaam bij de DSI hun geweldsbevoegdheid ontlenen
aan artikel 7 van de Politiewet 2012 vallen zij ook onder de reikwijdte van
het wetsvoorstel. Dat betekent dat onderzoek naar hun geweldgebruik kan
plaatsvinden binnen het feitenonderzoek, dat zij in voorkomende gevallen
kunnen worden vervolgd voor de nieuwe strafbaarstelling en dat zij in
geval van vervolging voor een regulier geweldsdelict een beroep kunnen
doen op de nieuwe strafuitsluitingsgrond. Het maakt hierbij niet uit dat
onderdelen van de DSI op grond van artikel 6 van de Ambtsinstructie
uitsluitend worden ingezet na toestemming van het bevoegd gezag. Dat
laatste blijft onder de nieuwe Ambtsinstructie ongewijzigd. Ook de
ambtenaren van een bijzondere bijstandseenheid van de DSI die in het
kader van artikel 59 van de Politiewet 2012 worden ingezet vallen
overigens onder de werking van dit wetsvoorstel.
Met de leden van de GroenLinks-fractie ben ik van oordeel dat een
belangrijke taak van de politie is het de-escaleren van dreigende situaties
en het voorkomen en beperken van geweld. Deze leden vragen of
politieambtenaren voldoende op de-escalatie worden getraind. Zij willen
weten hoe politieambtenaren worden getraind in het voorkomen en
proportioneel aanwenden van geweld.
De periodieke training voor politieambtenaren bestaat onder meer uit
herhaling en aanscherping van aangeleerde vaardigheden en procedures.
Een belangrijk onderdeel daarvan zijn de-escalerende technieken en
communicatieve vaardigheden. Tijdens deze trainingen wordt actuele
casuïstiek besproken waarbij wordt benadrukt dat het gebruik van geweld
als ultimum remedium moet worden beschouwd. Daarbij moet het
gebruik van geweld zoveel mogelijk worden voorkomen. Het de-escalerend handelen is ook expliciet onderdeel van het toetsingskader voor de
interne beoordeling van geweldaanwending door politieambtenaren.
Bij het trainen van het gebruik van geweld wordt telkens getraind
indachtig de geweldsinstructie. De beginselen van proportionaliteit en
subsidiariteit zijn een onderdeel van de geweldsinstructie en zijn daardoor
telkens een element bij het trainen van het gebruik van geweld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

7

3. Wettelijk kader voor onderzoek naar geweldgebruik door
opsporingsambtenaren
De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre een burger, die al dan niet
subject van de geweldstoepassing is geweest, invloed kan uitoefenen op
het interne beoordelingsproces bij de politie. Tevens vragen deze leden of
de regering de vrees deelt dat wanneer dit niet goed is geregeld, dit zal
leiden tot veel artikel 12 Sv-procedures. Deze leden menen dat actieve
betrokkenheid van burgers kan bijdragen aan de statuur van de geweldsbeoordeling binnen de politie en daarmee ook aan minder behoefte aan
een strafrechtelijk oordeel over de geweldsaanwending. Met de leden van
de CDA-fractie ben ik van oordeel dat een onnodig verzoek om een
strafrechtelijk oordeel niet wenselijk is. Dit is immers niet in het belang
van de burger, de ambtenaar en de rechtspraak. Voorts wordt onderschreven dat iemand die meent dat jegens hem onbehoorlijk geweld is
aangewend een alternatief moet hebben voor het doen van een verzoek
om strafrechtelijke vervolging van de ambtenaar. Het alternatieve
instrument dat deze leden suggereren – invloed van de burger op de
interne beoordeling – heeft echter een keerzijde. Het doel van de interne
beoordeling is het beoordelen van het handelen van een individuele
ambtenaar op rechtmatigheid en professionaliteit, en het leren van het
gebruik van aangewend geweld door zowel de individuele ambtenaar als
de organisatie waarbij de ambtenaar werkt. Invloed van de burger bij dat
proces kan het doel daarvan frustreren. Zo past invloed van de burger
moeilijk in een hiërarchische verhouding tussen werknemer en werkgever
bij het beoordelen van diens handelen. Voorts kan zulks afbreuk doen aan
het leerproces van de individuele ambtenaar en de organisatie waarvoor
hij werkt.
De geëigende weg voor personen om hun onvrede over het optreden van
de politie kenbaar te maken, is het indienen van een klacht. Indien de
burger dat verzoekt wordt zij door de politie geholpen bij het indienen van
een klacht. Met het indienen van een klacht is men doorgaans ook beter
geholpen dan met het doen van een verzoek om strafrechtelijke
vervolging of de gesuggereerde actieve rol bij de interne beoordeling.
Immers is het kader in het strafrecht beperkt tot de vraag of sprake is van
een strafbare gedraging door de ambtenaar en bij de interne beoordeling
tot de vraag of rechtmatig is gehandeld door de ambtenaar. Het kader van
het klachtrecht is breder. In het klachtrecht wordt beoordeeld op behoorlijkheid van het gehele overheidsoptreden. Niet uitsluitend op het
aangewende geweld, maar op het geheel van handelen. Niet uitsluitend
op het handelen van de betreffende ambtenaar, maar op het geheel van
handelen van de organisatie waarbij de ambtenaar werkt. De klachtprocedure heeft dan ook mede tot doel het vertrouwen van de burger in de
politie te herstellen. De klachtprocedure verloopt veelal bevredigend voor
de indiener van de klacht. Kort na het indienen van een klacht wordt door
de politie contact opgenomen met de indiener. De klachtbehandelaar
streeft door middel van gesprekken met de indiener van de klacht en de
betrokken ambtenaar een bevredigende oplossing na. Van de jaarlijks
circa 9.000 bij de politie ingediende klachten lukt de klachtbehandelaar dit
in circa 8.500 gevallen. In de overige gevallen volgt een oordeel van de
politiechef, geadviseerd door de klachtencommissie. In 2017 werden bij
de politie 358 klachten ingediend over het aanwenden van geweld. De
indiener van zo’n klacht wordt dan in de gelegenheid gesteld zijn
zienswijze kenbaar te maken. Naast het behandelen van de klacht, wordt
beoordeeld of de klacht alsnog of wederom aanleiding geeft een
disciplinair onderzoek in te stellen of de officier van justitie kennis te
geven van de klacht. Een klacht kan dan ook disciplinaire of strafrechtelijke consequenties hebben voor de betrokken ambtenaar.
Ten slotte merk ik op dat politieambtenaren in de praktijk slechts in een
klein aantal gevallen strafrechtelijk worden vervolgd vanwege een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

8

geweldsaanwending, waarvan slechts in een zeer klein aantal gevallen
naar aanleiding van een verzoekschrift ingevolge artikel 12 Sv. Ter
illustratie: in 2017 registreerde de politie 11.851 geweldsaanwendingen. In
datzelfde jaar deed het openbaar ministerie 358 keer onderzoek naar het
gebruik van geweld door een politieambtenaar. In een gering aantal van
die gevallen werd een politieambtenaar door de officier van justitie
strafrechtelijk vervolgd. Bij de registratie van het aantal klaagschriften
ingevolge artikel 12 Sv wordt niet geregistreerd of het verzoekschrift is
gericht op vervolging van een ambtenaar vanwege een geweldsaanwending. Het beeld van de politie is dat dit slechts enkele malen per jaar
het geval is.
Hoewel de vraag over invloed van de burger zich richt op de politie geldt
ook in het interne beoordelingsproces bij de Koninklijke marechaussee dat
de burger geen invloed heeft op de interne beoordeling. De burger kan
wel een klacht indienen die op grond van de eigen klachtenregeling van
de Koninklijke marechaussee wordt behandeld. Als de klacht op brigadeniveau niet tot tevredenheid is afgehandeld neemt een klachtencommissie, bestaande uit meerdere externe leden die geen binding hebben
met de Koninklijke marechaussee, de klacht in behandeling. Zowel bij de
brigade als bij de klachtencommissie worden de klager en de desbetreffende ambtenaar gehoord.
De leden van de CDA-fractie hebben vragen over de rol van de hulpofficier
van justitie in het interne proces van melden, registreren en beoordelen,
op grond van de voorgestelde wijziging van de Ambtsinstructie. Zij
vragen of geen sprake is van onverenigbaarheid van rollen, nu de
opsporingsambtenaar na een geweldsaanwending intern aan de
hulpofficier een verklaring aflegt over dit geweldgebruik, terwijl deze
verklaring in een eventueel daaropvolgend strafrechtelijk onderzoek niet
mag worden gebruikt.
De wijziging Ambtsinstructie eerste tranche regelt dat de ambtenaar (op
wie de Ambtsinstructie van toepassing is) die geweld heeft aangewend,
dit meldt bij de hulpofficier van justitie die is belast met de registratie van
aangewend geweld. De officier van justitie bepaalt of al dan niet een
feitenonderzoek of (direct) een strafrechtelijk onderzoek naar de geweldsaanwending wordt ingesteld. In de Aanwijzing handelwijze geweldsaanwending (politie)ambtenaar is vastgelegd dat opsporingshandelingen in
beginsel niet worden gedaan door de politie. Indien daartoe evenwel de
noodzaak bestaat, kunnen, volgens deze Aanwijzing, noodzakelijke
onderzoekshandelingen worden verricht ten behoeve van het onderzoek
van de rijksrecherche. Deze onderzoekshandelingen worden in dat
onderzoek, indien daar aanleiding voor bestaat, opnieuw uitgevoerd of
gecontroleerd door de rijksrecherche op volledigheid en betrouwbaarheid.
Deze handelingen door ambtenaren van het landelijke politiekorps,
voorafgaande aan de komst van de rijksrecherche, vinden plaats in
opdracht van en onder verantwoordelijkheid van de dienstdoende
hulpofficier van justitie. Dat zal een andere hulpofficier van justitie zijn dan
degene ten overstaan van wie de ambtenaar het door hem aangewend
geweld heeft gemeld. Van onverenigbaarheid van rollen is dan ook geen
sprake.
De leden van de CDA-fractie vragen voorts waarom de externe leden van
de regionale adviescommissies geweldsaanwending worden benoemd
door de korpschef. Zij vragen of het vertrouwen in deze externe leden – en
daarmee in de commissie als geheel – niet groter zou zijn als deze leden
door een functionaris buiten de politieorganisatie worden benoemd,
bijvoorbeeld de regioburgemeester of de Minister.
De wijziging Ambtsinstructie eerste tranche draagt het beoordelen van de
– door de hulpofficier van justitie geregistreerde – geweldsaanwending
door ambtenaren van het landelijke politiekorps op aan de korpschef. In
geval van een geweldsaanwending door een militair van de Koninklijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

