Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 56

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 november 2011
Hierbij ontvangt u, mede namens de minister en staatssecretaris van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de in de AO’s over het
WRR-rapport (17 mei en 17 juni 2011 (kamerstukken 32 635, nr. 2 en
32 605, nr. 19)) en de Focusbrief OS (16, 21 en 28 juni 2011 (kamerstukken
32 605, nrs. 48, 49 en 32 623, nr. 41)) toegezegde brief over ontwikkeling
van de private sector in ontwikkelingslanden. Ik geef hierin aan hoe in
samenwerking met het bedrijfsleven en ander partijen lokale economieën
worden ontwikkeld. Met deze brief reageer ik tevens op het 16 september
jl. verschenen SER-advies «Ontwikkeling door duurzaam ondernemen»,
de tijdens genoemde AO’s aangenomen moties Dikkers (32 605, nr. 11, 27
en 28) en Ferrier (32 605, nr. 7 en 45) en de tijdens het Wetgevingsoverleg
van 6 december 2010 aangenomen motie Ferrier (32 500 V, nr. 36).
Samenvatting
Het private sector ontwikkelingsbeleid is gebaseerd op de algemeen
geaccepteerde overtuiging dat inclusieve economische groei een krachtig
middel is om duurzaam armoede te verminderen in ontwikkelingslanden.
Groei schept banen en daarmee een grotere vraag naar arbeid: het
belangrijkste kapitaal dat arme mensen in overvloed bezitten. Groei stelt
ontwikkelingslanden in staat hun problemen zelf op te lossen. Daarvoor is
een sterke private sector nodig. Bij de uitwerking van de vier thematische
speerpunten van het ontwikkelingsbeleid bevordert het kabinet daarom
een goed ondernemingsklimaat en investeert het in samenwerking met
het bedrijfsleven.
Economische groei begint bij de bevordering van een goed ondernemingsklimaat, het scheppen van de randvoorwaarden waaronder het
bedrijfsleven als motor voor groei en werkgelegenheid kan functioneren.
De inzet hierop wordt geïntensiveerd. Zo wordt er onder andere meer
geïnvesteerd in een betere financiële dienstverlening voor burgers en

kst-32605-56
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

1

bedrijven in ontwikkelingslanden. Gegeven het belang van betrouwbare
infrastructuur voor economische ontwikkeling wordt ook het jaarlijkse
toewijzingsbudget van ORIO verhoogd: van EUR 140 mln naar EUR 180
mln. Het ORIO-programma wordt bovendien op een aantal punten
aangepast, zoals geadviseerd door de SER.
Lokale en internationale ondernemers kunnen vervolgens de kansen
benutten die een verbeterd ondernemingsklimaat biedt. Het beleid richt
zich in het bijzonder op kleine ondernemers en boeren die niet automatisch toegang tot land, financiële diensten, kennis en markten hebben.
Daarbij wordt steeds meer in partnerschap gewerkt met het bedrijfsleven.
Niet alleen omdat zij het beste zicht hebben op de belemmeringen in het
lokale ondernemingsklimaat, maar ook omdat zij over kennis en kunde
beschikken voor oplossingen op het terrein van de vier thematische
speerpunten in het nieuwe beleid voor ontwikkelingssamenwerking. Met
name op het terrein van de topsectoren agrofood, tuinbouw en water
hebben Nederlandse bedrijven duidelijk toegevoegde waarde bij de
oplossing van problemen in ontwikkelingslanden. Er wordt de komende 5
jaar EUR 250 mln beschikbaar gesteld voor nieuwe publiek-private
partnerschappen op deze thema’s. Een aantal succesvolle bestaande
partnerschappen wordt opgeschaald.
Ontwikkeling van bedrijvigheid kan naast positieve ook negatieve effecten
hebben, zoals aantasting van het milieu of uitbuiting van arbeiders. Om
de negatieve effecten te minimaliseren en de positieve zo groot mogelijk
te laten zijn dienen naast de economische ook de sociale en ecologische
belangen gewogen te worden. Het is daarom terecht dat de SER stelt dat
bedrijven de principes van internationaal maatschappelijk verantwoord
ondernemen (IMVO) in acht moeten nemen. Conform het SER-advies
wordt naleving van de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen (2011) een voorwaarde voor samenwerking en toekenning van
ontwikkelingsgelden. Er wordt ondersteuning geboden aan bedrijven die
hun IMVO-beleid willen versterken.
Uitgaand van de lokale vraag wordt in de 15 partnerlanden ingezet op
publiek-private samenwerking tussen Nederland en de partnerlanden, met
focus op de thematische speerpunten. Ambassades worden beter
geëquipeerd om een spilfunctie te vervullen in deze bilaterale samenwerkingsverbanden, met name op het gebied van water en voedselzekerheid.
Hoewel de focus zich richt op de 15 partnerlanden, blijft inzet van centrale
instrumenten voor private sectorontwikkeling mogelijk in een groter
aantal landen. Dit sluit aan bij het advies van de SER om het bedrijfslevenprogramma niet te beperken tot een landenlijst.
Private sectorontwikkeling richt zich dus op bevordering van een goed
ondernemingsklimaat, stimulering van bedrijvigheid in ontwikkelingslanden en promotie en naleving van IMVO. Bovendien wordt ingezet op
versterking van de sociale partners en de sociale dialoog, als bijdrage aan
het zelforganiserend vermogen en daarmee aan zelfredzaamheid van
ontwikkelingslanden.
Het SER advies sluit aan bij de regeringsagenda en de internationale ontwikkelingsagenda
De Basisbrief Ontwikkelingssamenwerking van november 2010 noemt
twee uitgangspunten van het beleid. Enerzijds een toenemende oriëntatie
op mondiale vraagstukken, anderzijds een gerichte aanpak van landenspecifieke belemmeringen voor duurzame groei en zelfredzaamheid. Het
eerste punt is uitgewerkt in de brief «De ontwikkelingsdimensie van
prioritaire internationale publieke goederen (IPG’s); een praktische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

