Leeswijzer
Om het jaar brengt het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) het Mobiliteitsbeeld uit met de stand van zaken
van de mobiliteit in Nederland. Het Mobiliteitsbeeld laat zien hoe het autoverkeer groeit. Hoe het gebruik van het
openbaar vervoer en de luchtvaart zich ontwikkelt. Of mensen meer zijn gaan lopen of fietsen. Of men meer of
minder last heeft van files en verkeersdrukte. Welke ontwikkelingen er spelen in het goederenvervoer.
Het Mobiliteitsbeeld geeft zowel een zo actueel mogelijk beeld van alle vervoerwijzen, als een schets van de
ontwikkeling in de afgelopen tien jaar (in dit Mobiliteitsbeeld de periode 2010-2018). Het KiM verklaart de
ontwikkelingen in die periode ook zoveel mogelijk.
Het Mobiliteitsbeeld 2019 is opgedeeld in een aantal thema’s: personenvervoer, goederenvervoer, bereikbaarheid,
verkeersveiligheid, emissies en maatschappelijk belang. Hiernaast onderscheiden we de thema’s ‘kerngegevens
mobiliteit’, met een tabel met belangrijke gegevens over de mobiliteit in Nederland, en ‘data en methodieken’, over
het gebruik van gegevens en berekeningsmethoden die het KiM toepast.
Een aanvullend thema is het Toekomstbeeld 2019-2024. Dit beschrijft de voor de mobiliteit verwachte
ontwikkelingen in deze periode. Uiteraard zullen die ontwikkelingen ook impact hebben op de emissies door verkeer
in Nederland. Vanaf 2019 publiceert het Planbureau voor de Leefomgeving elk jaar de Klimaat- en
Energieverkenning (KEV). Dat rapport geeft inzicht in de verwachte ontwikkeling van de totale CO2-uitstoot in
Nederland.

1

Inhoudsopgave
Leeswijzer ..................................................................................................................................................................... 1
1

Personenvervoer ........................................................................................................ 7

1.1 Algemeen ................................................................................................................................................................ 7
1.2 Auto ...................................................................................................................................................................... 10
1.3 Fiets en e-fiets ...................................................................................................................................................... 15
1.4 Lopen .................................................................................................................................................................... 22
1.5 Trein ...................................................................................................................................................................... 25
1.6 Bus, tram, metro................................................................................................................................................... 27
1.7 Luchtvaart ............................................................................................................................................................. 29
1.8 Multimodaal personenvervoer............................................................................................................................. 32
1.9 Mobiliteit van stedelingen .................................................................................................................................... 39
Bronnen hoofdstuk 1 .................................................................................................................................................. 44
2

Goederenvervoer...................................................................................................... 46

2.1 Algemeen beeld goederenvervoer ....................................................................................................................... 47
2.2 Verdeling over vervoerwijzen............................................................................................................................... 51
2.3 Wegvervoer .......................................................................................................................................................... 56
2.4 Binnenvaart .......................................................................................................................................................... 59
2.5 Spoorvervoer ........................................................................................................................................................ 60
2.6 Pijpleidingvervoer ................................................................................................................................................. 61
2.7 Zeehavens ............................................................................................................................................................. 62
2.8 Luchthavens .......................................................................................................................................................... 66
Bronnen hoofdstuk 2 .................................................................................................................................................. 70
3

Bereikbaarheid ......................................................................................................... 71

3.1 Bereikbaarheid op het hoofdwegennet ............................................................................................................... 72
3.2 Maatschappelijke kosten files en vertragingen.................................................................................................... 83
3.3 Maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor .................................................................................... 84
3.4 Andere bereikbaarheidsindicatoren..................................................................................................................... 87
Bronnen hoofdstuk 3 .................................................................................................................................................. 93
4

Verkeersveiligheid ................................................................................................... 94

4.1 Ontwikkeling aantal verkeersdoden..................................................................................................................... 95
4.2 Ontwikkeling risico ............................................................................................................................................... 96
4.3 Verkeersdoden per leeftijdscategorie .................................................................................................................. 97
4.4 Ernstig verkeersgewonden ................................................................................................................................... 98
4.5 Maatschappelijke kosten ...................................................................................................................................... 99
Bronnen hoofdstuk 4 ................................................................................................................................................ 102
5

Emissies ................................................................................................................. 103

5.1 Ontwikkeling emissies 2010-2018 ...................................................................................................................... 104
5.2 Aandeel verkeer en vervoer in totaal ................................................................................................................. 106
5.3 Ontwikkeling per modaliteit ............................................................................................................................... 107
2

5.4 Aandelen en afgelegde afstand wegverkeer ...................................................................................................... 110
5.5 Ontwikkeling personen-, bestel- en vrachtauto’s .............................................................................................. 111
5.6 Vergelijking vrachtauto’s, binnenvaart en goederentreinen ............................................................................. 114
5.7 Ontwikkeling samenstelling personenautopark ................................................................................................. 115
5.8 Leeftijdsopbouw personenautopark .................................................................................................................. 116
5.9 Nederland in Europa op het gebied van elektrische en plug-inhybrideauto’s................................................... 117
5.10 Andere elektrische wegvoertuigen .................................................................................................................. 119
5.11 Maatschappelijke kosten .................................................................................................................................. 120
Bronnen hoofdstuk 5 ................................................................................................................................................ 121
6

Maatschappelijk belang .......................................................................................... 123

6.2 Verdeling mobiliteitsbestedingen burgers ......................................................................................................... 126
6.3 Verdeling mobiliteitsbestedingen bedrijven ...................................................................................................... 127
6.4 Tijdkosten voor burgers en bedrijven ................................................................................................................ 128
7

Toekomstbeeld 2019-2024 ..................................................................................... 129

7.1 Wegverkeer ........................................................................................................................................................ 130
7.2 Openbaar vervoer............................................................................................................................................... 132
7.3 Luchtvaart ........................................................................................................................................................... 135
7.4 Goederenvervoer ............................................................................................................................................... 137
Bronnen hoofdstuk 7 ................................................................................................................................................ 139
8

Data en Methodieken ............................................................................................. 140

8.1 Personenvervoer ................................................................................................................................................ 140
Bronnen hoofdstuk 8.1 ............................................................................................................................................. 161
8.2 Goederenvervoer ............................................................................................................................................... 162
Bronnen hoofdstuk 8.2 ............................................................................................................................................. 167
8.3 Bereikbaarheid ................................................................................................................................................... 168
Bronnen hoofdstuk 8.3 ............................................................................................................................................. 181
8.4 Verkeersveiligheid .............................................................................................................................................. 187
Bronnen hoofdstuk 8.4 ............................................................................................................................................. 193
8.5 Emissies .............................................................................................................................................................. 194
8.6 Maatschappelijk belang ...................................................................................................................................... 198
Bronnen hoofdstuk 8.6 ............................................................................................................................................. 203
8.7 Toekomstbeeld 2019-2024................................................................................................................................. 204
Bronnen hoofdstuk 8.7 ............................................................................................................................................. 209

3

Kerngegevens Mobiliteit
Personenmobiliteit

Bron

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Mobiliteit in Nederland
(miljard reizigerskilometers)1

MON/OViN

179,0

180,0

180,5

182,5

182,0

181,0

181,0

180,5

Autobestuurder1

MON/OViN

91,5

92,5

92,5

93,5

93,5

93,0

93,5

93,0

NNB

Autopassagier1

MON/OViN

41,0

40,0

40,0

40,5

40,0

39,0

38,5

38,0

NNB

Openbaar vervoer1, 2

MON/OViN

21,5

21,5

22,0

22,0

22,5

23,0

23,0

23,5

NNB

Fiets1

MON/OViN

15,0

15,0

15,0

15,5

15,5

15,5

15,5

15,5

NNB

Lopen1

MON/OViN

5,0

5,0

5,0

5,0

5,0

5,0

5,0

5,0

NNB

Overig (inclusief bromfiets)1

MON/OViN

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

6,0

NNB

17,1

17,6

17,9

18,0

18,1

18,5

18,9

19,1

19,6

Trein2

NS, KpVV

20183

NNB

Bus, tram, metro2, 4

CROW/KpVV

6,7

7,0

-

-

5,2

5,4

5,5

5,5

5,5

Luchtvaart (miljoen
passagiersbewegingen op
Nederlandse luchthavens)

CBS

48,6

53,9

55,7

58,0

60,9

64,6

70,3

76,2

79,6

Luchtvaart (miljard reizigerskilometer Nederlanders)

Schiphol8/
CBS/ KiM

61,6

65,5

67,3

67,7

73,2

74,5

80,7

87,1

94,9

Goederenvervoer

Bron

2010

2011

2012

2013

2014

20153

20163

20173

20183

Goederenvervoer op
Nederlands grondgebied
(miljard tonkilometer)

CBS/KiM

118,6

121,1

120,5

125,1

126,5

126,8

130,7

131,0

130,2

Weg (exclusief
bestelauto’s)

CBS/KiM

54,1

54,8

52,8

56,2

56,8

57,4

60,5

60,6

60,7

Binnenvaart

CBS

46,6

47,3

47,5

48,6

49,4

48,5

48,8

49,0

47,2

Spoor

CBS

5,9

6,4

6,1

6,1

6,2

6,5

6,6

6,5

7,0

Pijpleiding

CBS/KiM

12,0

12,6

14,1

14,3

14,1

14,5

14,9

15,0

15,2

Goederenvervoer op
Nederlands grondgebied
(miljoen ton)

CBS

1807,6

1830,0

1824,1

1834,5

1867,1

1888,1

1920,5

1950,4

1964,4

waarvan overslag
luchtvracht

CBS

1,6

1,6

1,5

1,6

1,7

1,7

1,7

1,8

1,8

waarvan overslag
zeevracht

Havenbedrijven

568,0

577,5

584,7

579,2

588,9

610,3

607,0

618,3

624,5

4

Verkeersveiligheid

Bron

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Verkeersdoden (aantal)

CBS/
RWS- WVL

640

661

650

570

570

621

629

613

678

Ernstig gewonden (aantal)5

SWOV

19.100

19.700

19.500

18.800

20.700

21.300

21.400

20.800

NNB

Emissies

Bron

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

20173 20183

Aantal personenauto's
(miljoen)9

CBS

7,6

7,7

7,9

7,9

7,9

8,0

8,1

8,2

8,4

Wegverkeer totaal
(miljard voertuigkilometers)

CBS

132,4

132,8

132,4

131,8

132,2

134,1

137,8

139,1

142,5

Uitstoot CO2 wegverkeer
(IPCC) (miljard kilo)

CBS

32,9

32,9

31,4

30,6

28,6

28,8

29,0

29,8

30,0

Uitstoot NOx wegverkeer
(miljoen kilo)

CBS

107,6

102,8

97,0

90,1

85,1

84,2

80,5
77,1

72,8

Uitstoot PM106 wegverkeer
(miljoen kilo)

CBS

4,5

4,3

Uitstoot NMVOS7
wegverkeer (miljoen kilo)

CBS

28,4

27,1

6,6

34,4

6,2

33,2

5,8

32,0

5,3

31,1

5,0

29,5

4,9

4,7

29,1

28,3

Bereikbaarheid

Bron

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Wegverkeer
hoofdwegennet (in
miljarden
voertuigkilometers)

RWS-WVL

62,8

64,8

64,5

65

66,3

67,8

69,9

71,1

72,4

Verliestijd files en
vertragingen
hoofdwegennet
(in miljoenen uren)

RWS-WVL

65,7

53,9

46,1

42,9

45,4

55,6

61,2

63,1

66,3

Verliestijd per
afgelegde
voertuigkilometer

KiM

100

80

68

63

65

78

84

85

88

Reistijd op
hoofdwegennet (index
2010=100)

KiM

100

101

100

100

103

108

111

113

118

Onbetrouwbaarheid
reistijd op
hoofdwegennet (index
2010=100)

KiM

100

84

77

74

77

91

99

104

118

5

De cijfers in de kerncijfertabel hebben betrekking op het Nederlandse grondgebied, met uitzondering van de
reizigerskilometers bij luchtvaart.
1

Omdat de mobiliteitscijfers gebaseerd zijn op steekproefuitkomsten, heeft de omvang van het jaarlijkse
mobiliteitscijfer een statistische onzekerheid. Deze onzekerheid is in het vorige decennium gestaag
toegenomen doordat de steekproefgrootte van de dataverzameling afnam. Daarom gebruikt het KiM al een
aantal jaren modelmatig bepaalde trendontwikkelingen van de mobiliteit. Deze ontwikkelingen beschrijven
het verloop over de middellange-termijn, waarbij de korte-termijnfluctuaties (vooral jaar tot jaar:
bijvoorbeeld weersinvloeden) zijn weggefilterd. Zonder deze korte-termijnfluctuaties kan een duidelijker
beeld worden geschetst van de mobiliteitsontwikkeling over langere perioden, bijvoorbeeld voor de bepaling
van groeipercentages, of voor het toepassen van de KiM-decompositiemethodiek.
Met ingang van 2019 gebruikt het KiM de mobiliteitstrends zoals bepaald door het CBS. Voor informatie
over de door CBS gebruikte methodiek, zie LINK. De CBS-modeluitkomsten bevatten ook kortetermijnfluctuaties (die overblijven na wegfiltering van de steekproefruis). KiM gebruikt deze kortetermijncomponenten van het CBS-model echter niet, om hierboven genoemde redenen. De door het KiM
gebruikte CBS-trendgegevens bestaan daarom uit alleen de middellange-termijncomponenten (zoals
effecten van gedragswijzigingen naar leeftijd en motief) van het CBS-model. De KiM-trends wijken dus in
dit opzicht af van de door het CBS op http://cbs.statline.nl gepubliceerde gegevens, maar ze zijn wel
gebaseerd op uitkomsten van hetzelfde CBS-model.
Daarnaast gelden de mobiliteitsgegevens in deze tabel voor OViN-niveau. In voorgaande jaren publiceerde
het KiM de mobiliteitstrendgegevens op OVG-MON-niveau, waarbij de trendgegevens uit de OViN-periode
gecorrigeerd werden naar OVG-MON-niveau (door correctie voor de MON-OViN-methodebreuk).

2

Het totaalcijfer voor ‘openbaar vervoer’ is niet gelijk aan de som van de cijfers voor ‘trein’ en ‘bus,
tram, metro’. Dit komt doordat de databronnen niet dezelfde zijn. Voor de uitsplitsing van de totale
mobiliteit gebruikt het KiM het MON/OViN, de enige bron die uniform meet over alle vervoerwijzen en
dan optelbaar is tot 100. Voor analyses binnen de ov-markt gebruikt het KiM de andere databronnen,
omdat die voor dat doel nauwkeuriger zijn.

3

Cursief: voorlopige cijfers.

4

Voor 2012 en 2013 geen data beschikbaar.

5

Data voor 2018 waren nog niet beschikbaar ten tijde van publicatie van deze Kerncijfers Mobiliteit.

6

PM10 = zwevende deeltjes kleiner dan 10 micrometer. Het betreft zowel verbrandingsdeeltjes als slijtagedeeltjes van
banden, remmen en wegdek.

7

NMVOS = niet-methaan vluchtige organische stoffen.

8

Berekeningen op basis van data Continu Onderzoek Schiphol 2017.

9

Omvang park per 1 januari betreffende jaar. Bron: CBS maatwerk mei 2019

6

1 Personenvervoer

1.1 Algemeen
De resultaten voor het personenvervoer die we in het Mobiliteitsbeeld 2019 presenteren, zijn
gebaseerd op gegevens uit het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN) over de periode 20102017. Omdat het CBS de opzet van dit verplaatsingsonderzoek in 2018 aanzienlijk heeft gewijzigd (het
heet nu Onderzoek Onderweg in Nederland, ODiN), is een methodebreuk ontstaan in de gegevens.
Hierdoor is het voor het personenvervoer niet mogelijk een trend tot en met 2018 te laten zien.

200
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
2010

2011

Autobestuurder

2012

2013

Autopassagier

2014

2015

2016

Openbaar vervoer

Fiets

Lopen

2017
Overig

Figuur P1.1.1: Ontwikkeling afgelegde afstand in het personenvervoer naar vervoerwijze, 2010-2017.

7

Hoofdboodschap
De omvang van de personenmobiliteit in de periode 2010-2017 stabiel



Gemiddeld leggen de inwoners van Nederland binnen de eigen landsgrenzen in 2017 bijna 10.000 km per persoon
af. Dit komt neer op een totale afstand van 180 miljard km per jaar.



De verdeling over de vervoerwijzen is tussen 2010 en 2017 nauwelijks gewijzigd. De auto is goed voor bijna 75%
van de in totaal door personen (autobestuurders en autopassagiers) afgelegde afstand. Dit aandeel is tussen 2010
en 2017 gelijk gebleven. Het treingebruik is goed voor 10% van de afgelegde afstand, bus, tram en metro samen
voor 3% en de fiets voor ongeveer 8%.



Het jaarlijks aantal ritten1 is tussen 2010 en 2017 afgenomen met 6%. Het gemiddeld aantal ritten per persoon
per dag nam in deze periode eveneens af, van 3,0 naar 2,8. Aangezien de totaal afgelegde afstand min of meer
gelijk is gebleven en het aantal ritten is gedaald, is de gemiddelde ritafstand tussen 2010 en 2017 toegenomen
van 9,9 km naar 10,3 km/rit.



Kijken we niet naar de aandelen maar naar de aantallen verplaatsingen, dan verandert in de periode 2010-2017
de verdeling over de vervoerwijzen ook nauwelijks.

Figuur P1.1.2: Vervoerwijzeverdeling voor verplaatsingen in het personenvervoer, 2017. Bron: CBS, OViN 2017.

Een rit is een verplaatsing of een onderdeel van een verplaatsing met één vervoerwijze. Een verplaatsing met
achtereenvolgens een fietsrit naar het station, een treinrit en een stukje lopen naar kantoor bestaat dus uit drie ritten.
Ook het stukje lopen noemen we een rit.
1

8





Er zijn ook mensen die zich niet verplaatsen. Ouderen zijn bijvoorbeeld minder uithuizig dan jongeren. Dit
beeld is tussen 2010 en 2017 wel iets verschoven: ouderen zijn iets meer en jongeren iets minder uithuizig
geworden. Zo heeft 42% van de vrouwen die ouder zijn dan 70 jaar, in het OViN 2017 op de enquêtedag
gerapporteerd niet de deur uit te zijn geweest. Dit aandeel is iets kleiner dan in 2010. Het aandeel
jongvolwassenen (18-30 jaar) dat zich niet verplaatste, nam daarentegen iets toe: met ongeveer 2%-punt
(van 14% naar 16%).
De vijf grote steden van Nederland verschillen in het gebruik van vervoerwijzen, als we kijken naar het totaal
aantal verplaatsingen van, naar en binnen de stad. Het gebruik van de auto is dominant in Eindhoven en
Rotterdam, met 52% respectievelijk 45% van alle gemaakte verplaatsingen. Het autogebruik in Amsterdam
(31%) en Utrecht (27%) ligt aanzienlijk lager. In deze steden hebben de zogenoemde ‘active modes’ (lopen
en fiets) juist een hoog aandeel in de gemaakte verplaatsingen: 46% voor Amsterdam en 44% voor Utrecht.
Den Haag neemt een middenpositie in, met een aandeel van 42% voor de auto en van 40% voor lopen en
fietsen. In de drie grootste steden ligt het aandeel van bus, tram en metro rond de 10%.
100%

4%
6%
4%

90%

9%

80%

10%

70%
60%

3%
9%
2%
5%

3%
7%
2%
6%

14%

13%

21%
31%

50%

2%
3%
5%

3%
4%
12%

14%
11%

26%

28%

38%

40%
16%

21%
20%

30%

14%

19%
20%
28%

25%

10%

16%

23%

20%

0%
Amsterdam
fiets

lopen

Rotterdam

Den Haag

auto als bestuurder

auto als passagier

Utrecht
trein

bus OV

Eindhoven
tram of metro

anders

Figuur P1.1.3: Vervoerwijzeverdeling voor verplaatsingen van, naar en binnen de vijf grote steden. Bron: CBS, OViN 2015-2017.

9

1.2 Auto
1.2.1 Ontwikkeling gebruik
Hoofdboodschap
Autobestuurders zijn de auto in de periode 2010-2017 iets vaker gaan gebruiken, doordat de
verplaatsingsafstanden zijn toegenomen.



Gemiddeld leggen Nederlanders binnen de eigen landsgrenzen in 2017 bijna 7.700 km per persoon per auto af
(5% minder dan in 2010), waarvan zo’n 5.500 km als autobestuurder (1% minder dan in 2010).



De totale afstand die autobestuurders afleggen, is sinds 2010 licht gegroeid. Deze groei is voor een belangrijk
deel te herleiden tot langere verplaatsingsafstanden. Per inwoner is de gemiddelde afstand die autobestuurders
afleggen, licht afgenomen. De lengte van de gemiddelde woon-werkverplaatsing per auto in 2017 is 24,5 km. Dit
is een toename van 7% ten opzichte van 2010. Voor het verplaatsingsmotief onderwijs is de gemiddelde
verplaatsing per auto 20,6 km; dit is 12% meer dan in 2010. En voor het motief vrije tijd bedraagt de afgelegde
afstand gemiddeld 20 km per verplaatsing: 6% meer dan in 2010. Het aantal per auto afgelegde verplaatsingen
nam tussen 2010 en 2017 af met 4%.



De totale afstand die autopassagiers afleggen, vertoont sinds 2010 een dalende trend (-7%). Ook de per inwoner
afgelegde afstand neemt af. Vooral het gebruik van de auto als passagier voor de woon-werkverplaatsing, voor
winkelen en voor het motief overig is hier debet aan.

Figuur P1.2.1: Ontwikkeling van de in totaal door autobestuurders afgelegde afstand, 2010-2017. Bron gebruikte data: CBS,
OViN 2010-2017.



De afstand die passagiers in totaal afleggen, is voor kinderen en tieners gestabiliseerd op een totaal van 13
miljard km. De grootste afname doet zich voor bij de leeftijdsgroepen van 30-39 jaar (-18%) en 40-49 jaar (23%). Onder de oudere autopassagiers (70-plussers) neemt het autogebruik als passagier echter flink toe
(20%).

10

Figuur P1.2.2: Ontwikkeling van de in totaal door autopassagiers afgelegde afstand, naar leeftijdsgroep. Bron gebruikte data:
CBS, OViN 2010-2017.

1.2.2

Analyse ontwikkeling autobestuurders

Om de ontwikkelingen in het vervoerwijzegebruik nader te duiden, hebben we deze op basis van een zogenoemde
decompositie-analyse uiteengelegd in de componenten ‘meer mensen’, ‘vaker’ en ‘verder’. Het Kennisinstituut
voor Mobiliteitsbeleid (KiM) gebruikt deze analysemethode om de ontwikkelingen in de mobiliteit te verklaren. De
decompositie-analyse rafelt de groei van de mobiliteit uiteen in drie componenten:
1. ‘Meer mensen’: door de bevolkingsgroei neemt het aantal mensen dat verplaatsingen maakt toe;
2. ‘Vaker’: per persoon maken Nederlanders voor een activiteit gemiddeld vaker een verplaatsing. Dit effect kan
op drie manieren ontstaan:

een groter deel van de bevolking neemt deel aan een activiteit;

een individu neemt vaker deel aan een activiteit;

iemand kiest er vaker voor om met een bepaald vervoermiddel naar een activiteit te gaan; het totale aantal
reizen voor deze activiteit neemt dus toe.
3. ‘Verder’: per verplaatsing legt een reiziger meer kilometers af. Een voorbeeld: doordat werknemers steeds
verder van hun werk wonen, neemt per werkende de gemiddelde reisafstand voor woon-werkverkeer toe. Voor
een toelichting op de methodiek zie de bijlage ‘Methodiek decompositie-analyse’.
Met ingang van 2019 gebruikt het KiM de mobiliteitstrends zoals bepaald door het CBS (zie kerncijfer tabel) Voor
de decompositie-analyse is gebruik gemaakt van deze trenddata. Deze CBS-data heeft een grovere indeling naar
leeftijdsgroepen en motieven dan voorheen in de KiM decomposities gebruikelijk was. Omdat de decompositie
nauwkeuriger is bij deze fijnere groepsindeling, zijn de CBS-data door het KiM nabewerkt tot de gewenste fijnere
indeling (zie link).

11

Figuur P1.2.3: De ontwikkeling van het autogebruik als bestuurder in componenten. Bron gebruikte data: CBS, OViN 2010-2017.





De door autobestuurders afgelegde afstand is tussen 2010 en 2017 met ongeveer 1,5% toegenomen, met
name voor woon-werk- en vrijetijdsverplaatsingen (figuur P1.2.3). Minder vaak reizen autobestuurders echter
voor vrijetijdsdoeleinden en de overige motieven, zoals sporten of een bezoek aan de huisarts.
De groei in de afgelegde afstand komt met name op het conto van vrouwen (2,5%-punt); zij reizen vooral
verder van en naar het werk (figuur P1.2.4). Opvallend is de grote bijdrage die vrouwen van 50-59 jaar
leveren aan de toename (1,3%-punt). Dit komt deels door de gedragscomponent (de autobestuurders reizen
vaker en verder) en heeft deels een demografische achtergrond: in deze leeftijdscategorie bevinden zich meer
vrouwen.

Figuur P1.2.4: De ontwikkeling van het autogebruik als bestuurder voor vrouwen in totaal respectievelijk voor vrouwen van 5059 jaar, uitgesplitst naar de effecten van ‘meer mensen’, ‘vaker verplaatsen’ en ‘verder verplaatsen’, 2010-2017. Bron gebruikte
data: CBS, OViN 2010-2017.

12



Mannen reisden tussen 2010 en 2017 minder met de auto (-1%-punt; zie figuur P1.2.5). Deze afname wordt
veroorzaakt door een combinatie van minder vaak reizen voor het motief overig (-4%-punt), verder reizen
voor de woon-werkverplaatsing (2%-punt) en voor vrijetijdsdoeleinden (1%-punt) en de toename van het
aantal mannen als autobestuurder (veranderde samenstelling van de bevolking:1%-punt).

Figuur P1.2.5: De ontwikkeling van het autogebruik als bestuurder voor mannen uitgesplitst naar de effecten van ‘meer
mensen’, ‘vaker verplaatsen’ en ‘verder verplaatsen’, 2010-2017. Bron gebruikte data: CBS, OViN 2010-2017.



Bij mannen neemt de afgelegde afstand vooral af in de leeftijdscategorieën 30-39 jaar en 40-49 jaar (niet
zichtbaar in figuur P1.2.5). Dit komt doordat deze mannen zich minder vaak verplaatsen en doordat het
aantal mensen in deze leeftijdscategorieën afneemt. In de leeftijdscategorie 65+ neemt de in totaal afgelegde
afstand toe, doordat er meer ouderen zijn.

13

1.2.3

Analyse ontwikkeling autopassagiers

Figuur P1.2.6: De ontwikkeling van het autogebruik door autopassagier in componenten.






De totale afstand die autopassagiers afleggen (een derde van het totale autogebruik), is sinds 2010 met 7%
gedaald.
Deze daling komt vooral doordat reizigers zich minder vaak als autopassagier verplaatsen (-10%-punt: de
som van de categorieën ‘minder vaak’). Mannen en vrouwen dragen bijna evenveel bij aan de afname van de
afgelegde afstand: vrouwen -4%-punt, mannen -3%-punt (niet zichtbaar in figuur P1.2.6). De achterliggende
verklaringen verschillen. Bij vrouwen hangt de afname voor een deel samen met de toegenomen
arbeidsparticipatie, waardoor een verschuiving naar autobestuurder is opgetreden. Mede hierdoor is bij
vrouwen een afname waarneembaar van het aantal verplaatsingen voor vrijetijdsdoeleinden en winkelen. Zij
hebben hiervoor immers minder tijd beschikbaar dan voorheen. Mannen zitten met name voor de woonwerkverplaatsingen minder vaak op de passagiersstoel of de achterbank.
Vooral vrouwen tussen 30 en 60 jaar reizen minder vaak als autopassagier, met name voor het motief vrije
tijd (figuur P1.2.7).

Figuur P1.2.7: De ontwikkeling van het autogebruik als passagier voor vrouwen van 30-60 jaar respectievelijk voor vrouwen van
30-60 jaar voor vrijetijdsdoeleinden, uitgesplitst naar het effect van meer mensen, vaker verplaatsen en verder verplaatsen,
2010-2017. Bron gebruikte data: CBS, OViN 2010-2017.

14

1.3 Fiets en e-fiets
1.3.1 Ontwikkeling gebruik
Hoofdboodschap
Gebruik fiets en e-fiets blijft groeien.



Gemiddeld leggen Nederlanders binnen de eigen landsgrenzen in 2017 bijna 900 km per persoon per (e-)fiets af;
dit komt neer op zo’n 15,3 miljard km. De totale per fiets afgelegde afstand is tussen 2010 en 2017 met 4%
gegroeid.2



De fiets wordt voornamelijk gebruikt in de vrije tijd en voor de verplaatsing van en naar het werk (figuur P1.3.1).

Figuur P1.3.1: Ontwikkeling afgelegde afstand fiets naar motief, in miljoenen reizigerskilometers. Bron: CBS, OViN 2010-2017.



Het landelijk aandeel van de fiets in de totale mobiliteit ligt al decennia lang op eenzelfde niveau: ruim een kwart
van alle ritten en bijna een tiende van de reisafstand gaat per fiets.



Van alle door fietsers afgelegde afstanden gaat 18% per e-fiets. Hoewel 65-plussers het merendeel van de efietsafstand voor hun rekening nemen, neemt het e-fietsgebruik vooral toe onder Nederlanders jonger dan 65
jaar.

2

Wanneer we het over de fiets hebben, gaat het om zowel de reguliere als de e-fiets, tenzij anders aangegeven.

15

1.3.2 Analyse ontwikkeling fietsgebruik

Figuur P1.3.2: De ontwikkeling van het fietsgebruik tussen 2010 en 2017 in componenten. Bron gebruikte data: RWS/CBS,
OViN.






Het fietsgebruik (afgelegde afstand) is sinds 2010 toegenomen met ongeveer 4%. Deze toename geldt vooral
voor woon-werk- en vrijetijdsverplaatsingen.
De bevolkingsgroei draagt sterk bij aan de groei van de fietsafstand. Door het grotere aantal 65-plussers in de
bevolking neemt de fietsafstand vooral toe voor het motief vrije tijd, waarbij de groei bij mannen sterker is dan bij
vrouwen. Voor 30- tot 49-jarigen is een bevolkingsafname te zien, waardoor het fietsgebruik voor de woonwerkverplaatsingen en de vrijetijdsdoeleinden afneemt. Deze groep fietst ook minder vaak.
Voor onderwijsgerelateerde verplaatsingen fietsen Nederlanders iets vaker en iets verder. Hiernaast fietsen zij
vooral vaker voor vrijetijdsdoeleinden en verder voor de woon-werkreis. In totaal fietsen zij minder vaak, maar
wel verder. Hoewel zowel mannen als vrouwen verder fietsen, zijn de mannen geheel verantwoordelijk voor de
afname van het aantal fietsverplaatsingen. De toename in afgelegde afstand voor mannen is voor een groot deel
toe te schrijven aan de bevolkingsontwikkeling.

16

Fiets is veelal een belangrijke vervoerwijze voor verplaatsingen binnen steden

Figuur P1.3.3: Aandeel fietsverplaatsingen binnen het stedelijk gebied van 22 grootstedelijke agglomeraties. Bron gebruikte
data: CBS, OViN 2017.




Van de vier grootste steden van Nederland gebruiken reizigers in Utrecht en Amsterdam relatief vaak de fiets
voor verplaatsingen binnen de stad ten opzichte van reizigers in Den Haag en Rotterdam.
Buiten de vier grootste steden is de fiets voor lokale verplaatsingen vooral populair in Zwolle, Leiden,
Groningen, Leeuwarden en Amersfoort, met een aandeel van tussen de 40% en 50% van de gemaakte
verplaatsingen. In Breda, Maastricht, Arnhem, Sittard-Geleen en Heerlen is de fiets minder populair, met een
aandeel van 30% of minder.

1.3.3 De e-fiets
Gebruikers e-fiets worden steeds jonger en gebruiken deze steeds meer voor woon-werkverkeer

Figuur P1.3.4: Verdeling van de per e-fiets afgelegde afstand naar leeftijd (boven) en motieven (onder), 2013 en 2017. Bron
gebruikte data: CBS OViN (2013-2017).

17




In 2017 maken inwoners van Nederland ruim 440 miljoen verplaatsingen per e-fiets. Hierbij leggen zij ruim
2,2 miljard km af.3
De groep 65-plussers is goed voor iets minder dan de helft van de met een e-fiets afgelegde afstand (46%).
Het aandeel van de fietsafstand die mensen onder de 65 jaar afleggen met de e-fiets, neemt echter toe.
Tussen 2013 en 20174 groeide het aandeel van de met de e-fiets afgelegde kilometers bij de leeftijdsgroep 12
tot 50 jaar van 16% naar 20%. Voor 50- tot 65-jarigen steeg het aandeel in dezelfde periode van 30% tot
33%.



Meer dan de helft van de e-fietsafstand leggen Nederlanders af voor vrijetijdsdoeleinden, zoals recreatief
toeren. Tussen 2013 en 2017 liep het aandeel van de vrijetijdsdoeleinden echter terug van 56% tot 51%,
terwijl het aandeel werkgerelateerde fietskilometers toenam van 18% tot 23%.



Tussen 2013 en 2017 groeide het aandeel van de e-fiets in de afstand die personen in totaal per fiets
aflegden. Van de afstand die mensen van 12 jaar en ouder in totaal per fiets aflegden, werd in 2013 12%
afgelegd met de e-fiets en in 2017 18%. Relatief gezien groeit het aandeel van de e-fiets het meest voor de
groep mensen tot 65 jaar.

Figuur P1.3.5: Aandeel van de e-fiets in de totaal per fiets afgelegde afstand naar leeftijd, 2013 en 2017. Bron gebruikte data:
CBS, OViN (2013-2017).

In het OViN wordt geen onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten e-fietsen. Ook de speed-pedelec valt dus onder de
e-fiets.
4
Voorzichtigheid is geboden bij het vergelijken van twee jaren (omdat deze deels worden vertekend door steekproefruis en door
3

variaties in de gemiddelde weersomstandigheden). Niettemin kunnen we op basis van enkele algemene gebruiksgegevens een
indicatie bieden van recente ontwikkelingen in het e-fietsgebruik.

18



Voor alle verplaatsingsmotieven geldt dat van de in totaal per fiets afgelegde afstand het aandeel van de efiets tussen 2013 en 2017 is toegenomen. Zowel voor woon-werk- als voor winkel- en
vrijetijdsfietsverplaatsingen nam het aandeel toe met 7%-punten.

Figuur P1.3.6: Aandeel van de e-fiets in de totaal per fiets afgelegde afstand naar motief, 2013 en 2017. Bron: CBS, OViN
(2013-2017); bewerking KiM.






In 2017 leggen 12- tot 35-jarigen 4% van de in totaal gefietste afstand af met de e-fiets, 35- tot 50-jarigen
11%, 50- tot 65-jarigen 24% en 65-plussers 45%.
Vrouwen maken vaker gebruik van de e-fiets dan mannen. In 2017 maakten vrouwen tezamen ongeveer 298
miljoen verplaatsingen met de e-fiets, mannen ongeveer 144 miljoen verplaatsingen. Het verschil in de
gemiddelde afgelegde afstand tussen mannen en vrouwen is omgekeerd. Mannen leggen gemiddeld 6,4 km af
per verplaatsing met de e-fiets, vrouwen 4,4 km.
Personen tot 65 jaar maken 30% van de gemaakte e-fietsverplaatsingen voor het woon-werkverkeer. Mensen
van 65 jaar en ouder gebruiken de e-fiets voornamelijk voor de motieven vrije tijd en winkelen.

Figuur P1.3.7: E-fietsverplaatsingen naar leeftijd en motief. Bron gebruikte data: CBS, OViN 2017.



Personen tussen de 12 en 35 jaar gebruiken de e-fiets vaak voor onderwijsgerelateerde verplaatsingen.
Binnen deze groep doen zich grote verschillen voor tussen mannen en vrouwen. Zo zijn 15% van de
verplaatsingen door vrouwen en 28% van de verplaatsingen door mannen in deze leeftijdscategorie voor
onderwijsdoeleinden.

19

De e-fiets reikt verder maar gaat nauwelijks sneller

Figuur P1.3.8: Gemiddelde afstand per verplaatsing (boven) en gemiddelde snelheid (onder) voor de e-fiets en de ‘gewone’ fiets
naar leeftijd, 2017. Bron: CBS, OViN 2017.







Met de e-fiets wordt gemiddeld ruim 40% verder gereisd dan met de gewone fiets: met de e-fiets wordt
gemiddeld 5,1 km afgelegd per verplaatsing, tegenover 3,5 km met de gewone fiets. Bij mannen is het
verschil in verplaatsingsafstand groter dan bij vrouwen.
Voor 75-plussers is de gemiddelde met de e-fiets afgelegde afstand groter dan voor andere
leeftijdscategorieën. Voor deze groep is ook het verschil in gemiddelde verplaatsingsafstand met de gewone
fiets het grootst.
Het snelheidsverschil5 tussen de e-fiets en de reguliere fiets is relatief klein. Met de e-fiets wordt gemiddeld
met een snelheid van 13,3 km/uur gereisd, tegenover 12,5 km/uur met de gewone fiets. Dit verschil is het
grootst voor mensen tussen de 12 en 35 jaar oud: e-fietsers tot 35 jaar reizen gemiddeld met een snelheid
van 16 km/uur, terwijl deze leeftijdsgroep met de normale fiets 12,2 km/uur haalt.

5

De snelheidsverschillen zoals hier gepresenteerd, zijn gebaseerd op het OViN 2017, waar wordt gewerkt met

gerapporteerde vertrek- en aankomsttijden en niet met de exact gemeten snelheden. De feitelijke snelheidsverschillen
kunnen dus afwijken ten opzichte van de snelheden die zijn afgeleid op basis van het OViN.

20

Ontwikkeling in de verkoop van (e-)fietsen




De verkoop van e-fietsen is in 2018 met ruim 36% gestegen ten opzichte van 2017. In 2018 zijn er voor het
eerst meer e-fietsen verkocht dan gewone toer- of stadsfietsen. Inmiddels is een op de vier verkochte fietsen
een e-fiets. De verkoop van gewone toer- en stadsfietsen neemt de laatste jaren af. In totaal werden in 2018
1,01 miljoen nieuwe fietsen verkocht, waaronder 409.400 e-fietsen (BOVAG-Rai, 2019).
Door de toegenomen verkoop van de e-fiets is de gemiddelde aanschafprijs van een nieuwe fiets gestegen
met ruim 18% ten opzichte van 2017. De gemiddelde aanschafprijs van een nieuwe fiets bedraagt in 2018
1.207 euro.

Figuur P1.3.9: Aantal verkochte fietsen naar soorten, 2011-2018. Bron gebruikte data: BOVAG-RAI (2019).

21

1.4 Lopen
1.4.1 Algemeen
Hoofdboodschap
Vooral in de vrije tijd zijn we steeds vaker en steeds verder te voet onderweg.

Figuur P1.4.1: Aandelen lopen naar motief, in afgelegde afstand (links) en verplaatsingen (rechts), 2017. Bron: CBS, OViN
2017; bewerking KiM.








Lopen is ondervertegenwoordigd in het OViN. De hier gepresenteerde statistieken zijn gebaseerd op lopen als
hoofdvervoermiddel. De ondervertegenwoordiging heeft voornamelijk invloed op het voor- en natransport.
In 2017 maken Nederlanders bijna 2,6 miljard verplaatsingen te voet. Ze leggen zo bijna 3,9 miljard km af.
Bijna de helft van de loopverplaatsingen (1,3 miljard) is voor het motief vrije tijd en ruim een kwart (700
miljoen) voor winkelen. Met 5% is het aandeel van het motief woon-werk het laagst (118 miljoen
loopverplaatsingen). Dit heeft ermee te maken dat het aandeel woon-werkverplaatsingen in het totale aantal
gemaakte verplaatsingen in Nederland bijna 20% bedraagt.
Twee derde van de te voet afgelegde afstand is voor vrijetijdsdoeleinden. Loopafstanden zijn voor
vrijetijdsbestedingen dus relatief groot ten opzichte van die voor de andere motieven.
Gemiddeld leggen Nederlanders 1,5 km per loopverplaatsing af. Voor het motief vrije tijd is dit 2,1 km, voor
winkelen, onderwijs en overige verplaatsingen ligt de gemiddelde afstand onder 1 kilometer .



De meeste mensen leggen circa 15% van hun verplaatsingen lopend af. Alleen kinderen tot en met 12 jaar
(26%), 65- tot 75-jarigen (21%) en 75-plussers (25%) lopen naar verhouding vaker.

22

1.4.2 Analyse ontwikkeling lopen

Figuur P1.4.2: De ontwikkeling van het lopen, uitgesplitst naar effect van ‘meer mensen’, ‘vaker verplaatsen’ en ‘verder
verplaatsen’, naar motief), 2010-2017. Bron gebruikte data: CBS, OViN.





De afstand die de Nederlandse bevolking in totaal te voet aflegt, is sinds 2010 met 4,1% toegenomen. Dit
komt voornamelijk door de groei van het aantal mensen en door het feit dat Nederlanders vaker en verder
lopen voor vrijetijdsdoeleinden.
Voor onderwijs en werk is een minimale toename zichtbaar in de gelopen afstand. Deze minimale toename
heeft te maken met een afname in frequentie enerzijds en een toename in afstand anderzijds. Voor winkelen
en overige motieven lopen Nederlanders zowel minder vaak als minder ver.

23

1.4.3 Lopen bij binnenstedelijke verplaatsingen

Figuur P1.4.3: Aandeel loop- en fietsverplaatsingen binnen het stedelijk gebied van 22 grootstedelijke agglomeraties. Bron
gebruikte data: CBS, OViN 2017.



Van de vier grootste steden is Rotterdam de stad waar lopen het grootste aandeel heeft in alle gemaakte
verplaatsingen. Binnen de andere gemeenten is het aandeel van lopen het hoogst in achtereenvolgens
Heerlen, Arnhem, Maastricht, Leiden en Haarlem. Het minst loopt men in Amersfoort, Enschede, Zwolle en
Apeldoorn.



In sommige gemeenten waar mensen weinig fietsen, lopen ze juist veel, en andersom. Zo wordt er in Heerlen
weinig gefietst (12%), maar veel gelopen (36%). In Zwolle wordt daarentegen veel gefietst (49%) maar en
weinig gelopen (20%). Deze ogenschijnlijke wisselwerking is niet in alle steden terug te vinden.

24

1.5 Trein
Hoofdboodschap
Treingebruik in Nederland en per trein gereisde afstand nemen toe, vooral door verbeterde kwaliteit
treindiensten.

1.5.1 Gebruiksontwikkeling trein


Tussen 2010 en 2018 is in Nederland de in totaal met de trein gereisde afstand toegenomen met 14%.



Ook per inwoner van Nederland nam het treingebruik toe, met 9,9% van 1.030 km naar 1.132 km per
inwoner per jaar.



De totale groei (in gereisde afstand) tussen 2017 en 2018 is 2,4% voor NS en 2,2% voor alle vervoerders
samen.

Figuur P.1.5.1: Ontwikkeling van het treingebruik 2010-2018, in miljarden reizigerskilometers; alle vervoerders en NS. Bron:
NS, KiM.

25

1.5.2 Verklarende factoren gebruiksontwikkeling trein











De factor die het meest bijdraagt aan de groei van het treingebruik, is kwaliteitsverbetering van de
treindiensten (treinfrequenties, netwerkuitbreiding, aansluitingen tussen treinen). Op basis van alléén de
veranderde kwaliteit van de treindiensten zou de gereisde afstand zijn toegenomen met 5,0%.
Zie bijlage ‘Verklaring van het bus-, tram- en metro - en treingebruik’ voor een beschrijving van de hiervoor
gehanteerde methodiek.
Hiernaast hebben de ontwikkeling van de bevolking, de toename van het treingebruik van en naar Schiphol en
de ontwikkeling van het aantal banen een grote invloed op het treingebruik gehad (goed voor een toename
van de gereisde afstand van respectievelijk 5,0%, 3,0% en 1,7%). Schiphol komt hier specifiek naar voren,
omdat het gebruik van de luchtvaart door passagiers, en hiermee het gebruik van de luchthaven Schiphol,
sterk is gegroeid (57% tussen 2010 en 2018). Doordat de trein een belangrijke rol speelt in het voor- en
natransport van de luchthaven Schiphol, leidt meer vliegen door passagiers ook tot meer treingebruik.
De ontwikkeling van het reëel inkomen en het gebruik van de ov-studentenkaart leveren een kleine bijdrage
aan het toegenomen treingebruik (goed voor een toename van respectievelijk 0,8% en 0,5% in de gereisde
afstand). Het gebruik van de ov-studentenkaart groeit doordat de deelname aan het hoger onderwijs in deze
periode verder toenam (OCW, 2019) en doordat sinds 1 januari 2017 ook studenten onder de 18 jaar die een
beroepsopleidende leerweg volgen, recht hebben op de ov-studentenkaart.
De gestegen treintarieven, gecorrigeerd voor inflatie, hebben een neerwaarts effect op het treingebruik (goed
voor een afname van de gereisde afstand met -1,5%).
Hiernaast hebben het toegenomen autobezit en de dalende brandstofkosten geleid tot een afname van de per
trein gereisde afstand (met respectievelijk -0,2% en -0,7%).
Ontwikkelingen op het gebied van de congestie hebben over de periode 2010-2018 geen effect op het
treingebruik gehad.
Het saldo van alle voorgaande factoren leidt nog niet tot de uiteindelijke ontwikkeling van het treingebruik
over de periode 2010-2018. De overige factoren zijn goed voor een toename van de per trein gereisde
afstand met 0,4%.

Figuur P.1.5.2: Bijdrage vanuit factoren aan de ontwikkeling van het treingebruik, 2010-2018 (per trein gereisde afstand).

26

1.6 Bus, tram, metro
Hoofdboodschap
Gebruik bus, tram en metro neemt vooral door bevolkingsgroei toe

1.6.1 Gebruiksontwikkeling bus, tram, metro





In de periode 2014-2018 is in Nederland de in totaal met bus, tram en metro gereisde afstand toegenomen
met 5,8%. Het gebruik per inwoner is gestegen met circa 3,5% naar ongeveer 320 km in 2018.
Vanaf 2014 is de ontwikkeling beschreven met behulp van data op basis van de ov-chipkaart. Omdat in de
periode vóór 2014 een andere methode werd gebruikt en de resultaten van de verschillende methoden
onvergelijkbaar zijn, kijken we voor bus, tram en metro naar de periode 2014-2018, en niet naar de
ontwikkeling over de jaren 2010-2018, zoals bij de meeste andere vervoerwijzen in dit Mobiliteitsbeeld.
Voor 2018 komt het gebruik van bus, tram en metro uit op 5,5 miljard km. De laatste drie jaar is de in totaal
met bus, tram en metro gereisde afstand stabiel.

Tabel P1.6.1: In totaal gereisde afstand per bus, tram, metro, 2014-2018a.

Jaar
miljard km
2014
5,2
2015
5,4
2016
5,5
2017
5,5
2018
5,5
a De cijfers van alle jaren zijn gecorrigeerd voor defecte apparatuur, vergeten check-ins en check-outs, zwartrijders en het feit dat kinderen
onder de vier jaar geen eigen ov-chipkaart nodig hebben. Er is niet gecorrigeerd voor het effect van stakingsdagen.

27

1.6.2 Verklarende factoren gebruiksontwikkeling bus, tram, metro






De ontwikkeling van de bevolking is goed voor meer dan de helft van de toename van de in totaal per bus,
tram en metro gereisde afstand in de periode 2014-2018. De bevolkingsontwikkeling alléén zou hebben geleid
tot een groei van 4,5%.
Zie bijlage ‘Verklaring van het bus-, tram- en metro- en treingebruik’ voor een beschrijving van de hiervoor
gehanteerde methodiek.
Naast de ontwikkeling van de bevolking hebben de volgende aspecten een kleine invloed op de groei van
reizigerskilometers bus, tram en metro:
o Stijgende inkomens (goed voor 1,9% groei);
o Toenemende congestie (0,9%);
o Verbeteringen in de ov-kwaliteit (0,9%);
o De ontwikkeling van het aantal banen (0,8%);
o Toename in het gebruik van de ov-studentenkaart (0,7%), namelijk door de grotere deelname aan het
hoger onderwijs en een uitbreiding van de doelgroep met studenten jonger dan 18 jaar die een
beroeps opleidende leerweg in het mbo volgen;
o Het groeiende passagiersverkeer in de luchtvaart heeft, net als bij de trein, ook invloed op het gebruik
van bus, tram en metro door reizigers van en naar Schiphol (0,7%).
Het toegenomen autobezit, de hogere brandstofkosten en de reëel gestegen tarieven voor bus, tram en metro
hebben geleid tot een afname van de in totaal met bus, tram en metro gereisde afstand (respectievelijk goed
voor een ontwikkeling van -1,0%, -0,7% en -0,9% in de gereisde afstand).

Figuur P.1.6.1: Bijdrage vanuit factoren aan de ontwikkeling van het bus-, tram- en metrogebruik, 2014-2018 (per gereisde
afstand).

28

1.7 Luchtvaart
Hoofdboodschap
Aantal passagiersbewegingen op de Nederlandse luchthavens groeit aanzienlijk, vooral voor het
reismotief vakantie.

1.7.1 Ontwikkeling reizigersgroei

Figuur P1.7.1: Ontwikkeling van het aantal passagiersbewegingen op Schiphol en de regionale luchthavens. Bron: CBS.

 In de periode 2010-2018 groeide het aantal passagiersbewegingen op de Nederlandse luchthavens van 49 naar
bijna 80 miljoen (+64%).

 Tussen 2010 en 2018 is de totale door inwoners van Nederland in de lucht gereisde afstand toegenomen met
ongeveer 54%.

 Per inwoner van Nederland nam het gebruik van de luchtvaart toe met 48%, van ruim 3.700 naar ruim 5.500 km
per inwoner per jaar. Bij de berekening van deze afgelegde afstand is uitgegaan van de kortste afstand tussen
twee luchthavens. In werkelijkheid leggen vliegtuigen vaak een wat langere afstand af en is de per inwoner van
Nederland afgelegde afstand dus groter.
Ter vergelijking: een inwoner van Nederland legt binnen de landsgrenzen gemiddeld 10.000 km per jaar over land
af (alle vervoerwijzen samen; zie paragraaf 1.1).

29

1.7.2 Ontwikkeling Schiphol
 Tussen 2010 en 2018 nam het aantal passagiersbewegingen op Schiphol toe met 57%, tot bijna 71 miljoen.
 Ten opzichte van 2017 is het aantal passagiersbewegingen op Schiphol in 2018 toegenomen met 4%.

1.7.3 Ontwikkeling regionale luchthavens


Het aantal passagiersbewegingen op de regionale luchthavens groeide in 2018 ten opzichte van 2017 met krap
11% naar bijna 9 miljoen. Het aandeel van de regionale luchthavens in het totaal aantal passagiersbewegingen in
Nederland loopt hiermee op van 7% in 2010 naar 11% in 2018.

1.7.4 Gebruiksmotieven

Figuur P1.7.2: Aandeel reizen naar motief van passagiers op Schiphol. Bron: Schiphol Jaarverslag 2018 (2019 en jaarverslagen
van eerdere jaren).



De meeste passagiers op Schiphol reizen voor een vakantie (46%) en tussen 2010 en 2018 kwam uit dat motief
ook de meeste groei.

30

1.7.5 Vervoer naar Schiphol

Figuur P1.7.3: Vervoerwijze van alle reizigers naar Schiphol. Bron: Schiphol Jaarverslag 2018 (Royal Schiphol Group, 2019) en
Jaarverslag 2010 (Schiphol Group, 2011).



Mensen reizen vaker per openbaar vervoer van en naar Schiphol. In 2018 geldt dit voor bijna de helft (46%) van
de reizigers. Ten opzichte van 2010 is dit een toename van 5%-punt. Het wegbrengen per auto daarentegen nam
met bijna 9%-punt af.

31

1.8 Multimodaal personenvervoer
1.8.1 Marktaandeel multimodaal
Hoofdboodschap
Markt voor multimodale verplaatsingen is gering maar vooral sterk bij stedelijke hart-op-hartrelaties
met de trein.



Een multimodale verplaatsing is een verplaatsing met ten minste twee verschillende vervoerwijzen. Het
merendeel van de multimodale verplaatsingen wordt afgewikkeld via vervoersknooppunten: haltes van de bus, de
tram of de metro en treinstations, de zogenoemde overstappunten (zie ook paragraaf 1.8 'Definitie

multimodaliteit'). Ook wanneer iemand van huis loopt naar de bushalte om verder te reizen per bus, is dit in deze
definitie een multimodale verplaatsing.
Luchthavens en zeehavens zijn eveneens knooppunten waar uitwisseling plaats vindt tussen verschillende
modaliteiten. Denk aan de overstap van de trein op het vliegtuig op Schiphol of een overstap van de trein op de
ferry in Hoek van Holland.



Het aandeel multimodale verplaatsingen bedraagt in 2017 ongeveer 3% van alle verplaatsingen in Nederland (474
miljoen verplaatsingen). Het gaat hierbij om meer dan alleen het aantal verplaatsingen per trein (2%);
bijvoorbeeld ook verplaatsingen per bus, tram of metro waarbij de reiziger bovendien loopt of fietst, tellen mee
als multimodale verplaatsingen. Het aandeel multimodale verplaatsingen is lager dan het aandeel ovverplaatsingen (6%). Hoewel alle ov-verplaatsingen in principe multimodale verplaatsingen zijn, is er echter een
substantieel aantal respondenten in de gebruikte data (het OViN) dat aangeeft voor of na een trein- bus-, tram- of
busverplaatsing geen vervoer meer te hebben. In theorie kan dit niet. Als er geen voor-of natransportmiddel is
gerapporteerd, nemen we aan dat de respondent heeft gelopen. Lopen is echter ondervertegenwoordigd in het
OViN, waarschijnlijk vooral de korte loopverplaatsingen bij het voor- en natransport.



Bijna 15% van de in totaal door reizigers afgelegde afstand (2,8 miljard km) kan worden beschouwd als
multimodaal. De aandelen multimodale verplaatsingen en de hierbij afgelegde afstand zijn de laatste 10 jaar vrij
constant.



Hoewel het aandeel multimodale verplaatsingen in het totaal van de verplaatsingen gering is, speelt het wél een
belangrijke rol bij het gebruik van het openbaar vervoer, met name bij de trein.



De trein speelt de hoofdrol bij de intermodale verplaatsingen: bij 62% van de multimodale verplaatsingen is de
trein de hoofdvervoerwijze (het vervoermiddel waarmee de langste afstand is afgelegd). Dit aandeel schommelt
tussen 2010 en 2017 rond de 60%.



Bus, tram en metro als hoofdvervoerwijze zijn goed voor 23% van de multimodale verplaatsingen.



Niet alleen het openbaar vervoer speelt een rol bij de multimodale verplaatsingen. Bij 8% van de multimodale
verplaatsingen is de auto de hoofdvervoerwijze. Fietsen, lopen en overige vervoerwijzen (bijvoorbeeld motor,
taxi) komen weinig voor als hoofdvervoerwijze bij multimodale verplaatsingen: in totaal 5%.

Figuur P1.8.1 Aandelen hoofdvervoerwijze binnen multimodale verplaatsingen. Bron: CBS, OViN 2015-2017.

32







De meest voorkomende multimodale verplaatsing is de combinatie van fiets en trein. Met name bij
verplaatsingen van en naar het station, aan de woningzijde van de verplaatsingsketen, is het aandeel van
deze multimodale verplaatsing hoog, namelijk ongeveer 47%. Dit aandeel is de laatste 10 jaar nauwelijks
gewijzigd.
Multimodaliteit speelt vooral een rol bij werk- en onderwijs gerelateerde verplaatsingen. Van alle
werkgerelateerde verplaatsingen is 6% multimodaal, bij verplaatsingen voor het motief onderwijs is dit 8%.
Multimodale verplaatsingen komen voornamelijk voor tussen de kernen van stedelijke gebieden.
Aan de zogenoemde activiteitenzijde van de verplaatsingsketen (bijvoorbeeld tussen station en kantoor of
onderwijsinstelling), is lopen de belangrijkste manier om van en naar het station te komen. De fiets speelt
daar een veel minder prominente rol, aangezien deze aan de activiteitenzijde minder beschikbaar is. De ovfiets voorziet aan de activiteitenzijde wel (in toenemende mate) in een behoefte. In 2018 worden 4,2 miljoen
ritten met de ov-fiets gemaakt (NS, 2019); dit is ongeveer 10% van alle voor- en natransportritten op de
trein aan de activiteitenzijde.

Figuur P1.8.2: Ontwikkeling aandelen voor- en natransport vervoerwijzen op de trein aan de woningzijde (boven) en
activiteitenzijde (onder) 2011-2017. Bron: CBS, OViN 2011-2013, OViN 2015-2017.

33



Bij de reizen tussen de stedelijke centra van de grote steden – de ‘hart-op-hart’-relaties – is het aandeel
multimodale verplaatsingen het hoogst, namelijk 19%. Van alle multimodale verplaatsingen tussen de
stedelijke centra is de trein, met een aandeel van 79%, het meest gebruikte vervoermiddel.

Figuur P1.8.3: Aandeel multimodale verplaatsingen naar relatietype (boven) en aandelen hoofdvervoerwijze multimodale
verplaatsingen tussen stedelijke centra (onder). Bron: CBS, OViN 2015-2017.

34

1.8.2 Multimodaal in stedelijke gebieden


Bij de analyse voor de stedelijke gebieden maken we een onderscheid naar typen verplaatsingen. In figuur
P1.8.4 is aangeven welke verplaatsingstypen in de onderstaande beschrijvingen in beschouwing zijn
genomen.

Figuur P1.8.4: Typen verplaatsingen.





Voor de zes grote steden in Nederland verschilt het aandeel multimodale verplaatsingen (verplaatsingen van,
naar en bínnen deze gemeenten; de verplaatsingstypen 1 t/m 8, zie figuur P1.8.4) nogal. Het hoogste aandeel
multimodale verplaatsingen is te vinden bij reizen van, naar en binnen de gemeenten Utrecht en Amsterdam,
respectievelijk 11% en 12% (tabel P1.8.2).
De trein speelt hierbij een belangrijke rol, met name op relaties tussen de stedelijke centra.
Aandeel multimodale
verplaatsingen

Waarvan met de trein

Nederland

3%

2% (= 67%)

Amsterdam

11%

8% (= 72%)

Rotterdam

8%

4% (= 50%)

Den Haag

8%

5% (= 63%)

Utrecht

12%

10% (= 83%

Eindhoven
overige gemeenten
100.000+

5%

4% (= 80%)

5%

4% (= 80%)

Tabel P1.8.2: Aandeel multimodale verplaatsingen van, naar en binnen de zes grote steden en de overige grote gemeenten
in Nederland. Bron: CBS, OViN 2015-2017.

35





Met 46% heeft Amsterdam het hoogste aandeel multimodale reizen op relaties tussen de stedelijke centra
(tussen het centrum van Amsterdam en andere stedelijke centra in Nederland; verplaatsingstype 4 uit
figuur P1.8.4) waarbij de trein de hoofdvervoerwijze is (zie tabel P1.8.3). Den Haag volgt op de voet met
een aandeel van 44%. Ook Utrecht heeft een hoog aandeel voor hetzelfde type verplaatsingen (36%).
Hiernaast heeft Utrecht een hoog aandeel (37%) op de relatie ‘tussen stedelijke gemeenten naar en van
één stedelijk centrum’ (verplaatsingstype 5 uit figuur P1.8.4).
Opvallend is dat het aandeel van Rotterdam op de relaties tussen de stedelijke centra (verplaatsingstype
4 uit figuur P1.8.4) waarbij de trein de hoofdvervoerwijze is, slechts 16% bedraagt. Daarentegen is het
aandeel multimodale reizen op relaties tussen stedelijke centra van en naar Rotterdam met tram/metro
als hoofdvervoerwijze (zie tabel P1.8.4) relatief hoog (17%) in vergelijking met de andere grote steden.
Hiernaast is het aandeel multimodale reizen van Rotterdam tussen centrum/stedelijke gemeente en nietstedelijke gebieden (verplaatsingstypen 5, 6, 7 en 8 uit figuur P1.8.4) waarbij bus/tram en metro de
hoofdvervoerwijze is, ook nog eens 17% (zie tabel P1.8.4). Het gebruik van de Randstadrail, de metro’s
naar Spijkenisse en Capelle en de afwezigheid van zwaar spoor naar het zuidwesten (Zuid-Hollandse
eilanden en verder) speelt hierbij een rol.