9

marechaussee of een militair van een ander onderdeel van de krijgsmacht
die in het kader van de Politiewet 2012 bijstand verleent, is dat de
Commandant van de Koninklijke marechaussee. Het is dan ook aan de
korpschef dan wel de Commandant van de Koninklijke marechaussee om
dit beoordelingsproces in te richten. De korpschef is voornemens deze
bevoegdheid binnen de politie te beleggen bij de politiechefs van elke
eenheid en per eenheid een adviescommissie in te richten die de
politiechef zal adviseren over de te nemen beslissing over de geweldsaanwending. Enige afstand tussen degene die benoemt (de korpschef) en
degene aan wie wordt geadviseerd (de politiechef) is daarmee gecreëerd.
De korpschef heeft aangegeven dat in elke adviescommissie één lid zal
worden benoemd dat niet werkzaam is bij de politie. De onafhankelijkheid
van de commissie wordt in een instellingsbesluit geborgd door ten eerste
de afspraak dat de politie-interne leden geen betrokkenheid bij de
desbetreffende ambtenaar of bij het incident hebben (mogelijk doordat
iedere commissie ten minste een dubbele bezetting heeft) en ten tweede
door het lidmaatschap van externe leden, voor wie de eis geldt dat zij niet
werkzaam zijn (geweest) als politieambtenaar of bij één van de directe
ketenpartners. Bij de Koninklijke marechaussee is, mede vanwege de
landelijke aansturing van de operatie, besloten deze bevoegdheid niet
lager te leggen en is één adviescommissie ingericht met eveneens één
extern lid. Gelet op de aard van deze commissies, het geven van intern
advies, wordt geen meerwaarde gezien in het benoemen van dit lid door
bijvoorbeeld de regioburgemeester of de Minister.
De leden van de D66-fractie vragen wat wordt verstaan onder het begrip
«rechtmatig» als toetsingscriterium voor het gebruik van geweld door een
opsporingsambtenaar. Met «rechtmatigheid» wordt bedoeld dat wordt
beoordeeld of de ambtenaar heeft gehandeld conform artikel 7, eerste en
zevende lid, van de Politiewet 2012, respectievelijk artikel 6, eerste,
tweede en vierde lid, van de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten, en
de Ambtsinstructie.
De leden van de D66-fractie vragen voorts hoe ervoor wordt gezorgd dat
tussen de eenheden sprake zal zijn van een eenduidige interpretatie van
de toepassing van het toetsingscriterium, nu is besloten per politieeenheid een interne adviescommissie in te stellen. Ook vragen deze leden
hoe de onafhankelijkheid en professionaliteit van deze adviescommissies
wordt verzekerd.
Zoals ik in deze nota naar aanleiding van het nader verslag reeds aan de
orde stelde, wordt het beoordelen van de – door de hulpofficier van
justitie geregistreerde – geweldsaanwending door ambtenaren van het
landelijke politiekorps opgedragen aan de korpschef en is de korpschef
voornemens deze bevoegdheid te beleggen bij de politiechefs van de
eenheden. Op verschillende manieren tracht de korpschef een uniforme
behandeling van geweldsaanwendingen te bevorderen. Zo maakt het
onderdeel uit van de IBT en van de opleidings- en trainingsmomenten van
de hulpofficieren van justitie. Er worden diverse formats ontwikkeld voor
de verschillende stappen in het beoordelingsproces. Een en ander wordt
vastgelegd in een door de korpsleiding vastgesteld handboek dat breed
onder alle bij het proces betrokken functionarissen wordt gedeeld. De
voorzitters en secretarissen van de adviescommissies komen periodiek bij
elkaar om kennis en ervaring uit te wisselen. Een dergelijk overleg wordt
ook geïnitieerd voor de externe leden van de commissies. Ook bij de
Koninklijke marechaussee maakt het nieuwe meldproces onderdeel uit
van de IBT, worden de hulpofficieren van justitie hierover nader geïnformeerd en zijn formats ontwikkeld om het meldproces eenduidig te laten
verlopen. De onafhankelijkheid van de commissie is op soortgelijke wijze
geborgd als bij de politie. Tussen de adviescommissies van de Koninklijke
marechaussee en de politie vindt eveneens overleg plaats met het oog op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

10

een eenduidige behandeling en beoordeling van de meldingen geweldsaanwending.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat het betekent voor de
rechtspositie van de betrokken opsporingsambtenaar als na een feitenonderzoek door de officier van justitie wordt besloten een regulier strafrechtelijk onderzoek te openen, omdat er twijfel is gerezen over de rechtmatigheid van het handelen van de betrokken opsporingsambtenaar. Tijdens
een regulier strafrechtelijk onderzoek zal de betrokken opsporingsambtenaar anders dan tijdens het feitenonderzoek worden aangemerkt als
verdachte. Nu met het wetsvoorstel aan hem evenwel reeds tijdens het
feitenonderzoek alle rechten worden toegekend die aan een verdachte
toekomen, is zijn rechtspositie gedurende deze onderzoeken dezelfde, zo
kan ik de leden van de GroenLinks-fractie geruststellen. Anders dan deze
leden veronderstellen, komt aan de betrokken opsporingsambtenaar dus
ook tijdens het feitenonderzoek het zwijgrecht toe en zal hem in verband
hiermee de cautie worden gegeven.
4. Strafbaarstelling schending geweldsinstructie
De leden van de PVV-fractie stellen vragen over de formulering van de
strafbaarstelling als een gevolgsdelict, waarbij er een causaal verband
moet zijn tussen het schenden van de geweldsinstructie en het ingetreden
gevolg en de strafmaat toeneemt naarmate het gevolg van het feit
ernstiger is. Deze leden gaan ervan uit dat het causaal verband moet
worden vastgesteld tijdens het feitenonderzoek. Anders dan deze leden
lijken te veronderstellen, is het feitenonderzoek niet gericht op het
vaststellen of is voldaan aan de delictsomschrijving – waaronder het
causaal verband tussen de schending van de geweldsinstructie en het
letsel bij het slachtoffer – van het nieuwe strafbare feit. Anders dan een
regulier opsporingsonderzoek is het feitenonderzoek niet gericht op het
toetsen of een strafbaar feit is begaan. Binnen het feitenonderzoek staat
de vraag centraal of de opsporingsambtenaar heeft gehandeld conform
de geweldsinstructie. Ontstaat hierover naar aanleiding van dit onderzoek
twijfel, dan zal de officier van justitie een regulier opsporingsonderzoek
instellen, waarbinnen wordt onderzocht of sprake is van een strafbaar feit.
In het kader daarvan zal, wanneer er een verdenking is van het nieuwe
strafbare feit, ook aan de orde komen of sprake is van een causaal
verband tussen de schending van de geweldsinstructie en het letsel bij het
slachtoffer.
De leden van de CDA-fractie vragen waarom de nieuwe strafbaarstelling
als een schulddelict en niet als een opzetdelict is vormgegeven. Hierop
kan ik antwoorden dat dit een onnodige en onwenselijke overlap zou
veroorzaken met de bestaande algemene opzetdelicten als mishandeling
en doodslag. Wanneer een opsporingsambtenaar ten gevolge van een
verwijtbare inschattingsfout of onvoorzichtigheid de geweldsinstructie
schendt, is het vervolgen voor een algemeen geweldsdelict vaak minder
aangewezen, vanwege de taak van de opsporingsambtenaar. Die taak
brengt hem per definitie in situaties waarin hij genoodzaakt kan zijn
gebruik te maken van zijn geweldsbevoegdheid. Dit maakt dat het
gerechtvaardigd is dat in een dergelijke situatie het handelen van de
opsporingsambtenaar niet binnen het kader van de reguliere geweldsdelicten wordt getoetst maar binnen het kader van een op de taak en
bevoegdheid van de opsporingsambtenaar toegesneden delictsomschrijving.
Wanneer een opsporingsambtenaar opzettelijk de geweldsinstructie
schendt – hij handelt willens en wetens tegen de regels in of neemt het
risico dat hij tegen de regels in handelt op de koop toe – verliest de
redengeving voor een afwijkende strafrechtelijke rechtspositie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