2

agenda» die dezer dagen aan de Kamer wordt toegezonden. Het tweede
punt (duurzame groei en zelfredzaamheid) wordt uitgewerkt in voorliggende brief.
Het belang van economische groei voor armoedevermindering staat
buiten kijf. Dit blijkt uit diverse studies (o.a. World Development Report
2005, Growth Report 2008 en WRR rapport 2010). De private sector is de
belangrijkste motor voor economische groei, levert de grootste bijdrage
aan het bruto nationaal inkomen en zorgt voor werkgelegenheid. Het
hebben van een baan, al dan niet in de formele sector, is voor de meeste
mensen de belangrijkste bron van inkomen en ook de manier om
structureel uit de armoede te geraken.
De SER hanteert deze conclusie als een van de leidende principes in haar
advies «Ontwikkeling door duurzaam ondernemen» en ook in het
regeringsbeleid op het gebied van ontwikkelingssamenwerking staat dit
centraal. Investeren in duurzame groei stelt ontwikkelingslanden in staat
hun problemen zelf op te lossen en minder afhankelijk te worden van
hulp. Daarvoor is een sterke private sector in ontwikkelingslanden nodig;
het internationaal actieve bedrijfsleven kan behulpzaam zijn. Bij de
uitwerking van de vier speerpunten van het ontwikkelingsbeleid (voedselzekerheid, water, veiligheid en rechtsorde, en seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten) bevordert het kabinet daarom een goed
ondernemingsklimaat.
De SER onderstreept het belang van de private sector bij de bevordering
van duurzame economische groei. Het gaat bij duurzame groei om een
ontwikkeling waarin economische, sociale en ecologische belangen op
een evenwichtige manier worden afgewogen (people, planet, profit).
Volgens de SER moet de groei resulteren in productieve werkgelegenheid
met fatsoenlijke banen (volwaardig werk) waardoor een leefbaar inkomen
kan worden verdiend, een basis sociale zekerheid tot stand kan komen en
de armoede overstegen kan worden. Een leefbaar loon bevordert de
zelfredzaamheid omdat het de inwoners van ontwikkelingslanden in staat
stelt de sociale voorzieningen, zoals drinkwater, gezondheidszorg en
onderwijs, zelf te betalen. De regering herkent zich in deze definitie van
duurzame groei, de verwijzing naar de Decent Work Agenda van de ILO en
de door de SER geadviseerde aansluiting bij deze agenda.
Duurzame economische groei staat ook centraal in de internationale
ontwikkelingsagenda van de G-20 en de multilaterale ontwikkelingsbanken. Geïnspireerd door de ervaringen in veel (voormalige) ontwikkelingslanden die dankzij snelle en hoge economische ontwikkeling
spectaculaire vooruitgang op de meeste MDGs hebben laten zien. Hoewel
groei op zich niet automatisch leidt tot vooruitgang bij het behalen van de
MDG’s, is het wel een noodzakelijke voorwaarde voor zelfredzaamheid. Bij
de Rio+20 bijeenkomst van de VN, in juni 2012, zal eveneens worden
ingezet op groei, maar dan wel op «groene groei». Door bewust te kiezen
voor bepaalde typen economische activiteiten, en de invulling daarvan, is
groei mogelijk die duurzaam is. Dit sluit aan bij de moties Ferrier
(32 500 V, nr. 36 en 32 605, nr. 45) over duurzaamheid als dwarsdoorsnijdend thema bij economische ontwikkeling. Zowel richting Rio+20 als
ook bij andere VN-bijeenkomsten, wordt het bedrijfsleven steeds meer als
een belangrijke partner gezien. Op de komende OESO High Level Forum
on Aid Effectiveness in Busan in november staat de samenwerking met
het bedrijfsleven, mede dankzij de Nederlandse inzet, voor het eerst
prominent op de agenda.
De intensieve samenwerking tussen bedrijven, overheid, maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen in Nederland op het gebied van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