Relatietype

Amsterda Rotterd
m
am

Den Haag

Utrecht

Eindhoven

overige
gemeenten
100.000 +

4. Tussen stedelijke centra
5. Tussen stedelijke gemeenten, niet naar/ van
centrum
6. Tussen stedelijke gemeenten, naar/van één
stedelijk centrum
7. Tussen stedelijke gemeente (niet-centrum) en
niet-stedelijk gebied

46%

16%

44%

36%

17%

21%

19%

7%

11%

20%

8%

10%

31%

14%

17%

37%

20%

13%

8%

4%

13%

8%

4%

4%

8. Tussen stedelijk centrum en niet-stedelijk gebied

17%

7%

28%

28%

11%

8%

Tabel P1.8.3: Aandelen multimodale verplaatsingen van en naar grote stedelijke gemeenten met de trein als
hoofdvervoerwijze voor verschillende relatietypen. Bron: CBS, OViN 2015-2017.
Relatietype

bus multimodaal

tram en metro multimodaal

4. Tussen stedelijke centra

0%

17%

5. Tussen stedelijke gemeenten, niet naar/van centrum

1%

4%

6. Tussen stedelijke gemeenten, naar/van één stedelijk centrum

2%

5%

7. Tussen stedelijke gemeente (niet-centrum) en niet-stedelijk gebied

2%

2%

8. Tussen stedelijk centrum en niet-stedelijk gebied

11%

6%

Tabel P1.8.4: Aandelen multimodale verplaatsingen met bus en tram/metro als hoofdvervoerwijze van en naar Rotterdam voor
verschillende relatietypen. Bron: CBS, OViN 2015-2017.



Voor verplaatsingen bínnen de gemeente speelt multimodaliteit nauwelijks een rol. Unimodale verplaatsingen,
te voet, met de fiets of met de auto maken het merendeel uit van de verplaatsingen binnen het stedelijk
gebied.

36

1.8.3 Verklarende variabelen
Hoofdboodschap
Autobeschikbaarheid en het reismotief zijn de belangrijkste variabelen die verklaren of iemand wel of
niet multimodaal reist.
Multimodaal reizen ontleent zijn nut meestal aan het combineren van de sterke kanten van verschillende
vervoerwijzen. Het is pas nuttig als het nadeel van het overstappen, dat inherent is aan multimodaal reizen, wordt
gecompenseerd. Dit nut treedt doorgaans pas op bij wat langere afstanden. Voor de dagelijkse boodschappen zal
een multimodale verplaatsing met een overstap alleen maar onhandig zijn. Fietsen naar een wat verder weg
gelegen bushalte om daar op een bus te stappen die ook vlakbij huis stopt, is in het algemeen evenmin zinvol.
Daarentegen kan fietsen naar een verder weg gelegen treinstation en dan doorreizen per trein wél nuttig zijn. De
reiziger overweegt de keuze voor wel of niet multimodaal reizen pas voor een reis boven een zekere afstand,
waarbij de afstand afhangt van de locaties van herkomst- en bestemmingsadressen en het vervoeraanbod.
Daarom hebben we een analyse uitgevoerd voor alleen de verplaatsingen over afstanden groter dan 10 km; bij
deze afstanden is het gros van de verplaatsingen uitgesloten waarbij multimodaal reizen niet zinvol is.
Met behulp van een binair logistisch regressiemodel voor een aantal persoons- en huishoudvariabelen en één
verplaatsingsvariabele (motief) geschat wat hun relatie is met het wel of niet multimodaal zijn van verplaatsingen.
Uit de analyses komt naar voren dat de autobeschikbaarheid en het reismotief van de reiziger de belangrijkste
variabelen zijn die verklaren of iemand zich wel of niet multimodaal zal verplaatsen over een afstand van meer
dan 10 km. De rest van de in de regressieanalyse opgenomen variabelen (leeftijd, stedelijkheid, maatschappelijke
bezigheid, leeftijd, afstand tot treinstation, inkomen huishouden, samenstelling van het huishouden en geslacht)
draagt veel minder of weinig bij aan de verklaring van het multimodaal reizen.
Verder komt uit de analyse naar voren dat de geneigdheid tot multimodaal reizen:

Hoog is bij personen tussen de 18 en 30 jaar;

Toeneemt bij een toenemend inkomen en een hogere opleiding;

Hoog is bij scholieren en studenten en relatief laag bij degenen die het huishouden doen of arbeidsongeschikt
zijn;

Toeneemt naarmate de autobeschikbaarheid afneemt;

Hoog is in sterk verstedelijkte woongebieden;

Hoog is bij de woon-werk- en zakelijke verplaatsingen en laag bij winkelen.

1.8.4 Definitie multimodaliteit
Een multimodale verplaatsing is een verplaatsing met minstens twee verschillende vervoerwijzen, waaronder
lopen als de respondent dit in het verplaatsingsonderzoek zo heeft geregistreerd. Reizigers stappen dus over van
de ene vervoerwijze op de andere. Bijvoorbeeld: vanuit huis met de fiets naar het station, dan met de trein naar
een ander station en vervolgens met de tram naar het werk. Van je woning naar het schuurtje lopen om de fiets
te pakken zou in principe eveneens kunnen worden gezien als een multimodale verplaatsing, maar er zijn maar
weinig respondenten in het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN) van het CBS die dit ook precies zo
invullen. Hetzelfde geldt voor andere loopverplaatsingen. Zo is er een substantieel aandeel respondenten dat
aangeeft na een trein-, metro-, tram- of busverplaatsing verder geen vervoer meer te hebben gehad. Omdat dit
theoretisch niet kan, blijkt er voor lopen een onderregistratie plaats te vinden, waarschijnlijk vooral van korte
loopverplaatsingen. Een betere databron voor multimodaal verplaatsingsgedrag is er echter niet.

Bij de gepresenteerde cijfers is data gebruikt uit het OViN over de jaren 2011 tot en met 2013 (CBS 2011, 2012,
2013) en uit het OViN over de jaren 2015 tot en met 2017 (CBS 2015, 2016, 2017). De verplaatsingscijfers
betreffen alleen ‘reguliere’ verplaatsingen; beroepsmatige verplaatsingen zijn niet inbegrepen. Voor de analyses
van het datamateriaal zijn vier categorieën verplaatsingen onderscheiden, naar de mate waarin een verplaatsing
uit verschillende modaliteiten bestaat:

37






Unimodaal: de reiziger gebruikt slechts één modaliteit en stapt niet over, bijvoorbeeld als hij of zij met de
auto naar het werk rijdt;
Intramodaal: de reiziger gebruikt slechts één modaliteit en maakt tijdens de verplaatsing één of meer
overstappen tussen voertuigen van deze modaliteit (bijvoorbeeld bus-bus);
Intermodaal: de reiziger gebruikt ten minste twee modaliteiten en maakt tijdens de verplaatsing géén
intramodale overstap;
Inter- en intramodaal: de reiziger gebruikt ten minste twee modaliteiten en maakt tijdens de verplaatsing
bovendien één of meer intramodale overstappen.

Voor de analyses zijn de data in de categorie ‘intermodaal’ gebruikt. Deze categorie wordt aangemerkt als
‘multimodaal’. In de categorie ‘inter- en intramodaal’ bevinden zich weliswaar reizen waarbij zowel een
intermodale als een intramodale overstap plaatsvindt (bijv. fiets-trein-trein-lopen), maar het aandeel van deze
categorie is verwaarloosbaar en leidt nauwelijks tot andere resultaten. Hetzelfde geldt voor het aandeel van de
intramodale verplaatsingen (bijvoorbeeld fiets-fiets, trein-trein, bus-bus).
Bij multimodale verplaatsingen zonder ov-gebruik ontbreekt informatie op ritniveau. We beschikken hier alleen
over informatie wanneer de respondent de afzonderlijke ritten als unimodale verplaatsingen heeft opgegeven en
deze later zijn gecorrigeerd tot één multimodale verplaatsing.

38

1.9 Mobiliteit van stedelingen
1.9.1 Aanpak en definities
In deze paragraaf brengen we de mobiliteit van inwoners van stedelijk gebied in beeld. Dit is iets anders dan de
mobiliteit in stedelijk gebied. Mobiliteit is gemeten als het gemiddeld aantal verplaatsingen per inwoner per jaar.
Deze paragraaf geeft zo méér inzicht in het verplaatsingsgedrag van stedelingen, maar minder inzicht in de
resultante van dit gedrag ‘op straat’ in geografische gebieden.
Figuur P1.9.1 geeft de indeling van Nederland naar drie gradaties van stedelijkheid. De kaart laat drie typen
gebieden zien. Rood is hoogstedelijk gebied. Dit zijn grofweg de centra van de grote en middelgrote steden. Het
Mobiliteitsbeeld toont alleen de ontwikkeling van de mobiliteit in hoogstedelijke gebieden. Jonkeren et al. (2019)
gaat nader in op de ontwikkeling van de mobiliteit in laagstedelijk en niet-stedelijk gebied.

Figuur P1.9.1: Nederland en enkele stadsgewesten naar mate van stedelijkheid. Rood = hoogstedelijk, groen = laagstedelijk, wit
= niet-stedelijk. De indeling is gebaseerd op de indeling van Nederland in stadsgewesten (Vliegen, 2005) en data over de
dichtheid van omgevingsadressen in Nederland. Zie Jonkeren et al. (2019) voor een uitleg van de indeling.



De ontwikkeling van de personenmobiliteit van de inwoners van hoogstedelijk gebied is geanalyseerd op twee
niveaus: het ruimtelijk schaalniveau van heel Nederland en de vier stadsgewesten Amsterdam, Utrecht,
Rotterdam en Den Haag.



Er is onderscheid gemaakt naar zes vervoerwijzen: auto, trein, bus, tram en metro, fiets, lopen en overig. Bij de
auto zijn de verplaatsingen vervolgens uitgesplitst naar die gemaakt door autobestuurders en die gemaakt door
autopassagiers.




Verder onderscheiden we drie afstandsklassen: 0-1 km, 1-7 km, en meer dan 7 km.
Mobiliteit is gemeten als het gemiddeld aantal verplaatsingen per inwoner per jaar.

39

1.9.2 Ontwikkeling mobiliteit per inwoner in hoogstedelijk Nederland

Figuur P1.9.2 Verandering modal split, 2005-2015, op basis van verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk Nederland. Bron
gebruikte data: CBS, MON, OViN, 2005-2015.



Onder de inwoners van de hoogstedelijke gebieden in Nederland zijn de aandelen van de vervoerwijzen fietsen,
lopen en trein tussen 2005 en 2015 toegenomen, terwijl het aandeel auto als bestuurder is afgenomen. De
verdeling van het aantal verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk Nederland over de vervoerwijzen in 2015
is dus duurzamer dan die in 2005.



De veranderingen in de verdeling over de vervoerwijzen zijn het meest uitgesproken voor verplaatsingen over
afstanden van 1-7 km. Dat de grootste verschuivingen zich voordoen in deze afstandsklasse, is ook te
verwachten. Vervoerwijzen zijn daar meer uitwisselbaar. De auto wordt immers niet zo snel gebruikt voor
verplaatsingen over 0-1 km en lopen niet voor verplaatsingen over meer dan 7 km.



Onder de inwoners van de hoogstedelijke gebieden is het aandeel trein toegenomen voor verplaatsingen over
meer dan 7 km. Het aandeel trein in deze afstandsklasse was in 2005 10%.

40

1.9.3 Ontwikkeling mobiliteit per inwoner in hoogstedelijk gebied van de vier stadsgewesten
Inwoners van Amsterdam

Figuur P1.9.3 Verandering modal split, 2005-2015, op basis van verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk Amsterdam.
Bron gebruikte data: CBS, MON, OViN, 2005-2015.



Amsterdammers die wonen in hoogstedelijk gebied, zijn tussen 2005 en 2015 op de afstanden 1-7 km en meer
dan 7 km minder vaak (-2%-punten) gaan reizen per bus, tram en metro. Gezien het aandeel bus, tram en metro
in de modal split in 2005 (respectievelijk 8% voor de klasse 1-7 km en 11% voor de klasse meer dan 7 km) is dit
een relatief grote daling.



Opvallend voor inwoners van hoogstedelijk Amsterdam is dat het aandeel autobestuurder voor verplaatsingen
over lange afstanden is toegenomen. De autobestuurders hadden in 2005 al het grootste aandeel in de in
hoogstedelijk gebied gemaakte verplaatsingen (46%) in de afstandsklasse meer dan 7 km.

Inwoners van Utrecht

Figuur P1.9.4 Verandering modal split in %-punten, 2005-2015, op basis van verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk
Utrecht. Bron gebruikte data CBS, MON, OViN, 2005-2015.

41



Onder de inwoners van de hoogstedelijke gebieden in Utrecht neemt in de afstandsklasse 1-7 km het aandeel fiets
tussen 2005 en 2015 toe met 5%-punten. In 2015 komt voor inwoners van hoogstedelijk Utrecht het aandeel
fiets in deze afstandsklasse hiermee op ongeveer 43% te liggen.



Onder de inwoners van hoogstedelijk Utrecht neemt het aandeel verplaatsingen van autobestuurders in de
afstandsklasse 1-7 km wat sterker af dan onder de inwoners van hoogstedelijk Amsterdam.

Inwoners van Rotterdam

Figuur P1.9.5. Verandering modal split in %-punten, 2005-2015, op basis van verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk
Rotterdam. Bron gebruikte data: CBS, MON, OViN, 2005-2015.



Voor de inwoners van hoogstedelijk Rotterdam zijn de verschuivingen van de aandelen van de vervoerwijzen over
het algemeen minder uitgesproken dan voor de inwoners van hoogstedelijk Amsterdam en hoogstedelijk Utrecht.



Voor de inwoners van hoogstedelijk Rotterdam is het aandeel fiets in 2005 in de afstandsklasse 1-7 km met 29%
het laagste van alle stadsgewesten. De toename van het aandeel fiets is hier tussen 2005 en 2015 ongeveer 3%punten.

42

Inwoners van Den Haag

Figuur P1.9.6. Verandering modal split in %-punten, 2005-2015, op basis van verplaatsingen van inwoners van hoogstedelijk
Den Haag. Bron gebruikte data: CBS, MON, OViN, 2005-2015.




Voor de inwoners van hoogstedelijk Den Haag neemt tussen 2005 en 2015 het aandeel fiets in de
afstandsklasse 0-1 km toe en het aandeel lopen af.
In de afstandsklasse 0-1 km is het aandeel fiets in 2005 26% en het aandeel lopen 55%.

43

Bronnen hoofdstuk 1
BOVAG-Rai (2019). Fietsen in de statistiek 2011-2018 Nederland.
https://www.bovag.nl/BovagWebsite/media/BovagMediaFiles/Cijfers/2019/Fietsverkoopcijfers-20112018.pdf?ext=.pdf

CBS (2010). Motorbrandstoffen; adviesprijzen. Website bezocht in juni 2019. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau
voor de Statistiek. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7521/table?ts=1569490098400
CBS (2011). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2011. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2012). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2012. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2013). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2013. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2015). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2015. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2016). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2016. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2017). Onderzoek Verplaatsingen in Nederland 2017. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.

CBS (2018). Pomprijzen motorbrandstoffen; brandstofsoort per dag. Website bezocht in juni 2019. Den
Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80416NED/table?fromstatweb
CBS Statline (2019). Arbeidsdeelname en werkloosheid per maand. Website bezocht in juni 2019. Den Haag/Heerlen:
Centraal Bureau voor de Statistiek. https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=80590ned&D1=23&D2=0&D3=0&D4=1-2%2c7%2c11%2c13%2c15&HDR=T&STB=G1%2cG2%2cG3&VW=T
CBS Statline (2019). Bevolking; kerncijfers. Website bezocht in juni 2019. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den
Haag/Heerlen. https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37296ned&D1=0&D2=5455,60,64,66,l&HDR=G1&STB=T&VW=T
CBS Statline (2019). Personenauto’s; voertuigkenmerken, regio’s, 1 januari. Website bezocht in juni 2019. Centraal
Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen.
https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=71405ned&D1=0&D2=0&D3=45,10,14,16,18&HDR=G1,G2&STB=T&VW=T
CBS Statline (2019). Inkomensgroepen; particuliere huishoudens, kenmerken, 2000-2014. Website bezocht in juli
2019. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen.
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/71013ned/table?ts=1552988344629
CBS Statline (2019). Inkomen van huishoudens; inkomensklassen, huishoudenskenmerken. Website bezocht in juni
2019. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen.
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83932NED/table?fromstatweb
CBS Statline (2019). Consumentenprijzen; alle bestedingen; prijsindex 2015=100. Website bezocht in juni 2019.
Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen.
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83131NED/table?ts=1552997362945
CROW & KpVV (2017). Staat van het regionaal OV 2017.
Jonkeren, O., Wüst, H. & Haas, M. de (2019). Mobiliteit in stedelijk Nederland. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid.
Loop, H. van der, Bakker, P., Savelberg, F., Kouwenhoven, M. & Helder, E. (2018). Verklaring van de ontwikkeling
van het ov-gebruik in Nederland over 2005-2016. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.

44

NS (2019). NS Jaarverslag 2018. Utrecht: Nederlandse Spoorwegen.
OCW (2019). Onderwijs in cijfers. Web-publicatie. Den Haag: Ministerie van OCW.
PBL ( 2019). Klimaat- en Energieverkenning. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving

Royal Schiphol Group, Feiten & Cijfers. Jaargangen 2004, 2005, 2010, 2014, 2016, 2017, 2018. Website bezocht in
juni 2019. https://www.schiphol.nl/nl/schiphol-group/pagina/feiten-en-cijfers/
Royal Schiphol Group (2019). Feiten & Cijfers 2018. Schiphol: Royal Schiphol Group.
Royal Schiphol Group (2019). Schiphol Jaarverslag 2018. Schiphol: Royal Schiphol Group.

RWS (2018). Publieksrapportage Rijkswegennet. Jaaroverzicht 2017. 3e periode 2017, 1 september-31 december. Den
Haag: Rijkswaterstaat.
RWS (2019). Rapportage Rijkswegennet. 3e periode 2018, 1 september-31 december. Den Haag: Rijkswaterstaat.
Schiphol Group (2011). Jaarverslag 2010. Schiphol: Schiphol Group
Vliegen, M. (2005). Grootstedelijke agglomeraties en stadsgewesten afgebakend. Voorburg/Heerlen: Centraal
Bureau voor de Statistiek.

45

2 Goederenvervoer
Definities van de in dit hoofdstuk gehanteerde begrippen
Binnenlands
goederenvervoer

Goederenvervoer waarbij zowel de plaats van lading als de plaats van
lossing in Nederland ligt. Hieronder valt ook het binnenlands
goederenvervoer door buitenlandse voertuigen (cabotage door
buitenlanders).

Internationaal
goederenvervoer

Goederenvervoer tussen Nederland en het buitenland, waarbij óf de plaats
van lading óf de plaats van lossing buiten Nederland ligt.

Transito

Vervoer waarbij Nederland alleen wordt doorkruist, zonder overlading

Vervoerd gewicht

Het bruto-plusgewicht van de vervoerde goederen, uitgedrukt in ton. Het
gaat hierbij om het totale gewicht van de vervoerde goederen, alle
verpakking, inclusief het leeggewicht van de transporteenheid – zoals
(luchttransport)containers, wissellaadbakken en goederenpallets –, alsook –
bijvoorbeeld bij Roll-on-/Roll-off-transport – wegvoertuigen voor
goederenvervoer, goederenwagens of binnenschepen die op of in het
voertuig, vaartuig of luchtvaartuig worden vervoerd. Het gaat hier om de
goederen die in Nederland worden vervoerd over de weg, per binnenvaart,
per spoor, per pijpleiding, over zee en door de lucht.

Vervoersprestatie

De vervoersinspanning gebaseerd op de afgelegde afstand en het
vervoersvolume. De vervoersprestatie wordt voor het personenvervoer
uitgedrukt in reizigerskilometers en voor het goederenvervoer in
ladingtonkilometers, afgekort tonkm. Het gaat hier om de vervoersprestatie
van weg, binnenvaart, spoor en pijpleidingen op Nederlands grondgebied.
De vervoersprestatie in het buitenland wordt niet meegerekend, evenmin de
vervoersprestatie van vervoer over zee en door de lucht.

46

2.1 Algemeen beeld goederenvervoer
2.1.1 Beschrijving ontwikkelingen

Figuur G.2.1.1: Goederenvervoerstromen in Nederland, in 2010 (rood) en 2018 (blauw), in miljoen ton. Bron gebruikte data:
CBS Goederenvervoer; vervoerwijzen, vervoerstromen van en naar Nederland
(https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83101NED/table?ts=1567600671828)

Figuur G2.1.2: Ontwikkeling van het binnenlands (exclusief binnenlands pijpleidingvervoer) en internationaal goederenvervoer in
Nederland, in miljoen ton vervoerd gewicht (links) en miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.

Hoofdboodschap
Het vervoerd gewicht van het goederenvervoer is tussen 2010 en 2018 gegroeid met 8,7%, doordat
de wereldhandel toenam en de bouwsector aantrok.







6

Tussen 2010 en 2018 is het vervoerd gewicht6 in Nederland voor alle vervoerstromen (internationale aanen afvoer, binnenlands en transito) tezamen toegenomen met 8,7% (inclusief transito) tot 1.964 miljoen
ton. Het vervoerd gewicht in 2018 ligt 0,7% hoger dan in 2017.
Deze afzwakking van de groei tussen 2017 en 2018 geldt niet voor het binnenlands vervoer. Het
vervoerde gewicht in het binnenlands vervoer nam met 7,2% toe van 634 miljoen ton in 2010 tot 680
miljoen ton in 2018. Bijna de helft van deze groei werd gerealiseerd tussen 2017 en 2018, vooral doordat
de bouwsector aantrok.
De groei van de wereldhandel heeft er voor gezorgd dat er meer internationaal goederenvervoer
plaatsvindt. In 2018 is het vervoerd gewicht toegenomen met 9,4% ten opzichte van 2010.
De aanvoer over zee en door de lucht nam tussen 2010 en 2018 toe met 6,1%, van 402 tot 427 miljoen
ton, terwijl de afvoer over zee en door de lucht toenam met 19,2%, van 167 tot 199 miljoen ton. Dat de

Zie begrippenlijst voor de definitie van vervoerd gewicht.

47






wereldhandel in 2018 trager groeit, is te merken. Tussen 2017 en 2018 neemt de aanvoer toe met slechts
0,6% en de afvoer met 1,9%.
De afvoer over land nam tussen 2010 en 2018 toe van 339 tot 345 miljoen ton, oftewel met 1,6%. De
aanvoer over land nam toe met 23%, namelijk van 173 tot 213 miljoen ton.
De vervoersprestatie (het product van afstand en gewicht) op Nederlands grondgebied van weg,
binnenvaart, spoor en internationaal pijpleidingvervoer, nam tussen 2010 en 2018 toe met 9,7%, van
118,6 miljard tonkm naar 130,2 miljard tonkm. De vervoersprestatie van het internationaal vervoer op
Nederlands grondgebied nam in deze periode toe met 8,6%, van 75,2 naar 81,7 miljard tonkm, terwijl het
binnenlands vervoer toenam met 11,7%, van 43,4 tot 48,5 miljard tonkm.
In 2018 neemt de vervoersprestatie van het internationaal vervoer af met 2,1%, terwijl het binnenlands
vervoer met 2,0% toeneemt. Hierdoor ligt de vervoersprestatie in 2018 met 0,6% onder die van 2017.

2.1.2 Analyse ontwikkelingen binnenlands goederenvervoer




De aantrekkende bouwsector (+4,0%) is de belangrijkste drijvende kracht achter de groei van het
binnenlands goederenvervoer (7,2%) tussen 2010 en 2018. Ook de algehele economische groei (+3,2%)
levert hieraan een bijdrage. De groei van het binnenlands goederenvervoer wordt getemperd doordat het
belang van de dienstensector in de Nederlandse economie toeneemt (-2,6%) en het belang van de
landbouwsector afneemt (-0,5%). Deze vier factoren tezamen verklaren 4,2% van de groei. De rest van
de groei van het binnenlands goederenvervoer (3,0%) komt door andere dan de geanalyseerde
verklarende factoren.
De vier factoren zijn afgeleid uit een tijdreeksanalyse van de ontwikkeling van het binnenlands
goederenvervoer met mogelijke verklarende variabelen; verklarende variabelen die zijn geïdentificeerd
met behulp van een literatuurstudie. Voor meer informatie over de tijdreeksanalyse zie de bijlage
‘Methodiek om de ontwikkeling van het goederenvervoer te verklaren’.

Binnenlands goederenvervoer

107
-2,6%

-0,5%

4,0%

BBP

Verdienstelijking

BBP landbouw

BBP bouw

2018

3,2%

Overige

100

2010

3,0%

Figuur G2.1.3: Verklaring ontwikkeling van het vervoerd gewicht in het binnenlands goederenvervoer tussen 2010 en 2018
(index 2010 = 100). Bron gebruikte data: CBS en KiM.

48









Een eerste verklarende factor voor het binnenlands goederenvervoer is de economische ontwikkeling in
Nederland op basis van het bruto binnenlands product (bbp). De geschatte langetermijnelasticiteit van de
economische ontwikkeling op het binnenlands goederenvervoer is 0,56. Dit betekent dat als de economie
met 1% groeit, het binnenlands goederenvoer op de lange termijn met 0,56% groeit. De economische
groei droeg bij aan een toename van het binnenlands goederenvervoer met 3,2%-punten in de periode
2010-2018.
Een tweede verklarende variabele is de toename van het belang van de dienstensector ten koste van de
goederen producerende sectoren zoals industrie, landbouw en bouwnijverheid. Deze zogeheten
verdienstelijking van de economie wordt bepaald door het aandeel van het bbp dat wordt verdiend in de
dienstensector, te monitoren over de tijd. De verschuiving van fysieke goederenproductie naar
dienstverlenende sectoren leidt tot minder goederenvervoer. De langetermijnelasticiteit van de
verdienstelijking is geschat op -0,79. In de periode 2010-2018 droeg de verdienstelijking bij aan een
daling van het binnenlands goederenvervoer met 2,6%-punten.
Een derde verklarende variabele voor het binnenlands goederenvervoer is de omvang van de bouwsector,
gecorrigeerd voor inflatie. Een groot deel van het in het binnenlands goederenvervoer vervoerd gewicht
hangt samen met de bouwsector (KiM, 2016; BMVI, 2018). Circa 20-30% van het binnenlands
goederenvervoer via de weg komt voor rekening van de bouwsector (CBS Statline, 2019). De laatste jaren
trekt de bouwsector weer aan, nadat deze ten tijde van de recessie was gedaald. De
kortetermijnelasticiteit is 0,34. De bouwsector droeg in de periode 2010-2018 met 4,0%-punten bij aan
de groei van het binnenlands goederenvervoer.
De laatste verklarende variabele voor het binnenlands goederenvervoer is de omvang van de
landbouwsector, gecorrigeerd voor inflatie. De landbouwsector is verantwoordelijk voor circa 10% van het
binnenlands goederenvervoer via de weg (CBS Stateline, 2019). Doordat de landbouw door de jaren heen
minder belangrijk is geworden, leidt dit tot een lichte daling (-0,5%) van het binnenlands
goederenvervoer.

49

2.1.3 Analyse ontwikkelingen internationaal goederenvervoer







De drijvende factoren achter het internationaal goederenvervoer verschillen van die achter het
binnenlands goederenvervoer. Hierdoor zijn ook de verklarende variabelen anders.
De groei tussen 2010 en 2018 van het internationaal goederenvervoer (9,4%) wordt geheel gedreven
door de internationalisering (+13,4%). Internationalisering uit zich onder andere in de verplaatsing van
onderdelen van de productieketen naar het buitenland, het concentreren en fragmenteren van
productieprocessen in gespecialiseerde fabrieken in binnen- of buitenland (Hummels, 2009).
Internationalisering heeft de afgelopen decennia geleid tot een sterke groei van het vervoerd gewicht en
de vervoersprestatie van het internationaal goederenvervoer (Kupfer et al., 2017; Hummels, 2009).
Verbeterde telecommunicatiemogelijkheden en de afname van handelsbarrières hebben hierbij een
belangrijke rol gespeeld (Tavasszy et al., 2010).
De internationalisering als verklarende factor is afgeleid uit een tijdreeksanalyse van de ontwikkeling van
het internationaal goederenvervoer met mogelijke verklarende variabelen; verklarende variabelen die zijn
geïdentificeerd met behulp van een literatuurstudie. Voor meer informatie over de tijdreeksanalyse zie de
bijlage ‘Methodiek om de ontwikkeling van het goederenvervoer te verklaren’.
Als indicator voor de internationalisering gebruiken we de wereldhandelindex van het Centraal Planbureau
(CPB). De kortetermijnelasticiteit van internationalisering op het internationale goederenvervoer is 0,55
en de langetermijnelasticiteit is 0,41. Dit betekent dat de groei van de wereldhandel op de korte termijn
meer goederenvervoer creëert dan op de lange termijn. De internationalisering verklaart 13,4% van het
internationaal goederenvervoer in de periode 2010-2018. Overige factoren veroorzaken een demping van
de groei met 4,0%-punten.

Internationalisering

109

2018

13,4%

-4,0%

Overige

100

2010

Internationaal goederenvervoer

Figuur G2.1.4: Verklaring ontwikkeling van het vervoerd gewicht van het internationaal goederenvervoer tussen 2010 en 2018
(index 2010 = 100). Bron gebruikte data: CBS en CPB.

50

2.2 Verdeling over vervoerwijzen
2.2.1 Beschrijving ontwikkeling

Figuur G2.2.1: Het aandeel van de modaliteiten zeevaart, binnenvaart, weg, spoorvervoer, in vervoerd gewicht (in ton) en de
vervoersprestatie (in tonkm) voor binnenvaart, wegvervoer, spoor en pijpleiding, exclusief transito, in 2010 en 2018. Bron
CBS/KiM.

Hoofdboodschap:
Het aandeel van het spoor- en pijpleidingvervoer in het vervoerd gewicht en de vervoersprestatie van
het goederenvervoer is tussen 2010 en 2018 toegenomen, terwijl het aandeel van de binnenvaart
daalde.




In vervoerd gewicht heeft het wegvervoer in 2018 het grootste aandeel in het goederenvervoer op
Nederlands grondgebied (exclusief transito), namelijk 40,5%. In 2010 lag het aandeel van het wegvervoer
iets hoger, namelijk 41,0%. Het aandeel van de binnenvaart is eveneens afgenomen, namelijk van 17,6%
in 2010 tot 16,8% in 2018. De aandelen van het spoorvervoer en het pijpleidingvervoer nemen in deze
periode toe van 1,9% tot 2,0%, respectievelijk van 6,2% tot 7,1%.
Bij de vervoersprestatie op Nederlands grondgebied nam het aandeel van het wegvervoer toe tot 47,6%
in 2018. In 2010 was dit aandeel nog 46,6%. Het aandeel van de binnenvaart is tussen 2010 en 2018
afgenomen van 36,8% naar 33,9%. Het aandeel van het spoorvervoer nam in dezelfde periode toe van
5,2% naar 5,4%. Ook de vervoersprestatie van het pijpleidingvervoer nam toe, namelijk van 11,4% in
2010 tot 13,1% in 2018.

51

2.2.2 Analyse ontwikkeling
Groeipercentage en bijdrage in de toename van het vervoerd gewicht

Figuur G2.2.2: De groei in % (links) van de modaliteiten en de bijdrage aan de totale groei in %-punten (rechts) op basis van
het vervoerd gewicht in de periode 2010-2018 (exclusief transito-vervoer). Bron: CBS.





In vervoerd gewicht groeide het totale goederenvervoer, exclusief het transitovervoer, tussen 2010 en 2018
met 8,6%.
Het pijpleidingvervoer en de luchtvaart groeiden het hardst, namelijk met 23,6% respectievelijk 16,4%,
terwijl het wegvervoer en de binnenvaart toenamen met 7,3% en 3,5%.
De zeevaart en het wegvervoer leverden de grootste bijdrage aan de groei van het goederenvervoer,
namelijk een bijdrage van 3,3 en 3,0 %-punten. De binnenvaart droeg 0,6 %-punten bij als gevolg van de
beperkte groei van deze modaliteit. Het spoorvervoer heeft een veel kleiner aandeel, waardoor deze,
ondanks de forse groei in de periode 2010-2018, maar 0,3 %-punten bijdroeg aan de groei van het
goederenvervoer.

52

Figuur G2.2.3: De ontwikkeling van de aandelen in het vervoerd gewicht (exclusief transito) van de modaliteiten in Nederland
over de langere periode 1970-2018, in %. Bron: CBS.





De ontwikkeling van de aandelen van de vervoerwijzen tussen 2010 en 2018 vertoont geen trendbreuk met
het verleden. Zeevaart en wegvervoer hebben over de langere periode 1970-2018 steeds het grootste
aandeel en weten hun aandeel in deze periode te vergroten. In de periode 1970-2018 zijn wel enkele
verschuivingen waarneembaar. Tot 2000 nam het aandeel van het vervoer over de weg toe, om na 2000 af
te nemen en vanaf 2015 weer te groeien. Het aandeel van de binnenvaart nam tot 2009 langzaam af, om
tussen 2009 en 2014 te groeien en sinds 2015 weer af te nemen. De aandelen van pijpleidingvervoer en het
spoorvervoer nemen langzaam toe. Het aandeel van de luchtvracht in gewicht is klein, namelijk 0,1%, maar
in monetaire waarde wel degelijk van belang. Ter illustratie: de waarde van de door de lucht in- en
uitgevoerde goederen in de EU-27 (de 27 landen van de Europese Unie, EU) is gemiddeld 58 euro/kg
tegenover gemiddeld ruim 1,6 euro/kg voor de totale extra EU-handel (zie Mobiliteitsbeeld 2014).
De drijvende krachten achter deze ontwikkelingen van de aandelen van de vervoerwijzen, met name die van
de zeevaart en het wegvervoer, zijn dezelfde als de krachten achter de groei van het goederenvervoer (zie
paragraaf 2.1.2 ‘Analyse ontwikkelingen’), namelijk de toenemende wereldhandel en de verdienstelijking
van de economie.

53

Groeipercentage en bijdrage in de toename van de vervoersprestatie

Figuur G2.2.4: De groei in % (links) van de modaliteiten en de bijdrage aan de totale groei in %-punten (rechts) op basis van
de vervoersprestatie in de periode 2010-2018 (exclusief transito-vervoer). Bron: CBS.





De vervoersprestatie van het totale goederenvervoer tussen 2010 en 2018 groeide met 9,8%. Alle
modaliteiten groeiden sneller dan het totaal. Alleen de binnenvaart is hierop een uitzondering, met een
groei van 1,0% tussen 2010 en 2018. Het pijpleidingvervoer groeide het meest, namelijk met 26,8%.
De grootste bijdrage aan de groei van het goederenvervoer komt van het wegvervoer, namelijk 5,7 %punten van de 9,8%. Het pijpleidingvervoer droeg 3,0 %-punten bij, terwijl spoor en binnenvaart 0,7 en 0,4
%-punten bijdroegen.

54

Figuur G2.2.5: De ontwikkeling van de aandelen in de vervoersprestatie (tonkm) van de modaliteiten in Nederland tussen 1970
en 2018, in %. Bron: CBS.



De aandelen van de verschillende vervoerwijzen in de vervoersprestatie over de periode 1970-2018 op
Nederlands grondgebied (dus exclusief zeevaart en luchtvaart) laten een verschuiving zien tussen de
modaliteiten weg en binnenvaart. Het aandeel van het vervoer over de weg nam over een langere periode
steeds toe, met een piek in 2009. Vanaf 2009 leek het aandeel van het wegvervoer te dalen, maar vanaf
2015 groeit weer. In 1970 had de binnenvaart het grootste aandeel in de vervoersprestatie. Dit aandeel nam
tot 2009 echter langzaam af, om vanaf 2010 te stabiliseren. Sinds 2014 neemt het aandeel weer af. Het
aandeel van het internationaal pijpleidingvervoer nam tot 1994 toe, om vervolgens tot 2010 af te nemen en
lijkt zich nu weer te herstellen. Het spoorvervoer nam tot 1994 langzaam af, maar neemt sinds die tijd weer
toe.

55

2.3 Wegvervoer

Figuur G2.3.1: Ontwikkeling van het goederenvervoer over de weg per vrachtauto en per bestelauto in Nederland, in miljoen ton
vervoerd gewicht (links) en in miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.

Hoofdboodschap
Het goederenvervoer over de weg nam tussen 2010 en 2018 toe, als gevolg van het economisch
herstel





In vervoerd gewicht groeide het wegvervoer tussen 2010 en in 2018 met 7,4%, van 806,6 miljoen ton in

2010 tot 866,3 miljoen ton in 2018. Het meeste gewicht wordt per vrachtauto vervoerd, namelijk 804,9
miljoen ton, oftewel bijna 93%. Dit aandeel nam toe omdat het vervoer per vrachtauto sneller groeide dan
het vervoer per bestelauto. Het vervoer per vrachtauto nam tussen 2010 en 2018 toe met 7,5%. Het vervoer
per bestelauto nam iets minder toe, namelijk met 5,7%. In 2018 groeit het vervoer per vrachtauto met 1,3%
en het vervoer per bestelauto met 0,8%.
De vervoersprestatie groeide in deze periode met 10,0%, van 56,3 miljard tonkm in 2010 naar 62,0 miljard
tonkm in 2018. In 2018 valt de groei lager uit dan in de periode 2010-2017, namelijk 0,1%.

Figuur G2.3.2: Ontwikkeling van het goederenvervoer over de weg binnenlands en internationaal op Nederlands grondgebied, in
miljoen ton bruto plus vervoerd gewicht (links) en miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.





In vervoerd gewicht nam het binnenlands vervoer over de weg tussen 2010 en 2018 in totaal toe met 5,4%,
en de internationale aan- en afvoer met respectievelijk 11,7% en 14%. In 2018 groeit het binnenlands
vervoer nog met 2,3%, maar neemt de internationale aan- en afvoer af met 2,3% en 0,4%. De groei van het
wegvervoer in 2018 is dus louter het gevolg van de toename van het binnenlands vervoer.
De ontwikkeling van de vervoersprestaties in het wegvervoer is vergelijkbaar met die van het vervoerd
gewicht. Alleen het binnenlands vervoer vormt hierop een uitzondering. De vervoersprestatie van het
binnenlands vervoer over de weg groeide tussen 2010 en 2018 sneller dan die van het vervoerd gewicht,
namelijk met 13%. In 2018 groeit de vervoersprestatie van het binnenlands vervoer echter minder, namelijk
met 1,8%.

56

Figuur G2.3.3: Het aandeel van buitenlandse vervoerders in het wegvervoer op basis van vervoerd gewicht tussen 2010 en 2018.
Bron: CBS en Eurostat.




Het aandeel van de buitenlandse vervoerders in de aan- en afvoer is toegenomen van respectievelijk 40,8%
en 39,3% in 2010 tot 49,8% en 44,6% in 2018.
Het aandeel van de buitenlandse vervoerders in het binnenlands vervoer is laag, namelijk 2,3% in 2018. Dit
was in 2010 1,8% en het hoogst in 2016, namelijk 3,0%.

57

Ontwikkeling vrachtverkeer en overig verkeer op alle wegen
110
105
100
95
90
85
80
2010

2011

2012

2013

2014

Vrachtverkeer op alle wegen (vrachtwagens + trekkers)

2015

2016*

2017*

2018**

Overig verkeer op alle wegen

*

Nader voorlopig cijfer
Voorlopig cijfer, geschat door de jaarkilometrages van 2015 te vermenigvuldigen met de actuele gegevens
van het motorvoertuigenpark van de RDW
Figuur G2.3.4: Ontwikkeling verkeersprestatie vrachtverkeer en overig verkeer op alle wegen 2010-2018. Bron: CBS.
**



Over de periode 2010-2018 steeg het aantal door vrachtverkeer afgelegde kilometers op wegen in Nederland iets
minder sterk dan de door het overige wegverkeer afgelegde kilometers (respectievelijk 6% en 8%; zie hoofdstuk
Bereikbaarheid). Ten opzichte van 2017 is de verkeersprestatie van het vrachtverkeer in 2018 met 2,9% gestegen. Het
overige verkeer nam in dezelfde periode toe met 1,8%.



Het vrachtverkeer is gevoeliger voor conjuncturele ontwikkelingen dan het overige verkeer. Ten tijde van de
economische crisis was een daling zichtbaar in de verkeersprestatie van het vrachtverkeer (tot en met 2013), terwijl de
verkeersprestatie van het overige verkeer vrijwel gelijk bleef. Vanaf 2013 tot nu (de periode van economische opbloei)
is een stijging zichtbaar. De ontwikkeling van het overige verkeer is meer constant over de gehele periode, maar laat
tijdens de economische opbloei ook een sterkere ontwikkeling zien.

58

2.4 Binnenvaart

Figuur G2.4.1: Ontwikkeling van het binnenlands en internationaal goederenvervoer per binnenvaart in Nederland, in miljoen
ton vervoerd gewicht (links) en miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.
Hoofdboodschap
Het goederenvervoer per binnenvaart groeide tussen 2010 tot 2017, om in 2018 af te nemen door de
lage waterstanden







In vervoerd gewicht groeide de binnenvaart tussen 2010 en 2018 met 3,6%, tot 359,4 miljoen ton. In 2018
doet deze groei zich niet voor; de binnenvaart neemt in dit jaar af met 1,7%. Deze daling is het gevolg van de
afname van het internationaal vervoer per binnenvaart met 4,6%. Het binnenlands vervoer per binnenvaart
neemt in 2018 wel toe, namelijk met 7,3%.
De vervoersprestatie van de binnenvaart groeide in de periode 2010-2018 met 1,4%, tot 47,2 miljard tonkm.
De afname van de vervoersprestatie van de binnenvaart in 2018 (met 3,5%) ligt ten grondslag aan deze
bescheiden toename. Tussen 2010 en 2017 was de toename nog 5,2%.
De afname van de binnenvaart is vooral te wijten aan de extreem lage waterstanden in de zomer en het
najaar van 2018.

59

2.5 Spoorvervoer

Figuur G2.5.1: Ontwikkeling van het binnenlands en internationaal goederenvervoer per spoor in Nederland, in miljoen ton
vervoerd gewicht (links) en miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.
Hoofdboodschap
Het goederenvervoer per spoor fluctueert, maar neemt wel toe van 35,5 miljoen ton in 2010 tot 41,6
miljoen ton in 2018








In vervoerd gewicht groeide het spoorvervoer, inclusief de transito, tussen 2010 en in 2018 met 17,0% tot
41,6 miljoen ton. De piek lag in 2016 met 42,6 miljoen ton. In 2018 neemt het spoorvervoer toe met slechts
0,9%. Het binnenlands vervoer en het transitovervoer groeiden tussen 2010 en 2018 met 16,9% en 18,3%,
terwijl het internationaal vervoer met 2% afnam.
Het spoorvervoer is voornamelijk internationaal gericht: 32,9 miljoen ton internationaal vervoer tegenover
3,7 miljoen ton binnenlands vervoer in 2018.
De vervoersprestatie groeide in de periode 2010-2018 met 18,6% tot 7,0 miljard tonkm. Deze toename werd
vooral veroorzaakt door de groei van het internationale spoorvervoer en het transitovervoer met 25,7%
respectievelijk 97%.
Het spoorvervoer heeft kunnen profiteren van de belemmeringen in de scheepvaart door de droogte in de
zomer en het najaar van 2018. Wel had het spoorgoederenvervoer last van capaciteitsbeperkingen op de
Betuweroute als gevolg van de bouw aan het derde spoor tussen Zevenaar en Oberhausen.

60

2.6 Pijpleidingvervoer

Figuur G2.6.1: Ontwikkeling van het internationaal goederenvervoer per pijpleiding in Nederland, in miljoen ton vervoerd
gewicht (links) en miljard tonkm (rechts), 2010-2018. Bron: CBS en KiM.
Hoofdboodschap
Het pijpleidingvervoer is gegroeid tussen 2010 en 2018 met 23,6%, voornamelijk door aanvoer vanuit
het buitenland





Tussen 2010 en 2018 nam de aanvoer naar Nederland per pijpleiding toe van 13,2 tot 41,1 miljoen ton. Deze
groei is het gevolg van de toegenomen import van aardgas. De afvoer per pijpleiding vanuit Nederland naar
het buitenland is nog steeds groter dan de aanvoer, namelijk 91 miljoen ton in 2018. Dit was in 2010 nog
93,7 miljoen ton. De uitgaande doorvoer van ruwe aardolie is in 2018 circa 2,7 miljoen ton kleiner dan in
2010. De export van aardgas per pijpleiding is de afgelopen jaren afgenomen en is in 2018 lager dan in 2010.
De vervoersprestatie van het internationaal pijpleidingvervoer nam toe met 26,8%, van 12,0 miljard tonkm
in 2010 tot 15,2 tonkm in 2018. Deze toename is het gevolg van de internationale aanvoer, die toenam van
1,2 miljard tonkm in 2010 tot 4,6 miljard tonkm in 2018. In dezelfde periode nam de internationale afvoer af
van 10,9 naar 10,6 miljard tonkm.

61

2.7 Zeehavens

60%

600

aandeel in overslag in HLH-range

miljoen ton overslaghavens in Nederland

2.7.1 Nederlandse zeehavens

500
400
300
200

50%

40%

30%

20%

10%

100

0%

0
2010

2014

Rotterdam

IJmond

2015

2016

Scheldemond

2017
Moerdijk

2018
Eemsmond

2010

2015
% buitenlandse zeehavens
% Rijn- en Maasmond
% overige Nederlandse zeehavens

Figuur G2.7.1: Ontwikkeling van de overslag in de Nederlandse zeehavens, in miljoen ton, (links) en aandelen van de Nederlandse
zeehavens vergeleken met het totaal van de buitenlandse zeehavens in het gebied tussen Hamburg en Le Havre (rechts), in de
periode 2010-2018. Bron: Jaarverslagen Havenbedrijven.
Hoofdboodschap
De groei van de overslag in de zeehavens vlakt af, maar bereikt in 2018 met in totaal 625 miljoen wel
opnieuw een record








De totale overslag in de Nederlandse zeehavens is toegenomen met 10,2%, van 567 miljoen ton in 2010 tot
625 miljoen ton in 2018.
In 2018 neemt de overslag in de Rijn- en de Maasmond nauwelijks toe (+0,4%), namelijk van 474,6 miljoen
ton in 2017 naar 476,4 miljoen ton in 2018. Dat de overslag toch toeneemt, is het gevolg van de groei van de
containeroverslag. De overslag van ruwe olie, minerale olieproducten en agrarische bulkgoederen daalt in
2018.
De overslag in de andere Nederlandse zeehavens steeg van 143,6 miljoen ton in 2017 tot 148,7 miljoen ton
in 2018 (+3,6%). De groei van de overige zeehavens heeft vooral te maken met de groei van de overslag in
de Scheldemond, namelijk van 34,2 miljoen ton in 2017 tot 37,8 miljoen ton in 2018 (+10,5%). IJmond boekt
met 101,8 miljoen ton een nieuw record doordat hier de overslag van agrarische bulk, containers en
bouwproducten is toegenomen.
Het marktaandeel van de Rijn- en de Maasmond over alle zeehavens van Hamburg tot Le Havre (de
Hamburg-Le Havrerange, HLH) daalde van 37% in 2010 naar 36,1% in 2018. In 2017 was dit nog 36,5%. Het
marktaandeel van de overige Nederlandse zeehavens steeg licht, van in totaal 10,8% in 2010 naar 11,3% in
2018.

62

2.7.2 Containeroverslag in de Hamburg-Le Havrerange

Figuur G2.7.2: Ontwikkeling containeroverslag (links, in miljoen TEU) en aandelen havens (rechts) in de Hamburg-Le Havrerange
(HLH), in de periode 2010-2018. Bron: HBR (2018).







De overslag van containers in de Hamburg-Le Havrerange (HLH) nam jaarlijks toe van 37,6 miljoen TEU
(twenty foot equivalent units, de standaardmeeteenheid voor containers) in 2010 tot 45,6 miljoen TEU in
2018.
De containeroverslag in Rotterdam neemt in 2018 toe met 5,7%, tot 14,5 miljoen TEU. In Hamburg en
Bremen daalt de containeroverslag licht met 1,0% respectievelijk 0,8%, tot 8,7 miljoen TEU respectievelijk
5,5 miljoen TEU. Antwerpen groeit het hardst met 6,2%, tot 11,1 miljoen TEU. De ontwikkeling van het
maritieme containervervoer wordt vooral bepaald door de ontwikkeling van de economie in Europa en de
rest van de wereld (zie Achtergrond: ‘De groei van de wereldwijde goederenstromen neemt af’ en
Achtergrond: ‘De ontwikkeling van het maritieme containervervoer’ linken aan deze documenten bij Mobibe
2016).
Het aandeel van Rotterdam in de containeroverslag in de HLH-range stijgt tot 31,8%. In de periode 20102018 daalde dit aandeel van 29,7% in 2010 tot 28,7% in 2013, om zich in 2014 weer te herstellen en
vervolgens jaarlijks te blijven toenemen.

63

2.7.3 Analyse ontwikkeling

Figuur G2.7.3: De ontwikkeling van de samenstelling van de overslag naar goederencategorie in Amsterdam en Rotterdam
tussen 2010 en 2018. Bron: HBR (2018).



Minder dan de helft van alle overslag in de havens van Rotterdam en Amsterdam heeft betrekking op
energieproducten zoals kolen en aardolieproducten. De overslag van ruwe aardolie is in 2018 nagenoeg
even groot als in 2010, namelijk 100 miljoen ton. De overslag van minerale olieproducten in de havens van
Rotterdam en Amsterdam groeide tussen 2010 en 2018 van 112 miljoen ton naar 128 miljoen ton. De
overslag van kolen groeide van 42,8 miljoen ton in 2010 tot 54,4 miljoen ton in 2014 en neemt vervolgens af
tot 43,7 miljoen ton in 2018. Het aandeel van containers groeide van 21,7 % in 2010 tot 26,3 % in 2018. Dit
is het gevolg van de forse groei van de overslag van containers, namelijk van 113 mijoen ton in 2010 tot 150
miljoen ton in 2018.

64

Figuur G2.7.4: De ontwikkeling van de marktaandelen van Amsterdam en Rotterdam in de Hamburg-Le Havrerange per
goederencategorie tussen 2010 en 2018. Bron: HBR (2018).





Bij het containervervoer nam het marktaandeel toe van 28% in 2010 tot 31% in 2018. Ondanks het
afnemende vervoer van ruwe olie en kolen, steeg het marktaandeel van de Nederlandse zeehavens, en wel
van 64% in 2010 tot 68% in 2018 voor olie, en van 58% naar 62% voor kolen.
Bij minerale olieproducten daalde het marktaandeel van 62% in 2010 tot 55% in 2018. Ook het gezamenlijk
marktaandeel van de andere goederen, waaronder agribulk, ertsen en kolen, overig massagoed en
stukgoed, nam af, namelijk van 47% in 2010 naar 44% in 2018.

65

2.8 Luchthavens
2.8.1 Ontwikkeling

Figuur G2.8.1 Ontwikkeling luchtvrachtoverslag op de Nederlandse luchthavens per landengroep van herkomst of
bestemming (in ton) en hoeveelheid geladen en gelost (in ton), in de periode 2010-2018. Bron CBS.
Hoofdboodschap
Tussen 2010 en 2018 is de overslag van luchtvracht op de Nederlandse luchthavens gegroeid. In 2018
stabiliseert de overslag, terwijl de luchtvracht op Schiphol afneemt












Tussen 2010 en 2018 is de overslag van luchtvracht op de Nederlandse luchthavens toegenomen met 16,4%,
van 1,6 miljoen ton in 2010 tot 1,8 miljoen ton in 2018.
Ten opzichte van 2017 daalt de overslag op de Nederlandse luchthavens in 2018 licht, namelijk met 6.000
ton. De daling is licht, doordat de aanzienlijke afname van de luchtvracht op Schiphol (met 44.000 ton ten
opzichte van 2017) grotendeels wordt gecompenseerd door een toename van de overslag van luchtvracht
op Maastricht (met 38.000 ton).
Het aandeel van Schiphol in de overslag van luchtvracht op de Nederlandse luchthavens neemt hierdoor af
van 95,3% in 2017 naar 93,2% in 2018. Het aandeel van de luchthaven van Maastricht stijgt van 4,7% in 2017
naar 6,8% in 2018.
Minder dan de helft van de luchtvracht in Nederland heeft een herkomst of bestemming in Azië. Het
aandeel van en naar Azië neemt af van 53% in 2010 tot 46% in 2018. In 2008 piekte dit aandeel nog op 55%.
De luchtvracht van en naar Europa heeft een aandeel van 16%. Dit aandeel nam jaarlijks toe, maar laat in
2018 een lichte daling zien. De luchtvracht van en naar Afrika, zo’n 28% van alle overslag, daalde vrijwel
jaarlijks maar neemt in 2018 licht toe. Alleen de luchtvracht van en naar het Amerikaanse continent stijgt
nog steeds jaarlijks.
In de periode 2010-2018 zijn de uitgaande vrachtstromen sneller gegroeid dan de inkomende
vrachtstromen, namelijk met 21,5% tegenover 11,9%. Hierdoor komen de inkomende en uitgaande
vrachtstromen steeds meer in balans. Wel wordt er nog steeds meer luchtvracht gelost dan geladen,
namelijk 0,93 miljoen ton gelost tegenover 0,89 miljoen ton geladen luchtvracht in 2018.
De overslag van luchtvracht op de vier grote Europese hubluchthavens neemt in 2018 licht af, maar het
meest op Schiphol, namelijk met 2,1%. De overslag op London Heathrow, Charles de Gaulle Parijs en
Frankfurt nemen af met respectievelijk 0,8%, 1,1% en 1,4 % ten opzichte van 2017.

66

Figuur G2.8.2: De ontwikkeling van de luchtvracht (in miljoen ton) voor de vier grootste luchthavens van Europa, in de periode
2010-2018. Bron: Traffic Reviews Schiphol.

2.8.2 Analyse ontwikkeling
Luchtvracht op Schiphol in de laadruimte van vrachtvliegtuigen en passagiersvliegtuigen
2.000
1.800
1.600

in 1.000 ton

1.400
1.200
1.000
800
600
400
200
0
2010

2011

2012

2013

2014

Belly-freight (linkeras)
index passagiersvluchten (rechteras)

2015

2016

2017

index 2010 =100

134
130
126
122
118
114
110
106
102
98
94
90
86
82
78
74
70
2018

Full-freighters (linkeras)
index full-freighters (rechteras)

Figuur G2.8.3: Luchtvracht op Schiphol, uitgesplitst naar luchtvracht in de buik van passagiersvliegtuigen (´belly-freight´) en in
vrachtvliegtuigen (´full-freighters´) (in 1.000 ton) en de ontwikkeling van het aantal passagiersvluchten en full-freighters (index
2010=100), in de periode 2010-2018. Bron: Schiphol.

67



Tussen 2010 en 2018 nam de in vrachtvliegtuigen vervoerde vracht (‘full freighters’) en de in
passagiersvliegtuigen vervoerde vracht (‘belly freight’) bijna evenveel toe, namelijk met 13,6%
respectievelijk 13,5%. In 2018 werd 57% van de vracht vervoerd met full freighters en 43% als belly freight;
dit is evenveel als in 2010. Vanaf 2010 nam het aandeel van de full freighters toe tot 61% in 2014, waarna
het constant bleef op 57%. Het aantal vluchten met full freighters op Schiphol nam toe van 15.605 in 2010
tot 17.796 in 2017: een toename van 14%. In 2018 daalt dit aantal tot 15.942, oftewel met 10% ten opzichte
van 2017.

Goederenstromen op Schiphol naar werelddeel

1.000 ton



Per continent zijn er belangrijke verschillen tussen de inkomende goederenstroom en de uitgaande
goederenstroom op de Nederlandse luchthavens. Vanuit Afrika wordt vooral ingevoerd (het verschil tussen
lossen en laden is 36%), terwijl er naar Noord-Amerika vooral luchtvracht uit gaat; er wordt in 2018 13%
meer geladen dan gelost. Jarenlang was er veel meer inkomende dan uitgaande luchtvracht op de relatie
met het Verre Oosten, maar dit verschil is inmiddels klein. Wel wordt er in 2018 meer geladen dan gelost,
namelijk 0,6%.
350
300
250
200
150
100
50
0
Europa

Noord
America

Latijns
America
gelost

Afrika

Midden
Oosten

Verre
Oosten

geladen

Figuur G2.8.4: Verschil tussen inkomende en uitgaande luchtvracht (in miljoen ton) op Schiphol naar wereldregio, 2018. Bron:
Schiphol.



Opvallend is dat de luchtvracht op Schiphol in 2018 afneemt, terwijl de luchtvracht wereldwijd in 2018 wél
groeit, namelijk met 3,5%. De groei in 2018 is lager dan in 2017, toen deze 9,7% bedroeg. De luchtvracht in
Europa groeit met 3,4%. De luchtvracht neemt het sterkst toe in, van en naar Noord-Amerika, namelijk met
6,8%, met het Midden-Oosten op de tweede plek, met 6,2%. De relatief bescheiden groei van de luchtvracht
is te verklaren door de zwakkere wereldeconomie en wereldhandel (IATA, 2018). De beschikbare capaciteit
groeit mondiaal met 5,4 %.

68

Figuur G2.8.5: De groei in de vraag naar luchtvrachtvervoer en beschikbare capaciteit van luchtvaartmaatschappijen per
continent in % in 2018, gemeten in luchtvrachttonkm. Bron: IATA (2018).

69

Bronnen hoofdstuk 2
BMVI (2018). Gleitende Mittelfristprognose für den Güter- und Personenverkehr Mittelfristprognose Winter
2017/2018. In opdracht van Bundesministeriums für Verkehr und digitale Infrastruktur (BMVI), FE-Nr. 97.0348/2015.
Keulen.
CPB. Geraadpleegd via https://www.cpb.nl/worldtrademonitor
CBS. Goederenvervoer; vervoerwijzen, vervoerstromen van en naar Nederland. Geraadpleegd via
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83101NED/table?ts=1567600671828
CBS Statline (2019). Wegvervoer; vervoerd gewicht naar goederensoort NSTR. Laatst geüpdatet op 6 maart 2019.
Geraadpleegd via https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=83080ned&D1=0&D2=0&D3=0,26&D4=0&D5=a&HDR=T,G3,G2&STB=G1,G4&VW=T
Eurostat. Geraadpleegd via https://ec.europa.eu/eurostat/web/transport/overview
HBR (2018). Havenbedrijf Rotterdam. Geraadpleegd via https://www.portofrotterdam.com/nl/onze-haven/feitenen-cijfers/feiten-en-cijfers-over-de-haven/goederenoverslag
Hummels, D. (2009). Globalization and freight transport costs in maritime shipping and aviation. International
Transport Forum 2009-3, 1-62.
IATA (2018). Geraadpleegd via https://www.iata.org/publications/economics/Reports/freight-monthly-analysis/freight-analysisdec-2018.pdf

KiM (2014). Mobiliteitsbeeld 2014. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
KiM (2016). Mobiliteitsbeeld 2016. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
Kupfer, F., Meersman, H., Onghena, E. & van de Voorde, E. (2017). The underlying drivers and future development
of air cargo. Journal of air transport management, 64, 6-14.
Schiphol Group. Geraadpleegd via https://www.schiphol.nl/nl/schiphol-group/pagina/traffic-review/
Tavasszy, L., Ruijgrok, Kl. & Davydenko, I. (2010). Incorporating logistics in freight transportation models: state of the
art and research opportunities. 12th WCTR in Lissabon, Portugal.

