Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 826

Industriebeleid

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 146

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 juni 2022
Het tijdig ontwikkelen, ruimtelijk inpassen en realiseren van energie- en
grondstoffeninfrastructuurprojecten is essentieel voor de verduurzaming
van de industrie, transport en de gebouwde omgeving en het halen van
de klimaatdoelen. Bovendien biedt dat kansen voor het verdienvermogen
van Nederland. Om hierop meer regie te kunnen voeren is vorig jaar het
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) opgesteld.
Met deze brief schets ik u de voortgang rond het MIEK. De recent
verstuurde brief over de contouren van het Nationaal Plan Energiesysteem (Kamerstukken 32 813 en 31 239, nr. 1053) geeft richting aan een
breed toepasbaar afwegingskader door het Rijk. Daarnaast bied ik u het
overzicht aan van alle projecten waarbij ik samen met de Minister voor
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) regie voer op ruimtelijke
besluitvorming en vergunningencoördinatie via de Rijkscoördinatieregeling (RCR). De urgentie is hoog en actueel vanwege de netcongestie in
onder andere Noord-Brabant, Limburg en regio Amsterdam en Haarlemmermeer.
Deze brief sluit aan op de recent verstuurde beleidsbrieven over de
aanvullende routekaart over Wind op Zee 2030 (Kamerstuk 33 561, nr. 53)
en de brief over de ontwikkeling van een waterstoftransportnet en de nog
te verwachten brieven over maatwerkafspraken industrie en verduurzaming industrie.
Regievoering en actieprogramma’s
De urgentie van versnelling van infrastructuurprojecten is evident.
Vanwege de snelheid waarmee de energietransitie zich voltrekt is in een
onverwacht hoog tempo grote transportschaarste in het elektriciteitsnet
ontstaan. Dit is in de regio’s Noord-Brabant en Limburg een zeer acuut
probleem met de door TenneT aangekondigde aansluitingsstop. Eerder
was een dergelijke stop al afgekondigd in de regio Amsterdam en
Haarlemmermeer. Dit betreft het regionale net.
Zoals in Kamerbrieven is aangegeven bestaat er geen snelle en gemakkelijke oplossing voor de netcongestie problematiek. Daarbij geldt dat veel