11

opsporingsambtenaar ten opzichte van ieder ander haar legitimatie,
gezien de ernst van het gedrag van de opsporingsambtenaar en het
verwijt dat hem treft. In dat geval ligt vervolging voor een algemeen
geweldsdelict als mishandeling of doodslag meer in de rede. Ik deel niet
de vrees van deze leden dat de keuze voor de vormgeving als schulddelict
de drempel tot vervolging van opsporingsambtenaren fors zal verlagen en
daarmee tot meer procedures tegen opsporingsambtenaren zal leiden.
Daarmee beantwoord ik tevens een vraag van de leden van de DENKfractie dienaangaande. Geenszins is bedoeld om met de introductie van
de nieuwe delictsomschrijving van artikel 372 van het Wetboek van
Strafrecht (Sr) de strafrechtelijke aansprakelijkheid van opsporingsambtenaren die geweld hebben gebruikt te verruimen. Handelingen die onder
de reikwijdte van de nieuwe strafbaarstelling zullen vallen, zijn nu reeds
strafbaar op grond van de reguliere geweldsdelicten als mishandeling en
doodslag. Dit zijn weliswaar opzetdelicten, maar het opzet is hier op iets
anders gericht dan de schuld in het nieuwe delict. In de algemene
opzetdelicten als mishandeling en doodslag is het opzet gericht op het
gevolg van het handelen: lichamelijk letsel respectievelijk de dood. Dit
hoeft geen opzet in de zin van «willens en wetens» te zijn; voorwaardelijk
opzet – het bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat door het
handelen een bepaald gevolg intreedt – is voldoende. Wanneer een
opsporingsambtenaar geweld aanwendt, is vrijwel steeds sprake van – ten
minste – voorwaardelijk opzet op de gevolgen hiervan. Er mag immers
van worden uitgegaan dat een opsporingsambtenaar, die als professional
is getraind in het gebruik van geweld, zich steeds bewust is van de risico’s
van het geweldgebruik. En deze risico’s mag hij, anders dan een persoon
die niet bevoegd is geweld te gebruiken, ook nemen in situaties waarin
van hem wordt verwacht dat hij geweld gebruikt en dit gezien zijn taak
noodzakelijk is. Dit betekent dat het handelen van de opsporingsambtenaar ook nu al vrijwel steeds onder de delictsomschrijving van een
doleus geweldsdelict valt.
Op grond van de voorgestelde strafbaarstelling is de opsporingsambtenaar strafbaar wanneer het overtreden van de geweldsinstructie
aan zijn schuld te wijten is. Met andere woorden: de schuld ziet hier op
het schenden van de geweldsinstructie. Dit betekent dat bij een opzetvariant van de nieuwe delictsomschrijving – waarvoor in het wetsvoorstel
nadrukkelijk niet is gekozen – het (voorwaardelijk) opzet zou zijn gericht op
het overtreden van de geweldsinstructie en niet, zoals bij de algemene
doleuze geweldsdelicten, op de gevolgen van dit geweldgebruik.
De leden van de CDA-fractie stellen vragen over de afhandeling van
geweldsincidenten. In antwoord hierop benadruk ik dat het introduceren
van een nieuwe strafbaarstelling en een nieuwe strafuitsluitingsgrond
primair als doel heeft om het wettelijk kader beter toe te spitsen op de
bijzondere taak en de uitoefening van de (gewelds)bevoegdheid van de
opsporingsambtenaar; toetsing van het geweldgebruik aan de geweldsinstructie staat daarin centraal. Het wetsvoorstel draagt daarnaast ook bij
aan een voortvarende afhandeling van onderzoeken naar geweldgebruik
door opsporingsambtenaren. Daartoe bepaalt het voorgestelde artikel
511ab Sv dat de officier van justitie na afloop van een feitenonderzoek
onverwijld aan de betrokken opsporingsambtenaar mededeelt welke
vervolgbeslissing wordt genomen. Ik hecht er waarde aan om op deze
plek ook op te merken dat alle betrokkenen doordrongen zijn van het
belang van een spoedige afhandeling van zaken tegen opsporingsambtenaren die geweld hebben gebruikt. Dit geldt niet alleen voor het
onderzoek naar dit geweldgebruik maar ook voor een eventuele
vervolging van de betrokkene. Dit is in het belang van niet alleen de
opsporingsambtenaar zelf, maar zeker ook van de samenleving, het
slachtoffer en de geloofwaardigheid van de overheid; transparantie over
het gebruik van geweld door de overheid en het afleggen van verant-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

12

woording hierover zijn begrippen die in een democratische rechtsstaat
onlosmakelijk verbonden zijn met het geweldsmonopolie van de overheid.
Hierbij dient wel te worden bedacht dat de tijd die benodigd is voor de
gehele procedure steeds nauw samenhangt met de specifieke feiten en
omstandigheden van het geval. Het is daarom niet mogelijk om hiervoor
een vaste termijn te hanteren. Hoewel er altijd naar wordt gestreefd om
het onderzoek door de rijksrecherche naar een geweldsaanwending zo
snel mogelijk af te ronden, verhoudt snelheid zich in deze soms moeilijk
tot zorgvuldigheid, zoals ik uw Kamer reeds mededeelde in reactie op de
motie-Van der Staaij (Kamerstukken II 2016/17, 29 628, nr. 698). Aan de
zorgvuldigheid en de grondigheid van het onderzoek naar de rechtmatigheid van het geweldgebruik moeten geen concessies worden gedaan.
Het optreden van vertraging kan het gevolg zijn van ingewikkeld technisch
onderzoek, maar het wordt ook niet zelden veroorzaakt door het uitvoeren
van aanvullend onderzoek op verzoek van de raadsman van de betrokken
opsporingsambtenaar. De mogelijkheid om een dergelijk verzoek te doen
behoort tot de rechten van de betrokken opsporingsambtenaar, reden
waarom ik daar geen beperkingen op kan en wil aanbrengen. Met
voorliggend wetsvoorstel kan niet worden voorkomen dat onderzoek in
voorkomende gevallen langer duurt.
Zowel de leden van de CDA-fractie als de leden van de DENK-fractie
stellen vragen over de nieuwe strafbaarstelling in relatie tot de artikel 12
Sv-procedure. Deze vragen beantwoord ik in onderlinge samenhang als
volgt. Het is naar het slachtoffer of de nabestaanden toe van groot belang
dat de officier van justitie in zijn beslissing om te vervolgen voor het
nieuwe delict van artikel 372 Sr gedegen en voldoende dragend motiveert
waarom in het specifieke geval niet ervoor wordt gekozen te vervolgen
voor een algemeen geweldsdelict. De uitkomsten van het feitenonderzoek
zullen bij deze onderbouwing van grote waarde zijn. Het is mijn overtuiging dat wanneer slachtoffers en nabestaanden zich gehoord voelen en
er vertrouwen in hebben dat de afhandeling van een geweldsincident op
een passende en rechtvaardige wijze plaatsvindt, zij minder snel de
behoefte zullen voelen om een artikel 12 Sv-procedure te starten. Zoals ik
reeds uiteenzette – ik verwijs deze leden graag naar paragraaf 3 van deze
nota naar aanleiding van het nader verslag – betekent dit evenwel niet dat
er voor de burger een actieve rol is weggelegd bij de interne beoordeling.
De familierechercheurs vervullen tijdens een (feiten)onderzoek naar mijn
mening een belangrijke rol. Zij vormen de schakel tussen het slachtoffer
en de nabestaanden en de rijksrecherche, de organisatie waartoe de
opsporingsambtenaar behoort en het openbaar ministerie. Zij geven
onder meer informatie en uitleg over de rol van de rijksrecherche en
treden op als intermediair tussen de organisatie waartoe de opsporingsambtenaar behoort of de rijksrecherche en het slachtoffer of de
nabestaanden. De familierechercheurs beantwoorden vragen van het
slachtoffer of de nabestaanden en voorkomen dat er in de communicatie
dingen fout gaan.
Er kan evenwel niet worden voorkomen dat – net als nu reeds het geval is
– in een voorkomend geval een artikel 12 Sv-procedure wordt gestart. Dit
is ook niet wenselijk; de artikel 12 Sv-procedure is een recht van slachtoffers en nabestaanden en is in een afgewogen stelstel van checks en
balances binnen de strafrechtpleging ook van grote waarde.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe – bij een tenlastelegging – de
nieuwe strafbepaling zich verhoudt tot de reguliere geweldsdelicten als
doodslag en mishandeling. Zij vragen of het bij het OM niet de gewoonte
is om het zwaardere misdrijf primair ten laste te leggen, met subsidiair
een strafbaar feit met een mindere strafbedreiging en zij willen weten
waarom het OM die werkwijze niet ook zou volgen in het geval een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

