Position paper vaste Kamercommissie OCW
Thema: potentie culturele en creatieve industrie (10 april 2022)
dr. Claartje Rasterhoff, universitair docent cultuurbeleid en cultuurmanagement, Universiteit
Maastricht
Voor ik overga tot bespreking van de aan ons gestelde vragen, wil ik graag mijn waardering uitspreken voor het
betrekken van onderzoekers in de discussie over de potentie van de culturele en creatieve sector. Hierbij is het verbinden
van kennis uit wetenschappelijk onderzoek met kennis in praktijk en beleid een belangrijk aandachtspunt.
2. Hoe en waar kan de potentie van de culturele en creatieve sector (al/nog) beter benut
worden? (cross-overs)
Het maatschappelijke belang van de culturele en creatieve sector is groot. Onderzoek laat duidelijk
zien dat de sectoren zelf economisch en sociaal van betekenis zijn en dat cultuurmakers bijdragen aan
waardecreatie in andere sectoren en maatschappelijke domeinen.1 Toch wordt de vraag naar de waarde
of potentie van de culturele en creatieve sector steeds opnieuw gesteld. Waar beleidsmakers en politici
zich zo’n tien jaar geleden met die vraag vooral richtten op de rol van creativiteit in (stedelijke)
economieën, worden cultuur en creativiteit nu naar voren geschoven als deel van de oplossing voor
maatschappelijke opgaven. De verwachtingen zijn dus hoog. Onder welke voorwaarden kan de sector
deze verwachtingen inlossen? Ik wil er drie uitlichten, gebaseerd op onderzoek naar de lange termijn
ontwikkeling van culturele en creatieve sectoren en onderzoek voor de nieuwe Kennisagenda.
1. Er is in de afgelopen jaren al veel aandacht besteed aan een gezondere culturele
arbeidsmarkt. Dit is een urgente uitdaging, omdat deze arbeidsmarkt extreem geflexibiliseerd
is met veel erg lage inkomens en zeer weinig zekerheid. Dit maakt collectieve organisatie en
actie moeilijk, helemaal in een veld dat sterk gefragmenteerd is, met veel zelfstandigen en veel
kleine organisaties. Om deze vormen van precariteit te helpen tegen te gaan is er inmiddels
een sectorbreed arbeidsmarktoverlegorgaan (Platform ACCT) en werkt de sector met de Code
Diversiteit en Inclusie, de Governance Code en de Fair Practice Code. Desondanks is de
positie van veel makers nog steeds erg kwetsbaar, wat zowel praktijken van vernieuwing als
overdracht van kennis en vaardigheden in de weg staan.2
2. Een tweede voorwaarde is het versterken van de vertrouwensrelatie tussen de sector en
overheden. Veel kunstenaars en creatieve makers halen motivatie uit maatschappelijke
vraagstukken. Makers initiëren zelf projecten én gaan graag in op verzoeken vanuit overheden
en andere partijen om zulke vraagstukken te verbeelden en te bevragen: van de zorg,
wooncrisis, ruimtelijke ordening en vergrijzing tot de gevolgen van de klimaatcrisis. Dit is dus
een goede basis voor cross-over samenwerkingen. Echter, uit onderzoek blijkt dat met de
instrumentalisering van kunst en cultuur in Nederlands cultuurbeleid (creativiteit als
grondstof) controle en verantwoording centraal zijn komen te staan in deze relatie.3 Met name
1 Zie bijvoorbeeld Monitor Creatieve Industrie, Satellietrekening Cultuur en Media, Cultuurmonitor, alsook ook regionale

en thematische monitors.
2 Zie ook https://www.boekman.nl/verdieping/publicaties/onderzoek-cultuur-en-corona over de gevolgen van corona
en de coronasteun.
3 Edwin van Meerkerk en Quirijn van den Hoogen, “Knellend keurslijf. De beperkingen van een steeds bureaucratischer
cultuurbestel” in Boekman 126 (2021). Hier is het werk van Eleanora Belfiore over het Verenigd Koninkrijk van belang.
1

