Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 750 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2014

Nr. 10

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 oktober 2013
Graag bied ik uw Kamer het rapport PIAAC: Kernvaardigheden voor Werk
en Leven aan1. Dit rapport is in opdracht van de ministeries van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
Economische Zaken opgesteld door het Expertisecentrum Beroepsonderwijs (ECBO) en het Researchcentrum Onderwijs en Arbeidsmarkt
(ROA). Het rapport is gebaseerd op data die zijn verkregen in het kader
van het Programme for the International Assessment of Adult Competencies (PIAAC). PIAAC is een grootschalig internationaal vergelijkend
onderzoek naar het niveau en het gebruik van de kernvaardigheden van
de bevolking van 16–65 jarigen in 22 deelnemende landen onder leiding
van de Organisation of Economic Cooperation and Development (OECD).
2
In deze aanbiedingsbrief vat ik de voor Nederland belangrijkste
uitkomsten op hoofdlijnen samen en ga ik dieper in op een aantal van de
opvallendste uitkomsten.
Naast het rapport van ECBO en ROA bied ik tevens de OECD Skills
Outlook 2013 aan3, dat eveneens is gebaseerd op PIAAC.
Samenvatting
PIAAC omvat drie zogenoemde kernvaardigheden: taalvaardigheid,
rekenvaardigheid en probleemoplossend vermogen in digitale

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Naast Nederland hebben deelgenomen Australië, Oostenrijk, België (Vlaanderen), Canada,
Cyprus, Tsjechië, Denemarken, Estland, Finland, Duitsland, Ierland, Italië, Japan, Noorwegen,
Polen, Rusland, Slowakije, Spanje, Zweden, het Verenigd Koninkrijk (Engeland en NoordIerland) en de Verenigde Staten. In het internationale rapport zijn op het allerlaatste moment
nog in een beperkt aantal tabellen uitkomsten van Frankrijk en Rusland toegevoegd. Die
resultaten konden niet meer worden meegenomen in het nationale rapport.
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
2

kst-33750-VIII-10
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

1

omgevingen. Het programma maakt het mogelijk de beheersing van
vaardigheden van verschillende bevolkingsgroepen in Nederland in
internationaal perspectief te plaatsen. De resultaten op de drie vaardigheidsgebieden worden gepresenteerd op een schaal van 0 tot 500 en
ingedeeld in vijf beheersingsniveaus voor taal en rekenen en drie niveaus
voor probleemoplossend vermogen.
De keuze voor taalvaardigheid, rekenvaardigheid en probleemoplossend
vermogen als kernvaardigheden stoelt op een uitgebreide wetenschappelijke literatuur waarin wordt aangetoond dat deze de basis vormen voor
een succesvolle economische en maatschappelijke participatie in de
ontwikkelde economieën. 4 De OECD heeft er vanwege het toegenomen
belang van ict in ontwikkelde economieën daarnaast voor gekozen om
probleemoplossend vermogen specifiek in digitale omgevingen te testen.
De uitkomsten van PIAAC zijn consistent met het beeld dat de kernvaardigheden de basis vormen voor succesvolle economische en sociale
participatie. We zien duidelijke verschillen tussen mensen met hoge en
lage niveaus van vaardigheden in Nederland en in de andere deelnemende landen. Mensen met een hoog niveau van kernvaardigheden zijn
minder vaak werkloos, hebben vaker een vaste aanstelling, hebben vaker
een hoog inkomen, zijn vaker actief in vrijwilligerswerk, hebben meer
vertrouwen in de medemens en omschrijven hun gezondheidstoestand
vaker als uitstekend of zeer goed.
Nederland presteert zeer goed
De rapporten laten zien dat Nederland zeer goed presteert in vergelijking
met de andere deelnemende landen. Wat betreft taalvaardigheden heeft
Nederland de op twee na beste gemiddelde score. Alleen Japan en
Finland scoren beter. Voor rekenvaardigheid nemen we de gedeelde
tweede plek in (samen met Finland, Vlaanderen, Zweden en Noorwegen,
hier scoort alleen Japan beter) en voor probleemoplossend vermogen
bezetten we een gedeelde derde plek (met Australië, Zweden en
Noorwegen, alleen Finland en Japan scoren beter). In alle gevallen zijn de
gemiddelde scores voor ons land significant hoger dan het
OECD-gemiddelde. De OECD concludeert dat Nederland samen met
Japan, Finland, Noorwegen en Zweden een koppositie inneemt. Vlaanderen presteert op taalvaardigheid en probleemoplossend vermogen iets
slechter dan Nederland, maar op rekenvaardigheid gelijk. Duitsland
bevindt zich op de drie vaardigheidsgebieden rond het OECD-gemiddelde.
Voor het Verenigd Koninkrijk (Engeland en Noord-Ierland) geldt dat ook,
met uitzondering van de opvallend lage gemiddelde rekenvaardigheden.
De Verenigde Staten zijn consequent aan de onderkant van de verdeling te
vinden en scoren vooral op rekenvaardigheden en probleemoplossend
vermogen laag.
Ontwikkeling over de tijd
Naast de gemiddelde score in 2012 geeft PIAAC ook inzicht in de
ontwikkeling van de Nederlandse prestaties over de tijd. Dit is mogelijk
omdat ons land eerder heeft deelgenomen aan vergelijkbare onderzoeken
naar kernvaardigheden: in 1994 de International Adult Literacy Survey
(IALS) en in 2008 de Adult Literacy and Life Skills Survey (ALL). Ten
opzichte van 1994 is het niveau van taalvaardigheden in Nederland in
2008 eerst gedaald om daarna in 2012 weer te stijgen naar een niveau
vergelijkbaar met dat in 1994. Wat betreft rekenvaardigheid kan een
4