13

opsporingsambtenaar wordt gedagvaard voor door hem toegepast
geweld. Hoewel dit wetsvoorstel uiteraard niets wil afdoen aan het
opportuniteitsbeginsel en geen inbreuk wil maken op de discretionaire
bevoegdheid van het openbaar ministerie, verhoudt naar mijn mening het
ten laste leggen van het nieuwe delict zich slecht met het cumulatief ten
laste leggen van een algemeen geweldsdelict. Met de nieuwe strafbepaling wordt namelijk tot uitdrukking gebracht dat hetgeen de opsporingsambtenaar wordt verweten het schenden van de geweldsinstructie is en
niet, anders dan personen die geen geweldsbevoegdheid hebben, het
gebruik van geweld en opzet op de gevolgen daarvan. De ratio en functie
van het nieuwe delict zullen in een eventuele artikel 12 Sv-procedure
eveneens als argument kunnen dienen om enkel voor de nieuwe
strafbaarstelling te vervolgen, zo beantwoord ik de vraag van deze leden
dienaangaande.
De leden van de D66-fractie vragen naar het vereiste causaal verband
tussen het schenden van de geweldsinstructie en het lichamelijk letsel. In
dat kader vragen zij of voorstelbaar is dat met de situatie dat een
opsporingsambtenaar in strijd met de geweldsinstructie zijn stroomstootwapen ter hand neemt, een derde dit vervolgens van hem afpakt en die
derde daarmee iemand anders van het leven berooft, de delictsomschrijving van het nieuwe delict is vervuld. Het antwoord op deze vraag
luidt ontkennend. Het causaal verband tussen het handelen van de
opsporingsambtenaar en de dood van het slachtoffer is te ver verwijderd.
De dood van het slachtoffer kan niet aan de opsporingsambtenaar worden
toegerekend, omdat tussen het ter hand nemen van het wapen en de
dood van het slachtoffer verschillende opeenvolgende gebeurtenissen
liggen waarop de betrokken opsporingsambtenaar geen invloed heeft
kunnen uitoefenen. Overigens hecht ik eraan op deze plek op te merken
dat het zeer onwaarschijnlijk is dat het gebruik van het stroomstootwapen
– zelfs het gebruik hiervan door een hierin niet getraind persoon – zal
kunnen leiden tot de dood.
Ik kan de leden van de D66-fractie bevestigen dat in verband met de
nieuwe strafbaarstelling het lex certa-beginsel vereist dat duidelijk is welk
handelen en nalaten op grond van de Ambtsinstructie als rechtmatig kan
worden beschouwd en welk niet. Deze leden merken op dat de Afdeling
advisering van de Raad van State (hierna: de Afdeling) in haar advies
constateert dat voor zowel het wetsvoorstel als de Ambtsinstructie dit nog
onvoldoende naar voren komt. Deze leden vragen om een reflectie hierop
en zij vragen in hoeverre de regering verdere verduidelijking van het
wettelijk kader nodig acht.
In het advies van de Afdeling van 20 oktober 2016 bij het wetsvoorstel
constateert de Afdeling onder meer dat de geldende Ambtsinstructie
enkel precieze voorschriften bevat over het gebruik van een aantal
geweldsmiddelen, zoals vuurwapen, pepperspray en de inzet van de
politiehond. Met het oog op het bevorderen van de voorzienbaarheid
adviseert de Afdeling om het gebruik van de overige geweldsmiddelen zo
mogelijk nader te normeren (Kamerstukken II 2016/17, 34 641, 4, p. 13–14).
Dit advies van de Afdeling is opgevolgd en verwerkt in de wijziging van de
Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en andere
opsporingsambtenaren, het Besluit bewapening en uitrusting politie en
het Besluit reis-, verblijf- en verhuiskosten politie in verband met de
wijziging en invoering van voorschriften omtrent het gebruik van
geweldmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen (de Ambtsinstructie
tweede tranche). Dit ontwerpbesluit is op 20 december 2018 aan uw
Kamer overlegd met het oog op een goede beoordeling van de met het
wetsvoorstel voorgestelde strafbaarstelling. In het ontwerpbesluit zijn de
bepalingen over vuurwapens, pepperspray en de inzet van de hond
verduidelijkt en nader genormeerd. Voorts is het gebruik van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

14

stroomstootwapen, waarover hierna in paragraaf 7 meer, en de
wapenstok genormeerd en toegevoegd.
Bij de wijziging Ambtsinstructie tweede tranche zijn de politie, de
Koninklijke marechaussee, het Platform bijzondere opsporingsdiensten en
het openbaar ministerie nauw betrokken. Bij het herzien van de regels die
het geweldgebruik normeren is nadrukkelijk rekening gehouden met de
nieuwe strafbepaling. De voorschriften zijn zo precies mogelijk geformuleerd, zodat het voor een opsporingsambtenaar duidelijk is hoe hij dient te
handelen en het daarmee voorzienbaar is wanneer hij zich schuldig maakt
aan het voorgestelde delict van artikel 372 Sr. Een voorontwerp van het
ontwerpbesluit is in consultatie geweest en geplaatst op de website
internetconsultatie.nl. De instanties die belast zijn met de uitvoering van
de Ambtsinstructie, zoals de politie en de Koninklijke marechaussee,
hebben aangegeven dat de nadere normering in het ontwerpbesluit meer
duidelijkheid geeft en beter aansluit bij de hedendaagse praktijk.
5. Administratieve en financiële gevolgen
Anders dan de leden van de CDA-fractie verwacht ik niet dat de introductie van de nieuwe strafbaarstelling zal leiden tot een hogere werklast
voor het OM, de rechtspraak en de rijksrecherche. Zoals ik reeds uiteenzette – ik verwijs deze leden graag naar paragraaf 4 van deze nota naar
aanleiding van het nader verslag – leidt de nieuwe strafbaarstelling niet
tot een verruiming van de strafrechtelijke aansprakelijkheid van opsporingsambtenaren die geweld hebben gebruikt. Het handelen dat onder de
nieuwe strafbaarstelling zal vallen, valt nu reeds onder de reikwijdte van
de algemene geweldsdelicten. Ik verwacht daarom ook niet – en dat is ook
met klem niet mijn bedoeling – dat het OM vaker opsporingsambtenaren
zal vervolgen. Ook verwacht ik niet dat het wetsvoorstel zal leiden tot
significant meer artikel 12 Sv-procedures, zoals ik reeds antwoordde op
vragen van de leden van de CDA-fractie en de DENK-fractie.
De leden van de CDA-fractie vragen voor welke Nederlandse opsporingsambtenaren de (nieuwe) Ambtsinstructie geldt. Tevens vragen deze leden
per dienst aan te geven welke functionarissen of instanties het interne
proces van toetsing van geweldstoepassing voor hun rekening nemen of
dat dat ook (telkens) voor rekening van de politie komt. Deze leden vragen
de regering daarnaast aan te geven hoe de extra administratieve lasten er
per instantie uitzien.
De geldende Ambtsinstructie bevat regels ter normering van het gebruik
van geweld- en vrijheidsbeperkende middelen alsmede regels ter
uitvoering van maatregelen waaraan rechtens van hun vrijheid beroofde
personen met het oog op hun insluiting kunnen worden onderworpen. De
regels die betrekking hebben op het gebruik van geweld- en vrijheidsbeperkende middelen zijn van toepassing op de executieve ambtenaar van
politie,1 de militair van de Koninklijke marechaussee in de uitvoering van
de aan deze organisatie opgedragen politietaken en de militair van een
ander onderdeel van de krijgsmacht, indien hij op grond van de Politiewet
2012 bijstand verleent, de ambtenaar van een bijzondere opsporingsdienst die is aangesteld voor de uitvoering van de taken van die dienst en
de buitengewoon opsporingsambtenaar die – op grond van artikel 7,
negende lid, van de Politiewet 2012 – bevoegd is tot de uitoefening van de
bevoegdheden, bedoeld in artikel 7, eerste, derde en vierde lid, van deze
wet. Wellicht ten overvloede wordt benadrukt dat de wijzigingen in de
Ambtsinstructie hierin geen verandering brengen.