70

3 Bereikbaarheid
Definities van de in dit hoofdstuk gehanteerde begrippen
Verkeersomvang
De afgelegde afstand op het hoofdwegennet (in kilometers).
Reistijdverlies (in voertuigverliesuren – VVU100)
Het reistijdverlies wanneer een snelheid van 100 kilometer per uur niet kan worden gehaald. Het
reistijdverlies van voertuigen wordt berekend door het rijden in files (tot 50 km/uur) en een vertraagde
afwikkeling van het verkeer (tussen 50 en 100 km/uur) af te zetten tegen een referentiesnelheid van 100
km/uur. De referentiesnelheid benadert de gemiddelde snelheid bij de vrije afwikkeling van het verkeer. Deze
maat (voertuigverliesuren/VVU100) wordt gebruikt om het totale reistijdverlies op het hoofdwegennet weer
te geven.
Reistijdverlies per kilometer
Het reistijdverlies gedeeld door de verkeersomvang.
Reistijdonbetrouwbaarheid
De mate waarin de reistijd langer of korter is dan de reiziger voorafgaand aan de rit verwachtte (OECD, 2010).
De maat waarin de onbetrouwbaarheid kan worden uitgedrukt, is de standaarddeviatie (SD) van de verdeling
van de reistijd. De spreiding van de reistijd wordt elke kalendermaand gemeten per wegvak en per kwartier van
de werkdagen. De gemiddelde reistijd per wegvak per kwartier wordt beschouwd als de verwachting.
Extreme reistijden
Situaties waarin mensen extreem lang onderweg zijn, bijvoorbeeld vanwege incidenten of extreme drukte.
Het gaat hier methodologisch gezien om situaties waarbij de reistijd meer dan drie standaarddeviaties afwijkt
van het gemiddelde. De extreme reistijd kan worden gezien als een indicator voor de robuustheid van het
netwerk.
Het Nieuwe Werken (HNW)
Nieuwe werkvormen waardoor iemand op een andere locatie kan werken dan het vaste werkadres
buitenshuis of op andere momenten. De componenten van HNW zijn: 1) werken op een andere werklocatie
dan het vaste werkadres (thuis, op een andere vestiging van het bedrijf of op een flexkantoor), 2) de werktijd
op het vaste werkadres aanpassen om de spits met de auto of openbaar vervoer te mijden, 3) zakelijke reizen
met de auto vermijden (door bijvoorbeeld te televergaderen) en 4) werken tijdens de reis (in de trein).
Smalle spits
Op werkdagen ’s ochtends van 7.00 uur tot 9.00 uur en ’s middags van 16.00 uur tot 18.00 uur.
Brede spits
Op werkdagen ’s ochtends van 6.00 uur tot 10.00 uur en ’s middags van 15.00 uur tot 19.00 uur.
Value of time
De Value-of-time (VoT) oftewel de reistijdwaardering is de waarde in geld die personen toekennen aan een
marginale reistijdverandering. De VoT verschilt per motief (woon-werkverkeer, zakelijk motief en overige) en
per vervoerswijze (trein, auto en bus, tram en metro).

71

3.1 Bereikbaarheid op het hoofdwegennet

3.1.1 Verkeersomvang en reistijdverlies hoofdwegennet

Hoofdboodschap
Het reistijdverlies per afgelegde kilometer is in 2018 gedaald met 12% ten opzichte van 2010

Ontwikkeling bereikbaarheid hoofdwegennet 2010-2018
140
120
100
80
60
40
20
0
2010

2011

2012

2013

2014

Verkeersomvang (afgelegde kilometers)

2015

2016

2017

2018

Reistijdverlies (voertuigverliesuren)

Reistijdverlies per afgelegde kilometer

Figuur B3.1.1: Ontwikkeling verkeersomvang, reistijdverlies en reistijdverlies per afgelegde kilometer op het hoofdwegennet,
2010-2018. Bron: Rijkswaterstaat publieksrapportage.





In de periode 2010-2018 nam het reistijdverlies per kilometer af met 12,4% (figuur B3.1.1). Ten opzichte van 2017 is in 2018 wél
een toename zichtbaar, namelijk van 3,2%.
Het totale reistijdverlies nam in de periode 2010-2018 toe met 1%. Na een daling in de periode 2010-2013 is de congestie sinds
2013 weer gestegen. De tijdelijke daling heeft deels te maken met de economische crisis, waardoor er met name minder
vrachtverkeer op de weg was (zie ook paragraaf 2.3). Een andere oorzaak van de daling is dat het wegennet in deze periode fors
is uitgebreid met extra rijstroken (vooral in de Randstad; zie ook figuur B3.1.6), waardoor de wegcapaciteit toenam.
De verkeersomvang nam tussen 2010 en 2018 toe met zo’n 15%. Deze ontwikkeling is minder beïnvloed door de economische
crisis, al is in de crisisperiode wel een stabilisatie waarneembaar. In dezelfde periode zien we ook een lichte stijging van het
aantal door autobestuurders gereden kilometers (zie paragraaf 1.2.1). Omdat de afgelegde afstand sterker is toegenomen dan
de congestie, is het aantal verliesuren per afgelegde kilometer afgenomen.

72

Ontwikkeling verliestijd per kwartier van de dag
2500,00
2000,00
1500,00
1000,00
500,00

00:00
00:45
01:30
02:15
03:00
03:45
04:30
05:15
06:00
06:45
07:30
08:15
09:00
09:45
10:30
11:15
12:00
12:45
13:30
14:15
15:00
15:45
16:30
17:15
18:00
18:45
19:30
20:15
21:00
21:45
22:30
23:15

0,00

2000

2010

2017

2018

Figuur B3.1.2: Verdeling van reistijdverlies naar tijdvak op hoofdwegen, 2000, 2010, 2017 en 2018 (in uren x 1.000 per kwartier op
werkdagen).




In vergelijking met 2000 heeft het zwaartepunt van het reistijdverlies zich verplaatst van de ochtendspits naar de avondspits
(figuur B3.1.2). Sinds 2010 is met name het reistijdverlies in de avondspits toegenomen, terwijl de verliestijd in de ochtendspits
juist is afgenomen. Het overgrote deel van de reizigers in de ochtendspits reist voor woon-werkdoeleinden. In de avondspits is
dit beeld meer gemêleerd en wordt een relatief groter deel van de reizen gemaakt voor sociaal-recreatieve motieven (zie o.a.
Goudappel Coffeng, 1997).
Ten opzichte van 2017 is het reistijdverlies in 2018 vooral toegenomen in de vroege ochtendspits en de vroege avondspits. In de
late avondspits is juist een kleine daling zichtbaar.

Ontwikkeling reistijdverlies naar maand van het jaar
60,00
50,00
40,00
30,00
20,00
10,00
0,00

2000

2010

2017

2018

Figuur B3.1.3: Reistijdverlies op hoofdwegen naar maand, 2000, 2010, 2017 en 2018 (in uren x 100.000).

73



Het reistijdverlies per maand fluctueert (figuur B3.1.3). De zomermaanden (juli, augustus) kennen over het algemeen de minste
voertuigverliesuren. De vakanties in de zomerperiode, waardoor het rustiger is op de weg, en de gunstige
weersomstandigheden in deze periode spelen hierbij een rol. In het voorjaar (maart, april) en vooral in het najaar (oktober,
november) is het reistijdverlies het hoogst. In 2018 zijn de meeste verliesuren gemaakt in oktober, in 2017 was dit in november.
Het reistijdverlies op de hoofdwegen ligt in 2018 in de periode maart-juni beduidend hoger dan in 2017.

Figuur B3.1.4: Verklaring van de ontwikkeling van de verkeersomvang op hoofdwegen, 2010-2018.

74

Figuur B3.1.5: Verklaring van de ontwikkeling van het reistijdverlies op hoofdwegen, 2010-2018.
Tabel B3.1.1 Verklaring verandering verkeersomvang en reistijdverlies, 2017-2018, in %. Bron: KiM.
Factor
Bevolking, banen, autobezit
Het Nieuwe Werken
Weer, ongevallen, werkzaamheden
Brandstofprijs
Nieuwe wegen
Extra stroken
Verkeersmanagement
Snelheidsverlaging/trajectcontroles
Overige factoren
Totaal









Effect op ontwikkeling
reistijdverlies 2017-2018
10
-1
-3
-1
0
-3
0
0
3
+5%

Effect op ontwikkeling
verkeersomvang 2017-2018
2
-1
0
-1
0
0
0
0
2
+2%

De groei van de verkeersomvang (figuur B3.1.4) wordt onder andere beïnvloed door sociaaleconomische factoren en de aanleg
van extra rijstroken. Beide hebben de verkeersomvang in de periode 2010-2018 zo’n 7 á 8% laten groeien. Een deel van de
toename door de aanleg van extra stroken (ca. een kwart ) is bestaand verkeer en afkomstig van provinciale wegen (Van der
Loop, 2015). Een ander deel is verkeer dat zonder de aanleg van extra stroken niet de weg op was gegaan (de zogenoemde
latente vraag). Door de toename van het Nieuwe Werken, en dan met name het thuiswerken, is de verkeersomvang met zo’n
5% minder toegenomen. Veranderingen in de brandstofprijs, weer, werk en ongevallen, snelheidsverlagende maatregelen en
verkeersmanagement (gemeten door te kijken naar dynamische route-informatiepanelen/drips en
toeritdoseringsinstallaties/tdi’s) hadden in de periode 2010-2018 slechts in beperkte mate effect op de verkeersomvang.
De ontwikkeling van het reistijdverlies over de periode 2010-2018 is vooral beïnvloed door sociaaleconomische factoren. Met
name de toename van het autobezit, en in iets mindere mate de groei van de bevolking en van het aantal banen, heeft geleid
tot een toename van het reistijdverlies (figuur B3.1.5). Verder heeft een dalende brandstofprijs in de periode 2010-2018
gezorgd voor een lichte stijging van het reistijdverlies (+2%). Wegwerkzaamheden, weersomstandigheden en ongevallen
(incidentmeldingen) zorgden eveneens voor zo’n 2% groei in deze periode.
De uitbreiding van het wegennet met extra stroken heeft een belangrijke dalende werking gehad op de ontwikkeling van het
reistijdverlies (figuur B3.1.5). Ook verkeersmanagement – hier gemeten door te kijken naar drips en tdi’s – bracht het
reistijdverlies omlaag. Met name extra investeringen in drips en bermdrips en in iets mindere mate in tdi’s zorgden in de
periode 2010-2018 voor een daling van het reistijdverlies met zo’n 5%. De aanleg van nieuwe wegen en snelheids- en
trajectcontroles leidden op hun beurt tot een afname van het reistijdverlies met respectievelijk zo’n 3% en 1%. Zonder de groei
van het Nieuwe Werken (thuiswerken, spitsmijden en het werken op andere plekken dan op kantoor) zou het reistijdverlies zo’n
7% hoger zijn geweest. Oftewel: het stimuleren van tijd- en plaatsonafhankelijk werken heeft een gunstig effect op het
reistijdverlies.
Tussen 2017 en 2018 (tabel B3.1.1) zijn het reistijdverlies en de verkeersomvang het meest beïnvloed door sociaaleconomische
ontwikkelingen (+10%), en met name door de groei van het aantal banen – met als gevolg meer woon-werkverkeer. De
stijgende brandstofprijs in deze periode dempt de groei van de verkeersomvang en de verliesuren in deze periode licht (-1%).
Verder leidt de aanleg van een aantal extra rijstroken tot een kleine afname van het reistijdverlies (-3%). Dit is een combinatie
van in 2018 nieuw aangelegde stroken (bij de A1, de A6 respectievelijk de A7) en een naijleffect van enkele in 2017 aangelegde
stroken. Ook zorgen betere weersomstandigheden en een lichte afname van het aantal incidentmeldingen voor een lichte
daling van het reistijdverlies (-3%).

75

3.1.2 Regionale verschillen reistijdverlies hoofdwegennet

Hoofdboodschap
Het reistijdverlies per afgelegde kilometer is sterk afgenomen in de Noordvleugel en toegenomen in
Noord-Brabant en overig Nederland
Reistijdverlies per 1000 afgelegde kilometers voor vier regio's
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
2010

2011

Noordvleugel

2012

2013

Zuidvleugel

2014

2015

Noord-Brabant

2016

2017

2018

Overig Nederland

Figuur B3.1.6: Ontwikkeling van het verliestijd per gereden afstand (VVU/1.000 km) op hoofdwegen in vier regio’s (in werkdaggemiddelden).
Bron: Rijkswaterstaat.









De ontwikkeling van de verkeersomvang en het reistijdverlies op het hoofdwegennet tussen 2010 en 2018 verschilt sterk tussen
de in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) onderscheiden regio’s (figuur B3.1.6). Het tijdverlies per afgelegde
kilometer is in 2018 het hoogst in de Zuidvleugel. Het reistijdverlies per kilometer in de Noordvleugel daalt in 2018 tot het
niveau van Noord-Brabant en overig Nederland. In Noord-Brabant en in iets mindere mate in overig Nederland is het tijdverlies
per kilometer in de afgelopen acht jaar gegroeid.
De daling van het reistijdverlies in de Noordvleugel wordt voor een groot deel verklaard door de aanleg van extra rijstroken (48%) (figuur B3.1.7). In mindere mate dragen verkeersmanagement (-2%), de aanleg van nieuwe wegen (-1%), snelheids- en
trajectcontroles (-1%) en de groei van het Nieuwe Werken (-3%) bij aan deze daling. De groei van de bevolking, het aantal banen
en het autobezit (sociaaleconomische factoren) hebben een toenemend effect gehad op het reistijdverlies (+37%). Ook
werkzaamheden (+2%) en de gestegen brandstofprijs (+1%) hebben een kleine stijgende werking gehad.
De toename van het reistijdverlies in de Zuidvleugel is vooral bepaald door sociaaleconomische factoren (+44%). Met name de
groei van het aantal banen heeft bijgedragen aan deze toename. In tegenstelling tot de Noordvleugel spelen met name de groei
van het Nieuwe Werken (-18%), verkeersmanagement (-12%) en de aanleg van nieuwe wegen (-9%) een belangrijke rol bij de
daling van het reistijdverlies in de Zuidvleugel. Zo heeft de aanleg van delen van de A4 in deze regio ertoe geleid dat het
reistijdverlies is gedaald. Dit, terwijl er in de periode 2010-2018 in de Noordvleugel geen nieuwe wegen bij zijn gekomen.7 De
aanleg van extra stroken heeft in de Zuidvleugel in vergelijking met de Noordvleugel veel minder effect gehad, mede omdat er
in de periode 2010-2018 in de Zuidvleugel minder extra stroken zijn aangelegd dan in de Noordvleugel. Dat het effect van het
Nieuwe Werken in de Zuidvleugel behoorlijk groter is ten opzichte van de Noordvleugel, heeft vooral te maken met een
sterkere groei van de congestie in de Zuidvleugel in de periode 2010-2018. Hierdoor zijn er meer verliesuren te besparen en
heeft een vermeden kilometer in deze regio door het Nieuwe Werken een groter effect (zie figuur B3.1.7).
Wanneer wordt gekeken naar de ontwikkeling van de verkeersomvang en het reistijdverlies in het Randstedelijk gebied in de
periode 2017-2018 zijn ruimtelijke verschillen in de spits waarneembaar (figuur B3.1.8). Over het algemeen neemt het
reistijdverlies sterker toe dan de verkeersomvang, vooral rond Rotterdam en Den Haag. In Amsterdam en Utrecht doet zich over
het geheel genomen (op de bemeten wegvakken in de analyse) juist een lichte daling van het reistijdverlies voor. Uitschieters
op het niveau van wegvakken worden vaak veroorzaakt door werkzaamheden in één van beide jaren.

7 De -1% in de waterval voor de Noordvleugel voor ‘nieuwe wegen’ betreft een naijleffect als gevolg van in de periode ervoor aangelegde

wegen.

76

Figuur B3.1.7a: Verklaring van de ontwikkeling van het reistijdverlies in de Noordvleugel, 2010-2018.

Figuur B3.1.7b: Verklaring van de ontwikkeling van het reistijdverlies in de Zuidvleugel, 2010-2018.

77

Figuur B3.1.8: Ontwikkeling van verkeer (links) en reistijdverlies (rechts) in Noordvleugel (donkergrijs), Zuidvleugel (grijs) en
Noord-Brabant (lichtgrijs) op werkdagen tussen 06.00-10.00 uur en 15.00-19.00 uur op hoofdwegen in 2018 ten opzichte van
2017.

78

3.1.3 Onbetrouwbaarheid en extreme reistijden

Hoofdboodschap
In de periode 2010-2018 zijn de extreme reistijden en onbetrouwbaarheid op het hoofdwegennet
sterker gestegen dan de voertuigverliesuren

Ontwikkeling onbetrouwbaarheid, extreme reistijden en
voertuigverliestijd (2010=100)
140
120
100
80
60
40
20
0
2010

2011

2012

2013

2014

Ontwikkeling onbetrouwbaarheid

2015

2016

2017

2018

Ontwikkeling extreme reistijden

Ontwikkeling reistijdverlies

Figuur B3.1.9: Ontwikkeling van extreme reistijden en onbetrouwbaarheid op het hoofdwegennet (2010=100).


De onbetrouwbaarheid (de variatie in de reistijd per kilometer) en de extreme reistijden (situaties waarin de reistijd per
kilometer extreem hoog is) zijn in de periode 2010-2018 sterker gestegen dan het reistijdverlies (figuur B3.1.9). Dit verschil
is voornamelijk ontstaan in de periode 2011-2013, toen de onbetrouwbaarheid en met name de extreme reistijden minder
sterk afnamen dan het reistijdverlies. De verliestijd in deze periode daalde vooral door de aanleg van extra stroken.
Waarom dit slechts een beperkt effect heeft gehad op de onbetrouwbaarheid en de extreme reistijden, is niet geheel
duidelijk. Zo’n 25% van het totale reistijdverlies kan in 2018 als ‘extreem’ worden aangemerkt.

79

Figuur B3.1.10: Verklaring van de ontwikkeling van de onbetrouwbaarheid op het hoofdwegennet, 2010-2018.




De ontwikkeling van de onbetrouwbaarheid wordt méér dan die van het reistijdverlies beïnvloed door
weersomstandigheden, werkzaamheden en ongevallen (figuur B3.1.10). Met name de laatste categorie heeft er in de
periode 2010-2018 voor gezorgd dat de onbetrouwbaarheid is toegenomen. Net als bij de verklaring van het reistijdverlies
spelen sociaaleconomische factoren (+21%) en de aanleg van extra rijstroken (20%) een belangrijke rol bij respectievelijk de
stijging en de daling van de onbetrouwbaarheid. De ingebruikname van extra rijstroken heeft de robuustheid van het
netwerk dus versterkt. Ook de inzet van drips en tdi’s (verkeersmanagement) heeft een gunstig effect gehad op de
onbetrouwbaarheid op het hoofdwegennet in de periode 2010-2018 (-3%). Bij de ontwikkeling van de extreme reistijden
spelen soortgelijke factoren een rol. De afname van het aantal sneeuwdagen heeft in de periode 2010-2018 een wat
gunstiger effect gehad op de extreme reistijden dan op de onbetrouwbaarheid.
De extreem lange reistijden doen zich vooral voor op de snelwegen rond de grote steden en op de snelwegen in en rond de
Randstad (figuur B3.1.11, links). Dit duidt erop dat het wegennetwerk op deze punten het kwetsbaarst is. In Zuid-Holland
en Noord-Brabant is de reistijd het meest onbetrouwbaar (figuur B3.1.11, rechts).

Figuur B3.1.11: Ruimtelijke spreiding van de absolute extreme reistijdverliezen (links) en onbetrouwbaarheid (rechts), in 2018.

80

Toelichting: verklaringsmethodiek bereikbaarheid hoofdwegennet
In dit achtergronddocument geven we aan de hand van de zogenoemde ‘watervalmethodiek’ een beknopte beschrijving van de
methodiek die we hebben gehanteerd om de ontwikkelingen op het gebied van de bereikbaarheid te verklaren.
Om de verklaring van de ontwikkelingen binnen de bereikbaarheid op het hoofdwegennet te visualiseren past het
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) al jaren de zogenoemde ‘watervalmethodiek’ toe. Deze methodiek gaat er vanuit
dat verschillende indicatoren de vraag naar en het aanbod van wegcapaciteit beïnvloeden. Deze indicatoren betreffen
respectievelijk sociaaleconomische factoren, brandstofprijzen, verstorende factoren zoals weer, wegwerkzaamheden en
incidenten, netwerkkenmerken en verkeersmaatregelen. Praktisch gezien bestaat de methodiek uit een set van empirische
analyses waardoor wordt geschat welk effect de verschillende indicatoren hebben op de ontwikkeling van het reistijdverlies.
Deze analyses worden uiteindelijk samengevoegd in watervalfiguren voor respectievelijk de ontwikkeling in voertuigverliesuren,
verkeersprestatie, onbetrouwbaarheid en extreme reistijden.

Figuur B3.1.12: Conceptueel model verklaring ontwikkeling reistijdverlies.

Data
Verschillende databronnen liggen ten grondslag aan de analyses. Rijkswaterstaat levert verkeersdata, ongevallendata
(incidentmeldingen) en weerdata aan. Ook de berekening van het reistijdverlies (in voertuigverliesuren) die ten grondslag ligt
aan de analyses op het hoofdwegennet, wordt gemaakt door Rijkswaterstaat. Onbetrouwbaarheid en extreme reistijden
worden berekend uit de door Rijkswaterstaat aangeleverde data. De achterliggende methode is te vinden in de bijlage
‘Verklaringsmethodiek bereikbaarheid hoofdwegennet’. De sociaaleconomische gegevens en de gegevens die nodig zijn voor de
analyses van de brandstofprijzen en het Nieuwe Werken, komen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en uit het
LISA-bestand (werkgelegenheidsdata). Alle bovengenoemde gegevens worden samengevoegd in een bestand met data op
maandniveau voor de periode 2000-2018.

81

Analyses
De zogenoemde ‘maandanalyse’ en de ‘externe analyse’ vormen de basis voor de analyses. Met de maandananalyse kunnen we
schatten wat het effect is van beleidsmaatregelen, ongevallen en verkeersmaatregelen op de ontwikkeling van de
bereikbaarheid in een bepaalde periode. De externe analyse schat het effect van een aantal sociaaleconomische factoren
(ontwikkeling bevolking, banen en autobezit) op de ontwikkeling van de bereikbaarheid. Beide analyses worden tot dusver niet
geïntegreerd in één analyse, omdat een maandmodel met jaar- en maanddummies in plaats van met sociaaleconomische
factoren de ontwikkelingen tot dusver beter modelleert. De maandanalyse en de externe analyse worden aangevuld met
afzonderlijke losse analyses om het effect van het Nieuwe Werken en brandstofprijzen te bepalen. Meer informatie over de
methodiek is te vinden in de bijlage ‘Verklaringsmethodiek bereikbaarheid hoofdwegennet’.
Doorrekening
Op basis van de coëfficiënten uit de analyse(s) berekenen we voor de verschillende indicatoren de bijdrage in de ontwikkeling
van het reistijdverlies. Deze effecten worden doorgerekend ten opzichte van het gekozen basisjaar. De procentuele toename
van het aantal voertuigverliesuren vanaf het basisjaar tot en met het jaar van doorrekening splitsen we hierbij uit naar de
verschillende verklarende variabelen. Ditzelfde basisjaar houden we aan voor het doorrekenen van de effecten van het Nieuwe
Werken en het effect van brandstofprijzen. 8
Van analyse naar waterval
In de verklarende watervallen die we in het Mobiliteitsbeeld presenteren, komen de verschillende analyses samen. De
doorgerekende effecten uit de maandanalyse en de externe analyse voegen we hier samen met de effecten van het Nieuwe
Werken en de brandstofprijzen voor hetzelfde basisjaar. Het verschil tussen de som van de geanalyseerde effecten en de
ontwikkeling van respectievelijk de voertuigverliestijd, de verkeersprestatie, de extreme reistijden en de onbetrouwbaarheid in
dezelfde periode vormt het effect voor de overige factoren.

8 Meer gedetailleerde informatie over de berekeningswijze achter de maandanalyse en externe analyse is opvraagbaar bij het KiM.

82

3.2 Maatschappelijke kosten files en vertragingen
Hoofdboodschap
De maatschappelijke kosten door files en vertragingen op de hoofdwegen zijn bijna terug op het niveau
van 2010
5,0

miljard €2018

4,0
3,0
2,0
1,0
0,0
2010

2011

2012

2013

Directe kosten

2014

2015

2016

2017

2018

Direct + indirecte kosten

Figuur B3.2.1: Ontwikkeling van maatschappelijke kosten door files en vertragingen op hoofdwegen in Nederland.


De totale maatschappelijke kosten die worden veroorzaakt door files en vertragingen op het Nederlandse
hoofdwegennet, worden voor 2018 geraamd op 3,3 à 4,3 miljard euro (rekening houdend met een bandbreedte voor
de raming van de indirecte kosten). Hiermee zijn ze vergelijkbaar met ongeveer 0,5% van het bruto binnenlands
product (bbp). Deze en alle andere kosten in dit hoofdstuk zijn gemeten in prijzen van 2018.



De directe maatschappelijke kosten door files en vertragingen (ongeveer 3,3 miljard euro) zijn de effecten van files en
vertragingen op het wegverkeer op het hoofdwegennet. Deze kosten ontstaan door reistijdverliezen, door
onbetrouwbaarheid van de reistijd en door uitwijkgedrag. In 2018 bedragen deze kosten respectievelijk circa 1,2
miljard euro, 0,7 miljard euro en 1,4 miljard euro. De indirecte maatschappelijke kosten door files en vertragingen
(tussen 0 en 1,0 miljard euro) zijn de effecten op andere markten dan het wegverkeer. Files kunnen er bijvoorbeeld toe
leiden dat mensen later arriveren op hun werk, waardoor hun productiviteit daalt. Deze economische schade is indirect
het gevolg van de files.



Ongeveer een derde van de totale maatschappelijke kosten van files en vertragingen (1,1 á 1,4 miljard euro) hangt
samen met de kosten voor het vrachtverkeer.



Vergeleken met 2017 liggen de maatschappelijke kosten door files en vertragingen in 2018 circa 5% hoger. Deze
stijging is te verklaren door zowel de toename van het reistijdverlies, de geringere betrouwbaarheid van de reistijden
en het toegenomen aandeel vrachtverkeer. De toename van het aantal voertuigverliesuren draagt voor ongeveer 70%
bij aan de stijging van de maatschappelijke kosten.



Tussen 2010 en 2018 namen de maatschappelijke kosten van files af met circa 3%, gemeten in prijzen van 2018. In
deze periode waren de maatschappelijke kosten door files en vertragingen het laagst in 2013. Sinds 2013 stijgen de
kosten weer door de opkomende economie en de hiermee samenhangende groei van het reistijdverlies.



De maatschappelijke kosten zijn berekend op basis van waarderingskengetallen voor reistijd (‘value of time’) en de
betrouwbaarheid hiervan (‘value of reliability’). Voor een nadere uitleg over de methodiek, zie Data en methodiek:
‘Berekening van de maatschappelijke kosten door files en vertragingen’.

83

3.3 Maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor

3.3.1 Overzicht maatschappelijke kosten

Hoofdboodschap
De maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor bedragen in 2018 tussen de 400 en 500
miljoen euro
Belanghebbende

Kostenpost

Resultaat

1

Reizigers

Vertraging met treinen op het hoofdrailnet
(HRN)

€ 131 miljoen

2

Reizigers

Vertraging andere treinen

€ 5 miljoen

3

Reizigers

Effecten deur-tot-deur

€ 9 miljoen

4

Reizigers

Onzekerheid

€ 176 à € 237 miljoen

5

Reizigers

Uitwijkgedrag

€ 46 à € 81 miljoen

6

Reizigers

Zitplaatskans

€0

7

Verladers

Vertragingen goederenvervoer

€ 47 miljoen

8

Vervoerders

Kosten personenvervoerders

Niet gekwantificeerd

9

Vervoerders

Kosten goederenvervoerders

Inbegrepen in item 7

10

Infrabeheerder

Beheerskosten infrastructuur

Niet gekwantificeerd

Tabel B3.3.1: Overzicht van maatschappelijke kosten door verstoringen op het spoor.


Niet alleen op de weg leiden reistijdverlies en onbetrouwbaarheid tot maatschappelijke kosten, ook op het spoor is dit
het geval. De voor het spoor gevolgde berekeningswijze sluit zoveel mogelijk aan bij de manier waarop we de
filekosten op het hoofdwegennet hebben bepaald.



De structurele vertragingstijd binnen een geplande dienstregeling als gevolg van de drukte op het spoor en de
beschikbaarheid van de infrastructuur is niet meegenomen. In dit Mobiliteitsbeeld rapporteren we hier uitsluitend over
vertragingen ten opzichte van de beloofde dienstregeling. De binnen de geplande dienstregeling ingecalculeerde extra
reistijd, bijvoorbeeld doordat een trein moet worden gepland met langere haltetijden of een lage snelheid om de
dienstregeling passend te maken op het drukke spoor, is hierin niet meegenomen.



De totale maatschappelijke kosten van extra reistijd door verstoringen op het spoor bedragen in 2018 tussen de 400 en
500 miljoen euro. Omdat enkele kostenposten niet kunnen worden gekwantificeerd, vormen deze bedragen een
ondergrens en zijn ze afgerond om de schijn van absolute nauwkeurigheid te vermijden.



Het bedrag aan maatschappelijke kosten door verstoringen op het spoor bestaat uit kosten voor reizigers, vervoerders
en verladers en wordt uitgedrukt in het prijspeil van 2018.



Bij reizigers hebben we niet alleen gekeken naar de kosten van het te laat aankomen op het bestemmingsstation, maar
ook naar de effecten op de deur-tot-deur-reistijd, de gevolgen van onzekerheid over de reistijd, het kleiner worden van
de zitplaatskans bij vertragingen en de noodzaak om bij grote verstoringen uit te wijken naar alternatieven
(uitwijkgedrag).

84



Behalve met tijdkosten kunnen reizigers en verladers ook te maken krijgen met extra uitgaven. Hetzelfde geldt voor
vervoerbedrijven en voor de infrastructuurbeheerder.



Ongeveer 146 miljoen euro (de posten 1, 2 en 3 uit tabel B3.3.1 bij elkaar opgeteld) heeft te maken met een langere
reistijd als gevolg van vertraagde of uitgevallen treinen. Te laat aankomen op het aankomststation wil overigens niet
automatisch zeggen dat reizigers ook te laat op hun eindbestemming zijn. Soms biedt de overstaptijd enige speelruimte
voor vertraging. De berekening gaat uit van de complete deur-tot-deur-reis.



Aan de onbetrouwbaarheid van de reis en de onzekerheid over de daadwerkelijke aankomsttijd die deze met zich
meebrengt voor reizigers, is een bedrag toe te kennen van tussen de 176 miljoen en 237 miljoen euro.



Bij grote verstoringen die vooraf bekend zijn, kunnen reizigers hun reisgedrag aanpassen: op een andere tijd reizen,
een ander vervoermiddel kiezen of helemaal afzien van de reis. Soms leidt dit zogenoemde uitwijkgedrag tot extra
kosten die nog niet in de hiervoor genoemde vertragingskosten zijn meegenomen. Deze extra kosten liggen in 2018
tussen de 46 miljoen en 81 miljoen euro.



Vertraging en uitval van treinen leiden vaak tot drukkere treinen, waardoor de zitplaatskans en het comfort afnemen.
In de beleving van de reizigers duurt zo’n reis dan extra lang. Op grond van de beschikbare gegevens blijkt dit effect
over het hele land bekeken marginaal ten opzichte van de andere kosten. Bij afzonderlijke treindiensten kan dit
uiteraard anders liggen.



De extra uitgaven door personenvervoerbedrijven betreffen grotendeels uitgaven die worden doorgegeven naar
andere partijen, zoals de regeling ‘Geld terug bij vertraging’ of de kosten van vervangend busvervoer of van hotels.
Tegenover een uitgave voor de ene partij staan inkomsten met dezelfde omvang voor de andere. Ze zijn daarom niet te
bestempelen als maatschappelijke kosten. Andere kosten, zoals overwerk van het personeel, zijn niet gekwantificeerd,
omdat hierover geen gegevens beschikbaar zijn.



De extra kosten in het goederenvervoer zijn geraamd op ongeveer 47 miljoen euro. Deze zijn gebaseerd op
vertragingen en uitval van internationale goederentreinen, het overgrote deel van de spoorgoederenmarkt. Het gaat
om kosten voor zowel vervoerders als verladers. Kosten voor vervoerders hebben betrekking op extra personeel,
materieel, energie en herplanning bij lange omleidingen.



De infrastructuurbeheerder moet extra kosten maken om bijvoorbeeld het treinverkeer bij te sturen na een verstoring.
Hieronder vallen ook de personeelskosten die worden gemaakt in het geval van een verstoring. Deze kosten zijn niet
gekwantificeerd.



De extra reistijd wordt omgerekend naar kosten op basis van waarderingskengetallen voor de reistijd (value of time);
zie Warffemius (2013). Deze waarden verschillen al naargelang het reismotief: een plezierreis heeft een lagere waarde
dan een zakelijke reis. Ook bij het goederenvervoer wordt een tijdwaardering toegepast.



In het Achtergronddocument ‘Bepaling van de maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor’ lichten we de
berekening toe.

85

3.3.2 Ontwikkeling reizigersvertragingsminuten
In KiM (2017) worden voor het eerst de reizigersvertragingsminuten besproken. Om een beeld te krijgen van het verloop
hiervan zijn in figuur B3.3.1 de reizigersvertragingsminuten van 2015 tot en met 2018 weergegeven voor het hoofdrailnet
(HRN). Deze waardes zijn afkomstig van NS en opgehoogd voor niet-verchipte kaartsoorten. Over de jaren 2015-2018 blijken de
reizigersvertragingsminuten af te nemen.

Reizigersvertragingsminuten
(in miljoenen)

800
700
600
500
400
300
200
100
0
2015

2016

2017

2018

Jaar
Figuur B3.3.1:

Reizigersvertragingsminuten hoofdrailnet, 2015-2018.

86

3.4 Andere bereikbaarheidsindicatoren

3.4.1 Bereikbaarheidsindicator BBI

Hoofdboodschap
Per auto is de bereikbaarheid in een groot deel van de brede Randstad minder dan gemiddeld in
Nederland; per openbaar vervoer is de bereikbaarheid in de grote steden beter dan gemiddeld in
Nederland

Figuur B3.4.1: Bereikbaarheid volgens de bereikbaarheidsindicator (BBI) op etmaalniveau, BBI-index voor auto (links) en
openbaar vervoer (rechts) voor 2014, op basis van LMS-basisjaar 2014. De grootte van de cirkels geeft het aantal verplaatsingen
met de betreffende vervoerwijze (respectievelijk auto en openbaar vervoer) naar de zone weer. De kleur van de cirkels drukt de
bereikbaarheidskwaliteit uit. Groene cirkels geven aan dat de gemiddelde snelheid over de hemelsbreed gemeten afstand van
verplaatsingen naar deze gemeenten hoog is ten opzichte van de referentiesnelheid (het landelijk gemiddelde voor deze
afstand). Rode cirkels geven aan dat de snelheden relatief laag zijn. Hiermee wordt zichtbaar welke gemeenten op de
bereikbaarheid beter of slechter scoren dan het landelijk gemiddelde. De BBI is dus geen absolute maatstaf of norm, maar een
relatieve maat. De bijna 400 gemeenten zijn op basis van hun indexwaarden verdeeld over zes groepen, die respectievelijk
12,5%, 12,5%, 25%, 25%, 12,5%, 12,5% van de totale populatie omvatten, en waarbij zij aflopen van de 12,5% best bereikbare
(donkergroen) naar de 12,5% slechtst bereikbare (donkerrood) gemeenten. De BBI geeft niet de exacte locatie van het
achterliggende knelpunt aan. Als een gemeente ‘rood kleurt’, hoeft dit nog niet te betekenen dat de oorzaak van de relatief lage
score zich in de gemeente zelf bevindt. Bron: 4CAST.

87










In de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) van 2012 introduceert de overheid een nieuwe indicator voor de
bereikbaarheid: de bereikbaarheidsindicator (BBI). Deze indicator zet in de bereikbaarheid niet alléén de mate van
congestie in gebieden centraal, zoals we in de voorgaande paragrafen hebben gedaan, maar geeft aan wat de relatieve
bereikbaarheid van gebieden is, als resultante van het totaal van de omliggende ruimtelijke structuur, de netwerken en de
verkeerskwaliteit. Dit alles gegeven de herkomst van de naar het gebied gemaakte reizen. De voor de SVIR ontwikkelde
indicator voor de autobereikbaarheid is doorontwikkeld, zodat deze ook toepasbaar is voor het openbaar vervoer (Bakker &
Warffemius, 2017). Onder ‘Data en methodiek: Berekening van de bereikbaarheidsindicator (BBI)’ staat een korte
beschrijving van de methodiek.
Niet alle deelaspecten van de ‘reisweerstand’ kunnen in de BBI goed worden meegenomen. Dit geldt alleen voor die
aspecten die zich laten vertalen naar ‘reistijd’ (zie Bakker & Warffemius, 2017).
De bereikbaarheidsindicator (BBI) voor de automobiliteit (figuur B3.4.1, links) laat in grote lijnen vooral zien dat de
bereikbaarheid in veel gemeenten in de brede Randstad (met uitzondering van Utrecht en omgeving) minder is dan
gemiddeld. Hier zal vooral de mate van congestie een rol spelen, aangezien het netwerk er dicht is en de ruimtelijke
structuur geen probleem vormt. Rode cirkels in de meer perifere gebieden, zoals Zeeuws-Vlaanderen, de Kop van NoordHolland en delen van Overijssel, zijn daarentegen vooral terug te voeren op de ruimtelijke structuur en het netwerk. In deze
gebieden moet het autoverkeer in veel richtingen eerst omrijden via een beperkt aantal tunnels of bruggen, of er zijn geen
snelwegen.
De BBI voor het openbaar vervoer (figuur B3.4.1, rechts) laat zien dat vooral de grote steden relatief goed bereikbaar zijn
met het openbaar vervoer. Gemeenten met een treinstation scoren beter dan het landelijk gemiddelde.
Capaciteitsproblemen die resulteren in een verminderde zitplaatskans of een verminderde betrouwbaarheid van het
openbaar vervoer, zijn niet in deze BBI terug te zien. Dit komt doordat regionale data over zitplaatskans en
betrouwbaarheid voor het openbaar vervoer niet of slechts beperkt beschikbaar zijn en daarom niet zijn uitgewerkt in de
verkeersmodellen, waaronder het hier gebruikte Landelijke Model Systeem, LMS (Hofman, 2017).
De omvang van het autoverkeer is beduidend groter dan die van het openbaar vervoer (zie het verschil in de omvang van
de cirkels op de auto- en de ov-kaart). De grote steden hebben een groot aandeel in de in Nederland gemaakte ovverplaatsingen. Voor het openbaar vervoer bevinden zich in de drie klassen met de grootste bolomvang geen rode of oranje
cirkels: de gebieden met veel ov-aankomsten zijn dus ook relatief goed per openbaar vervoer te bereiken.

88

Toelichting: Berekening van de bereikbaarheidsindicator (BBI)


De bereikbaarheidsindicator (BBI) is voor de in het kaartbeeld gepresenteerde analyse precies hetzelfde uitgevoerd als
voor de Nationale Markt- en Capaciteitsanalyse (NMCA) 2017. Om de actuele situatie te benaderen, is de BBI nu echter
bepaald voor het meest recente LMS-basisjaar (2014) in plaats van voor toekomstige jaren, zoals in de NMCA.



De BBI meet de bereikbaarheid als alle moeite die reizigers en de verladers en vervoerders van vracht moeten doen om
een bepaalde bestemming te bereiken. Een verplaatsing van een herkomst naar een bestemming gaat namelijk niet
vanzelf. De reiziger, vervoerder of verlader voelt weerstand tegen de reis, omdat zijn budget aan geld, tijd en inspanning
voor reizen beperkt is. Het begrip ‘bereikbaarheid’ wil alle weerstand vangen die de reiziger heeft om van zijn herkomst
naar zijn bestemming te komen. De weerstand om een bestaande bestemming te bereiken bestaat uit de volgende
deelaspecten:
o
o
o
o

De uitgaven die de reiziger moet doen om deze reis te maken (de kosten van bijvoorbeeld de trein- of busrit);
De benodigde reistijd;
De onbetrouwbaarheid van de reistijd (kun je plannen?);
Het gemak en reiscomfort (vraagt het reizen om veel inspanning van de reiziger? kun je de reistijd in het ov
gebruiken om te werken, te ontspannen of te genieten van de reis?).

Voor iedere reisrelatie is in theorie de totale reisweerstand in beeld gebracht. En voor iedere set van reizen kan deze
vervolgens worden opgeteld. De verschillende deelaspecten van de reisweerstand kunnen op één noemer worden
gebracht door ze zo goed als mogelijk alleen in ‘kosten’ of ‘tijd’ uit te drukken. Vervolgens kunnen ze worden opgeteld tot
de zogenoemde ‘gegeneraliseerde reis- of tijdkosten’. Hoe lager de reisweerstand op een verbinding (in een netwerk, op
een corridor, naar een stad of iets dergelijks) is, hoe beter de bereikbaarheid. De BBI wil in beeld brengen wat de relatieve
bereikbaarheidskwaliteit van gebieden is: hoe zijn gebieden met relatief goede en relatief slechte bereikbaarheid verdeeld
over de kaart? Hiervoor tellen we de reisweerstand van alle reizen naar een gebied op en vergeleken we deze met het
landelijke gemiddelde.


Gemeenten met een treinstation scoren voor de bereikbaarheid per openbaar vervoer beter dan het landelijk gemiddelde,
omdat de gemiddelde reissnelheid per openbaar vervoer van en naar deze gemeenten relatief hoog is, en treinreizen
gemiddeld sneller verlopen dan reizen met bus, tram of metro.



Het is logisch dat er voor het openbaar vervoer in de drie klassen met de grootste bolomvang (de grote steden) geen rode
of oranje cirkels staan. Daar waar veel vraag is, kan een vervoerbedrijf een aantrekkelijk ov-product aanbieden, wat weer
extra vraag (en hierdoor extra aanbod) uitlokt (het zogenoemde Möhring-effect).

89

Reistijdverhouding ov/auto sterk bepalend voor ov-gebruik
De BBI maakt het mogelijk om gebieden onderling te vergelijken op hun bereikbaarheid, zowel met de auto als met het
openbaar vervoer. Het is van belang om hierbij te bedenken dat openbaar vervoer andere reizigers trekt dan de auto, en ook
andere verplaatsingsmogelijkheden biedt naar plaats en in tijd. De bolomvang in figuur B3.4.1, die de omvang van het verkeer
voor de vervoerwijze naar een gebied aan geeft, laat voor auto en openbaar vervoer een ander kaartbeeld zien. Zo is zichtbaar
dat reizigers het openbaar vervoer, vanwege zijn specifieke kenmerken, kiezen voor een bepaald deel van alle verplaatsingen.
De deur-tot-deur-reissnelheid die het openbaar vervoer biedt ten opzichte van de auto, is sterk bepalend voor het gebruik van
het openbaar vervoer. Deze deur-tot-deursnelheid die het openbaar vervoer tussen een herkomst en een bestemming kan
behalen, hangt weer nauw samen met de specifieke kenmerken van een ov-reis: bij zo’n ov-reis gaat een deel van de tijd op aan
voor- en/of natransport, wachten en overstappen. Hilbers et al. (2009) laten bijvoorbeeld zien dat de ov-reiziger in de Randstad
slechts bijna een derde van de reistijd doorbrengt in het voertuig; de rest van de reistijd bestaat uit voor- en natransport (lopen,
fietsen), wachten en overstappen. Op korte afstanden loopt het aandeel van de reistijd in het openbaar vervoer zelfs terug tot
minder dan 20%.
Daar waar minder tijd is gemoeid met voor- en natransport, neemt het ov-gebruik toe: zie in figuur B3.4.1 (rechterkaart) de
groene cirkels in gemeenten met een station en gemeenten met een dicht ov-netwerk. De kaartbeelden van de BBI gaan alleen
over de aankomstgemeenten. Ze laten dus niet zien dat er ook een belangrijke relatie is met de reisafstand. Figuur 1 maakt dit
wel zichtbaar. Deze figuur geeft weer hoe alle op een gemiddelde werkdag door het LMS voorspelde autoreizen (bestuurder en
passagier) zijn verdeeld over vijf afstandsklassen en vier categorieën reistijdverhouding openbaar vervoer/auto. 9 Naarmate de
afstanden toenemen, neemt het aandeel rijtijd toe en verbetert de reistijdverhouding van het openbaar vervoer ten opzichte
van de auto.
Naarmate de reisafstanden toenemen, is het voor de reiziger minder bezwaarlijk om gebonden te zijn aan een dienstregeling en
een beperkt aantal haltes. Mede hierdoor heeft het openbaar vervoer een groter aandeel in de verplaatsingen wanneer de
reisafstand toeneemt. Het ov-gebruik per inwoner is ook veel groter in de directe omgeving van treinstations en bus-, tram- en
metrohaltes. Veel automobilisten zullen het openbaar vervoer niet als passend alternatief ervaren, doordat maar een beperkt
deel van alle autoverplaatsingen vertrekt van een bestemming vlakbij het openbaar vervoer naar een bestemming die zonder
overstappen kan worden bereikt. Overigens is voor de keuze van de reiziger vooral het totaal van de ervaren reistijd
doorslaggevend: een hoog bedieningsniveau (frequenties!) maakt het acceptabeler om afstanden naar de halte in het voor- en
natransport te overbruggen en om over te stappen (zie KiM, 2016). Ook zijn er naast de reistijd nog andere factoren die
medebepalen of de reiziger de auto en het openbaar vervoer als uitwisselbare alternatieven ervaart. Denk aan het moeten
meenemen van veel bagage, of het vooruitzicht van een heen- of terugreis in de nachtelijke uren als er nauwelijks ov-aanbod is
(zie KiM, 2015).

Figuur B3.4.2. Aantal autoverplaatsingen (in miljoenen per gemiddelde werkdag) met een verschillende reistijdverhouding
ov/auto, naar afstandsklasse en categorie reistijdverhouding ov/auto. Bron: LMS 2014, bewerking 4CAST.
9 Reistijden auto op basis van maatgevende (drukste) spits, reistijden voor openbaar vervoer volgens de BBI-methodiek (gegeneraliseerde

reistijden).

90

3.4.2 Nabijheid van wonen en werken

Hoofdboodschap
De regionale verschillen in nabijheid zijn groot

Figuur B3.4.3: Bereikbaarheid van het aantal arbeidsplaatsen in 2016 (index) en de verandering in de bereikbare banen tussen 1996 en 2016 (op basis van de
nabijheidsindicator). Bron: PBL (2018).














Agglomeratievoordelen worden behaald door korte reistijden voor woon-werkverkeer en zakelijk verkeer. Reistijden
kunnen worden verkort door een hogere snelheid én door een kortere afstand. Nabijheid is zo een andere manier om naar
bereikbaarheid te kijken.
Nabijheid is hier uitgedrukt in het percentage banen in Nederland dat op een acceptabele hemelsbrede afstand van de
woonlocatie ligt. Hoe korter de afstand tussen woning en baan, hoe groter de bereidheid deze te overbruggen, en hoe
groter het gewicht dat in de kaart aan deze baan wordt toegekend. 10
Wanneer bereikbaarheid wordt beoordeeld op basis van de te halen reissnelheid (zie paragraaf 3.4.1
‘Bereikbaarheidsindicator BBI’), dan resulteert dit in relatief hoge scores in de periferie van ons land en lage scores in het
westen. De nabijheidsindicator geeft juist aan dat in het westen de meeste arbeidsplaatsen binnen bereik liggen, rekening
houdend met de ruimtelijke spreiding van arbeidsplaatsen en de haalbare snelheid van verplaatsen. De
werkgelegenheidsverdeling over ons land is hierbij zeer bepalend. De verschillen in reissnelheid binnen Nederland zijn veel
minder groot dan de verschillen in arbeidsplaatsen. De snelheid in de Randstad ligt weliswaar wat lager, maar de grotere
nabijheid van arbeidsplaatsen weegt hier ruimschoots tegenop.
De nabijheid van wonen en werken is in Nederland tussen 1996 en 2016 met ongeveer 4% verbeterd. Tot 2002 nam de
nabijheid toe doordat banen zich ruimtelijk meer concentreerden, na 2008 is dit het geval door een grotere ruimtelijke
concentratie van bevolking in de steden.
In het westen van Nederland liggen de meeste arbeidsplaatsen binnen het bereik van een inwoner (zie figuur B3.4.3, links).
In Zuid-Holland heeft een inwoner gemiddeld zes tot zeven keer zoveel banen binnen een acceptabele afstand als in
Zeeland. Binnen Amsterdam kan het aantal banen op acceptabele afstand oplopen tot 3,3 maal het nationaal gemiddelde.
Binnen de regio's bestaan ook grote verschillen. De nabijheid is in het centrum van Amsterdam ruim vier keer zo groot als in
Almere Hout. En in het centrum van Eindhoven is de nabijheid van banen ruim vier keer zo groot als in Maarheeze.
Over de periode 1996-2016 (verandering van de nabijheid van arbeidsplaatsen) blijkt dat er vooral in de Noordvleugel van
de Randstad, met een ruime zone naar het noordoosten toe (Amsterdam, Utrecht, Amersfoort, Flevoland, Zwolle), en rond
Eindhoven meer banen binnen een goed bereikbare afstand zijn gekomen. Daarentegen is het aandeel op een goed
bereikbare afstand gelegen banen in Oost-Groningen, Limburg en Zeeland afgenomen.

10 Op basis van het aantal banen (van 12 uur of meer) per viercijferig postcode gebied, de hemelsbrede afstand tussen postcodegebieden en

de bereidheid om in het woon-werkverkeer bepaalde afstanden te overbruggen, is uitgerekend welk deel van de Nederlandse banen vanuit
elk postcodegebied op een acceptabele afstand ligt. Vervolgens is op basis van het aantal inwoners per postcodegebied berekend welk deel
van de Nederlandse banen voor de gemiddelde Nederlander binnen een acceptabele afstand ligt.

91

Toelichting: Berekening van de nabijheidsindicator
Nabijheid is een bereikbaarheidsindicator afkomstig uit de op activiteiten/ruimte gerichte benadering, die het Planbureau voor
de Leefomgeving (PBL) vaak hanteert. Bij de nabijheidsindicator (of geografische bereikbaarheid, effectieve bereikbaarheid)
staat niet het functioneren van de mobiliteitsnetwerken (het mobiliteitssysteem) centraal. Nabijheid is geoperationaliseerd in
termen van het aantal bereikbare banen, rekening houdend met de bereidheid van een potentiële werknemer om de afstand
tussen de woon- en de werkplek te overbruggen. Hoe korter de afstand tussen woning en baan, hoe groter de bereidheid deze
te overbruggen en hoe groter het gewicht dat zo’n baan krijgt in de bepaling van de nabijheid. Afhankelijk van het type
nabijheid dat wordt bekeken, zou ook het aantal bereikbare scholen, zorginstellingen of winkels in de berekening kunnen
worden meegenomen.
De nabijheidsindicator beschouwt het functioneren van het mobiliteitssysteem dus niet op zichzelf, maar in relatie tot nabijheid.
Dit kan worden gezien als een indicatie voor het functioneren van een stedelijke economie, maar ook als een indicatie voor de
ontplooiingsmogelijkheden van individuen en bedrijven. Dan gaat het niet alleen om netwerksnelheden, maar ook om de
nabijheid (hier van woningen en arbeidsplaatsen). Dus ondanks dat de netwerksnelheden in de stad laag zijn, hebben
stedelingen een veel grotere keuze aan banen en woningen (agglomeratievoordeel). De nabijheidsindicator is veel meer een
indicator van concurrentiekracht, agglomeratiekracht of economisch ontwikkelingspotentieel en gerelateerd aan het eerste
nationaal belang in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte.

92

Bronnen hoofdstuk 3
Autoweek (2019). Verbruiksmonitor. Geraadpleegd via: http://www.autoweek.nl/verbruiksmonitor.
Bakker, P. & Warffemius, P. (2017). De bereikbaarheidsindicator uitgewerkt voor openbaar vervoer: BBI-ov. Het beleidskader,
uitwerking en toepassing. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM).
CBS (2018). Databestanden Onderzoek Verplaatsingsgedrag in Nederland (OviN) 2017. Heerlen: Centraal Bureau voor de
Statistiek.
Fosgerau, M. (2016). The Valuation of Travel Time Variability. Discussion Paper 2016-4, prepared for the ITF. OECD.
Goudappel Coffeng (1997). Marktprofiel van de filerijder. Deventer.
Hilbers, H., Coevering, P. van de & Hoorn, A. van (2009). Openbaar vervoer, ruimtelijke structuur en flankerend beleid: de
effecten van beleidsstrategieën. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
INWEVA (2019). Intensiteiten Wegvakken. Delft: Rijkswaterstaat. Geraadpleegd via: https://nis.rijkswaterstaat.nl.
KiM, 2016. De Keuze van de Reiziger. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM).
Bakker, P., Loop, H. van der & Savelberg, F. (2015). Uitwisseling gebruikersgroepen ‘auto-ov’. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (KiM).
Hofman, F. (2017). Landelijk Model Systeem (LMS). Utrecht: Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat
Water, Verkeer en Leefomgeving (RWS, WVL)
KiM (2017). Mobiliteitsbeeld 2017. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
Koopmans, C.C. & Kroes, E.P. (2004). Werkelijke kosten van files tweemaal zo hoog. Economisch Statistische Berichten, 2-42004, 154-155.
Koopmans, C. (2010). Beoordeling Lifecyclemanagement ProRail. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Loop, H. van der, Waard, J. van der, Haaijer, R. & Willigers, J. (2015). Induced demand: new empirical findings and consequences
for economic evaluation. Washington (USA): Transportation Research Board, Annual Meeting, 2016.
MuConsult (2016). Reistijdverlies op provinciale en stedelijke wegen 2011-2014. Amersfoort: MuConsult.
OECD (2010). Improving reliability on surface transport networks. Parijs: OECD.
PBL (2018). Monitor infrastructuur en Ruimte 2018: Zicht op de effecten van de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte. Den
Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
ProRail (2019). Jaarverslag 2018. Utrecht: ProRail.
Rietveld, P., Bruinsma, F.R. & Vuuren, D. van (2001). Coping with unreliability in public transport chains: a case study for
Netherlands. Transportation Research Part A: Policy and Practice 35 (6), 539-559.
Savelberg, F. & Bakker, B. (2017). Maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (KiM).
VenW & EZ (2004). Indirecte effecten infrastructuur. Aanvulling op de Leidraad OEI. Den Haag: Ministerie van Verkeer en
Waterstaat en ministerie van Economische Zaken.
Warffemius, P. (2013). De maatschappelijke waarde van kortere en betrouwbaardere reistijden. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (KiM).

93

4 Verkeersveiligheid

94

4.1 Ontwikkeling aantal verkeersdoden
Hoofdboodschap
In 2018 vallen er 678 doden in het verkeer. Deze stijging met 6% ten opzichte van 2010 (640) komt
vooral voor rekening van fietsers en gebruikers van gemotoriseerde invalidenvoertuigen; onder autoinzittenden, voetgangers, brom/snorfietsrijders en motorrijders is het aantal verkeersdoden in 2018
lager dan in 2010.

800
700
600
500
400
300
200
100
0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

voetgangers

fietsers

brom- en snorfietsers

gebruikers gemotoriseerd invalidenvoertuig

motorfietsers

inzittenden personenauto

inzittenden bestel- en vrachtauto's

overig/onbekend

2018

Figuur V4.1.1: Ontwikkeling aantal verkeersdoden, 2010-2018. Bron: CBS Statline.









In vergelijking met 2010 (toen er 640 verkeersdoden vielen) is het aantal verkeersdoden in 2018 gestegen met
6%. De bevolking groeide in deze periode met 4%. In de periode 2010-2018 was het aantal verkeersdoden het
laagst in 2013 en 2014, namelijk 570 in beide jaren. Ten opzichte van deze jaren ligt het aantal verkeersdoden in
2018 bijna 19% hoger. Jaar-op-jaarfluctuaties moeten echter met voorzichtigheid worden bekeken. Overlijden in
het verkeer is ook een stochastisch proces, waarbij toeval (zeker bij lage aantallen) een belangrijke rol speelt.
In de periode 2010-2018 doen zich grote verschillen voor tussen de vervoersmodaliteiten. Zo steeg het aantal
fietsdoden in deze periode met ruim 40%, terwijl het aantal verkeersdoden onder inzittenden van personenauto’s
met 5% daalde. Berijders van een gemotoriseerd invalidenvoertuig (zoals de scootmobiel) zijn in 2018 ruim twee
keer zo vaak dodelijk slachtoffer als in 2010 (een stijging van 19 doden in 2010 naar 44 doden in 2018).
Al met al is het aandeel kwetsbare verkeersdeelnemers (voetgangers, fietsers, brom- en snorfietsers, gebruikers
van een gemotoriseerd invalidenvoertuig) in het totale aantal verkeersdoden toegenomen van 46% in 2010 naar
54% in 2018. Het aandeel inzittenden van een personen-, bestel- of vrachtauto en het aandeel motorrijders in het
aantal verkeersdoden daalde in deze periode van 53% naar 44%.
In 2018 zijn er – met de kanttekening die van toepassing is op de jaar-op-jaarfluctuaties – 11% meer
verkeersdoden dan in 2017. Onder de gebruikers van een gemotoriseerd invalidenvoertuig stijgt het aantal
verkeersdoden van 25 in 2017 naar 44 in 2018, een toename met 76%. Deze toename komt (grotendeels) door
een relatief laag aantal verkeersdoden onder gebruikers van gemotoriseerde invalidenvoertuigen in 2017. Het
aantal verkeersdoden onder fietsers is in 2018 11% hoger en onder inzittenden van personenauto’s 16% hoger
dan in 2017. Onder voetgangers, brom- en snorfietsers en motorfietsers zijn in 2018 minder verkeersdoden te
betreuren dan in 2017.

95

4.2 Ontwikkeling risico
Hoofdboodschap
In vergelijking met 2010 is onder fietsers het aantal verkeersdoden per gefietste kilometer gestegen
met 20%. Onder inzittenden van auto’s daalde het aantal verkeersdoden per gereden kilometer met
15%.

verkeersdoden per miljard
reizigerskilometer

60
50
40

30
20
10

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

voetgangers

fietsers

brom- en snorfietsers

inzittenden personenauto

2017

Figuur V4.2.1: Ontwikkeling aantal verkeersdoden per afgelegde afstand door Nederlandse voetgangers, fietsers, brom- en
snorfietsers en auto-inzittenden, 2010-2017. Bron: CBS Statline.





Per afgelegde afstand11 is het aantal verkeersdoden het laagst onder inzittenden van een personenauto 12: in 2017
viel er één dode per 690 miljoen door auto-inzittenden afgelegde kilometers. Onder voetgangers, fietsers en
brom-/snorfietsers is dit respectievelijk één dode per 93 miljoen km, één dode per 70 miljoen km en één dode per
22 miljoen km.
In vergelijking met 2010 is het risico (aantal verkeersdoden per afgelegde afstand) bij fietsers flink gestegen:
20%. Ook bij brom-/snorfietsers is dit het geval, maar minder dan bij fietsers (7%). Onder personenautoinzittenden en voetgangers is de tendens omgekeerd. Het aantal verkeersdoden per afgelegde afstand daalde
tussen 2010 en 2017 met 15% (auto) respectievelijk 13% (voetgangers).