Zie onder andere Hanushek en Woesmann, 2009, Do better schools lead to more growth?
Cognitive skills, economic outcomes and causation.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

2

dergelijke vergelijking alleen gemaakt worden met 2008, omdat in 1994
rekenvaardigheid op een andere manier werd gemeten. We zien een lichte
daling in de prestaties van de Nederlandse bevolking op het gebied van
rekenvaardigheid ten opzichte van de behaalde scores in 2008.
Prestaties aan de bovenkant en onderkant van de vaardighedenverdeling
Nederland scoort niet alleen gemiddeld goed: in internationaal perspectief
valt op dat relatief veel Nederlanders op de hoogste niveaus (niveau 4 en
5 zijn in de analyse steeds samen bekeken) en weinig op het laagste
niveau (niveau 1) presteren.
Het aandeel van de Nederlandse bevolking dat op het gebied van
taalvaardigheid op de twee hoogste niveaus (4 en 5) presteert bedraagt
18,6%. Dit is het op twee na hoogste percentage, na Finland en Japan.
Voor rekenvaardigheid bedraagt dit percentage 17,4%, goed voor een
gedeelde tweede plaats na Finland en met onder andere Japan, Zweden
en België. Bij probleemoplossend vermogen bevindt het aantal mensen in
Nederland dat op het hoogste niveau presteert zich rond het
OECD-gemiddelde. Verder valt op dat het aandeel van de Nederlandse
bevolking dat op de hoogste niveaus presteert wat betreft taalvaardigheid
is toegenomen met ongeveer 2,4%-punt ten opzichte van IALS in 1994. Dit
is een statistisch significante toename.
Het percentage Nederlanders dat op het laagste niveau presteert op het
gebied van taalvaardigheid is 11,9%. Dit is één van de laagst aangetroffen
percentages onder de deelnemende landen. Spanje en Italië vallen erg op
door het grote aandeel mensen met een laag niveau op het gebied van
taalvaardigheden; ook de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en
Duitsland vallen in dit opzicht op. Het beeld voor rekenvaardigheid wijkt
hiervan weinig af. Het percentage Nederlanders dat op het laagste niveau
van rekenvaardigheid presteert bedraagt 13,5% en dit is ook één van de
laagst aangetroffen percentages. Nederland heeft ook relatief weinig
mensen die op het laagste niveau van probleemoplossend vermogen
presteren. Opvallend is dat het aandeel van de bevolking dat op het
laagste niveau scoort op het gebied van taalvaardigheid wel is toegenomen met ongeveer 2,6%-punt ten opzichte van IALS in 1994. Ook dit is
een statistisch significante toename.
Naast een vergelijking van het relatieve aandeel van Nederlanders op de
hoogste en laagste niveaus, wordt in het rapport ook gekeken naar de
absolute scores aan de boven- en onderkant van de verdeling. Opvallend
is dat Nederland ook zo bezien heel goed scoort. De gemiddelde score van
de 5% van de respondenten in ons land met de allerhoogste scores op het
gebied van taalvaardigheid is na Finland het beste van alle deelnemende
landen. Dat geldt ook voor de 1% allerbesten op het gebied van taalvaardigheid. We delen die positie met Zweden, Japan en Australië. Ook op
rekenvaardigheid scoort deze groep relatief goed in internationaal
perspectief. Bij probleemoplossend vermogen wijkt het beeld hiervan af:
hierop presteert deze groep gemiddeld.
Als we kijken naar de gemiddelde score van de 5% slechtst presterende
respondenten in Nederland met overeenkomstige groepen in de andere
landen zien we geen opvallende verschillen tussen de scores in Nederland
en die in de andere deelnemende landen; hetzelfde geldt voor probleemoplossend vermogen. Wat betreft rekenvaardigheid doet deze groep het
echter internationaal gezien wel relatief goed ten opzichte van de zwakke
rekenaars in andere landen.
Het verschil in score tussen de 5% van de respondenten met de hoogste
en de 5% met de laagste scores is in ons land overigens opvallend laag.
Voor taalvaardigheid bedraagt het OECD-gemiddelde 171 punten,
Nederland ligt met 140 punten ruim daaronder. Japan heeft een nog
geringer verschil tussen deze groepen, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