1

De ambtenaar, bedoeld in artikel 2, onder a, alsmede onder c of d, van de Politiewet 2012, die is
aangesteld voor de uitvoering van de politietaak, waarbij de Ambtsinstructie voor de aspirant
alleen geldt tijdens het beroepspraktijk deel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

15

Binnen de politie zijn de hulpofficier van justitie, het sectorhoofd, de
Commissie Geweldsaanwending en de eenheidschef belast met het
interne proces van toetsing en beoordeling.
Op de vraag over de administratieve lasten per instantie kan ik u
antwoorden dat de wijziging van de Ambtsinstructie voor de politie, de
Koninklijke marechaussee en andere opsporingsambtenaren, het Besluit
buitengewoon opsporingsambtenaar en het Besluit politiegegevens in
verband met de herziening van de geweldsmelding (de Ambtsinstructie
eerste tranche) elementen bevat die zorgen voor zowel een verlichting als
een verzwaring van de administratieve lasten. De verlichting van de
administratieve lasten is gelegen in de wijziging van de definitie van het
«aanwenden van geweld» waardoor voor het «dreigen met geweld», met
uitzondering van het richten en gericht houden van een vuurwapen, niet
langer een geweldsrapportage hoeft te worden opgemaakt. De verzwaring
van de administratieve lasten is erin gelegen dat de ambtenaar die geweld
heeft aangewend nu zelf hiervan schriftelijk melding moet doen, waar
deze melding op dit moment vormvrij is. De omvang van de administratieve lasten van deze meldingsplicht is evenwel beperkt doordat de
ambtenaar (of, onder omstandigheden, diens meerdere) slechts hoeft te
melden dat hij geweld heeft gebruikt, welk geweldmiddel hij daarbij heeft
gebruikt (indien van toepassing) en de gevolgen daarvan. De feiten en
omstandigheden die tot het geweldgebruik hebben geleid meldt hij (of,
onder omstandigheden, diens meerdere) mondeling aan de dienstdoende
hulpofficier van justitie. Deze bepaalt vervolgens of hij een geweldsregistratieformulier moet opmaken en stelt de desbetreffende functionaris
binnen de organisatie waarvoor de ambtenaar werkzaam is, van een
opgemaakte registratie in kennis.
Als gevolg van de beoogde wijzigingen zal eenmalig een aantal
ICT-systemen van de politie (waaronder de korpschef als direct toezichthouder van buitengewoon opsporingsambtenaren), de rijksrecherche en
het Ministerie van Defensie worden aangepast. De extra kosten voor de
aanpassing van deze systemen zijn echter gering en worden meegenomen in reeds geplande ICT-projecten die moeten leiden tot een
landelijke eenduidige registratie van geweld.
Gelet op het geringe aantal meldingen binnen de bijzondere opsporingsdiensten is de verwachting dat er binnen deze organisaties geen
noemenswaardige aanpassingen aan de registratie- en meldingssysteem
zullen plaatsvinden. De kosten voor andere direct toezichthouders zijn
gering, mede gelet op het beperkte aantal van – onder hun toezicht
vallende – buitengewoon opsporingsambtenaren die geweld mogen
gebruiken.
6. Nota van wijziging
De leden van de VVD-fractie, de GroenLinks-fractie en de SP-fractie vragen
waarom ondanks de kritische adviezen bij de nota van wijziging een
concentratiebepaling aan het wetsvoorstel is toegevoegd. Graag benadruk
ik dat de Raad voor de rechtspraak in zijn consultatieadvies bij de nota van
wijziging kenbaar maakt zich te kunnen verenigen met de concentratiebepaling. Ik ben in paragraaf 1 reeds uitgebreid ingegaan op de concentratiebepaling, in antwoord op een vraag van de GroenLinks-fractie. Ik
verwijs deze leden daarom graag naar dat antwoord.
De leden van de VVD-fractie en de D66-fractie vragen naar de concentratiebepaling in relatie tot de militairen van de Koninklijke marechaussee in
de uitoefening van de politietaak. Hierop kan ik antwoorden dat de
rechtsmacht van de rechtbank Midden-Nederland zich niet uitstrekt over
deze militairen; hiertoe blijft de militaire kamer van de rechtbank
Gelderland exclusief bevoegd (artikel 2, eerste lid, van de Wet militaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

16

strafrechtspraak). In de concentratiebepaling (artikel 2, derde lid, Sv)
wordt niet verwezen naar artikel 7, achtste lid, van de Politiewet 2012,
welke bepaling ziet op de militair van de Koninklijke marechaussee, indien
hij optreedt in de rechtmatige uitoefening van zijn bediening, en op de
militair van enig ander onderdeel van de krijgsmacht die op grond van die
wet bijstand verleent aan de politie. Gezien de militaire wet- en regelgeving en de vele instructies, voorschriften en militaire gebruiken die
eveneens een rol kunnen spelen wordt een wijziging van rechtsmacht
over militairen niet opportuun geacht.
7. Ambtsinstructie
De leden van de CDA-fractie vragen waarom een veiligheidsfouillering
(bijvoorbeeld op straat) wel als geweldsmelding moet worden geregistreerd (artikel 21 Ambtsinstructie) terwijl een vervoersfouillering (artikel 20
Ambtsinstructie) niet hoeft te worden gemeld.
De bevoegdheid tot het uitvoeren van een veiligheidsfouillering, bedoeld
in artikel 7, derde lid, van de Politiewet 2012, en het uitvoeren van de
vervoers- en insluitingsfouillering, bedoeld in artikel 7, vierde lid, van de
Politiewet 2012, verschillen. Ten aanzien van de veiligheidsfouillering
geldt dat de ambtenaar bevoegd is tot uitvoering daarvan indien uit feiten
of omstandigheden blijkt dat een onmiddellijk gevaar dreigt voor het
leven of de veiligheid en het onderzoek aan de kleding noodzakelijk is ter
afwending van dit gevaar. Om de beslissing van de ambtenaar tot
uitvoering van een veiligheidsfouillering te kunnen beoordelen, bepaalt
artikel 21 van de Ambtsinstructie dat de ambtenaar de uitvoering daarvan
onder vermelding van de redenen die tot het onderzoek hebben geleid
onverwijld schriftelijk meldt aan de hulpofficier van justitie. Op deze wijze
moet worden voorkomen dat de onderzoeksbevoegdheid al te lichtvaardig
wordt ingezet en grondwettelijk gewaarborgde grondrechten onnodig
worden beperkt. Ten aanzien van de vervoers- en insluitingsfouillering
geldt dit niet omdat niet is vereist dat een onmiddellijk gevaar dreigt voor
het leven of de veiligheid.
De melding van een veiligheidsfouillering moet dus worden onderscheiden van een geweldsmelding. De eventuele toepassing van geweld
bij een vervoers- of insluitingsfouillering of een veiligheidsfouillering (te
denken valt aan het gebruik van een geweldmiddel in het geval een te
vervoeren persoon zich hevig tegen de fouillering verzet) wordt gemeld
overeenkomstig de daarop betrekking hebbende regels van de Ambtsinstructie.
De leden van de D66-fractie en de DENK-fractie vragen of de voorschriften
met betrekking tot het gebruik van niet-penetrerende projectielen – die
naar hun oordeel algemeen van aard zijn – nader gespecificeerd zouden
moeten worden, gelet op het feit dat verschillende soorten niet-penetrerende projectielen bestaan, met verschillende risico’s.
Uit het voorgestelde artikel 11a, derde lid, van de wijziging Ambtsinstructie tweede tranche blijkt dat geen sprake is van een generiek
geformuleerde regeling voor het gebruik van verschillende niet-penetrerende projectielen. Genoemd artikelonderdeel regelt dat projectielen
die bestemd zijn voor het tijdelijk weerloos maken of markeren van
personen niet mogen worden gebruikt ter verspreiding van samenscholingen of volksmenigten. Dit om te voorkomen dat niet-penetrerende
projectielen die specifiek zijn bedoeld voor gebruik tegen een persoon,
worden gebruikt tegen groepen. De impact van dergelijke projectielen is
te groot om deze ongericht in te zetten. Hierbij moet worden vermeld dat
de politie uitsluitend gebruik maakt van niet-penetrerende projectielen die
bij het Aanwijzingsbesluit bewapening en uitrusting politie zijn toegekend.
Daarbij bestaat het voornemen om in het Aanwijzingsbesluit bewapening
en uitrusting politie expliciet te regelen welke projectielen zijn bedoeld
voor het gebruik tegen personen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