kst-29826-146
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

1

partijen moeten bijdragen aan de oplossing, zoals het Rijk vanuit wet- en
regelgeving, subsidies en ruimtelijke ordening, de mede overheden vanuit
ruimtelijke ordening, de netbeheerders met de investeringsplannen en
projecten en het bedrijfsleven en sectoren met een zo voorspelbaar
mogelijke programmering.
Om die reden heb ik in samenwerking met de mede overheden, netbeheerders, en bedrijfsleven een nationale taskforce ingericht. Specifiek
voor de urgente situatie in regio Noord-Brabant en Limburg heb ik Ben
Voorhorst en in de regio Amsterdam Maarten van Poelgeest benoemd als
speciaal coördinator voor de aanpak van de problemen met het volle
elektriciteitsnet. De taskforce levert in samenwerking met de regionale
coördinatoren een actieprogramma op waarmee ruimte moet ontstaan
voor de energietransitie en de verduurzaming van bedrijven en andere
sectoren. Zowel regionale als nationale maatregelen zullen onderdeel
uitmaken van dit actieprogramma. Deze zomer verwacht ik van de
taskforce een plan van aanpak en in september verwacht ik uw Kamer te
kunnen informeren over de eerste resultaten.
We moeten meer voorspelbaarheid creëren en beter programmeren.
Daartoe is in het afgelopen jaar gestart met de aanpak van CES en MIEK.
Hiermee staan de contouren van de programmatische aanpak op
infrastructuur. In samenwerking met de partijen in het MIEK en de
Taskforce Netcongestie zal ik de sturing van het MIEK vergroten en de
versnelling van de realisatie vormgeven.
Het MIEK en het RCR-projectenoverzicht laat een groot aantal projecten
zien op het gebied van de inpassing van energie- en grondstoffeninfrastructuur die van nationaal belang zijn. Dit betreft diverse 380 kV
netverzwaringen, de waterstoftransportinfrastructuur, opslag van
waterstof en CO2-opslag onder de Noordzeebodem. De opgave groeit
bovendien snel vanwege de verhoogde klimaatdoelstellingen, de
versnelde afbouw van (Russische) fossiele energie, de netcongestie op
verschillende plaatsen in het land en internationale ontwikkelingen.
Het MIEK zet in op het versnellen van projecten door onder andere het
tijdig samenbrengen van de betrokken partijen, het verbeteren van inzicht
van infrastructuurbehoefte middels het afstemmen van vraag naar en
aanbod van duurzame energie-en grondstoffeninfrastructuur en het via
een gestructureerd proces toewerken naar besluitvorming door en
commitment van betrokken partijen. Een deel van de MIEK-projecten
wordt ingepast met behulp van de RCR.
Met behulp van de RCR is de afgelopen vijftien jaar regie gevoerd op
ruimtelijke inpassing en is de procedure gestroomlijnd en versneld. De
aanpak kent een zorgvuldig en transparant proces, waarbij de omgeving
zo vroeg mogelijk wordt betrokken en vergunningverlening wordt
gecoördineerd. De ervaring met RCR is dat het eerder betrekken van de
omgeving leidt tot beter onderling begrip en het tijdig inzicht krijgen in
belangen en wensen. Later in de procedure levert dit in de regel
versnelling op. Daarmee anticiperen we op inwerkingtreding van de
Omgevingswet.
Voortgang huidige energie-en grondstoffenprojecten van nationaal belang
Momenteel zijn er 37 RCR-projecten in procedure, waaronder ook enkele
MIEK-projecten. Daarnaast wordt er vanaf najaar 2022 gestart met dertien
nieuwe RCR-projecten op het gebied van netcongestie met 380 kV,
waterstof, aanlandingen voor wind op zee en LNG. De voortgang van de
ruimtelijke besluitvormingsprocedure is bijgevoegd in het
RCR-projectenoverzicht (zie bijlage). De voortgang van de eerste negen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

