2
Vragenuur: Vragen Bromet
Aan de orde is het mondelinge vragenuur, overeenkomstig
artikel 12.3 van het Reglement van Orde.
Vragen van het lid Bromet aan de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit over het bericht "Landbouwakkoord weer op lange baan geschoven".
De voorzitter:
Aan de orde is het mondelinge vragenuur. Ik heet de
minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de
woordvoerders, de mensen op de publieke tribune en de
mensen die op een andere manier het mondelinge vragenuur volgen van harte welkom.
Ik geef meteen het woord aan mevrouw Bromet van
GroenLinks. Ze heeft een mondelinge vraag aan de minister
over het bericht "Landbouwakkoord weer op lange baan
geschoven". Het woord is aan mevrouw Bromet van
GroenLinks. Gaat u uw gang.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Vorig jaar om deze tijd kregen we een brief van
de vorige minister van Landbouw over het perspectief voor
de landbouw. Dat bleek geen perspectief te zijn. Er werd
een nieuw perspectief beloofd in het najaar. Dat bleek ook
niet te komen. Er kwam een nieuwe minister, die de afslag
nam om te gaan onderhandelen met 50 partijen om een
akkoord te sluiten. GroenLinks heeft steeds gezegd: wij
geloven niet dat het lukt om met de kalkoen aan tafel te
vergaderen over het kerstdiner, maar we laten ons graag
verrassen. Tot nu toe zijn we niet echt verrast. We vinden
het eigenlijk een blamage, wat er tot nu toe is gebeurd. Er
is geen perspectief voor de landbouw en ik heb duizend
vragen aan de minister. De eerste vraag is: hoe vindt de
minister zelf dat het gaat?

maken, naar de toekomst kunnen kijken en elkaar een toekomstperspectief kunnen geven. Dat is het belang van het
landbouwakkoord. Ik heb altijd gezegd dat het belang van
het landbouwakkoord, een voldragen landbouwakkoord en
een akkoord met draagvlak voor mij de uitgangspunten
zijn. Dat is belangrijker dan het moment waarop we het
akkoord sluiten. Natuurlijk, daar gaan we geen jaren over
doen. Dat is duidelijk. Maar als het een paar weken meer
vraagt, vraagt het dat.
U hebt allemaal kunnen volgen dat wij afgelopen woensdag
hebben onderhandeld tot in de kleine uurtjes en daaroverheen, toen de uurtjes alweer aan het groeien waren. Op dat
moment zijn er ook gesprekken gevoerd over onderwerpen
waarop weer vooruitgang is geboekt. Sterker nog, wij
hebben een pakket maatregelen doorgestuurd naar het
Planbureau voor de Leefomgeving, om te kijken of het
maatregelenpakket voldoende doel bereikt heeft op de grote
thema's waar we het in het landbouwakkoord over hebben:
natuur, stikstof, water en klimaat. Er zit dus nog steeds
voortgang in. U hebt ook kunnen lezen dat er nog een paar
grote thema's zijn waar we discussie over hebben. Daarover
voeren we het gesprek verder de komende weken. Ondertussen wordt er gerekend door het PBL. Wij boeken vooruitgang. Er wordt nog met elkaar gesproken. Er zit nog steeds
beweging in het hele landbouwakkoord. Om met een
metafoor uit de landbouw te eindigen: een broedende kip
moet je niet storen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we naar de kalkoen. Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dat van die broedende kip ... Een kip broedt 21 dagen en
deze zit al veel langer te broeden.
(Hilariteit)

De voorzitter:
Het woord is aan de minister.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De volgende onderwerpen liggen nog op tafel: mest, PASmelders, aantal koeien per hectare, de vergoeding voor
natuurbeheer. Dat zijn geen kleine thema's, geen "laatste
dingetjes", maar eigenlijk de basis van wat er moet veranderen in Nederland. Kan de minister wat meer vertellen
over de onderhandelingen op deze vier thema's?

Adema:
Dank u wel, voorzitter. Het landbouwakkoord, waarover we
nu al een heel aantal maanden aan het onderhandelen zijn,
moet perspectief geven aan de agrarische sector. Binnen
de grote opgaven die er liggen binnen de agrarische sector
en waartoe de agrarische sector zich heeft te verhouden,
zijn wij op zoek naar een toekomstperspectief. Een toekomstperspectief waarin de boer en de agrarische sector verder
kunnen en waarin er vertrouwen is om met elkaar, overheid
en agrarische sector, verder op te trekken. Daarbij hoort
dat landbouw gaat verduurzamen en dat de landbouw wordt
gestoeld op kringlooplandbouw. Dat betekent dat er grote
opgaven zijn die in dat akkoord moeten worden besproken.
Het is van buitengewoon groot belang dat er een akkoord
komt. Dit is niet alleen belangrijk voor het kabinet, maar
ook voor de agrarische sector en de samenleving. We
moeten met elkaar laten zien dat we afspraken kunnen

Adema:
Terecht zegt u dat het geen laatste dingetjes zijn, want in
Friesland hebben we een mooi spreekwoord: waar to de
hoom komt, komt to de stut. Als je de grote thema's hebt
vastgepakt en daarover overeenstemming hebt, komt het
kleine ook wel voor elkaar. Dit zijn inderdaad grote thema's.
Dit zijn niet alleen grote thema's voor de agrarische sector;
dit zijn ook grote thema's voor de overheid zelf. Dat geldt
voor ons als kabinet als het gaat om mest, als het gaat om
grondgebondenheid en als het gaat om de ecosysteemdiensten. Het gaat er daarbij om hoe we de boeren in de toekomst betalen voor natuurbeheer. Ik noem ook even de
PAS-melders. Dat is natuurlijk voor ons als overheid een
heel aangelegen punt, zoals u weet. Overigens gaat het
landbouwakkoord niet over de PAS-melders en niet over
stikstof. Maar het is helder dat daarover bij de landbouwor-