11 Het gaat om afstanden die Nederlanders binnen Nederland afleggen (CBS, OViN). De afstanden die buitenlanders in Nederland

afleggen, zijn buiten beschouwing gelaten, omdat hierover geen informatie bekend is. De aantallen doden per afgelegde afstand in de
figuur moeten daarom worden gezien als een bovengrens.
12
De afgelegde afstand van inzittenden van bestel- en vrachtwagens is uit het OViN niet bekend.

96

4.3 Verkeersdoden per leeftijdscategorie
Hoofdboodschap
Het aantal verkeersdoden onder 80-plussers is sinds 2010 harder toegenomen dan de omvang van
deze groep; in de categorie 40-80-jarigen bleef het aantal verkeersdoden per persoon vrijwel gelijk,
terwijl het bij de leeftijdscategorieën 0-20 jaar en 20-40 jaar daalde.

aantal verkeersdoden
800
600
400

200
0
alle leeftijden

jonger dan 20

20-40
2010

40-80

80+

2018

Figuur V4.3.1: Het totale aantal verkeersdoden (linksboven) en het aantal verkeersdoden per persoon (de mortaliteit)
(rechtsboven; 2010=100) per leeftijdsgroep in 2010 en 2018 en het verschil in verkeersdoden tussen 2010 en 2018 verdeeld
over de leeftijdsgroepen en modaliteiten (onder). Bron: CBS Statline.





In 2018 verongelukken 52% meer 80-plussers in het verkeer dan in 2010. Deze stijging komt vooral voor
rekening van 80-plussers op de fiets of als gebruiker van een invalidenvoertuig (zoals een scootmobiel). In de
leeftijdscategorie van 40-80 jaar stijgt het aantal verkeersdoden met 11%, vooral door het toegenomen aantal
fietsdoden. In de leeftijdsgroepen jonger dan 20 jaar en 20-40 jaar daalt het aantal verkeersdoden voor vrijwel
alle modaliteiten.
Aangezien de groep 80-plussers tussen 2010 en 2018 in omvang is gegroeid, is de groei van de
verkeersmortaliteit (het aantal verkeersdoden per 80-plusser) minder sterk dan de absolute groei van 52%,
namelijk 27%; het aantal fietsdoden per 80-plusser steeg met 44%. Bij de 40-80-jarigen nam het aantal
verkeersdoden per persoon tussen 2010 en 2018 licht toe (4%) en steeg het aantal fietsdoden per persoon met
32%. Bij de leeftijdscategorieën 0-20 jaar en 20-40 jaar daalde de verkeersmortaliteit en nam de mortaliteit voor
fietsers af (19%) respectievelijk toe (29%).

97

4.4 Ernstig verkeersgewonden
Hoofdboodschap
Over de periode 2010-2017 steeg het aantal ernstig verkeersgewonden met 9%; het aantal ernstig
verkeersgewonden met zwaar letsel steeg met bijna 50%.

25.000
20.000
15.000
10.000
5.000

0
2010

2011

2012

2013
MAIS 3+

2014

2015

2016

2017

MAIS 2

Figuur V4.4.1: Ontwikkeling aantal ernstig gewonden naar letselernst, 2010-2017 (2017 is het laatste jaar waarover gegevens
bekend zijn). Deze ontwikkeling is weergegeven voor twee letselgroepen: MAIS 2 en MAIS 3 en hoger. Bron: SWOV.








Sinds 2014 is het aantal ernstig verkeersgewonden redelijk stabiel, met gemiddeld zo’n 20.000 ernstig gewonden
per jaar. Vergeleken met 2016 is het aantal ernstig gewonden in 2017 licht gedaald.
Het aantal ernstig verkeersgewonden met de zwaardere letsels – MAIS 3 en hoger – is sinds 2010 jaarlijks
toegenomen. In 2017 heeft ongeveer 40% van de ernstig gewonden MAIS 3 of hoger en ongeveer 60% MAIS 2
(zie hieronder ‘Verdeling ernstig gewonden over letselcategorieën’), in 2010 was de verhouding ongeveer 30%
voor MAIS 3+ tegenover 70% voor MAIS 2.
Een deel van de ernstig gewonden valt in ongevallen waarbij een motorvoertuig is betrokken. In 2017 is het
aandeel van de ernstig gewonden dat bij zo’n ongeval gewond raakt, circa 43%; bij de overige 57% van de
ernstig gewonden is geen motorvoertuig bij het ongeval betrokken. In vergelijking met 2010 is het aandeel van
de gewonden dat valt in een ongeval waarbij een motorvoertuig betrokken is, circa 4%-punt lager (47% versus
43%) (SWOV, 2018a).
Door de beperkte politieregistratie zijn de gegevens over aantallen ernstig gewonden niet nauwkeurig. Ze moeten
dan ook met de nodige voorzichtigheid worden gehanteerd (SWOV, 2018b). Over de aantallen ernstig
verkeersgewonden per modaliteit of leeftijdsgroep is sinds 2009 geen goede informatie meer voorhanden (SWOV,
2018b).
Verdeling over letselcategorieën
Voor gewonden bestaan er internationale letselcategorieën, MAIS (Maximum Abbreviated Injury Scale), die de
ernst van het letsel aanduiden: MAIS 0 = geen; MAIS 1 = licht; MAIS 2 = matig; MAIS 3 = ernstig; MAIS 4 =
zwaar; MAIS 5 = levensgevaarlijk; MAIS 6 = dodelijk.
In Nederland zijn ernstig verkeersgewonden gedefinieerd als verkeersgewonden met een letselernst MAIS 2+ (2
en hoger). De Europese definitie gaat uit van een letselernst MAIS 3+. Van de ernstig gewonden (MAIS 2+)
ondervindt ongeveer 20% blijvend letsel (SWOV, 2014).

98

4.5 Maatschappelijke kosten
Hoofdboodschap
De maatschappelijke kosten van verkeersonveiligheid zijn tussen 2010 en 2018 gestegen van 16
miljard naar 17 miljard euro.
2010

2018

Medische kosten

0,4

0,4

Productieverlies

1,0

1,0

Immateriële kosten

9,0

9,5

Materiële kosten

4,2

4,4

Afhandelingskosten

1,4

1,5

Filekosten

0,3

0,3

15,0 – 16,3 – 17,7

15,8 - 17,1 – 18,6

Totaal

Tabel V4.5.1: Maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in 2010 en 2018, in miljard euro (prijspeil 2018). Berekening
KiM, in samenwerking met Wim Wijnen (W2Economics).







De maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in Nederland worden voor 2018 geschat op ongeveer 17
miljard euro, met een bandbreedte van 16 tot 19 miljard euro. Omdat het aantal verkeersgewonden in 2018
nog niet bekend is, hebben we in deze berekening aangenomen dat het aantal verkeersgewonden in 2018
even groot is als in 2017. Dit bedrag is vergelijkbaar met ruim 2% van het bruto binnenlands product (bbp).
De kosten zijn circa 5% hoger dan in 2010 (ruim 16 miljard euro in constante prijzen). Twee derde van deze
stijging (ruim 0,5 miljard euro) wordt veroorzaakt door een hoger aantal ernstig verkeersgewonden ten
opzichte van 2010 en dan met name door de immateriële kosten van deze ernstig verkeersgewonden (zie
Data en Methodieken: ‘Berekening maatschappelijke kosten verkeersongevallen’).
Ten opzichte van voorgaande edities van het Mobiliteitsbeeld hebben we de immateriële kosten van
lichtgewonden toegevoegd, zowel voor 2010 als voor 2018. Hiermee komt de inschatting op één lijn met die
in andere Europese landen, waar het al gebruikelijk is om immateriële kosten van lichtgewonden mee te
nemen in de berekeningen (Wijnen et al., 2017). De immateriële kosten – en daarmee ook de totale kosten –
zijn met deze toevoeging bijna 3 miljard euro hoger dan in de eerdere schattingen.
De filekosten komen ook terug in de maatschappelijke kosten van files en vertragingen. Zie Maatschappelijke
kosten files en vertragingen.

99

4.5.1 Verdeling over kostenposten en letselernst
Hoofdboodschap
Ruim de helft van de maatschappelijke kosten voor verkeersongevallen zijn immaterieel. Ongeveer
twee derde van deze kosten ontstaan door ernstig gewonden.

2%

2%

11%
24%

6%
8%

6%
26%

37%

56%

22%

Immateriële kosten

Materiële kosten

Afhandelingskosten

Productieverlies

Medische kosten

Filekosten

Doden
Ernstig gewond
Licht gewond
Overig gewond
Uitsluitend materiële schade

Figuur V4.5.1: Verdeling maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in 2018 over kostenposten (links) en naar letselernst
(rechts).







Ruim de helft (58%) van de maatschappelijke kosten voor verkeersongevallen zijn immateriële kosten: kosten
van verlies van levensjaren en verlies van kwaliteit van leven die in geld kunnen worden uitgedrukt. Hiernaast
is materiële schade aan voertuigen een grote kostenpost: ruim een kwart van de totale kosten. Andere
substantiële kostenposten zijn afhandelingskosten (voor politie, brandweer, verzekeraars en justitiële
organisaties) en het verlies van productie dat ontstaat doordat verkeersslachtoffers (al dan niet tijdelijk) niet
meer kunnen werken. De kosten van medische behandeling van verkeersslachtoffers en kosten van files door
ongevallen zijn relatief gering.
De kosten per verkeersdode bedragen naar schatting 2,8 miljoen euro in 2018, die per ernstig
verkeersgewonde ruim 300.000 euro en die per lichtgewonde 37.000 euro. Hiervan zijn de immateriële kosten
naar schatting 2,2 miljoen euro voor een dode, 250.000 euro voor een ernstig gewonde en 28.000 euro voor
een lichtgewonde. Het productieverlies bedraagt naar schatting respectievelijk 0,6 miljoen euro, 23.000 euro
en 1.200 euro (zie Data en Methodieken: ‘Berekening maatschappelijke kosten verkeersongevallen’).
Ongeveer twee derde van de totale kosten (11 miljard euro) ontstaat door gewonden, waarbij met name de
ernstig verkeersgewonden een groot aandeel in de kosten hebben (zie figuur V4.5.1). Het aandeel van
verkeersdoden in de totale kosten is veel kleiner (circa 1,9 miljard euro).

100

4.5.2 Verdeling over kostendragers
Hoofdboodschap
Het overgrote deel van de maatschappelijke kosten van verkeersonveiligheid komt bij particulieren
terecht.

2018
2%

8%

9%

81%

particulieren

bedrijven

overheden

onbekend

Figuur V4.5.2: Verdeling maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in 2018 over particulieren, bedrijven en overheden.
Bron: Wijnen et al. (2014).13



Verreweg het grootste deel van de maatschappelijke kosten, naar schatting ongeveer 14 miljard euro in 2018,
wordt gedragen door particulieren. Het gaat hierbij om onder meer immateriële schade voor
verkeersslachtoffers, schade aan voertuigen, verzekeringskosten en filekosten. Bedrijven en overheden
dragen een relatief klein deel van de kosten: respectievelijk 1,5 en 0,3 miljard euro. Bij bedrijven gaat het om
schade aan bedrijfsvoertuigen, verzekeringskosten en filekosten. Kosten die voor rekening komen van
overheden, zijn de kosten van politie, brandweer, juridische kosten en een deel van de medische kosten. Voor
sommige kosten, waaronder productieverlies, is de verdeling over de kostendragers niet goed bekend.

Dit is een onderzoek naar de verdeling over kostendragers in 2009. Het aandeel van een kostendrager in een kostenpost in
2009 is toegepast op de omvang van deze kostenpost in 2018. Immateriële kosten van lichtgewonden zijn toegevoegd en de
verdeling is hierop aangepast.
13

101

Bronnen hoofdstuk 4
SWOV (2014). Lasten van verkeersletsel ontleed. Basis voor een nieuwe benadering van verkeersveiligheid. R2014-25. Den Haag: Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid.
SWOV (2018a). Ernstig verkeersgewonden in Nederland. Factsheet 6 december 2018. Den Haag: Stichting
Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. Geraadpleegd via https://www.swov.nl/feitencijfers/factsheet/ernstig-verkeersgewonden-nederland.
SWOV (2018b). Ernstig verkeersgewonden 2017. R-2018-18. Den Haag: Stichting Wetenschappelijk Onderzoek
Verkeersveiligheid.
Wijnen, W. (2014). Financieringsmogelijkheden voor ‘Opschakelen naar meer verkeersveiligheid’: een verkenning.
Kostendragers en baathebbers in verkeersveiligheid. R-2014-40. Den Haag: Stichting Wetenschappelijk
Onderzoek Verkeersveiligheid.
Wijnen, W., Weijermars, W., Vanden Berghe, W., Schoeters, A., Bauer, R., Carnis, L., Elvik, R., Theofilatos, A.,
Filtness, A., Reed, S., Perez, C., Martensen, H. (2017). Crash cost estimates for European countries, Deliverable
3.2 of the H2020 project SafetyCube.
Wit, M. de & Methorst, R. (2012). Kosten verkeersongevallen in Nederland. Ontwikkelingen 2003 – 2009. Delft:
Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en Scheepvaart.

102

5 Emissies

103

5.1 Ontwikkeling emissies 2010-2018
Hoofdboodschap
Sinds 2010 zijn alle emissies door de sector verkeer en vervoer gedaald, met uitzondering van de CO2emissies; de CO2-emissies gemeten volgens het IPCC-voorschrift, waarbij niet alle CO2-emissies
meetellen, zijn wél gedaald.

120
100
80

60
40
20
0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

CO2-eq (IPCC)

CO2-eq (feitelijk)

NOx

PM10

NMVOS

SO2

2017

2018

Figuur E5.1.1: Geïndexeerde ontwikkeling (2010=100) van de belangrijkste (tank-to-wheel) emissies van verkeer en vervoer in Nederland en op
het Nederlands Continentaal Plat, 2010-2018. Data voor 2018 zijn voorlopig. Bron: CBS Statline/Emissieregistratie. Zie bijlage 2
(Begrippenkader en scope) voor de gehanteerde definitie van verkeer en vervoer en voor uitleg van de begrippen in de figuur.
Figuur E5.1.1 geeft de geïndexeerde ontwikkeling van de emissies tussen 2010 en 2018. Bij CO 2 volgens het
IPCC-perspectief gaat het alleen om modaliteiten die meedoen in de sectordoelstelling van maximaal 25 megaton
broeikasgas in 2030 (SER-Energieakkoord); internationale lucht- en scheepvaart zijn hiervan dus uitgesloten.14
Voor de absolute uitstoot per modaliteit, zie ‘Ontwikkeling emissies verkeer en vervoer’.



NOx, fijnstof (PM10), NMVOS en SO2
Bij NOx, fijnstof (PM10), niet-methaan vluchtige organische stoffen (NMVOS) en SO2 dalen de emissies door de
sector verkeer en vervoer sinds 2010 gestaag, en wel met respectievelijk 17%, 38%, 22% en 85%. Dit zijn
stoffen waaraan de sector in Nederland een relatief grote bijdrage levert. Zie ‘Aandeel verkeer en vervoer in
totaal’. In bijlage 2 (Begrippenkader en scope) staat kort beschreven welke milieuschade de verschillende stoffen
veroorzaken.

14 Met uitzondering van de emissies tijdens de landing-and-take-off-fase (LTO-fase) van binnenlandse vluchten, de enige

luchtvaartemissies die meetellen binnen het IPCC-voorschrift. Deze zijn zeer gering.

104








Broeikasgassen (CO2, N2O en CH4)
Voor de uitstoot van broeikasgassen bestaan er twee perspectieven: de uitstoot volgens IPCC-voorschrift en de
feitelijke uitstoot. Het IPCC-perspectief is bruikbaar om na te gaan of (internationale) afspraken over
broeikasgasreductie worden gehaald. Zo zijn IPCC-emissies de maat in het Parijs-akkoord, het SEREnergieakkoord en het Klimaatakkoord. Het perspectief van de feitelijke emissies is bruikbaar om na te gaan hoe
het brandstofgebruik (en, in combinatie met de verkeersprestatie, de brandstofefficiëntie 15) van de sector verkeer
en vervoer zich in Nederland ontwikkelt.16
Vanuit het IPCC-perspectief bezien neemt de uitstoot van broeikasgassen tussen 2010 en 2018 met ruim 9% af.
De broeikasgasuitstoot in 2018 is 35 megaton CO2-equivalenten. Volgens het SER-Energieakkoord mogen
emissies van de sector verkeer en vervoer in 2030 maximaal 25 megaton bedragen (SER, 2013). Ten opzichte
van 2010 is hiervoor een daling nodig van in totaal 25%. Hiervan is in 2018 dus 9% gerealiseerd.
Vanuit het perspectief van de feitelijke emissies nam de CO2-uitstoot van verkeer en vervoer sinds 2010 bijna 3%
toe.
In paragraaf 5.3 (Ontwikkeling per modaliteit) gaan we in op de absolute uitstoot van het IPCC-perspectief en de
feitelijke emissies per modaliteit en proberen we de verschillen tussen het IPCC- en het feitelijk-perspectief te
duiden. Dit gaat het best door te kijken naar de afzonderlijke modaliteiten. In paragraaf 5.5 (Ontwikkeling
personen-, bestel- en vrachtauto’s) bekijken we nader hoe de stijging van de CO2-emissies in het feitelijkperspectief zich verhoudt tot de omvang van het wegverkeer. Hiermee krijgen we inzicht in hoe de
brandstofefficiëntie van het wegverkeer zich ontwikkelt.

15 Gemeten als CO -uitstoot per kilometer.
2
16 Bij het IPCC-perspectief gaat het bij het wegverkeer om CO -emissies van brandstof die in Nederland is getankt, bij het feitelijke
2

perspectief om CO2-emissies van brandstof die in Nederland is gebruikt; bij IPCC wordt gebruik van biobrandstof gezien als emissieloos,
bij feitelijk niet. Feitelijk geeft dus een beeld van het daadwerkelijk brandstofgebruik van het wegverkeer in Nederland, terwijl IPCC het
tankgedrag van weggebruikers weerspiegelt. Bij IPCC tellen emissies van de zeescheepvaart en de luchtvaart niet mee, met uitzondering
van de emissies tijdens de landing-and-take-off-fase (LTO)van binnenlandse vluchten. Emissies van de binnenvaart tellen bij IPCC alleen
mee voor zover het om binnenlandse reizen gaat (herkomst en bestemming in Nederland).

105

5.2 Aandeel verkeer en vervoer in totaal
Hoofdboodschap
De sector verkeer en vervoer veroorzaakt meer dan twee derde van de totale uitstoot van NO x en een
derde van de totale uitstoot van fijnstof (PM10) binnen Nederland. Aan de stikstofdepositie in
Nederland draagt de sector verkeer en vervoer circa 10% bij.

Figuur E5.2.1: Relatieve bijdrage van de sector verkeer en vervoer (inclusief zeescheepvaart op het Nederlands Continentaal
Plat en luchtvaart in de LTO-fase) aan de totale emissies van CO2, NOx, PM10, NMVOS en SO2 in Nederland in 2018. Bron: CBS
Statline.





De sector verkeer en vervoer is de grootste bron van NOx-emissies binnen Nederland (68%). Via de uitstoot van
NOx draagt de sector verkeer en vervoer ongeveer 10% bij aan de totale stikstofdepositie binnen Nederland
(RIVM, 2019). Naast NOx draagt ook ammoniak bij aan de stikstofdepositie, in een verhouding van één derde
staat tot twee derde (CBS/PBL/RIVM/WUR, 2019a). De grootste binnenlandse bron van ammoniak is de landbouw
(86%; CBS); verkeer speelt bij ammoniak nauwelijks een rol. Ook buitenlandse emissiebronnen dragen
aanzienlijk bij aan de stikstofdepositie in Nederland (bij NOx circa 48% en bij ammoniak circa 22%;
CBS/PBL/RIVM/WUR, 2019b).
Aan de Nederlandse emissies van CO2 draagt de sector verkeer en vervoer 23% bij en aan fijnstof (PM10) bijna
een derde. Bij NMVOS en SO2 is de bijdrage respectievelijk 14% en 19%. Bij SO2 komt vrijwel de volledige
bijdrage (meer dan 90%) van de zeescheepvaart. Zie de volgende paragraaf (Ontwikkeling per modaliteit).

106

5.3 Ontwikkeling per modaliteit
Hoofdboodschap
Het wegverkeer stoot de meeste CO2, NMVOS en fijnstof uit, maar deze emissies dalen wel. Bij NO x
zijn de emissies van het wegverkeer sinds 2010 gedaald tot onder het niveau van de zeescheepvaart
op het Nederlands Continentaal Plat.

Figuur E5.3.1: Ontwikkeling van emissies (tank-to-wheel) per modaliteit in miljoen kg per jaar, 2010-2018. Data voor 2018 zijn
voorlopig. Bron: CBS Statline/Emissieregistratie. Zie bijlage 2 (Begrippenkader en scope) voor uitleg van de begrippen in de
figuur.
Noot: Bij wegverkeer gaat het om emissies die in de praktijk, op de weg, zijn gerealiseerd en dus niet om emissies volgens de
typekeuring van wegvoertuigen, die in veel gevallen te rooskleurige emissiewaarden geeft.

107












Binnen de sector verkeer en vervoer is het wegverkeer de grootste bron van vervuilende emissies en
broeikasgassen. Alleen voor NOx en SO2 geldt dat de zeescheepvaart op het Nederlands Continentaal Plat (NCP)
de grootste emissiebron binnen het verkeer is. De zeevaart stoot van alle beschouwde modaliteiten verreweg de
meeste SO2 uit, al is deze uitstoot sinds 2014 wel sterk gedaald door de steeds strengere wettelijke eisen aan het
zwavelgehalte van scheepsbrandstof.
Broeikasgassen (CO2, N2O en CH4)
Er zijn twee perspectieven om naar de broeikasgasuitstoot te kijken: ‘IPCC’ en ‘feitelijk’.17 Het wegverkeer levert
in beide perspectieven verreweg het grootste aandeel aan de totale uitstoot, maar de hoogte en de ontwikkeling
van de emissies in de twee perspectieven verschilt.
In het perspectief van de feitelijke emissies van broeikasgassen stoot het wegverkeer in 2018 31 van de 42
megaton CO2-equivalenten uit. De rest van de emissies wordt veroorzaakt door de binnenvaart, de luchtvaart in
de LTO-fase, dieseltreinen, mobiele bronnen in de landbouw en visserij en de zeevaart op het NCP. Tussen 2010
en 2018 namen de feitelijke emissies van het wegverkeer toe met 0,6 megaton. Omdat het wegverkeer in deze
periode ook (en meer) in omvang groeide, werd het per saldo wel brandstofefficiënter. Zie paragraaf 5.5
(Ontwikkeling personen-, bestel- en vrachtauto’s).
In het IPCC-perspectief stoot het wegverkeer in 2018 30 van de in totaal 35 megaton broeikasgassen (in CO2equivalenten18) uit. De rest wordt veroorzaakt door de lucht- en binnenvaart met een herkomst en bestemming
binnen Nederland, dieseltreinen en mobiele bronnen in de landbouw en visserij. Dit zijn dezelfde emissiebronnen
die meetellen in de Nederlandse sectorklimaatdoelstelling van 25 megaton in 2030 (SER-Energieakkoord).
De IPCC-emissies daalden tussen 2010 en 2018 met in totaal 3,6 megaton. Ruim 80% van deze daling komt voor
rekening van het wegverkeer (met tussen 2010-2014 een daling en in de periode erna weer een stijging van de
emissies). Voor de ontwikkeling bij het wegverkeer is een aantal mogelijke oorzaken aan te wijzen, zonder dat we
het effect van elke oorzaak precies kunnen kwantificeren:
 Het aandeel biobrandstof in de brandstof voor het wegverkeer is tussen 2010 en 2018 gegroeid van
ongeveer 3%19 naar ongeveer 5%.20 De (feitelijke) CO2-uitstoot van biobrandstof telt binnen het IPCCvoorschrift als nihil.
 Het tankgedrag van weggebruikers is veranderd (meer of minder tanken in het buitenland).21
 De brandstofefficiëntie van het wegverkeer is verbeterd, dat wil zeggen dat de CO2-uitstoot per kilometer
is verminderd; zie hierboven bij de feitelijke emissies van het wegverkeer

NOx
Binnen de sector verkeer en vervoer zijn het wegverkeer en de zeescheepvaart de grootste bronnen van NO x. Van
beide zijn de NOx-emissies sinds 2010 gedaald (wegverkeer -32%; zeescheepvaart -7%). Bij het wegverkeer
daalden vooral de emissies van vrachtauto’s, doordat de Europese norm voor uitlaatgassen van vrachtwagens
effectief werd aangescherpt, van Euro V naar Euro VI. Ook bij dieselpersonen- en bestelauto’s werd de norm voor
uitlaatgassen aangescherpt, maar deze aanscherping was veel minder succesvol, onder andere door ‘dieselgate’.22
Hiernaast daalden ook van de overige mobiele bronnen de NOx-emissies sterk (-25% sinds 2010); deze categorie
bestaat met name uit mobiele werktuigen in de bouw en landbouw. Bij de binnenvaart, daarentegen, steeg de
uitstoot van NOx (+13% sinds 2010). Ook per tonkilometer nam de NOx-uitstoot van de (vracht)binnenvaart toe;
zie paragraaf 5.6 (Vergelijking vrachtauto’s, binnenvaart en goederentreinen).

17 Bij het IPCC-perspectief gaat het bij wegverkeer om emissies van brandstof die in Nederland is getankt, bij het feitelijke perspectief

om emissies van brandstof die in Nederland is gebruikt; bij IPCC wordt gebruik van biobrandstof gezien als emissieloos, bij feitelijk niet.
Feitelijk geeft dus een beeld van het brandstofgebruik van het wegverkeer in Nederland, terwijl IPCC het tankgedrag van weggebruikers
weerspiegelt.
18 De optelling van CO , N O en CH naar de mate waarin ze bijdragen aan het broeikaseffect Zie verdere toelichting in bijlage 2
2
2
4
.
(Begrippenkader en scope).
19 In 2011 was het aandeel biobrandstof 3,5% (NEa, 2012).
20 Eigen berekening KiM op basis van NEa (2019). De jaarverplichting van 8,5% bijmenging van biobrandstof is gehaald, waarbij het gaat
om 16% enkeltellende biobrandstof en 83% dubbeltellende biobrandstof. Binnen het IPCC-voorschrift, waar dubbeltellend geen waarde
heeft, betekent dit een verlaging van de CO2-emissies met 5% (8,5%*(16%+41,5%)).
21
Hierin zijn rond 2014 veranderingen opgetreden: het overschot van de verkoop ten opzichte van het gebruik (van 20% à 30%) bij
diesel voor het wegverkeer halveerde, benzine werd vanaf 2014 6% minder getankt dan gebruikt in Nederland (extra in het buitenland
getankt dus), terwijl de verkoop en het gebruik van benzine tot die tijd in evenwicht waren (Geilenkirchen et al., 2017). Dit substantiële
effect is grotendeels toe te schrijven aan brandstofprijsverschillen tussen Nederland en zijn buurlanden (Geilenkirchen et al., 2017).
22 Als dieselpersonen- en bestelauto’s wel hadden voldaan aan de Europese norm, hadden de NO -emissies van het wegverkeer de
x
laatste jaren ongeveer 20 kiloton lager kunnen zijn (Klein & Geilenkirchen, 2016).

108



Fijnstof (PM10)
De fijnstof-emissies (PM10) daalden relatief het meest bij de zeevaart (-51% sinds 2010), de overige mobiele
bronnen (-36%) en het wegverkeer (-35%).



NMVOS
De emissies van niet-methaan vluchtige organische stoffen (NMVOS) daalden sinds 2010 relatief het sterkst bij de
overige mobiele bronnen en de binnenvaart.



SO2
De SO2-emissies daalden relatief het sterkst bij de overige mobiele bronnen (-91%) en de zeevaart (-86%). Bij
het wegverkeer waren de SO2-emissies al laag; sinds 2010 zijn deze niet meer gedaald.

109

5.4 Aandelen en afgelegde afstand wegverkeer
Hoofdboodschap
Personenauto’s hebben binnen het wegverkeer een aandeel in de emissies dat kleiner is dan op basis
van hun aandeel in de afgelegde afstand zou worden verwacht.

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
vkm

personenauto

CO2 feit

bestelauto

NOx

vrachtauto

PM10-v

bromfiets

motorfiets

NMVOS

autobus

Figuur E5.4.1: Aandeel in afgelegde afstand door wegvoertuigen en emissies (tank-to-wheel) voor verschillende
wegmodaliteiten, 2018 (voorlopig). Bron: CBS/Emissieregistratie.




Personenauto’s nemen het grootste deel van de door wegvoertuigen afgelegde afstand voor hun rekening,
gevolgd door bestelauto’s en vrachtauto’s. Het aandeel van personenauto’s in de uitstoot van emissies is geringer
dan op basis van hun afgelegde afstand zou worden verwacht.
Opvallend in figuur E5.4.1 is de hoge bijdrage van bromfietsen aan de uitstoot van NMVOS. Met name
tweetaktbrommers stoten veel NMVOS uit. Het gaat om kleine druppeltjes brandstof die niet zijn verbrand. Ook
op het gebied van fijnstof is de uitstoot van brommers relatief groot. Dit gaat deels om dezelfde stof als NMVOS:
als vluchtige organische stoffen vrijkomen in vloeibare vorm (brandstofdruppeltjes), vallen ze onder fijnstof.

110

5.5 Ontwikkeling personen-, bestel- en vrachtauto’s
Hoofdboodschap
Ondanks de toegenomen afgelegde afstand daalt de NOx-uitstoot zowel bij personenauto’s (-13%) als
bij bestelauto’s (-6%) en vrachtauto’s (-53%). De fijnstofuitstoot daalt eveneens (resp. -62%, -62%
en -60%).
120

personenauto's

index (2010=100)

100
80
60

40

120
100
80
60
40
20
0

benzineauto's

120
100
80
60
40
20
0

dieselauto's

20
0
vkm

CO2 (feitelijk)

2010

NOx

2017

PM10-v

CO2/vkm

2018

vrachtauto's
120

100

100
index (2010=100)

index (2010=100)

bestelauto's
120

80
60
40
20

80
60
40
20

0

0
vkm

CO2 (feitelijk)

2010

NOx

2017

PM10-v

2018

CO2/vkm

vkm

CO2 (feitelijk)

2010

NOx

2017

PM10-v

CO2/vkm

2018

Figuur E5.5.1: Geïndexeerde ontwikkeling 2010-2018 (2010=100) van afgelegde afstand per wegvoertuigtype, CO2 feitelijk
(absoluut en relatief per voertuigkilometer), NOx en verbrandingsfijnstof (PM10-v) van personen-, bestel- en vrachtauto’s. Bron:
CBS/Emissieregistratie.

Noot: Deze figuur gaat over emissies die in de praktijk zijn gerealiseerd en dus niet om emissies volgens de
typekeuring van voertuigen, die vaak aanzienlijk lagere waarden aangeeft dan de werkelijke emissies op de
weg.23

23 Bijvoorbeeld wat betreft CO

2 verschilde de CO2-uitstoot/km tussen typekeuring en praktijk voor nieuwe voertuigen in 2015
circa 45% (Ligterink & Smokers, 2016).

111













Personenauto’s
De met personenauto’s afgelegde afstand nam tussen 2010 en 2018 toe met ruim 8%. Het aandeel van
benzineauto’s in de door personenauto’s afgelegde afstand steeg in deze periode van 65% naar 70%; het aandeel
van dieselauto’s in de afgelegde afstand daalde van 31% naar 28% (tegelijkertijd nam het aandeel dieselauto’s in
het park in deze periode af van 17% naar 15%; hun absolute aantal daalde van 1,30 miljoen naar 1,28 miljoen
voertuigen; zie paragraaf 5.7 (Ontwikkeling samenstelling personenautopark). Er is dus voorzichtig sprake van
ontdieseling. De rest van de afstand werd voornamelijk afgelegd met lpg-auto’s.
De CO2-uitstoot (feitelijk) van personenauto’s steeg tussen 2010 en 2018 met bijna 2%.24 Ook de afgelegde
afstand nam toe. De verhouding tussen beide, CO2-uitstoot en afgelegde afstand, is een maat voor de
brandstofefficiëntie van voertuigen. Deze brandstofefficiëntie steeg tussen 2010 en 2018 met 6% voor alle
personenauto’s samen, met 5% voor benzineauto’s en met 8% voor dieselauto’s. De toename van de
brandstofefficiëntie betekent dat het gemiddelde motorrendement van de auto’s in het park sinds 2010 is
verbeterd.25 Een belangrijke oorzaak hiervan zijn de Europese CO2-normen voor personenauto’s26, waardoor
bijvoorbeeld het aantal hybride- en plug-inhybrideauto’s in het autopark toenam. Zie paragraaf 5.7 (Ontwikkeling
samenstelling personenautopark).
De NOx-uitstoot van het personenautopark daalde tussen 2010 en 2018 met bijna 13%, waarvan een derde deel
in het laatste jaar. Drie kwart van de daling kwam voor rekening van de dieselauto’s in het park. Hun totale
uitstoot nam tussen 2010 en 2018 af met bijna 14%, tegenover een daling van 4% bij de benzinepersonenauto’s.
De daling bij de dieselauto’s had veel groter kunnen zijn als de emissies in de praktijk steeds de
typekeuringseisen hadden gevolgd (Klein & Geilenkirchen, 2016). In een test op de weg met nieuwe Euro 6dieselpersonenauto’s in 2016 was de uitstoot 2 tot 16 maal hoger dan de limietwaarde van 80 mg/km (Heijne et
al., 2016). Pas de laatste jaren is er sprake van een inhaalslag. Sinds 2017 geldt voor nieuwe
dieselpersonenauto’s een strengere norm, de Euro 6d-Temp.
De uitstoot van verbrandingsfijnstof (PM10-v) door het personenautopark is in 2018 ruim 62% lager dan in 2010.
Dieselauto’s in het park realiseren vrijwel de volledige daling (ruim 90%). Hun uitstoot nam tussen 2010 en 2018
af met 75%, die van benzineauto’s met 20%. Benzineauto’s waren al schoner dan dieselauto’s en zijn dat nog
steeds. Al in 2010 stootte de gemiddelde benzineauto de helft uit van het fijnstof van de gemiddelde dieselauto
nu.
Naast verbrandingsfijnstof veroorzaken auto’s ook slijtagefijnstof (PM10-s), dat afkomstig is van banden, remmen
en wegdek. PM10-s is in figuur E5.5.1 niet meegenomen. De omvang (massa) hiervan is evenredig aan het aantal
gereden kilometers en steeg dus sinds 2010 met circa 8%.
Bestelauto’s
De met bestelauto’s afgelegde afstand is in 2018 circa 7% hoger dan in 2010. De NOx-uitstoot daalde intussen
met ruim 6%. Dit betekent dat bestelauto’s gemiddeld per voertuigkilometer ongeveer 10% minder NOx uitstoten
dan acht jaar geleden. Deze daling valt toe te schrijven aan de Europese typekeuringseisen voor uitlaatgassen
(Euronormen), ondanks dat nieuwere bestelbussen de typekeuringseisen in de praktijk niet haalden. De daling
van de NOx-uitstoot had hoger kunnen zijn als bestelbussen wel steeds aan de typekeuringseisen hadden voldaan
(Klein & Geilenkirchen, 2016). Verder heeft de Euronorm-aanscherping geleid tot winst met de fijnstofuitstoot
(PM10-v). De fijnstofuitstoot van bestelauto’s daalde sinds 2010 per gereden afstand met 62%.
Bestelauto’s zijn in 2018 gemiddeld vrijwel even energiezuinig als in 2010: de gemiddelde CO2-uitstoot per
kilometer bleef vrijwel gelijk. Er geldt een Europese CO2-norm voor bestelauto’s.

24 Gemeten volgens het IPCC-voorschrift (CO IPCC) daalden CO -emissies van personenauto’s tussen 2010 en 2018 met 7%. Dit
2
2

verschil wordt veroorzaakt door de manier van berekenen: IPCC-emissies zijn gerelateerd aan de getankte in plaats van de gebruikte
brandstof in Nederland en gebruik van biobrandstof geldt als emissieloos. Om die reden zijn de IPCC CO2-emissies/km geen maat voor
de energiezuinigheid.
25 Twee belangrijke verklarende factoren voor een verandering in de brandstofefficiëntie van een voertuig zijn: 1) een verandering in het
voertuiggewicht en 2) een verandering in het motorrendement (Van den Brink & Van Wee, 2001). Personenauto’s zijn sinds 2010
gemiddeld 2% zwaarder geworden (CBS Statline). Per gereden kilometer van het wagenpark is het autogewicht meer dan 2%
toegenomen. Er komen namelijk jaarlijks meer auto’s bij door nieuwverkoop dan door import (Elstgeest et al., 2018) en nieuwe auto’s
rijden over het algemeen meer dan oudere auto’s (Traa et al., 2014). Een stijging van de totale brandstofefficiëntie betekent dus dat het
motorrendement is verbeterd.
26
Ondanks de discrepantie tussen praktijkemissies (gerealiseerd op de weg) en de emissies volgens de typekeuring.

112





Vrachtauto’s
Vrachtauto’s leggen in 2018 in Nederland een afstand af die 5,5% hoger is dan in 2010. De uitstoot van NO x en
verbrandingsfijnstof daalde tussen 2010 en 2018 met 53% respectievelijk 60%. Dit komt vooral door de
aanscherping van de Europese norm voor uitlaatgassen (de ‘Euronorm’), die sinds 1992 periodiek wordt
aangescherpt. Het probleem dat emissies op de weg niet overeenkomen met de limietwaarden van de normering,
speelt bij vrachtwagens geen rol, in tegenstelling tot bij dieselpersonenauto’s en bestelauto’s.
Vrachtauto’s zijn in 2018 gemiddeld ruim 4% energiezuiniger dan in 2010, gemeten naar de feitelijke CO2-uitstoot
per kilometer. Anders dan bij personen- en bestelauto’s is er voor vrachtwagens geen Europese CO2-norm. Dit
gaat binnenkort veranderen (EC, 2019). Voor de emissies per tonkilometer van vrachtauto’s in vergelijking tot de
binnenvaart en het goederenvervoer per dieseltrein, zie paragraaf 5.6 (Vergelijking vrachtauto’s, binnenvaart en
goederentreinen).

113

5.6 Vergelijking vrachtauto’s, binnenvaart en goederentreinen
Hoofdboodschap
In de periode 2010-2018 is het vrachtverkeer over de weg per tonkilometer schoner geworden dan de
binnenvaart als het gaat om de uitstoot van NOx en fijnstof, maar niet als het gaat om de CO2-uitstoot.

Figuur E5.6.1: Ontwikkeling van de NOx-, PM10- en feitelijke CO2-emissies (tank-to-wheel) in g/tonkm op Nederlands
grondgebied van vrachtvervoer met vrachtauto’s, dieseltreinen en binnenvaart, 2010-2018. Data voor 2018 zijn voorlopig. Bron
emissiedata: CBS/Emissieregistratie; bron voertuigprestatie: CBS/KiM (2019). Emissies van elektriciteitsproductie ten behoeve
van elektrische goederentreinen vinden buiten de transportsector plaats; goederenvervoer met elektrische treinen is daarom
niet meegeteld.27









Bij vrachtwagens hebben de emissies van NOx en fijnstof (PM10) per tonkilometer zich de afgelopen jaren gunstig
ontwikkeld: ze daalden met respectievelijk 60% en 40%. De strengere regelgeving, zorgt ervoor dat de nieuwste
vrachtwagens veel schoner zijn dan de oude die werden vervangen. Dieseltreinen en de binnenvaart laten in de
periode 2010-2018 een veel geringere daling zien van de emissies van NOx en PM10 per tonkilometer; bij de
binnenvaart zijn de NOx-emissies per tonkilometer zelfs gestegen.
Vrachtwagens veroorzaken nu per tonkilometer minder NOx en fijnstof dan binnenvaartschepen. Bij fijnstof is dit
extra opmerkelijk, omdat vrachtwagens een bron van fijnstof hebben die de binnenvaart niet heeft: het slijten van
remmen, banden en wegdek. Op het gebied van uitlaatemissies van fijnstof zijn vrachtwagens per tonkilometer
zelfs aanzienlijk schoner dan de binnenvaart. Alleen het vervoer met dieseltreinen is nog steeds schoner dan dat
met vrachtwagens.
De gunstige ontwikkeling met NOx en PM10 bij vrachtwagens is het gevolg van de steeds verder aangescherpte
Euronormen. Deze normen gelden voor nieuwe vrachtwagens. Slijtagestof van vrachtwagens wordt niet
gereguleerd. De omvang hiervan is ongeveer evenredig met de afgelegde afstand. Ook voor (nieuwe) motoren
van binnenvaartschepen bestaan Europese normen. Vrachtwagens worden gemiddeld sneller vervangen dan
binnenvaartschepen, waardoor aanscherping van de normen bij vrachtwagens sneller een effect laat zien in het
totale park dan bij de binnenvaart (Moorman, 2015).
De CO2-uitstoot per tonkilometer is bij alle drie de modaliteiten in de periode 2010-2018 weinig veranderd. Deze
is voor vrachtwagens meer dan twee keer zo hoog als die voor de binnenvaart en meer dan vier keer zo hoog als
die voor dieseltreinen. Er bestaan op dit moment nog geen Europese uitlaatnormen voor de CO2-uitstoot van
vrachtwagens, zoals die er wel zijn voor personen- en bestelauto’s. De CO2-uitstoot van binnenvaartschepen en
dieseltreinen is evenmin gereguleerd.

27 Aangenomen is dat elektrische goederentreinen 54% van de totale tonkilometers over het Nederlandse spoor voor hun rekening

nemen en dieselgoederentreinen 46%, conform Schroten et al. (2014).

114

5.7 Ontwikkeling samenstelling personenautopark

Miljoenen personenauto's

Hoofdboodschap
Het aandeel van benzineauto’s in het personenautopark is stabiel op 80%. Het aandeel diesel nam
licht af van 17% naar 15%; het dieselaandeel in de gereden afstand is relatief groot, maar daalde
tussen 2010 en 2018 van 31% naar 28%.

10

8
6
4
2
0
2010

2011

benzine

2012

diesel

2013

2014

2015

2016

elektrisch/hybride/plug-in hybride

2017

2018

2019

lpg/cng/onbekend

Figuur E5.7.1: Ontwikkeling samenstelling personenautopark in miljoenen (boven) en duizenden (onder) auto’s naar
verschillende brandstoffen, 2010-2019, steeds op 1 januari van het betreffende jaar. Bron: CBS Statline en RVO (2019).










Eind 2018 zijn er in Nederland 8,5 miljoen personenauto’s, 800.000 meer dan eind 2010. Het aantal
dieselauto’s nam in deze periode licht af: van 1,30 miljoen naar 1,28 miljoen (en kende een piek in de periode
2012-2013, met ongeveer 1,34 miljoen dieselauto’s) (CBS Statline). Het aandeel dieselauto’s in het
Nederlandse wagenpark is sinds 2010 licht gedaald, van 17% naar 15%. Het aantal auto’s dat volledig op
benzine rijdt, nam tussen eind 2010 en eind 2018 toe van 6,17 miljoen naar 6,80 miljoen. Het aandeel auto’s
dat volledig op benzine rijdt, was in deze periode steeds rond 80% (CBS Statline). Het aandeel lpg- en cngauto’s halveerde, van 2,9% naar 1,5%.
De met dieselauto’s afgelegde afstand is relatief groter dan met de met benzineauto’s gereden afstand.
Dieselauto’s reden in 2010 31% en in 2018 28% van alle personenautokilometers (CBS/Emissieregistratie).
Nederland is in 2016 een van de EU-landen met het laagste aandeel dieselauto’s in het wagenpark: 17%
(EEA, 2019) tegenover een EU-gemiddelde van 43%. Alleen Griekenland (6%), Slowakije (8%) en Cyprus
(14%) scoren lager. Frankrijk heeft in 2016 met 69% van alle EU-landen het hoogste aandeel diesels. Ook
buurland België scoort hoog, met 60%.
De auto’s die geheel of deels elektrisch rijden – de hybrides, plug-inhybrides en volledig elektrische auto’s –
hebben eind 2018 een aandeel van 3,7% in het Nederlandse wagenpark; in 2010 was dit nog maar een 0,5%.
Eind 2018 zijn er 45.000 volledig elektrische auto’s, meer dan tweemaal zoveel als het jaar ervoor (RVO,
2019).
In verhouding tot andere Europese landen worden in Nederland jaarlijks relatief veel nieuwe plug-inhybrides
en volledig elektrische auto’s geregistreerd; zie paragraaf 5.9 (Nederland in Europa op het gebied van
Elektrische en plug-inhybride auto’s).

115



Van alle stekkerauto’s (volledig elektrisch en plug-inhybride samen) reed in 2015 85% bedrijfsmatig (CBS,
2017). Auto’s die eigendom zijn van een (lease)bedrijf, rijden gemiddeld meer kilometers dan auto’s in
particulier bezit.

5.8 Leeftijdsopbouw personenautopark
Hoofdboodschap
Niet eerder in de periode 2010-2018 was de nieuwverkoop van dieselauto’s zo laag als in 2018:
57.000. Het totale personenautopark bestaat in 2018 voor 15% uit diesels, die gemiddeld drie jaar
jonger zijn dan benzineauto’s.

600000

aantal personenauto's

500000
400000
300000
200000
100000
0
0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

20

22

24

26

28

30

32

34

36

38

40

42

44

46

autoleeftijd

benzine

diesel

elektrisch/hybride/plug-in hybride

lpg/cng/onbekend

Figuur E5.8.1: Aantal auto’s per leeftijd (in jaar) en brandstofsoort in het Nederlandse wagenpark, op 1 januari 2019. Bron: CBS
Statline.









Het totale personenautopark bestaat eind 2018 voor 15% uit dieselauto’s en voor 80% uit benzineauto’s. De
diesels hebben een gemiddelde leeftijd van 8 jaar (berekening KiM op basis van CBS). Dit is drie jaar jonger
dan de gemiddelde leeftijd van benzineauto’s: 11 jaar. Dat dieselauto’s in Nederland relatief jong zijn, komt
voornamelijk doordat het hierbij vaak om leaseauto’s gaat, die op jonge leeftijd in grote aantallen worden
geëxporteerd. De auto’s die deels of volledig op elektriciteit rijden – de hybrides, plug-inhybrides en volledig
elektrische auto’s – vormen eind 2018 3,7% van het totale wagenpark en hebben een gemiddelde leeftijd van
4,5 jaar.
Aan het aantal jonge dieselauto’s in figuur E5.8.1 en aan de verkoopcijfers van dieselauto’s (BOVAG RAI,
2019a; 2019b) is te zien dat diesel de laatste jaren aan populariteit heeft ingeboet. In 2018 is de
nieuwverkoop van diesels zelfs lager dan ooit in de periode 2010-2018: er werden 57.000 nieuwe dieselauto’s
verkocht. Dit is drie keer zo weinig als in topjaar 2011, toen er 156.000 nieuwe dieselauto’s werden verkocht
(te zien in figuur E5.8.1 als ‘dieselpiek’ bij een autoleeftijd van 7 jaar). Sinds topjaar 2011 zijn de aantallen
nieuwe diesels bijna jaar op jaar afgenomen, met alleen in 2015 een kortstondige opleving (BOVAG RAI,
2019a; 2019b). Het aandeel dieselauto’s in de nieuwverkoop is in 2018 13%, zes keer zo laag als dat van
benzineauto’s (75%).
Ook de populariteit van plug-inhybrides, de auto’s die zowel een stekker als een brandstoftank hebben, neemt
af. In topjaar 2015 werden er 40.000 verkocht, in 2018 nog maar iets meer dan 3.000 (BOVAG RAI, 2019a;
2019b). Dit heeft te maken met veranderingen in de autofiscaliteit, waardoor plug-inhybrides fiscaal minder
aantrekkelijk werden. Het aandeel van hybrides, plug-inhybrides en volledig elektrische auto’s in de
nieuwverkoop is in 2018 respectievelijk 5,2%, 0,7% en 5,4% (BOVAG RAI, 2019a).
De ontwikkeling in de samenstelling van het wagenpark sinds 2010 is te vinden in paragraaf 5.7 (Ontwikkeling
samenstelling personenautopark).

116

5.9 Nederland in Europa op het gebied van elektrische en plug-inhybrideauto’s
Hoofdboodschap
Met in totaal 143.000 elektrische en plug-inhybrideauto’s in het personenautopark in 2018 staat
Nederland in Europa op de vijfde plaats. Het aandeel van de elektrische auto’s in de nieuwverkoop van
personenauto’s bereikt in 2018 een nieuw Nederlands record van 5,4%. Het aandeel in de
nieuwverkoop van elektrische en plug-inhybrideauto’s samen was 6%; in Europa staat Nederland
hiermee op de vierde plek na Noorwegen (49%), IJsland (19%) en Zweden (8%).
300000

aantal in wagenpark

250000
200000
150000
100000

50000

verkoopaandeel in 2018

0

volledig elektrisch

plug-in hybride

volledig elektrisch

plug-in hybride

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%

Figuur E5.9.1: Boven: Aantal volledig elektrische en plug-inhybridepersonenauto’s in het wagenpark in 2018 binnen de top-20
van EU-28+Noorwegen+Zwitserland+IJsland. Onder: Aandeel van volledig elektrische en plug-inhybridepersonenauto’s in de
registraties van nieuwe voertuigen in 2018 in deze 20 landen. Bronnen: Eafo (2019), ACEA (2019).

117







Nederland heeft in 2018 in Europa op vier landen na (Noorwegen, Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk) het
grootste aantal volledig elektrische en plug-inhybridepersonenauto’s in zijn wagenpark. Het verkoopaandeel van
nieuwe elektrische en plug-inhybrideauto’s is in 2018 alleen in Noorwegen, IJsland en Zweden hoger dan in ons
land.
In 2018 zijn in Nederland 24.000 nieuwe volledig elektrische auto’s geregistreerd, een aandeel van 5,4% in de
totale nieuwverkoop van personenauto’s (444.000) (BOVAG RAI, 2019a). Dit is een grote stijging ten opzichte van
de jaren hiervoor. Nog maar twee jaar geleden, in 2016, werd de mijlpaal van 1% nieuwe volledig elektrische
auto’s bereikt (KiM, 2017). Van het totale Nederlandse personenautopark maken volledig elektrische
personenauto’s in 2018 0,6% uit (Eafo/ACEA).
In 2018 zijn ruim 3.100 nieuwe plug-inhybrides geregistreerd; ze hebben hiermee een aandeel van 0,7% in alle
nieuwe registraties (BOVAG RAI, 2019a). Plug-inhybrides rijden gemiddeld circa 30% van de afstanden in de
elektrische modus en de overige 70% op benzine of diesel (Ligterink & Smokers, 2016). Plug-inhybrides haalden
in 2015 onder invloed van een gunstig fiscaal regime, hun top in de nieuwverkoop van personenauto’s: 9% van
het totaal, voornamelijk gerealiseerd binnen het leasesegment. Met ingang van 2016 trad een fiscale versobering
in, met een geringere verkoop van plug-inhybrides als gevolg.

118

5.10 Andere elektrische wegvoertuigen
Hoofdboodschap
Het aantal elektrische ov-bussen is tussen 2013 en 2018 bijna verzesvoudigd. De aantallen elektrische
bestelauto’s en motorfietsen zijn sinds 2013 gegroeid met een factor 5. In vergelijking met de
elektrische personenauto gaat het hierbij om geringe aantallen.

30000
25000

20000
15000
10000
5000
0
2013

2014

2015

2016

2017

bestelauto

vrachtauto

ov-bus (incl. trolley)

motorfiets

brom- en snorfietsen

speedpedelec

2018

brommobielen
Figuur E5.10.1: Aantallen elektrische wegvoertuigen anders dan personenauto’s, 2013-2018 (2013 is het eerste jaar waarover
gegevens bekend zijn). Bron: Nederland Elektrisch (2019).




Eind 2018 rijden er in Nederland 404 elektrische ov-bussen, inclusief trolleys (Nederland Elektrisch, 2019). Dit is
circa 5% van het totale aantal ov-bussen. Hiermee groeide het aantal elektrische ov-bussen met een factor 6 ten
opzichte van 2013, toen er 73 dergelijke ov-bussen (inclusief trolleys) in Nederland waren.
Ook bij andere wegmodaliteiten is het aantal elektrische voertuigen sinds 2013 gegroeid: bij bestelauto’s en
motorfietsen met een factor 5, bij brom- en snorfietsen met 69%. Sinds 2017 zijn ook de speedpedelecs sterk in
opkomst: in twee jaar tijd is hun aantal toegenomen van 0 naar 18.000 (Nederland Elektrisch, 2019).

119

5.11 Maatschappelijke kosten
Hoofdboodschap
De maatschappelijke milieukosten van verkeer zijn tussen 2010 en 2018 gedaald van 13 miljard naar
11 miljard euro.

CO2-eq (feitelijk), tweegradendoel
waarvan zeevaart

NOx

laag
3,0

2010
midden
4,0

hoog
15,0

laag
3,4

2018
midden
4,6

hoog
17,1

0,4

0,5

1,8

0,4

0,5

0,0

3,7

5,2

8,1

2,9

4,2

6,5

waarvan zeevaart

1,1

1,6

2,5

1,1

1,5

2,3

PM10-verbranding

1,3

1,9

2,9

0,6

0,9

1,4

waarvan zeevaart

PM10-slijtage
waarvan zeevaart

NMVOS
waarvan zeevaart

SO2
waarvan zeevaart

Geluid
wegverkeer
rail, luchtvaart
Totaal
waarvan zeevaart

0,4

0,6

0,9

0,2

0,3

0,4

0,01

0,01

0,02

0,01

0,02

0,02

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,1

0,1

0,2

0,1

0,1

0,2

0,01

0,01

0,01

0,01

0,01

0,01

0,5

0,8

1,2

0,1

0,1

0,2

0,5

0,7

1,1

0,1

0,1

0,2

1,4
n.b.
10,0

1,4
n.b.
13,4

1,4
n.b.
28,9

1,5
n.b.
8,7

1,5
n.b.
11,4

1,5
n.b.
26,9

2,4

3,4

6,3

1,7

2,4

3,0

Tabel E5.11.1: Maatschappelijke kosten van milieueffecten door verkeer en vervoer in miljard euro, bij alle emissies behalve CO2
in constante prijzen (prijspeil 2018). Inclusief luchtvaart in de LTO-fase en zeevaart op het NCP. Bron: KiM, op basis van
emissiedata van CBS/Emissieregistratie gecombineerd met milieuprijzen voor NOx, PM10, NMVOS en SO2 uit Van Essen et al.
(2019), de CO2-prijs uit CPB en PBL (2016) en geluidsprijzen per modaliteit uit Schroten et al. (2014). De emissiedata voor
2018 zijn voorlopig. De bandbreedte (laag/hoog) voor de milieuprijzen is gebaseerd op De Bruyne et al. (2017).



De maatschappelijke kosten die gepaard gaan met de milieueffecten door het verkeer, daalden tussen 2010
en 2018 van 13 miljard euro naar 11 miljard euro, een daling van 15%. De maatschappelijke milieukosten
kennen een grote onzekerheid.



Vooral de kosten van luchtvervuiling (NOx, PM10-verbranding, NMVOS en SO2) daalden, in lijn met de dalende
emissietrends. Zie hiervoor paragraaf 5.1 (Ontwikkeling emissies verkeer en vervoer). De kosten van
slijtagestof (PM10-slijtage) stegen licht doordat het wegverkeer in omvang toenam en hiermee de slijtage van
banden, remmen en wegdek.



De geluidskosten van het wegverkeer zijn in 2018 vrijwel even hoog als in 2010. Ook de verdeling van de
geluidskosten over de verschillende wegmodaliteiten is in beide jaren vrijwel gelijk: personenauto’s 39%,
bestelauto’s 8%, vrachtauto’s 16%, bussen 6%, motorfietsen 8% en brommers 24%. Bij de kostenberekening
voor geluid hebben we gerekend met gemiddelde kosten per afgelegde afstand (euro/km) van de
verschillende wegmodaliteiten. Hierbij is geen rekening gehouden met maatregelen die geluidhinder op
specifieke locaties verminderen, zoals woningisolatie en geluidschermen. De kostenstijging tussen 2010 en
2018 is dan ook uitsluitend een gevolg van de groei van het wegverkeer in deze periode.



Het begrip ‘CO2-eq (feitelijk)’ lichten we toe in bijlage 2 (Begrippenkader en scope). De kosten per eenheid
emissie zijn te vinden in Data en Methodieken ‘Maatschappelijke milieukosten per eenheid’. De kosten per
eenheid emissie zijn over de jaren heen constant verondersteld (constante prijzen); alleen CO2 vormt hierop
een uitzondering.28 Op deze wijze wordt de bijdrage van de verschillende emissies aan de totale milieukosten
zichtbaar gemaakt, zonder dat het effect van prijsinflatie het beeld vertroebelt.

28 De CO -prijs is constant verondersteld tussen 2010 en 2015, vanaf 2015 geldt een prijsstijging van 3,5% per jaar conform De Bruyne
2

et al. (2017). 2015 is het jaar waarin het Klimaatakkoord van Parijs is gesloten en er mondiaal afspraken zijn gemaakt over het
beperken van de mondiale temperatuurstijging tot 2 graden Celsius.

120

Bronnen hoofdstuk 5
ACEA (2019). Geraadpleegd via https://www.acea.be/press-releases/article/passenger-car-registrations-0.1-in2018-8.4-in-december
BOVAG RAI (2019a). Kerncijfers Auto en Mobiliteit 2019. Bunnik: Stichting BOVAG-RAI Mobiliteit. Geraadpleegd
via https://raivereniging.nl/artikel/marktinformatie/statistieken/kerncijfers-auto-en-mobiliteit-2019.html
BOVAG RAI (2019b). Mobiliteit in cijfers Auto's 2019-2020. Bunnik: Stichting BOVAG-RAI Mobiliteit.
Geraadpleegd via https://bovagrai.info/auto/2019/registraties/registraties-verkopen-van-nieuwemotorvoertuigen/
Brink, R. van den & Wee, B. van (2001). Why has car-fleet specific fuel consumption not shown any decrease
since 1990? Quantitative analysis of Dutch passenger car-fleet specific fuel consumption. Transportation Research
Part D 6 (2001), 75-93.
Bruyne, S. de, Ahdour, S., Bijleveld, M., Graaff, M., Schroten, A., & Vergeer, R. (2017). Handboek Milieuprijzen
2016. Delft: CE Delft.
CBS (2017). Geraadpleegd via https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/45/een-op-de-75-kilometer-wordt-geredenmet-stekkerauto
CBS/PBL/RIVM/WUR (2019a). Vermestende depositie, 1990-2017 (indicator 0189, versie 17, 4 juni 2019 ).
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
Geraadpleegd via www.clo.nl.
CBS/PBL/RIVM/WUR (2019b). Herkomst vermestende depositie, 2017 (indicator 0507, versie 11, 12 juni 2019 ).
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
Geraadpleegd via www.clo.nl.
CPB/PBL (2016). WLO-klimaatscenario’s en de waardering van CO2-uitstoot in MKBA’s. CPB/PBL
Achtergronddocument. Den Haag: Centraal Planbureau/Planbureau voor de Leefomgeving.
Eafo (2019). Geraadpleegd via https://www.eafo.eu/vehicles-and-fleet/m1#
EC (2019). Webbericht. Geraadpleegd via https://ec.europa.eu/clima/policies/transport/vehicles/heavy_en#tab0-0.
Essen, H. van & Schroten, A. (2014). Externe en infrastructuurkosten van verkeer. Een overzicht voor Nederland
in 2010. Delft: CE Delft.
Essen, H. van, Wijngaarden, L. van, Schroten, A., Bruyn, S. de, Suttler, D., Bieler, C., Maffi, S., Brambilla, M.,
Fiorello, D., Fermi, F., Parolin, R. & Beuyrouty, K. el (2019). Handbook on the external costs of transport - Version
2019. Delft: CE Delft.
EEA (2019). Geraadpleegd via https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/size-of-the-vehiclefleet/size-of-the-vehicle-fleet-9.
Elstgeest, M., Heijne, V. & Ligterink, N. (2018). Nederlandse wagenparksamenstelling 2017. Den Haag: TNO.
Geilenkirchen, G., Traa, M. & Hoen, M. ‘t (2017). Verkeer en vervoer in de nationale energieverkenning 2016. Den
Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Heijne, V., Kadijk, G., Ligterink, N., Mark, P. van der, Spreen, J. & Stelwaten, U. (2016). NOx emissions of fifteen
Euro 6 diesel cars: Results of the Dutch LD road vehicle emission testing programme 2016. Delft: TNO.
Klein, J. & Geilenkirchen, G. (2016). Emissies stikstofoxiden van dieselauto’s. In CBS (2016), Transport en
Mobiliteit 2016 (hoofdstuk 10). Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Moorman, S. (2015). De lucht klaren. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
NEa (2012). Naleving jaarverplichting 2011 hernieuwbare energie vervoer en verplichting
brandstoffen luchtverontreiniging. Den Haag: Nederlandse Emissieautoriteit.

