Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

33 900

Wijziging van de Kieswet en de Wet openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba,
houdende aanpassing van de regeling met
betrekking tot het kiesrecht van
niet-Nederlanders bij eilandsraadsverkiezingen

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 18 juni 2014
1. Inleiding
Met veel belangstelling heb ik kennisgenomen van het verslag van de
vaste commissie voor Binnenlandse Zaken over dit wetsvoorstel. Ik dank
de leden van de verschillende fracties voor hun vragen, die mij de
gelegenheid geven het wetsvoorstel nader toe te lichten. Bij de beantwoording van de vragen is zoveel mogelijk de indeling en volgorde van
het verslag aangehouden. Waar vragen van de leden van de verschillende
fracties betrekking hebben op hetzelfde onderwerp heb ik deze in de
beantwoording waar mogelijk samen genomen.
De leden van de SP-fractie constateren dat met de inrichting van Bonaire,
Sint Eustatius en Saba als openbaar lichaam en het ontbreken van een
provinciaal verband het kiesrecht voor de leden van de Eerste Kamer zal
toekomen aan de leden van de eilandsraden. Volgens de leden van de
SP-fractie biedt de kleine schaal van de openbare lichamen mogelijkheden
om praktische oplossingen te vinden en deze leden vragen hoe de
regering met de eilandsbesturen overleg heeft gevoerd over praktische
oplossingen. Zij vragen bijvoorbeeld of is overwogen om bij de verkiezing
van de eilandsraden verschillende biljetten uit te reiken aan Nederlanders
en niet-Nederlandse ingezetenen.
Deze leden doelen met hun voorbeeld waarschijnlijk op de mogelijkheid
om één stemming te houden voor zowel de eilandsraad als het
kiescollege voor de Eerste Kamer. Aan de ene groep kiezers (de Nederlanders) zou dan een stembiljet met bijvoorbeeld een andere kleur worden
uitgereikt dan aan de andere groep kiezers (de niet-Nederlanders). De
door de Nederlandse kiezers uitgebrachte stemmen zouden gelden voor
de eilandsraad én het kiescollege en de door de niet-Nederlandse kiezers
uitgebrachte stemmen alleen voor de eilandsraad. Het uitbrengen van één
stem veronderstelt echter dat er slechts één kandidatenlijst is. Aangezien
op basis van de stemming ook de samenstelling van het kiescollege voor
de Eerste Kamer moet worden bepaald en het niet wenselijk is dat
niet-Nederlanders invloed krijgen op de samenstelling van de Eerste
Kamer, moet het passief kiesrecht voorbehouden blijven aan Neder-

kst-33900-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

1

landers. Een dergelijke benadering betekent dat niet-Nederlanders dan
alsnog, anders dan bij de gemeenteraadsverkiezingen, slechts actief
kiesrecht voor de eilandsraadsverkiezingen zouden kunnen krijgen.
Over praktische oplossingen is geen overleg met de eilandsbesturen
gevoerd, omdat die oplossingen steeds toch de invoering van een
kiescollege impliceren. Zoals bekend, kan van de introductie van een
kiescollege volgens de regering geen sprake zijn. Een wijziging van de
Grondwet om te komen tot een constitutionele basis voor de openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba en het regelen van de betrokkenheid van hun algemeen vertegenwoordigende organen bij de
verkiezing van de leden van de Eerste Kamer is, ook na het wegen van de
verschillende argumenten, voor de regering de enige oplossing die
tegelijkertijd recht doet aan het principiële uitgangspunt dat Nederlandse
ingezetenen van Caribisch Nederland invloed moeten krijgen op de
samenstelling van de Eerste Kamer (en niet-Nederlandse ingezetenen die
invloed moet worden onthouden) en die ook proportioneel is.
2. Actief en passief kiesrecht
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering hun standpunt deelt
dat niet-Nederlanders geen actief of passief kiesrecht voor de eilandsraden dienen te bezitten op het moment dat de eilandsraden mede de
leden van de Eerste Kamer kiezen.
De regering deelt dit standpunt. Het onderhavige wetsvoorstel strekt er
ook toe hieraan gevolg te geven.
De leden van de PvdA-fractie vragen of, indien dit wetsvoorstel tot wet
wordt verheven, alsnog (tijdelijk) actief én passief kiesrecht aan
niet-Nederlandse ingezetenen van Caribisch Nederland wordt toegekend,
en vragen naar de precieze bedoeling van het wetsvoorstel.
Het onderhavige wetsvoorstel wijzigt de betreffende artikelen van de
Kieswet (artikel Ya 14) en de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint
Eustatius en Saba (artikel 11) zodanig dat het actief kiesrecht respectievelijk het passief kiesrecht voor de eilandsraden niet (meer) toekomt aan
de niet-Nederlandse ingezetenen van Caribisch Nederland op het moment
dat de leden van de eilandsraden mede de leden van de Eerste Kamer
kiezen. Het moment dat de leden van de eilandsraden mede de leden van
de Eerste Kamer kiezen, ligt in de toekomst omdat daarvoor eerst
wijziging van de Grondwet nodig is.1 Het kabinet ziet inderdaad voor zich
dat het actief en passief kiesrecht voor de eilandsraden voorafgaand aan
de grondwetswijziging (derhalve tijdelijk) wordt toegekend aan
niet-Nederlandse ingezetenen van Caribisch Nederland. Dat kan worden
bewerkstelligd door de bepalingen die dat regelen – namelijk in de vorig
jaar tot wet verheven wijziging van de Kieswet – bij koninklijk besluit
alsnog in werking te laten treden.2 De inwerkingtreding kan gerealiseerd
worden zodra het onderhavige wetsvoorstel tot wet is verheven.
De leden van de SP-fractie merken op dat de regering het – op termijn –
ontzeggen van het kiesrecht aan niet-Nederlanders voor de eilandsraden
rechtvaardigt met een beroep op de bijzondere positie van de eilandsraden. Deze leden vragen een nadere toelichting.
1

Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de
Grondwet, strekkende tot het opnemen van een constitutionele basis voor de openbare
lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba en het regelen van de betrokkenheid van hun
algemeen vertegenwoordigende organen bij de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer
(Kamerstukken I 2013/14, 33 131).
2
Wet van 3 juli 2013 tot wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te
maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze
van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en
stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen (Stb. 2013, 289).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

2

De positie van de openbare lichamen is in zoverre bijzonder dat zij niet
provinciaal zijn ingedeeld. Dat roept (steeds) de vraag op welke organen
de bevoegdheden uitoefenen die in het Europese deel van Nederland aan
de provinciale organen toekomen. Het ligt in de rede, dat het kiesrecht
voor de Eerste Kamer aan de bestaande eilandsraden toekomt. De
bijzondere positie van eilandsraden is dan ook gelegen in het kiesrecht
voor de Eerste Kamer. Ook uit de uitspraak van het Gemeenschappelijk
Hof van Justitie van Aruba, Curaçao, Sint Maarten en van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba van 10 januari 2011 is af te leiden dat de eilandsraden
en gemeenteraden niet op één lijn te stellen zijn zodra aan de eilandsraden het kiesrecht voor de Eerste Kamer toekomt.3
3. De relatie met andere wetsvoorstellen
De leden van de VVD-fractie en de leden van de PvdA-fractie vragen naar
het verschil tussen het onderhavige wetsvoorstel en de relevante
onderdelen van het wetsvoorstel tot Wijziging van de Kieswet (TK 33 268).
De leden van de PvdA-fractie vragen tevens naar de precieze wetteksten
zoals deze komen te luiden als het onderhavige wetsvoorstel tot wet zal
zijn verheven.
Het aanvaarde wetsvoorstel tot wijziging van de Kieswet dat actief en
passief kiesrecht voor de eilandsraden aan niet-Nederlandse ingezetenen
van Caribisch Nederland geeft, waarnaar deze leden verwijzen, is
inmiddels tot wet verheven, maar de bepalingen met betrekking tot het
actief en passief kiesrecht van niet-Nederlandse ingezetenen zijn nog niet
in werking getreden.4 Die bepalingen zorgen ervoor dat in de Kieswet
(artikel Ya 14) en de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en
Saba (artikel 11) het actief kiesrecht respectievelijk het passief kiesrecht
voor de eilandsraden niet langer is gekoppeld aan de eis dat een
ingezetene van Caribisch Nederland ook Nederlander is.
Het onderhavige wetsvoorstel daarentegen, gaat juist weer uit van dat
vereiste zodat het actief en passief kiesrecht voor de eilandsraden alleen
toekomt aan de Nederlandse ingezetenen van Caribisch Nederland. Die
koppeling is nodig op het moment dat de leden van de eilandsraden mede
de leden van de Eerste Kamer kiezen om te zorgen dat niet-Nederlandse
ingezetenen van Caribisch Nederland geen invloed krijgen op de
samenstelling van de Eerste Kamer.
Voor een uitspraak over precieze wetteksten die voortkomen uit (het tot
wet verheffen van) het onderhavige wetsvoorstel, moet ik het voorbehoud
maken dat het wetgevingsproces in de Kamers uiteraard tot verandering
van door de regering voorgestelde wettekst kan leiden. Als het
wetsvoorstel echter ongewijzigd de eindstreep haalt, dan ziet het kabinet
inderdaad voor zich dat de wet waarbij het actief en passief kiesrecht voor
de eilandsraden aan niet-Nederlandse ingezetenen van Caribisch
Nederland wordt mogelijk gemaakt als eerste ingaat.5 De tekst voor het
actief kiesrecht is in die wet opgenomen in artikel I, onderdeel EL, en voor
het passief kiesrecht in artikel V. Pas als de leden van de eilandsraden
door wijziging van de Grondwet mede de leden van de Eerste Kamer
kunnen kiezen, zullen de wetteksten zoals opgenomen in de artikelen van
het onderhavige wetsvoorstel voor het actief en passief kiesrecht voor de
eilandsraden gaan gelden.