3

en de VS zitten dichter bij het OECD-gemiddelde. Wat betreft rekenvaardigheid en probleemoplossend vermogen verschilt het beeld iets. Hier ligt
het waargenomen verschil tussen de meest extreme groepen in
Nederland dichterbij het OECD-gemiddelde.
Prestaties naar onderwijsniveau
In het rapport is gekeken naar de prestaties van mensen met verschillende
achtergrondkenmerken. Zo worden bijvoorbeeld de scores van mensen
vergeleken die verschillende onderwijsniveaus hebben afgerond. Bij deze
vergelijking valt het sterke verband tussen het opleidingsniveau en de
verdeling van vaardigheden over de beroepsbevolking op. We zien forse
verschillen tussen mensen met en zonder startkwalificatie: de groep
zonder startkwalificatie scoort op taal- en rekenvaardigheid gemiddeld
een heel niveau lager. 5 De verschillen in prestaties tussen deelnemers
met een afgeronde opleiding in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
met deelnemers die een opleiding in het algemeen voortgezet onderwijs
(havo en vwo) hebben afgerond zijn ook relatief groot, één van de
grootste van de hier onderzochte landen. Tegelijkertijd moet echter
worden opgemerkt dat de scores van onze mbo-gediplomeerden in
internationaal perspectief hoog zijn. Voor de groep jongvolwassenen
(16–34 jaar) geldt dat de gemiddelde taalvaardigheid van deelnemers met
een afgeronde mbo-opleiding in Nederland hoger ligt dan de gemiddelde
score van deelnemers met een afgeronde opleiding in het hoger
onderwijs in sommige andere landen. Ook valt op dat de toename in
kernvaardigheden tussen mensen met een afgeronde vwo-opleiding en
een afgeronde wo-opleiding niet groot is. Ook de toename in kernvaardigheden tussen mensen met een afgeronde havo-opleiding en een
afgeronde hbo-opleiding is niet significant. Deze uitkomst kan echter
mogelijk worden verklaard door de focus die in het hoger onderwijs ligt
op verdieping van kennis en vaardigheden die niet in PIAAC gemeten
worden.
De gemiddelde score naar opleidingsniveau in Nederland is erg hoog
vergeleken met de scores van mensen die een vergelijkbare opleiding
hebben afgerond in andere landen. Hieruit blijkt dat vrijwel al onze
opleidingen het in internationaal perspectief goed doen. We meldden dat
al voor onze mbo’ers, maar Nederlanders die havo of vwo volgden,
presteren in internationaal opzicht nog beter: hun scores op taalvaardigheid zijn de hoogste van alle aan PIAAC deelnemende landen. Ook
onze hoger opgeleiden en mensen met doctorstitels doen het internationaal gezien sterk.
Prestaties van jongeren
In het rapport is ook gekeken naar de kernvaardigheden van de groep
jongeren (16–24 jarigen); de groep die nog studeert of het onderwijs net
heeft verlaten. Meer dan voor andere leeftijdsgroepen geldt dat de
vaardigheden van deze groep in overwegende mate zijn beïnvloed door
de kwaliteit van het genoten onderwijs. Ook voor deze groep geldt dat de
prestaties in internationaal perspectief uitstekend te noemen zijn. Op alle
vaardigheidsgebieden scoren Nederlandse jongeren significant beter dan
het OECD-gemiddelde van hun leeftijdsgroep. Voor taalvaardigheid
nemen Nederlandse jongeren, samen met Finland en Zuid-Korea, de
tweede plek in en voor rekenvaardigheid een gedeelde eerste plek met
vier andere landen. De Nederlandse jongeren scoren daarnaast relatief
weinig op de laagste niveaus van kernvaardigheden en relatief veel op de
hoogste niveaus. Zo presteert slechts 5% op het laagste niveau van
taalvaardigheid tegenover een OECD-gemiddelde van 11%. Maar liefst
5