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

23 mei 2023
TK 83

83-2-1

ganisaties grote zorgen zijn en vraagtekens leven. Dat
hebben ze ook bekendgemaakt. Maar nogmaals, het akkoord
gaat daar niet over.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Laat ik dan één thema bij de hoorns vatten: mest. Welke
voortgang is er geboekt bij de onderhandelingen over mest?
Kunt u iets meer vertellen over welke gesprekken daar
gevoerd worden, en welke stappen er gemaakt zijn?
Adema:
Over het thema mest is zeker vooruitgang geboekt. U wilt
graag van mij horen welke vooruitgang en welke afspraken
zijn gemaakt. Welke gesprekken zijn gevoerd, is nou typisch
iets voor de onderhandelingstafel. Ik ga u daar niets over
vertellen, want het is een precair proces waar we met elkaar
in zitten. Ik zeg u nogmaals dat er vooruitgang geboekt
wordt. We maken nog steeds nieuwe afspraken. Ook op dit
soort thema's wordt echt vooruitgang geboekt. Maar welke
vooruitgang, welke gesprekken gevoerd worden — dat is
echt voor de onderhandelingstafel en niet voor de Tweede
Kamer op dit moment.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Nee, voorzitter. Stel je voor dat de Tweede Kamer iets te
zeggen zou hebben over de toekomst van het landbouwbeleid! Dan specifiek over de onderhandelingen afgelopen
woensdagnacht: hoe kijkt u daarop terug?
Adema:
"Stel je voor dat de Tweede Kamer daar iets over te zeggen
zou hebben!" Ik kan u vertellen dat er een hele lijst moties
in de Tweede Kamer is aangenomen met vragen en opgaven aan deze minister om mee te nemen voor het landbouwakkoord. We hebben hier meerdere keren discussies
gevoerd over het landbouwakkoord. We hebben meerdere
keren inhoudelijk goede gesprekken gehad over de verduurzaming van de landbouw en de positie van markt en keten
daarin. Daar zijn ook moties over aangenomen. Die ervaar
ik als opdrachten om mee te nemen in het proces van het
landbouwakkoord. Dus u doet uzelf eigenlijk een beetje
tekort, want u hebt deze minister duidelijke opdrachten
meegegeven.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Daar heb ik dan een vraag over voordat ik over woensdagnacht hoor. Worden die moties allemaal uitgevoerd of
worden die eerst besproken of onderhandeld met de partijen? Want als de Tweede Kamer de baas is, dan hoeft daar
toch niet over onderhandeld te worden?

nemen we de moties serieus; we betrekken ze bij de
onderhandelingen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Gaat u de moties uitvoeren?
Adema:
Ik heb net gezegd wat ik gezegd heb. De moties worden
betrokken bij de onderhandelingen. Wat er met de moties
uiteindelijk gebeurt, kunt u beoordelen als er straks een
akkoord ligt.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De Kamer geeft opdrachten mee aan het kabinet in de vorm
van moties. Wij willen graag dat die worden uitgevoerd. Ik
wil alleen een ja of een nee horen van de minister. Gaat de
minister de moties uitvoeren?
Adema:
De wereld is soms niet zo digitaal als mevrouw Bromet hier
het doet voorstellen. Wij zijn in onderhandeling met agrarische partijen over een voor hen belangrijke toekomst en
over onderwerpen die voor hen belangrijk zijn. Klimaat,
natuur en waterkwaliteit zijn overigens ook voor het kabinet
en de samenleving belangrijke onderwerpen. Dat zijn allemaal belangrijke onderwerpen. Dat vindt plaats in een
precair proces, waarbij we alles meenemen en betrekken
wat we vanuit de Kamer en andere instituten meekrijgen
om te betrekken in het proces. Daar horen ook de moties
bij. Nogmaals, als het akkoord er straks ligt, krijgt u voldoende ruimte om te beoordelen of de moties voor u in
voldoende mate zijn uitgevoerd.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dan heb ik nog een andere vraag. Zijn de afspraken die in
het coalitieakkoord zijn gemaakt onderhandelbaar aan de
landbouwtafels?
Adema:
U kent de uitgangspunten van het coalitieakkoord. Laat ik
het zo zeggen: u kent natuurlijk mijn brief van 25 november,
want die heb ik naar de Kamer toegestuurd. In die brief
staat dat de uitgangspunten van het coalitieakkoord én het
rapport-Remkes leidend zijn bij de onderhandelingen over
het landbouwakkoord.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik had nog gevraagd hoe die onderhandelingen afgelopen
woensdagnacht zijn verlopen.

Adema:
Nogmaals, over de onderhandelingen doe ik hier geen uitspraken. Wij kijken naar de moties die zijn aangenomen.
Die moties betrekken wij bij de onderhandelingen. Als er
een akkoord komt — en ik heb er nog steeds vertrouwen
in dat dit akkoord er komt; laat dat volstrekt helder zijn —
ligt er straks een akkoord op tafel. Dan kunt u de moties die
door de Tweede Kamer zijn aangenomen ernaast leggen
en bekijken wat daarvan geworden is. Vanzelfsprekend

Adema:
Die hebben niet geleid tot een eindresultaat, hebt u gemerkt.
Meer kan ik daar ook niet over zeggen. Wij zijn met elkaar
in gesprek. Soms heb je echt uren nodig om je goed in een
onderwerp te verdiepen, goed met elkaar in gesprek te zijn
en goed te onderhandelen. Daar gaat tijd overheen. Zou ik
willen dat het sneller ging? Ja. Zou ik willen dat het minder
zorgvuldig ging? Nee. We zijn bezig met een heel zorgvuldig

Tweede Kamer

23 mei 2023
TK 83

Vragenuur: Vragen Bromet

83-2-2

proces. Ik wil daarbij zeggen dat dit een proces is waarin
het vertrouwen tussen de agrarische sector en de overheid
weer moet groeien. Roy Meijer had het over een therapiesessie om het vertrouwen te herwinnen. Dat is ook onderdeel van het proces. Op het moment dat je tot afspraken
komt, moet er een wederzijds vertrouwen zijn dat die ook
worden uitgevoerd. Dat is een precair proces. Ik ga niet
onderhandelen in de Tweede Kamer. Ik onderhandel aan
de onderhandeltafel. U hebt de reacties naar aanleiding
van de onderhandelingen, die 24 uur geduurd hebben,
kunnen lezen en horen. Daar laat ik het even bij.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind het echt een blamage dat wij als Tweede Kamer in
de krant moeten lezen wat er gebeurt.
Maar dan heb ik nog een vraag aan deze minister. Op welk
moment dacht hij: nu ga ik Rutte bellen, want ik kom er niet
alleen uit?
Adema:
Ook die vraag gaat over onderhandelen. Er was een
moment dat ik het verstandig vond om de heer Rutte ook
aan tafel uit te nodigen, om het gesprek mee te kunnen
voeren. Dat hebben we gedaan. Daar dank ik de heer Rutte
dan ook voor, want hij is in de nachtelijke uren naar mij toe
gekomen om mij te ondersteunen. Ik ben hem daar buitengewoon erkentelijk voor. Ik wil helaas op dit moment ook
geen uitspraken doen over welke punten het ging.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Heeft het geholpen dat de heer Rutte aanwezig was?