bij subsidies wordt de verantwoordingssystematiek bijvoorbeeld als ingewikkeld,
demotiverend en zeer tijdrovend ervaren. Om de vertrouwensbasis te versterken is het
belangrijk om de sector, vanuit vertrouwen, meer zeggenschap te geven over eigen
standaarden, verwachtingen en organisatievormen. Een interessant experiment is hierbij
bijvoorbeeld het nieuw op te zetten museum in Flevoland, dat ondanks dat het nog niet bestaat
toch al financiering vanuit de BIS heeft ontvangen.
3. De derde voorwaarde is het versterken van de kennisbasis en leercultuur in de sector. In
de culturele en creatieve sector worden ongelooflijk veel kennis en inzichten gegenereerd, maar
deze worden vaak niet als zodanig herkend, overgedragen of benut. Dit betreft kennis over
het eigen veld, maar ook over maatschappelijke thema’s, buurten, gemeenschappen en
organisatievormen. Bovengenoemde sturing op verantwoording en op resultaat gaat
bovendien ten koste van vormen van kennisproductie die de sector eigen zijn, bijvoorbeeld
via experiment en learning by doing. Met behulp van (fysieke en digitale) ruimtes voor experiment
en kennisdeling kunnen bestaande kennis en inzichten - cruciale ingrediënten voor
vernieuwing en kwaliteit - ingezet worden binnen en buiten de sector.
3. Wat is de rol van cultuur bij het bevorderen van sociale cohesie en een inclusieve
samenleving?
Deze vraag komt al jaren terug in zowel beleid als onderzoek. Het goede nieuws is dat
wetenschappelijk onderzoek laat zien dat kunst kan bijdragen aan sociale cohesie. In onze
samenleving gaat sociale cohesie echter niet altijd om gedeeld identiteitsbesef, maar vaak juist om
verbinding of overbrugging tussen verschillende identiteiten: externe sociale cohesie.4 Een
theatervoorstelling kan, bijvoorbeeld door de perceptie van de werkelijkheid uit te dagen, bezoekers
niet alleen op een andere manier tegen een plek of een onderwerp aan laten kijken, maar ook
aanzetten tot actie, zoals het (samen) opzetten van een werkplaats.
De vele bestaande onderzoeken laten dus al goed zien dat cultuur sociale cohesie kan bevorderen,
maar dat betekent niet dat dit automatisch gebeurt, (direct) meetbaar is, of dat een kunstproject
persé het beste ‘middel’ is.5 Toch wordt data over de sociale rol van kunst en cultuur vaak strategisch
ingezet, ter legitimatie van publieke investeringen. Onduidelijke of overtrokken analyses kunnen tot
scepsis en frustratie bij zowel cultuurmakers als bij betrokken maatschappelijke partners leiden. Ook
hierbij is het dus belangrijk dat de sector zelf doelen en verwachtingen op basis van (eigen) kennis en
kunde kan en mag formuleren.
Tenslotte nog over de rol van cultuur in het bevorderen van een inclusieve samenleving. In de sector
is veel aandacht voor inclusie, representatie en diversiteit. Het uitgangspunt daarbij is dat culturele
(gesubsidieerde) sector een afspiegeling van de hele samenleving moet zijn. En dat met een meer
diverse sector een meer divers publiek kan worden bereikt. Onderzoekers en cultuurmakers zelf
wijzen er echter op dat dit nog maar beperkt doorwerkt in de organisatie van het Nederlands
cultuurbestel. Hoewel een bredere cultuuropvatting opmars heeft gemaakt (met o.a. meer aandacht
voor media, erfgoed en digitale cultuur) heeft dit nog niet geleid tot het structureel inclusiever en
diverser maken van beoordelings- en besluitvormingsprocessen.

4 Hanka Otte, Binden of overbruggen? Over de relatie tussen kunst, cultuurbeleid en sociale cohesie (2015).
5 Zie bijvoorbeeld het nu lopende internationale AMASS project: https://amassproject.weebly.com.