Als startkwalificatie geldt minimaal een afgeronde havo-, vwo- of mbo2-opleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

4

21% scoort op de hoogste niveaus van taalvaardigheid en de Nederlandse
jongeren zijn daarmee koploper samen met Japan, Australië en Finland.
De VS en het Verenigd Koninkrijk (Engeland en Noord-Ierland) vallen hier
op met een relatief laag percentage hoog presterende jongeren.
Prestaties van ouderen
Ook de oudere leeftijdsgroepen in Nederland (45 jaar en ouder) nemen
internationaal gezien een goede positie in. Deze goede positie ten
opzichte van dezelfde leeftijdsgroepen in andere landen is echter wel
minder uitgesproken dan de goede positie van de Nederlandse bevolking
als geheel. In Nederland zijn de verschillen in prestaties tussen de jongste
cohorten en de oudste cohorten relatief fors. Een vergelijkbaar groot
verschil zien we ook in landen als Zuid-Korea, Finland, België en Japan,
die ook over het geheel genomen hoge gemiddelde scores hebben. Het
lukt deze landen blijkbaar om een hoog niveau van vaardigheden te
handhaven en te versterken in de jongere generaties.
In de internationale data, en ook in Nederland, valt op dat kernvaardigheden over de leeftijd heen eerst een stijgend verloop laten zien, daarna
min of meer stabiel blijven tot de leeftijd van ca. 40 jaar, om vervolgens af
te nemen. 6 Een opvallende uitkomst is dat er geen verband lijkt te
bestaan tussen het feit dat iemand naast zijn werk nog aanvullende
opleidingen en cursussen heeft gevolgd en de mate van beheersing van
kernvaardigheden. Dat komt waarschijnlijk doordat aanvullende training
in verreweg de meeste gevallen is gericht op het aanleren van vakspecifieke kennis en vaardigheden.
Verschillen tussen mannen en vrouwen
In Nederland presteren mannen op alle drie de vaardigheidsgebieden
beter dan vrouwen. Hetzelfde beeld zien we terug in de andere landen als
het gaat om rekenvaardigheden en probleemoplossend vermogen,
hoewel het verschil tussen mannen en vrouwen wat betreft rekenvaardigheid in Nederland wel relatief groot is. Dit is ook het geval bij taalvaardigheid: alleen in Zuid-Korea is het verschil nog groter dan in Nederland.
Internationaal zien we bij taalvaardigheid juist overwegend kleine
verschillen. In de helft van de deelnemende landen zijn deze verschillen
zelfs verwaarloosbaar klein. Ook in de leeftijdsgroep van 16 tot 34 jaar
scoren mannen in Nederland beter op alle vaardigheidsgebieden, al wordt
het verschil met vrouwen hier wel kleiner.
Verschil tussen autochtonen en migranten
Het verschil in prestaties tussen autochtonen en migranten (zowel westers
als niet-westers) op het gebied van taalvaardigheid is in Nederland relatief
groot. Dit verschil behoort met Finland en Zweden tot de hoogst aangetroffen verschillen tussen deze groepen. In België, de VS en Duitsland zien
we dat het verschil tussen deze groepen ook boven het OECD-gemiddelde
ligt. Voor Nederland kan dit beeld nader gepreciseerd worden. De
verschillen met de autochtone bevolking zijn dan het grootst in de groep
van niet-westerse migranten van de eerste generatie. Voor niet-westerse
migranten van de tweede generatie is het verschil voor de oudere groep
(35–65 jaar) verwaarloosbaar, maar is de achterstand van niet-westerse
jonge migranten nog aanzienlijk. Migranten die langer dan 5 jaar in ons
land verblijven scoren niet veel beter op taalvaardigheid dan migranten
6

Bij het vergelijken van de niveaus van kernvaardigheden tussen verschillende leeftijdscohorten
dient bedacht te worden dat hierbij op één moment in de tijd is gekeken naar het vaardigheidsniveau van de bevolking. PIAAC geeft daarmee een dwarsdoorsnede van het vaardigheidsniveau van de beroepsbevolking en is niet gebaseerd op panel data.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