2

MIEK-projecten en de mogelijke nieuwe projecten ontvangt u in het
MIEK-overzicht dat ik in het najaar naar uw Kamer stuur.
Ik neem uw Kamer graag mee in de voortgang en mijlpalen van de
energie- en grondstoffenprojecten die van nationaal belang zijn.
• Windenergie op land: de afgelopen jaren zijn veel projecten door
betrokken overheden gerealiseerd wat resulteert in een toename van
1.752 MW ten opzichte van eind 20191. Dit komt door realisatie van
grote projecten onder de RCR, namelijk de windparken Wieringermeer
(Noord-Holland) en N33 (Groningen), Drentse Monden en Oostermoer
(Drenthe), Zeewolde (Flevoland) en Fryslân (Friesland) en diverse
kleinere windprojecten. Ook de windparken Blauw en Groen in
Flevoland zullen de komende jaren operationeel worden. De monitor
geeft aan dat het totale operationele windvermogen eind 2023 op
6.190 MW kan uitkomen.
• Nieuwe hoogspanningsinfrastructuur: zoals gemeld in eerdere
Kamerbrieven (Kamerstuk 29 023, nr. 281) is er sprake van congestie
op het elektriciteitsnetwerk. Door de netbeheerders wordt fors
geïnvesteerd in de verzwaring en uitbreiding van het regionale en
landelijke electriciteitsnetwerk. De ruimtelijke inpassing van het 220 kV
en 380 kV-netwerk gebeurt in de regel met behulp van de Rijkscoördinatieregeling. In dit verband zullen direct na de zomer de definitieve
(ruimtelijke) besluiten van het hoogspanningsnet in Noord-Brabant
(Zuid-West 380 kV Oost) ter inzage worden gelegd.
Verder zullen er, mede voortkomend uit het investeringsplan van
TenneT, vanaf het najaar nieuwe RCR-projecten worden opgestart. Dit
betreft onder meer nieuwe hoogspanningsverbindingen in NoordNederland, in Noord-Holland-Noord, in Zeeland en van Noord-Brabant
naar Zuid-Holland (zie ook het projectenoverzicht). Veelal wordt er
gestart met een verkenning waarbij nut en noodzaak verder in beeld
wordt gebracht, waarna de projectprocedure formeel wordt opgestart.
• Nieuwe aanlandingen: het kabinet zet fors in op wind op zee. In dit
verband zijn er recent drie nieuwe windenergiegebieden voor
windparken op zee aangewezen en heeft uw Kamer 21 juni jl.
(Kamerstuk 33 561, nr. 53) een aanvullende routekaart windenergie op
zee 2030 ontvangen om te komen tot een vermogen van 21 GW. De
voorziene windparken op de Noordzee dienen aangesloten te worden
op het landelijke hoogspanningsnetwerk. Dit is in toenemende mate
een complexe opgave en gebeurt met behulp van de RCR-regeling. In
2021 is reeds gestart met aanlanding naar de Maasvlakte (IJmuiden
Ver Gamma – 2 GW). In het najaar zullen de startnotities2 van de
aanlandingen naar Borsele (Nederwiek 1 – 2 GW) en Maasvlakte
(Nederwiek 2 – 2 GW) ter inzage worden gelegd. Daarnaast zal er dit
jaar ook worden gestart met de RCR-procedure voor de aanlanding
naar Geertruidenberg (Nederwiek 3 – 2 GW). Begin dit jaar ben ik
tevens een Programma aansluiting wind op zee Eemshaven gestart,
waarin ik samen met de regio nader onderzoek welke mogelijkheden
er zijn om rond 2031 4,7 GW windenergie van zee in Eemshaven aan te
landen. Hierbij onderzoek ik tevens of er na 2031 nog meer windenergie van zee in Eemshaven aan kan worden geland.
• CCS: de RCR-procedure voor Aramis is begin dit jaar gestart. Dit
project gaat over de aanleg van grootschalige infrastructuur voor
CO2-transport door de Noordzee aansluitend op MIEK-projecten voor
CCS (afvang, transport en opslag van CO2). Deze backbone is
essentieel voor het realiseren van het CO2-reductiedoel voor de
industrie in 2030.

1
2

Monitor Wind op Land over 2021 9e editie (rvo.nl).
Formeel geheten: concept-notitie reikwijdte en detailniveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

3

•

•

•

Gas/LNG: in het kader van het vergroten van onafhankelijkheid van
Russisch gas met behoud van leveringszekerheid (Kamerstukken
29 023 en 36 045, nr. 309; Kamerstukken 29 023 en 36 045, nr. 302)
wordt vóór komende winter de importcapaciteit van LNG verdubbeld.
Onderdeel van dit plan is het operationeel hebben van een LNGterminal (bestaande uit twee hervergassingsschepen) in de Eemshaven. Hiervoor is een RCR-procedure gestart en wordt gewerkt aan een
zo snel mogelijke procedure om de terminal in gebruik te kunnen
nemen.
Waterstof: voor de ontwikkeling van de aanleg van het landelijke
waterstoftransportnetwerk, starten in het najaar van 2022 enkele
ruimtelijke procedures met toepassing van de RCR, zoals het waterstoftransportnetwerk Noordzeekanaalgebied en het project HyStock
Waterstofopslag Zuidwending. Het onderbrengen van landelijke
waterstoftransportnetwerk in de RCR ligt momenteel nog voor
instemming bij de Eerste Kamer.
Het MIEK-project Delta Corridor (Kamerstuk 29 826, nr. 134) heeft de
potentie om bij te dragen aan het realiseren van de klimaatdoelstellingen door het versnellen van de verduurzaming van de industrie.
Tegelijkertijd kan de concurrentiepositie van de bestaande industrie in
Nederland worden behouden en versterkt, En tot slot bijdragen aan het
vestigingsklimaat voor nieuwe spelers die op zoek zijn naar een
toekomstgerichte infrastructuur. We treffen samen met IenW, BZK, de
betrokken provincies en gemeenten voorbereidingen om bij doorgang
van het project de ruimtelijke procedures snel te kunnen starten.