121

NEa (2019). Rapportage Energie voor Vervoer in Nederland 2018. Den Haag: Nederlandse Emissieautoriteit.
Nederland Elektrisch (2019). Geraadpleegd via https://nederlandelektrisch.nl/actueel/verkoopcijfers.
RIVM (2019). Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland. Rapportage 2019. Bilthoven:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
RVO (2018). De milieuprestatie van openbaar vervoer bussen en ontwikkelingen rondom elektrisch openbaar
vervoer bussen in Nederland. Utrecht: Rijksdienst voor ondernemend Nederland.
RVO (2019). Elektrisch Rijden – Personenauto’s en laadpunten, Analyse over 2018. Utrecht: Rijksdienst voor
ondernemend Nederland.
SER (2013). Energieakkoord voor duurzame groei. Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
Traa, M., Geilenkirchen, G. & Hilbers, H. (2014). Het kortetermijnramingsmodel voor het bezit en gebruik van
personenauto’s in Nederland (KOTERPA). Modelbeschrijving. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.

122

6 Maatschappelijk belang

123

Hoofdboodschap
De tijd en het geld die burgers en bedrijven jaarlijks aan mobiliteit besteden, nemen licht toe

160
140

(miljard €2018)

120
100
80
60
40
20
0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tijdkosten zakelijke verplaatsingen
Totale zakelijke uitgaven
Tijdkosten woon-werk en recreatieve verplaatsingen
Totale uitgaven consumenten
Figuur MB6.1.1. Het maatschappelijk belang van mobiliteit gemeten op basis van uitgaven en bestede tijd
(gemonetariseerd) in miljard euro door burgers en bedrijven (in constante prijzen van 2018). Bron: CBS/KiM.
6.1 Ontwikkeling maatschappelijk belang
Het maatschappelijk belang van mobiliteit kan worden uitgedrukt in de besteding van tijd en geld voor de
gemaakte verplaatsingen. Burgers en bedrijven hebben er in 2018 149 miljard euro voor over om mobiel te zijn.
Alle bedragen in dit hoofdstuk, inclusief dit bedrag, zijn uitgedrukt in constante prijzen met het prijspeil van 2018.
Van deze 149 miljard euro betalen burgers en bedrijven bijna 114 miljard euro in de vorm van geld (kosten en
uitgaven29 voor verkeer en vervoer) en de rest in de vorm van de tijd om onderweg te zijn (tijdkosten van 35
miljard euro). Deze zogenoemde ‘bestedingsbereidheid’ voor mobiliteit, in de vorm van geld en tijd, is een
graadmeter voor het maatschappelijk belang van mobiliteit (zie ‘Berekening maatschappelijk belang’). Het
maatschappelijk belang van mobiliteit kan hoger zijn dan dit bedrag, maar niet lager (zie toelichting). Het
maatschappelijk belang van mobiliteit bedraagt in 2018 dus minimaal 149 miljard euro.
Terugkijkend over de periode 2010-2018 bevindt het maatschappelijk belang van mobiliteit zich in 2013 en 2014
absoluut gezien op het laagste punt, namelijk 137 miljard euro; dit is 8% lager dan in 2018. Vervolgens is het
weer gaan stijgen. In 2018 ligt het maatschappelijk belang 3% boven het niveau van 2010.
Relatief gezien lijkt het maatschappelijk belang van mobiliteit door de jaren licht af te nemen. In 2018 is het
maatschappelijk belang van mobiliteit in omvang vergelijkbaar met ongeveer 19% van het bruto binnenlands
product (bbp), terwijl dit in de periode 2010-2014 nog 20% was.30
Van het maatschappelijk belang van (minimaal) 149 miljard euro in 2018 wordt ruim 81 miljard euro besteed
door burgers en ruim 67 miljard euro door bedrijven.
De 81 miljard euro die burgers uitgeven, is de optelsom van:


De uitgaven van burgers aan vervoer: circa 50 miljard euro. Deze uitgaven zijn de afgelopen tien jaar
relatief constant op 9-10% van de totale consumptieve bestedingen door huishoudens;



De in geld uitgedrukte tijd waarin zij onderweg zijn met auto, bus, tram, metro en trein: circa 31 miljard
euro (zie ‘Tijdkosten voor burgers en bedrijven’).

29 Niet alle kosten zijn uitgaven. Een uitgave is bijvoorbeeld de prijs die iemand betaalt voor een treinreis of brandstof. Reistijd en de jaarlijkse afschrijvingen aan

vrachtwagens zijn bijvoorbeeld wel kosten maar geen uitgaven.
30

Hierbij moet worden opgemerkt dat niet alle bestedingen die in het maatschappelijk belang voor mobiliteit zitten, deel uitmaken van het bbp. Het belangrijkste
voorbeeld hiervan zijn de tijdkosten.

124

Ook met de tijd die een reiziger fietsend of lopend onderweg is, zijn tijdsinvesteringen gemoeid. In 2017
besteedden Nederlands 2,0 miljard uur aan lopen en fietsen, en 3,4 miljard uur aan verplaatsingen per auto, bus,
tram, metro en trein (OViN, 2017). Voor tijdsinvesteringen voor lopen en fietsen zijn echter geen goede
reistijdwaarderingen beschikbaar. Dit betekent dat we niet weten hoeveel geld mensen over hebben voor een uur
minder loop- of fietstijd. Door de grote tijdsbestedingen die gemoeid gaan met lopen en fietsen, zou het
maatschappelijk belang echter significant toenemen als ook de tijdsbesteding voor lopen en fietsen wordt
uitgedrukt in geld.
De 67 miljard euro die Nederlandse bedrijven betalen, is de optelsom van drie componenten:


Inkoop van transportdiensten: 33,4 miljard euro;



Additionele kosten (eigen vrachtvervoer, zakelijk bestelverkeer en de auto van de zaak): 29,8 miljard
euro;



Tijdkosten van het zakelijk verkeer per auto en per openbaar vervoer: circa 4,0 miljard euro (zie
‘Tijdkosten voor burgers en bedrijven’).

Toelichting
De kosten en uitgaven die burgers en bedrijven hebben voor mobiliteit (149 miljard euro in 2018) is een
ondergrens van het maatschappelijk belang. Als het belang van een verplaatsing geringer zou zijn dan de kosten
ervan (inclusief de tijdkosten), zouden burgers en bedrijven immers niet kiezen voor deze verplaatsing dan wel
het betreffende transport. Er zijn ook burgers en bedrijven die bereid zijn om meer te betalen voor hun mobiliteit
dan de in rekening gebrachte kosten: het consumentensurplus.31

31

Het consumentensurplus is het verschil tussen de prijs die een consument (burger of bedrijf) bereid is te betalen voor een goed of dienst en de prijs die daadwerkelijk
wordt betaald.

125

6.2 Verdeling mobiliteitsbestedingen burgers
De totale vervoersuitgaven van huishoudens bedragen in 2018 50 miljard euro. Voor het grootste deel, zo’n 42
miljard euro, gaat het hierbij om consumptieve bestedingen aan vervoer, zoals de aankoop van voertuigen en
brandstoffen (CBS, 2019). Zo geven huishoudens in 2018 iets meer uit aan vervoer dan aan recreatie en cultuur
(40 miljard euro). Hiernaast hebben huishoudens te maken met uitgaven aan autoverzekeringen (3,9 miljard
euro) en motorrijtuigenbelasting (4,7 miljard euro) die samenhangen met vervoer. Bovenop deze uitgaven komen
nog de tijdkosten à 31 miljard euro. Dit maakt dat de totale kosten en uitgaven van burgers in 2018 81 miljard
euro bedragen. Voor een toelichting op de gebruikte bronnen, zie ‘Berekening maatschappelijk belang’.
Figuur MB6.2.1 geeft de verdeling van de mobiliteitsbestedingen over de verschillende posten:


consumptieve bestedingen (42 miljard euro; 51%), bestaande uit:
o

aankoop voertuigen32 (10,8 miljard euro; 13%);

o

brandstofverbruik (12,1 miljard euro; 15%);

o

onderhoud/reparatie/overig33 (11,1 miljard euro; 14%);

o

openbaar vervoer (3,9 miljard euro; 5%);

o

vliegreizen (2,8 miljard euro; 3%);

o

vervoer over water en overig (1,1 miljard euro; 1%);



autoverzekeringen (3,9 miljard euro; 5%);



motorrijtuigenbelasting (4,7 miljard euro; 6%);



tijdkosten van auto en openbaar vervoer verplaatsingen (31 miljard euro; 38%).34

De mobiliteitsbestedingen kunnen we ook uitsplitsen per inwoner. Het gaat dan om 4.740 euro per persoon in
2018. Na de correctie voor inflatie geven Nederlanders gemiddeld per persoon 3,5% meer uit aan mobiliteit in
2018 dan in 2017 en 4% minder dan in 2010.

13%

38%
15%

14%
6%
5%

3%

5%

1%
aankoop voertuigen

brandstofverbruik

onderhoud/reperatie/overige

openbaar vervoer

vliegreizen

vervoer over water en overig

autoverzekeringen

motorrijtuigenbelasting

tijdkosten

Figuur MB6.2.1. Verdeling van de totale geld- en tijdsbestedingen van Nederlandse burgers aan mobiliteit in
Nederland, 2018. Dit is een graadmeter voor het maatschappelijk belang van mobiliteit voor burgers. Bron: CBS,
KiM; bewerking KiM.

32 Ook fietsen.
33 Hieronder vallen ook parkeerkosten.
34 Alleen tijdkosten van woon-werk- en overig verkeer met auto en openbaar vervoer, niet van lopen of fietsen.

126

6.3 Verdeling mobiliteitsbestedingen bedrijven
Figuur MB6.3.1 geeft de verdeling van de totale kosten en uitgaven van bedrijven aan mobiliteit (63 miljard euro),
namelijk:


inkoop transportdiensten (33,4 miljard euro);



additionele kosten (29,8 miljard euro);



de tijdkosten van het zakelijk verkeer (3,9 miljard euro).

De additionele kosten die bedrijven maken, betreffen het zogenoemde ‘eigen vervoer’ door bedrijven met eigen
vrachtwagens (deze vrachtwagens zijn eigendom van het bedrijf, niet zijnde een transportbedrijf), de kosten aan
vervoer van het zakelijk bestelverkeer en de kosten aan auto’s van de zaak, waaronder leaseauto’s (ECORYS,
2011). De waarde van deze drie posten bedraagt in 2018 respectievelijk circa 2,8 miljard euro, 19,2 miljard euro
en 7,9 miljard euro. Voor een toelichting op de gebruikte bronnen en de gedane aannames, zie ‘Berekening
maatschappelijk belang’.

3%

26%

2%

48%

15%
6%

inkoop transportdiensten

eigen vrachtwagens

zakelijk bestelverkeer

auto van de zaak

zakelijk bestelverkeer

tijdkosten zakelijke verplaatsingen

Figuur MB6.3.1. Verdeling van totale tijds- en geldbestedingen van Nederlandse bedrijven aan mobiliteit in Nederland, 2018. Dit
is een graadmeter voor het maatschappelijk belang van mobiliteit voor bedrijven. Bron: CBS/KiM.

127

6.4 Tijdkosten voor burgers en bedrijven
Tijdkosten voor burgers
Behalve de concrete uitgaven voor aanschaf, brandstof, onderhoud, autoverzekeringen, motorrijtuigenbelasting,
ov-chipkaart en dergelijke, zijn ook de tijdkosten van verplaatsingen een component die moet worden betrokken
bij de inschatting van het maatschappelijk belang van mobiliteit.
In 2017 reizen burgers met de auto en het openbaar vervoer circa 7,5 miljard keer voor het woon-werk- en
overig35 verkeer, met een totaal tijdsbeslag van circa 3,4 miljard uur. Dit komt overeen met gemiddeld circa 440
verplaatsingen per persoon per jaar en een tijdsinvestering van circa 200 uur per persoon per jaar. Deze
tijdsinvestering is ook gebruikt om het maatschappelijk belang voor 2018 te berekenen, omdat recentere data uit
ODiN2018 nog niet beschikbaar zijn. Om uit de tijdsinvestering de maatschappelijke waarde (tijdkosten) van de
reistijd te bepalen, hebben we de meest recente values of time (VoT) gehanteerd (KiM, 2013). Deze VoT of
reistijdwaarde is de waarde in geld die personen toekennen aan een marginale reistijdverandering.36 Rekening
houdend met de verdeling naar modaliteit (auto, openbaar vervoer37) en reismotief (woon-werk, overig), leidt dit
tot een totale waarde van circa 31 miljard euro in 2018; zie tabel MB6.4.1.38 Dit komt overeen met ruim 1.800
euro per inwoner van Nederland per jaar. De hier gebruikte reistijdwaarderingen per vervoerwijze en motief
worden beschreven in Data en Methodieken: ‘Reistijdwaardering’.
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Reisduur (miljard uur)

3,5

3,4

3,4

3,5

3,5

3,4

3,4

3,4

3,4a

Tijdkosten (miljard euro)

31,6

30,3

30,4

31,3

30,8

30,1

30,9

30,9

31,0

a.

Reisduren zijn gebaseerd op OViN2017, aangezien ODiN2018 ten tijde van de analyse nog niet beschikbaar was.

Tabel MB6.4.1. Berekening tijdkosten woon-werk- en overig verkeer met auto en ov, 2010-2018 (in miljard euro in
constante prijzen met prijspeil 2018). Bron: reisduren op basis van OViN.
Tijdkosten voor bedrijven
Om het maatschappelijk belang van mobiliteit te kunnen inschatten, zijn ook de tijdkosten voor bedrijven van
belang. De waarde van ingekochte transportdiensten, eigen vervoer met vrachtwagens en zakelijk bestelverkeer
omvat alle tijdkosten die met het vervoer zijn gemoeid. Hiernaast zijn er tijdkosten gemoeid met het zakelijk
verkeer per auto en per openbaar vervoer. In 2017 waren er 162 miljoen zakelijke verplaatsingen per auto en per
openbaar vervoer, met een totale reisduur van 129 miljoen uur. Om deze uren te waarderen, moeten we ze
vermenigvuldigen met de bijbehorende VoT voor het zakelijk motief. Rekening houdend met de verdeling naar
vervoerwijze, levert dit een totale waarde op van 3,9 miljard euro in 2018 (zie tabel MB6.4.2). De gebruikte
reistijdwaarderingen per vervoerwijze en motief worden beschreven in Data en Methodieken: ‘Reistijdwaardering’.

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Reisduur (miljoen uur)

178

168

139

138

132

125

112

129

129a

Tijdkosten (miljard euro)

5,6

5,2

4,4

4,3

4,1

3,9

3,5

3,9

3,9

a.

Reisduren zijn gebaseerd op OViN2017, aangezien ODiN2018 ten tijde van de analyse nog niet beschikbaar was.

Tabel MB6.4.2. Berekening tijdkosten zakelijk verkeer per auto en ov, 2010-2018 (in miljard euro in constante prijzen
met prijspeil 2018). Bron: reisduren op basis van OViN.

35 Overig verkeer bestaat uit: verkeer voor de motieven winkelen, onderwijs, visite en ander sociaal-recreatief verkeer.
36 Het KiM veronderstelt in dit geval dat elk uur van de totale reistijd per jaar dezelfde waarde heeft als een marginale reistijdverandering van een uur. Hoewel dit niet

helemaal correct is, is een betere benadering niet beschikbaar.
37 Voor andere vervoerwijzen zijn geen tijdwaarderingen beschikbaar. De raming van de totale tijdkosten is dus een ondergrens.
38 De gemiddelde waardering voor het vermijden van reistijd varieert in principe over de ruimte, de tijd van de dag en voor het doel van de reis. In deze berekening hebben
we aangenomen dat dit voor de hele dag gelijk is, maar maken we wel een uitsplitsing voor een aantal hoofdmotieven.

128

7 Toekomstbeeld 2019-2024

129

7.1 Wegverkeer
Hoofdboodschap
Wegverkeer groeit gestaag en reistijdverlies loopt verder op.

Figuur 7.1.1: Ontwikkeling van het verkeersvolume (in miljard voertuigkm - links) en van het reistijdverlies (in miljoen
voertuigverliesuur - rechts) op het hoofdwegennet op de middellange termijn. Bron: Rijkswaterstaat/KiM.
7.1.1 Verwachtingen voor het wegverkeer
 Eind augustus 2019 is het verkeersvolume op het hoofdwegennet 0,7% hoger dan eind 2018 en het
congestieniveau 1,8% hoger. Op basis van deze ontwikkeling raamt het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid
(KiM) de totale toename van het wegverkeer op het hoofdwegennet in 2019 op 1,4% en die van de
voertuigverliesuren op 3,2%. Doordat het reistijdverlies sneller stijgt dan het verkeersvolume op het
hoofdwegennet, zal het relatieve reistijdverlies (in uur/km) in 2019 naar verwachting toenemen met 1,8% ten
opzichte van 2018.
 Voor de totale periode 2019-2024 verwachten we een groei van 8% van het wegverkeersvolume op het
hoofdwegennet en van 5% voor het totale wegverkeer op Nederlands grondgebied. Deze groei wordt
veroorzaakt door, in volgorde van belangrijkheid: de economische groei, het groeiende aantal inwoners en de
wegcapaciteit. De stijgende reële brandstofprijzen drukken de groei van het verkeersvolume.
 Een uitbreiding van de wegcapaciteit zal de verwachte groei van 8% van het wegverkeer op het hoofdwegennet
slechts gedeeltelijk opvangen. Het totale reistijdverlies op het hoofdwegennet zal hierdoor in 2024 naar
verwachting zijn toegenomen met 23% in vergelijking met 2018. Het reistijdverlies per afgelegde kilometer op
het hoofdwegennet zal in 2024 zijn toegenomen met 14% ten opzichte van 2018.
 De middellangetermijnramingen voor het volume van het wegverkeer hebben we opgesteld met behulp van een
error-correctiemodel. De congestieramingen, op basis van een toedeling van het verkeersvolume voor het jaar
2024 aan het hoofdwegennet, zijn opgesteld door 4Cast in opdracht van RWS (RWS, 2019a). Een toelichting op
de methodiek en de aannames is te vinden in de bijlage ‘MLT-model voor het wegverkeer’.
 Deze ramingen voor de toekomst zijn per definitie onzeker. Een eerste vorm van onzekerheid zit in de raming van
de verklarende variabelen, zoals economische ontwikkeling en brandstofprijzen. Deze vorm van onzekerheid
hebben we niet gekwantificeerd. Een tweede vorm van onzekerheid zit in het gebruikte model. Deze onzekerheid
leidt er toe dat het 90%-betrouwbaarheidsinterval voor de groei van het totale wegverkeer in de periode 20182024 tussen de 4% en 6% bedraagt en voor die van het wegverkeer op het hoofdwegennet tussen de 7% en 9%.
De toelichting op de berekening van de betrouwbaarheidsintervallen staat in ‘MLT-model voor het wegverkeer’.

130

 Voor het reistijdverlies op het hoofdwegennet is een dergelijke gevoeligheidsanalyse niet beschikbaar. De
onzekerheid zal hier groter zijn dan bij het verkeersvolume omdat hier zowel de onzekerheid van de ontwikkeling
van het verkeersvolume een rol speelt als de onzekerheid van de schatting van het reistijdverlies.

7.1.2 Toelichting verwachtingen voor het wegverkeer
De groeiverwachting voor het wegverkeer en de congestie in 2019 is gebaseerd op de ontwikkeling in de eerste acht
maanden van 2019 (RWS, 2019b). Voor de groeiverwachting van het wegverkeer in de jaren 2020 tot en met 2024
hebben we de resultaten gebruikt van het middellangetermijnmodel (MLT-model) voor het wegverkeer van het KiM
(zie bijlage ‘MLT-model voor het wegverkeer’). De verwachting voor de ontwikkeling van de congestie tot en met
2024 is het resultaat van een netwerktoedeling van de door ons verwachte omvang van het wegverkeer in 2024.
Deze netwerktoedeling is gemaakt door 4Cast in opdracht van RWS (4Cast, 2019).
Voor de toekomstraming gebruiken we projecties (zie tabel 7.1.1) van de verklarende variabelen:
- De ontwikkeling van de brandstofprijs en het bruto binnenlands product (bbp) is gebaseerd op de projectie van
de Klimaat- en Energieverkenning van het PBL (PBL, 2019).
- De capaciteitsvariabele is gebaseerd op de ontwikkeling van de rijstrooklengte van het hoofdwegennet. Deze
projectie komt uit het laatst vastgestelde Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT2019;
MinIenW, 2018). De lengte van spits- en doelgroepstroken tellen we niet volledig mee maar voor slechts twee
derde.
- De bevolkingsomvang in de leeftijd van 20-65 jaar komt uit de jaarlijkse langetermijnbevolkingsprognose (de
meest waarschijnlijke toekomstige ontwikkeling van de Nederlandse bevolking) naar leeftijd en geslacht (CBS,
2018).

bron
Bevolking 20-65 jaar (in miljoen)
Capaciteit HWN (rijstrookkm)

CBS
KiM

2018
2019
10,131
10,178
13.810
13.882
% mutatie per jaar
2,6
1,5
5,1
0,6

2024
10,245
14.370
2019-2024
1,4
1,4

2024
2018=100
101
104

109
PBL
109
PBL
Tabel 7.1.1: Aannames voor de verklarende variabelen39, 2018-2024. Bron: PBL/KiM.
Bruto binnenlands product
Reële gemiddelde brandstofprijs

De resultaten voor de trendprognose van de totale verkeersprestatie, de verkeersprestatie en het reistijdverlies op
het hoofdwegennet staan in tabel 7.1.2.
2018
2019 2019-2024
2024
bron
% mutatie per jaar
2018=100
Wegverkeer totaal (afstand)
KiM
2,5
1,4
0,8
105
Wegverkeer HWN (afstand)
KiM
1,9
1,4
1,3
108
Reistijdverlies HWN (uur)
RWS
5,1
3,2
3,6
123
Tabel 7.1.2: Ontwikkeling van het wegverkeer en de congestie, 2018-2024. Bron: KiM/RWS.

De verwachting is dat de verkeersprestatie op het hoofdwegennet (8%) aanzienlijk sneller groeit dan de totale
verkeersprestatie op Nederlands grondgebied (5%). Dit betekent dat het aandeel verkeer op het hoofdwegennet
naar verwachting zal stijgen van 51% in 2018 naar 53% in 2024.

39

De uitgangspunten voor de omgevingsontwikkeling tot en met 2024 zijn iets anders dan die waarvan het KiM eerder uitging in
de Trendprognose wegverkeer 2019-2024 voor RWS (Knoope & Francke, 2019).

131

7.2 Openbaar vervoer
Hoofdboodschap
Het treingebruik groeit verder.

Figuur 7.2.1: Ontwikkeling van het gebruik van bus, tram en metro (btm) en treingebruik (in miljard reizigerskm) in
de nabije toekomst.
7.2.1 Verwachtingen voor het openbaar vervoer
 In de eerste helft van 2019 stijgt het treingebruik (in reizigerskm) bij NS met 4,6% ten opzichte van dezelfde
periode in het voorgaande jaar. Het KiM verwacht dat de afgelegde afstand op het spoor in de tweede halfjaar
van 2019 iets minder sterk zal toenemen dan in de eerste helft. We ramen de groei van de afgelegde afstand per
spoor voor het gehele jaar 2019 daarom op 3,6%.
 De afgelegde afstand met bus, tram en metro (btm) neemt in 2019 naar verwachting toe met 0,7%. Omdat we
deze verwachting niet kunnen ramen op basis van al bekende ontwikkelingen van bus, tram en metro in 2019,
doen we dit met een elasticiteitenmodel dat is afgeleid uit het Landelijk Model Systeem (LMS) en dat ook wordt
gebruikt om de ontwikkelingen in het openbaar vervoer te verklaren (zie bijlage ‘Verklaring van het bus, tram,
metro - en treingebruik’). Dit elasticiteitenmodel gebruiken we ook voor de raming van de met het openbaar
vervoer afgelegde afstand in 2020 en 2024.
 In 2020 groeit de afstand die reizigers afleggen met de trein en met bus, tram en metro met respectievelijk 2,6%
en 2,0%.
 Het gebruik van de trein groeit tussen 2018 en 2024 naar verwachting met 16%. Deze groei wordt vooral
veroorzaakt door, in volgorde van belangrijkheid: een stijging van het reële inkomen, de bevolkingsgroei en een
betere kwaliteit van het treinproduct.
 Het gebruik van bus, tram en metro groeit tussen 2018 en 2024 naar verwachting met 10%. Deze groei komt,
net zoals bij de trein, vooral door een stijging van het reële inkomen, een groeiende bevolking en
kwaliteitsverbeteringen van het openbaar vervoer. De groei van het btm-gebruik is lager dan die van het
treingebruik, onder andere doordat kwaliteitsverbeteringen minder bijdragen aan de groei. Het autobezit is een
iets minder belangrijke factor in het elasticiteitenmodel, waarbij een toename van het autobezit een sterker
drukkend effect op heeft op het btm-gebruik dan op het treingebruik.
 Deze ramingen voor de toekomst zijn per definitie onzeker, waardoor de feitelijke ontwikkeling meerdere %punten hoger of lager kan uitvallen. Doordat de ramingen zijn opgesteld met een elasticiteitenmodel dat is
afgeleid van het LMS, is het niet mogelijk om rond de verwachting een bandbreedte te kwantificeren. Wel zijn er
132

verschillende onderzoeken uitgevoerd die inzicht geven in de onzekerheid van LMS-ramingen (De Jong et al.,
2005; Significance, 2019c).

Toelichting verwachtingen voor het openbaar vervoer














De toekomstraming is gebaseerd op een elasticiteitenmodel. De elasticiteiten uit dit model zijn bepaald door
voor een aantal jaren in het verleden met het Landelijk Model Systeem (LMS) een simulatie uit te voeren voor
het openbaar vervoer. Een dergelijke simulatie wordt ook wel een ‘backcast’ genoemd (zie bijlage ‘Verklaring
van het bus, tram, metro - en treingebruik’). Voor een tiental verklarende factoren hebben we in de backcast
afzonderlijke elasticiteiten bepaald voor de verandering van het trein- en btm-gebruik.
In Tabel 7.2.1 en Tabel 7.2.2 staan de verklarende factoren en de bijbehorende elasticiteiten voor treinrespectievelijk btm-gebruik. Een inkomenselasticiteit van bijvoorbeeld 0,65 betekent dat de afgelegde afstand
op het spoor met 0,65% groeit als het inkomen (de verklarende variabele) met 1% groeit.
De elasticiteiten die zijn gebruikt om de toekomst te ramen, zijn gebaseerd op de periode 2004-2014. Het is
echter onzeker in hoeverre de verbanden uit het verleden ook geldig zijn voor de toekomst. Hiernaast zijn de
ramingen onzeker omdat ook de toekomstraming voor de verklarende variabelen onzeker is; denk aan de
economische groei, de brandstofprijzen en de kwaliteitsverbetering van het openbaar vervoer. Deze twee
vormen van onzekerheid maken dat de toekomstramingen meerdere %-punten hoger of lager kunnen uitvallen.
Voor het treingebruik nemen we de voor het lopende jaar verwachte groei (3,6%) mee in de toekomstraming.
De groei van 12% tussen 2020 en 2024 is bepaald met behulp van elasticiteiten. Deze twee waarden samen
leiden tot een groei van het treingebruik met 16% voor de periode 2019-2024. Voor het btm-gebruik is de groei
voor de gehele periode 2019-2024 geraamd met behulp van het elasticiteitenmodel. Deze andere periode
verklaart het verschil in parameterontwikkeling tussen de tabellen 7.2.1 en 7.2.2.
Voor de trein wordt de verwachte groei van de afgelegde afstand vooral veroorzaakt door de inkomensgroei, de
toename van de bevolking en de betere treinkwaliteit. Verder leiden ook het grotere aantal files, de hogere
brandstofkosten, een grotere werkgelegenheid en een groeiend aantal Schipholpassagiers naar verwachting tot
een iets hoger treingebruik. Het aantal Schipholpassagiers is een verklarende factor, omdat de trein een
belangrijke rol speelt in het voor- en natransport van de luchthaven Schiphol. Een groter aantal
Schipholpassagiers (3,6%) leidt hierdoor tot een toename van het treingebruik. De groei van het treingebruik
wordt naar verwachting getemperd door het hogere autobezit en een iets lager aantal studenten.
Voor bus, tram en metro wordt de verwachte groei in de afgelegde afstand bepaald door, in volgorde van
belangrijkheid: de toename van het reële inkomen, de bevolkingsgroei en een kwaliteitsverbetering van het
openbaar vervoer. Hiernaast leiden ook meer files, hogere brandstofkosten, een grotere werkgelegenheid en
een groeiend aantal Schipholpassagiers tot een iets hoger geraamd btm-gebruik. Ook het btm-gebruik wordt
beïnvloed door de groei van het voor- en natransport van Schiphol, maar in minder mate dan het treingebruik.
Het btm-gebruik wordt getemperd door de naar verwachting stijgende tarieven, het hogere autobezit en een
iets lager aantal studenten.
De middellangetermijnramingen voor het openbaar vervoer zijn opgesteld met behulp van elasticiteiten die zijn
afgeleid uit drie modelruns van het LMS. Een toelichting op deze methodiek en de aannames is te vinden in de
bijlage ‘Methodiek toekomstraming trein en btm’.

133

Tabel 7.2.1: LMS-elasticiteiten en de ontwikkeling van de verklarende factoren van het treingebruik (in reizigerskm), in 2020-2024.

Studenten
Inwoners
Banen
Inkomen
Autobezit
Schipholpassagiers
Congestie
Brandstofkosten
Treintarief
Treinkwaliteit
Totaal

Parameterontwikkeling
-1,1%
2,2%
0,6%
7,5%
5,5%
3,6%
20%
4,7%
0,0%
n.a.
n.a.

Elasticiteiten
0,23
1,38
0,29
0,65
-0,02
0,05
0,03
0,11
-0,63
n.a.
n.a.

Effect
-0,3%
3,0%
0,2%
4,8%
-0,1%
0,2%
0,6%
0,5%
0,0%
2,7%
12,1%

Tabel 7.2.2: LMS-elasticiteiten en de ontwikkeling van de verklarende factoren van btm-gebruik (in reizigerskm), in 2019-2024.

Studenten
Inwoners
Banen
Inkomen
Autobezit
Schipholpassagiers
Congestie
Brandstofkosten
Btm-tarief
Ov-kwaliteit
Totaal

Parameterontwikkeling
-1,2%
2,8%
1,6%
9,2%
7,5%
4,6%
23%
4,2%
4,2%
n.a.
n.a.

Elasticiteiten
0,30
2,15
0,11
0,69
-0,18
0,02
0,02
0,07
-0,43
n.a.
n.a.

Effect
-0,4%
6,1%
0,2%
6,3%
-1,3%
0,1%
0,4%
0,3%
-1,8%
1,1%
10,2%

134

7.3 Luchtvaart
Hoofdboodschap
Capaciteitsrestricties remmen de groei van de luchtvaart.

Figuur 7.3.1.
Verwachte ontwikkeling van het aantal passagiers (in miljard reizigersbewegingen) op vliegvelden in Nederland.
Bron: CBS/KiM/Significance.
7.3.1 Verwachtingen voor de luchtvaart




De passagiersgroei op de Nederlandse luchthavens neemt af. Dit blijkt wanneer we het aantal
reizigersbewegingen op de vliegvelden in de eerste zeven maanden van 2019 vergelijken met die in de
voorgaande jaren. Naar verwachting groeit het aantal passagiers op Schiphol over heel 2019 met 1,2%. Dit
betekent dat het aantal passagiers eind 2019 71,8 miljoen bedraagt. Voor 2019 wordt voor de regionale
luchthavens een groei verwacht van 9%, namelijk tot 9,4 miljoen passagiers. Het totaal aantal passagiers op de
Nederlandse luchthavens komt daarmee in 2019 op 81,2 miljoen.
Tussen 2019 en 2024 neemt het aantal passagiers voor alle Nederlandse luchthavens naar verwachting toe tot
84,7 miljoen in 2024; dit is een toename van 3,5 miljoen passagiers. De regionale luchthavens nemen het
grootse deel van deze toename voor hun rekening. Het aantal passagiers op de regionale luchthavens (inclusief
Lelystad) zal in 2024 zijn toegenomen tot 11,9 miljoen.

135







Schiphol heeft de capaciteitsrestrictie van maximaal 500.000 vluchten per jaar bijna bereikt. Het aantal
passagiersbewegingen tot 2024 kan hierdoor alleen nog iets toenemen als er per vlucht meer passagiers worden
vervoerd. Voor 2024 worden voor Schiphol 72,7 miljoen passagiers verwacht.
Deze verwachtingen zijn opgesteld met het AEOLUS-model (Significance, 2019a) in opdracht van het KiM voor
het Mobiliteitsbeeld en van het PBL voor de Klimaat- en Energieverkenning (PBL, 2019). De prognosemethodiek
houdt rekening met de capaciteitsrestricties op de luchthavens. Zonder restricties zal het aantal vluchten op
Schiphol en Eindhoven in 2024 naar verwachting ruim boven het huidige capaciteitsplafond van 500.000
respectievelijk 43.000 uitkomen. Zonder restricties kan het aantal passagiers in 2024 10 miljoen hoger uitkomen.
Een deel van deze niet-geaccommodeerde vraag naar luchtreizen op Schiphol wordt opgevangen met de
openstelling van vliegveld Lelystad. Bovendien is de verwachting dat het aantal passagiers per vlucht toeneemt
door een gecombineerd effect van een hogere bezettingsgraad, meer stoelen in hetzelfde vliegtuigtype en de
inzet van grotere vliegtuigen.
Deze ramingen voor de toekomst zijn per definitie onzeker vanwege de onzekerheden in het AEOLUS-model en
de onzekerheid in de aannames over de toekomstige ontwikkeling van de verklarende variabelen. Het is op dit
moment niet mogelijk om een bandbreedte aan te geven rond de raming als gevolg van deze verschillende
toekomstonzekerheden. De feitelijke ontwikkeling kan door deze onzekerheden meerdere %-punten hoger of
lager uitvallen.

136

7.4 Goederenvervoer
Hoofdboodschap
Groei goederenvervoer onder druk in onzekere tijden

Figuur 7.4.1:
Ontwikkeling goederenvervoer (totaal vervoerd gewicht van weg, binnenvaart, spoor, pijpleiding, zeevaart en
luchtvaart) per stroom (links, in miljoen ton) en per vervoerwijze (rechts, in miljard ladingtonkm) op Nederlands
grondgebied. Bron: CBS/Significance/KiM.
7.4.1 Verwachtingen voor de luchtvaart
 Het KiM verwacht voor de periode 2019-2024 dat in het binnenlands goederenvervoer het vervoerd gewicht
groeit met gemiddeld 0,3% per jaar. Voor het internationale vervoer zal deze groei gemiddeld 1,1% per jaar
bedragen. Dit resulteert in een totale toename van het binnenlands en internationaal goederenvervoer met
respectievelijk 2% en 7% procent tussen 2018 en 2024.
 De verwachting is dat in de periode 2019 en 2024 de vervoersprestatie in ladingtonkilometers bij het
spoorvervoer het sterkst zal groeien, namelijk met gemiddeld 1,6% per jaar. Het wegvervoer groeit met
gemiddeld 0,8% per jaar en de binnenvaart met gemiddeld 1,4% per jaar. Voor het internationale
pijpleidingvervoer, dat vooral bestaat uit aardgas en aardolie(producten), verwachten we een daling van
gemiddeld 0,5% per jaar, als gevolg van de energietransitie en de afbouw van de aardgaswinning.
 De overslag in de Nederlandse zeehavens is in het eerste halfjaar van 2019 gestegen met 4% in vergelijking met
het eerste halfjaar van 2018. Voor het gehele jaar 2019 verwachten we een toename van de zeehavenoverslag
met 3% en voor de gehele periode 2019-2024 een toename met 6%.
 In de eerste zeven maanden van 2019 is de luchtvracht op Schiphol gedaald met bijna 9% in vergelijking met
dezelfde periode in 2018. Een klein deel van deze luchtvracht is verplaatst naar Maastricht, waar de overslag 6%
hoger is dan in 2018. Voor het gehele jaar 2019 verwachten we een daling van 7% in de overslag op de
Nederlandse luchthavens. Als er op Schiphol weer wat ruimte komt door de voorgenomen openstelling van
Lelystad Airport, kan de luchtvracht er weer wat toenemen. Voor de gehele periode 2019-2024 verwachten we
een totale groei van de luchthavenoverslag van 6%.

137






De verwachtingen voor de ontwikkeling in 2019 zijn afgeleid uit de gegevens over het eerste halfjaar van 2019,
voor zover beschikbaar bij het CBS en de havenbedrijven (zeehavenoverslag).
De groeiverwachtingen voor de periode 2020-2024 zijn opgesteld met het BASGOED-model en het AEOLUSmodel (Significance, 2019b en 2019a), in opdracht van het KiM voor het Mobiliteitsbeeld en van het PBL voor de
Klimaat- en Energieverkenning.
Deze ramingen voor de toekomst zijn per definitie onzeker vanwege de onzekerheden in het AEOLUSrespectievelijk BASGOED-model en de onzekerheid in de aannames over de toekomstige ontwikkeling van de
verklarende variabelen. Het is op dit moment niet mogelijk om een bandbreedte aan te geven rond de raming
als gevolg van deze verschillende toekomstonzekerheden. De feitelijke ontwikkeling kan door deze
onzekerheden meerdere %-punten hoger of lager uitvallen.

138

Bronnen hoofdstuk 7
4Cast (2019). Methodiek congestieramingen MLT 2019 HWN. Leiden: 4Cast.
CBS (2018). Prognose bevolking; geslacht en leeftijd, 2018-2060. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Geraadpleegd via
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=84345NED&D1=2&D2=0&D3=a&HD=1904081359&HDR=T&STB=G1,G2n
Jong, G. de, Pieters, M., Miller, S., Daly, A., Plasmeijer, R., Graafland, I., Lierens, A., Baak, J., Walker & W. Kroes, E.
(2005). Uncertainty in traffic forecasts: literature review and new results for the Nederlands. Gemaakt in opdracht
van AVV Transport Research Centre door RAND Europe.
MinIenW (2018). Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 2019. Den Haag: Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat. Geraadpleegd via: https://www.mirtoverzicht.nl/mirt-overzicht
Knoope, M. & Francke, J. (2019). Trendprognose wegverkeer 2019-2024 voor RWS. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid.
PBL (2019). Klimaat- en Energieverkenning. Den Haag: Planbureau van de Leefomgeving.
RWS (2019a). Congestieraming MLT 2019 HWN. Den Haag: Rijkswaterstaat.
RWS (2019b). 2e Rapportage Rijkswegennet 2019. Den Haag: Rijkswaterstaat.
Significance (2019a). AEOLUS berekening t.b.v. KEV 2019 en MoBiBe 2019. Den Haag: Significance.
Significance (2019b). BASGOED runs KEV 2019. Den Haag: Significance.
Significance (2019c). Backcast LMS. Rapport voor Rijkwaterstaat WVL. Den Haag: Significance.

139

8 Data en Methodieken
8.1 Personenvervoer
8.1.1 Methodiek decompositie-analyse
Verandering naar drie componenten
Om de ontwikkelingen in het vervoerwijzegebruik nader te duiden, hebben we deze op basis van een zogenoemde
decompositie-analyse uiteengelegd in de componenten ‘meer mensen’, ‘vaker’ en ‘verder’. Het Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid (KiM) gebruikt deze analysemethode om de ontwikkelingen in de mobiliteit te verklaren. De
decompositie-analyse rafelt de groei van de mobiliteit uiteen in drie componenten:
1. ‘Meer mensen’: door de bevolkingsgroei neemt het aantal mensen dat verplaatsingen maakt toe;
2. ‘Vaker’: per persoon maken Nederlanders voor een activiteit gemiddeld vaker een verplaatsing. Dit effect
kan op drie manieren ontstaan:




een groter deel van de bevolking neemt deel aan een activiteit;
een individu neemt vaker deel aan een activiteit;
iemand kiest er vaker voor om met een bepaald vervoermiddel naar een activiteit te gaan; het totale
aantal reizen voor deze activiteit neemt dus toe.

3. ‘Verder’: per verplaatsing legt een reiziger meer kilometers af. Een voorbeeld: doordat werknemers
steeds verder van hun werk wonen, neemt per werkende de gemiddelde reisafstand voor woonwerkverkeer toe.
Toelichting op methodiek en componenten
De groei van het autogebruik of van andere modaliteiten wordt uitgedrukt in de groei van het aantal afgelegde
kilometers. Deze groei wordt bepaald op basis van cijfers uit het Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN ), 20102017. Vervolgens wordt de afzonderlijke bijdrage van de drie bovengenoemde componenten bepaald.
Het aantal kilometers in jaar t is:
(1)
Het aantal kilometers in jaar t wordt dus bepaald door de verplaatsingsafstand (km/vpl) te vermenigvuldigen
met het aantal verplaatsingen per inwoners (vpl/inw) en het aantal inwoners (inw).
De groei van het aantal kilometers, uitgedrukt in de verhouding van de kilometrages in eindjaar t=2 en beginjaar
t=1, wordt dan:
(2)

De verplaatsingsafstand (km/vpl), de verplaatsingsfrequentie (vpl/inw) en het aantal inwoners (inw) veranderen
van jaar tot jaar en vormen daarmee de basis voor de afleiding van de gewenste componenten.

140

1. Veranderingen in de demografie (component ‘meer’)
De demografische bijdrage aan de groei van de mobiliteit wordt berekend onder de aanname dat alleen de
bevolking verandert. Oftewel, wat zou de groei zijn geweest als de verplaatsingsafstand en -frequentie niet
wijzigen? Met deze aanname wordt het aantal kilometers in jaar 2 als volgt berekend:

(3)
Voor de bijdrage van de component ‘meer’ aan de groei van het aantal kilometers geldt dan:

(4)

2. Veranderingen in de verplaatsingsfrequentie (component ‘vaker’)
Op analoge wijze wordt de extra bijdrage door de verandering van de verplaatsingsfrequentie berekend. Vergelijking
(2) wordt dan:

(5)

Omdat in (5) ook de verandering van het aantal inwoners wordt meegenomen, moet hier nog voor worden
gecorrigeerd. Daarmee wordt de – extra – bijdrage aan het kilometerverschil van de component ‘vaker’:

(6)

3. Veranderingen in de afgelegde afstanden (component ‘verder’)
Op analoge wijze wordt de extra bijdrage van de verandering van de verplaatsingsafstand bepaald door:
(7)

141

Omdat volgens vergelijking (2)
jaar 2, wordt dit vereenvoudigd tot:

gelijk is aan het uiteindelijke aantal kilometers in

(8)

Het kilometerverschil tussen begin- en eindjaar
kan nu worden
uitgedrukt in de gewenste decompositie, als de som van de vergelijkingen (4),
(6) en (8):
(9)

Disaggregatie naar deelsegmenten
Om de decompositie volgens vergelijking (9) te kunnen berekenen zijn gegevens nodig over het aantal
kilometers, het aantal verplaatsingen en het aantal inwoners in het beginjaar en in het eindjaar. Hierbij
kunnen landelijke of regionale totaalcijfers worden gebruikt, bijvoorbeeld voor de fietsmobiliteit of
voor de automobiliteit.
Een decompositie waarin rekening wordt gehouden met deelsegmenten, kan behoorlijk afwijken van een
decompositie waarin alleen naar de totaalcijfers wordt gekeken. Dit komt doordat ontwikkelingen van
deelsegmenten zeer sterk uiteenlopen. Illustratief zijn de verschillen tussen jongere en oudere
leeftijdsgroepen, die zowel een verschillende ontwikkeling kennen in het mobiliteitsgedrag (componenten
‘verder’ en ‘vaker’) als in de demografische ontwikkeling (component ‘meer’). Ook uiteenlopende
ontwikkelingen van de verschillende reismotieven tussen leeftijdsgroepen kunnen dit effect veroorzaken.
Hetzelfde geldt voor verschillen tussen gebieden of steden.

142

8.1.2 Nabewerking CBS-Mobiliteitstrends
Inleiding
Met ingang van 2019 gebruikt het KiM trendreeksen van de mobiliteit die gemaakt zijn door het CBS.
De CBS-trends zijn gebaseerd op gegevens van de verplaatsingsonderzoeken OVG, MON en OViN40
over de periode 1999 tot en met 2017. Informatie over het door het CBS gebruikte trendmodel,
inclusief een beknopte samenvatting, zal op korte termijn op CBS StatLine verschijnen.
Bij de opzet van het CBS-model is uitgegaan van de eerder door het KiM gebruikte indelingen naar
vervoerwijze, motief, leeftijdsklasse en geslacht. Om complicaties tijdens het modelbouwproces te
voorkomen heeft het KiM in overleg met het CBS besloten om een aantal motieven en
leeftijdsklassen samen te voegen:
- De motieven Vrijetijd en Overig in het CBS-model zijn samengevoegd tot het motief genaamd
Other.
- De leeftijdsklassen 18-24 jaar en 25-29 jaar zijn samengevoegd tot de leeftijdsklasse 18-29 jaar.
- De leeftijdsklasse 60-64 jaar is opgegaan in de leeftijdsklasse 60-69 jaar. Dit houdt tevens in dat
de eerder door het KiM gehanteerde leeftijdsklasse 65 jaar en ouder in het CBS-model verdeeld
is over de leeftijdsklassen 60-69 jaar en 70 jaar en ouder.
Bijlage 1 geeft een overzicht van de door het KiM en door het CBS gebruikte klassenindelingen.
Het KiM gebruikt de resultaten van het CBS-trendmodel onder andere voor toepassing van de KiMdecompositiemethodiek (KiM, 2019). De nauwkeurigheid van de decomposities neemt toe met de
fijnheid van de klassenindelingen van leeftijd en motief. Daarom wil het KiM kunnen beschikken over
de motieven Vrijetijd en Overig en de leeftijdsklassen 18-24, 25-29, 60-64 en 65-69 jaar. Daarom zijn
de resultaten van het CBS-trendmodel door het KiM nabewerkt, waarbij het samengevoegde motief
Other en de samengevoegde leeftijdsklassen 18-29 jaar en 60-69 jaar zijn gesplitst in de door KiM
gewenste motieven en leeftijdsklassen. Door deze splitsingen neemt het aantal leeftijdsklassen toe
van 9 tot 11 en het aantal motieven van 4 naar 5 (zie bijlage 1).
De nabewerking is gedaan voor zowel het aantal ritten en als voor de ritafstand.
De uit de OVG-, MON- en OViN-bestanden afgeleide aandelen zijn niet geschikt voor directe
toepassing vanwege de aanwezigheid van twee methodebreuken. Het gaat om de methodebreuken
ten gevolge van de overgang van OVG naar MON in 2004 en de overgang van MON naar OViN in
2010. De aandelen zijn alleen praktisch bruikbaar na correctie voor deze methodebreuken. Voor een
betrouwbare methodebreukcorrectie is de inzet van modellen nodig.
Daarnaast vertonen veel van de aandelenreeksen een niet-lineair verloop in de tijd. De te gebruiken
modellen moeten dus ook niet-lineaire verlopen in de tijd kunnen schatten.
In het onderstaande wordt de aanpak van de nabewerking van de resultaten van het CBStrendmodel beschreven en worden de daarbij gebruikte modellen gespecificeerd en toegelicht.
Hierbij wordt regelmatig Engelse statistische terminologie gebruikt, bij gebrek aan gangbaar
Nederlands jargon.

40

Tot en met 2003: Onderzoek VerplaatsingsGedrag (OVG). Van 2004 tot en met 2009: MobiliteitsOnderzoek
Nederland (MON). Van 2010 tot en met 2017: Onderzoek Verplaatsingen in Nederland (OViN).

143

Aanpak van de nabewerking
Voor de splitsing van de resultaten van het CBS-trendmodel wordt gebruikt gemaakt van de
aandelen van de twee samenstellende KiM-delen binnen de te splitsen leeftijds- of motiefklasse41.
De benodigde gegevens om de aandelen te bepalen kunnen eenvoudig uit de OVG-, MON- en OViNverplaatsingsenquêtes worden afgeleid door aggregatie over de juiste klassencombinaties. De
aandelen worden vervolgens vermenigvuldigd met de resultaten van het CBS-trendmodel voor de te
splitsen leeftijds- of motiefklasse.
De splitsingen van het aantal ritten kunnen als volgt in formulevorm worden uitgedrukt.
Splitsing van het aantal ritten van leeftijdsklasse 18-29 jaar:
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛

𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙18−24
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙18−24 𝑖𝑛 18−29 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙18−29
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛
𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙25−29
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙25−29 𝑖𝑛 18−29 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙18−29

Splitsing van het aantal ritten van leeftijdsklasse 60-69 jaar:
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛

𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙60−64
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙60−64 𝑖𝑛 60−69 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙60−69
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛
𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙65−69
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙65−69 𝑖𝑛 60−69 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙60−69

En splitsing van het aantal ritten van motief Other:
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛

𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙𝑣𝑟𝑖𝑗𝑒𝑡𝑖𝑗𝑑
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙𝑣𝑟𝑖𝑗𝑒𝑡𝑖𝑗𝑑 𝑖𝑛 𝑂𝑡ℎ𝑒𝑟 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙𝑂𝑡ℎ𝑒𝑟
𝑜𝑣𝑔−𝑚𝑜𝑛−𝑜𝑣𝑖𝑛

𝐾𝑖𝑀
𝐶𝐵𝑆
𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙𝑜𝑣𝑒𝑟𝑖𝑔
= 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙𝑜𝑣𝑒𝑟𝑖𝑔 𝑖𝑛 𝑂𝑡ℎ𝑒𝑟 ∗ 𝑟𝑖𝑡𝑎𝑎𝑛𝑡𝑎𝑙𝑂𝑡ℎ𝑒𝑟

Omdat per splitsing de som van de twee ritaandelen gelijk is aan 1, is de som van de twee
ritaantallen links van het gelijkteken exact gelijk aan de - opgesplitste - CBS-ritaantallen (de laatste
term in de formules).
Voor ritafstanden worden op dezelfde manier drie splitsingen uitgevoerd.
Omdat de som van de aandelen per splitsing 1 is, hoeft slechts één van de aandelen gemodelleerd te
worden. Gekozen is voor het modelleren van de aandelen van:
1) De leeftijdsklasse 18-24 jaar binnen de leeftijdsklasse 18-29 jaar42,
2) De leeftijdsklasse 60-64 jaar binnen de leeftijdsklasse 60-69 jaar,
3) Het motief Vrijetijd binnen het motief Other.
Het uiteindelijke aantal modellen is zes omdat bovenstaande drie modellen toegepast worden voor
zowel ritten als ritafstanden.
De groepsindelingen van de te modelleren aandelenreeksen is afhankelijk van de volgorde van de
nabewerking van de CBS-resultaten. Het gaat om de vraag of eerst de leeftijdsklassen gesplitst
worden en daarna het motief Other, of eerst het motief Other en daarna de leeftijdsklassen.
41

De aandelen worden bij de splitsing van een leeftijdsklasse bepaald voor elke combinatie van geslacht,
vervoerwijze en motief, en bij de motiefsplitsing voor elke combinatie van geslacht, vervoerwijze en
leeftijdsklasse. De aandelen worden uiteraard per jaar bepaald.
42
Het aandeel van de leeftijdsklasse 25-29 jaar binnen de leeftijdsklasse 18-29 jaar kan eenvoudig worden
afgeleid door het aandeel van de (gemodelleerde) leeftijdsklasse 18-24 jaar binnen de leeftijdsklasse 18-29
jaar van de waarde 1 af te trekken (omdat de som van beide aandelen 1 is).
Volgens hetzelfde principe kunnen de aandelen worden afgeleid van de leeftijdsklasse 65-69 jaar binnen de
leeftijdsklasse 60-69 jaar en van het motief Overig binnen het motief Other.

144

De eerstgenoemde verwerkingsvolgorde (eerst de leeftijdsklassen) is uiteindelijk gebruikt omdat
deze tot betere resultaten leidt.
Bij de gekozen verwerkingsvolgorde horen de volgende groepsindelingen:
- De splitsing van de leeftijdsklassen wordt uitgevoerd voor 56 aandelenreeksen; voor alle
combinaties van 7 vervoerwijzen, 4 motieven en twee geslachten.
- De splitsing van motief Other wordt uitgevoerd voor 150 aandelenreeksen; voor alle combinaties
van 7 vervoerwijzen, 11 leeftijdsklassen en twee geslachten (de 4 combinaties van de twee
geslachten en de leeftijdsklassen 0-5 en 6-11 jaar voor vervoerwijze Autobestuurder ontbreken).
Vanwege de invloed van de steekproefruis, in combinatie met de aanwezigheid van twee
methodebreuken, niet-lineaire verlopen in de tijd en de relatief korte reekslengte, is aparte
modellering van elk van de in totaal 206 aandelenreeksen verre van optimaal. Voor een effectieve
modellering is een modelprincipe nodig waarmee de gemeenschappelijkheden tussen de
verschillende reeksen benut kunnen worden om de destabiliserende invloed van de steekproefruis
te verminderen; dat wil zeggen, om te voorkomen dat de steekproefruis een ongewenst grote en
nadelige invloed heeft op de schattingen van de tijdverlopen en de methodebreuken. Er is voor
gekozen om hiërarchische modellen43 te gebruiken, die voor dit doel zeer geschikt zijn.
Modellering
De aandelenreeksen zijn gemodelleerd met het statistische programma R (R Core Team, 2018).
Daarbij is gewerkt met de (hiërarchische) gegeneraliseerde additieve modellen van het R-pakket
mgcv (Wood, 2017). Dit type modellen biedt een flexibele vorm van multipele regressie waarbij
regressierelaties zo nodig als niet-lineair kunnen worden geschat. Deze flexibiliteit is nodig omdat
veel van de te modelleren aandelenreeksen niet-lineair zijn.
Het R-pakket mgcv biedt tevens de gewenste mogelijkheid om gemeenschappelijkheden binnen en
tussen groepen te benutten.
Daarnaast biedt het pakket de mogelijkheid om de invloed van de steekproefruis extra te beperken
door het gebruik van zogenaamde random effects componenten. Dit zijn componenten waarvan de
te schatten coëfficiënten zelf worden gemodelleerd (de term hiërarchisch duidt op een extra
modelleerlaag). De te schatten coëfficiënten (bijvoorbeeld methodebreuken) binnen een bepaalde
groep (bijvoorbeeld vervoerwijzen) worden gemodelleerd met een (normale) verdeling waarvan
gemiddelde en spreiding worden geschat op basis van de beschikbare gegevens. De coëfficiënten
van de afzonderlijke vervoerwijzen worden daardoor naar hun gemeenschappelijke gemiddelde
“getrokken”44. Dit leidt potentieel tot betrouwbaardere coëfficiëntschattingen.
Random effects componenten zijn gebruikt voor het modelleren van methodebreuken en korte
termijn (jaar-op-jaar) variaties.
Componenten waarvan de coëfficiënten niet gemodelleerd worden maar direct geschat, zoals in
“klassieke” regressiemodellen, worden in het vervolg fixed effects componenten genoemd.
Pedersen et al. (2019) geven een relatief beknopte en toegankelijke uitleg van het gebruik van het
mgcv-pakket die goed aansluit op de voor de nabewerking van de resultaten van het CBStrendmodel gebruikte mgcv-modellen.
In de volgende paragraaf wordt ingegaan op het modelbouwproces.

43

Hiërarchische modellen staan ook bekend onder vele andere namen, waaronder “multilevel modellen” of
“mixed effects modellen”.
44
Dit principe staat ook bekend als shrinkage, (Efron & Morris, 1977) of als partial pooling, zie o.a. Gelman &
Hill, (2007).

145

Technische beschrijving van de aanpak van de modellering
Het modelbouwproces bestaat per model uit het bepalen van de combinatie van
modelcomponenten inclusief de instelling van de bijbehorende componentopties waarvoor het
model de aandelenreeksen het “best45” beschrijft.
Voor de samenstelling van een model zijn in het R-pakket mgcv de volgende soorten
modelcomponenten beschikbaar:
-

Intercepts, die de gemiddelde ligging van de te modelleren aandelenreeksen bepalen.
Deze componenten kunnen als fixed effects of als random effects worden gespecificeerd.

-

Lineaire componenten voor de beschrijving van lineaire verlopen in de tijd46.

-

Componenten voor modellering van de methodebreuken in 2004 en 2010.
Deze componenten kunnen als fixed effects of als random effects worden gespecificeerd.

-

Componenten die niet-lineaire verlopen in de tijd kunnen beschrijven (“smoothers”). Het mgcvpakket bevat vele opties voor deze smoothers. Enkele hiervan zijn:
o Het type smoother47.
o De groep(en) waarvoor een bepaald type smoother wordt toegepast. Bijvoorbeeld op de
alle leeftijdsklassen.
o Diverse opties om de mate van grilligheid van de geschatte niet-lineaire tijdverlopen te
controleren. De default-optie is dat voor elk tijdverloop afzonderlijk (bijvoorbeeld elke
leeftijdsklasse) een zogenaamde grilligheids-penalty wordt bepaald, met behulp van een
ingebouwd automatisch optimalisatieproces. Deze penalty zorgt ervoor dat het nietlineaire tijdverloop niet te grillig wordt geschat. In situaties waarin een verloop in de tijd
(bij benadering) lineair is, wordt met behulp van dit automatische proces een niet van
lineair te onderscheiden verloop geschat.
Andere opties bieden de mogelijkheid om aan alle tijdverlopen binnen een bepaalde
groep een gemeenschappelijke grilligheids-penalty op te leggen. Ook is het mogelijk om
een gemeenschappelijk grilligheids-penalty toe te kennen aan twee of meerdere
smoother-componenten (bijvoorbeeld elk met een andere groep, bijvoorbeeld een
smoother voor alle vervoerwijzen en een smoother voor alle motieven).

-

Random-effects componenten.
Deze componenten zijn interessant voor de modellering van methodebreuken omdat ze de
mogelijkheid bieden om de nadelige effecten van steekproefruis in zeker mate te dempen.
Daarmee kan de kans op over- of onderschatting van de methodebreuken worden verkleind.

45

Het “best” wil zeggen: plausibel én goed bij de data passend. Het doel van onderhavige modellering is
beschrijvend, niet verklarend.
46
Of eventueel lineaire regressiecomponenten. Regressie op weervariabelen is bijvoorbeeld niet effectief
gebleken.
47
Het gaat overwegend om verschillende soorten splines (Wood, 2017).

146

-

Ruiscomponenten in de vorm van random-effects.
Random effects ruis componenten gebruiken een groepsindeling die een combinatie is van een
bepaalde groep (bijvoorbeeld vervoerwijze) en de afzonderlijke jaren. Hiermee worden per jaar
de - binnen die groep gedeelde - ruisachtige jaar-op-jaar-fluctuaties gemodelleerd.
Het meenemen van ruiscomponenten kan de kwaliteit van de schattingen van de andere
componenten (zoals methodebreuken en smoothers) verbeteren48.