Alles wat we weten over dit proces, weten we van LTO. Het
is heel fijn dat Van der Tak veel meer informatie over dit
hele circus geeft dan de minister van Landbouw. Hij heeft
gisteren op de radio gezegd dat hij een deadline neer heeft
gezet op 21 juni. Wat vindt de minister ervan dat een
belangenorganisatie deadlines stelt voor het kabinet?
Adema:
O, dit is niet de eerste keer dat de LTO een deadline heeft
gesteld. Dit past bij het proces. Iedereen gaat over z'n eigen
deadlines. Iedereen gaat over z'n eigen afwegingen om wel
of niet aan tafel te blijven. Iedereen gaat over z'n eigen
onderhandelpositie. Ik doe daar verder geen inhoudelijke
uitspraken over.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Heeft de minister zelf een deadline?
Adema:
Ik heb u gezegd dat wij op zoek zijn binnen de belangrijke
context van het landbouwakkoord, dat zo belangrijk is voor
de landbouw, het kabinet en de Tweede Kamer. Er liggen
namelijk grote doelen. Het landbouwakkoord is echter ook
belangrijk voor de samenleving. Daarbinnen zijn we op zoek
naar een overeenstemming met draagvlak. Het gaat dan
over een voldragen overeenstemming. Het gaat om een
akkoord dat voldragen is, met voldoende draagvlak. Het
maakt niet uit of dat dan een week langer duurt. Het maakt
niet uit of dat dan veertien dagen langer duurt. Daar gaat
het niet om. Het gaat mij erom dat we een goed, voldragen
akkoord krijgen, mét voldoende draagvlak, binnen de grote
opgaven die er liggen. Het gaat namelijk écht ergens over.
Het gaat voor het kabinet echt ergens over.

Adema:
In retrospectief wil ik later, als het akkoord op tafel ligt, best
nog eens met u doorspreken wat er allemaal gebeurd is in
die tussenstappen. Echter, u begrijpt dat ik daar, gezien de
onderhandelingen die nog lopen, op dit moment geen uitspraken over doe.

Laat ik het toch nog even over het volgende hebben. Laten
we eens een jaar terug in de tijd gaan. Laten we eens kijken
naar de situatie in Nederland op dat moment. Toen gingen
er trekkers naar het Malieveld. Toen kwamen boeren in
opstand. De zaak was aan het polariseren. De boeren hadden volstrekt geen vertrouwen meer in de overheid.
Nederland was aan het polariseren. Daarvandaan komen
wij. We hebben het advies van de heer Remkes gehad. Dat
advies is overigens een verzoek van de Tweede Kamer
geweest. De heer Remkes komt met de suggestie: ga aan
de slag met de sector over een landbouwakkoord; ga een
landbouwakkoord sluiten met de sector. Daar zijn we mee
bezig. En ziehier, het mag dan lang duren, maar al die tijd
zitten we met elkaar om tafel. In al die tijd hebben we
blijkbaar met elkaar het vertrouwen om een open gesprek
te voeren over de toekomst van de landbouw, om een open
gesprek te voeren over de grote opgaven die er liggen. We
zijn voorzichtig, stapje voor stapje bezig om het vertrouwen
te herstellen om ervoor te zorgen dat we niet weer in de
situatie belanden zoals die vorig jaar was.

De voorzitter:
Met Rutte bedoelt u de minister-president, toch?

De voorzitter:
Dank u wel. Helder.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ja, neem me niet kwalijk, voorzitter.

Adema:
Ik vind het zeer de moeite waard om daarmee door te gaan.

Tweede Kamer

23 mei 2023
TK 83

Adema:
Hierover wil ik het volgende zeggen. Natuurlijk is het goed
dat de premier ook zelf betrokkenheid toont bij het landbouwakkoord. Die betrokkenheid heeft hij in hoge mate.
Die heeft hij laten zien door 's nachts, midden in de nacht,
aan te schuiven bij de hoofdtafel. Daar was ik blij mee. Ik
ben hem daar dankbaar voor. Alles helpt tijdens zo'n sessie.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Welke concrete stap is er dan gemaakt na de komst van
Rutte?

Vragenuur: Vragen Bromet

83-2-3

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Over dat vertrouwen: er zijn al een paar partijen van tafel
weggelopen. Hoe kijkt de minister daarnaar?
Adema:
We zijn begonnen met meer dan 50 partijen. Een paar partijen hebben inderdaad gezegd: we stoppen ermee. Overigens zijn er ook partijen bij die aan de zijtafel het hele proces hebben meegemaakt en meegenomen en die, toen de
zijtafels waren afgesloten, hebben ze gezegd: toch stoppen
we er nu mee. Iedereen heeft het volste recht om een eigen
afweging daarin te maken. Maar laat het ook duidelijk zijn
dat we op dit moment tientallen partijen aan boord hebben,
misschien nog steeds wel tegen de 50, die met elkaar aan
het nadenken zijn over het landbouwakkoord. Het gebeurt
nu allemaal aan de hoofdtafel. Ik hoop dat als er straks een
akkoord is, al die partijen zeggen: "Hiermee kunnen we naar
de toekomst kijken. We hebben er vertrouwen in. We geven
onze zegen aan dit akkoord. We zetten onze handtekening."
Dan hebben we veel draagvlak.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Als de definitie van "draagvlak" is dat je maar blijft praten
zodat er geen verzet optreedt, dan kunnen we praten tot
we een ons wegen. Komt er een akkoord voor de zomer?
Adema:
U probeert mij steeds te verleiden tot deadlines en noem
maar op. Ik ga u die niet geven. Ik vind de inhoud van het
akkoord en voldoende draagvlak het allerbelangrijkste op
dit moment, ook vanwege de andere punten die ik net
noemde: vertrouwen, rust in de samenleving en een einde
aan de polarisatie. Dit is een kans die we echt met beide
handen moeten aangrijpen om te komen tot een landbouwakkoord. Dat geldt trouwens ook voor de agrarische partijen.
Voor hen is het ook een kans. Maar het is ook een kans voor
de overheid om weer met vertrouwen de toekomst in te
kijken, samen met de agrarische sector.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Wat heeft de minister naar het PBL gestuurd?
Adema:
Wij hebben met elkaar aan de hoofdtafel in concept een
aantal maatregelen besproken, een aantal conceptmaatregelen, om te kijken wat die doen met het doelbereik. Dat
pakket van die conceptmaatregelen hebben we naar het
PBL gestuurd om te laten appreciëren. Op het moment dat
dat weer terugkomt, gaan we dat bespreken aan de hoofdtafel.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Eerder zei de minister: ik ga het laten doorrekenen. Nu hoor
ik het woord "appreciëren". Wat is het verschil?