Tijdige realisatie van energie-en grondstoffeninfrastructuur; versnellingsopties
Het MIEK-overzicht 2021 laat voor een aantal netverzwaringsprojecten een
verschil zien in de timing van de door de industriële clusters gewenste
realisatie en het aanbod van de voorlopig geplande ingebruikname van de
netbeheerders. In het Programma Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI)
werkt het Rijk samen met industrie, netbeheerders, energieproducenten
en medeoverheden aan mogelijkheden om dit gat te verkleinen door
projecten te versnellen en de gewenste realisatiedata van de industrie te
toetsen op robuustheid.
Vanuit de regie van PIDI is een brede maatschappelijke vertegenwoordiging (planologen, omgevingsexperts, projectontwikkelaars, medeoverheden, netbeheerders en industrie) samen aan de slag om versnellingsopties te inventariseren, te toetsen op impact en toepasbaarheid. Samen
met de projectbetrokkenen ga ik deze versnellingsopties waar mogelijk
toepassen in de MIEK-en RCR-projecten. Te denken valt aan gezamenlijk
projectmanagement met strakke deadlines en aan een expertpool ter
ondersteuning van de ruimtelijke inpassingsprocedures. Een deel van de
maatregelen pas ik nu al toe. Een aantal andere versnellingsopties werk ik
nu verder uit. Ik zal u in de MIEK brief van het najaar informeren over de
voortgang. Het recent aangekondigde RepowerEU pakket bevat kansen
voor versnelling van vergunningverlening voor duurzame infrastructuur
(Kamerstuk 22 112, nr. 3438). Ik onderzoek momenteel met de Minister
van Natuur en Stikstof en de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening hoe deze voorstellen gebruikt kunnen worden voor
Nederlandse infrastructuur en hoe deze zich verhouden tot nationale
(milieu) wetgeving. In het najaar informeer ik u nader over de uitwerking
van RepowerEU «faster permitting» en toepassing daarvan in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