5

die hier nog maar relatief kort verblijven. In Zweden en Noorwegen zien
we dat een langere verblijfsduur wel leidt tot significant hogere scores
van migranten op taalvaardigheid.
Ten slotte is gekeken naar het verband van de prestaties en het opleidingsniveau van de ouders. Over de gehele bevolking gezien is dit verband
niet bijzonder sterk of zwak in Nederland in vergelijking met andere
landen: het ligt in de buurt van het OECD-gemiddelde. Vooral het sterke
verband tussen opleidingsniveau en prestaties in de VS en Duitsland valt
op. Voor de groep tot 24 jaar behoort Nederland tot de landen met het
zwakste verband tussen opleidingsniveau van de ouders en prestaties,
samen met onder andere Japan en Zweden.
Benutting van vaardigheden
Op een goed functionerende arbeidsmarkt komen mensen terecht in de
banen waarin hun vaardigheden het best tot hun recht komen. In banen
waarin hun vaardigheden optimaal worden benut, zijn zij immers het
meest productief. PIAAC geeft niet alleen inzicht in het niveau van
kernvaardigheden, maar ook in benutting van die vaardigheden in het
werk. De kernvaardigheden van de Nederlandse beroepsbevolking liggen
op een hoog niveau. Maar worden die kernvaardigheden ook ten volle
benut?
Als naar de verschillende (economische) sectoren in Nederland wordt
gekeken, valt op dat voor taalvaardigheid en probleemoplossend
vermogen de benutting van vaardigheden op het werk goed overeenkomt
met het niveau van vaardigheden waarover werknemers daadwerkelijk
beschikken. Ten aanzien van rekenvaardigheid komt een ander beeld naar
voren. In de sectoren industrie, handel & horeca, bouw, transport en
financiële dienstverlening en zakelijke dienstverlening ligt het gebruik van
rekenvaardigheden relatief hoog bij een gemiddeld niveau van vaardigheden, terwijl dit gebruik in de sectoren zorg en welzijn, openbaar bestuur
en onderwijs juist laag ligt gegeven het gemiddeld niveau van
vaardigheden.
In de techniek geven bedrijven op dit moment, ondanks de crisis, aan dat
zij kampen met schaarste aan technisch personeel. PIAAC laat zien dat een
aanzienlijk deel van de technisch geschoolden niet werkzaam is in een
technisch beroep en dat de zogenaamde weglek van technici in de richting
van andere beroepen, vooral op middelbaar niveau, relatief groot is in
vergelijking met andere landen. Ander onderzoek bevestigt dit beeld en
laat zien dat de relatief forse weglek van technisch opgeleiden in ons land
vooral aan het begin van de loopbaan optreedt.7 Behalve een kwantitatieve mismatch wat het aantal mensen met een opleiding in een bepaalde
richting betreft (techniek in het voorbeeld hierboven), kan ook sprake zijn
van een kwalitatieve mismatch. De aangeboden vaardigheden sluiten dan
niet goed aan bij de vaardigheden waar het bedrijfsleven om vraagt. Uit
PIAAC blijkt dat dit probleem zich in Nederland relatief weinig voordoet.
Dat betekent dat de Nederlandse arbeidsmarkt er goed in lijkt te slagen
om werknemers met een bepaald opleidings- en vaardighedenniveau te
plaatsen op voor hen geschikte banen. Een kwalitatieve mismatch kan
echter ook voortkomen uit een mismatch van vaardigheden die niet tot de
kernvaardigheden worden gerekend. Omdat het zich alleen richt op
kernvaardigheden, biedt PIAAC hierin geen inzicht.

7

Uit de Monitor Technische Arbeidsmarkt 2013 van SEO Economisch Onderzoek blijkt dat
slechts 44% van alle technisch opgeleide schoolverlaters gaat werken in een technisch beroep
in een technische sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