het doelbereik. We vragen af en toe het Planbureau voor
de Leefomgeving om het echte doorrekenwerk te doen,
maar dat gaat echt veel meer tijd kosten. We hebben ook
vaste momenten waarop die doorrekeningen worden
gedaan.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Is het een gebrek aan capaciteit bij het PBL of is het de
zachtheid, de vaagheid, van de afspraken die het niet
doorrekenbaar maakt?
Adema:
Ik heb het PBL bijzonder hoog zitten. Als wij met hele zachte
maatregelen aankomen die niet te appreciëren zijn, dan zou
ik ze niet eens doorsturen naar het PBL. Het moet echt
substantie hebben en het heeft substantie. Wat eruit komt,
gaan we zien. Dat gaan we dan bespreken aan de hoofdtafel,
maar ik heb er alle vertrouwen in dat het PBL met een
appreciatie komt en kan komen op basis van de voorstellen
die er liggen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik hoor dat er donderdag een stuk op tafel ligt waarover
gesproken kan worden. Kunt u daar iets meer over vertellen?
Adema:
Dat er donderdag een stuk op tafel ligt waarover gesproken
kan worden? Ik weet niet waar mevrouw Bromet aan refereert.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Wanneer vangen de onderhandelingen weer aan?
Adema:
Die hebben nooit stilgelegen. Uw opmerking suggereert
dat we in een impasse zitten en dat de onderhandelingen
weer moeten aanvangen, maar er wordt elke dag doorgepraat. Ik heb gisteren nog uitvoerig onderhandelingen
gevoerd met verschillende partijen. Overigens zijn dat niet
alleen agrarische partijen, maar ook ketenpartijen. Gistermiddag hadden wij met ketenpartijen een uitvoerig overleg.
Er wordt nog elke dag dooronderhandeld. U hebt ons 24
uur kunnen volgen, maar het is eigenlijk 24 — ik zie de heer
Bisschop staan — keer 6 dat wij dooronderhandelen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik heb gehoord van LTO dat als er ooit een akkoord bereikt
wordt, zij dat aan hun leden voor gaan leggen. Wat gebeurt
er als de leden het verwerpen?

Adema:
Het PBL maakt ook uitgebreide doorrekeningen, zoals we
dat gewend zijn, maar het gaat hier om een appreciatie. Ze
gaan beoordelen of deze plannen in hun totaliteit leiden tot

Adema:
Dat zijn als-danvragen, waar ik mij op dit moment niet toe
wil verhouden. Het gaat erom dat wij met elkaar in gesprek
zijn om te komen tot goede afspraken die een toekomst
geven aan duurzame landbouw, die een toegevoegde
waarde heeft voor de wereld. Maar we willen ook een
akkoord waarin we met elkaar afspreken hoe we de doelen

Tweede Kamer

23 mei 2023
TK 83

Vragenuur: Vragen Bromet

83-2-4

gaan halen die zo belangrijk zijn voor ons, op het gebied
van water, klimaat en stikstof. Daar gaat het om. Daar voeren wij onderhandelingen over.

van zaken zint mij geheel niet. Dit vergadercircus helpt
absoluut niet bij het vertrouwen in de politiek.

Wat gebeurt er als LTO terugkomt met de boodschap: dit
is het niet? Dat gaan we dan bekijken. Dat hangt er helemaal
vanaf waar nog een probleem zit. Wij gaan ervan uit dat
LTO goed aangesloten is bij de achterban en goed weet
wat er leeft in de achterban. Uit de manier waarop ze aan
tafel onderhandelen kan ik niet anders dan concluderen dat
ze heel goed weten wat er leeft in de complete agrarische
achterban, want de onderhandelingen zijn heel scherp. Dat
is ook logisch. Ik ga ervan uit dat ze dusdanig zijn aangesloten bij de achterban dat we straks een akkoord hebben dat
ook door de achterban kan worden gedragen.

De voorzitter:
Er zijn behoorlijk wat vervolgvragen. Ik wil u vragen om
kort en bondig te zijn, want anders ga ik u onderbreken.
Volgens mij waren het twee hele lange minuten deze keer.
We gaan beginnen met de heer Thijssen, dan de heer Bisschop, dan mevrouw Van der Plas en dan de heer Grinwis.
Nee? Toch omgekeerd? Ik zag u eerder opstaan, maar
mevrouw Van der Plas bedankt meneer Bisschop. Eerst de
heer Thijssen van de PvdA.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De minister heeft steeds gezegd: als het niet tot een akkoord
komt, dan kom ik zelf met maatregelen en die ga ik ook
alvast voorbereiden. Hoe staat het daarmee?
Adema:
Dat hebben we zeker met elkaar afgesproken. Het is zeer
terecht dat u mij daarop wijst. Dat weet de agrarische sector
ook. Dat is overigens ook een punt dat door de heer Remkes
is aangegeven. De heer Remkes heeft gezegd: ga met de
agrarische sector om tafel om te praten over een landbouwakkoord en als dat niet lukt, kom dan als kabinet zelf met
plannen. Natuurlijk zijn we die aan het uitwerken. Op het
moment dat er geen akkoord komt, kunnen we vrij snel met
een pakket aan plannen naar de Kamer komen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Zijn het alleen plannen of zijn het ook wetten?
Adema:
Het zijn plannen. Het zijn natuurlijk geen wetten, want die
plannen zullen eerst in de Kamer besproken moeten worden. Daarna gaan ze leiden tot wetten en wetgeving. Tenminste, als dat akkoord er niet komt. Als dat akkoord er wel
komt — daar gaan we nog steeds van uit — dan kan dat
nog steeds leiden tot wetten maar dan wel op een andere
manier, namelijk gebaseerd op afspraken die we hebben
gemaakt met de agrarische sector.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
En wat is de rol van de Kamer als dat akkoord er is? Er
worden dan wetten gemaakt op basis van de wensen van
de agrarische sector, terwijl wij aangesteld zijn om belangenafwegingen te maken. Wat gaan wij dan nog doen?
Adema:
Dat is ook een belangrijke taak voor u. Als er straks een
akkoord ligt, dan is het logisch dat dat ook naar de Kamer
gaat en dat dat hier in de Kamer besproken zal worden.