3

ontwikkelingssamenwerking, maakt dat Nederland internationaal een
koplopersrol vervult op het gebied van publiek private samenwerking. Dat
sluit goed aan bij de grote mondiale problemen als klimaat, voedselschaarste en financiële instabiliteit, die steeds meer om een publiek
private oplossing vragen. Ontwikkelingssamenwerking zal daarin steeds
meer een katalyserende rol vervullen om publieke en private partijen bij
elkaar te brengen en privaat kapitaal te mobiliseren.
Duurzame groei begint bij de verbetering van het ondernemingsklimaat
Met de SER is de regering van mening dat duurzame groei en economische verzelfstandiging beginnen bij de bevordering van een goed
ondernemingsklimaat: de randvoorwaarden waaronder het lokale
bedrijfsleven in ontwikkelingslanden als motor voor duurzame groei en
volwaardige werkgelegenheid kan functioneren. Met gerichte interventies
zal conform de motie Dikkers (32 605, nr. 28) ook de toegang tot krediet,
kennis, land, enz. van kleine boeren en micro-ondernemers en MKB-ers uit
de informele sector worden vergroot. Toegang tot de formele sector is
daarbij een belangrijk doel vanwege de grotere rechtszekerheid en
-bescherming die dat in potentie biedt.
In lijn met organisaties als de Wereldbank erkent Nederland vijf pijlers van
een goed ondernemingsklimaat. Het gaat dan om:
1. Wet- en regelgeving: Verbetering van de rechtszekerheid met name
ook op het gebied van landrechten, hervorming van procedures voor
ondernemers, een effectief en transparant belastingstelsel, actieve
bestrijding van corruptie en bevordering van transparantie in
aanbestedingsprocedures.
Resultaatsindicator: Verbeterde scores op de indicatoren van de Doing
Business index en de Corruption Perception index.
2. Infrastructuurontwikkeling: Aanleg/renovatie en onderhoud van
betrouwbare fysieke en technologische infrastructuur (wegen, energie,
water, telecommunicatie, etc.) die nodig is om efficiënt te kunnen
produceren en handelen.
Resultaatsindicator: Toename van het gebruik van infrastructurele
voorzieningen.
3. Financiële sector ontwikkeling: Verbeteren van de toegang tot een
breed en vraaggericht pakket aan financiële diensten, zoals krediet,
verzekeringen en spaarrekeningen. De focus zal hierbij liggen op het
MKB en op rurale financiële diensten.
Resultaatsindicator: Toename van aantal klanten dat gebruik maakt van
financiële diensten.
4. Kennis en kunde: Opbouw van kennis en capaciteit bij bedrijven,
economische actoren als werkgevers- en producentenorganisaties,
(beroeps)onderwijs- en onderzoeksinstellingen, belastingdiensten en
vakbonden over ondernemerschap en ondernemingsklimaat.
Resultaatsindicatoren: (a) Toename beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel, (b) Toename van aantal bedrijven en productiviteit
van bedrijven, (c) Toename van overheidsinkomsten in ontwikkelingslanden via belastingafdracht en (d) Toename sociale dialoog in
ontwikkelingslanden.
5. Markttoegang en marktontwikkeling: Verbetering van toegang
van bedrijven in ontwikkelingslanden tot nationale, regionale en
internationale markten. Opbouw van aanbodscapaciteit, handelscapaciteit (o.a. voldoen aan productnormen, oorsprongsregels, versnelling
douaneafhandeling) en opbouw van marktinstituties.
Resultaatsindicator: Toename van binnenlandse, regionale en
internationale handel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

4

Ondernemingsklimaat Rwanda
Het ondernemingsklimaat in Rwanda is de afgelopen jaren
aanzienlijk verbeterd. De Nederlandse ambassade heeft zich, samen
met andere donoren, onder meer ingezet voor het vereenvoudigen
van de registratie van eigendom, dat van belang is als onderpand bij
het verkrijgen van een lening. Dit proces is teruggebracht van een
jaar in 2005 tot twee maanden in 2010 en de kosten zijn verlaagd van
9,8% naar 0,4% van de waarde van het eigendom. In 2009 werd een
nieuwe wet aangenomen die investeerders meer zekerheden biedt.
Het verbeterde ondernemingsklimaat heeft geleid tot een verdubbeling van binnenlandse investeringen in 2010. Op de Doing
Business-ranglijst is Rwanda gestegen van plaats 150 in 2007 naar
plaats 58 in 2010.
Bron: Resultatenrapport 2009–2010 Nederlandse ambassade Rwanda
De inzet op verbetering van het ondernemingsklimaat dient landenspecifiek ingevuld te worden. De behoeften variëren immers per land. In
fragiele staten speelt conflictpreventie bijvoorbeeld een belangrijke rol,
omdat instabiliteit bedrijven weerhoudt tot het doen van investeringen. In
die landen zal de focus vooral liggen op de kleine, informele bedrijven,
omdat er nauwelijks grotere, formele bedrijven zijn. In de «brede relatieen transitielanden» zal de focus bijvoorbeeld meer liggen op het
vergroten van transparantie van het bestuur en indicatoren van de Doing
Business index.
Inzet op verbetering ondernemingsklimaat wordt geïntensiveerd
Zoals aangegeven in de Focusbrief en zoals geadviseerd door de SER, zal
de toegenomen aandacht voor private sectorontwikkeling ook financieel
zijn weerslag krijgen in de begroting de komende jaren. Ondanks de forse
bezuinigingen zal het totale ODA-budget voor private sectorontwikkeling
(begrotingsartikel 4.3) toenemen van EUR 335 mln in 2011 tot EUR 434
mln in 2015.
Geraamde
uitgaven mln
Euro
2011
2015

Bilateraal
via posten

Wet- en
regelgeving

Infrastructuur

Financiële
sector

Kennis
en
kunde

Markttoegang
marktontwikkeling

Dwarsdoorsnijdend
(MVO en PPP’s)

Totaal

53
351

12
10

106
141

31
45

74
133

51
47

8
23

335
434

1
De daling van geraamde bilaterale uitgaven via de posten wordt veroorzaakt doordat het aantal partnerlanden wordt teruggebracht van 33 naar
15 en door de begrotingstechnische «overheveling» van artikel 4.3 (private sectorontwikkeling) naar het nieuwe begrotingsartikel 4.1 (voedselzekerheid). Onder dit nieuwe artikel 4.1 zijn de bilaterale uitgaven via de posten in 2015 op EUR 170 mln geraamd.