2

6. Welk faciliterend (subsidie)beleid is er nodig vanuit de overheid om het volledige
potentieel van de culturele en creatieve sector, van maker tot instelling, te kunnen benutten?
Ons lange-termijnonderzoek naar voorwaarden voor een bloeiende culturele sector toont duidelijk
het belang van bottom-up, lokale en hybride organisatieverbanden. Ik vraag de Tweede Kamer dan
ook om meer aandacht voor:
1. Beleid op basis van participatie en vertrouwen. Door besluitvormings- en
beoordelingsprocessen te democratiseren kan er meer ruimte ontstaan voor zelforganisatie,
zelfbeheer en collectieve actie, en daarmee voor vernieuwing en samenwerking.6 Niet alleen
in de culturele en creatieve sector, maar juist ook tussen cultuurmakers en partners in
andere maatschappelijke domeinen, inclusief overheden. Er zijn hier, net als in andere
landen, wel wat experimenten met fair funding, participatory grant making en participatory policy
making, maar dit zijn vooralsnog gefragmenteerde initiatieven.
2. Beleid dat zich richt op het culturele ecosysteem, en minder op individuele instellingen
of sectoren. Cultuur is veelal lokaal georganiseerd en georiënteerd, maar lokaal cultuurbeleid
is facultatief en sterk afhankelijk van planperiodes gericht op subsidies voor instellingen. De
convenanten tussen het ministerie van OCW en de stedelijke cultuurregio’s lijken een goede
basis voor betere regionale afstemming én betere afstemming tussen rijk en regio en
verdienen daarom meer aandacht dan ze nu (in beleid en politiek) krijgen.
3. Beleid dat, in samenhang met onderwijsbeleid en sociaal arbeidsmarktbeleid (zie Platform
ACCT en SER), de kennisbasis en leercultuur in de sector bevordert via het stimuleren
van initiatieven gericht op leren, ontwikkelen en kennisdeling vanuit de sector zelf. Zulk
beleid zal zich niet enkel op bij/omscholingscursussen of enkele fieldlabs richten, maar op
duurzame samenwerkingsverbanden tussen organisaties, makers en co-financiers.7
5. Wat is de langetermijnagenda van de wetenschap op het terrein van de culturele en
creatieve sector?
Er is op dit moment geen lange-termijnagenda. De Boekmanstichting, kenniscentrum voor kunst,
cultuur en beleid zal in de komende jaren zorg dragen voor de totstandkoming van een breed gedragen,
thematische Kennisagenda voor de culturele en creatieve sector. Hiervoor heb ik samen met
medewerkers van de stichting de afgelopen maanden verkennend onderzoek gedaan in het veld en
bij onafhankelijke adviesorganen. Uit dit onderzoek blijkt dat de sector sterke behoefte heeft aan een
stevige kennisbasis die als ‘voeding’ voor de ontwikkeling van een lange-termijnvisie en strategie kan
dienen. In de volgende fase van de verkenning, die deze maand van start gaat, wordt daarom vanuit
de Boekmanstichting gesproken met onderzoekers van universiteiten, hogescholen en
kennisinstellingen om hun behoeften en verwachtingen te spiegelen aan die van partijen uit het
culturele en creatieve veld. De ontwikkeling van een lange-termijnagenda voor wetenschappelijk
onderzoek in wisselwerking met praktijkgericht onderzoek (o.a. met/door de sector zelf!) is
hiervoor een belangrijke voorwaarde. Temeer omdat er op dit moment geen middelen zijn
vrijgemaakt voor de uitvoering van de Kennisagenda en er dus geen geoormerkt geld is voor
uitvoering van nieuw onderzoek. Dit verdient aandacht van de Tweede Kamer.

6 Zie bijvoorbeeld ook Porto Santo Charter – de gezamenlijke verklaring ten aanzien van culturele democratie (april

2021). https://portosantocharter.eu/the-charter.
7 Zie ook www.werktuigppo.nl.
3