17

De leden van de D66-fractie en de DENK-fractie stellen vragen naar de
uitwerking van de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit in de
Ambtsinstructie. Ik beantwoord deze vragen in onderlinge samenhang
graag als volgt. Voorop moet worden gesteld dat de beginselen van
proportionaliteit en subsidiariteit inherent zijn aan de geweldsbevoegdheid. Artikel 7, eerste lid, van de Politiewet 2012, respectievelijk
artikel 6, eerste lid, van de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten
bepaalt dat de ambtenaar in de rechtmatige uitoefening van zijn
bediening bevoegd is geweld te gebruiken, wanneer het beoogde doel dit,
mede gelet op de aan het gebruik hiervan verbonden gevaren, rechtvaardigt (proportionaliteit), en dat doel niet op een andere wijze kan
worden bereikt (subsidiariteit). Uit het bepaalde volgt dat de ambtenaar
telkens pas bevoegd is geweld te gebruiken indien zulks in een concreet
geval voldoet aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. De
Ambtsinstructie geeft onder meer nadere regels voor het gebruik van
geweldsmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen. De Ambtsinstructie
bevat de ondergrens voor het gebruik van geweldsmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen. Indien het gebruik van geweld in een concreet
geval is geboden, dient de ambtenaar bovenop de in de Ambtsinstructie
vastgelegde ondergrens te overwegen of het gebruik van een geweldsmiddel of vrijheidsbeperkend middel in dat geval proportioneel en
subsidiair is. Het antwoord op die vraag is niet goed vooraf te geven; dit
hangt volledig af van de omstandigheden van het concrete geval. De in de
Ambtsinstructie gegevens ondergrens bepaalt in welke gevallen bepaald
geweld niet proportioneel is. In die zin is de Ambtsinstructie ook een
nadere invulling van proportionaliteit en subsidiariteit. De Ambtsinstructie
bevat zo duidelijk mogelijk omschreven objectieve criteria voor het
gebruik van geweldsmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen door de
ambtenaar. Hierbij wordt benadrukt dat het gebruik van geweldmiddelen
overeenkomstig de Ambtsinstructie uitsluitend is toegestaan aan de
ambtenaar aan wie dat gebruik rechtens is toegekend, voor zover deze
optreedt ter uitvoering van de taak met het oog waarop het middel hem is
toegekend, en die in het gebruik daarvan is geoefend.
De leden van de D66-fractie zijn verbaasd dat in de Ambtsinstructie
tweede tranche regels zijn opgenomen over het gebruik van het stroomstootwapen, nu alleen nog pilots met dit geweldmiddel hebben plaatsgevonden en nog geen definitief besluit is genomen over de inzet ervan. Zij
vragen om een reactie hierop.
Het stroomstootwapen is reeds op 1 mei 2011 toegevoegd aan de
standaardbewapening van de aanhoudings- en ondersteuningsteams van
de politie en de Koninklijke marechaussee. Dit besluit is voorafgegaan
door een proef tussen 1 mei 2009 en 1 mei 2011 met een positieve
evaluatie (artikel 13, eerste lid, onderdeel g, van het Besluit bewapening
en uitrusting politie; Kamerstukken II 2010/ 11, 29 628, nr. 246, Besluitenlijst Vaste commissie van Veiligheid en Justitie van 28 april 2011,
agendapunt 13). Gelet hierop is aanleiding gezien de regels over het
gebruik van het stroomstootwapen met de wijziging Ambtsinstructie
tweede tranche in de Ambtsinstructie vast te leggen. Na het besluit tot
toevoeging van het stroomstootwapen aan de standaardbewapening van
de aanhoudings- en ondersteuningsteams is besloten tot een proef met
het stroomstootwapen bij enkele basisteams van de politie. De looptijd
van deze proef was van 1 februari 2017 tot 31 januari 2019. Inmiddels is de
proef verlengd tot het moment waarop besluitvorming plaatsvindt over
het al dan niet toevoegen van het stroomstootwapen aan de bewapening
van de politieambtenaar. Bij brief van 4 juli heb ik uw Kamer gemeld dat ik
toewerk naar een voorgenomen besluit voor dit najaar (Kamerstukken II
2018/2019, 29 628, nr. 897). Een belangrijke bouwsteen daarbij is het
WODC-rapport over de mogelijke gezondheidseffecten van het stroomstootwapen. Wanneer dit rapport is afgerond, zend ik het uw Kamer toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

18

De inhoud van dit rapport betrek ik bij de verdere voorbereiding van mijn
besluitvorming. In de tweede helft van dit jaar consulteer ik mijn
voorgenomen besluit bij de politievakbonden en het gezag. Ik verwacht
mijn standpunt rond november aan uw Kamer te kunnen doen toekomen.
Benadrukt moet worden dat de wijziging Ambtsinstructie tweede tranche
geen betrekking heeft op het toevoegen van het stroomstootwapen aan
de bewapening van de ambtenaar, anders dan die van de aanhoudingsen ondersteuningsteams. Het debat over het toevoegen van het stroomstootwapen aan de bewapening van iedere politieambtenaar moet nog
plaatsvinden (Kamerstukken II 2018/19, 29 638, nr. 855.). Indien wordt
besloten het stroomstootwapen aan de bewapening van de ambtenaar
toe te voegen, zal zulks moeten worden geregeld in het Besluit
Bewapening en uitrusting politie.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen om een nadere verduidelijking
van de verhouding tussen de strafuitsluitingsgronden in het Wetboek van
Strafrecht en de Ambtsinstructie. Het klopt dat de invulling van de
strafuitsluitingsgronden – na inwerkingtreding van de wet zal de nieuw
voorgestelde strafuitsluitingsgrond de meest geëigende zijn – voor een
belangrijk deel wordt bepaald door de regels in de Ambtsinstructie die het
geweldgebruik normeren. Hierin brengt het wetsvoorstel geen verandering en ik zie in deze constructie ook geen bezwaar.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen hoe de regering het
commentaar van Amnesty International beoordeelt dat de voorgestelde
Ambtsinstructie niet in lijn is met artikel 3 EVRM. De leden van de
DENK-fractie stellen dat de regels in de herziene Ambtsinstructie niet in
lijn zijn met de mensenrechten, waarbij zij verwijzen naar de drempel voor
het gebruik van het dienstwapen en het stroomstootwapen.
Voor een uitgebreide beschrijving van de relatie met mensenrechten en
grondrechten wordt op deze plaats in eerste instantie kortheidshalve
verwezen naar paragraaf 1.2 van de ontwerpnota van toelichting bij de
wijziging Ambtsinstructie tweede tranche. Amnesty International verwees
in haar consultatiereactie op de wijziging Ambtsinstructie tweede tranche
éénmaal naar artikel 3 EVRM in een paragraaf over de beginselen van
proportionaliteit en subsidiariteit. Zoals in de antwoorden op de vragen
over de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit is aangegeven
volgen deze beginselen uit de Politiewet 2012 en regelt de Ambtsinstructie
de ondergrens voor het gebruik van geweldsmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen.
Benadrukt moet worden dat de praktijk weerbarstig is en dat op voorhand
niet valt te voorzien met welke situaties een ambtenaar in de praktijk
wordt geconfronteerd. In elk geval beletten de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit reeds dat een ambtenaar geweld gebruikt in een
geval dat zulks niet noodzakelijk is of niet evenredig is aan het beoogde
doel en is de ondergrens voor het gebruik van gewelds- en vrijheidsbeperkende middelen geregeld.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het aantal middelen
dat de politie ter beschikking staat is toegenomen. Zij vragen hoe de
kennis van bevoegdheden en de toepassing daarvan in de praktijk wordt
gewaarborgd. Ook willen zij weten of opsporingsambtenaren voldoende
tijd en trainingsfaciliteiten hebben om zich dit eigen te maken. Voor een
antwoord op deze vragen, verwijs ik deze leden graag naar mijn antwoord
op een soortgelijke vraag van de leden van de D66-fractie in paragraaf 2.1
van deze nota naar aanleiding van het nader verslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