4

Knelpunten; stikstof, capaciteit en ruimtegebruik
De versnellingsopties en voortgang van projecten worden beïnvloed door
de context waarin die projecten worden uitgevoerd. Hierbinnen zijn er
knelpunten te benoemen die een risico vormen voor de snelheid van
projecten. Het kabinet spant zich maximaal in om betreffende knelpunten
te ondervangen.
– Stikstof
Alle energietransitieprojecten waarbij inzet van bouwmaterieel nodig
is, hebben te maken met (tijdelijke) beperkte stikstofdepositie in de
aanlegfase en maken gebruik van de bouwvrijstelling. Dat wil zeggen
een vrijstelling voor de bouwsector van de natuurvergunningplicht
voor de gevolgen van de tijdelijke beperkte depositie van stikstof
tijdens de bouwfase. Omtrent het toepassen van de partiële vrijstelling
voor stikstof (bouwvrijstelling) bij het CO2-opslagproject Porthos loopt
op dit moment een beroepszaak bij de Raad van State. Dit zorgt voor
veel juridische onzekerheid voor vergunningen van alle MIEK- en
RCR-projecten. Voldoende stikstofruimte is een belangrijke randvoorwaarde voor het tijdig kunnen realiseren van de energietransitieprojecten, de verduurzaming van de industrie en dus het behalen van de
klimaatdoelen voor 2030.
Ik ben in nauw contact met coördinerend Minister voor Natuur en
Stikstof, en we kijken samen wat er nodig is om deze projecten te
realiseren – zodat de bijhorende de CO2- en stikstofreductie, en
daarmee bijdrage aan natuurherstel van deze projecten, behaald kan
worden.
– Uitvoeringscapaciteit
Een grote uitdaging om de projecten en benodigde infrastructuur met
voldoende snelheid te kunnen realiseren en inpassen, is het gebrek
aan de beschikbare uitvoeringscapaciteit. Dit speelt nadrukkelijk bij
partijen als de netbeheerders en de medeoverheden. Zoals aangegeven in de kamerbrief over transporschaarste en het Ontwerp Beleidsprogramma Klimaat zet het kabinet zich in om hiervoor oplossingen te
vinden, bijvoorbeeld via het Actieplan Groene en Digitale Banen.
– Beschikbare ruimte
Voor de realisatie van de energie-en grondstoffeninfrastructuur is de
schaarse ruimte (fysiek en milieu) één van de belangrijke knelpunten.
De Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft u
recent een brief gestuurd over hoe het Rijk verder regie wil nemen op
de inrichting van de leefomgeving (Kamerstuk 34 682, nr. 92). In de
brief wordt het programma NOVEX aangekondigd. Dit programma
omvat landelijke regie via provinciale ruimtelijke arrangementen en
een gebiedsgerichte aanpak in 16 zogenoemde NOVEX-gebieden. Dit
zijn gebieden waar de nationale opgaven dusdanig stapelen dat
langdurige betrokkenheid vanuit het Rijk wenselijk is. Hier werken Rijk
en medeoverheden gezamenlijk aan een ruimtelijk ontwikkelperspectief voor complexe opgaven, waaronder nagenoeg alle industriële
clusters. MIEK-projecten worden zo goed mogelijk in zowel de
provinciale ruimtelijke arrangementen als in de NOVEX-gebieden
meegenomen. Nog voor het zomerreces zal de Minister voor VRO u
verder informeren over het programma NOVEX.
Ik werk aan de langere termijn (ruimtelijke) planning van het energiesysteem. O.a. via de Verkenning Aanlanding Wind Op Zee voor
kansrijke aanlandingsroutes van windgebieden van zee, via het
Programma Energiehoofdstructuur voor ruimte voor de nationale
energie-infrastructuur op land en via het Nationaal Plan Energiesysteem waarmee richting wordt gegeven aan de gewenste ontwikkeling
van het energiesysteem (Kamerstuk 34 682, nr. 92).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

5

Doorontwikkeling MIEK-aanpak
We werken gelijktijdig aan zowel de projectuitvoering als aan de doorontwikkeling van de MIEK-aanpak. Hieronder licht ik deze nader toe.
Inzicht in de vraag: Update Cluster Energie Strategieën (CES-en)
De CES-en geven aan hoe de industrie die onder de nationale CO2-heffing
valt, haar verduurzamingsopgave wil realiseren en welke noodzaak dat
geeft voor extra energie- en grondstoffeninfrastructuur (Kamerstukken
29 826, 31 239 en 30 196, nr. 132).
Het beeld uit de in 2021 opgeleverde CES is nog onvolledig. Ik werk
samen met de industrieclusters aan het verder ontwikkelen van de
CES-en.
– Inmiddels heeft het industriecluster NZKG, naar aanleiding van de
gewijzigde plannen van Tata Steel Nederland (TSN), de CES geactualiseerd. De geactualiseerde versie neem ik mee in de uitwerking van de
MIEK projecten.
– Ook is recent de CES van Cluster 6 opgeleverd, de verzameling van
industriebedrijven die niet onder de vijf industriële clusters vallen. In
de CES van cluster 6 ontbreken nog veel bedrijven. De CES leidt
vooralsnog niet tot nieuwe MIEK-projecten, maar de groeiende vraag
naar elektrificatie en waterstof kan zich wel vertalen tot additionele
ontwikkeling van regionale infrastructuur.
– Daarnaast brengen de hoge energieprijzen de verduurzamingsplannen
in een hogere versnelling. In combinatie met projecten uit andere
sectoren leidt dit nu voor Noord-Brabant en Limburg tot de urgente
situatie waarin het elektriciteitsnet geen nieuwe aansluitingen voor
grootverbruikers meer kan accommoderen. In Noord-Brabant en
Limburg vindt nu een onderzoek naar congestiemanagement plaats.
Daarin wordt in detail gekeken naar vraag en aanbod in de tijd, en
worden mogelijkheden bekeken om tijdens piekmomenten installaties
terug of af te schakelen. Zo kan de bestaande netcapaciteit optimaal
benut worden en kunnen zoveel mogelijk elektrificatieprojecten als nog
aansluiten op het net. Tegelijkertijd richt ik me op de structurele
oplossing: de versnelde realisatie van de in het MIEK opgenomen
projecten voor netverzwaring en -uitbreiding.
– In het derde kwartaal van 2022 zullen de industrieclusters samen met
de netwerkbedrijven een actualisatie en verdieping van de overige
CES-en uitvoeren, met daarin een scherper geformuleerde energievraag en aandacht voor flexibilisering en buffercapaciteit. De kennisinstellingen zullen net als in 2021 op deze CES-en reflecteren. Clusters
kunnen op basis van deze updates extra projecten van nationaal
belang voordragen voor het MIEK 2022.
Verbreding MIEK
In de MIEK-brief van najaar 2021 (Kamerstuk 29 826, 31 239 en 30 196,
nr. 132) is een verbreding van het MIEK over de andere sectoren van het
Klimaatakkoord aangekondigd. Met de verschillende sectoren (m.n.
gebouwde omgeving incl. nieuwbouw, mobiliteit en landbouw) onderzoek
ik welke vraag naar energie-en grondstoffeninfrastructuur met ruimteclaim zij hebben en of daar mogelijke projecten voor het nationale MIEK
uit volgen.
Ik wil in het MIEK 2022 een verdere uitwerking geven van de aanlandingen
van wind op zee projecten (VAWOZ). Dit zal de ketenaanpak verder
versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