Alle soorten componenten kunnen meerdere keren in een model worden opgenomen, bijvoorbeeld
met verschillende groepen. Deze groepen kunnen bestaan uit de basisgroepen (vervoerwijze,
motief, leeftijdsklasse en geslacht) of uit combinaties van deze basisgroepen (bijvoorbeeld de
combinatie van geslacht en vervoerwijze, of de combinatie van alle groepen).
Vanwege de vele keuzemogelijkheden is de modeloptimalisatie een intensief iteratief proces,
waarbij vele modelvarianten met elkaar moeten worden vergeleken.
Bij het beoordelen en vergelijken van modelvarianten zijn onder andere de volgende hulpmiddelen
gebruikt.
- Modeldiagnostische informatie over de verdeling van de modelresiduen (de verschillen tussen
waarnemingen en modelschattingen).
-

Kwantitatieve modelkeuzecriteria, zoals het Aikaike Informatie Criterium (AIC)49, en de root
mean square error (RMSE).

Een bepalend onderdeel van het modelbouwproces vormt het onderzoeken van patronen in de
modelresiduen. Dit geeft aanwijzingen over mogelijke richtingen voor modelverbetering.
Bij sommige modelbeoordelingen of modelvergelijkingen is een intensieve visuele inspectie van de
modelschattingen en de modelresiduen nodig op het niveau van de afzonderlijke aandelenreeksen,
waarbij ook RMSE-waarden op dit niveau worden gebruikt.
Bij twijfel zijn aandelenreeksen die zijn afgeleid uit de voorheen door KiM geproduceerde KiM-trends
als referentie gebruikt50.
Daarnaast kan beoordeling van de plausibiliteit van de schattingen aanleiding geven tot
modelaanpassingen51.

48

Het onderhavige model richt zich op het modelleren van de (middel)langetermijnontwikkelingen die voor de
KiM-decompositie van belang zijn. Door het model geschatte kortetermijneffecten (op een schaal van 1 à 2
jaar) kunnen vanuit die optiek als “ruis” worden gezien, maar het zijn wel schattingen van “echte” effecten.
49
Het Akaike Informatie Criterium (AIC) is een relatieve maat, alleen geschikt voor modelvergelijking. Een
model met een “betere” (= lagere) AIC-waarde past in statistische zin beter bij de gegevens, maar is niet per
se plausibeler (Spanos, 2006). Vaak vertonen modelvarianten met een opvallend lage AIC-waarden tekenen
van overfitting (bijvoorbeeld in de vorm van te grillige tijdverlopen of te grote methodebreuken). Een
voorbeeld uit het modelbouwproces betreft een model met veel overschatte methodebreuken en daaraan
gekoppelde implausibele tijdverlopen met een veel lagere AIC-waarde dan een plausibeler model met een
goede balans tussen methodebreuken en tijdverlopen.
50
Het gebruik van de KiM-trends als referentie wordt verantwoord door hun grote overeenkomst met de CBStrends. De vergelijkbaarheid wordt uiteraard beperkt door de verschillen in motiefsamenstelling (bijvoorbeeld
werkgerelateerd versus woon-werk) en leeftijdsgroepen (bijvoorbeeld 0-5 en 6-11 jaar versus 0-11 jaar en
65+ jaar versus 70+ jaar), zie bijlage 1. De vergelijkbaarheid wordt beperkt doordat de CBS-trends zijn
geschat tot en met 2017 en de KiM-trends tot en met 2016. Door het ontbreken van het jaar 2017 zijn de KiMtrends onvolledig en minder betrouwbaar aan het eind van de aandelenreeksen die tot en met 2017 lopen. De
KiM-trends zijn gemodelleerd op basis van gegevens vanaf 1994 waardoor de KiM-trends aan het begin (1999)
van de aandelenreeksen betrouwbaarder zijn.
51
Voorbeelden van implausibele uitkomsten die tot modelverbetering nopen zijn situaties waarbij de
methodebreukschattingen voor de jongere leeftijdsklassen (tot 11 jaar) grote verschillen vertonen, of zelfs
tegengestelde tekens hebben. Het is plausibel dat de methodebreuken van deze groepen een grote
overeenkomst vertonen. Dit wordt bevestigd met de resultaten van het CBS-trendmodel en die van de eerder
door het KiM uitgevoerde trendmodelleringen.

147

Een belangrijk onderdeel van het modelbouwproces is het zoeken van een balans tussen
tijdverlopen en methodebreukcomponenten52.
Bij het beoordelen en vergelijken van modelvarianten komt het voor dat modelaanpassingen een
tegengesteld effect hebben op bepaalde vervoerwijzen of leeftijdsklassen. Daarom moeten
prioriteiten worden gesteld.
Bij het maken van modelkeuzes is nadruk gelegd op de optimalisering van de resultaten voor de
vervoerwijzen Autobestuurder, Autopassagier, Fietsen en Lopen, onder voorwaarde dat de
resultaten voor de vervoerwijzen Trein, BTM en Overige acceptabel zijn.
Het leggen van nadruk op de auto (Autobestuurder en Autopassagier) en de active modes (Fiets en
Lopen) wordt bemoeilijkt doordat sommige modelaanpassingen de resultaten voor de auto
verbeteren en de resultaten voor de active modes verslechteren, of omgekeerd. Zeker in dit soort
gevallen is een modelvergelijking op detailniveau nodig om te kunnen beoordelen welke
modelaanpassingen in aanmerking komen om de resultaten voor zowel de auto als de active modes
te verbeteren.
Het probleem van tegengestelde invloeden van modelaanpassingen doet zich soms ook voor bij
jongere tegenover oudere leeftijdsklassen.
In de volgende paragraaf worden de modellen die uit het modelbouwproces komen gepresenteerd
en toegelicht.

52

Een methodebreukcomponent kan bijvoorbeeld ongunstig interacteren met een smooth-trendcomponent.
Ook de beide methodebreuken - in 2004 en 2010 - kunnen onderling een verstorende wisselwerking vertonen.

148

Resultaten
De uit het modelbouwproces resulterende zes modellen worden samengevat in tabel 1.
Ter toelichting van de inhoud van tabel 1 worden in het volgende als voorbeeld de
modelcomponenten besproken van het model voor de splitsing van de ritaantallen van de
leeftijdsklasse 60-69 jaar. Dit gebeurt aan de hand van de volgende R-code waarmee dit model
wordt uitgevoerd.
Model_rit_60-64 =
bam(arit60_64_lgt ~
offset(a60_64_lgt) +
geslachtF*kmotiefF*krvmF*jaar +
s(brkO, by = geslachtF, bs="re") +
s(brkO, by = krvmF, bs="re") +
s(brkO, by = kmotiefF, bs="re") +
s(jaar, by = krvmF) +
s(jaar, by = kmotiefF, id=0) +
s(jaar, by = geslachtF, id=0) +
s(jaar, by = idF, bs="ts", m=2) +
s(vjF, bs="re", by = dum) +
s(mjF, bs="re", by = dum) +
s(gjF, bs="re", by = dum) +
data = data1, weights = N, discrete=TRUE)
De onderdelen van deze modelformulering worden hieronder toegelicht.
Model_rit_60-64
Dit is het modelobject waar het geschatte model in wordt vastgelegd. Dit object wordt gebruikt voor
het genereren van modeluitvoer.
bam()
Dit is de gebruikte mgcv-functie. De bam-functie is aanzienlijk sneller dan de standaard gam-functie
(Wood, 2017).
arit60_64_lgt
arit60_64_lgt is de afhankelijke variabele, in dit geval het logit-getransfomeerde53 aandeel ritten van
de leeftijdsklasse 60-64 jaar in de leeftijdsklasse 60-69 jaar. In de nabewerking van de modeluitvoer
worden de uitkomsten weer naar aandelen terugvertaald door een inverse logit-transformatie.
a60_64_lgt
a60_64_lgt is het bevolkingsaandeel van de 60-64 jarigen binnen de groep van de 60-69-jarigen
(zoals beschikbaar op CBS StatLine). Dit is een aandeel waarvan mag worden aangenomen dat het
tijdverloop ervan een grote overeenkomst vertoont met dat van de afhankelijke variabele
arit60_64_lgt (het ritaandeel van de leeftijdsklasse 60-64 jaar binnen de leeftijdsklasse 60-69 jaar).
offset (a60_64_lgt)
Deze modelcomponent geeft aan dat de bevolkingsaandelen (a60_64_lgt, zie boven) met een vaste
regressiecoëfficiënt van 1 in het model wordt meegenomen. Er wordt dus geen regressiecoëfficiënt
geschat. De overige modelcomponenten, waarvan de coëfficiënten wel worden geschat, beschrijven

53

De logit-transformatie van een aandeel p luidt: logit(p) = ln(p/(1-p)).

149

daarom het verschil tussen het tijdverloop van de ritaandelen (arit60_64_lgt) en het tijdverloop van
de bevolkingsaandelen (a60_64_lgt).
Omdat het tijdverloop van de ritaandelen veel overeenkomst vertoont met het tijdverloop van de
ritafstandaandelen wordt bij de modellering van het verloop van de ritafstandaandelen de
modeluitvoer van de ritaandelen als offset gebruikt. De modelcomponenten van het model voor de
ritafstandaandelen modelleren dus het verschil met de eerder geschatte rittenaandelen. Hierbij
wordt de “gladde” modeluitvoer van het model voor de rittenaandelen gebruikt. Dat wil zeggen de
modeluitvoer zonder de ruiscomponenten en gecorrigeerd voor methodebreuken.
geslachtF*kmotiefF*krvmF*jaar54
Dit is een fixed effects component die een specificatie geeft van intercepts (het gemiddelde niveau)
en lineaire trends naar geslacht, motief en vervoerwijze inclusief alle interacties (Wood, 2017).
s(brkO, by = groep, bs="re")
Het gebruik van de term bs = “re” specificeert een random effects component, in dit geval voor de
methodebreuk in 2010 (de overgang naar OViN). Voor deze methodebreuk wordt de variabele brkO
gebruikt (zie voor meer informatie het variabelenoverzicht na tabel 1).
Als groepen zijn in het model in dit voorbeeld de basisgroepen geslacht, kmotief en krvm gebruikt.
s(jaar, ….)
Deze component specificeer smoothers die een niet-lineair verloop over de jaren beschrijven. De
mate van “gladheid” van het geschatte verloop wordt automatisch gecontroleerd door een
ingebouwde automatische optimalisatieprocedure, die een zogenaamde grilligheids-penalty bepaalt.
Daarmee wordt voorkomen dat het verloop te grillig (overfitten) of te glad (onderfitten) wordt
geschat.
De volgende smoother-opties zijn van belang.
- s(jaar, … m = 1) m geeft aan op welke afgeleide de grilligheids-penalty wordt toegepast (de
default optie is m = 2).
- s(jaar, … bs = “smoother-type”). De “bs =” term specificeert het type smoother. De default-optie
is bs = “tp”, de thin plate spline. Er zijn vele spline-types beschikbaar, zie Wood (2017) voor meer
informatie.
s(jaar, by = groep)
Deze aanroep specificeert dat voor elk klasse binnen de betreffende groep (bijvoorbeeld
vervoerwijzen) een tijdverloop wordt geschat, waarbij voor elke klasse een eigen grilligheids-penalty
wordt bepaald. De volgende varianten van deze aanroep bieden de mogelijkheid om eventuele
gedeelde eigenschappen (bijvoorbeeld een vergelijkbare mate van gladheid) van de verschillende
tijdverlopen binnen een groep of tussen verschillende groepen te gebruiken om de betrouwbaarheid
van de modelschattingen te verbeteren:
- De opties s(jaar, by = groep, id = 0) en s(jaar, by = groep, bs = “fs”) specificeren een
gemeenschappelijke grilligheids-penalty voor alle klassen binnen de groep.
- De optie “id = 0” werkt ook voor een combinatie van componenten, onder voorwaarde dat aan
id dezelfde waarde is toegekend (de waarde zelf is niet van belang, id = 1 heeft bijvoorbeeld
dezelfde werking). Een voorbeeld: met de formulering s(jaar, by = A, id = 0) + s(jaar, by = B, id =
0), krijgen de smoothers van alle klassen binnen de groepen A en B een gelijke grilligheidspenalty toegekend.
- Interessant zijn in dit verband de zogenaamde shrinkage splines bs = “ts”, bs = “ps” en bs = “cs”
(Wood, 2017). Dit zijn smoothers waarvan geschatte tijdverloop volledig naar nul “geshrinkt” kan
worden in plaats van naar een lineair verloop, zoals bij andere spline-types.
54

geslachtF, kmotiefF, krvmF staan respectievelijk voor de klassenindelingen naar geslacht, motief en
vervoerwijze.

150

-

Deze shrinkage splines kunnen effectief gebruikt worden in gevallen waarbij de verlopen (binnen
groepen) een vergelijkbare, maar niet identieke vorm hebben. De gemeenschappelijke vorm
wordt hierbij gemodelleerd met een aparte, enkelvoudige, smoother. Door de vorm-variaties
rond dit gemeenschappelijke verloop van de afzonderlijke verlopen binnen de groep met
“shrinkage” smoothers te modelleren, is sprake van een vorm van random-effects-modellering
van tijdverlopen (Pedersen et al., 2019). Dit biedt een extra mogelijkheid om informatie binnen
groepen te delen en de invloed van de steekproefruis verder te verminderen.
s(jaar-groep, bs="re", by = dum)
Dit is een random-effects-component die de jaar-op-jaar ruis schat die door de klassen binnen
een bepaalde groep gemeenschappelijk wordt gedeeld. De groepsindelingen vjF, mjF, gjF staan
voor een combinatie van de analysejaren met respectievelijk vervoerwijze, motief en geslacht.
dum is een dummy-indicator die bij de modelschatting de waarde 1 heeft. Modeluitvoer zonder
de ruiscomponenten kan gegenereerd55 worden door de variabele dum de waarde 0 te geven.
Dan resteert de som van de “gladde” componenten van het model (als ook de
methodebreukindicatoren op nul zijn gezet). Dit gladde deel van de modelschattingen wordt
gebruikt de splitsing van de twee leeftijdsklassen (18-29 jaar en 60-69 jaar) en de motiefklasse
Other van de CBS-resultaten. De gebruikte resultaten van het CBS-trendmodel bestaan eveneens
uit het “gladde” deel van de CBS-modeluitvoer. Het KiM gebruikt dit gladde deel voor het maken
van decompositieanalyses van langetermijnmobiliteitsontwikkelingen56.

data = data1
Data1 is het bestand met de benodigde gegevens.

55

Modeluitvoer wordt gegenereerd met de functie predict() uit het R-pakket mgcv.

56

Een decompositie is bedoeld om lange-termijnontwikkelingen te duiden, korte-termijn-jaar-op-jaarfluctuaties worden hierbij genegeerd omdat ze vanuit het lange-termijnperspectief gezien als verstoringen
gelden.

151

Weights = N
Dit modelcommando geeft aan dat de aandelen gewogen worden met het aantal waarnemingen (N)
in elk jaar van de gemodelleerde aandelenreeksen. In dit voorbeeld staat N voor aantal OVG-, MONof OViN-ritwaarnemingen waarop de aggregaten van de ritaantallen van de leeftijdsklasse 60-64 jaar
zijn gebaseerd (N is in dat geval bepaald voor elke combinatie van geslacht, motief en vervoerwijze,
en voor elk jaar).
Het splitsen van het motief Other wordt bemoeilijkt door aanloopproblemen van het MONonderzoek. In de eerste twee MON-jaren, 2004 en 2005, zijn ten onrechte vakantiekilometers in het
bestand opgenomen en door problemen bij de motiefcodering is mobiliteit uitgewisseld tussen de
motieven Sociaal recreatief overig (onderdeel van KiM-motief Vrijetijd, zie bijlage 1) en Ander motief
(onderdeel van KiM-motief Overig). In de loop van 2005 zijn deze problemen opgelost. De
onregelmatigheden in het begin van de MON-periode bemoeilijken de modellering57. Vanwege deze
problematiek is het gewicht van de aandelen van de jaren 2004 en 2005 aanzienlijk verlaagd door
het aantal waarnemingen N te vermenigvuldigen met een factor 0.01 (deze factor is in een
optimalisatieproces bepaald). Het gebruik van een reductiefactor leidt tot stabielere schattingen van
de modelcomponenten dan het volledig schrappen van de waarnemingen van jaren 2004 en 2005.
De reductiefactor wordt alleen gebruikt bij de splitsing van de ritaantallen en ritafstanden van
motief Other.

discrete=TRUE
Dit is een optie in de mgcv-functie bam waarmee de rekentijd aanzienlijk beperkt kan worden
(Wood, 2017).
In onderstaande tabel 1 worden de modelcomponenten van alle zes modellen weergegeven. Na
tabel 1 volgt een variabelenoverzicht. Bijlage 2 geeft een overzicht van waarnemingen die uit het
gegevensbestand geschrapt zijn omdat zij de kwaliteit van de modelschattingen nadelig
beïnvloeden.

57

Dit is tevens de reden voor de samenvoeging van de motieven Vrijetijd en Overig tot motief Other in het
CBS-model; door deze samenvoeging wordt het schatten van het CBS-model niet merkbaar bemoeilijkt door
de MON-aanloopproblemen in 2004 en 2005; het probleem is verplaatst naar het splitsen van motief Other in
de nabewerking van de resultaten van het CBS-trendmodel.

152

Tabel 1: Overzicht van de modelcomponenten van de zes gebruikte mgcv-modellen
ritten
ritafstand
18-24 jr
60-64 jr
Vrijetijd
18-24 jr
60-64 jr
Vrijetijd
Model voor aandeel:
(in 18-29)

(in 60-69)

(in Other)

(in 18-29)

(in 60-69)

(in Other)

X
nvt
18-24 jr

X
nvt
60-64 jr

nvt
X

X
nvt

X
nvt

nvt
X

(in 18-29)

(in 60-69)

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

X

X

X

intercepts en lineaire termen
(fixed effects)
geslachtF*kmotiefF*krvmF*jaar
geslachtF*kleeftF*krvmF*jaar
Offset: logit van bevolkingsaandeel
leeftijdsklasse
Offset: logit van ritaandeelschatting,
zonder breuk- en ruiscomponenten

Random effects
methodebreuken
s(brkM, by = vlF, bs="re")
s(brkO, by = kleeftF, bs="re")
s(brkO, by = geslachtF, bs="re")
s(brkO, by = krvmF, bs="re")
s(brkO, by = kmotiefF, bs="re")

X

*

X
X
X
X

X
X
X

s(brkO, idF, bs="re")58

X

X

X
X

X
X
X
X

smoothers
(niet-lineair)
s(jaar, by = geslachtF)
s(jaar, by = krvmF)
s(jaar, by = kmotiefF)
s(jaar, by = geslachtF, id=0)
s(jaar, by = krvmF, id=0)
s(jaar, by = kmotiefF, id=0)

X
X
X

X

X

X

X

X

X
X
X
X

s(jaar, mgF, bs="fs", m=1)
s(jaar, vgF, bs="fs", m=1)
s(jaar, vmF, bs="fs", m=1)
s(jaar, by = idF, bs="ts", m=2)
s(jaar, idF, bs="fs", m=1)
s(jaar, idF, bs="fs", m=2)
s(jaar, idF, bs="ps", m=1, id=0)

X

X
X
X
X

Random effects
ruiscomponenten
s(gjF, bs="re", by = dum)
s(vjF, bs="re", by = dum)
s(mjF, bs="re", by = dum)
s(ljF, bs="re", by = dum)

X
X
X

X
X
X

X
X

X
X

X
X
X

X

X
X

* In het model voor het splitsen van het aantal ritten van motief Other is de component voor de OVG-MONmethodebreuk (brkM) weggelaten. Deze methodebreuken komen hoofdzakelijk voor in de leeftijdsklasse 0-5
jaar. Bij het schatten van deze methodebreuken (met fixed of random effects) bleken de schattingen van de
methodebreuken van de leeftijdsklasse 0-5 jaar de schattingen voor de andere leeftijdsklassen stelselmatig
negatief te beïnvloeden. Omdat dit probleem zelfs niet met een aparte indicator voor de leeftijdsklasse 0-5
oplosbaar bleek is uiteindelijk besloten geen component voor de OVG-MON-methodebreuk op te nemen in
het model voor de splitsing van ritaantallen van motief Other. De schattingen voor de leeftijdsklasse 0-5 jaar
58

In deze component ontbreekt de term “by =”. Daardoor heeft deze component een andere uitwerking dan de
componenten met deze term (de andere methodebreuk-componenten). Dit verschil in werking is gebruikt om
het model te optimaliseren. Het is echter niet gelukt om uit de modeldocumentatie af te leiden waar dit verschil
in werking uit bestaat.

153

zijn daardoor voor de ritaantallen niet optimaal. Dit is voor het KiM geen probleem omdat het KiM niet
specifiek gebruik maakt van de resultaten van deze leeftijdsklasse. Hierbij speelt ook mee dat in het nieuwe
verplaatsingsonderzoek ODiN (Onderweg in Nederland), dat in 2018 is gestart, de leeftijdsklasse 0-5 jaar
ontbreekt. Het CBS zal het CBS-trendmodel in de komende tijd aanpassen voor verwerking van de ODiNgegevens. Zodra CBS-trendmodelresultaten beschikbaar komen waarin ODiN-gegevens zijn verwerkt, dan
speelt de leeftijdsklasse 0-5 jaar geen rol meer in de splitsing van het motief Other.
Variabelenoverzicht:

Een “F” aan het eind van een variabelenaam geeft aan dat het om een discrete variabele gaat.
Tussen haakjes staat het aantal klassen binnen de groep.
Basisgroepen:
krvmF = vervoerwijze (7)
kleeftF = leeftijdsklasse (11)
kmotiefF = motief (4)
geslachtF = geslacht (2).
Combinaties van groepen:
mgF = motief en geslacht (8)
vgF = vervoerwijze en geslacht (14)
vmF = vervoerwijze en motief (28)
vlF = vervoerwijze en leeftijdsklasse (77)
idF = bij splitsing leeftijdsklasse: geslacht, vervoerwijze en motief (56) bij splitsing motief Other
geslacht vervoerwijze en leeftijdsklasse (154).
Combinaties van groepen en jaar (voor random-effect-ruiscomponenten)
gjF = geslacht en jaar (38)
mjF = motief en jaar (76)
vjF = vervoerwijze en jaar (133)
ljF = leeftijdsklasse en jaar (209).

De methodebreukindicatoren brkM en brkO zijn als volgt toegepast:
brkM
Dit is een indicator voor de methodebreuk ten gevolge van de overgang van OVG naar MON. Deze
indicator heeft tot en met 2003 de waarde 1 en vanaf 2004 de waarde 0.
brkO
Dit is een indicator voor de methodebreuk ten gevolge van de overgang van MON naar OViN. Deze
indicator heeft tot en met 2009 de waarde 1 en vanaf 2010 de waarde 0.
Door bij het genereren van de modeluitvoer brkM en brkO voor alle jaren de waarde 0 te geven,
worden modeluitkomsten verkregen die gecorrigeerd zijn voor methodebreuken. In deze uitvoer
zijn de uitkomsten voor de OVG-periode (1999 tot en met 2003) en de MON-periode (2004 tot en
met 2009) voor methodebreuken gecorrigeerd naar het niveau van de OViN-periode (2010 t/m
2017), omdat aan de indicatoren voor de OViN-periode bij de schatting van het model de waarde 0
is toegekend.

154

BIJLAGE 1
De onderstaande tabellen geven een overzicht van de klassenindelingen naar motief, leeftijdsklasse
en vervoerwijze die gehanteerd zijn door het KiM en dit gebruik zijn in het CBS-model. Bij de KiMindelingen wordt onderscheid gemaakt tussen de indelingen die gebruikt zijn in het Mobiliteitsbeeld
(MBB) tot en met 2018 en in het Mobiliteitsbeeld 2019.
De groepen die gerelateerd zijn aan de splitsingen die in deze notitie beschreven worden, zijn in een
vet lettertype weergegeven.
Motiefklasse

KiM-motieven
t/m MBB 2018

KiM-motieven
MBB 2019

Van en naar het werk

Werkgerelateerd

Woon-werk

Woon-werk

Zakelijk bezoek in werksfeer

Werkgerelateerd

Overig

Other

Diensten/persoonlijke verzorging

Overig

Overig

Other

Winkelen/boodschappen doen

Winkelen

Winkelen

Winkelen

Onderwijs/cursus volgen

Onderwijs

Onderwijs

Onderwijs

Visite/logeren

Vrijetijd

Vrijetijd

Other

Sociaal recreatief overig

Vrijetijd

Vrijetijd

Other

Toeren/wandelen

Vrijetijd

Vrijetijd

Other

Ander motief

Overig

Overig

Other

OVG/MON/OViN

Motieven
CBS-model

KiM-leeftijdsklassen

KiM- leeftijdsklassen

Leeftijdsklassen

t/m MBB 2018

MBB 2019

CBS-model

0-5 jaar

0-5 jaar

6-11 jaar

6-11 jaar

12-17 jaar

12-17 jaar

12-17 jaar

18-24 jaar

18-24 jaar

25-29 jaar

25-29 jaar

30-39 jaar

30-39 jaar

30-39 jaar

40-49 jaar

40-49 jaar

40-49 jaar

50-59 jaar

50-59 jaar

50-59 jaar

60-64 jaar

60-64 jaar

0-11 jaar

18-29 jaar

60-69 jaar
65-69 jaar
65- jaar en ouder
70 jaar en ouder

155

70 jaar en ouder

Opmerking:
Het CBS-model gebruikt de leeftijdsklassen 0-5 en 6-11 jaar vooruitlopend op de toevoeging van
de gegevens van het ODiN-onderzoek (gestart in 2018) waarin de leeftijdsklasse 0-5 jaar
ontbreekt.
De leeftijdsklassen van de oorspronkelijke gegevens van de verplaatsingsenquêtes zijn fijner
(hoofdzakelijk in groepen van vijf opeenvolgende leeftijdjaren) verdeeld dan de bovenstaande
indelingen. Vanaf 2004 zijn de oorspronkelijke gegevens per afzonderlijk leeftijdsjaar beschikbaar.

KiM-vervoerwijzen

KiM-vervoerwijzen

Vervoerwijzen

t/m MBB 2018

MBB 2019

CBS-model

Auto als bestuurder

Auto als bestuurder

Auto als bestuurder

Auto als passagier

Auto als passagier

Auto als passagier

Trein

Trein

Trein

Bus/tram/metro

Bus/tram/metro

Bus/tram/metro

Fiets

Fiets

Fiets

Lopen

Lopen

Lopen

Overige

Overige

Bromfiets/snorfiets
Overig
Opmerkingen:
Fiets staat voor zowel elektrische als niet-elektrische fietsen.
De vervoerwijze Bromfiets-snorfiets is vanaf 2019 ondergebracht bij vervoerwijze Overige.

156

BIJLAGE 2
Verwijderde uitbijters
De volgende (te) invloedrijke waarnemingen (uitbijters) zijn uit de dataset verwijderd:
Splitsing leeftijdsklasse 18-29 jaar:
Aantal ritten en ritafstand 2014, vrouwen, vervoerwijze Trein, motief Onderwijs.
Aantal ritten 2007, mannen, vervoerwijze Autopassagier, motief Winkelen.
Splitsing leeftijdsklasse 60-69 jaar:
Ritafstand 2009, mannen, vervoerwijze Autopassagier, motief Woon-werk.
Splitsing motief Other:
Aantal ritten 2009, mannen en vrouwen, alle vervoerwijzen uitgezonderd Trein en BTM,
leeftijdsklassen 0-5 jaar en 6-11 jaar.
Ook waarnemingen met aandelen met de waarden 0 of 1 zijn verwijderd.
Voor “gegevensarme” of schaarse aandelenreeksen komt het voor dat in bepaalde jaren gegevens
uit één van de samenstellende klassen ontbreekt. De afgeleide aandelen krijgen dan de waarde 1 of
0. Dit leidt tot problemen bij de logit-transformatie. Dit probleem zou kunnen worden opgelost door
imputatie met bijvoorbeeld het gemiddelde of de mediaan van de waarnemingen van de wel
beschikbare jaren van de betreffende aandelenreeks. Dergelijke eenvoudige imputaties leiden
echter tot systematische afwijkingen van de schattingen. Dit probleem lijkt met de gebruikte
methodiek niet op een objectieve manier oplosbaar. Daarom zijn waarnemingen met aandelen met
de waarden 0 of 1 geschrapt59.

59

Hierbij is een uitzondering gemaakt voor de combinatie vervoerwijze autobestuurder en leeftijdsklasse 12-17
jaar. Deze combinatie bevat sinds 2011 mobiliteit voor de vervoerwijze autobestuurder. De waarnemingen voor
deze groep zijn echter zeer schaars, waardoor in de aandelenreeksen relatief vaak jaren ontbreken of aandelen
bevatten met de waarde 0 of 1, die daardoor geschrapt worden. Modellering van het resterende nog
beperktere aantal waarnemingen leidt tot implausibele schattingen van het tijdverloop. Plausibeler verlopen
worden geschat na imputatie van de ontbrekende waarnemingen (vanaf 2011) met het gemiddelde van de wel
beschikbare waarnemingen.

157

8.1.3 Methodiek verklaring van het bus, tram, metro- en treingebruik
Om de toename van het bus, tram en metro (btm) en treingebruik te verklaren heeft het Kennisinstituut
voor Mobiliteitsbeleid (KiM) gebruik gemaakt van elasticiteiten die zijn afgeleid uit het Landelijk Model
Systeem (LMS) van de dienst Water, Verkeer en Leefomgeving (WVL) van Rijkswaterstaat.
We veronderstellen dat het btm- en treingebruik wordt beïnvloed door verschillende demografische,
ruimtelijke en sociaaleconomische factoren, door veranderingen in de kenmerken van de dienstverlening
en de tarieven en door veranderingen in alternatieve modaliteiten. Om de effecten van al deze factoren op
het btm- en treingebruik af te kunnen leiden zijn met het LMS simulaties uitgevoerd (runs) van het btm- en
treingebruik in 2004, 2010 en 2014. Van deze jaren is veel informatie beschikbaar over de factoren die het
vervoerssysteem beïnvloeden. Voor meer informatie over de uitgevoerde LMS-runs en -analyses, zie Van
der Loop et al. (2018).
Op basis van de LMS-berekeningen van 2004, 2010 en 2014 zijn voor elk van de variabelen elasticiteiten
bepaald voor zowel trein als btm. De elasticiteiten zijn gebaseerd op individuele berekeningen van het LMS
waarbij telkens één parameter is veranderd, eerst de bevolking, daarna de banen enzovoort. Hierbij is
rekening gehouden met ruimtelijke verschillen, bijvoorbeeld dat in de geanalyseerde periode de bevolking
sneller toeneemt in stedelijk dan in landelijk gebied. In Tabel 1 en Tabel 2 staan de gewogen gemiddelden
van de elasticiteiten over 2004-2010 en 2010-2014. Deze impliciete elasticiteiten zijn toegepast op de
ontwikkeling van de variabelen om vervolgens het btm- en treingebruik in de periode 2010-2018 te
verklaren.
De parameterontwikkeling is afkomstig van CBS-Statline. Hierop zijn drie uitzonderingen:
 Het aantal reizigers dat op Schiphol vertrekt of aankomt (exclusief overstappende passagiers), komt uit

de publicaties van Schiphol (Royal Schiphol Group, 2019).
 De ontwikkeling van de congestie is gebaseerd op gegevens van RWS (RWS, 2018).
 De brandstofkostenontwikkeling is afkomstig van de uitgangspunten van de Klimaat- en
Energieverkenning (KEV; PBL, 2019). Deze brandstofkosten houden rekening met de prijsontwikkeling
van de brandstof en met het gemiddelde verbruik.
Voorgaande jaren was het niet mogelijk om veranderingen in het jaarlijkse btm-gebruik te verklaren op
basis van het LMS. De reden hiervoor was dat de LMS-berekeningen een lichte toename van het BTMgebruik voorspelden terwijl dit niet overeenkwam met de OViN-data, die een licht afname lieten zien. De
afname die zichtbaar is in het OViN, kan (gedeeltelijk) worden veroorzaakt door het kleine aandeel van het
btm-gebruik ten opzichte van andere modaliteiten, door regionale invloeden en door het feit dat deze data
zijn gebaseerd op een steekproef. Sinds 2014 zijn voor btm ov-chipkaartdata beschikbaar, die vrijwel alle
reizen registreren.60 Deze data laten wel een stijging zien in het btm-gebruik en zijn gebruikt om de
ontwikkeling van btm in kaart te brengen.

Niet alle reizigerskilometers worden geregistreerd door defecte apparatuur, vergeten check-ins en check-outs,
zwartrijders en het feit dat kinderen onder de vier jaar geen vervoersbewijs nodig hebben. Voor deze
reizigerskilometers hebben CROW en KpVV een correctie toegepast (CROW & KpVV, 2017).
60

158

Er zijn drie uitzonderingen op de hierboven beschreven elasticiteitenmethode, namelijk hoe er om wordt
gegaan met de verbeteringen van de ‘level of service’, de congestie en de impact van studenten. Deze
factoren worden hieronder één voor één toegelicht.
Er is geen goede variabele over de tijd beschikbaar die het kwaliteitsniveau van het aanbod (level of
service) van btm en trein beschrijft. Frequentere verbindingen, minder overstappen en betere
aansluitingen leiden tot een beter kwaliteitsniveau van het openbaar vervoer. In het LMS zijn de
dienstregelingen geïntegreerd, waardoor deze verbeteringen worden meegenomen met behulp van het
concept ‘gegeneraliseerde reistijd’. Het is echter onbekend hoe de gegeneraliseerde reistijd zich sinds
2014exact heeft ontwikkeld. Als proxy nemen we voor de ontwikkeling van de gegeneraliseerde reistijd
van de trein na 2014 de totale afgelegde afstand van de trein. De aanname is dat, de gegeneraliseerde
reistijd afneemt als het aantal treinkilometers toeneemt doordat er meer treinen rijden. Volgens de
Klimaat- en Energieverkenning (KEV) stijgt de afstand die treinen afleggen tussen 2014-2030met 9%, terwijl
de door reizigers gereisde treinafstand in dezelfde periode toeneemt met 26% (PBL, 2019). Deze
verhouding en de door de trein afgelegde afstand gebruiken we om een inschatting te maken van het
effect van de ‘level of service’ van de trein op het treingebruik. Voor btm nemen we aan dat de ‘level of
service’ continu verbetert. Daarom veronderstellen we de groei in door reizigers afgelegde afstand door
jaarlijkse verbetering van de kwaliteit constant in de periode 2010-2018, gebaseerd op het gemiddelde van
de periode 2004-2014.61
De effecten van de congestie zijn bepaald met een elasticiteit van 0,02 voor btm en 0,03 voor de trein (Van
der Loop et al., 2018). Deze elasticiteiten zijn ook bepaald met het LMS maar hier wordt geen rekening
gehouden met ruimtelijke specificaties of interactie met andere variabelen, wat wel het geval is bij de
andere variabelen. Deze elasticiteit wordt toegepast op de congestie-ontwikkeling zoals gedocumenteerd
door RWS (RWS, 2018).
Voor de ontwikkeling van de door studenten afgelegde afstand zijn betere bronnen beschikbaar dan het
LMS, namelijk het driejaarlijks onderzoek naar het gebruik van de ov-studentenkaart dat wordt uitgevoerd
in opdracht van het ministerie van Onderwijs en de gezamenlijke ov-bedrijven. Dit onderzoek laat het
effect zien van veranderingen in de omvang en het gebruik van de ov-studentenkaart, en is daardoor
feitelijk; het LMS is een model. Aangezien de resultaten van het onderzoek uit 2018/2019 nog niet
beschikbaar waren, zijn de resultaten van de onderzoeken naar de ov-studentenkaart die zijn uitgevoerd in
2009/2010, 2012/2013 en 2015/2016, gebruikt voor de verklaring. Met extrapolatie zijn de
studentenaantallen en gereisde afstand van 2018 geschat voor zowel trein als btm.
Een complicerende factor hierbij is dat mbo-studenten onder de 18 jaar sinds 1 januari 2017 recht hebben
op een ov-studentenkaart. Het is te verwachten dat deze studenten meer zijn gaan reizen met het
openbaar vervoer, aangezien ze nu gratis kunnen reizen. Dit is echter niet alleen maar gereisde afstand,
omdat een deel eerder ook al werd gemaakt. Hiervoor is gecorrigeerd.

Voor btm was de verbetering van de ‘level of service’ verantwoordelijk voor 2,1% meer reizigerskilometers in de
periode 2004-2014 (van der Loop et al., 2018). Dit komt neer op 0,19% per jaar voor btm.
61

159

Tabel 1: LMS-elasticiteiten en de ontwikkeling van de verklarende factoren van treingebruik, 2010-2018.

Variabele

LMS-elasticiteit trein

Ontwikkeling
variabele 2010-2018

Effect op treingebruik
2010-2018

Bevolking

1,38

3,7%

5,0%

Banen

0,29

6,0%

1,7%

Huishoudinkomen 0,65

1,2%

0,8%

Autobezit

-0,02

9,9%

-0,2%

Schipholreizigers

0,05

57%

3,0%

Congestie

0,03

-1,1%

0,0%

Brandstofkosten

0,11

-6,4%

-0,7%

Reëel treintarief

-0,63

2,4%

-1,5%

Tabel 2: LMS-elasticiteiten en de ontwikkeling van de verklarende factoren van btm-gebruik, 2014-2018.

Variabele

LMS elasticiteit BTM

Ontwikkeling
variabele 2014-2018

Effect op BTM-gebruik
2014-2018

Bevolking

2,2

2,1%

4,5%

Banen

0,11

6,8%

0,8%

Huishoudinkomen 0,69

2,8%

1,9%

Autobezit

-0,18

5,6%

-1,0%

Schipholreizigers

0,02

29%

0,7%

Congestie

0,02

43%

0,9%

Brandstofkosten

0,07

-9,3%

-0,7%

Reëel BTM-tarief

-0,43

2,0%

-0,9%

160

Bronnen hoofdstuk 8.1
CROW & KpVV (2017). Staat van het regionaal OV 2017.
Loop, H. van der, Bakker, P., Savelberg, F., Kouwenhoven, M. & Helder, E. (2018). Verklaring van de
ontwikkeling van het ov-gebruik in Nederland over 2005-2016. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid.
PBL ( 2019). Klimaat- en Energieverkenning. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Royal Schiphol Group (2019). Feiten & Cijfers 2018. Schiphol: Royal Schiphol Group.
RWS (2018). Publieksrapportage Rijkswegennet. Jaaroverzicht 2017. 3e periode 2017, 1 september-31
december. Den Haag: Rijkswaterstaat.
RWS (2018). Publieksrapportage Rijkswegennet. Jaaroverzicht 2017. 3e periode 2017, 1 september-31
december. Den Haag: Rijkswaterstaat.
Efron, B., & Morris, C. (1977). Stein's paradox in statistics. Scientific American, 236(5), 119-127.
Gelman, A., & Hill, J. (2006). Data analysis using regression and multilevel/hierarchical models. Cambridge
university press.
KiM (2019). Mobiliteitsbeeld 2019. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
Pedersen, E. J., Miller, D. L., Simpson, G. L., & Ross, N. (2019). Hierarchical generalized additive models in
ecology: an introduction with mgcv. PeerJ, 7, e6876.
R Core Team (2018). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical
Computing, Vienna, Austria. https://www.R-project.org/.
Spanos, A. (2006). The curve-fitting problem, Akaike-type model selection, and the error statistical
approach. Working paper, Virginia Tech.
Wood, S. N. (2017). Generalized additive models: an introduction with R. Chapman and Hall/CRC.

161

8.2 Goederenvervoer
8.2.1 Methodiek om de ontwikkeling van het goederenvervoer te verklaren
Om de ontwikkeling van het goederenvervoer te verklaren is er een error correctie model (ECM) geschat
voor zowel het totale binnenlands als het totale internationaal goederenvervoer. Een ECM is een
tijdreeksmethode die er van uitgaat dat er een langtermijn relaties bestaat tussen twee of meer variabelen
(Ramanathan, 2001). Een vereiste voor een ECM is dat variabelen gecoïntegreerd zijn, wat betekent dat ze
dezelfde lange termijn trend hebben.62 In een ECM wordt de korte termijn dynamiek op zo’n manier
beïnvloedt dat de afwijking met de lange termijntrend kleiner wordt. Zie voor meer informatie over ECM,
bijvoorbeeld Wooldridge (2012) of Thome (2014).
Een ECM heeft de vorm van vergelijking 1, waarbij xt meerdere onafhankelijke variabelen kan
representeren. Een ECM bestaat uit een lange termijn deel (alles tussen de vierkante haken) en een korte
termijn deel. Voor het mobiliteitsbeeld is eerst de lange termijn vergelijking geschat en daarna de rest van
de vergelijking.
∆ ln( 𝑦𝑡 ) = 𝛼 ∗ ∆ ln( 𝑥𝑡 ) − 𝛾 ∗ [𝑙𝑛 (𝑦𝑡−1 ) − (𝐶 + 𝛽 ∗ ln( 𝑥𝑡−1 ))]

(1)

De invloed van de verschillende coëfficiënten (α, β en γ) kunnen we zien in Figuur 1. In dit voorbeeld vindt
er op t = 3 een verandering in de afhankelijke variabele x plaats van 10%. Dit heeft meteen een effect op de
afhankelijke variabele y ter grootte van α * 10% oftewel 5%. In de lange termijn is het effect echter anders,
namelijk β * 10% oftewel 4%. De snelheid waarin het korte termijn effect uitvlakt (of uitgroeit) naar het
lange termijneffect, is afhankelijk van de grootte van aanpassingsparameter γ. Het lange termijnevenwicht
wordt sneller gerealiseerd als γ de waarde van
1 nadert.
106
105
104
103
102
101
100
99
0

2

4

6
γ = -0.1

8

10

γ = -0.25

12
γ = -0.50

14

16

18

20

γ = -0.95

Figuur 1: De invloed van verschillende groottes van de aanpassingsparameter γ op de afhankelijke
variabele y. In dit voorbeeld is er een eenmalige shock van 10% in de onafhankelijke variabele x op
t = 3. De korte termijnelasticiteit (α) is 0,50 terwijl de lange termijnelasticiteit (β) 0,40 is.

62

Om te kijken of de variabelen inderdaad gecoïntegreerd zijn en een ECM mag worden toegepast, moeten statistische
tests worden uitgevoerd. Hier is de Augmented Dickey–Fuller test gebruikt.

162

Op basis van een literatuurstudie zijn verschillende variabelen geïdentificeerd die de ontwikkeling van het
goederenvervoer zouden kunnen verklaren, zie Knoope en Francke (2019) voor een overzicht. De
geïdentificeerde variabelen kunnen in de lange, in de korte, in beide of in geen van beide vergelijkingen
worden opgenomen. Om te bepalen welke variabelen in welke vergelijking wordt opgenomen, wordt een
voorwaartse en achterwaartse stapsgewijze methode toegepast. Hierna wordt gecheckt of dat de
opgenomen variabelen een logische teken hebben en of ze significant zijn op een 5% niveau. Als één van
deze condities niet vervuld wordt, dan wordt de variabele die hier het minst aan voldoet uit het model
gehaald. Dit wordt herhaald tot alle opgenomen variabelen in het ECM een logisch teken hebben en
significant zijn. Verder wordt gecheckt of aan de voorwaarde voor een ECM wordt voldaan.
Nadat een ECM is geschat, moet er bepaalt worden welke deel van de ontwikkeling van het
goederenvervoer verklaard wordt door elk van de variabelen die is opgenomen in het ECM. Dit is niet
makkelijk direct af te leiden uit vergelijking 1, doordat yt-1 opgenomen is in de vergelijking. Daarom wordt
yt-1 uit vergelijking 1 gesubstitueerd. yt hangt dan af van xt, xt-1, xt-2 en yt-2, zie vergelijking 3. Dit
substitutieproces wordt herhaald totdat de invloed van yt-n verwaarloosbaar is. Dit is het geval bij tien
iteraties; de invloed van Yt-10 is dan minder dan 0,01%. Het deel van de ontwikkeling dat verklaard wordt
door elke onafhankelijke variabele kan vervolgens bepaald worden door de bijdrage van de onafhankelijke
variabele in y in het eindjaar en beginjaar van elkaar af te trekken.
ln(𝑦𝑡 ) =

𝑎 ∗ ln( 𝑥𝑡 )

(2)

+(𝛾𝛽 − 𝛼) ∗ ln( 𝑥𝑡−1 )
+𝛾𝐶
+(1 − 𝛾) ∗ ln( 𝑦𝑡−1 )
ln(𝑦𝑡 ) =

𝑎 ∗ ln( 𝑥𝑡 )

(3)

+(𝛾𝛽 − 𝛼) ∗ ln( 𝑥𝑡−1 )
+𝛾𝐶
+(1 − 𝛾) ∗ [𝑎 ∗ ln( 𝑥𝑡−1 ) + (1 − 𝛾) ∗ ln( 𝑦𝑡−2 ) + 𝛾𝐶 + (𝛾𝛽 − 𝛼) ∗ ln( 𝑥𝑡−2 )]

163

Schattingsresultaten
De huidige modelcoëfficiënten zijn verkregen door het model te schatten op basis van data van 1970-2018.
Internationaal goederenvervoer
Het totale internationaal goederenvervoer hangt nauw samen met de internationalisering, dat
geoperationaliseerd is door de relevante wereldhandel, zie vergelijking 4. De waardes, standaardfouten en
significantieniveaus van de modelcoëfficiënten staan in Tabel 3. De bijbehorende model coëfficiënten
staan in Tabel 3.

∆ ln( TIVt ) = α1 ∗ ∆ ln( Wrldhndlt ) − γ ∗ [ln (TIVt−1 ) − (C1 + 𝛽1 ∗ ln( Wrldhndlt−1 ))]
waarbij:
TIV
Wrldhndl

(4)

het totale internationale goederenvervoer op Nederlands grondgebied in miljoen ton;
de relevante wereldhandel van de CBP (index cijfer 2000=100).

Tabel 3: Model coëfficiënten van het ECM voor het totale internationale goederenvervoer.

1970-2018
Coëfficiënt

Standaard fout

t-waarde1

α1

0,549

0,054

10,2***

γ

0,504

0,112

4,49***

C1

11,9

0,0271

439***

β1

0,412

0,0064

64,7***

∆ 𝐥𝐧( 𝐓𝐈𝐕𝐭 ) = 𝛂𝟏 ∗ ∆ 𝐥𝐧( 𝐖𝐫𝐥𝐝𝐡𝐧𝐝𝐥𝐭 ) − 𝛄 ∗ [𝐥𝐧 (𝐓𝐈𝐕𝐭−𝟏 ) − (𝐂𝟏 + 𝜷𝟏 ∗ 𝐥𝐧( 𝐖𝐫𝐥𝐝𝐡𝐧𝐝𝐥𝐭−𝟏 ))]
1. Significantie niveau * <0,05; ** <0,01; *** <0,001

Deze schattingsresultaten worden gebruikt om het vervoerd gewicht van het internationale
goederenvervoer te verklaren tussen 2010 en 2018. In deze periode groeide de relevante wereldhandel
met 27,5%, zie Tabel 4. Het model schat dat de groei van het vervoerd gewicht van het internationale
goederenvervoer op 13,4%, terwijl dit in werkelijkheid maar met 9,4% groeide. Het onverklaarde deel is
dan ook -4,0%.
Op basis van de ontwikkeling van de variabele en het effect op het vervoerd gewicht, kan er een
gerealiseerde elasticiteit worden berekend van 0,49 tussen 2010-2018. Deze elasticiteit is lager dan de
korte termijn (0,55) en hoger dan de lange termijn elasticiteit (0,41), zie Tabel 3.

164

Tabel 4: Ontwikkeling van de verklarende variabele en het effect op het vervoerd gewicht van het
internationaal goederenvervoer tussen 2010-2018.

Ontwikkeling variabele

Effect op internationaal
goederenvervoer

Relevante wereldhandel

27,5%

13,4%

Onverklaard

n.a.

-4,0%

Vervoerd gewicht internationaal
goederenvervoer

9,4%

9,4%

Binnenlands goederenvervoer
Het totale binnenlands goederenvervoer wordt het best verklaard door het bbp en de verdienstelijking op
te nemen in de lange termijnvergelijking en het bbp voor de landbouw en het bbp voor de bouwnijverheid
in de korte termijnvergelijking. Dit leidt tot vergelijking 5. De bijbehorende model coëfficiënten staan in
Tabel 5.
∆ ln( TBVt ) = α2 ∗ ∆ ln( bbp_landbouwt ) + α3 ∗ ∆ ln( bbp_bouwt ) − μ ∗ [ln(TBVt−1 ) − (C2 +
β2 ∗ ln( bbpt−1 ) + β3 ∗ %Dienstent−1 )]
(5)
waarbij:
TBV
bbplandbouw
bbpbouw
bbp
%dienst

het totale binnenlandse goederenvervoer in miljoen ton;
de bruto toegevoegde waarde van de landbouwsector in miljoenen €2010;
de bruto toegevoegde waarde van de bouwsector in miljoenen €2010;
bruto binnenlands product, uitgedrukt in miljoenen €2010;
de bruto toegevoegde waarde van de dienstensector ten opzichte van het totaal (%).

Tabel 5: Model coëfficiënten van het ECM voor het totale binnenlandse goederenvervoer.

1970-2018
Coëfficiënt

Standaard fout

t-waarde1

α2

0,219

0,061

3,57***

α3

0,344

0,067

5,14***

µ

0,573

0,131

4,39***

C2

5,67

0,484

11,7***

β2

0,564

0,033

16,9***

β3

-0,794

0,172

-4,63***

165

∆ 𝐥𝐧( 𝐓𝐁𝐕𝐭 ) = 𝛂𝟐 ∗ ∆ 𝐥𝐧( 𝐛𝐛𝐩_𝐥𝐚𝐧𝐝𝐛𝐨𝐮𝐰𝐭 ) + 𝛂𝟑 ∗ ∆ 𝐥𝐧( 𝐛𝐛𝐩_𝐛𝐨𝐮𝐰𝐭 ) − 𝛍
∗ [𝐥𝐧(𝐓𝐁𝐕𝐭−𝟏 ) − (𝐂𝟐 + 𝛃𝟐 ∗ 𝐥𝐧( 𝐛𝐛𝐩𝐭−𝟏 ) + 𝛃𝟑 ∗ %𝐃𝐢𝐞𝐧𝐬𝐭𝐞𝐧𝐭−𝟏 )]
1.

Significantie niveau * <0,05; ** <0,01; *** <0,001

Deze schattingsresultaten worden gebruikt om het vervoerd gewicht van het binnenlands
goederenvervoer te verklaren tussen 2010 en 2018. In Tabel 6 staat de ontwikkeling van de verschillende
onafhankelijke variabelen en het effect dat ze hebben op het binnenlands vervoerd gewicht. Het is
opvallend dat de landbouw een negatief effect heeft op het binnenlands goederenvervoer, terwijl de
landbouwsector met 5% gegroeid is tussen 2010 en 2018. De reden hiervoor is dat de groei van de
landbouwsector afvlakt de laatste jaren. Kortom, de landbouwsector groeide meer in de periode 20002010 dan in de periode 2008-2018. Daarnaast is het goed om te realiseren dat de lange termijnelasticiteit
nul is, aangezien de bbp van de landbouw (en ook de bouw) niet in de lange termijnvergelijking zit.
Tabel 6: Ontwikkeling van de verklarende variabelen en het effect op het vervoerd gewicht van het
binnenlandse goederenvervoer tussen 2010-2018.

Ontwikkeling variabele

Effect op binnenlands
goederenvervoer

BBP

10,9%

3,2%

Verdienstelijking

1,2%

-2,6%

Bouw

20,6%

4,0%

Landbouw

5,0%

-0,5%

Onverklaard

n.a.

3,0%

Vervoerd gewicht binnenlands
goederenvervoer

7,2%

7,2%

166

Bronnen hoofdstuk 8.2
-

Thome, H. Cointegration and error correction modelling in time-series analysis: A brief introduction.
International journal of conflict and violence 8 (2): 199-208.
Wooldridge, J.M., 2013. Chapter 18 Advanced Time Series Topics. Introductory Econometrics. A modern
approach. Fifth edition. Mason, United States.
Ramanathan, R., 2001. The long-run behaviour of transport performance in India: a cointegration
approach. Transportation research Part A 35, 309-320
Knoope en Francke, 2019. Verklaring van de ontwikkelingen in het goederenvervoer in Nederland van
1970-2018 (nog te publiceren).

167

8.3 Bereikbaarheid
8.3.1. Verklaringsmethodiek bereikbaarheid hoofdwegennet
Om de ontwikkeling van het reistijdverlies en andere indicatoren van bereikbaarheid te kunnen verklaren
wordt een methodiek toegepast die gebaseerd is op waarnemingen van de te verklaren en van de verklarende
factoren. De toegepaste methodiek wordt hieronder toegelicht. Begonnen wordt met de verklaring van het
reistijdverlies. Daarna komen de verklaring van de verkeersomvang, reistijdbetrouwbaarheid, extreme
reistijden, totale en gemiddelde reistijd aan de orde.

1. Methodiek ter verklaring van reistijdverlies
We onderscheiden vier stappen op weg naar de verklaring van het reistijdverlies. De eerste stap is de
opstelling van een theoretisch verklaringsmodel. De tweede stap is de identificatie van de beschikbare
gegevens om de verschillende factoren te meten. De derde stap is het koppelen en analyseren van de
gegevens. In deze stap worden de hypothesen getoetst die in het theoretisch model geformuleerd zijn. De
vierde stap is het formuleren van conclusies op basis van de resultaten van de analyses en het presenteren van
de bevindingen.

Theoretisch model ter verklaring van reistijdverlies
De eerste stap is om alle factoren die verondersteld worden een belangrijke invloed te hebben op
bereikbaarheid te benoemen en met elkaar in verbinding te brengen. Dit model identificeert dus de te
verklaren factoren en het tijdruimtelijk kader.
Theoretisch verklaringsmodel ter verklaring van het reistijdverlies
De veronderstelling is dat het reistijdverlies het hoofdwegennet veroorzaakt wordt door de verhouding tussen
vraag en aanbod. Op de weg manifesteert dit zich in de intensiteit (aantal voertuigen dat een bepaald punt
passeert) ten opzichte van de capaciteit (aantal voertuigen dat maximaal kan passeren). In essentie gaat het
om de hoeveelheid verkeer ten opzichte van de hiervoor beschikbare capaciteit van de infrastructuur (I/Cverhouding)(zie b.v. Henkens et al., 2015; Wageningen-Kessels et al., 2015). Indien de intensiteit de capaciteit
nadert, ontstaat er congestie. Een weg heeft niet een vaste capaciteit. Er zijn immers verschillende factoren
die van invloed zijn op de wegcapaciteit, zoals weersomstandigheden, ongevallen en wegwerkzaamheden.
Indien congestie op de weg ontstaat, kan dit terugslaan op het verkeer dat van de weg gebruik kan maken
(komt verderop aan de orde, zie figuur 3). Figuur 1 presenteert een conceptueel model van factoren die het
reistijdverlies verklaren.
In deze analyse gaat het er niet om de opbouw en afbouw van files en het reistijdverlies op microniveau te
verklaren, maar om het verklaren van de veranderingen in het reistijdverlies op het netwerk over een periode
van meerdere jaren. Het gaat hierbij om inzicht in de invloed van structurele factoren. Verondersteld wordt
dat demografische en sociaaleconomische factoren, maar ook brandstofprijzen van invloed zijn op
veranderingen in de vraag en daardoor op de omvang van het aantal voertuigen op de weg.
Beleidsmaatregelen zoals de aanleg van nieuwe wegen, wegverbreding, verandering van de maximaal
toegestane snelheid en benutting door dynamische routeinformatie kunnen ingrijpen op de verkeersomvang,
op de wegcapaciteit of op beide. Daarnaast zijn er situationele factoren die van invloed zijn op de capaciteit
van de weg zoals ongevallen, wegwerkzaamheden en weersomstandigheden.

168

Figuur 1: Conceptueel model ter verklaring van het reistijdverlies

1.2 Voor verklarende analysen beschikbare gegevens
De tijdsperioden waarvan gegevens beschikbaar zijn, verschilt per gegevenstype. Van sommige factoren zijn
gegevens beschikbaar per jaar per gemeente (bevolking, banen en autobezit) of per jaar per regio (BBP). Van
andere factoren (verkeersomvang, reistijdverlies, wegwerkzaamheden, incidenten) zijn er gegevens per vijftien
minuten per wegvak. De maatregelen treden ergens in de loop van het kalenderjaar in werking. Om de
ontwikkeling van het reistijdverlies te verklaren wordt een analyse uitgevoerd ter bepaling van het effect van
maatschappelijke factoren op jaarniveau (bevolking, banen, autobezit en regionale economische groei) op
reistijdverlies en een analyse ter bepaling van het effect van maatregelen en situationele factoren op
maandniveau (beleidsmaatregelen, ongevallen, wegwerkzaamheden, weersomstandigheden, wegcapaciteit,
verkeersomvang) op reistijdverlies63. In beide gevallen is de analyse op wegvakniveau en gebaseerd op de
gegevens verkregen via de detectielussen. De wegvakken zijn gemiddeld circa 1.000 meter lang en betreffen
het hoofdwegennet in de Randstad, Noord-Brabant, rond Arnhem en Nijmegen en enkele delen van de
verbindingen naar het noorden, oosten en zuiden.
1.3 Overzicht van de analysen ter verklaring van het reistijdverlies
De basis van de analyse ter verklaring van de ontwikkeling van het reistijdverlies is de analyse per maand per
wegvak (“maandanalyse”). De ontwikkeling van het reistijdverlies wordt verklaard door drie groepen van
variabelen (figuur 2). De eerste groep zijn de beleidsmaatregelen en de tweede groep de situationele factoren
(ongevallen, wegwerkzaamheden en weersomstandigheden). De derde groep betreft de verkeersomvang en
de kalenderjaareffecten (voor elk kalenderjaar en onderscheiden naar Randstad en rest van Nederland wordt
met de maandanalyse een aparte coëfficiënt geschat en het effect berekend in de doorrekening, zie 1.4). Aan
het effect van deze derde groep op reistijdverlies liggen andere factoren ten grondslag. Om het effect van deze
achterliggende factoren te kunnen bepalen waren aparte analysen nodig. Van deze factoren zijn gegevens op
een ander detailniveau gegevens beschikbaar of ze werken verschillend in op een gedeelte van de te verklaren
variabele (b.v. spits-dal). Deze achterliggende factoren zijn de sociaaleconomische factoren, Het Nieuwe
Werken en de brandstofprijs. Het verschil tussen het totaal effect van deze achterliggende factoren en het
gezamenlijke effect van de verkeersomvang en de kalenderjaareffecten is het effect van overige factoren. De
analysen voor het bepalen van het effect van sociaaleconomische factoren, Het Nieuwe Werken en de
brandstofprijs komen aan de orde in de volgende paragrafen.
Ter voorbereiding van Mobiliteitsbeeld 2017 is een variant van de maandanalyse ontwikkeld waarin de
effecten van sociaaleconomische factoren in plaats van de kalenderjaareffecten als verklarende variabelen zijn

63 Tot op heden is het niet gelukt om het effect van externe factoren en beleidsmaatregelen geheel in een enkele analyse te combineren.

Zie hierover paragraaf 1.4, 1.5 en 1.6.

169

opgenomen. Deze analyse is ter validatie van de effecten van de sociaaleconomische factoren uitgevoerd en
wordt besproken in paragraaf 1.5. Voor een uitgebreidere behandeling van de validatie zie paragraaf 1.6.