19

De leden van de DENK-fractie stellen dat volgens het VN-Comité dat
toezicht houdt op naleving van het VN-verdrag tegen marteling de huidige
regels in Nederland er onvoldoende op toezien dat het stroomstootwapen
enkel wordt gebruikt in situaties waarin sprake is van een onmiddellijke en
reële bedreiging voor het leven of risico op ernstig letsel. Deze leden
willen graag weten op welke wijze de regering van plan is om voldoende
waarborgen in te bouwen in de geweldstoetsing. Ik verwijs deze leden
voor een antwoord op deze vraag graag naar het antwoord op een
soortgelijke vraag van de leden van de D66-fractie in paragraaf 2.1 van
deze nota naar aanleiding van het nader verslag.
De leden van de DENK-fractie constateren dat er een nieuwe zogenaamde
afweerbevoegdheid wordt geïntroduceerd voor een reeks geweldsmiddelen. Deze leden vrezen dat hiermee de drempel om geweld te gebruiken
wordt verlaagd. Zij vragen verder of er academische artikelen of rechtsvergelijkend of jurisprudentieonderzoek is naar het concept afweerbevoegdheid.
Voor zover bij mij bekend zijn er geen academische artikelen verschenen
en is geen rechtsvergelijkend of jurisprudentieonderzoek gedaan naar het
concept afweerbevoegdheid.
De afweerbevoegdheid, vastgelegd in de artikelen 7, eerste lid, onderdeel
f, 8, 9, 11a, eerste lid, onderdeel f, 12a, onderdeel d, 12c eerste lid,
onderdeel d, en tweede lid, onderdeel b, 12e, onderdeel e, en 15a, eerste
lid, onderdeel c, van de Ambtsinstructie, houdt in dat de opsporingsambtenaar ter uitvoering van de politietaak bevoegd is de aan hem
toegekende geweldsmiddelen te gebruiken om direct gevaar voor het
leven van personen of voor het ontstaan van zwaar lichamelijk letsel af te
wenden. Uit het vereiste van «direct gevaar» vloeit voort dat sprake dient
te zijn van een uit feiten en omstandigheden voortvloeiend concreet en
serieus risico, welk risico zich – naar redelijkerwijs mag worden aangenomen – op zodanig korte termijn zal verwezenlijken dat niet van
onmiddellijk daadkrachtig ingrijpen kan worden afgezien. Van een «gevaar
voor het leven van personen of voor het ontstaan van zwaar lichamelijk
letsel» is sprake indien redelijkerwijs mag worden aangenomen dat dit het
gevolg zal zijn indien van ingrijpen wordt afgezien. Het beperkt zich niet
alleen tot de ambtenaar zelf. Ook in het geval sprake is van gevaar voor
het leven van andere personen of voor het ontstaan van zwaar lichamelijk
letsel bij andere personen mag gebruik worden gemaakt van de afweerbevoegdheid.
De eisen van proportionaliteit en subsidiariteit, en van redelijkheid en
gematigdheid, zijn onverkort van toepassing op de uitoefening van de
afweerbevoegdheid. De ambtenaar dient zich derhalve telkens af te
vragen of de risico’s en de gevolgen van het geweldgebruik in verhouding
zijn met het te bereiken doel. Daarbij dient hij ook de risico’s voor
omstanders en andere betrokken ambtenaren mee te wegen. Daarnaast
moet het doel niet met een ander, minder ingrijpend middel kunnen
worden bereikt, terwijl van het gekozen middel bovendien op de minst
ingrijpende wijze gebruik gemaakt dient te worden.
In de gevallen waarin de opsporingsambtenaar op grond van de afweerbevoegdheid geweld mag toepassen, zal hij nu ook niet afzien van het
gebruiken van geweld, omdat dit noodzakelijk is ter verdediging van
hemzelf of een ander. In de huidige situatie leidt dit er evenwel toe dat de
opsporingsambtenaar onrechtmatig handelt – want zonder bevoegdheid –
en zich om die reden in geval van vervolging voor bijvoorbeeld mishandeling of doodslag zal moeten beroepen op de strafuitsluitingsgrond
noodweer. Dit vind ik een onwenselijke situatie, omdat het beschermen
van burgers onderdeel vormt van de politietaak en de opsporingsambtenaar in situaties waaraan hij zich niet kan onttrekken bevoegd moet
zijn om zichzelf – zo nodig door het gebruiken van geweld – te verdedigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

20

In die zin vormt de afweerbevoegdheid geen verruiming van de geweldsbevoegdheid, maar een codificatie van de huidige praktijk.
De leden van de DENK-fractie vragen voorts of het gebruik van het
vuurwapen door de Nederlandse politie recent is geëvalueerd en of
daaruit redenen naar voren kwamen voor verruiming van het gebruik
daarvan. Het gebruik van het vuurwapen door de Nederlandse politie is
niet recent geëvalueerd. Zoals hiervoor uiteengezet, betreft de voorgestelde afweerbevoegdheid geen verruiming voor het gebruik van het
vuurwapen door opsporingsambtenaren.
Met de leden van de DENK-fractie – die verwijzen naar het lex certabeginsel – ben ik van oordeel dat de regels met betrekking tot het gebruik
van geweld duidelijk en nauwkeurig dienen te zijn, zodat duidelijk is welk
handelen als rechtmatig wordt beschouwd. Ik ben hierop reeds ingegaan
in antwoord op een vraag van de leden van de D66-fractie in paragraaf 4
en ik verwijs dan ook graag naar dit antwoord.
De leden van de DENK-fractie vragen voorts waarom de regering meent
dat de inzet van niet-penetrerende projectielen gerechtvaardigd is tegen
personen die een ernstige bedreiging vormen voor de veiligheid van
zaken. Artikel 11a, eerste lid, onderdeel d, van de wijziging Ambtsinstructie tweede tranche regelt dat het gebruik van een vuurwapen dat is
geladen met niet-penetrerende projectielen slechts geoorloofd is ter
verspreiding van samenscholingen of volksmenigten, die een ernstige en
onmiddellijke bedreiging vormen voor de veiligheid van personen of
zaken. Hieruit volgt dat het artikelonderdeel zich richt op het verspreiden
van samenscholingen of volksmenigten en niet op personen die een
ernstige bedreiging vormen voor zaken. Door het gebruik van dergelijke
niet-penetrerende projectielen kan in dit geval effectiever worden
opgetreden dan bij het gebruik van bijvoorbeeld een vuurwapen.
Daarnaast is de impact van niet-penetrerende projectielen op een persoon
kleiner dan bij het gebruik van het vuurwapen. Tot slot is van belang hier
te vermelden dat het gebruik van niet-penetrerende projectielen ter
verspreiding van samenscholingen of volksmenigten slechts geoorloofd is
in opdracht van de meerdere na vooraf verkregen toestemming van het
bevoegd gezag.
Volgens de leden van de DENK-fractie bevat de Ambtsinstructie een aantal
vage bepalingen, zoals een misdrijf dat «bedreigend is voor de samenleving», in artikel 7 van de Ambtsinstructie. Zij vragen wat hiermee wordt
bedoeld en in hoeverre deze misdrijven zich onderscheiden van de
misdrijven die omschreven staan in de andere onderdelen van dit artikel.
Bij een misdrijf dat door zijn gevolg bedreigend is of kan zijn voor de
samenleving moet worden gedacht aan een drugs- of explosieventransport. Dergelijke misdrijven onderscheiden zich van de andere
misdrijven genoemd in artikel 7, eerste lid, onderdeel b, van de Ambtsinstructie door de impact die zij kunnen hebben op de samenleving.
8. Overig
Met de leden van de D66-fractie ben ik van mening dat het zinvol is om
het wetsvoorstel vijf jaar na inwerkingtreding onafhankelijk te laten
evalueren. Ik stel voor dat voor de evaluatie het gebruikelijke evaluatiekader wordt gehanteerd.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen om een reflectie op de position
paper die politiesocioloog Timmer van de Vrije Universiteit Amsterdam
schreef ten behoeve van het rondetafelgesprek van 16 januari 2019,
omdat deze leden daarin lezen dat opsporingsambtenaren zelden worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