6

Verdieping MIEK naar regionale schaal
Ook op regionaal niveau is overheidsregie nodig om de realisatie van
infrastructuurprojecten te versnellen, slimmer gebruik te maken van
bestaande infrastructuur en te prioriteren waar nodig. Dit als onderdeel
van een integrale programmatische aanpak voor regionale energiesystemen die momenteel vorm krijgt binnen de interbestuurlijke werkgroep
integraal programmeren. Hiertoe wordt door iedere provincie, samen met
betrokken gemeenten en netbeheerders een provinciaal MIEK gerealiseerd, als evenknie van het nationale MIEK. Hierbij wordt intensief
afgestemd met en voortgebouwd op bestaande (regionale) werkverbanden als de Regionale Energie Strategie (RES), CES en Nationale
Agenda Laadinfrastructuur (NAL) evenals de behoeften die voortkomen
uit de gebouwde omgeving. In het voorjaar van 2023 wordt per provincie
een eerste provinciaal MIEK opgeleverd, die de basis vormt voor een
integrale programmering en betere benutting van regionale energie- en
grondstoffeninfrastructuur en borging in investeringsplannen van
netbeheerders en omgevingsbeleid. Het is van belang dat de provinciale
MIEK’en en de daarin gemaakte keuzes goed aansluiten op de nationale
MIEK-cyclus, de cyclus van investeringsplannen van netbeheerders en het
Nationaal Plan Energiesysteem (NPE) dat momenteel in ontwikkeling is.
Gelijktijdig is gestart met verschillende gebiedsgerichte MIEK-pilots,
waaronder een pilot met de provincie Gelderland die moet zorgen voor
een verdieping en versnelde aanpak van cluster 6 bedrijven. Daarnaast
loopt ook een pilot Moerdijk-Geertruidenberg gericht op verdieping,
verbreding en versnelling van nationale en regionale energieinfrastructuur en de wisselwerking daartussen.
Ik zal namens het kabinet in het najaar het MIEK-overzicht 2022 aan uw
Kamer toesturen met daarin de voortgang van de lopende MIEK-projecten
en, indien aan de orde, de opname van nieuwe projecten. Voor 2023
informeer ik u, mede namens mijn collega’s, via een gezamenlijke brief en
overzicht over de voortgang van de MIEK en RCR projecten.
Mede namens de Minister van Economische Zaken en Klimaat, de
Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 826, nr. 146

7