Analyse
Crisis
2008-2014

Analyse
sociaaleconomische
factoren

Analyse
Het
Nieuwe
Werken

Verkeersomvang en
Kalenderjaareffecten

Analyse
Brandstofprijs

+

Analyse
Beter
Benutten

Analyse
Belasting
plan

Ongevallen,
Wegwerkzaamheden,
Weer

+

Beleidsmaatregelen

Overige
factoren

Maandanalyse

Ontwikkeling
Reistijdverlies

Figuur 2: Structuur verklarende analyse reistijdverlies hoofdwegennet

1.4 De bepaling van de effecten van beleidsmaatregelen en situationele factoren op reistijdverlies
De basis voor de verklaring van het reistijdverlies wordt geboden door toepassing van een multipele regressie
van de beschikbare gegevens per wegvak per maand. In de afgelopen 15 jaar zijn meer gedetailleerde
analyseniveaus getest (o.a. dag- en dagdeelniveau), maar deze boden tot op heden geen stabiele resultaten.
Met de regressie is de sterkte bepaald van het verband tussen de te verklaren variabele en de verklarende
variabelen. Hierbij wordt ook rekening gehouden met de samenhang tussen de variabelen onderling. Er zijn
zogenoemde partiële regressiecoëfficiënten bepaald: de effecten van maatregelen worden daardoor
afgezonderd van de effecten van trendmatige ontwikkelingen in verkeersomvang, weersinvloeden,
wegwerkzaamheden en ongevallen.
Invloedsgebieden
Voor elke beleidsmaatregel wordt niet alleen nagegaan wat de invloed is op de wegvakken waarop de
maatregel is aangelegd, maar ook op aansluitende wegvakken en kruisende wegen waarop de maatregel
doorwerkt (tabel 1). De wegvakken waarop sprake is van doorwerking, worden het invloedsgebied genoemd.
Het totale effect in de analyse bestaat daarom uit het effect op de wegvakken waar de maatregel is
gerealiseerd en de wegvakken van het invloedsgebied. De invloedsgebieden zijn gedefinieerd op basis van
verkennende analysen waarbij verschillende lengtes tot 20 km vanaf het maatregelgebied zijn getest. Omdat
de wegvakken verschillen in lengte (de meeste zijn circa 1 km lang), is bij de berekening rekening gehouden
met de omvang van de wegvakken.

170

Tabel 1: Definitie van invloedsgebieden.
Zelfde weg

Spits- en plusstroken
Wegverbredingen
Nieuwe wegen
DRIP’s en BermDRIP’s
Verandering maximum
snelheid en/of
trajectcontroles
Wegwerkzaamheden
Ongevallen
Kijkfiles bij ongevallen
TDI’s

10-5 km
voor

5-0 km
voor

0-5 km
achter

5-10 km
achter

+
+

ter hoogte
van
maatregel
+
+

+
+

+
+

+
+

-

+
+

+
+

+
-

-

Kruisende wegen voor
of achter
0-5 km
5-10 km

+
+
+
-

+
+
+
-

+
+
+
+
+
+
kijkfiles op andere rijbaan 2,5 km voor en achter wegvak met ongeval
voor: 3-2 km, 2-1 km en 1-0 km; ter hoogte van; achter: 0-1 km, 1-2 km en 2-3 km

Ongevallen worden op basis van registraties door de verkeerscentrales (2008-2015) en bergers (2000-2007)
per kwartier gekoppeld aan wegvakken. Gegevens over werkzaamheden (o.b.v. Meldwerk (2000-2013) en
SPIN= Systeem Planning en Informatie Nederland (2013-2016), zijn omgezet naar de procentuele reductie in
capaciteit die hiervan het gevolg zijn, en zijn daarna eveneens per kwartier aan de wegvakken gekoppeld.
Partiële regressiecoëfficiënten
Om de effecten te bepalen, zijn eerst partiële regressiecoëfficiënten berekend met een regressieanalyse. In
deze analyse wordt de ontwikkeling van het reistijdverlies per wegvak per maand verklaard uit
beleidsmaatregelen, ongevallen, wegwerkzaamheden, weersomstandigheden, de capaciteit (maximum aantal
voertuigen per doorsnede op een wegvak 64), het kalenderjaar (onderscheiden binnen en buiten de Randstad),
de maand en de verkeersomvang. Omwille van het overzicht is de invloed van ongevallen, wegwerkzaamheden
en weersomstandigheden hieronder aangeduid als situationele factoren. Bij de weersomstandigheden worden
neerslagsom, temperatuur, zicht en windsnelheid per uur en speciale weersomstandigheden (o.a. ijsdagen en
dagen met mist) per meetstation onderscheiden.
Yiv

=

cv + βMgp + γSgi + δTjr + Km + Viv + εiv

Yiv

=

reistijdverlies per maand i en per wegvak v

cv

=

constante per wegvak v (impliciet, door meancentering)

Mgp

=

de maatregelen per wegvak in het invloedsgebied g (1=actief, 0=niet actief)

(1)

in de invloedsperiode p (verschil voor en na openstelling)
Sgi

=

de situationele kenmerken per wegvak van ongevallen en wegwerkzaamheden in het
invloedsgebied g per maand i, van weersomstandigheden per wegvak per maand i)
en reciproke van capaciteit (per wegvak)

Tjr

=

het kalenderjaar j per regio r (Randstad en overig Nederland)

Km

=

de kalendermaand m

64

O.b.v. NWB 2005 omdat dit voor de onderzoeksperiode de eerste en meest complete indicaties zijn voor de
capaciteit.

171

Viv

=

de verkeersomvang en het kwadraat van de verkeersomvang per maand i per wegvak
v

, , ,  en 

=

partiele regressiecoëfficiënten welke de impact van een factor op de maandelijkse
trend per wegvak weergeeft

εiv

=

error (de niet door de voorgaande factoren verklaarde variatie in reistijdverlies van
maand i en wegvak v)

Met deze regressieanalyse werden circa 1500 coëfficiënten geschat (waarvan circa 1400 voor de componenten
van circa 350 beleidsmaatregelen), waarvan circa 90% statistisch significant is (α < 0,05). De verklaarde
variantie (r2) heeft een ordegrootte van 0,5. Bij de interpretatie van de effecten van factoren op de
ontwikkeling van het reistijdverlies (de percentages in de waterval, zie hierover de volgende alinea) dient
rekening gehouden te worden met een zekere marge. Dit laatste komt met name voort uit de beschikbaarheid
van de data van verklarende factoren. De hoogte van deze marge is kwantitatief moeilijk vast te stellen.
Uitgegaan wordt van een marge van enkele procenten op de effectpercentages.
Berekening van de effecten op het totale reistijdverlies
Na de schatting van de coëfficiënten met de regressieanalyse is in een tweede stap berekend wat de bijdragen
zijn van maatregelen en situationele factoren aan de ontwikkeling van het reistijdverlies per wegvak. Hiertoe
zijn de coëfficiënten vermenigvuldigd met de ontwikkeling in de daarmee corresponderende verklarende
factoren. De bijdragen van de afzonderlijke factoren zijn vervolgens opgeteld en opgehoogd naar het totale
wegennet ten opzichte van het basisjaar (2000). Alle effecten zijn afzonderlijk gerelateerd aan het basisjaar (als
reistijdverlies in het basisjaar op 100 gesteld is en door de eerste determinant met 10% stijgt en door de
tweede met 5%, is het gezamenlijke effect 115%). Voor de bepaling van de effecten wordt gebruik gemaakt
van de hoofdwegen waarvan voldoende gegevens beschikbaar zijn (Randstad, Noord-Brabant, rond Arnhem en
Nijmegen en enkele delen van de verbindingen naar het noorden, oosten en zuiden ). De berekening is
gebaseerd op de wegvakken waarvan in elke twee achtervolgende jaren gegevens beschikbaar zijn. Voor de
ophoging naar de ontwikkeling van het reistijdverlies en de verkeersomvang op het gehele hoofdwegennet
wordt gebruik gemaakt van de gegevens die RWS hierover publiceert (RWS, 2019).
Het resultaat van de regressie en doorrekening van de effecten van beleidsmaatregelen is in feite een pretest
posttest control group design (Cook & Campbell, 1979; Shadish et al., 2002). De effecten zijn namelijk
berekend door het vergelijken van het verschil in reistijdverlies (O, observatie) voor en na het ingaan van de
maatregelen (X, experimentele conditie) op de wegvakken binnen het invloed gebied (O 4 O5 O6 > O1 O2 O3) ten
opzichte van het verschil op de overige wegvakken (O 10 O11 O12 > O7 O8 O9).
O1

O2

O3

O7

O8

O9

X

O4

O5

O6

O10

O11

O12

172

80 km-zones
Bij de effecten van de 80 km-zones is een correctie toegepast. In deze effecten zit namelijk ook het verschil
tussen de maximaal toegestane rijsnelheid van 100 km/uur (die voorafgaande aan de invoering van deze zones
van toepassing was) en de maximaal toegestane rijsnelheid van 80 km/uur die vanaf het moment van
invoering geldt. Circa 55 procent van het effect van de 80 km-zones op reistijdverlies ontstaat doordat men in
deze zones minder dan 80 km/uur mag rijden en 45% komt doordat men tussen 100 en 80 km/uur rijdt (het
verschil tussen VVU100 en VVU80). In het gerapporteerde effect wordt alleen het reistijdverlies tot 80 km/uur
opgenomen.
Effect van demografische en sociaaleconomische factoren
Om het effect te bepalen van de bevolkingsontwikkeling, het aantal banen, het autobezit, het binnenlands
bruto product (BBP) en de bruto toegevoegde waarde van de zakelijke dienstverlening (btw-zd) op het
reistijdverlies, worden met een multiplicatief model log-lineaire regressieanalyses uitgevoerd per wegvak op
jaarbasis. Deze “externe” of “maatschappelijke” (M) verklarende factoren zijn per jaar per gemeente, c.q.
COROP-gebied beschikbaar. De veranderingen in deze externe factoren van de gemeenten (c.q. regio) binnen
een straal van 30 kilometer van een wegvak worden gerelateerd aan de veranderingen in het reistijdverlies op
dat wegvak. Omdat de uitbreidingen met extra stroken sinds 2010 een grote invloed hebben op veranderingen
in het reistijdverlies, bleek het noodzakelijk deze factor aan het model toe te voegen. De geschatte
coëfficiënten β zijn significant (a<0,01), kunnen geïnterpreteerd worden als elasticiteiten en zijn toegepast om
het effect van inwoners, banen, autobezit en btw-zd te bepalen.
Ln Yvj
Yvj

=
=

βv
Egvj

=
=

βi

=

βv . E1vj β1. E2vj β2. E3vj β3
(2)
(meancentered) verkeersomvang, “reistijdverlies+effect extra stroken” per wegvak v
en jaar j
constante per wegvak v (impliciet, door meancentering)
het effect van externe factoren (bevolkingsomvang, banen per inwoner, autobezit per
inwoner) per wegvak v (gemeenten <30 km) en jaar j
elasticiteiten die het effect van factor i op verkeersomvang en reistijdverlies
aangeven

Ter voorbereiding van Mobiliteitsbeeld 2017 is een variant van de maandanalyse ontwikkeld waarin de
effecten van sociaaleconomische factoren als verklarende variabelen zijn opgenomen in plaats van de
kalenderjaareffecten. Ook is de regionale verkeersomvang als extra verklarende variabele naast de
verkeersomvang per wegvak toegevoegd. Doel hiervan is om na te gaan of de sociaaleconomische factoren
ook direct in de maandanalyse meegenomen kunnen worden. Uit deze maandanalyse blijkt dat deze factoren
gezamenlijk het reistijdverlies bijna net zo goed verklaren als het maandmodel met verkeersomvang per
wegvak en de kalenderjaareffecten (figuur 3). De afwijking per jaar is gemiddeld resp. 4% voor de verklaring
met externe factoren tegen 1% voor de verklaring met kalenderjaareffecten. Omdat het maandmodel met
kalenderjaareffecten het reistijdverlies en de effecten van de beleidsmaatregelen beter kunnen verklaren,
wordt de maandanalyse met sociaaleconomische factoren voor het Mobiliteitsbeeld niet toegepast. Het toont
echter aan dat de sociaaleconomische effecten de belangrijkste onderliggende factoren zijn van de
kalenderjaareffecten. Een tweede argument hiervoor is dat de effecten van de kalenderjaareffecten in de
verklarende analyse van reistijdverlies 2000-2016 met 0,9 correleren met de effecten van de verkeersomvang.

173

Figuur 3: Verklaringen reistijdverlies 2000-2016 vergeleken met de ontwikkelingen

Effect van personen- en vrachtverkeer op reistijdverlies
Voor het bepalen van het effect van de ontwikkeling van het vrachtverkeer op de ontwikkeling van het
reistijdverlies wordt conform formule 1 met een regressie per wegvak per maand de ontwikkeling van het
reistijdverlies verklaard, maar hierbij wordt de omvang van het verkeer onderscheiden naar personen- en
vrachtverkeer, beide uitgedrukt in PAE’s (personenautoequivalenten), waarbij een vrachtauto voor 1,75
personenauto’s wordt gerekend. Deze analyse heeft betrekking op alle maanden en wegvakken waarvoor
aandelen van personen- en vrachtverkeer bekend zijn (voor de latere jaren vrijwel altijd, voor de beginperiode
is er meer uitval). Het aandeel van het vrachtverkeer in het effect van het totale verkeer wordt toegepast op
het effect van de externe factoren bepaald met formule 2.
Effect van de economische crisis 2008-2014
Als gevolg van de recessie die in de jaren 2008-2014 plaatsvond, is de vraag naar verkeer en vervoer
afgenomen. Om de omvang van het effect van deze recessie op het autogebruik en de congestie op het
hoofdwegennet te bepalen, is nagegaan hoe de verkeersomvang geweest zou zijn indien de trend van 20002008 zou zijn voortgezet tijdens de periode 2008-2014. Het effect van de recessie 2008-2014 is bepaald door
een trendanalyse toe te passen op de ontwikkeling van de verkeersomvang in de jaren voorafgaand aan de
recessie (2000 tot en met 2007). Hiermee wordt de gemiddelde groei vastgesteld in de situatie zonder
recessie. Deze groei kon in de periode 2008-2014 worden verwacht indien geen recessie zou zijn opgetreden.
Het effect van de terugval in economische ontwikkeling is geraamd door de geëxtrapoleerde ontwikkeling te
vergelijken met de waargenomen ontwikkeling. Zo kan een indicatie worden verkregen van het effect dat de
economische terugval heeft op de verkeersomvang. Op basis van de waargenomen verhouding tussen beide
factoren is deze indicatie vervolgens vertaald naar het effect op het reistijdverlies.
1.6 Validatie van de effecten van beleidsmaatregelen
Voor de validatie van de vastgestelde effecten van beleidsmaatregelen zijn de volgende checks uitgevoerd.
0) Vergelijking met andere projectevaluaties.
De effecten van beleidsmaatregelen bepaald met de maandanalyse op reistijdverlies en verkeersomvang (zie
1.4) zijn in verschillende publicaties vergeleken met de effecten vastgesteld in andere studies. De uitkomsten
van de maandanalyse bleken steeds goed te corresponderen met de andere studies (voor effecten
weguitbreiding zie b.v. Van der Loop, e.a. 2016; voor effecten verkeersmanagement zie MuConsult, 2011 en
2012 en Van der Loop, 2012).

174

1) Vergelijking met LMS-uitkomsten van effecten van gepland en gerealiseerd beleid.
De effecten van de weguitbreidingen infrastructuur op reistijdverlies van 2000-2008 die in het kader van het
beleidsprogramma Samenwerken aan bereikbaarheid (SWAB) bepaald zijn met het LMS bleken overeen te
komen met de uitkomsten van de maandanalyse (KiM, 2010; 4-Cast 2009). Dit bleek ook het geval bij een
eerdere vergelijking van de effecten van gepland beleid op reistijdverlies op hoofdwegen 1995-2000 bepaald
met LMS en gerealiseerd beleid bepaald met de maandanalyse (Adviesdienst Verkeer en Vervoer, 2002).
3) De uitkomsten van de effecten van beleidsmaatregelen zoals bepaald met de maandanalyse tussen
opeenvolgende jaren zijn elk jaar met elkaar vergeleken. Deze bleken heel consistent te zijn.
De samenhang tussen veranderingen in verkeeromvang en reistijdverlies
Omdat de maandanalyse met een lineaire regressie per wegvak per maand wordt uitgevoerd, is de werkelijke
samenhang tussen veranderingen in verkeeromvang en reistijdverlies met deze regressie onvolledig
weergegeven. Veranderingen in het reistijdverlies op een bepaald wegvak worden immers niet alleen bepaald
door veranderingen in verkeersomvang op dat wegvak, maar ook door veranderingen op wegvakken daarvoor
en daarachter. Daarnaast is het verband tussen verkeeromvang en reistijdverlies op een bepaald wegvak
kromlijnig zoals weergegeven door het fundamenteel diagram (figuur 4).

Figuur 4: Samenhang tussen verkeersomvang en reistijdverlies en rijsnelheid op een wegvak (op A13 met veel verkeer en
congestie) van het hoofdwegennet in 2016

Om deze reden worden in de maandanalyse (formule 1) naast de verkeeromvang ook jaar coëfficiënten
opgenomen. Omdat het verband tussen veranderingen in verkeeromvang en reistijdverlies hierdoor in de
analysen niet direct zichtbaar wordt, is eerst geprobeerd om dit verband te schatten met behulp van het 2regime model. In het twee regime model wordt onderscheid gemaakt tussen dagdelen (OS, AS, dal) waarop op
een wegvak sprake is van vrije doorstroming (gemiddelde snelheid > 70 km/uur) versus congestie (onder 70
km/uur). Uit de analysen met het twee regime model is echter gebleken dat het verband tussen
verkeeromvang en reistijdverlies hierdoor niet groter wordt. De verbeteringen in de verklaring die wel
gerealiseerd konden worden, kwamen voort uit het toevoegen van verklarende factoren: regionale en lokale
verkeersomvang en de bruto toegevoegde waarde van de zakelijke dienstverlening. Hieruit is geconcludeerd
dat verbetering van het verklaringsmodel niet zozeer gezocht moet worden in verdere detaillering (meer
microlevel) van de verklaring, maar in het toevoegen van extra verklarende factoren of het beter
representeren van verbanden tussen verkeersomvang en reistijdverlies tussen verschillende wegvakken of
verschillende perioden van de dag. Dit laatste is gebaseerd op analysen op verschillende tijden van de dag,

175

waaruit bleek dat in de jaren 2014-2016 een toename optrad in verkeeromvang in de uren tussen 5 en 7 uur
en tussen 10 en 16 uur die samenging met een toename van reistijdverlies tussen resp. 6-7 uur en 15-17 uur
(zie ook Mobiliteitsbeeld 2017).

Kader: Jaar coëfficiënten- zwakke schakel blijkt hoeksteen
Tekortkoming van de toepassing van de jaar coëfficiënten is dat de samenhang tussen verkeersomvang
en reistijdverlies uit de analyseresultaten niet direct zichtbaar is. De opname van de jaar coëfficiënten
in het maandmodel blijken er echter wel voor te zorgen dat de ontwikkeling van het reistijdverlies met
de regressie per maand op verschillende jaarperioden (o.a. 2015-2016 en 2000-2016) goed geschat kan
worden en dat ook de effecten van de maatregelen op consistente en correcte wijze vastgesteld
kunnen worden.
In de regressie per wegvak per maand wordt het effect van de vraag naar verkeer op reistijdverlies
gerepresenteerd door het gezamenlijke effect van de verkeeromvang per wegvak per maand en het
effect van de jaar coëfficiënten per wegvak per maand op reistijdverlies. De redenen waarom
verondersteld wordt dat dit gezamenlijke effect het effect van de gezamenlijke vraagfactoren
representeert zijn:
1) Het gezamenlijke effect van verkeersomvang en jaar coëfficiënten over de verschillende
jaarperioden (o.a. 2015-2016 en 2000-2016) (formule 1) is nagenoeg gelijk aan het
gezamenlijke effect van bevolking, banen en autobezit op reistijdverlies zoals berekend met de
regressie per jaar per wegvak (formule 2).
2) De omvang van de jaarlijkse effecten van de jaar coëfficiënten op reistijdverlies per maand
correleert met 0,9 met de omvang van de verkeersomvang op reistijdverlies per maand (beide
formule 1).
3) Het gezamenlijke effect van de verkeersomvang (per wegvak) en de jaar coëfficiënten op
reistijdverlies in het maandmodel (formule 1) benadert het gezamenlijke effect in het
maandmodel van de externe factoren bevolking, banen en autobezit aangevuld met het effect
van regionale en lokale verkeersomvang en de bruto toegevoegde waarde van de zakelijke
dienstverlening op reistijdverlies (en exclusief de jaar coëfficiënten). De combinatie van
verkeersomvang en jaar coëfficiënten leidt (tot op heden) tot een betere modellering van de
ontwikkeling in reistijdverlies in het maandmodel dan het toevoegen van de externe factoren
(zie ook 1.5) en heeft daarom (vooralsnog) de voorkeur.
De reden waarom jaar coëfficiënten nodig zijn is dat:
1) Per wegvak er een kromlijnig verband bestaat tussen verkeeromvang en reistijdverlies: tot een
bepaald verzadigingsniveau van de wegcapaciteit (bij circa 80 km/uur) is er een positief
verband tussen verkeersomvang en reistijdverlies, maar daarboven is dit verband negatief
(fundamenteel diagram, figuur 3).
2) Om het effect van de beleidsmaatregelen over meerdere jaren te kunnen vaststellen moet dit
geïsoleerd worden van het effect van andere factoren die specifiek voor een bepaald
kalenderjaar gelden en niet gerepresenteerd worden door de andere verklarende factoren in
de regressievergelijking (b.v. aantal werkdagen, vakantiedagen, evenementen).

176

1.7 Het effect van Het Nieuwe Werken op reistijdverlies
In de analysen van sociaaleconomische factoren zoals beschreven in paragraaf 1.5 is het effect van Het Nieuwe
Werken (HNW) inbegrepen. Er is immers een verband geschat tussen de veranderingen in banen zoals deze
daadwerkelijk in gemeenten plaatsvonden en de waargenomen veranderingen in het reistijdverlies op de
hoofdwegen. Het Nieuwe Werken heeft geleid tot verplaatsingen die niet gemaakt zijn en daardoor bijdroegen
aan een afname van reistijdverlies, of tot het verschuiven van verplaatsingen van de spits naar dal periode. Om
deze effecten te bepalen zijn aparte analysen uitgevoerd op de werkende bevolking in Nederland.
Omdat van de verschillende vormen van HNW en de daarbij behorende mobiliteit onvoldoende informatie
beschikbaar was uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) en andere CBS statistieken, heeft het
KiM enquêtes laten uitvoeren onder netto circa 14.000 werkenden in Nederland van 2014 tot 2016. Het KiM
heeft een methodiek ontwikkeld om met deze data en data uit andere bronnen (CBS, I&M) niet alleen de
ontwikkeling in het HNW van 2000-2016 te beschrijven, maar ook de effecten hiervan op gebruik van auto,
openbaar vervoer en fiets en congestie te schatten. Hiertoe zijn eerst beschrijvende en verklarende analysen
verricht van de enquêtegegevens die het KiM met betrekking tot Het Nieuwe Werken verzameld heeft. Met
deze enquêtegegevens zijn de omvang en kenmerken van Het Nieuwe Werken van 2013 tot en met 2015
bepaald. Om de ontwikkeling van het Nieuwe Werken van 2000 tot 2016 te beschrijven en de effecten op
mobiliteit en congestie te bepalen zijn de resultaten van de verklarende analysen van de enquêtegegevens
geëxtrapoleerd naar de periode 2000-2016 op basis van verplaatsingsgegevens van het OViN, arbeidsgegevens
van het NEA en andere bronnen van het CBS. Voor meer informatie hierover zie: KiM, 2018, Effecten van Het
Nieuwe Werken op mobiliteit en congestie 2000-2016.
1.8 Effect van de brandstofprijs op reistijdverlies
Voor het bepalen van het effect van de brandstofprijs is geen gebruik gemaakt van de boven beschreven
regressieanalyse, maar is uitgegaan van de elasticiteit van de brandstofprijs naar autokilometers van -0,16624
volgens het automarktmodel Dynamo dat MuConsult ontwikkelde voor WVL en PBL. Voor het vrachtverkeer is
alleen met diesel rekening gehouden en is de elasticiteit -0,13. Dit betreft de korte termijnelasticiteit gewogen
voor woon-werkverkeer, zakelijke en overige reismotieven. Deze elasticiteit komt ongeveer overeen met de
schatting van de elasticiteit van de brandstofprijs op het verkeersvolume, met een regressieanalyse van
jaarcijfers van 1980-2009 van -0,12 (korte termijn) en -0,17 (lange termijn) (Groot, 2012).
Voor de bepaling van de brandstofprijs in de jaren 2000-2016 zijn adviesprijzen beschikbaar van 2000-2009 en
consumentenprijzen aan de pomp van 2009-2016 (bron van beide is CBS). De groeicijfers 2009-2016 van de
pompprijzen zijn toegepast op de adviesprijzen van 2009 om de brandstofprijzen van 2010 te bepalen. De
prijzen van de brandstofsoorten per jaar zijn gewogen op basis van het aandeel verkochte liters brandstof. De
ontwikkeling van de naar gebruik gewogen brandstofprijs per jaar is gecorrigeerd voor inflatie op basis van de
Consumentenprijsindex van het CBS.
De verhouding tussen de verkeersontwikkeling en de ontwikkeling in het reistijdverlies is in de periode 20002016 op het hoofdwegennet 1:2,5. Deze verhouding is toegepast om het effect van de brandstofprijs op
reistijdverlies te bepalen.

177

2. De verklaring van de verkeersomvang
Voor het verklaren van de ontwikkeling van de verkeersomvang wordt een methode toegepast die
vergelijkbaar is als voor het reistijdverlies. De samenstelling van de verklarende factoren verschilt echter van
formule 1. In plaats van de verkeersomvang zijn demografische en sociaaleconomische factoren opgenomen:
bevolking, banen per inwoner, autobezit per inwoner, btw-zd en (in aparte analysen ter controle) BBP.
Viv = cv + βpBiv + γsSiv + mMm + vViv + εiv
(3)
Viv
=
verkeersomvang uitgedrukt in voertuigkilometers afgelegd per
maand i en wegvak v
cv
=
constante per wegvak v (impliciet, door meancentering)
Biv
=
indicatoren die aangeven of een beleidsmaatregel in een maand i en
op een wegvak v actief is (“1”) of niet (“0”) (aangevend het verschil
voor en na introductie van de maatregel) en of wegvak v binnen het
invloed gebied van beleidsmaatregel p ligt
Siv
=
situationele factoren (weer, wegwerkzaamheden, ongevallen) per maand i
per wegvak v en de reciproke van capaciteit per wegvak v
Mm
=
kalendermaand m
Viv
=
de sociaaleconomische factoren per maand i en wegvak v
, , ,  , , =
partiele regressie coëfficiënten die het effect aangeven van een
factor op de maandelijkse trend per wegvak van de te verklaren
variabele
εiv
=
error
De verklaring van de ontwikkeling van het vrachtverkeer is op dezelfde wijze bepaald als van de totale
verkeersomvang met enkele aanpassingen. Van de externe factoren is alleen het BBP meegenomen binnen
een straal van 30 kilometer ten opzichte van elk wegvak. Bij de brandstofprijs is alleen naar diesel gekeken. Bij
de berekening van de verkeersomvang van het vrachtverkeer wordt onderscheid gemaakt tussen de
ochtendspits, avondspits en de dalperiode.

3. De verklaring van reistijdbetrouwbaarheid, extreme reistijden, totale en gemiddelde reistijd
De methodiek ter verklaring van de onbetrouwbaarheid van de reistijd, extreme reistijden, totale reistijd (in
voertuigminuten) en gemiddelde reistijd (in gemiddelde rijtijd per kilometer) is in hoofdlijnen gelijk aan die ter
verklaring van het reistijdverlies. Hiervoor worden regressies uitgevoerd conform formule 1. Wel zijn er enkele
verschillen in de berekeningswijze, omdat de te verklaren variabelen anders gedefinieerd zijn. Gemiddelde
reistijd en onbetrouwbaarheid van de reistijd, zoals uitgedrukt in de standaardafwijking op wegvakniveau, zijn
gedefinieerd in reistijd per kilometer weglengte. De variabelen reistijdverlies, extreme reistijden en totale
reistijd zijn gedefinieerd in absolute waarden (uren tijdverlies). Voor definities van reistijdbetrouwbaarheid en
extreme reistijden zie Mobiliteitsbeeld 2017, “Achtergrond 6 Definities van reistijdbetrouwbaarheid en
extreme reistijden”.
Voor het verklaren van alle bovenstaande indicatoren worden eerst regressiecoëfficiënten geschat van de
verklarende factoren. Daarna worden de effecten berekend op basis van de geschatte coëfficiënten en de
feitelijke ontwikkeling van de variabelen.
Voor het verklaren van het reistijdverlies, extreem reistijdverlies en de totale reistijd worden de absolute
waarden van de uren voor de regressievergelijking gemean-centered. Er wordt als het ware een
wegvakspecifieke constante meegenomen. Voor de verklaring van de gemiddelde reistijd (rijtijd per kilometer)
en de onbetrouwbaarheid uitgedrukt in de standaardafwijking wordt uitgegaan van de reistijd per door het

178

voertuig afgelegde kilometer. Dit is de inverse van de snelheid per afgelegde kilometer. Op deze wijze wordt
gecorrigeerd voor de verschillen in lengte van de wegvakken en voor het aantal door voertuigen afgelegde
kilometers. Voor onbetrouwbaarheid uitgedrukt in de standaardafwijking is dichtheid de verklarende variabele
in de regressievergelijking. Voor de gemiddelde reistijd (rijtijd per kilometer) is intensiteit gebruikt. Er is geen
mean-centering uitgevoerd voor de verklaring van de onbetrouwbaarheid, uitgedrukt in de
standaardafwijking, en voor de verklaring van de extreme reistijden, uitgedrukt in reistijdverlies boven 3 x SD
en tenminste 50% boven de gemiddelde reistijd (dit laatste om een opeenstapeling van vele kleine uitschieters
per wegvak te vermijden).
Het effect van externe factoren, Het Nieuwe Werken en brandstofprijs
Het effect van de externe factoren op onbetrouwbaarheid, extreme reistijden, totale en gemiddelde reistijd is
bepaald met behulp van een regressie per jaar per wegvak met deze variabelen als afhankelijke variabele en
reistijdverlies als onafhankelijke variabele. Omdat deze regressie in een loglineair model gedaan is, leverde dit
elasticiteiten op waarmee het effect van externe factoren op reistijdverlies doorvertaald is naar de andere
afhankelijke variabelen.
Het effect van ongevallen op extreme reistijden
Om vast te stellen wat het invloedgebied is van ongevallen op de extreme reistijden zijn eerst
regressiecoëfficiënten geschat voor verschillende gebieden en perioden (tabel 3). De indicator voor extreme
reistijden is het reistijdverlies op kwartieren met de 10%/20% langste reistijd. Vervolgens is nagegaan hoeveel
variantie verklaard wordt bij de keuze voor verschillende invloedsgebieden en -perioden (tabel 4). Hieruit blijkt
dat een invloedsgebied van 20 kilometer voor en achter het wegvak met het ongeval en 1 uur na de periode
van meestal 1 uur tijdens het ongeval de meeste variantie in reistijdverlies verklaart. Verondersteld wordt
daarom dat dit de beste keuze is.
Tabel 3: Regressiecoëfficiënten van wegen en perioden rond de locatie en het tijdstip van ongevallen, van 2001 tot 2009.
Bron: KiM.

Invloedsperiode
Basis
Basis
Basis
Basis
+ 15 minuten
+ 15 minuten
+ 15 minuten
+ 15 minuten
+ 30 minuten
+ 30 minuten
+ 30 minuten
+ 30 minuten
+ 60 minuten
+ 60 minuten
+ 60 minuten
+ 60 minuten
+ 120 minuten
+ 120 minuten
+ 120 minuten
+ 120 minuten

20-10 km
voor

10-5 km
voor

< 5 km
voor

26,6

68,0
67,0

33,6
33,6
33,6

30,6

70,3
68,8

31,3
31,3
31,3

32,6

69,2
67,2

29,1
29,0
29,0

31,7

62,5
59,9

25,3
25,1
25,1

24,7

49,0
46,2

20,3
20,1
20,0

Direct
76,7
76,6
76,0
75,6
72,9
72,7
71,8
71,2
69,1
68,7
67,4
66,7
62,4
61,8
60,0
59,0
54,0
53,1
50,9
49,6

< 5 km na 5-10 km na 10-20 km na
1,6
1,6
1,5

2,2
2,6

7,6

1,6
1,5
1,4

4,3
4,8

9,4

1,7
1,6
1,4

5,4
5,8

10,4

1,6
1,4
1,2

6,1
6,3

11,3

1,4
1,1
0,9

6,0
5,6

10,8

Tabel 4: Verklaarde variantie in reistijdverlies (R2) bij verschillende gebieden en perioden van invloed van ongevallen, van 2001
tot 2009. Bron: KiM.

179

Ruimtelijk invloedsgebied
Invloedsperiode

Basis
+ 15 minuten
+ 30 minuten
+ 60 minuten

Alleen direct
0,3527
0,3529
0,3530
0,3531

tot 5 km
0,3550
0,3553
0,3555
0,3555

tot 10 km
0,3570
0,3579
0,3584
0,3586

tot 20 km
0,3573
0,3584
0,3591
0,3595

+ 120 minuten

0,3527

0,3549

0,3577

0,3585

Ontwikkeling van ongevallen
Om te bepalen wat het effect is van ongevallen op de ontwikkeling van de onbetrouwbaarheid en extreme
reistijden, is gebruik gemaakt van registraties door de bergers en door de verkeerscentrales. Omdat de
registraties door bergers en verkeerscentrales in de loop van de jaren steeds verder verbeterd zijn, is het lastig
om te bepalen of het aantal in werkelijkheid toeneemt. Figuur 9 geeft op basis van deze registraties een zo
goed mogelijke raming van de ongevallen in de periode 2000-201065. Het aantal ongevallen lijkt in de periode
2000-2010 met 25 procent te zijn toegenomen, maar schommelt sterk van jaar op jaar. Zoals gezegd, dienen
deze cijfers met voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden, omdat de toename ook het gevolg kan zijn van
een betere registratie. Per afgelegde kilometer is er sprake van een licht toenemende trend in de periode
2000-2010.
Omvang van incidenten
Behalve ongevallen vinden er op het wegennet ook andere verstoringen plaats die kunnen leiden tot relatief
grote reistijdverliezen voor de gebruiker. De verkeerscentrales registreren dergelijke incidenten (tabel 5). Van
de circa 124.000 incidenten in 2009 zijn er circa 23.000 ongevallen. De invloed van deze overige incidenten op
reistijdverlies, onbetrouwbaarheid en extreme reistijden is nog niet eerder bepaald.

Figuur 5: Raming aantal ongevallen op basis van registraties door bergers en verkeerscentrales op het hoofdwegennet
(vooral voor 2006 is er sprake van onderregistratie). Bron: KiM i.s.m. DVS.
Tabel 5: Aantal incidenten geregistreerd door de verkeerscentrales op het hoofdwegennet in 2009. Bron: KiM i.s.m. DVS.
2009
Gestrand voertuig

44.556

Object op de rijstrook

14.651

Object op de vluchtstrook

1.691

Ongevallen

23.121

Overig

40.229

Totaal

124.248

65

Het aantal ongevallen dat bergers in 2007 registreerden, is 98,6 procent van het aantal dat de verkeerscentrales registreerden. De
meldingen van bergers van 2000-2006 zijn opgehoogd naar het aantal meldingen door centrales in 2007. De data voor de jaren 2007-2010
zijn gebaseerd op de registraties door verkeerscentrales.

180

Bronnen hoofdstuk 8.3.1
Cook, T.D. and Campbell, D.T. (1979) Quasi-Experimentation Design and Analysis Issues for Field Settings.
Houghton Mifflin, Boston
Henkens, N.C., Tamminga, G.W. i.s.m. Grontmij (2015). Capaciteitswaarden Infrastructuur Autosnelwegen:
Handboek CIA. Rijswijk: Rijkswaterstaat.
KiM (2017). Mobiliteitsbeeld 2017. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM).
KiM (2018). Effecten van Het Nieuwe Werken op mobiliteit en congestie 2000-2016. Den Haag: Kennisinstituut
voor Mobiliteitsbeleid (KiM).
Loop, H. van der (2014). De latente vraag in het wegverkeer. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
Loop, H. van der, Haaijer, R. (2017). Ex post evaluatie van benuttingmaatregelen om congestie te verminderen.
Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk (CVS), 23 en 24 November te Gent.
Shadish, W. R., Cook, T. D., & Campbell, D. T. (2002). Experimental and quasi-experimental designs for
generalized causal inference. Boston: Houghton Mifflin.
Wageningen-Kessels, F. van, Lint, H. van, Vuik, K. & Hoogendoorn, S. (2015). EURO Journal on Transportation
and Logistics 4 (4), 445-473.

181

8.3.2 Berekening maatschappelijke kosten door files en vertragingen
De maatschappelijke kosten door files en vertragingen op het hoofdwegennet bestaan uit verschillende
componenten, namelijk het reistijdverlies, het uitwijkgedrag, de betrouwbaarheid van de reistijd en de indirecte
effecten. Elk van deze componenten lichten we hieronder verder toe.
Het reistijdverlies dat een automobilist oploopt doordat deze in de file staat of langzaam rijdt, leidt tot
maatschappelijke kosten. Deze persoon had in de tijd dat hij of zij stil staat, immers ook iets anders kunnen doen. De
kosten van het reistijdverlies worden berekend door het reistijdverlies (uitgedrukt in aantal voertuigverliesuren) te
vermenigvuldigen met de reistijdwaardering. Hierbij maken we een onderscheid naar vracht en personen, aangezien
de reistijdwaardering voor vracht flink hoger ligt dan voor personen. 66 Welk aandeel van het reistijdverlies voor
rekening komt voor het vrachtverkeer, is niet bekend. We gebruiken hiervoor als proxy het aandeel vrachtverkeer op
het hoofdwegennet, gebaseerd op de intensiteiten van INWEVA (INWEVA, 2019).
Hiernaast houden we bij de berekening van de maatschappelijke kosten van het reistijdverlies rekening met de
gemiddelde bezettingsgraad van personenauto’s. Deze is gebaseerd op OViN-data.67 De reistijdwaardering van
autopassagiers bedraagt 80% van de reistijdwaardering door autobestuurders (Warffemius, 2013).
Bij uitwijkgedrag anticipeert de automobilist op files en vertragingen. Hij vertrekt bijvoorbeeld eerder of later, rijdt via
een andere route of kiest een ander vervoermiddel of een andere bestemming. Ook kan hij besluiten om niet te
reizen en thuis te werken. De kosten van dit uitwijkgedrag zijn onderdeel van de maatschappelijke kosten van files en
vertragingen. In 2000 waren de uitwijkkosten 89% van de kosten van het reistijdverlies (Koopmans & Kroes, 2004).
Aangezien er geen recentere data beschikbaar zijn, gebruiken we dit aandeel voor alle jaren.
Betrouwbaarheid gaat over de mate waarin de reistijd zeker is, ofwel over de variatie rondom de gemiddelde reistijd.
Deze variatie leidt tot maatschappelijke kosten, omdat de reiziger eerder moet vertrekken of later aankomt dan in de
ideale situatie zonder onbetrouwbaarheid het geval zou zijn. De reistijdvariatie, oftewel de standaarddeviatie, voor
het verkeer op de hoofdwegen wordt vastgesteld op basis van empirisch onderzoek van lusdata; zie ook de bijlage
‘Verklaringsmethodiek bereikbaarheid hoofdwegennet’. Vervolgens vermenigvuldigen we de betrouwbaarheid met
het gemeten verkeersvolume en hogen we deze op om haar representatief te maken voor het totale wegverkeer op
het hoofdwegennet.68 Daarna vermenigvuldigen we de reistijdvariatie (uitgedrukt in uren standaardafwijking van de
reistijd) met de bijbehorende economische en maatschappelijke waardering van een grotere betrouwbaarheid van
reistijden. Ook hier maken we weer een onderscheid naar vracht- en personenverkeer en houden we rekening met de
gemiddelde bezettingsgraad van personenauto’s.
Onbetrouwbaarheid op specifieke locaties kan ook lokaal uitwijkgedrag genereren. De mate waarin
onbetrouwbaarheid leidt tot uitwijkgedrag is onzeker, maar we schatten de maatschappelijke kosten hiervan 50%
lager dan die van de mate van uitwijkgedrag bij reistijdverlies.
De totale kosten van de reistijdverliezen, de onbetrouwbaarheid van de reistijd en de bijbehorende uitwijkkosten zijn
de directe maatschappelijke kosten van files en vertragingen. Hiernaast zijn er indirecte kosten. De
schattingsmethode om deze indirecte kosten te bepalen houdt er rekening mee dat files en vertragingen ook effecten
kunnen hebben op andere markten dan het wegverkeer. Dit zijn dezelfde indirecte effecten als die kunnen optreden
bij de aanleg of verbetering van infrastructuur. Zo kunnen files als gevolg van uitwijkgedrag leiden tot een groter
aantal ov-reizigers in de piekuren, waardoor extra investeringen in de ov-capaciteit zijn vereist. Hierdoor zou het
exploitatietekort van de ov-bedrijven kunnen toenemen. Omdat de totale indirecte effecten meestal niet groter zijn
dan 30% van de totale directe effecten, is deze marge (van 0% tot 30%) gehanteerd bij de berekening van de
maatschappelijke kosten door files en vertragingen (VenW & EZ, 2004).

66 De waarderingskengetallen voor reistijd en reistijdbetrouwbaarheid worden circa elke 5-10 jaar bepaald met een grootschalig

stated preference (SP) onderzoek. De resultaten van het laatste reistijdwaarderingsonderzoek staan in Warffemius (2013).
Tussen twee onderzoeken in worden de waarderingskengetallen jaarlijks geactualiseerd met behulp van de inflatie en de
loonkostenontwikkeling door Steunpunt Economische Expertise (SEE); zie ook bijlage ‘Reistijdwaardering’.
67 De bezettingsgraad is gebaseerd op alle autoritten, ongeacht motief en tijdstip.
68 Niet alle hoofdwegen zijn voorzien van meetlussen. In het algemeen zijn de drukkere wegen waar veel reistijdverlies optreedt en
de variatie in reistijd groot is, wel bemeten. Op basis van onze inschatting wordt 75% van de variatie in reistijd gemeten met de
lussen. Daarom gebruiken we een factor van 0,75 om ook de hoofdwegen mee te nemen die niet bemeten zijn.

182

8.3.3 Bepaling van de maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor
In KiM (2017) wordt beschreven hoe de maatschappelijke kosten van verstoringen op het spoor worden berekend.
Hier beperken we ons tot de actualisatie van de verschillende componenten waaruit de totale kosten zijn
opgebouwd. Voor zover geen gegevens over 2018 voorhanden zijn, geven we dit in de tekst aan.
Vertraging van reizigers met NS-treinen
NS en ProRail hebben met behulp van geanonimiseerde in- en uitcheckgegevens van reizigers berekend wat de
omvang is van de vertragingstijd, in NS-termen het aantal ‘reizigersvertragingsminuten’. Voor het jaar 2018 gaat het
op het hoofdrailnet (HRN) van NS om 653,6 miljoen reizigersvertragingsminuten (databron: NS). Dit aantal hebben we
opgehoogd met 13,4% vanwege het aandeel ‘niet-verchipte’ kaartsoorten in het totaal aantal treinreizen dat reizigers
met NS afleggen op het HRN en vanwege ongeldige of vergeten check-outs (bron: NS). Uitgaande van een gemiddelde
value of time van 10,60 euro per uur voor 2018 (zie bijlage reistijdwaardering), kost deze vertraging 131 miljoen euro.
Zie onderstaand tekstkader voor een nadere uitleg. De gevolgde werkwijze is alleen mogelijk voor die reizen die
geheel zijn gemaakt met treinen van NS op het HRN.

Kader: Toelichting bij de berekening van het aantal reizigersvertragingsminuten
 De gerapporteerde vertragingsduur is een grove schatting van de vertraging op het spoorwegnet die reizigers
werkelijk ervaren. Beperkingen in de vertragingsbepaling zijn:
o De vertragingsduur wordt deels bepaald op basis van check-outtijden, waardoor reizigersgedrag
onderdeel is van de berekening. Zodoende zijn factoren als loopsnelheid, winkelgedrag op stations en
routekeuze van invloed op de gemeten vertraging. De werkelijke vertraging is daarom in de regel
korter dan de geregistreerde vertraging.
o NS beschikt uitsluitend over (bruikbare) data van reizigers met een geldige check-in en een geldige
check-out op een hoofdrailnetstation, waarbij NS in de (geplande) reis de enige vervoerder was en het
herkomst-bestemmingspaar voldoet aan specifieke eisen, zoals een minimum reizigersaantal per dag.
Om te compenseren voor reizigers met een e-ticket of met een ongeldige of vergeten check-out
hebben we de vertragingsminuten voor 2017 verhoogd met 13,6% en die voor 2018 met 13,4%.
o Reizigers op de gedecentraliseerde lijnen waar NS rijdt, reizigers bij wie een andere vervoerder deel
uitmaakt van hun reis en reizigers met een internationaal ticket worden niet meegenomen.
 Voor iedere reiziger hebben we de reis volgens de reisplanner vergeleken met de ‘reisrealisatie’. Dit is de
feitelijke reistijd voor reizigers zoals uiteindelijk gerealiseerd volgens de door ProRail geregistreerde loop van de
treinen. De geplande reis is de snelste reis die de reiziger op basis van zijn of haar inchecktijd volgens de
reisplanner had kunnen maken. Omdat het gaat om de reisplanner van twee dagen van tevoren, zijn
ongeplande verstoringen nog niet verwerkt maar geplande werkzaamheden wel. De beloofde reis is vergeleken
met de realisatietijden van de treindienst. In de volgende situaties hebben we de uitchecktijd van de reiziger als
referentie gebruikt, omdat er geen treinrealisatie beschikbaar is:
o Uitval van een trein in de beloofde reis;
o Een gemiste overstap;
o Een te vroeg vertrokken trein of een extreem te laat vertrokken trein (minstens 15 minuten);
o Bij gepland busvervoer.
 Van iedere reiziger is zodoende een inschatting bekend van de opgelopen vertraging, hetzij op basis van
treinrealisatie, hetzij op basis van uitchecktijd. De geplande reistijd is bekend uit de reis die aan de betreffende
reiziger is beloofd.
 In eerdere rapportages over de reizigersvertragingsminuten werd niet gefilterd op het HRN, in de cijfers over
2017 en 2018 gebeurt dit wel. Dit heeft gevolgen voor de vergelijkbaarheid van de cijfers, aangezien het aantal
reizigersvertragingsminuten is berekend op basis van een ander totaal aantal reizen.

183

Vertraging van reizigers met treinen op de gedecentraliseerde lijnen
Omdat in- en uitcheckdata ontbreken voor reizen op de gedecentraliseerde spoorlijnen, hebben wij het resultaat voor
het HRN op dezelfde manier aangepast als voor het Mobiliteitsbeeld 2016 (KiM, 2017) 69, namelijk aan de hand van
verschillen in aantal reizigerskilometers en treinpunctualiteit. Het aantal op de gedecentraliseerde treindiensten
gereisde kilometers bedraagt in 2018 ongeveer 6% van dat op het HRN, terwijl de dispunctualiteit van treinen
ongeveer twee derde bedraagt van die op het HRN (5,4% respectievelijk 8,5%) (ProRail, 2019). Hiermee komt de
inschatting van het aantal reizigersvertragingsminuten op de gedecentraliseerde lijnen op 653,6 miljoen * 0,06 * 0,64
= 25 miljoen. De vertragingskosten voor het jaar 2018 komen voor dit segment op 25/60 * 10,60 euro = ruim 4
miljoen euro.
Effecten van deur tot deur
Vrijwel alle treinreizen hebben een of andere vorm van natransport. Voor zover dit lopen, fietsen of auto betreft,
werken eventuele treinvertragingen een-op-een door naar de totale deur-tot-deurreistijd. Bestaat het natransport uit
bus, tram of metro, dan is er een kans dat treinvertragingen uitdempen wanneer de reiziger voldoende overstaptijd
heeft, maar evenzeer is er een kans dat de vertragingen oplopen als hij het aansluitende openbaar vervoer mist. Een
indicatieve berekening van dit effect met gegevens uit 2016 leidt tot 50 miljoen extra reizigersvertragingsminuten
(KiM, 2017). Met een gemiddelde value of time in 2018 van 10,60 euro betekent dit bijna 9 miljoen euro aan extra
vertragingskosten.
Onzekerheid
Er bestaan verschillende methoden om de onzekerheid voor reizigers te operationaliseren en uit te drukken in
tijdverlies.
De eerste methode gaat uit van de spreiding van de aankomsttijden van treinen. Hoe groter deze spreiding, hoe meer
onzekerheid reizigers ervaren en hoe minder zij in staat zijn hun aankomsttijd exact te voorspellen. We hanteren het
resultaat van de berekening voor het jaar 2016, zoals uitgewerkt in KiM (2017), gecorrigeerd voor de value of time
van 2018. Dit leidt tot een bedrag van 176 miljoen euro.
In de tweede methode vermenigvuldigen we de value of time die over het totale aantal reizigersvertragingsminuten is
toegepast, met een factor 2,4. Deze factor weerspiegelt de waardering van de onzekerheid en de onvoorspelbaarheid
van de reistijd die mensen als extra vervelend ervaren bovenop de langere reisduur (Koopmans, 2010; Rietveld et al.,
2001). De additionele kosten ten opzichte van de pure vertragingskosten zoals beschreven onder posten 1 tot en met
3 (tabel B3.3.1) bedragen volgens deze berekening 204 miljoen euro.
De derde methode is om reizigers te vragen in hoeverre zij wel eens een (of meerdere) trein(en) eerder nemen om
meer zekerheid in te bouwen om op tijd op de bestemming aan te komen. Hiervoor heeft het KiM in 2017 een
enquête laten houden onder treinreizigers; zie onderstaand tekstkader. De enquête leidt tot de conclusie dat de extra
reistijd die iemand inbouwt om het risico te laat op de bestemming aan te komen te verkleinen, kan worden
omgerekend naar een bedrag van ongeveer 237 miljoen euro, uitgaande van de reistijdwaardering van die extra
reiskosten.
Omdat geen van deze drie methoden de absolute wijsheid representeert, hanteren wij voor dit onderdeel een
bandbreedte van 176 miljoen tot 237 miljoen euro. De resultaten van alle drie de methoden vallen binnen deze
bandbreedte.
Kader: Meer dan de helft van de treinreizigers bouwt wel eens een buffer in
Het KiM heeft een enquête laten houden onder ruim 2.700 mensen die minstens eenmaal per jaar met de trein
reizen. Basis voor deze steekproef is het respondentenbestand van het Mobiliteitspanel Nederland (MPN), dat
een goede afspiegeling is van de Nederlandse bevolking. De verdeling van de reisfrequentie in deze steekproef
blijkt goed overeen te komen met informatie van NS zelf.
Bijna 55% van de respondenten neemt wel eens een trein eerder om er zeker van te zijn dat hij of zij niet te laat
op de eindbestemming arriveert. Gemiddeld gaan zij 26 minuten eerder de deur uit dan volgens de
dienstregeling strikt nodig zou zijn, maar de ene respondent doet dit uiteraard vaker dan de ander. Met dit
frequentieverschil
hebben we rekening gehouden bij de ophoging naar de extra reisuren van alle Nederlandse
69 Dit is overigens een orde-van-groottebenadering waarbij is aangenomen dat een treinpunctualiteit van drie minuten een goede
treinreizigers.
Hetdeinbouwen
een buffertijd
indicator is om
hoeveelheidvan
vertraging
te bepalen.gebeurt overigens niet alleen bij werkgerelateerde reizen. Ook
reizen in de privésfeer kunnen een zodanig dringend karakter hebben dat de reiziger er eerder voor van huis gaat
dan volgens het spoorboekje nodig is. Denk aan een bezoek184
aan het ziekenhuis of het halen van een vlucht. Om
de tijd te waarderen die reizigers vroeger van huis zijn gegaan, kunnen we niet de value of time (VoT) hanteren.
Het gaat hier immers niet om de waardering van verloren reistijd, maar van vroegere vertrektijd. Deze bedraagt
ongeveer de helft van de VoT (Fosgerau, 2016).

Uitwijkgedrag
Als reizigers vooraf op de hoogte zijn van een (grote) verstoring in het treinverkeer, kan uitwijkgedrag optreden: zij
kunnen dan een alternatief zoeken, zoals de reis later op de dag maken, de reis uitstellen naar een andere dag, een
ander vervoermiddel kiezen of helemaal afzien van de reis. Uit de KiM-enquête uit 2017 onder treinreizigers (zie post
4 in tabel B3.3.1 ) bleek dat de meeste reizigers toch gewoon op pad gaan; zie onderstaand tekstkader. Reizigers die
dan vertraging oplopen, vormen onderdeel van de situatie onder post 1 uit tabel B3.3.1. Reizigers die met een ander
vervoermiddel zijn gaan reizen, kunnen te maken hebben gehad met extra tijdkosten. Deze extra tijdkosten liggen in
2018 tussen 23 miljoen en 40 miljoen euro. Behalve tijdkosten hebben reizigers soms ook extra uitgaven moeten
doen om een verstoorde treinreis op te vangen. Dit bedrag schommelt tussen de 23 miljoen en 41 miljoen euro. Het
totale bedrag aan uitwijkkosten in 2018 ligt derhalve tussen de 46 miljoen en 81 miljoen euro (KiM, 2017).
Zitplaatskans
Vertraging en uitval van treinen leiden vaak tot drukkere treinen waardoor de zitplaatskans en het comfort afnemen.
In de beleving van de reizigers duurt zo’n reis dan extra lang. Met behulp van gegevens uit 2016 van NS over de
variaties in zitplaatskans op werkdagen, hebben we getoetst of op dagen met grote verstoringen de zitplaatskans
significant kleiner is dan op andere dagen. Als dit het geval is, zouden we het extra reistijdeffect in beeld kunnen
brengen met vanuit de literatuur beschikbare multipliers op de reistijd die mensen staande moeten doorbrengen. Op
dagen met langdurige verstoringen doet zich een geringe afname voor van de gemiddelde zitplaatskans.
Doorberekening van deze afname naar een opslag op de reistijd leidt tot een verhoging die over het hele land
bekeken marginaal is ten opzichte van de andere kostenposten. Bij afzonderlijke treindiensten kan dit uiteraard
anders liggen.
Vertragingen en onbetrouwbaarheid van het goederenvervoer per spoor
Vertragingskosten van het goederenvervoer zijn alleen berekend voor het internationale vervoer; dat is 92% van het
totale spoorgoederenvervoer (databron: CBS). Voor goederentreinen vanuit Nederland naar het buitenland bedraagt
het aantal vertragingsuren aan de grens in 2018 22.289. Dit is de som van de vertraging bij vertrek (13.125 uur) en de
onderweg binnen Nederland opgelopen vertraging (9.164 uur). Voor treinen vanuit het buitenland naar Nederland is
alleen de vertraging op Nederlands grondgebied bekend: 8.836 uren. De totale vertraging over 2018 bedraagt dus
31.125 uur. Vanuit de literatuur is bekend dat de value of time (VoT) van een goederentrein gemiddeld 1.523 euro
bedraagt (prijspeil 2018). De kosten voor vervoerders en verladers zijn hierin inbegrepen (Warffemius, 2013). Dit leidt
tot een bedrag van ongeveer 47 miljoen euro.
Bij deze berekening past de kanttekening dat vertragingen die zijn opgelopen in het buitenland, niet zijn
meegerekend, omdat hierover geen gegevens beschikbaar zijn. Hetzelfde geldt voor variaties in de rijtijden, zodat we
geen betrouwbaarheidseffect hebben kunnen vaststellen. Dit betekent dat we de kosten voor de verladers
onderschatten. Overigens is het aandeel van het vervoer waarbij sprake is van een belang voor Nederlandse
verladers, gering. Het overgrote deel wordt namelijk in de zeehavens overgeladen en van of naar het buitenland
getransporteerd.

Kader: Bij vooraf bekende verstoringen gaan de meeste treinreizigers toch gewoon op pad
Ruim 70% van de respondenten gaat toch gewoon op pad met de trein als van tevoren een verstoring van het
treinverkeer bekend is. In sommige gevallen doen ze dit op een later tijdstip. Het overgrote deel van hen loopt
daadwerkelijk vertraging op; deze is al opgenomen in de onder ad post 1 beschreven berekening. Ongeveer 23%
van de respondenten neemt een ander vervoermiddel. Van hen loopt de helft uiteindelijk geen extra reistijd op.
De andere helft komt gemiddeld 40 minuten later op de eindbestemming aan. Bijna 4% van de respondenten ziet
helemaal af van de reis. Van alle respondenten geeft ruim 6% aan na een vertraagde reis extra reiskosten te
hebben gemaakt.

185

Extra kosten voor personenvervoerders
Personenvervoerders maken extra kosten als gevolg van vertragingen en verstoringen. Denk aan de regeling ‘Geld
terug bij vertraging’, uitgaven voor horeca, hotels en busvervoer en extra personeelskosten. De meeste van deze
kosten zijn echter doorgegeven kosten: ze zijn te beschouwen als inkomsten voor andere partijen en vormen dus
geen maatschappelijke kostenpost (Savelberg & Bakker, 2017). Extra personeelskosten of de uitvoeringskosten voor
de regeling ‘Geld terug bij vertraging’ zijn wél als maatschappelijke kosten te beschouwen, maar hierover is geen
informatie beschikbaar. De extra personeelskosten zijn niet direct te herleiden en naar verwachting gering (KiM,
2017). Tot slot kunnen kosten het gevolg zijn van de bijsturing van processen. Deze zijn evenmin gekwantificeerd en
worden verder buiten beschouwing gelaten omdat ze ook bij het wegverkeer niet worden meegeteld.
Extra kosten voor goederenvervoerders
De extra kosten voor goederenvervoerders zijn inbegrepen in de VoT-analyse zoals beschreven onder ‘Vertragingen
en onbetrouwbaarheid van het goederenvervoer per spoor.
Extra kosten voor de infrastructuurbeheerder
De infrastructuurbeheerder maakt kosten om de gevolgen van verstoringen op te vangen en het treinverkeer bij te
sturen. Zonder verstoringen van het treinverkeer zou bijvoorbeeld een deel van de verkeersleiding overbodig zijn.
Deze kosten zijn niet gekwantificeerd en worden verder buiten beschouwing gelaten omdat ze bij het wegverkeer
evenmin worden meegeteld.

186

8.4 Verkeersveiligheid
8.4.1 Berekening maatschappelijke kosten verkeersongevallen70

Actualisatie
De schatting van de maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in 2010 en 2018 is gebaseerd op een
onderzoek naar deze kosten in 2009 (De Wit & Methorst, 2012). De resultaten van dit onderzoek zijn
gecorrigeerd voor inflatie en voor de ontwikkeling van het aantal verkeersdoden, ernstig
verkeersgewonden en lichtgewonden in de periode 2009-2018.
De kosten van ongevallen met uitsluitend materiële schade (UMS) uit dat onderzoek zijn geïndexeerd op
basis van de ontwikkeling van de mobiliteit (verkeersprestatie in voertuigkilometers naar vervoerwijze)
sinds 2009. Dit onder de aanname dat meer of minder mobiliteit leidt tot evenredig meer of minder UMSongevallen. Hierbij is de ontwikkeling in de verkeersprestatie per voertuigtype gewogen naar het aandeel
dat het betreffende voertuigtype70 had in de totale uitgekeerde materiële schade in 2009. Deze werkwijze
is gevolgd omdat gegevens over het aantal UMS-ongevallen in 2010 en 2018 ontbreken.
Ook de verdeling van de kosten over kostendragers in 2018 is bepaald aan de hand van de verdeling in
2009 (Wijnen, 2014). Deze verdeling is gecorrigeerd voor de toevoeging van immateriële kosten van
lichtgewonden (zie hieronder).
Het gaat dus om een zeer eenvoudige actualisatie van de kosten ten opzichte van De Wit en Methorst
(2012). In deze actualisatie is rekening gehouden met de inflatie, maar niet met ontwikkelingen van de
kosten per slachtoffer of ongeval. Stijgingen van de gemiddelde zorgkosten of van de waarde van
voertuigen zijn bijvoorbeeld niet in rekening gebracht.
Immateriële kosten van lichtgewonden
Immateriële kosten van lichtgewonden zijn toegevoegd aan de kostenberekeningen. Dit zijn de kosten van
verlies van kwaliteit van leven als gevolg van licht letsel, bijvoorbeeld omdat verkeersslachtoffers (tijdelijk)
bepaalde activiteiten niet kunnen uitvoeren. Het ontbreken van deze kosten was een belangrijke
tekortkoming in eerdere schattingen van De Wit en Methorst (2012) (en daarmee ook in eerdere edities
van het Mobiliteitsbeeld). Hierdoor liep de kostenberekening ook uit de pas liep met die in Europa (Wijnen
et al., 2017). De immateriële kosten – en daarmee ook de totale kosten – zijn met deze toevoeging bijna 3
miljard euro hoger dan in eerdere schattingen van De Wit en Methorst. Data en methodieken ‘Immateriële
kosten van lichtgewonden’ geeft een toelichting op de schatting van de immateriële kosten van
lichtgewonden.