21

aangemerkt als verdachte. Het klopt dat opsporingsambtenaren niet na
iedere reguliere geweldsmelding worden aangemerkt als verdachte. In die
gevallen waarin door de officier van justitie een strafrechtelijk onderzoek
wordt ingesteld naar het door de opsporingsambtenaar gebruikte geweld
zal de opsporingsambtenaar in beginsel als getuige worden aangemerkt.
Het zal evenwel soms toch noodzakelijk zijn om hem voor de uitoefening
van bepaalde onderzoeksbevoegdheden als verdachte aan te merken. Met
de introductie van het feitenonderzoek wordt ervoor gezorgd dat de
benodigde onderzoeksbevoegdheden kunnen worden uitgeoefend, zonder
dat de opsporingsambtenaar met het oog daarop als verdachte behoeft te
worden aangemerkt.
Deze leden stellen voorts de vraag of de regering ruimte ziet voor een
alternatief onderzoekskader voor geweldsaanwending door opsporingsambtenaren. Er wordt geen noodzaak gezien voor een alternatief
onderzoekkader voor geweldsaanwending door opsporingsambtenaren.
Het wettelijk stelsel van disciplinaire afdoening door de politie is hiertoe
zeer geschikt. Het betreft een doordacht, voldoende onafhankelijk en
beproefd systeem waarin alle nodige procedurele waarborgen zijn
ingebouwd om te komen tot een rechtvaardige afdoening. Onder deze
waarborgen vallen bezwaar- en beroepsprocedures én toetsing van zowel
proces als inhoud door onafhankelijke rechters en rechtscolleges. In dit
verband verwijs ik volledigheidshalve naar mijn reactie op de notitie van
het lid Van Dam «Onveilig buiten, veilig binnen» die ik onlangs aan uw
Kamer heb doen toekomen.
De leden van de DENK-fractie zijn van oordeel dat in de voor de
stroomstootwapen-pilot geldende tijdelijke geweldsinstructie de beginselen van noodzakelijkheid en proportionaliteit niet voldoende concreet
tot uitdrukking komen. Daarbij wijzen deze leden op het gebruik van de
drive-stun mode gedurende de proef met het stroomstootwapen in enkele
basisteams van de politie. Deze leden vragen vervolgens of de regering de
mening deelt dat zulks bijdroeg aan het risicovol, oneigenlijk en onrechtmatig gebruik van het stroomstootwapen.
De opmerking van de leden van de DENK-fractie heeft betrekking op de
tijdelijke geweldsinstructie, die gold tot 1 februari 2019, ten behoeve van
de proef met het gebruik van het stroomstootwapen bij enkele basisteams
van de politie. Bij de proef zijn ervaringen opgedaan met het stroomstootwapen, waaruit onder meer volgt dat het gebruik van het stroomstootwapen in de schokmodus, anders dan het gebruik van de schietmodus,
beperkt effectief is (Kamerstukken II 2017/18, 29 628, nr. 779, bijlage
843960, p. 60.). Om die reden beoogt de wijziging Ambtsinstructie tweede
tranche het gebruik van het stroomstootwapen in de schokmodus
uitsluitend toe te staan ter afwending van direct gevaar voor het leven van
personen of het ontstaan van zwaar lichamelijk letsel, en ter verdediging
tegen of voor het onder controle brengen van agressieve dieren. Zoals in
de paragrafen 2 en 7 al is aangegeven ziet de wijziging Ambtsinstructie
tweede tranche op het gebruik van het stroomstootwapen door de
aanhoudings-en ondersteuningsteams.
Met de gewijzigde tijdelijke geweldsinstructie die met ingang van
1 februari jl. geldt en is opgesteld ten behoeve van de proef met het
gebruik van het stroomstootwapen in enkele basisteams van de politie
(zie de hierboven genoemde paragrafen), is op dit punt aangesloten bij de
wijziging Ambtsinstructie tweede tranche.
Overigens had de eerdergenoemde tijdelijke geweldsinstructie geen
risicovol, oneigenlijk en onrechtmatig gebruik tot gevolg. Zoals hiervoor
reeds is aangegeven bevat de Ambtsinstructie de ondergrens voor het
gebruik van geweldsmiddelen en vrijheidsbeperkende middelen. Het
proportionaliteits- en subsidiariteitsbeginsel volgen uit de Politiewet 2012
respectievelijk de Wet op de bijzondere opsporingsdiensten en zijn van
toepassing bovenop het gestelde in de Ambtsinstructie. Indien het gebruik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

22

van geweld in een concreet geval is geboden, dient de ambtenaar
bovenop de in de Ambtsinstructie vastgelegde ondergrens te overwegen
of het gebruik van een gewelds- of vrijheidsbeperkend middel in dat geval
voldoet aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. Er
bestaat dus geen verband tussen een voorkomend geval van nietproportioneel of niet-subsidiair gebruik van een geweldsmiddel en de
tijdelijke geweldsinstructie.
De leden van de DENK-fractie vragen of de regering vindt dat het inzetten
van het stroomstootwapen tegen mensen die zich proberen te onttrekken
aan een aanhouding voor een overtreding expliciet in strijd is met de
tijdelijke instructie en dat zulks overduidelijk in strijd is met artikel 3
EVRM. De tijdelijke geweldsinstructie ten behoeve van de proef met het
stroomstootwapen in enkele basisteams staat toe dat het stroomstootwapen wordt gebruikt ter aanhouding van een persoon die zich tracht te
onttrekken of heeft onttrokken aan zijn aanhouding. De stelling dat zulks in
strijd is met de tijdelijke instructie en dat dit overduidelijk in strijd is met
artikel 3 EVRM wordt derhalve niet onderschreven.
Voorts vragen de leden van de DENK-fractie wat de overwegingen van de
regering zijn om de regels voor de toepassing van het stroomstootwapen
niet in overeenstemming te brengen met de aanbevelingen van het
VN-Comité tegen Marteling van december 2018. Volgens deze leden is
onvoldoende bijgestuurd tijdens de pilot. Voor een antwoord op deze
vraag, verwijs ik deze leden graag naar mijn hiervoor gegeven antwoord
op hun vraag over het gebruik van de drive-stun mode gedurende de
proef met het stroomstootwapen in enkele basisteams.
II. ARTIKELSGEWIJS
Artikel I, onderdeel C (artikel 372 Sr)
De leden van de PVV-fractie vragen waarom de strafmaxima van de
nieuwe strafbaarstelling hoger zijn dan die van de artikelen 307 en 308 Sr
(dood door schuld respectievelijk zwaar lichamelijk letsel door schuld). Bij
het vaststellen van de strafmaat van het nieuwe artikel 372 Sr is – zoals
deze leden terecht opmerken – rekening gehouden met het bepaalde in
artikel 309 Sr, inhoudende dat wanneer de met de artikelen 307 en 308 Sr
strafbaar gestelde feiten worden gepleegd in de uitoefening van enig
ambt of beroep de gevangenisstraf met een derde kan worden verhoogd.
Ik kan de leden van de PVV-fractie geruststellen dat de strafmaxima van
het voorgestelde artikel 372 Sr niet nog eens op grond van het hier
genoemde artikel 309 Sr met een derde kunnen worden verhoogd.
Artikel II, onderdeel C (artikelen 511a, 511aa en 511ab Sv)
De leden van de PVV-fractie vragen of de onderzoeksbevoegdheden die in
het feitenonderzoek kunnen worden ingezet, zoals opgesomd in het
voorgestelde artikel 511aa, eerste lid, Sv, niet te ruim zijn. Deze leden
vragen of het in het kader van een feitenonderzoek noodzakelijk is dat een
woning wordt doorzocht. Daarbij willen deze leden weten of uitmaakt of
een van de in artikel 372 Sr genoemde gevolgen – enig lichamelijk letsel,
zwaar lichamelijk letsel dan wel de dood – zich heeft voorgedaan. Bij het
vaststellen van de onderzoeksbevoegdheden die in een feitenonderzoek
mogen worden uitgeoefend, is in overleg getreden met het OM en de
rijksrecherche. Daarbij is gekeken naar eerdere onderzoeken naar
geweldgebruik door opsporingsambtenaren en is nagegaan welke
onderzoeksbevoegdheden daarbij benodigd waren. Bevoegdheden die
een grote inbreuk maken op de persoonlijke levenssfeer en niet noodzakelijk zijn om te kunnen toetsen of geweld is gebruikt conform de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

23

daarvoor geldende regels – zoals het afluisteren van telefoongesprekken –
zijn niet aan het voorgestelde artikel 511aa, eerste lid, Sv toegevoegd. Het
gaat er in het feitenonderzoek om het complex van feiten en omstandigheden waarbinnen het geweldgebruik heeft plaatsgevonden vast te stellen
om zo te kunnen beoordelen of het geweld rechtmatig is gebruikt.
Hiervoor kan het in een voorkomend geval nodig zijn om een woning te
doorzoeken. Dit is denkbaar in het geval er in een woning door een
opsporingsambtenaar is geschoten, omdat hij meende te worden
bedreigd met een vuurwapen. Wanneer dit vuurwapen niet direct ter
plaatse wordt aangetroffen, kan het nodig zijn om de woning te
doorzoeken.
De in artikel 511aa, eerste lid, Sv opgesomde bevoegdheden kunnen op
grond van het derde lid van dat artikel alleen worden uitgeoefend
wanneer het geweldgebruik lichamelijk letsel tot gevolg heeft gehad, de
uitoefening van de desbetreffende bevoegdheid in redelijke verhouding
staat tot de aard van het geweldgebruik ter beoordeling waarvan het
feitenonderzoek is ingesteld en het vergaren van gegevens voor het
feitenonderzoek door uitoefening van de desbetreffende bevoegdheid niet
op een andere, minder ingrijpende wijze mogelijk is.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 34 641, nr. 11

24