3

Deze uitspraak is als bijlage bijgevoegd bij de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van 21 januari 2011, Kamerstukken II 2010/11, 32 500 IV, nr. 25.
4
Wet van 3 juli 2013 tot wijziging van de Kieswet houdende maatregelen om het eenvoudiger te
maken voor Nederlanders in het buitenland om hun stem uit te brengen, wijziging van de wijze
van inlevering van de kandidatenlijsten, aanpassing van de datum van kandidaatstelling en
stemming, alsmede regeling van andere onderwerpen (Stb. 2013, 289).
5
Idem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

3

De leden van de D66-fractie vragen wat de motivering is om dit
wetsvoorstel op dit moment in te dienen, gelet op de samenhang met de
recente – maar nog niet in werking getreden uitbreiding van het actief en
passief kiesrecht op de BES-eilanden, de lopende procedure om te komen
tot een grondwetswijziging om de leden van de eilandsraad mede de
leden van de Eerste Kamer te laten verkiezen en de door de Eerste Kamer
geformuleerde wens te komen tot een kiescollege BES. De leden van de
SGP-fractie vragen of het niet logischer is om dit wetsvoorstel tegelijk met
de tweede lezing van de grondwetswijziging met betrekking tot de
verkiezing van de Eerste Kamer in te dienen.
De vroegtijdige indiening van het wetsvoorstel, zoals in het vooruitzicht is
gesteld aan de Eerste Kamer, is bedoeld om Caribisch Nederland voor
2015 duidelijkheid te geven over het kiesrecht voor de eilandsraden. Het
onderhavige wetsvoorstel hangt bovendien samen met de grondwetswijziging, zoals deze leden terecht opmerken. Een groot deel van de Eerste
Kamer hecht eraan dat, met het oog op verdere behandeling van
genoemde grondwetswijziging, eerst wordt geregeld dat het actief en
passief kiesrecht voor de eilandsraden aan niet-Nederlandse ingezetenen
van Caribisch Nederland komt te vervallen als de eilandsraden de leden
van de Eerste Kamer kiezen.6 Met dit wetsvoorstel wordt hierin voorzien.
De leden van de D66-fractie voorzien dat de kieswetgeving meerdere
keren in tegenovergestelde richtingen zou moeten worden aangepast in
het geval dat naar aanleiding van het gelijktijdige schriftelijk overleg over
de mogelijkheid van een Kiescollege BES-eilanden, besloten wordt te
komen tot een ontvlechting van de eilandsraad en het verkiezen van leden
van de Eerste Kamer.
Deze leden wil ik aangeven dat aanpassing van de desbetreffende
wetgeving in dat geval niet nogmaals nodig zal zijn. Uit de inwerkingtredingsbepaling van het onderhavige wetsvoorstel volgt dat het actief en
passief kiesrecht voor de eilandsraden aan niet-Nederlanders slechts
vervalt als in de Grondwet is bepaald dat de eilandsraden de Eerste
Kamer kiezen. Als dat niet gebeurt (bijvoorbeeld omdat voor een andere
(grond)wettelijke regeling wordt gekozen) wordt aan de voorwaarde van
grondwetswijziging niet voldaan, en blijft de regeling voor het actief en
het passief kiesrecht voor de eilandsraden aan niet-Nederlanders dus
gewoon gelden.
Tevens vragen de leden van de D66-fractie of de regering bereid is een
totaalvisie op het kiesrecht op de BES-eilanden aan de Kamer te sturen.
De visie van de regering wordt naar mijn mening voldoende weergegeven
met het onderhavige wetsvoorstel, in samenhang met het eerdergenoemde voorstel voor wijziging van de Grondwet en de toelichtingen die
daarbij zijn opgenomen. Zoals ook blijkt uit overleg met de Eerste Kamer
zijn de regeringsvoorstellen erop gericht dat aan niet-Nederlanders het
actief en passief kiesrecht voor de eilandsraden toekomt tot het moment
dat de eilandsraden de leden van de Eerste Kamer verkiezen.7 De
introductie van een kiescollege in Caribisch Nederland voor het mede
verkiezen van de leden van de Eerste Kamer wordt niet proportioneel
geacht. Het uitgangspunt dat niet-Nederlandse ingezetenen invloed
moeten hebben op de samenstelling van de meest nabije bestuurslaag is,
alles afwegende, ondergeschikt aan de andere uitgangspunten: Nederlandse ingezetenen van Caribisch Nederland moeten invloed krijgen op de
samenstelling van de Eerste Kamer en niet-Nederlandse ingezetenen van
Caribisch Nederland mogen geen invloed krijgen op de samenstelling van
de Eerste Kamer.
6