De heer Thijssen (PvdA):
De natuur in Brabant is in hele slechte staat. Daarom zit de
provincie op slot en kunnen er bijvoorbeeld moeilijker huizen worden gebouwd. Dat geldt eigenlijk voor heel Nederland. Eigenlijk zit heel Nederland in een economische lockdown. Het Financieele Dagblad heeft het al becijferd op 28
miljard. Ondertussen hebben we een kabinet dat over straat
buitelt en zich afvraagt wat nou eigenlijk het doel van alle
landbouwinspanningen moet zijn.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Thijssen (PvdA):
We krijgen maar geen landbouwakkoord. Het zou er eerst
in januari zijn, toen in april, toen voor Hemelvaart en nu is
het er nog steeds niet.
De voorzitter:
Wat is uw vraag, meneer Thijssen?
De heer Thijssen (PvdA):
Ik wil echt van deze minister weten wanneer dit circus stopt,
wanneer hij gaat regeren en wat de deadline is voor het
landbouwakkoord.
Adema:
Zoals ik al heb gezegd, zijn wij dag in, dag uit stevig in
onderhandeling met de agrarische partijen, de ketenpartijen
en anderen om te praten over een toekomstbestendige
agrarische sector binnen de randvoorwaarden die we hebben, namelijk het feit dat de doelen moeten worden gerealiseerd. Dat is een precair proces, dat je niet op een deadline
moet vastschroeven. Wij gaan door met de onderhandelingen zolang er aan tafel stappen worden gezet en die worden
gezet, zoals ik net heb uitgelegd. Ik vind het buitengewoon
zinvol om door te blijven onderhandelen en dat gaan we
dus ook doen. Ik ga u niet zeggen wanneer dat leidt tot een
akkoord; dat heb ik net ook tegen mevrouw Bromet gezegd.
U zult dus nog even geduld moeten hebben. Had ik het
graag eerder gewild? Jazeker, jazeker. Maar ten koste van
kwaliteit, inhoud en goede afspraken? Nee. We zijn hier dus
nog mee bezig.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik ga straks opnieuw een debat aanvragen over deze
kwestie zodat we dat kunnen bespreken, want deze gang

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

23 mei 2023
TK 83

83-2-5

De heer Thijssen (PvdA):
We kunnen niet de zomer inrommelen in een economische
lockdown. Mevrouw Bromet en ik zullen inderdaad een
debat aanvragen over het landbouwakkoord, of dat er nu
wel of niet is.
Ik heb nog een andere vraag. Er worden bedragen genoemd
over wat de banken gaan bijdragen aan het fonds van 24
miljard, dat het kabinet wil creëren. Ik wil graag weten van
de minister hoeveel hij wil dat de banken gaan bijdragen
aan deze transitie, zodat we dat niet als belastingbetaler
alleen hoeven op te brengen.
Adema:
We hebben vaker met elkaar gediscussieerd over de bijdrage van banken en de ketenpartijen. Zoals u weet,
onderhandelen wij uitgebreid met banken en ketenpartijen;
ik heb dat net ook gezegd. Ook dat vindt plaats in de boezem
van de onderhandelingen. Ik doe daar op dit moment dus
geen uitspraken over. Ik heb overigens ook niet gezien dat
er bedragen circuleren, want die ken ik niet.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
De minister had het net over het overleg met de ketenpartijen. Ons bereiken geluiden dat de minister in het overleg
daarmee, in dit geval de veevoederindustrie, heeft gezegd:
als het veevoerspoor niet wordt geregeld door jullie in de
keten, dan komt er geen landbouwakkoord. Hij zou dus
gezegd hebben dat hij zelf de stekker uit het landbouwakkoord zou trekken. Klopt dat?
Adema:
Ik heb weleens een journalist gehad die vroeg of ik bang
ben dat er nog meer partijen van tafel lopen; dat komt
weleens vaker voor. Ik zei: jullie stellen nooit de vraag of
er een moment kan zijn dat ík van tafel loop. Wij hebben
bepaalde doelstellingen. Ik heb in die brief van 25 november
aangegeven wat de doelstellingen zijn voor het landbouwakkoord. Daar zitten harde doelstellingen in, maar er zitten
vanzelfsprekend ook wat meer zachte doelstellingen in. Als
wij de keten willen verduurzamen, geldt dat niet alleen voor
de afnemende keten maar ook voor de toeleverende keten.
In die zin leg ik ook een claim neer, onder andere bij de
voerbedrijven, om te leveren. En dat gesprek is gaande. Als
een belangrijk deel van de keten niet mee zou doen met
verduurzamen terwijl je het wil hebben over de verduurzaming van de keten, dan hebben we geen verduurzaming
van de keten. Dat geldt ook voor de agrarische sector, want
dan is de verduurzaming daarvan ook niet meer aan de
orde. Dan hebben we dus met elkaar ook niet wat we
eigenlijk willen hebben, namelijk een keten die inzet op de
verduurzaming van de agrarische sector. Dat vergt een
integrale benadering. Daar heb je dus alle partijen bij nodig.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat is nog niet helemaal een antwoord op mijn vraag. Ik
vroeg of de minister zelf heeft gezegd: als jullie het niet
regelen, trek ik de stekker uit het landbouwakkoord. Daarnaast wil ik nog iets zeggen over een belangrijke ketenpartij.
Deze week was er namelijk overleg met de veevoederketen
en volgens mijn informatie was de Nevedi niet uitgenodigd,