De intensivering op het nieuwe begrotingsartikel 4.3 (private sectorontwikkeling) wordt gerealiseerd door succesvolle bestaande programma’s te
continueren en nieuwe programma’s te starten, zoals de SER ook vraagt.
Bilateraal: In de 15 gekozen partnerlanden zal de inzet op private
sectorontwikkeling en verbetering van het ondernemingsklimaat worden
geïntensiveerd, vooral waar dit bijdraagt aan de speerpunten voedselzekerheid en water. Deze intensivering zal vorm krijgen in grotere gedelegeerde budgetten en versterking van de capaciteit van de ambassades.
Multilateraal: Door Nederland ondersteunde multilaterale instellingen
als IFC en multidonorfondsen als de Investment Climate Facility for Africa
(ICF), East Africa Trade Mark, African Enterprise Challenge Fund (AECF) en
de Private Infrastructure Development Group (PIDG; best gescoord in de
multilaterale review van de UK) dragen in belangrijke mate bij aan de
verbetering van het ondernemingsklimaat. Om corruptie te bestrijden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

5

bevordert Nederland de wereldwijde implementatie van UNCAC (United
Nations Convention Against Corruption) en is partij bij de OECD
Convention on Foreign Bribery.
Bedrijfsleven kanaal: Tot slot worden de uitvoerders van de verschillende bedrijfsleven instrumenten en daarbij betrokken bedrijven en
instellingen gestimuleerd om samen te werken aan oplossingen voor door
hen ervaren problemen bij het investeren in een ontwikkelingsland.
ICT toegang in Oost Afrika
ICT vervult een sleutelrol bij economische ontwikkeling. De kosten
van ondernemen gaan omlaag en handel wordt bevorderd doordat
marktinformatie toegankelijk wordt. Door ontbrekende ICT infrastructuur loopt sub-Sahara Afrika achter op deze ontwikkelingen. Het
Seacom Oost Afrika kabelproject wil hier verandering in brengen.
Een glasvezelkabel langs de Oost Afrikaanse kust sluit Zuid Afrika,
Mozambique, Madagaskar, Ethiopië, Tanzania, Uganda en Kenia aan
op het netwerk van Europa en India. Het Emerging Africa Investment
Fund van PIDG en het Infrastructure Development Fund van FMO,
beide gefinancierd met Nederlands ontwikkelingsgeld, investeren
ieder rond EUR 35 mln in dit project. Hiermee zullen de kosten van
internetgebruik dalen en de toegang toenemen, ook voor armere
delen van de bevolking. Boeren krijgen toegang tot marktprijsinformatie over hun producten, studenten tot belangrijke informatie voor
hun opleiding. Overheden profiteren van inkomsten die voortkomen
uit gestegen telecomgebruik.
Bron: www.pidg.org
De uitgaven voor private sectorontwikkeling in ontwikkelingslanden
beperken zich niet tot begrotingsartikel 4.3. Naast haar intrinsieke bijdrage
aan economische ontwikkeling levert private sectorontwikkeling immers
ook een bijdrage aan de thematische speerpunten van het ontwikkelingsbeleid. Dit betreft dan met name voedselzekerheid, water en veiligheid. De
uitwerking van het voedselzekerheids-beleid is recent per kamerbrief aan
u aangeboden. Daarin werd aangegeven dat het budget voor voedselzekerheid zal groeien van EUR 160 mln in 2011 tot EUR 435 mln in 2015. Een
derde deel hiervan is bestemd voor verbetering van het ondernemingsklimaat en marktwerking op het gebied van voedselzekerheid.
Daarnaast richten door Nederland ondersteunde multilaterale instellingen
als de Wereldbank, ILO, VN en regionale ontwikkelingsbanken zich steeds
sterker op de verbetering van het ondernemingsklimaat. Dit omvat ook
door de raad genoemde aspecten als rechtszekerheid, een veilig investeringsklimaat, een adequaat belastingstelsel, effectief arbeidsmarktbeleid
en voldoende arbeidsinspectie. De uitgaven hieraan staan ook op andere
begrotingsartikelen dan artikel 4.3.
Ook maatschappelijke organisaties richten zich steeds meer op private
sectorontwikkeling, met name op het versterken van gemarginaliseerde
groepen bij het verkrijgen van toegang tot kapitaal, kennis, land en
markten. Nederlandse organisaties als SNV, Cordaid, ICCO, OXFAMNOVIB, SPARK en Bid Network hebben internationaal een uitstekende
naam vanwege hun vernieuwende aanpak bij de opbouw van lokale
capaciteit voor private sectorontwikkeling.
Al met al zullen de uitgaven voor private sectorontwikkeling en economische groei, inclusief de toerekeningen, rond de 20–25% van de totale
ODA-begroting beslaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