6

Een eerste reactie op enkele opvallende uitkomsten
PIAAC slaagt erin om licht te werpen op de verschillen in vaardighedenniveaus van de Nederlandse bevolking in internationaal opzicht en tussen
groepen in Nederland. Uit de resultaten kan echter niet direct afgeleid
worden hoe de waargenomen verschillen verklaard kunnen worden en
welke conclusies daaraan verbonden moeten worden. De gerapporteerde
waarnemingen zijn beschrijvend van aard en causale interpretaties van de
bevindingen zijn niet zomaar mogelijk. Dit wordt ook door de OECD
onderschreven. Daarnaast bestaan er indicaties dat niet alleen cognitieve
vaardigheden belangrijk zijn voor economische uitkomsten, maar dat ook
non-cognitieve vaardigheden als motivatie en creativiteit een belangrijke
rol spelen. 8 Ook ervaring en vakspecifieke kennis zijn natuurlijk van
belang. Kernvaardigheden vertellen daarom een deel van het verhaal,
maar niet het hele verhaal.
Hieronder ga ik nader in op een aantal opvallende uitkomsten en plaats ik
de resultaten in het licht van het kabinetsbeleid. Dit is echter slechts een
eerste indicatie van hoe we de resultaten zouden kunnen interpreteren.
Het is zaak om in een vervolgonderzoek na te gaan hoe de waargenomen
verschillen (in internationaal opzicht, binnen Nederland en in de tijd)
verklaard kunnen worden en hoe deze samenhangen met resultaten uit
andere internationale vergelijkbare onderzoeken en economische en
maatschappelijke uitkomsten.
Goede prestaties van Nederland, maar dalende rekenvaardigheden
Het kabinet deelt de opvatting van de OECD dat kernvaardigheden als taal
en rekenen essentieel zijn om te kunnen participeren op de arbeidsmarkt
en in de maatschappij en ook nodig zijn om andere vaardigheden te
verwerven. Om die reden is er in het primair en voortgezet onderwijs en
het middelbaar beroepsonderwijs nu meer aandacht voor taal en rekenen.
Onder meer via centrale toetsing en doorlopende leerlijnen voor taal en
rekenen. Uit het rapport PIAAC: Kernvaardigheden voor Werk en Leven
blijkt dat Nederland tot de top van de wereld behoort in de beheersing
van kernvaardigheden. Dit geeft aan dat we op de goede weg zijn. De
scores zijn beter dan de goede resultaten van de 15-jarigen in het
Programme for International Student Assessment (PISA) in 2006 en 2009.
Tegelijkertijd kunnen we nu niet zomaar op onze lauweren gaan rusten.
Door de tijd heen is de score op leesvaardigheid weliswaar stabiel, maar
een trendanalyse van zowel PISA als PIAAC geeft aan dat sprake is van
een lichte daling van het niveau van rekenvaardigheden. Mede naar
aanleiding van de bevindingen uit PISA besteedt het kabinet meer
aandacht aan het versterken van de taal- en rekenvaardigheid in het
funderend onderwijs en in het mbo. Het is belangrijk om de ontwikkeling
in de mate van beheersing van deze vaardigheden te blijven monitoren.
Excellentie
Uit analyses die op basis PISA zijn uitgevoerd komt tot nu toe het beeld
naar voren dat Nederland internationaal gezien goed scoort op de laagste
vaardigheidsniveaus, maar achterblijft op de hoogste vaardighedenniveaus. 9 Met name uit TIMSS en PIRLS10 blijkt dat onze leerlingen
8

Zie bijvoorbeeld Heckman et al. 2012, «Fostering non-cognitive skills to promote lifetime
success (draft).»
9
CPB, 2007, Excellence for productivity. Centraal Planbureau, Den Haag
10
Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS) voor leerlingen in het
basisonderwijs en voortgezet onderwijs en de Progress in International Reading Literacy
Study (PIRLS) voor leerlingen in het basisonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