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

de brancheorganisatie van de Nederlandse veevoederfabrikanten, omdat men dit vergeten was. Hoe kan dat?
Adema:
U bent goed geïnformeerd. Wij hebben met de Nevedi
verschillende gesprekken gevoerd. Zij waren niet bij het
laatste overleg aanwezig. Zij lieten zich overigens wel vertegenwoordigen door bestuursleden van de Nevedi. De
directeur was er dus bijvoorbeeld niet, maar de bestuursleden van Nevedi waren er wel. Er zat een vertegenwoordiger
aan tafel namens twee bestuursleden van Nevedi.
De voorzitter:
En het antwoord op de eerste vraag, waarin er werd
gevraagd of de minister dat heeft gezegd in het overleg?
Adema:
Het antwoord is: zeker. Het moet namelijk duidelijk zijn dat
het landbouwakkoord niet over het pleasen van de landbouw gaat. Uiteindelijk zijn er twee partijen die met een
uitgangspositie aan tafel komen en die gaan daarover
onderhandelen. Dat kan dus betekenen dat een van die
partijen zegt: "Het is ons niet genoeg. Het had anders
gemoeten. Jullie willen het anders en we komen niet nader
tot elkaar. We stoppen er dus mee, want we zien geen licht
meer." Maar dat kan dus ook de overheid zijn. Dat zou
kunnen gebeuren. Natuurlijk kan dat gebeuren, maar daarvoor zit je met elkaar te onderhandelen. Heb ik het vertrouwen dat er een akkoord kan komen? Jazeker, daar heb ik
vertrouwen in, maar …
De voorzitter:
Dit is even voldoende.
Adema:
It takes two to tango, om het zo maar te zeggen.
De heer Bisschop (SGP):
Ik zie de minister al tangodansen.
Je hoeft geen boer of boerin te zijn om te snappen dat het
gras niet sneller groeit als je eraan trekt. Ik wil hiermee het
volgende aangeven. Ik heb begrip voor het feit dat het
overleg over het akkoord tijd vergt. Het hangt van allerlei
omstandigheden af, maar een van die omstandigheden
zouden ook de kaders waarbinnen geopereerd moet worden, kunnen zijn. Mijn vraag aan de minister is de volgende.
In hoeverre ziet de minister dat bij de partijen aan tafel, met
name de agrarische partijen, de kaders zoals die in het
coalitieakkoord bepalend zijn, remmend werken om tot
voorspoedige groei te komen, om een beetje in beeldspraak
te blijven?
Adema:
Ik zat me al af te vragen waar de bemesting vandaan moet
komen bij het grasland als u die metafoor wilt gebruiken.
Laat me duidelijk zijn: de opgaven waarvoor de agrarische
sector staat, die ook in mijn brief van 25 november zijn
verwoord, zijn buitengewoon groot. Het is dan ook niet

23 mei 2023
TK 83

83-2-6

onlogisch dat een proces waar we nu in zitten tijd kost, niet
makkelijk is en ingewikkeld is. Ik heb mijn uitgangspunten
neergelegd in de brief van 25 november. We hebben ook
gezegd: als we gaan praten over het landbouwakkoord,
heeft de landbouw zich te verhouden tot die uitgangspunten. Langs die lijnen werken we aan het landbouwakkoord.
En ja, het is helder dat dit lastig is en soms ver uit elkaar
ligt. Maar ook hier moet je niet op één thema, op één doel
bijvoorbeeld gaan beoordelen. Uiteindelijk ligt er straks een
pakket aan maatregelen, waar we ook met de boeren een
afspraak over moeten maken. Maar het zal duidelijk zijn dat
in het totaal van afspraken die we maken, de Kamerbrief
van 25 november leidend is. Als u die naleest, weet u precies aan welke doelen we moeten voldoen.
De heer Bisschop (SGP):
Dat klopt, maar dat was niet helemaal de vraag. Mijn vraag
is op het volgende gericht. De opgaven zijn duidelijk.
Natuurlijk is er wel wat discussie over, maar dat is niet de
hoofddiscussie. Mijn vraag gaat over de wijze waarop die
opdracht gerealiseerd gaat worden. Mijn vraag is dus in
hoeverre — dat komt ook een beetje terug in die brief van
25 november — juist die kaderstelling, de gestelde eisen
en de randvoorwaarden als belemmerend en beperkend
worden ervaren door de agrarische partijen, waardoor het
proces om tot dat akkoord te komen enorm bemoeilijkt
wordt. Moeten we daar niet naar kijken?
Adema:
Meneer Bisschop, dat vind ik de makkelijke weg. Natuurlijk
zouden de agrarische partijen heel graag zien dat we al die
doelen een beetje bijsturen om ze wat ruimte te geven om
uiteindelijk tot een akkoord te komen. Het akkoord is niet
een doel op zich. Dat mag soms zo lijken, maar het akkoord
is niet een doel op zich. Wij hebben in Nederland te maken
met grote opgaven op het gebied van stikstof, natuur,
waterkwaliteit, biodiversiteit. Binnen die grote opgaven
moeten we komen tot een duurzame landbouw die toekomstbestendig is en die op een kringloop gebaseerd is. Daar
gaan de gesprekken over. Daar heeft de agrarische sector
zich ook toe te verhouden. En ja, dat leidt tot maatregelen.
En ja, dat leidt ook tot maatregelen die voor de agrarische
sector misschien niet fijn zijn — dat realiseren we ons heel
goed — maar dat zou wel moeten. We zullen ons moeten
verhouden tot die grote opgaven om te komen tot goede
afspraken over de toekomst. Dat is ook de enige manier om
de landbouw in de toekomst toekomstbestendig te maken.
Ik heb heel veel boeren bezocht — de laatste weken niet
meer zo veel, want ik zit meer in kamertjes dan dat ik bij de
boeren kom — en heel veel boeren zeggen tegen mij: het
is waar dat we nu die stap moeten zetten; dit is de kans,
want de overheid wil ons helpen om die transitie te maken,
en we moeten ook, want het kan zo niet langer.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
De landbouwakkoordonderhandelingsronde afgelopen
woensdag in de prachtige Villa Ockenburgh in Den Haag
liet maar weer eens zien dat niet alleen het platteland maar
ook grote steden weleens te maken hebben met een mestprobleem, getuige de bolide van onze premier. Ik weet niet
of dat ook een onderdeel is van de onderhandelingen. De
minister onderstreepte met veel vuur het grote belang van
het landbouwakkoord. Mijn vraag aan de minister is of ook