6

Duurzame groei vereist ook inzet van het (Nederlandse)
bedrijfsleven
Een verbeterd ondernemingsklimaat schept de voorwaarden voor
economische ontwikkeling. Dat is de primaire verantwoordelijkheid van
de overheid. Om daadwerkelijk tot duurzame groei te komen zal de private
sector de ontstane kansen in ontwikkelingslanden moeten benutten door
handel en investeringen. Dit geldt primair voor lokale ondernemers, maar
even goed voor het internationale bedrijfsleven, waaronder het Nederlandse. Zoals de SER aangeeft, wordt de daarbij beoogde ontwikkelingsimpact echter niet vanzelf gerealiseerd. Het vergt forse inspanningen van
het bedrijfsleven zelf, inclusief serieuze inzet op Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO). De regering wil bedrijven hierbij
stimuleren met het bedrijfsleveninstrumentarium en publiek private
partnerschappen. Doel hiervan is het risico en de kosten te verlagen van
bedrijven om daadwerkelijk te kunnen ondernemen en investeren in
ontwikkelingslanden.
Conform de moties Ferrier (32 605, nr. 7) en Dikkers (32 605, nr. 11) gaat
het daarbij primair om de behoeften van bedrijven in ontwikkelingslanden.
Het SER-advies sluit hierbij aan. De raad stelt dat bedrijfsleveninstrumenten moeten voldoen aan de kwaliteitseisen die de AIV heeft bepleit in
zijn advies uit 2006, met nadruk op de criteria synergie en additionaliteit.
Als uitgangspunten voor het gebruik van bedrijfsleveninstrumenten
noemt de SER dat de inzet moet aansluiten bij de vraag uit ontwikkelingslanden en dat een zakelijke relatie centraal moet staan. De samenwerking
met private partijen moet zichtbaar bijdragen aan private sectorontwikkeling in de ontwikkelingslanden zelf. De regering onderschrijft deze
kwaliteitseisen en uitgangspunten volledig.
Via publiek private samenwerking wil het kabinet echter ook sterker
gebruik maken van de kennis en kunde van bedrijven, waaronder
Nederlandse bedrijven, in met name de topsectoren water, tuinbouw en
agrofood. Kern van deze publiek private partnerschappen (PPP’s) is dat
zowel de publieke, als ook de private partijen daadwerkelijk middelen
inbrengen en risico’s en verantwoordelijkheden delen. Vaak zijn bij deze
PPP’s ook maatschappelijke organisaties en kennisinstellingen betrokken.
De regering wil meer focus in de inzet op publiek private samenwerking.
Allereerst door opschaling van bestaande PPP’s, zoals bijvoorbeeld met
Solidaridad, Heineken, Aqua for All en IFDC (zie ook bijlage 61) van het
SER-advies voor een toelichting op deze PPP’s). Daarnaast wordt een
nieuwe PPP-faciliteit opgezet op de gebieden voedselzekerheid, private
sectorontwikkeling en water. Dit correspondeert met het advies van de
SER om middelen vrij te maken ter facilitering van Nederlandse topsectoren met instrumenten water for development en agriculture for
development. Het sluit ook aan bij het topsectorenbeleid dat door het
kabinet is ingezet: Nederlandse sterktes internationaal inzetten, ook in
ontwikkelingslanden.
Solidaridad: ketenontwikkeling aan de basis

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Door het opzetten van business support offices in ontwikkelingslanden wil dit PPP de positie van de kleine boer en ondernemer in
een aantal internationale handelsketens verbeteren. Hierbij gaat het
om ketens die voor Nederland van strategisch belang zijn en die
bovendien op duurzaamheidsgebied een enorme impact hebben
(soja, palmolie, suikerriet, katoen en vlees). Waar het Initiatief
Duurzame Handel (IDH) vooral wordt gestuurd door de sourcing
strategie van betrokken (Westerse) bedrijven, richt de Solidaridad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