70

Met onderscheid naar personenauto’s, bestel- en vrachtauto’s en motorfietsen. Dit is in lijn met De Wit en
Methorst (2012).

187

Onzekerheden
Ondanks dat de immateriële kosten van lichtgewonden aan de kostenschatting zijn toegevoegd, kent deze
diverse gebreken (zie Wijnen et al., 2016). Naast het feit dat de berekening van de kosten in 2018 is
gebaseerd op de berekeningen voor 2009, vormen met name de kwaliteit en de gedateerdheid van de
onderliggende gegevens een nadeel. In het onderzoek naar de kosten in 2009 zijn (soms toen al sterk)
verouderde gegevens gebruikt voor verschillende kostenposten, zoals de kosten van ziekteverzuim en
arbeidsongeschiktheid en voertuigschade. Ook de schatting van de immateriële kosten is gebaseerd op
gedateerd en deels buitenlands onderzoek. De schatting van de kosten in 2018 moet dan ook worden
gezien als een ruwe indicatie. Een herziening van alle kostenposten op basis van recente data is nodig om
de kosten van verkeersongevallen nauwkeuriger te kunnen schatten, en deze onder meer te kunnen
gebruiken in maatschappelijke kosten-batenanalyses.
Overzicht maatschappelijke kosten per slachtoffer en UMS-ongeval
Tabel 1 geeft de uitgesplitste kosten per type slachtoffer en per ongeval met uitsluitend materiële schade.
Dit zijn de bedragen waarmee is gerekend om tot de totale maatschappelijke kosten van
verkeersonveiligheid te komen.

Medische
kosten

Productieverlies

Immateriële kosten

Laag

Midden

Materiële Afhandel
kosten
ingskosten

Filekosten

Hoog

Totaal

Laag

Midden

Hoog

Doden

15

630

1910

2170

2450

12

19

1,9

2590

2850

3130

Ernstig gewond

11

23

220

250

290

11

6,2

0,5

280

310

340

Lichtgewond

1,1

1,2

25

28

32

4,7

1,9

0,4

34

37

41

Overig gewond

0,2

-

-

-

-

3,3

1,1

0,7

5

5

5,3

-

-

-

-

-

2,8

0,9

0,1

4

4

3,8

UMS

Tabel 1: Overzicht kosten in duizenden euro’s per slachtoffer en per ongeval met uitsluitend materiële
schade (UMS), opgesplitst naar kostenpost. Bedragen hoger dan 100.000 euro zijn afgerond op
€10.000.

188

8.4.2 Immateriële kosten van lichtgewonden71

In het meest recente onderzoek naar de maatschappelijke kosten van verkeersongevallen in Nederland (De
Wit & Methorst, 2012) zijn alleen de immateriële kosten van doden en ernstig verkeersgewonden in
rekening gebracht, maar niet die van lichtgewonden. Nederland is op dit punt een uitzondering in Europa,
zoals blijkt uit het Europese project SafetyCube (Wijnen et al., 2018). Het onderzoek geeft voor 31
Europese landen een overzicht van de geschatte kosten van verkeersongevallen en de hierbij gebruikte
methoden. Het gaat om door nationale overheden vastgestelde waarden die bijvoorbeeld zijn opgenomen
in richtlijnen voor de maatschappelijke kosten-batenanalyse.
De waarden voor de immateriële kosten van lichtgewonden die in deze 31 landen worden gebruikt, lopen
uiteen van 0,5% tot 1,7% van de waarde van een statistisch mensenleven (‘value of a statistical life’, VOSL;
bron: eigen analyse SafetyCube-data).72 Dit is in lijn met de waarde voor de immateriële kosten van een
lichtgewonde die in diverse studies naar de externe kosten van verkeer op Europees niveau wordt
aanbevolen, namelijk 1% van de VOSL. Deze waarde is geïntroduceerd in het Europese project UNITE
(Nellthorp et al., 2001), op basis van een studie van ECMT (2000), en is overgenomen in latere Europese
studies naar de externe kosten van verkeer, zoals HEATCO (Bickel et al., 2006).

71

Deze bijlage is geschreven in samenwerking met Wim Wijnen van W2Economics.
Het gaat hier alleen om de landen die een ‘willingness to pay’-methode (WTP) gebruiken. Dit betekent dat de
kosten zijn gebaseerd op het bedrag dat mensen bereid zijn te betalen om het risico op overlijden of gewond raken in
het verkeer te verlagen. De WTP-methode wordt internationaal gezien als de meest geëigende methode om de
immateriële kosten van letsel en gezondheidsverlies te bepalen (Freeman et al., 2014; Wijnen et al., 2018).
72

189

Recente Europese studie beveelt 1% van de VOSL aan
Ook de meest recente Europese studie naar de externe kosten van verkeer (Van Essen et al., 2019) beveelt
1% van de VOSL aan als Europese waarde voor de immateriële kosten van een lichtgewonde. Deze studie,
in opdracht van de Europese Commissie, geeft een overzicht van de waarderingen van een lichtgewonde
(als aandeel van een VOSL) die in wetenschappelijke studies zijn gevonden.73 In tabel 1 staat een overzicht
van deze waarden, met de definities van een lichtgewonde die zijn gebruikt, aangevuld met een Vlaamse
studie.74

Studie

Land

Definitie lichtgewonde / type letsel

Hopkin et
al., 1993

Verenigd
Koninkrijk

Slachtoffers met letsel zoals kneuzingen of snijwonden die niet
ernstig zijn, of met een lichte shock waarvoor medische zorg
ter plekke nodig is. Inclusief whiplash.

0,9

De
Brabander,
2006

Vlaanderen

1 dag ziekenhuisopname met lichte tot redelijke pijn, een
aantal weken lichte pijn en niet in staat sommige activiteiten
uit te voeren, na 3 maanden volledig herstel

1,6

Persson,
2000

Zweden

Whiplash en gebroken pols

1,8

Hersenschudding

0,9

Letsel dat leidt tot 1 week ziekteverzuim

0,04

B,S,S., 2015

Zwitserland

% VOSL

Tabel 1: Overzicht wetenschappelijke studies naar immateriële kosten van licht verkeersletsel.
De waarden liggen tussen 0,04% en 1,6% van de VOSL, waarbij de Zwitserse waarde zeer laag is vergeleken
met de andere waarden. De Zwitserse onderzoekers constateren dit zelf ook, maar geven er geen
verklaring voor. Het overzicht van Van Essen et al. (2019) bevat naast de studies genoemd in tabel 1 ook
nog twee andere Zweedse studies en een Noorse studie. In een van de Zweedse studies werden waarden
gevonden die uiteenlopen van 0,5% tot 32,1% van de VOSL, afhankelijk van de gebruikte methode. In de
andere Zweedse studie en in de Noorse studie werd de waarde geschat op respectievelijk 1,5% en 1,8%.
Omdat voor deze studies geen informatie over de letselernst beschikbaar is, hebben we ze niet
opgenomen in tabel 1.

73

Het overzicht van Van Essen et al. (2019) bevat ook de waarden die in vier Europese studies worden aanbevolen
(allemaal 1% van de VOSL) en de officiële waarden die in tien landen worden gehanteerd (0,4%-2,9%). Deze laatste
waarden zijn echter veel minder recent dan de waarden uit het SafetyCube-onderzoek. Om deze reden laten ze we
hier buiten beschouwing.
74
In plaats van Evans (2001) is Hopkin et al. (1993) opgenomen in tabel 1, omdat dit de originele studie is waarop
Evans (2001) zich heeft gebaseerd.

190

Toepasbaarheid op de Nederlandse situatie
Op basis van tabel 1 is na te gaan in hoeverre het Europese kengetal voor de immateriële kosten van een
lichtgewonde van 1% van de VOSL (afkomstig uit Van Essen et al. (2019) en eerdere soortgelijke Europese
studies) ook in Nederland kan worden toegepast.
In de Nederlandse berekening van ongevalskosten (De Wit & Methorst, 2012) worden twee categorieën
lichtgewonden onderscheiden: (1) gewonden die op de spoedeisendehulpafdeling (SEH) van een
ziekenhuis zijn behandeld (zonder ziekenhuisopname) of in het ziekenhuis zijn opgenomen met een
letselernst lager dan MAIS 275 (‘lichtgewonden’) en (2) gewonden met licht letsel dat niet op de SEHafdeling is behandeld, maar mogelijk wel door bijvoorbeeld een huisarts (‘overige gewonden’). De
letselernst in de studie in het Verenigd Koninkrijk is geringer dan bij een Nederlandse lichtgewonde en
vergelijkbaar met het letsel van overige gewonden, terwijl de letselernst zoals beschreven in de Belgische
en Zweedse studies vergelijkbaar is met, of mogelijk zwaarder is dan, de letselernst van lichtgewonden in
Nederland. Hersenschuddingen vallen bijvoorbeeld meestal onder MAIS 2. Waarschijnlijk vallen de meeste
whiplashletsels onder ‘overige gewonden’, hoewel een whiplash wel tot langdurige klachten kan leiden. In
de Belgische studie is voor de lichtgewonden uitgegaan van ziekenhuisopname, wat slechts bij een deel
van de lichtgewonden in Nederland het geval is. De definitie van lichtgewond, zoals beschreven in de
Zwitserse studie (ziekteverzuim), is lastig te vergelijken met de Nederlandse definitie, die is gebaseerd op
letselernst. We laten deze studie daarom verder buiten beschouwing, ook omdat de Zwitserse waarde
duidelijk een ‘outlier’ is.
Op basis van de buitenlandse studies lijkt het gerechtvaardigd om het kengetal van 1% van de VOSL toe te
passen op de Nederlandse lichtgewonden: de waarde voor het Verenigd Koninkrijk is lager maar ook de
letselernst is lichter, terwijl de waarden in België en Zweden hoger zijn en het letsel mogelijk ernstiger. Op
basis van de literatuur kunnen we geen waarde bepalen voor de categorie overige gewonden. De kosten
voor de immateriële schade van deze groep nemen we daarom niet mee in de berekening van de
ongevalskosten. Een andere reden hiervoor is dat er geen nauwkeurige informatie is over het aantal
overige gewonden.
Uitgaande van het kengetal van 1% van de VOSL bedragen de totale immateriële kosten van lichtgewonden
in Nederland in 2018 2,8 miljard euro. Hierbij gaan we uit van circa 99.000 lichtgewonden76
(VeiligheidNL/Letselinformatiesysteem) en een VOSL van 2,8 miljoen euro (Wesemann et al., 2005)77. Dit is
ongeveer de helft van de immateriële kosten van ernstig verkeersgewonden in Nederland in 2017, die ruim
5 miljard euro bedragen (het aantal ernstig verkeersgewonden in 2017 was 20.800 (SWOV, 2018) en de
immateriële kosten per ernstig verkeergewonde 250.000 euro (De Wit & Methorst, 2012; prijspeil 2018)).
Deze verhouding is in lijn met de resultaten van een onderzoek naar de ziektelast van verkeersletsel
75

MAIS staat voor ‘Maximum Abbreviated Injury Score’, een methode om letsel te classificeren op basis van
letselernst. De schaal loopt van MAIS 0 (zeer licht letsel) tot MAIS 6 (dodelijk letsel). In Nederland wordt de MAISclassificatie gebruikt voor de definitie van ernstig verkeersgewonden: slachtoffers met letselernst gelijk aan of hoger
dan MAIS 2 die in het ziekenhuis zijn opgenomen.
76
Met een bandbreedte van 93.000 tot 105.000. Dit is gebaseerd op de schatting door VeiligheidNL van het aantal
SEH-opnamen, verminderd met het aantal ernstig verkeersgewonden zoals ingeschat door SWOV.
77
Wesemann et al. (2005) rapporteren een VOSL van 2,2 miljoen euro in 2001. Deze VOSL is ook gebruikt in de
berekening van de kosten van verkeersongevallen in Nederland (De Wit & Methorst, 2012). Gecorrigeerd voor inflatie
bedraagt de VOSL 2,8 miljoen euro in 2018 (op basis van de prijsindex van het bruto binnenlands product; bron: CBS).

191

(Polinder et al., 2012), uitgedrukt in ‘years lived with disability’ (YLD, een maatstaf voor het verlies van
kwaliteit van leven die ernst en duur van letselgevolgen combineert). Dit onderzoek laat zien dat 32% van
de ziektelast van verkeersslachtoffers gerelateerd is aan slachtoffers die uitsluitend op de SEH-afdeling van
een ziekenhuis zijn behandeld. Verder bleek dat de ziektelast van slachtoffers die alleen door een huisarts
zijn behandeld, slechts 2% van de totale ziektelast van verkeersslachtoffers was. Hieruit kunnen we
concluderen dat de immateriële kosten van de categorie overige gewonden waarschijnlijk relatief heel
gering zijn.
Het kengetal van 1% moet niettemin worden gezien als een ruwe indicatie, onder meer omdat de
letselernst in de studies over buitenlandse situaties summier is beschreven. Er bestaat echter een grote
diversiteit in de typen licht letsel en de ernst en de gevolgen ervan, en het vóórkomen van verschillende
typen letsel kan verschillen tussen landen. Bovendien is er een grote variatie in de waarden die in
verschillende studies zijn gevonden. Voor een nauwkeuriger schatting van de immateriële kosten van
lichtgewonden is daarom een onderzoek nodig dat zich specifiek richt op de economische waardering van
licht verkeersletsel in Nederland.

192

Bronnen hoofdstuk 8.4
Bickel, P. et al. (2006). Proposal for harmonised guidelines. EU project HEATCO Deliverable 5. Stuttgart:
University of Stuttgart.
Brabander, B. de (2006). Valuing the reduced risk of road accidents. Empirical estimates for Flanders based
on stated preference methods. PhD Thesis. Diepenbeek (België): Hasselt University.
B,S,S. (2015). Monetarisierung des statistischen Lebens im Strassenverkehr. Basel: B,S,S.
Volkswirtschaftliche Beratung AG.
ECMT (2000). Economic evaluation of road traffic measures. European Conference of Ministers of
Transport, Parijs.
Essen, H. van, et al. (2019). Handbook on the external costs of transport; Version 2019. Delft: CE Delft.
Freeman, A.M., Herriges, J.A. & Kling, C.L. (2014). The measurement of environmental and resource values.
Theory and methods. Third edition. New York: Resources for the future.
Hopkin, J.M. & O’Reilly, D.M. (1993). Revaluation of the cost of road accident casualties: 1992 revision.
Crowthorne (VK): Transport Research Laboratory.
Nellthorp, J., Sansom, T., Bickel, P., Doll, C. & Lindberg, G. (2001). Valuation Conventions for UNITE
(UNIfication of accounts and marginal costs for Transport Efficiency). Funded by 5th Framework RTD
Programme. Leeds (VK): Institute for Transport Studies ITS, University of Leeds.
Persson, U. (2000). Sweden. In: ECMT (2000). Economic evaluation of road traffic measures. European
Conference of Ministers of Transport, Parijs.
Polinder, S., Haagsma, J.A., Toet, H. & van Beeck, E.F. (2012). Epidemiological burden of minor, major and
fatal trauma in a national injury pyramid. British Journal of Surgery, 99 (1), 114-121.
SWOV (2018). Ernstig verkeersgewonden in Nederland. Factsheet 6 december 2018. Den Haag: SWOV.
Wesemann, P., Blaeij, A.T. de & Rietveld, P. (2005). De waardering van bespaarde verkeersdoden;
Covernota bij 'The value of a statistical life in road safety'. R-2005-4. Leidschendam: SWOV.
Wijnen, W., Schroten, A. & ’t Hoen, M. (2016). Costs of road crashes in the Netherlands; an assessment of
scenarios for making new cost estimates. Delft: CE Delft / W2Economics.
Wijnen, W., Weijermars, W., Vanden Berghe, W., Schoeters, A., Bauer, R., Carnis, L., Elvik, R., Theofilatos,
A., Filtness, A., Reed, S., Perez, C., Martensen, H. (2017). Crash cost estimates for European countries,
Deliverable 3.2 of the H2020 project SafetyCube.
Wijnen, W., Weijermars, W., Vanden Berghe, W., Schoeters, A., Bauer, R., Carnis, L., Elvik, R., Martensen, H.
(2018). An analysis of official road crash cost estimates in European countries. Safety Science 113, 318–327.
Wit, M. de & Methorst, R. (2012). Kosten verkeersongevallen in Nederland; Ontwikkelingen 2003-2009.
Rotterdam: Rijkswaterstaat Dienst Verkeer en Scheepvaart.

193

8.5 Emissies
8.5.1 Berekening maatschappelijke milieukosten
Maatschappelijke milieukosten per eenheid NOx, PM10, NMVOS, SO2
Onderstaande tabel geeft de maatschappelijke kosten per eenheid emissie van NOx, PM10, NMVOS en SO2
per modaliteit en locatie van uitstoot. Dit zijn schadekosten: de kosten van de schade aan de menselijke
gezondheid, ecosystemen, gebouwen en materialen (De Bruyne et al., 2017) die deze stoffen veroorzaken.

NOx
NOx
NOx
NOx
PM10-v
PM10-v
PM10-v
PM10-v
PM10-s
NMVOS
NMVOS
SO2
SO2

laag
19,13
11,04
11,04
11,04
106,82
72,90
72,90
72,90
4,04
2,02
2,02
14,58
14,58

Weg stad
Weg rural
Spoor, luchtvaart, binnenvaart (ruraal)
Zeevaart
Weg stad
Weg rural
Spoor, luchtvaart, binnenvaart (ruraal)
Zeevaart
Weg
Weg, spoor, luchtvaart, binnenvaart
Zeevaart
Weg,spoor, luchtvaart, binnenvaart
Zeevaart

midden
27,32
15,78
15,78
15,78
152,60
104,14
104,14
104,14
5,77
2,89
2,89
20,83
20,83

hoog
42,35
24,45
24,45
24,45
236,54
161,42
161,42
161,42
8,95
4,48
4,48
32,28
32,28

Tabel 1: Maatschappelijke kosten per eenheid emissie in euro/kg (prijspeil 2018). De milieuprijzen
voor NOx, PM10, NMVOS en SO2 zijn afkomstig uit Van Essen et al. (2019), de bandbreedte
(laag/hoog) is gebaseerd op De Bruyne et al. (2017).

Maatschappelijke milieukosten per eenheid CO2
De maatschappelijke milieukosten per eenheid CO2 zijn afhankelijk van het jaar van uitstoot. Anders dan bij
NOx, PM10, NMVOS en SO2 zijn deze kosten preventiekosten en geen schadekosten (De Bruyne et al., 2017).
Ze worden hoger naarmate het zichtjaar voor het preventiedoel dichterbij komt, omdat de goedkope
maatregelen al zijn gerealiseerd. Als preventiedoel geldt de temperatuurstijging met 2 graden Celsius die in
2015 in het Klimaatakkoord van Parijs is afgesproken.

2010
laag

2010
midden

2010
hoog

2018
laag

2018
midden

2018
hoog

73,24

97,65

366,18

81,20

108,26

405,99

CO2-eq (feitelijk), tweegradendoel

Tabel 2: Maatschappelijke kosten per eenheid CO2 in 2010 en 2018 in euro/ton (prijspeil 2018). Bron:
CPB/PBL (2016).

194

Maatschappelijke geluidskosten per modaliteit
Personenauto
benzine
Personenauto
diesel
Personenauto LPG
Bestelauto
Vrachtauto
Autobus
Motorfietsen
Bromfietsen

5,65
4,52
4,52
6,78
31,64

129,94
46,33
143,50

Tabel 3: Maatschappelijke kosten per eenheid geluid per modaliteit in euro/1.000 km (prijspeil 2018).
Bron: Schroten et al. (2014).

195

8.5.2 Begrippenkader en scope

Emissies van NMVOS, NOx, PM10, SO2 door verkeer en vervoer
Emissies op Nederlands grondgebied veroorzaakt door wegverkeer, binnenvaart, railverkeer, overige
mobiele bronnen (landbouw, visserij en overig) en luchtvaart tijdens starts, landingen en taxiën (de
Landing-and-Take-Off-fase of LTO-fase), aangevuld met emissies van de zeevaart op het Nederlands
Continentaal Plat (NCP). Het gaat om zogenoemde tank-to-wheel-emissies (zie hieronder).
Tank-to-wheel-emissies
De emissies die ontstaan na het tanken van brandstoffen voor voertuigen. Dit betekent dat emissies die in
een voorstadium ontstaan, zoals bij de winning en raffinage van brandstoffen en de productie van
elektriciteit voor elektrisch spoorvervoer en wegvoertuigen met een stekker (volledig elektrische
voertuigen en plug-inhybrides), niet meetellen.
Broeikasgassen/CO2-equivalenten (CO2-eq)
Bij broeikasgassen gaat het om stoffen die klimaatverandering veroorzaken. De belangrijkste is CO2
(kooldioxide), maar ook N2O (distikstofmonoxide, lachgas) en CH4 (methaan) zijn bekende broeikasgassen.
Om de invloed van de verschillende broeikasgassen te kunnen optellen, worden ze omgerekend naar
zogenoemde CO2-equivalenten. Eén CO2-equivalent staat gelijk aan het effect dat de uitstoot van 1 kilo CO2
heeft. De uitstoot van 1 kilo N2O staat gelijk aan 310 CO2-equivalenten en de uitstoot van 1 kilo CH4 aan 21
CO2-equivalenten.
CO2 (IPCC)
Hierbij gaat het om CO2-emissies die worden bepaald volgens het rekenvoorschrift van het
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Verkeer en vervoer is hier gedefinieerd als:
wegverkeer, binnenvaart met herkomst en bestemming in Nederland, railverkeer, de LTO-fase van
luchtvaart met herkomst en bestemming in Nederland, overige mobiele bronnen (landbouw, visserij en
overig). Zeevaartemissies tellen bij IPCC dus niet mee en luchtvaartemissies in zeer beperkte mate.
Wegverkeersemissies zijn in het IPCC-voorschrift gerelateerd aan de afzet van wegbrandstoffen in
Nederland, ongeacht de locatie van het gebruik. Biobrandstof, en biomassa in het algemeen, stoot in het
IPCC-rekenvoorschrift per definitie geen CO2 uit. Dit heeft de volgende redenen:
De CO2-emissies die ontstaan in het productieproces van de biobrandstof worden toegerekend aan
de hiervoor verantwoordelijke sectoren, met name landbouw en industrie/energiesector,
De CO2-emissies die ontstaan bij verbranding van biobrandstof worden gezien als onderdeel van de
‘kortcyclische koolstofketen’, dat wil zeggen dat de koolstof (C) kort tevoren – tijdens het
groeiproces van de biomassa – is opgenomen uit de atmosfeer en nu weer vrijkomt. De kringloop is
daarmee als het ware gesloten.
Bij railverkeer worden de emissies van de elektriciteitsvoorziening voor elektrisch railverkeer niet
meegerekend. Dit betekent dat van het railverkeer alleen de broeikasgasemissies van dieseltreinen
meetellen.
CO2 (feitelijk)
Hierbij gaat het om CO2-emissies die zijn gerelateerd aan verkeer en vervoer in Nederland, ongeacht de
locatie waar de brandstof is getankt. Verkeer en vervoer is gedefinieerd als: wegverkeer, binnenvaart,
railverkeer, de LTO-fase van luchtvaart, overige mobiele bronnen (landbouw, visserij en overig) en zeevaart
op het NCP. Het gaat om zogenoemde tank-to-wheel-emissies. Biobrandstof stoot in deze benadering wel
CO2 uit, evenredig aan de koolstofinhoud van de biobrandstof.

196

NOx
Stikstofoxiden zijn een bron van ozon en secundair fijnstof. Ze veroorzaken gezondheidsschade en schade
aan gebouwen en natuur (door verzuring). NOx bestaat uit NO2 en NO. NO reageert uiteindelijk, via
fotochemische reacties in de atmosfeer, met ozon tot NO2.
NMVOS
Niet-methaan vluchtige organische stoffen (NMVOS) is de verzamelnaam voor vluchtige organische
stoffen, ook wel koolwaterstoffen genoemd. Methaan (CH4) wordt van deze groep uitgesloten, omdat dit
ook een broeikasgas is en anders dubbel zou tellen in de milieurekeningen. NMVOS is een van de
veroorzakers van ozon, dat schadelijk is voor de gezondheid.
Fijnstof (PM10)
Fijnstof of PM10 bestaat uit vaste en vloeibare deeltjes die in de lucht zweven en een doorsnede hebben
van maximaal 10 micrometer. Fijnstof veroorzaakt gezondheidsschade bij inademing. PM10 kan worden
onderverdeeld in PM10-verbranding en PM10-slijtage. PM10-verbranding ontstaat bij het verbrandingsproces
in de motoren van voer-, vaar- en vliegtuigen. Dit zijn merendeels de kleinere deeltjes binnen PM10. PM10slijtage ontstaat bij het slijten van remmen, banden, wegdekken, bovenleidingen en dergelijke en betreft
vooral de grovere fractie van PM10. PM10 kan rechtstreeks door bronnen worden uitgestoten of in de lucht
worden gevormd uit andere stoffen, zoals NO2 en SO2. In het eerste geval spreken we van emissies, in het
laatste geval van secundair fijnstof. Secundair fijnstof draagt bij aan de buitenluchtconcentratie (in
microgram per kubieke meter) van fijnstof.
Fijnstof (PM2,5)
Dit is de fijnere fractie van PM10. Het gaat om vaste en vloeibare deeltjes die in de lucht zweven en een
doorsnede hebben van maximaal 2,5 micrometer. PM10-verbranding bestaat vrijwel volledig uit PM2,5
(maar niet alle PM2,5 is PM10-verbranding).
SO2
Zwaveldioxide veroorzaakt gezondheidsschade en natuurschade (door verzuring). SO2 is een bron van
secundair fijnstof.

197

8.6 Maatschappelijk belang
8.6.1 Berekening maatschappelijk belang
Het KiM gebruikt de bestedingsbereidheid van burgers en bedrijven om het maatschappelijk belang van
mobiliteit te bepalen en te beschrijven. Deze bestedingsbereidheid wordt afgemeten aan de uitgaven die
consumenten en bedrijven maken voor mobiliteit, zoals brandstof, verzekeringspremies voor
vervoermiddelen en treintickets. Hiernaast bestaat het maatschappelijk belang uit tijdkosten. Tijdkosten
zijn geen uitgaven maar betreffen de tijdsinvestering die nodig is voor de verplaatsing. Deze
tijdsinvestering kan in geld worden uitgedrukt en maakt deel uit van het maatschappelijk belang.
De weergegeven waardes geven een ondergrens aan van de bestedingsbereidheid en het maatschappelijk
belang, omdat er ook consumenten en bedrijven zijn die bereid zouden zijn meer voor (een deel van) hun
mobiliteit te betalen dan ze nu doen.
Burgers
De kosten die consumenten besteden aan mobiliteit, bestaan uit de som van: (A) consumptieve
bestedingen van huishoudens aan vervoer, (B) verzekeringen voor verkeer en vervoer, (C)
motorrijtuigenbelasting, (D) tijdkosten voor woon-werk- en overige verplaatsingen.
A. Consumptieve bestedingen van huishoudens aan vervoer
De consumptieve bestedingen zijn op het niveau van de hoofdkostenposten (aankoop voertuigen, gebruik
van privévoertuigen en vervoersdiensten) te vinden in de Nationale Rekeningen van het CBS. Het KiM
maakt gebruik van de gedetailleerdere COICOP-classificatie van het CBS om bijvoorbeeld de uitgaven voor
brandstofverbruik en vliegreizen verder te specifiëren.78
B. Verzekeringen voor verkeer en vervoer
De uitgaven aan verzekeringen voor verkeer en vervoer bestaan uit de geboekte premies. De gegevens
hierover zijn afkomstig van het Verbond van Verzekeraars. Tot en met 2016 was het premievolume
gebaseerd op de gegevens van verzekeraars die onder toezicht stonden van de Nederlandse
toezichthouder De Nederlandse Bank (DNB). De laatste jaren staan diverse schadeverzekeraars die actief
zijn op de Nederlandse markt, niet onder toezicht van DNB maar onder toezicht van een andere Europese
toezichthouder. Hierdoor is het totaal van het premievolume van verzekeraars onder toezicht van DNB de
afgelopen jaren steeds minder een afspiegeling van de Nederlandse verzekeringsmarkt. In 2016 was het
verschil al opgelopen tot circa 20%.
Sinds 2019 neemt het Mobiliteitsbeeld alle premievolumes van de Nederlandse markt mee en niet alleen
de premievolumes die onder toezicht van DNB staan. Deze gegevens zijn beschikbaar vanaf 2011. Voor
2010 zijn de geboekte premies van de Nederlandse markt geschat op basis van de waarneming in 2011 en
de groei van het premievolume onder toezicht van DNB tussen 2010 en 2011.

78 De Classification of Individual Consumption according to Purpose (COICOP) is een classificatie van consumptieve uitgaven die wordt beheerd door

de Verenigde Naties. Deze classificatie ligt ten grondslag aan de classificaties die worden gebruikt voor consumptieve uitgaven binnen onder andere
de Nationale Rekeningen, de Consumentenprijsindex en het Budgetonderzoek (https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/methoden/
classificaties/coicop).

198

C. Motorrijtuigenbelasting,
De uitgaven aan motorrijtuigenbelasting zijn rechtstreeks te vinden in de Nationale Rekeningen van het
CBS. Tot en met 2017 werden deze uitgesplitst naar uitgaven van burgers en bedrijven, maar sinds 2018 is
dit niet meer het geval. Echter, het aandeel dat burgers betaalden, was in de jaren 2010-2017 stabiel rond
de 80%. Dit aandeel is gebruikt om te berekenen wat burgers in 2018 uitgaven aan de
motorrijtuigenbelasting.
D. Tijdkosten voor woon-werk- en overige verplaatsingen
De tijdkosten worden berekend door de tijdsinvestering te vermenigvuldigen met de value of time (VoT).
De tijdsinvestering die gemoeid is met verplaatsingen is afkomstig uit OViN data en de tijdkosten zijn
gebaseerd op de meest recente studie over reistijdwaardering (zie bijlage ‘Reistijdwaardering’). Hierbij
wordt rekening gehouden met motief (woon-werk, overig79) en modaliteit (auto, trein en bus, tram en
metro (btm). Aangezien er, in tegenstelling tot auto, trein en btm, geen VoT beschikbaar is voor brom- en
snorfietsen, fietsen en lopen, worden de tijdsinvesteringen die hiermee gemoeid zijn niet meegenomen.
Een belangrijk aandachtspunt bij de berekening van de tijdkosten is dat de VoT de marginale kosten
aangeeft van een kleine extra tijdwinst of tijdverlies. De VoT gebruiken om de gehele tijdkosten van
verplaatsingen in beeld te brengen leidt tot een onderschatting van de daadwerkelijke tijdkosten. Echter,
er is geen betere methode beschikbaar om de tijdkosten te berekenen.
Bedrijven
De kosten die bedrijven maken voor mobiliteit bestaan uit de som van: (A) inkoop van transportdiensten
door bedrijven, (B) eigen vervoer met eigen vrachtvoertuigen, (C) uitgaven aan het zakelijk bestelverkeer,
(D) uitgaven aan auto’s van de zaak en de (E) tijdkosten van zakelijke personenverplaatsingen. Hierbij moet
worden opgemerkt dat de tijdkosten van het goederenvervoer al zijn meegerekend bij A, B en C.
A. Inkoopkosten transportdiensten door bedrijven
De inkoopkosten van transportdiensten worden bepaald over de transportdiensten die binnenlands zijn
geproduceerd door zowel de transportsector als andere sectoren (nevenproductie) en ingevoerde
transportdiensten. Deze kosten zijn rechtstreeks te vinden in de gedetailleerde gebruikstabellen van de
Nationale Rekeningen van het CBS. De herziening van de Nationale Rekeningen leidt tot een trendbreuk,
om hiervoor te corrigeren zijn de groeifactoren gebruikt over de gegevens voor de herzieningen.
B. Eigen vervoer met eigen vrachtvoertuigen
Om de kosten voor het eigen vervoer (B) te bepalen tellen we de eigen vrachtwagens en trekkeropleggercombinaties mee. De afgelegde afstand van elk wordt vermenigvuldigd met de kosten per afstand
(euro/km). Deze kosten staan in de Kostenbarometer 2016 (SEE, 2016). Hierbij beschouwen we trekkeropleggercombinaties als groot stukgoed en vrachtwagens als middel stukgoed. Met behulp van de
consumentenprijsindex, de dieselprijsontwikkeling, loonontwikkeling van beroepsgoederenvervoer en
afschrijvingskosten zijn deze kosten, volgens de beschreven ophoogmethodiek, in de Kostenbarometer
gecorrigeerd naar een prijsniveau van 2018.

79 Overig verkeer bestaat uit verkeer voor de motieven winkelen, onderwijs, visite en ander sociaal-recreatief verkeer.

199

C. Uitgaven aan het zakelijk bestelverkeer
De uitgaven aan het zakelijk bestelverkeer worden vastgesteld door de met zakelijke bestelwagens
afgelegde afstand te vermenigvuldigen met de kosten per afstand. Hiervoor gebruiken we de kosten voor
klein stukgoed van de Kostenbarometer, die op dezelfde manier zijn gecorrigeerd als de kosten van groot
en middel stukgoed.
D. Uitgaven aan auto’s van de zaak
Auto’s van de zaak zijn leaseauto’s en auto’s op naam van bedrijven. Private leaseauto’s vallen hier niet
onder. De uitgaven van auto’s van de zaak bestaan uit rente-, afschrijvings- en brandstofkosten. De
gemiddelde nieuwwaarde van auto’s is gebaseerd op ‘Mobiliteit in Cijfers’ (BOVAG - RAI, 2018). Hierbij
hebben we geen rekening gehouden met een eventueel onderscheid in de nieuwwaarde van auto’s van de
zaak en auto’s in privébezit.
De brandstofkosten van de auto’s van de zaak zijn gebaseerd op de kilometers die auto’s van de zaak
gemiddeld per jaar rijden op een bepaalde brandstof (CBS Statline), de actuele pompprijzen in een bepaald
jaar (CBS Statline) en de brandstofefficiëntie. De brandstofefficiëntie is bepaald door te kijken naar het
gemiddelde gerealiseerde brandstofverbruik van auto’s die in de laatste vijf jaar zijn geproduceerd
(Autoweek, 2019).
E. Tijdkosten van zakelijke personenverplaatsingen
Ten slotte hebben we de tijdkosten van de zakelijke personenverplaatsingen bepaald. Deze kosten zijn
berekend door de tijdsinvestering van zakelijke personenverplaatsingen (verkregen vanuit OViN) te
vermenigvuldigen met de VoT voor zakelijke motieven (zie bijlage ‘Reistijdwaardering’). Hierbij houden we
rekening met de vervoersmodaliteit (auto, trein, bus, tram, metro). Aangezien er geen VoT beschikbaar is
voor zakelijke brommer-, fiets- en loopverplaatsingen, nemen we de tijdsinvesteringen die hiermee zijn
gemoeid niet mee.
Een belangrijk aandachtspunt bij de berekening van de tijdkosten is dat de VoT de marginale kosten
aangeeft van een kleine extra tijdwinst of tijdverlies. Gebruiken we de VoT om de gehele tijdkosten van
verplaatsingen in beeld te brengen, dan leidt dit tot een onderschatting van de daadwerkelijke tijdkosten.
Er is echter geen betere methode beschikbaar om de tijdkosten te berekenen.

200

8.6.2 Reistijdwaardering
Reistijdwaarderingen, oftewel de value of time (VoT), worden periodiek vastgesteld aan de hand van een
groot praktijkonderzoek onder reizigers. De resultaten van het laatste Nederlandse praktijkonderzoek
heeft het KiM gepubliceerd in het rapport ‘De maatschappelijke waarde van kortere en betrouwbaardere
reistijden’. In dit rapport staat de waardering in geld van kortere en betrouwbaardere reistijden voor
verschillende vervoerswijzen en vervoersmotieven voor het jaar 2010 (KiM, 2013).
De reistijdwaardering is vastgesteld door gebruik te maken van een zogenoemd ‘stated preference’
onderzoek. In dit soort onderzoeken krijgen respondenten situaties voorgelegd waarin de kosten van de
reis, de reistijd en de betrouwbaarheid van de reistijd variëren. Uit de keuzes die respondenten maken,
kan worden afgeleid hoe zij reistijd, betrouwbaarheid van de reistijd en geld tegen elkaar afwegen.
De dataverzameling van de laatste reistijdwaarderingsstudie voor het personenverkeer verliep in twee
stappen. Bij de eerste steekproef zijn respondenten gerekruteerd uit een onlinepanel (PanelClix), waarbij is
gewerkt met een internetenquête (aantal respondenten: 5.760). Bij de tweede steekproef zijn de
respondenten (1.430) op dezelfde wijze gerekruteerd als bij de vorige grote praktijkonderzoeken, namelijk
bij benzinestations langs snelwegen, in parkeergarages, op treinstations, bij tram- en bushaltes, op
luchthavens (Schiphol en Eindhoven) en in jachthavens (pleziervaart).
Tijdens het praktijkonderzoek zijn de laatste relevante nationale en internationale wetenschappelijke
ontwikkelingen verwerkt. De stated preference surveys zijn opgesteld in samenwerking met het ministerie
van Infrastructuur en verschillende sectororganisaties zoals NS, ProRail, ANWB, Schiphol en KLM. Een
brede klankbordgroep van internationale wetenschappers heeft regelmatig meegelezen en feedback
gegeven op conceptstukken en -resultaten.
In de tijd tussen twee praktijkonderzoeken worden de waarderingsgetallen jaarlijks verhoogd door het
Steunpunt Economisch Expertise (SEE). Dit gebeurt aan de hand van de inflatie en de reële
inkomensontwikkeling die is gebaseerd op de helft van de reële loonontwikkeling. In Tabel 7 staan de
jaarlijkse groeicijfers van de loonontwikkeling en de inflatie, oftewel de prijs van de particuliere
consumptie. Deze cijfers hebben we gebruikt om de reistijdwaarderingen tot en met 2018 te actualiseren.
Voor de reistijdwaardering in lopende prijzen worden de afzonderlijke reistijdwaarderingen voor 2010
opgehoogd met de reële inkomensstijging en de inflatie. De reistijdwaardering voor de verschillende
motieven en vervoerswijzen staan in Tabel 8. De gemiddelde reistijdwaardering voor auto, bus, trein en
metro of trein is een gewogen gemiddelde van de VoT van de verschillende motieven.

201

Tabel 7: Bepaling reële inkomensstijging 2010-2018 ten behoeve van de indexering van de reistijdwaardering
(in % t.o.v. voorafgaand jaar). Bron: CEP-studies van het CPB over verschillende jaren.
Ontwikkeling (% per jaar)

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Loonvoet bedrijven, nominaal

0,50

1,70

2,90

1,90

1,00

0,60

1,70

1,60

2,30

Prijs particuliere consumptie

1,30

2,30

2,50

2,50

1,00

0,60

0,30

1,40

1,70

Loonvoet bedrijven, reëel

-0,79

-0,59

0,39

-0,59

0,00

0,00

1,40

0,20

0,59

Helft van de reële loonvoetstijging

-0,39

-0,29

0,20

-0,29

0,00

0,00

0,70

0,10

0,29

Tabel 8: Reistijdwaardering per persoon per uur per vervoerwijze en motief (in euro, lopende prijzen).
Reistijdwaardering
autobestuurder

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Woon-werk

9,25

9,44

9,69

9,90

10,00

10,06

10,16

10,32

10,52

Zakelijk

28,49

29,06

29,84

30,50

30,81

30,99

31,30

31,77

32,41

Overig

7,50

7,65

7,86

8,03

8,11

8,16

8,24

8,36

8,53

Gemiddelde auto

9,13

9,31

9,56

9,77

9,87

9,93

10,03

10,18

10,38

Reistijdwaardering btm

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Woon-werk

7,75

7,91

8,12

8,30

8,38

8,43

8,51

8,64

8,82

Zakelijk

20,41

20,82

21,38

21,85

22,07

22,20

22,42

22,76

23,22

Overig

6,00

6,12

6,29

6,42

6,49

6,53

6,59

6,69

6,82

Gemiddelde btm

6,75

6,89

7,07

7,23

7,30

7,34

7,42

7,53

7,68

Reistijdwaardering trein

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Woon-werk

11,50

11,73

12,05

12,31

12,43

12,51

12,63

12,82

13,08

Zakelijk

20,46

20,87

21,43

21,90

22,12

22,26

22,48

22,82

23,27

Overig

7,00

7,14

7,33

7,49

7,57

7,61

7,69

7,81

7,96

Gemiddelde trein

9,32

9,51

9,76

9,98

10,08

10,14

10,24

10,39

10,60

202

Bronnen hoofdstuk 8.6
KiM (2013). De maatschappelijke waarde van kortere en betrouwbaardere reistijden. Den Haag:
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
CPB (2019). Centraal Economisch Plan (CEP). Den Haag: CPB.
SEE (2016). Kostenbarometer en binnenvaarttool. Utrecht: Steunpunt Economische Expertise (SEE).
Geraadpleegd via https://www.rwseconomie.nl/documenten/publicaties/2016/februari/kostenbarometeren-binnenvaarttool/schaduwprijzen-milieubeleid
CBS Statline. Geraadpleegd via http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/verkeervervoer/nieuws/default.htm
BOVAG - RAI (2018). Mobiliteit in Cijfers. Auto’s 2018-2019. Amsterdam: Stichting BOVAG – RAI Mobiliteit.
Geraadpleegd via https://bovagrai.info/auto/2018/media/MIC-Auto-2018-download.pdf
Ecorys (2011). Het economisch belang van mobiliteit: uitgaven van burgers en bedrijven aan transport.
Studie in opdracht van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid. Rotterdam: Ecorys.

203

8.7 Toekomstbeeld 2019-2024
8.7.1 MLT-model voor het wegverkeer
Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) maakt jaarlijks prognoses van de verkeersprestatie op het totale
wegennet, hoofd- en onderliggend wegennet. In 2019 is de methode vernieuwd omdat de prognose van de
voertuigverliesuren door RWS wordt bepaald (RWS, 2019a; 4Cast, 2019). De nieuwe methode maakt gebruik van een
error-correctiemodel (ECM); zie Knoope en Francke (2019).
Schattingsresultaten
De huidige modelcoëfficiënten zijn verkregen door het model te schatten op basis van data voor de periode 19702018 voor het totale wegverkeer (WV) (CBS, 2019a) en voor de periode 1983-2018 voor het hoofdwegennet (HWN);
deze data komen uit de publieksrapportages van RWS (RWS, 2019b). Dat voor het HWN een kortere periode is
gebruikt, heeft te maken met de databeschikbaarheid. De verkeersprestatie op het onderliggend wegennetwerk
(OWN) wordt berekend door de verkeersprestatie van het hoofdwegennetwerk (HWN) af te trekken van de totale
verkeersprestatie (VW). Voor deze methode is gekozen, omdat diverse geschatte modellen van het onderliggend
wegennetwerk de ontwikkeling amper verklaren. Dit komt mogelijk doordat de verkeersprestatie afhangt van de
capaciteit van het OWN, die we niet kunnen modeleren omdat hierover data ontbreken.
Vergelijking 6 geeft de groei in de verkeersprestatie weer voor het totale wegverkeer, en vergelijking 7 geeft de groei
weer voor het hoofdwegennet.80 De σ en de α weerspiegelen de kortetermijncoëfficiënten, terwijl ω en β de
langetermijncoëfficiënten aangeven. De μ en γ zijn de aanpassingssnelheden die aangeven hoe snel de
verkeersprestatie zich herstelt naar het langetermijnevenwicht.
∆ln(WV𝑡 ) = σ1 ∆ ln( BBPt ) + σ2 ∆ ln( 𝑏𝑟𝑛t ) + σ3 ∆ ln( inwt ) + μ[ln(WVt−1 ) − C1 − ω1 ln( BBPt−1 ) −
ω2 ln( 𝑏𝑟𝑛t−1 ) − 𝜔3 ln( inwt−1 ) − ω4 ln( capt−1 )]

(6)

∆ln(HWN𝑡 ) = α1 ∆ ln( BBPt ) + α2 ∆ ln( 𝑏𝑟𝑛t ) + α3 ∆ ln( inwt ) + γ[ln(HWNt−1 ) − C2 − β1 ln( BBPt−1 ) −
β2 ln( 𝑏𝑟𝑛t−1 ) − β3 ln( inwt−1 ) − β4 ln( capt−1 )]
(7)
waarbij:
WV
verkeersprestatie van het totale wegverkeer op Nederlands grondgebied in miljoen km;
HWN verkeersprestatie op het hoofdwegennet in miljoen km;
BBP
bruto binnenlands product, uitgedrukt in een index waarbij 2000 gelijk wordt gesteld op 100 (CBS, 2017; CBS,
2019b);
brn de reële gemiddelde brandstofprijs (in €2005 /liter) (CBS, 2010; CBS, 2019c);
inw het aantal inwoners in Nederland van 20 tot 65 jaar (CBS, 2018);
cap
de totale rijstrooklengte van de hoofdwegen in miljoen km, waarbij de spits- en doelgroepstroken mee tellen
voor twee derde (MinIenW, 2018).
De resultaten van de coëfficiëntschatting van het HWN en WV staan in de onderstaande tabel.

80

In de vergelijking staat het langetermijndeel in de vierkante haken. Het kortetermijndeel is de rest
van de vergelijking.
204

Tabel: Coëfficiënten en significantie van het totale wegverkeer (WV) en het hoofdwegennetwerk
(HWN).
Coëfficiënten

Std fout

p-waardea

Korte termijn WV
𝛔𝟏

BBP_index

0,389

0,109

α < 0,001

𝛔𝟐

Brandstofkosten

-0,063

0,029

α < 0,05

𝝈𝟑

Inwoners 20-65

2,023

0,309

α < 0,001

µ

Aanpassingssnelheid

-0,476

0,133

α < 0,001

Lange termijn WV
C1

constante

3,576

0,282

α < 0,001

𝛚𝟏

BBP_index

0,333

0,034

α < 0,001

𝛚𝟐

Brandstofprijs

-0,065

0,026

α < 0,05

𝛚𝟑

Inwoners 20-65

1,109

0,125

α < 0,001

𝛚𝟒

Capaciteit_0.67

0,431

0,052

α < 0,001

Korte termijn HWN
𝛂𝟏

BBP

0,787

0,121

α < 0,001

𝛂𝟐

Brandstofprijs

-0,066

0,030

α < 0,05

𝛂𝟑

Inwoners 20-65

1,617

0,453

α < 0,01

Γ

Aanpassingssnelheid

-0,549

0,141

α < 0,001

Lange termijn HWN
C2

constante

-0,420

0,885

α = 0,64

𝛃𝟏

BBP_index

0,629

0,085

α < 0,001

𝛃𝟐

Brandstofprijs

-0,105

0,034

α < 0,01

𝛃𝟑

Inwoners 20-65

1,331

0,247

α < 0,001

𝛃𝟒

Capaciteit_0.67

0,575

0,108

α < 0,001

∆𝐥𝐧(𝐖𝐕𝒕 ) = 𝛔𝟏 ∆ 𝐥𝐧( 𝐁𝐁𝐏𝐭 ) + 𝛔𝟐 ∆ 𝐥𝐧( 𝒃𝒓𝒏𝐭 ) + 𝛔𝟑 ∆ 𝐥𝐧( 𝐢𝐧𝐰𝐭 )
+ μ[𝐥𝐧(𝐖𝐕𝐭−𝟏 ) − 𝐂𝟏 − 𝛚𝟏 𝐥𝐧( 𝐁𝐁𝐏𝐭−𝟏 ) − 𝛚𝟐 𝐥𝐧( 𝒃𝒓𝒏𝐭−𝟏 ) − 𝝎𝟑 𝐥𝐧( 𝐢𝐧𝐰𝐭−𝟏 )
− 𝛚𝟒 𝐥𝐧( 𝐜𝐚𝐩𝐭−𝟏 )]
∆𝐥𝐧(𝐇𝐖𝐍𝒕 ) = 𝛂𝟏 ∆ 𝐥𝐧( 𝐁𝐁𝐏𝐭 ) + 𝛂𝟐 ∆ 𝐥𝐧( 𝒃𝒓𝒏𝐭 ) + 𝛂𝟑 ∆ 𝐥𝐧( 𝐢𝐧𝐰𝐭 )
+ 𝛄[𝐥𝐧(𝐇𝐖𝐍𝐭−𝟏 ) − 𝐂𝟐 − 𝛃𝟏 𝐥𝐧( 𝐁𝐁𝐏𝐭−𝟏 ) − 𝛃𝟐 𝐥𝐧( 𝒃𝒓𝒏𝐭−𝟏 ) − 𝛃𝟑 𝐥𝐧( 𝐢𝐧𝐰𝐭−𝟏 )
− 𝛃𝟒 𝐥𝐧( 𝐜𝐚𝐩𝐭−𝟏 )]

205

a.

De p-waarde geeft aan of de geschatte coëfficiënt statistisch significant is. Normaliter
worden alpha’s lager dan 0,05 beoordeeld als statistisch significant.

Toekomstraming
Vervolgens gebruiken we vergelijkingen 6 en 7 om toekomstramingen te maken voor de verkeersprestatie van het
totale wegverkeer en het hoofdwegennet. Hierbij volgen we de uitgangspunten van de Klimaat- en Energieverkenning
(KEV) voor de brandstofprijzen en het bbp (PBL, 2019). De bevolkingsomvang van 20-65-jarigen komt uit de jaarlijkse
langetermijnbevolkingsprognose (CBS, 2018). De ontwikkeling van de rijstrooklengte van het HWN komt uit het
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MinIenW, 2018).
Vergelijking 6 beschrijft de verkeersprestatie van het totale wegverkeer en vergelijking 7 de verkeersprestatie van het
hoofdwegennet. Voor één jaar vooruit gebruiken we de gerealiseerde verkeersprestatie van het voorgaande jaar.
Voor meer dan één jaar vooruit gebruiken we de verkeersprestatieraming van het voorgaande jaar.

Betrouwbaarheidsintervallen
Ramingen zijn per definitie onzeker. Om inzicht te geven in de onzekerheid die het model veroorzaakt, berekenen we
90%-betrouwbaarheidsintervallen voor de ontwikkeling van het verkeersvolume.
In de bovenstaande tabel staan de schattingen van de coëfficiënten en de bijbehorende standaarddeviaties van het
model. De coëfficiënten van de korte termijn (α, σ, µ en γ) zijn onafhankelijk van elkaar. De onzekerheid van de korte
termijn schatten we met behulp van een Monte-Carlosimulatie. Hiermee wordt er, op basis van een opgelegde
verdeling, elke keer een mogelijke waarde getrokken van iedere coëfficiënt. In deze studie gebruiken we een normaal
verdeling waarbij de huidige waarde het gemiddelde is. De set van de gesimuleerde coëfficiënten gebruiken we
vervolgens om de groei te schatten. Dit proces wordt 6.000 keer herhaald, waardoor er goed inzicht ontstaat in de
verdeling van de groei zoals afgebeeld in onderstaande figuur voor het HWN.

206

Figuur 1: Onzekerheid in de ontwikkeling van het verkeersvolume tussen 2018-2024 op het HWN,
(links) alleen door variatie van de kortetermijncoëfficiënten en (rechts) door variatie van de lange- en
kortetermijncoëfficiënten op basis van drie verschillende perioden.

Naast onzekerheid over de kortetermijncoëfficiënten, is er ook onzekerheid over de langetermijncoëfficiënten (ω, β
en C). Deze langetermijncoëfficiënten zijn echter nauw met elkaar verbonden, waardoor de onzekerheid niet op
dezelfde manier kan worden geschat als bij de kortetermijncoëfficiënten. Om inzicht te geven in de
langetermijnonzekerheid herschatten we de parameters voor twee andere perioden, namelijk 1998-2010 en 19702010 voor HWN of 1983-2010 voor WV.
Vervolgens voeren we met deze nieuwe set van kortetermijncoëfficiënten en standaardfouten opnieuw een MonteCarlosimulatie uit met 6.000 runs. Dit leidt tot in totaal 18.000 simulaties voor zowel HWN als WV, die een goed beeld
geven van de onzekerheid van het model. De spreiding van de uitkomsten staan afgebeeld in bovenstaande figuur 1.
In de simulaties zitten altijd een paar extreme ramingen. Daarom nemen we de 5% hoogste en 5% laagste ramingen
niet mee in het 90%-betrouwbaarheidsinterval.

207

8.7.2 Methodiek toekomstraming trein en btm
De raming van het toekomstige gebruik van de trein en van bus, tram en metro (btm) is gebaseerd op elasticiteiten.
Deze elasticiteiten zijn afgeleid uit het Landelijk Model Systeem (LMS) en zijn ook gebruikt om de toename van het
btm- en treingebruik te verklaren; zie bijlage ‘Verklaring van het btm- en treingebruik’ en Van der Loop et al. (2018).
In de onderstaande tabel staan de elasticiteiten voor de verschillende verklarende variabelen voor trein en voor bus,
tram en metro. Dit betekent bijvoorbeeld dat 1% meer banen leidt tot een toename van de afgelegde afstand van
0,29% per trein en 0,11% per bus, tram en metro.
Om het totale effect van alle verklarende variabelen op de reizigersvraag te bepalen, hebben we een multiplicatief
verband aangenomen tussen de variabelen. De variabelen hangen echter met elkaar samen; het aantal banen zal
waarschijnlijk stijgen als het inwonersaantal groeit. In de LMS-runs is rekening gehouden met de interactie tussen de
variabelen. We hebben aangenomen dat de interacties in de nabije toekomst niet significant anders zullen zijn.

Tabel: LMS-elasticiteiten voor het btm- en treingebruik (in reizigerskm).
Btm

Trein

Studenten

0,30

0,23

Inwoners

2,15

1,38

Banen

0,11

0,29

Inkomen

0,69

0,65

Autobezit

-0,18

-0,02

Schipholpassagiers

0,02

0,05

Congestie

0,02

0,03

Brandstofkosten

0,07

0,11

Treintarief

n.a.

-0,63

Btm-tarief

-0,43

n.a.

De projecties van de verklarende variabelen komen uit verschillende bronnen:
-

-

De studentenprognoses komen uit de referentieramingen voor 2018 (OCW, 2018). De ontwikkeling is alleen
gebaseerd op mbo-bol-, hbo- en wo-studenten.
De verwachte inwonersontwikkelingen zijn afkomstig van het CBS (CBS, 2018).
De ontwikkeling van inkomen, banen, autobezit en brandstofkosten zijn gebaseerd op de uitgangspunten van de
Klimaat- en Energieverkenning (PBL, 2019).
De reizigers van en naar Schiphol zijn gebaseerd op de uitkomsten van het AEOLUS-model (Significance, 2019).
De congestieprognose voor 2019 is gebaseerd op een extrapolatie van de voertuigverliesuren van de eerste acht
maanden van 2019 (RWS, 2019). De congestieprognose voor 2024 is gebaseerd op een model van RWS, zie ook
‘MLT-model voor het wegverkeer’. De tussenliggende jaren komen voort uit een interpolatie.
De tarieven voor zowel bus als trein stijgen komend jaar door de btw-verhoging, maar stabiliseren zich na 2020
(MinIenW, 2019).
Kwaliteitsverbeteringen zorgen voor een beter openbaar vervoer en kortere gegeneraliseerde reistijden. In de
periode 2004-2014 zorgden kwaliteitsverbeteringen ervoor dat het aantal reizigerskilometers met gemiddeld
0,9% en 0,2% per jaar toenam voor respectievelijk de trein en bus, tram en metro. Deze percentages worden
ook toegepast in de toekomstraming.

208

Bronnen hoofdstuk 8.7
CBS (2018). Prognose bevolking; geslacht en leeftijd, 2018-2060. Den Haag, Centraal Bureau voor de Statistiek.
Geraadpleegd via:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=84345NED&D1=2&D2=0&D3=a&HD=1904081359&HDR=T&STB=G1,G2
Loop, H. van der, Bakker, P., Savelberg, F., Kouwenhoven, M., Helder, E., (2018). Verklaring van de ontwikkeling van
het ov-gebruik in Nederland over 2005-2016. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid.
MinIenW (2019). Beleidsuitgangspunten basisprognoses 2019 Weg, OV en Spoor en Scheepvaart. Den Haag:
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Op te vragen bij Steunpunt verkeersprognoses.
OCW (2018). Referentieraming OCW 2018. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) .
Geraadpleegd via:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/09/18/referentieraming-ocw-2018
PBL (2019). Klimaat- en Energieverkenning. Den Haag: Planbureau voor de leefomgeving.
RWS (2019). Rapportage Rijkswegennet. 2e periode 2019, 1 mei – 31 augustus. Den Haag: Rijkswaterstaat (nog te
verschijnen).
Significance, 2019. AEOLUS berekening t.b.v. KEV 2019 en MoBiBe 2019. Den Haag: Significance.
4Cast (2019). Methodiek congestieramingen MLT 2019 HWN. Leiden: 4Cast.
CBS (2010). Motorbrandstoffen; adviesprijzen. Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen. Geraadpleegd in
juni 2019 via https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7521/table?ts=1569490098400
CBS (2017). Opbouw binnenlands product (bbp) vanuit de productie; Nationale Rekeningen, 1969-2016. Centraal
Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen. Website bezocht in januari 2019.
CBS (2018a). Prognose bevolking; geslacht en leeftijd, 2018-2060. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Geraadpleegd via
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=84345NED&D1=2&D2=0&D3=a&HD=1904081359&HDR=T&STB=G1,G2n
CBS (2019a). Verkeersprestatie motorvoertuigen; kilometers, voertuigsoort, grondgebied. Den Haag/Heerlen: Centraal
Bureau voor de Statistiek,. Geraadpleegd in augustus 2019 via
https://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=80302ned&D1=0&D2=34&D3=a&HDR=T&STB=G1%2cG2&VW=T.
CBS (2019b). Opbouw binnenlands product (bbp) vanuit de productie; Nationale Rekeningen, 1995-2017. Laatste
update op 22 juni 2018. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek,.
CBS (2019c). Pompprijzen motorbrandstoffen; brandstofsoort per dag. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de
Statistiek. Geraadpleegd in juni 2019 via
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80416NED/table?fromstatweb
Knoope, M. & Francke, J. (2019). Trendprognose wegverkeer 2019-2024 voor RWS. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid.
MinIenW (2018). Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport 2019. Den Haag: Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat. Geraadpleegd via: https://www.mirtoverzicht.nl/mirt-overzicht

209

PBL (2019). Klimaat- en Energieverkenning. Den Haag: Planbureau van de Leefomgeving.
RWS (2019a). Congestieraming MLT 2019 HWN. 2019. Den Haag: Rijkswaterstaat.
RWS (2019b). 2e Rapportage Rijkswegennet 2019. Den Haag: Rijkswaterstaat.

210