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

de partijen aan tafel — de boeren, de natuurorganisaties,
de supermarkten, maar ook partijen die misschien niet
iedere dag aan tafel zitten, namelijk de veevoerfabrikanten
en de banken — ervan zijn doordrongen dat ze allemaal
een bijdrage hebben te leveren in het belang van Nederland
en in het belang van hun eigen sector.
Adema:
Daarvan zijn ze terdege doordrongen, al gebiedt de eerlijkheid mij te zeggen dat ik die sense of urgency bij de ene
partij meer ervaar, ook in de onderhandelingen, dan bij de
andere partij. Ik denk dat de agrarische partijen in de volle
breedte het belang van het landbouwakkoord heel vet
onderstrepen. Dat vinden ze buitengewoon belangrijk. Dat
geldt ook voor de ketenpartijen. Kijkend naar de resultaten
die geboekt zijn, zijn er ook een aantal ketens — ik noem
alleen maar het veevoer — waar echt nog veel moet
gebeuren. Ik hoop dat die sense of urgency ook daar gaat
doordringen, want u zegt terecht dat het landbouwakkoord
van buitengewoon groot belang is, niet alleen voor de
agrarische sector maar voor heel Nederland. We moeten
ervoor zorgen dat het akkoord slaagt, zeker voor de agrarische sector en op dezelfde manier zeker ook voor al die
ketenpartijen, maar die moeten ook een bijdrage leveren.
De voorzitter:
Ik weet dat er veel vragen zijn, maar ik wil de minister vragen om iets compacter te antwoorden, want we hebben
nog twee mondelinge vragenrondes. Ik realiseer me dat
het niet alleen aan de minister ligt, want er zijn gewoon
veel vervolgvragen.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Ook de Partij voor de Dieren was altijd al tegen dit landbouwakkoord. We modderen al jaren aan met allemaal convenanten met de veehouderij en kijk nou waar we nu zijn. De
minister laat zich opnieuw door de agrosector gijzelen. Hij
had allang al een deadline moeten stellen; mijn collega's
van GroenLinks en de PvdA stipten dat al aan. Nu komt
nota bene LTO met een deadline van 21 juni. Ik krijg de
indruk dat er wat de minister betreft gewoon dooronderhandeld kan worden tot er geen einde aan komt. Ik vraag me
af hoever het moet komen totdat de minister gewoon met
zijn eigen takenpakket en zijn eigen maatregelen komt.
Wanneer pakt hij verantwoordelijkheid en is het niet allang
al tijd voor die stok achter de deur?
Adema:
Het landbouwakkoord zal perspectief bieden voor de agrarische sector, maar zal ook belangrijke maatregelen en
afspraken bevatten die echt effect zullen hebben en die echt
veranderingen teweeg zullen brengen. Ik wil, zoals ik al zei,
een akkoord met draagvlak, een voldragen akkoord. We
gaan kijken wanneer dat akkoord er kan zijn. Ik heb er nog
steeds vertrouwen in dat het akkoord er gaat komen en
zolang blijf ik ook gewoon onderhandelen.
De voorzitter:
Is dat voldoende, mevrouw Akerboom? Ja.

23 mei 2023
TK 83

83-2-7

Mevrouw Beckerman (SP):
De diepzeeoctopus … De minister zegt tegen de Kamer: je
moet een broedende kip niet storen; blijf even koest, blijf
even in uw hok en stoor die broedende kip niet. Maar krijgen
we straks een kip of krijgen we een octopusje dat vierenhalf
jaar broedt? Want we zijn alweer halverwege deze Kamerperiode. Eerst kwam er geen perspectief en kwam er geen
perspectiefbrief en nu wachten we alweer heel lang op dat
akkoord. De minister zegt bereid te zijn om zelf ook op te
stappen als er geen akkoord komt. Ook zegt de minister dat
hij zelf parallelmaatregelen aan het uitwerken is. Mijn vraag
aan de minister zou zijn: worden die maatregelen ook
doorgerekend, zoals dat nu ook gebeurt met delen van het
akkoord, zodat we niet opnieuw tijd verliezen in het geval
dat het niet lukt?
Adema:
Ik kan me niet herinneren dat ik heb gezegd dat deze
minister zou opstappen op het moment dat er geen akkoord
komt. Ik kan me dat echt niet herinneren, want dat zal ik
niet gezegd kunnen hebben. En ik vind de vergelijking ...
De voorzitter:
Mevrouw Beckerman bedoelde dat u dan uit de onderhandelingen zou stappen.
Adema:
Akkoord. Nee, dan refereer ik even aan het debat dat ik net
met mevrouw Van der Plas heb gehad.
U refereert aan een octopus. U vertelt me iets nieuws,
namelijk dat een octopus een lange broedtijd heeft. Ik ben
eigenlijk wel heel blij met die vergelijking, want een octopus
heeft nog iets anders: allerlei tentakels. Dit geeft aan dat er
heel veel tentakels zijn waarmee we rekening hebben te
houden in het landbouwakkoord. Ik vind uw vergelijking
van de broedende octopus dus eigenlijk beter dan die van
de broedende kip. U weet dat we niet willen zien dat octopussen gevangen worden genomen. Daarover hebben we
hier al eerder een debat gehad met de Partij voor de Dieren.
De voorzitter:
Ik denk dat we het snappen. Ik kijk nog even naar mevrouw
Beckerman, want u heeft de vraag uiteindelijk niet beantwoord. Mevrouw Beckerman, wilt u uw vraag nog even
heel concreet stellen? Want het was een lang verhaal. Even
heel kort.
Mevrouw Beckerman (SP):
De minister heeft gezegd: ik werk ook alternatieven uit. Dan
was onze vraag: als u daarmee bezig bent, laat u die alternatieven dan ook doorrekenen zodat we niet opnieuw tijd
verliezen, mocht het niet tot een akkoord komen?
Adema:
Ja natuurlijk, op het moment dat wij met een alternatief
plan komen, zal het moeten worden doorgerekend.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

De voorzitter:
Dat is een ja. Dan ga ik naar mevrouw Akerboom. In tweede
instantie? Ja?
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Ik heb nog een voortbordurende vraag, die iets concreter
is, voorzitter.
De voorzitter:
Goed, en dan daarna de heer Van Houwelingen.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dank u wel. In het ibo klimaat wordt gesteld dat de klimaatdoelen alleen gehaald worden als er een gve-norm komt
van 1,7 voor melkvee in 2030. De minister weet waarover
ik het heb. Volgens LTO stelt het kabinet dit zelf ook voor
aan de onderhandelingstafel. Dat vonden wij op zich wel
goed, maar dat was wel een belangrijke reden dat de
onderhandelingen zo ontzettend lang liepen 's nachts.
Minister Jetten wacht ook op het landbouwakkoord. Hij
heeft gezegd dat hij zelf met maatregelen komt als het
onvoldoende is. Nou vraag ik me af of de minister snapt
dat die gve-norm van 1,7 per hectare in het licht van de
klimaatdoelen, van water en van stikstof gewoon gehaald
moet worden. Hoe kan het dan dat daar nachtenlang over
onderhandeld moet worden? Kan hij niet gewoon die norm
stellen?
Adema:
De heer Van der Tak van de LTO gaat over zijn eigen
woorden, maar ik heb iets anders gelezen in die woorden
dan u nu zegt. Zoals u weet, onder andere uit mijn brief van
25 november, is de gve-norm een van de bouwstenen van
het landbouwakkoord. Voor hoe die uitgewerkt gaat worden
en met welke normering zult u echt even moeten wachten
op het landbouwakkoord.
De heer Van Houwelingen (FVD):
De minister heeft meermaals opgemerkt dat een doel van
het landbouwakkoord het herstellen van vertrouwen en het
creëren van draagvlak is. Nou zijn er twee belangrijke
belangenorganisaties, Agractie en Farmers Defence Force,
die niet aan tafel zitten. Dat zijn organisaties waar veel
boeren zich door vertegenwoordigd voelen en die ook veel
meer vertrouwen bij boeren genieten, in vergelijking met
LTO. Mijn vraag aan de minister is: hoe verwacht hij nou
het vertrouwen te kunnen herstellen als de twee wellicht
belangrijkste organisaties niet eens aan tafel zitten?
Adema:
Deze partijen hebben alle ruimte gehad om aan tafel te zitten. Agractie heeft ook aan tafel gezeten en heeft op een
bepaald moment bepaald om niet meer aan tafel mee te
praten. Dat is een keuze van Agractie.
De heer Van Houwelingen (FVD):
Dat is niet echt een antwoord op mijn vraag. Natuurlijk
begrijp ik dat ze uitgenodigd zijn, maar mijn vraag is: hoe
verwacht de minister succes te kunnen bereiken? Deze twee