7

PPP zich meer op de producenten in het zuiden. Solidaridad werkt
binnen het partnerschap samen met de Ronde Tafels voor verduurzaming van de betreffende ketens, waarin naast lokale boerenorganisaties ook grote bedrijven als Rabobank, Unilever, Coca Cola,
Suikerunie, Nutreco en Friesland Campina deelnemen.
Het bedrijfsleveninstrumentarium wordt uitgebreid met enkele nieuwe
instrumenten. Deze uitbreiding komt tegemoet aan verschillende adviezen
van de SER. Het Innovatieve Financieringsfonds wil private investeringen
katalyseren in markten die een bijzonder ontwikkelingspotentieel hebben.
Met de afname van het belang van ODA in de kapitaalstromen richting
ontwikkelingslanden, wordt het steeds belangrijker om met behulp van
ODA de private stromen richting ontwikkelingsrelevante investeringen te
leiden. Deze «Aid as a catalyst»-benadering staat ook hoog op de agenda
van het High Level Forum on Aid Effectiveness in Busan later dit jaar.
Nederland loopt daarin ook voorop met bijvoorbeeld de eerdere
ervaringen met The Currency Exchange (TCX) waarmee dankzij Nederlandse garanties lokale valutarisico’s van financiële instellingen en
nutsbedrijven in ontwikkelingslanden verminderd worden en het
Investment Fund for Health in Africa van Pharm Access International. In
lijn met de gedachte om daar waar mogelijk met revolverende fondsen in
plaats van schenkingen te werken, wordt naast het bestaande PSI en het
Fonds Opkomende Markten (FOM) van EL&I een nieuw flexibel financieringsinstrument opgericht voor bedrijven die ontwikkelingsrelevant in
ontwikkelingslanden willen investeren: FOM-OS. FOM-OS gaat variabele
rentelasten hanteren, met lagere rente naarmate er meer sociale,
ontwikkelingsrelevante resultaten worden geboekt. Dit sluit aan bij het
advies van de SER om een flexibel instrumentarium te ontwikkelen,
waarbij bedrijven -met name MKB- ondersteuning krijgen wanneer zij de
ontwikkelingsimpact van hun reguliere activiteiten willen vergroten.
Bestaande en nieuwe bedrijfsleveninstrumenten worden beschreven in
bijlage 1.1
Daarbij wordt synergie bevorderd met ambassadeprogramma’s in
15 partnerlanden .....
In de 15 partnerlanden vormen de meerjarige strategische plannen
(MJSP’s) het kader voor alle Nederlandse inspanningen op het niveau van
de ambassades. De samenhang van de centrale en ambassadeprogramma’s zal in lijn met de adviezen van de WRR vooral op landenniveau
tot stand moeten komen. Hierop zullen ambassades, met steun vanuit Den
Haag en Agentschap NL, actief sturen.
Samenhang en synergie in Mozambique
Nederland investeert in de bevordering van export van Mozambikaanse producten, waaronder ananassen, naar Europese markten via
de verbetering van bedrijfsondersteunende infrastructuur van het
Mozambikaanse instituut voor exportpromotie. De Nederlandse
ambassade financiert deze activiteit in samenwerking met het CBI,
SNV en PUM. Deze organisaties richten zich op vergroting van
kennis en vaardigheden voor het verbeteren van de verwerking van
producten in Mozambique en het vinden van klanten in Europa.
Banco Terra en Rabobank bieden de mogelijkheid tot exportfinanciering. De ananassen uit het district Muxungue (provincie Sofala)
worden nu op organische wijze verbouwd. Deze organische
productie is onlangs gecertificeerd, waardoor de ananasproducenten
hun producten tegen een hogere prijs kunnen verkopen.
1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Bron: Resultatenrapport 2009–2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

8

Uitgaand van de lokale vraag wordt in de MJSP’s 2012–2015 van de
ambassades ingezet op publiek-private programmatische samenwerking
tussen Nederland en de partnerlanden, met focus op de thematische
speerpunten. Nederlandse kennis en kunde wordt al betrokken bij het
formuleren van die plannen. Concreet voorbeeld is de nadrukkelijke
vertegenwoordiging van het Nederlandse bedrijfsleven en kennisinstellingen bij de recente voedselzekerheidsmissies naar Ethiopië, Mozambique, Ghana, Mali, Rwanda, Burundi en Kenia. Ook bij de watermissies is
gebruik gemaakt van de kennis en kunde van de Nederlandse watersector.
Het zal dus vooral in de partnerlanden zijn waar bedrijven, kennisinstellingen, de overheid en maatschappelijke organisaties de door de SER
gesuggereerde langdurige bilaterale samenwerkingsverbanden aan gaan
en vanuit hun toegevoegde waarde bedrijvigheid bevorderen.
De regering wil de ambassades in de partnerlanden beter equiperen om
een spilfunctie te vervullen in die bilaterale samenwerkingsverbanden.
Naast toekenning van meer financiële middelen betreft dit ook plaatsing
van deskundigen met de kennis en ervaring om met het bedrijfsleven te
werken en de enabling environment te versterken, zoals de SER adviseert.
Ambtenaren worden in staat gesteld om bedrijfslevenervaring op te doen
door detachering bij bedrijven als Shell en Rabobank. In samenwerking
met handels- en landbouwattachés wordt invulling gegeven aan de rol
van onze ambassades als makelaar en investerings- en handelsbevorderaar. Door actieve economische diplomatie zal een dialoog met
overheden worden aangegaan over hun voorwaardenscheppende rol en
het belang van de bescherming van rechten die duurzame groei en
volwaardige werkgelegenheid bevorderen.
en wordt inzet van centrale bedrijfsleveninstrumenten mogelijk
gemaakt in nog eens 45 andere ontwikkelingslanden
Waar de bilaterale, decentrale ontwikkelingssamenwerking de focus richt
op 15 partnerlanden, kunnen centrale instrumenten voor private sectorontwikkeling worden ingezet in 60 landen. In de meeste landen, inclusief
de 15 partnerlanden, staan alle instrumenten open. Voor een beperkt
aantal landen gelden beperkingen voor enkele instrumenten. Daadwerkelijke inzet van instrumenten in de landen waarvoor ze zijn opengesteld is
uiteraard afhankelijk van de vraag en mogelijkheden in die landen. Binnen
de gekozen landen wordt uitdrukkelijk samenhang en synergie tussen de
verschillende instrumenten nagestreefd, om uiteindelijk gezamenlijk
effectiever bij te dragen aan private sectorontwikkeling en zelfredzaamheid in die landen.
De raad stelt dat synergie bewerkstelligd kan worden zonder beperkende
landenlijsten. Internationale handels- en productieketens houden zich
immers ook niet aan landenlijsten, aldus de SER. Hieraan wordt tegemoet
gekomen met een flexibiliteitsmarge van 15%: private sectorontwikkeling
instrumenten mogen maximaal 15% van de middelen buiten de eerder
genoemde 60 landen inzetten. Deze 15% betreft andere landen van de
DAC-lijst van ODA ontvangende landen, met uitzondering van de Upper
Middle Income Countries omdat landen als China en Brazilië geen steun
uit ODA-fondsen meer nodig hebben In aanvulling op de lijst van 60
landen blijven PUM en de FMO ODA fondsen Massif en IDF in het kader
van de wederopbouw na de aardbeving tijdelijk open op Haïti. In reactie
op de «Arabische lente» wordt PSI, naast de Arabische landen genoemd
in de lijst van 60, ook open gesteld voor Jordanië en Irak, met financiering
voor de twee laatstgenoemde landen uit non-ODA-middelen.
Ervaring met deze 60 landen plus flexibiliteitsmarge zal in 2014 worden
geëvalueerd om op basis van voortschrijdend inzicht te kunnen sturen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