7

internationaal gezien relatief weinig op de hoogste niveaus van taal- en
rekenvaardigheid presteren. Uit IALS komt het beeld naar voren dat het
niveau van de beste presteerders in onze beroepsbevolking internationaal
gezien niet tot de top behoort. PIAAC laat echter een ander beeld zien. Het
niveau dat onze beste presteerders behalen is in internationaal perspectief
hoog. Bovendien is de groep die op de hoogste niveaus presteert relatief
groot. Die resultaten duiden erop dat Nederland er in slaagt om een hoog
gemiddeld vaardighedenniveau van de bevolking en relatief goede
prestaties aan de onderkant te combineren met goede prestaties aan de
bovenkant. PISA, TIMSS, PIRLS en IALS enerzijds en PIAAC anderzijds
laten dus geen eenduidig beeld zien ten aanzien van onze beste
presteerders. Deze onderzoeken zijn weliswaar vergelijkbaar, maar
betreffen andere groepen. Zo meet PISA de vaardigheden van 15-jarigen
in het voortgezet onderwijs. Soms worden de vragen op een andere
manier gesteld en zijn er verschillen ten aanzien van aan het onderzoek
deelnemende landen. Nader onderzoek zal daarom licht moeten werpen
op de enigszins divergerende uitkomsten. Pas dan kan beoordeeld
worden of beleidsaanpassingen eventueel aan de orde zijn.
Laaggeletterdheid
Ondanks de blijvende inspanning om het taal- en rekenniveau in het
initiële onderwijs te verhogen is er een groep die op achterstand blijft
staan. De groep die op het laagste niveau van taalvaardigheid scoort is
weliswaar in internationaal perspectief relatief klein, maar is wel gestegen
ten opzichte van enkele jaren geleden. Het kabinet is van mening dat
achterstanden zo vroeg mogelijk aangepakt dienen te worden, zelfs al
voor gestart wordt met het initiële onderwijs. Voor peuters met een risico
op taalachterstand is er daarom voorschoolse educatie, waarbij zij extra
begeleiding krijgen en spelenderwijs de taal leren. Daarnaast zijn er
schakelklassen en krijgen scholen met achterstandsleerlingen via de
zogenaamde gewichtenregeling en via het impulsbedrag extra middelen
om onderwijsachterstanden weg te werken.
Verschillen tussen mannen en vrouwen
Mannen scoren zowel op rekenvaardigheid als taalvaardigheid beter dan
vrouwen. Vooral op rekenvaardigheid is dit verschil relatief groot. Dit
neemt niet weg dat Nederlandse vrouwen goed presteren in vergelijking
met vrouwen in andere landen en significant hoger scoren op taal- en
rekenvaardigheden dan het OECD-gemiddelde. Opvallend is wel dat ook
de jonge mannen in Nederland het beter blijven doen dan de jonge
vrouwen. De PISA studies uit 2006 en 2009 laten zien dat meisjes in
Nederland op taalvaardigheid juist beter scoren dan jongens. Het verschil
tussen jongens en meisjes op dit gebied is in vergelijking met andere
landen echter relatief klein. In PIRLS zien we een vergelijkbaar beeld: de
Nederlandse meisjes in groep 6 presteren weliswaar beter op taalvaardigheid dan de jongens, maar dit verschil is internationaal gezien relatief
klein. Wat rekenvaardigheid betreft is het verschil tussen jongens en
meisjes in zowel PISA als in PIAAC internationaal gezien relatief groot. Uit
alle onderzoeken komt het beeld naar voren dat de inhaalslag van meisjes
in Nederland relatief minder duidelijk is dan in veel andere landen.
Mogelijk hangen de goede prestaties van Nederlandse mannen in PIAAC
gedeeltelijk samen met de verschillen in arbeidsparticipatie tussen
mannen en vrouwen in de leeftijd van 25–65 jaar. Kernvaardigheden
worden voor een gedeelte opgedaan op het werk en de hogere arbeidsparticipatie van mannen kan op die manier mogelijk de verschillen
verklaren. Nader onderzoek moet dit uitwijzen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

8

Verschillen tussen autochtonen en migranten
In het rapport valt het relatief grote verschil tussen autochtonen en
migranten in Nederland op. We zien datzelfde patroon ook in andere
landen met hoge gemiddelde scores voor de bevolking als geheel zoals
Zweden en Finland. Ook in PISA zien we dat de kloof tussen migranten
(westers en niet-westers) en autochtone leerlingen in Nederland relatief
groot is. Positief is dat uit PIAAC blijkt dat het verband tussen het
opleidingsniveau van de ouders en prestaties voor de groep tot 24 jaar in
Nederland relatief klein is. Ook dat beeld komt overeen met PISA. Dit
suggereert dat het onderwijsbestel toegankelijk is en de sociale mobiliteit
onder de jongere leeftijdsgroep in Nederland relatief groot is.
Verschillen in prestaties van verschillende onderwijsniveaus
Hoewel we geen causale verbanden uit de rapporten kunnen afleiden, zijn
er wel aanwijzingen dat een goede opleiding en een goede beheersing
van kernvaardigheden de kans op (goed betaald) werk verhoogt. Het grote
verschil in de mate van beheersing van deze vaardigheden tussen mensen
met en zonder een startkwalificatie onderstreept daarom ook het belang
van het beleid om voortijdig schoolverlaten te voorkomen.
Ook valt op dat de verschillen tussen het beroepsonderwijs en het
algemeen voortgezet onderwijs relatief groot zijn. De hoge scores in het
algemeen voortgezet onderwijs hangen samen met het feit dat hier
leerlingen zitten die geselecteerd zijn op aanleg in kernvaardigheden.
Tegelijkertijd doen onze mbo-leerlingen het relatief goed vergeleken met
mensen die vergelijkbaar onderwijs hebben genoten in andere landen.
Kennelijk is ons gedifferentieerde onderwijsstelsel in staat goede
prestaties te leveren op alle onderwijsniveaus. Gezien het belang van
kernvaardigheden is het kabinet van mening dat de prestaties van het
mbo verder omhoog moeten. In het regeerakkoord is vanaf 2015 € 250
miljoen gereserveerd voor intensivering in het mbo, gekoppeld aan
kwaliteitsafspraken met instellingen.
Skills mismatch in de techniek
Uit PIAAC blijkt dat er geen sprake is van skills mismatch in de techniek
wat betreft kernvaardigheden. Een kwalitatieve mismatch kan echter wel
voortkomen uit een mismatch ten aanzien van vaardigheden die niet tot
de kernvaardigheden worden gerekend. Op het moment dat jongeren
uitstromen uit het onderwijs beschikken zij mogelijk nog niet altijd over de
specifieke vakinhoudelijke vaardigheden waarom bedrijven verlegen
zitten. Uiteraard zijn in het werk niet alleen de in PIAAC in kaart gebrachte
kernvaardigheden van belang, maar ook andere relevante vaardigheden,
zoals communicatievaardigheden, managementvaardigheden en
vakspecifieke kennis. Dit zijn vaardigheden die grotendeels tijdens en
naast het werk moeten worden ontwikkeld. Op basis van de uitkomsten
van PIAAC kunnen dan ook nog geen definitieve conclusies worden
getrokken over de mate van mismatch op de Nederlandse arbeidsmarkt.
Daarvoor is meer inzicht nodig in het relatieve belang in het dagelijks
werk van enerzijds kernvaardigheden en anderzijds andere relevante
vaardigheden.
Conclusie
We kunnen met tevredenheid vaststellen dat Nederland behoort tot de top
van de wereld als het gaat om het niveau van kernvaardigheden. Deze
goede positie hangt samen met een relatief hoge welvaart en maatschappelijke participatie. Toenemende globalisering en technologische
ontwikkeling noodzaken ons echter om continu te blijven investeren om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