23 mei 2023
TK 83

83-2-8

heel belangrijke organisaties zitten nu niet aan tafel, terwijl
boeren, veehouders, zich juist door die organisaties vertegenwoordigd voelen, niet door kartelorganisatie LTO. Dus
hoe verwacht u überhaupt naar uw eigen doelstellingen
succes te kunnen bereiken als die organisaties, waardoor
boeren zich vertegenwoordigd voelen, niet eens aan tafel
zitten?
Adema:
Dan zou ik eigenlijk in herhaling moeten treden over de 50
partijen die we bij elkaar aan tafel hebben. Dat zorgt voor
draagvlak. Voor mij is draagvlak onder het akkoord buitengewoon belangrijk. Ik denk dat we met draagvlak een
akkoord zouden kunnen sluiten.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ook D66 zal de uitkomsten, of die nu van het landbouwakkoord komen of van het kabinet, toetsen aan het coalitieakkoord. Er is ook een motie van deze Kamer. Remkes zei
eerst: medio februari moet het wel lukken met dat landbouwakkoord. Dat weet u vast nog wel. Maar dat is ook wel van
belang, want 1 juli moeten in verband met het NPLG de
provinciale plannen worden opgeleverd. Vandaar de motie
die de Kamer heeft aangenomen, waarin de regering wordt
verzocht er zorg voor te dragen dat de keuzes in het landbouwakkoord voldoende concreet zijn gemaakt, zodat deze
tijdig in het NPLG kunnen worden meegenomen, en indien
dit niet lukt, het kabinet deze keuzes tijdig heeft gemaakt,
zodat het NPLG geen vertraging oploopt wanneer het
landbouwakkoord niet tot passende keuzes komt. Hoe ziet
de minister de timing zoals die nu loopt richting 1 juli en
de afstemming met het NPLG?
Adema:
Het zou voor de afspraken in het landbouwakkoord in relatie
tot het NPLG mooi zijn geweest als de provincies het hadden kunnen meenemen in hun plannen voor 1 juli. Aan de
andere kant is het zo dat er ook in de periode van 1 juli tot
1 januari gesproken wordt over de plannen, dus als de
plannen moeten worden bijgesteld door de provincies op
basis van de beoordeling van het kabinet. Dan is er nog alle
ruimte om de afspraken uit het landbouwakkoord weer in
het NPLG mee te nemen.

De heer Klaver (GroenLinks):
De hoofdtafel is de Tweede Kamer. Het wordt tijd dat de
minister dat gaat snappen. Hij ligt op ramkoers met deze
Kamer. Op basis van artikel 68 van de Grondwet is het niet
de minister die bepaalt wat er wel of niet naar de Kamer
gaat. Dan zal hij een beroep moeten doen op het belang
van de Staat. Heeft hij dat in dezen gedaan? Is hij naar de
ministerraad gegaan om te zeggen: jongens, ik ga dit niet
naar de Tweede Kamer sturen? Als dat niet zo is, eisen wij
dat die stukken naar de Kamer worden gestuurd. Artikel 68
is geen optioneel artikel van de Grondwet. Het is de plicht
van de minister om die informatie te delen. Als hij dat niet
wil doen, is daarvoor namelijk een route. Dan moet hij een
beroep doen op het belang van de Staat. Mijn concrete
vraag is: heeft de minister dat gedaan?
Adema:
U stelt me de vraag over de stukken nu, op dit moment. Die
vraag is dus in het kabinet niet op die manier besproken.
Maar het kabinet heeft wel een lijn, zoals ik u vertelde. Het
kabinet heeft de lijn dat op het moment dat we in onderhandeling zijn en er conceptstukken op tafel liggen, die stukken
niet naar de Kamer gaan. U heeft straks recht op alle stukken. Dat begrijp ik. Dat is ook logisch. Dat moet ook
gebeuren. Dat realiseer ik me heel goed. Maar zolang wij
in onderhandeling zijn met de partijen — dat is een precair
proces dat in alle vertrouwelijkheid moet kunnen plaatsvinden — is het niet gebruikelijk om stukken naar de Kamer te
sturen. Dat geldt dus ook hiervoor.
De voorzitter:
Dank. Dan wil ik de minister bedanken voor zijn aanwezigheid hier. We gaan meteen over naar de tweede mondelinge
vraag. Dank aan de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit voor zijn uitgebreide beantwoording.

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb nu bijna 40 minuten naar de minister geluisterd en
naar de vragen die zijn gesteld en het is echt een aanfluiting.
Een jaar geleden stonden we ook in deze zaal en zou er
perspectief worden gegeven aan de boeren, maar er kwamen 50 pagina's met niks. En nu, op dit moment, horen we
nog steeds lege woorden van de minister. Mijn concrete
vraag is: stuur alle zaken en stukken die naar het PBL en
naar alle andere bureaus zijn gestuurd, per ommegaande
naar de Tweede Kamer.
Adema:
Alles wat op dit moment gebeurt, gebeurt aan de hoofdtafel.
Daarover zijn we aan het onderhandelen. Dat zijn conceptstukken. Het kabinet heeft de lijn om conceptstukken niet
naar de Kamer te sturen.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Bromet

23 mei 2023
TK 83

83-2-9