9

Inzet op het bevorderen van maatschappelijk verantwoord
ondernemen wordt een strikte voorwaarde .....
Ontwikkeling van bedrijvigheid kan naast positieve ook negatieve effecten
hebben, zoals aantasting van het milieu of uitbuiting van arbeiders. Om
de negatieve effecten te minimaliseren en de positieve zo groot mogelijk
te laten zijn dienen naast de economische ook de sociale en ecologische
belangen gewogen te worden. Het is daarom terecht dat de SER stelt dat
Nederlandse bedrijven, conform de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen (2011), behoren bij te dragen aan duurzame ontwikkeling,
de risico’s in de keten van toeleveranciers te onderzoeken («due
diligence») en passende maatregelen te nemen om negatieve effecten te
voorkomen. De raad concludeert dat de Nederlandse overheid bij het
verstrekken van subsidies de voorwaarde aan bedrijven dient te stellen
om de OESO-richtlijnen «over de volle breedte» uit te voeren en als
«strikte voorwaarde» toe te passen. De raad vindt effectief toezicht op de
naleving en een effectief klachtenmechanisme alleszins gerechtvaardigd.
De raad stelt dat het accent niet op bureaucratie vooraf dient te liggen en
bepleit een «risk-based» benadering en een proportionele handhaving
achteraf.
Bij de huidige inzet van ontwikkelingsgelden voor bedrijven die in
ontwikkelingslanden actief zijn, vraagt de overheid die bedrijven een
verklaring te ondertekenen dat de OESO-richtlijnen worden nageleefd. Op
dit moment worden voorstellen op een aantal MVO-aspecten beoordeeld.
Een deel daarvan is gericht op het vermijden van ernstige risico’s (zoals
kinderarbeid, dwangarbeid, mensenrechtenschendingen, milieu) en een
deel op positieve ontwikkelingsrelevante doelen (zoals overdracht van
kennis, werkgelegenheid, inkomen, milieu). Voor toekomstige financieringen aan bedrijven wil de regering de administratieve lastendruk terug
brengen en de verantwoordelijkheid voor de invulling van IMVO sterker
bij de bedrijven leggen. Daarom zal de inzet voor de uitvoeringsorganisaties op het terrein van IMVO de komende periode verlegd worden van
de beoordeling van de te financieren bedrijfsactiviteit naar de beoordeling
van het IMVO-beleid van het aanvragende bedrijf en de daarbij behorende
managementinstrumenten. De ontvanger van de financiering dient ook te
verklaren de OESO-richtlijnen toe te passen, waaronder de door de OESO
geadviseerde analyse van daadwerkelijke en mogelijke negatieve impact
van de eigen bedrijfsactiviteiten. Proportionaliteit aan de omvang en
reikwijdte van het bedrijf en aan de ernst en het onherstelbaar karakter
van de mensenrechtenschending zal een belangrijk uitgangspunt zijn. Ook
zullen bedrijven ondersteund worden bij het opzetten en versterken van
het IMVO-beleid. Ten slotte zal in de financieringsvoorwaarden worden
opgenomen dat de bedrijven transparant moeten zijn richting de
stakeholders. Bij de toekenning van de financiering zal voorrang worden
gegeven aan bedrijven die ontwikkelingsrelevante sociale en milieu
doelen willen realiseren.
De nieuwe OESO-richtlijnen zijn ook van toepassing op de PPP’s. Bij
nieuwe PPP’s zal de naleving van de (herziene) OESO-richtlijnen verplicht
gesteld worden en zal gevraagd worden daarover te rapporteren. Een
zelfverklaring conform ISO 26 000, zoals gesuggereerd in de motie Dikkers
32 605, nr. 27, is daartoe een mogelijkheid.
In de begin april 2011 naar de Kamer gestuurde geactualiseerde mensenrechtenstrategie («Verantwoordelijk voor vrijheid») is aangegeven dat
Nederland actief zal bijdragen aan de verdere acceptatie en implementatie
van het Ruggie-raamwerk, zowel in VN-verband als nationaal. Met
betrekking tot dit laatste is toegezegd dat in samenwerking met het
Nederlandse bedrijfsleven bijeenkomsten over de toepassing van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