9

het hoge niveau van vaardigheden op peil te houden en onze goede
internationale positie vast te houden. Talentontwikkeling is ook een doel
op zich. Het kabinet wil het beste uit kinderen en studenten halen.
Hoewel er geen sprake kan zijn van causale interpretatie van de resultaten
kan wel worden geconcludeerd dat taal en rekenen essentiële vaardigheden zijn om te kunnen participeren op de arbeidsmarkt en in de
maatschappij en nodig zijn om andere vaardigheden te verwerven. Zeker
in deze zware tijden, met een forse economische tegenwind, met minder
financiële middelen, en een vergroot risico op (jeugd)werkloosheid,
moeten we ambitieus blijven. Daarom ontziet het kabinet nadrukkelijk het
onderwijs, ondanks de financieel moeilijke tijd.
Maar vaardigheden komen pas ten volle tot hun recht als zij ook benut
worden. Een goede aansluiting tussen de aangeboden en gevraagde
vaardigheden is essentieel. Dit geldt niet alleen voor de kernvaardigheden, maar juist ook voor meer specifieke vaardigheden. Het kabinetsbeleid is er daarom op gericht om de aansluiting tussen het (beroeps)onderwijs en de arbeidsmarkt te versterken, zodat talenten maximaal
worden benut. Bijvoorbeeld met de afspraken tussen overheid, ondernemers en sociale partners in het Techniekpact. Daarnaast wordt gewerkt
aan een nieuwe kwalificatiestructuur in het middelbaar beroepsonderwijs
en worden in het hoger beroepsonderwijs onderwijsprogramma’s en
examens beter afgestemd op de vraag vanuit het bedrijfsleven.
Tot slot is het met het oog op de noodzaak om tot de pensioengerechtigde
leeftijd productief te blijven doorwerken van belang dat vaardigheden op
peil blijven. PIAAC bevestigt dat de beste manier om de kernvaardigheden
op peil te houden is door deze te blijven gebruiken. Dit geldt niet alleen
voor kernvaardigheden, maar zeker ook voor andere vaardigheden. Het
onderhouden van vaardigheden, bijvoorbeeld via goede afspraken over
scholing en duurzame inzetbaarheid, is een taak van sociale partners. Het
is daarom van belang dat werkgevers en werknemers scholing als een
vanzelfsprekend onderdeel zien van het arbeidsproces, waar leren en
werken nauw verweven zijn. De overheid heeft hierbij een ondersteunende rol, bijvoorbeeld via de aftrekbaarheid van scholingskosten in de
Inkomstenbelasting en door best practices uit te wisselen op het gebied
van duurzame inzetbaarheid. Ook bij de hervorming van het ontslagrecht
en de werkloosheidswet wordt hieraan volop aandacht besteed.
Mede namens de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
Minister van Economische Zaken,
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 750 VIII, nr. 10

10