Handelingen EK 2012/13, nr. 33, item 5, blz. 19–20, nr. 32, item 9, blz. 29–39
en nr. 32, item 7, blz. 18–23.
7
Kamerstukken I 2012/13, 33 131, B, en Kamerstukken I 2013/14, 33 268, I, K, L, M.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

4

De leden van de SGP-fractie vragen of onder handhaving van de
rechterlijke uitspraak een alternatieve, duurzame oplossing mogelijk is.
Tevens vragen zij of is overwogen het kiesrecht van niet-Nederlanders
voor de gemeenteraden ter discussie te stellen.
De regering ziet, omdat zij geen voorstander is van het vormen van een
afzonderlijk kiescollege, geen andere oplossing dan het actief en passief
kiesrecht van niet-Nederlanders voor de eilandsraden te laten vervallen op
het moment dat de eilandsraden de leden van de Eerste Kamer verkiezen.
Er is geen aanleiding gezien om het kiesrecht dat sinds 1985 toekomt aan
niet-Nederlanders voor de gemeenteraden, ter discussie te stellen. Dat
kiesrecht betreft een verdragsrecht.8
4. De haalbaarheid van het wetsvoorstel
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering de verwachting heeft
dat de Eerste Kamer met het onderhavige wetsvoorstel zal instemmen.
Deze verwachting is er zeer zeker. De aanleiding voor dit wetsvoorstel is
immers het gegeven dat een groot deel van de Eerste Kamer eraan hecht
dat, met het oog op verdere behandeling van de eerdergenoemde
grondwetswijziging, eerst wordt geregeld dat het actief en passief
kiesrecht voor de eilandsraden aan niet-Nederlanders komt te vervallen
als de eilandsraden de leden van de Eerste Kamer kiezen.
De leden van de PvdA-fractie vragen naar de juridische houdbaarheid van
het voorstel zolang de Grondwet niet gewijzigd is, nu de regering
aangeeft dat slechts voor het actief kiesrecht een regeling wordt getroffen.
Deze leden lijken ten onrechte uit te gaan van de veronderstelling dat
alleen het actief kiesrecht onderdeel uitmaakt van het regeringsvoorstel.
Ook het passief kiesrecht is daarvan een onderdeel. Ik wijs deze leden
verder op de beantwoording van hun eerdere vragen, in de paragrafen 2
en 3.
De leden van de SP-fractie vragen waarom de regering dit besluit nu
voorlegt, terwijl nog niet is besloten over de wijziging van de Grondwet,
de evaluatie van de nieuwe staatkundige verhoudingen en de door de
Eerste Kamer geformuleerde wens te komen tot een kiescollege BES.
Verder vragen deze leden waarom de regering de geringe schaal van de
eilanden, in de discussie over een kiescollege, zo van belang vindt.
Voor beantwoording van de vragen van deze leden wijs ik op de beantwoording van soortgelijke vragen van de leden van de D66-fractie en van
de SGP-fractie in paragraaf 3.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering het oordeel van de
Afdeling advisering van de Raad van State deelt, dat het niet toekennen
van het passief kiesrecht aan niet-Nederlandse ingezetenen voor de
eilandsraden een inbreuk vormt op artikel 26 van het Internationaal
Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten en artikel 1, eerste lid,
van het Twaalfde Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van
de rechten van de mens en fundamentele vrijheden.
De overweging van de Afdeling advisering van de Raad van State heeft
geleid tot een wetsvoorstel dat, anders dan het voorstel dat aan de Raad
was voorgelegd, uitgaat van een regeling die tot aan een grondwetswijziging, zowel het actief als het passief kiesrecht voor de eilandsraden aan
niet-Nederlanders in Caribisch Nederland mogelijk maakt. De Afdeling
8

Op grond van artikel 20 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, komt
EU-burgers het actief en passief kiesrecht toe voor de gemeenteraadsverkiezingen in de lidstaat
waar zij verblijf houden, onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die lidstaat. Zie
ook artikel 6 van het Verdrag inzake de deelneming van buitenlanders aan het openbare leven
op plaatselijk niveau, van de Raad van Europa.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

5

advisering van de Raad van State merkt echter ook op dat bij grondwetswijziging onderscheid tussen de eilandsraden en de gemeenteraden
mogelijk gerechtvaardigd kan worden, omdat de gemeenteraden geen
stemrecht hebben voor de Eerste Kamer. Die lijn volgt het onderhavige
wetsvoorstel.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 900, nr. 6

6