10

Ruggie-raamwerk worden georganiseerd om te verhelderen wat de
verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven om mensenrechten te
respecteren precies inhoudt. Deze bijeenkomsten zullen ook ingaan op de
hernieuwde OESO-richtlijnen, waarmee wordt voorzien in het advies van
de SER om meer voorlichting over de richtlijnen te geven. Ook vraagt de
raad om lokale overheden in ontwikkelingslanden te ondersteunen bij het
inpassen en handhaven van IMVO-normen in de plaatselijke situatie. De
mensenrechtenstrategie gaf al aan dat Nederland MVO en mensenrechten
bevordert via het werk van de ambassades. Het vorig jaar ingevoerde
MVO-paspoort voor de posten is hiervan een goed voorbeeld. Het te
ontwikkelen programma van IMVO-vouchers (zie bijlage 1 voor een
beschrijving) is een ander voorbeeld om IMVO in de handelsketen in
ontwikkelingslanden te verbeteren.
De SER bepleit meer steun voor fair trade initiatieven. De verkoop van fair
trade producten kent al vele jaren omzetstijgingen in wereldwinkels en
Nederlandse supermarkten. Om deze trend door te trekken is een
toename nodig van het aantal en de productiviteit van producenten in
ontwikkelingslanden. De regering zal onderzoeken op welke wijze deze
producenten meer bedrijfsmatig geprofessionaliseerd kunnen worden om
producten aan Nederlandse bedrijven en consumenten op fair trade basis
te verkopen. Fair trade producenten kunnen ook via CBI, PUM, PSI, IDH en
Agriterra ondersteund worden.
en het bevorderen van sterke sociale partners en een effectieve
sociale dialoog in ontwikkelingslanden een expliciete doelstelling
In ontwikkelingslanden is het bedrijfsleven vaak gebrekkig georganiseerd,
waardoor ze onvoldoende kunnen opkomen voor de belangen van hun
achterban. Om het bedrijfsleven te helpen zich beter te organiseren
financiert Nederland programma’s ter versterking van de socio-economische structuur: «peer-to-peer» programma’s van werkgevers (Dutch
Employers» Cooperation Programme – DECP), vakbonden (vakbondsmedefinancieringsprogramma – VMP) en landbouworganisaties (Producenten Organisaties Programma – POP). Met de raad is de regering van
mening dat een bijdrage aan het zelforganiserend vermogen een bijdrage
is aan de zelfredzaamheid van samenlevingen en groepen burgers in die
samenleving. De regering waardeert de bijdragen die deze programma’s
leveren aan duurzame groei en volwaardige werkgelegenheid en zal deze
programma’s daarom ook de komende jaren blijven financieren.
Nederland geeft ook steun aan de ILO in de vorm van de verplichte
bijdrage en een vrijwillige bijdrage: het partnerschapsprogramma
(2010–2013). Met het partnerschapsprogramma draagt Nederland
financieel bij aan de uitvoering van de Decent Work Agenda, met name op
de voor Nederland prioritaire beleidsdoelen skills development, bevorderen van toegang tot sociale zekerheid, versterken van de sociale dialoog
en het tegengaan van kinderarbeid. Onder het partnerschapsprogramma
draagt Nederland ook bij aan het IFC/ILO Better Works Global Programme.
Dit programma richt zich op de verbetering van toepassing van arbeidsnormen en versterking van de concurrentiekracht van textielbedrijven in
de exportsector.
Resultaatmeting en evaluatie krijgen extra aandacht
«Bevorder monitoring en systematische evaluatie van partnerschappen
tussen stakeholders in Nederland en ontwikkelingslanden», zo adviseert
de SER. De regering neemt dit advies ter harte. In samenwerking met IOB
en in het platform Private Sector Ontwikkeling (PSD-platform) verenigde
uitvoeringsorganisaties als Agentschap NL, CBI, FMO en IDH wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

11

gewerkt aan verbetering van de resultaatgerichtheid. Zij doen dit omwille
van de effectiviteit en doelmatigheid van haar interventies en omwille van
de evalueerbaarheid daarvan. Het Donor Committee for Enterprise
Development (DCED) heeft een standaard ontwikkeld om resultaten en
indicatoren van private sectorontwikkeling inzichtelijk te maken. Mede op
basis van ervaringen met eerdere evaluaties is deze standaard in overleg
met IOB vertaald in een evaluatie- en monitoringsprotocol (zie bijlage 2).1
Deze moet garanderen dat de instrumenten voor private sectorontwikkeling op een zelfde methodologisch verantwoorde manier worden
gemonitord en geëvalueerd als alle andere programma’s van ontwikkelingssamenwerking. De uitvoerders van deze programma’s zullen dit
protocol standaard als uitgangspunt gaan gebruiken. Als vervolgstap is
voorzien dat de resultaten in de 15 partnerlanden ook als totaal op
landenniveau in kaart gebracht worden.
Tenslotte
Tot slot wil het kabinet haar erkentelijkheid uitspreken voor het weloverwogen advies van de SER. Het advies is een welkome aanvulling op het
eerdere rapport van de WRR waarin relatief weinig aandacht werd
gegeven aan private sectorontwikkeling en de samenwerking met het
bedrijfsleven. Het kabinet beschouwt het advies als een steun in de rug
om het nieuwe beleid voor ontwikkelingssamenwerking meer te richten
op economische ontwikkeling en zelfredzaamheid.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 605, nr. 56

12