Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2010

Nr. 140

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2010
Inleiding
«Van boeken krijg je nooit genoeg», hoor je vaak tijdens de Boekenweek
en voorafgaand aan de feestdagen.1 «Van lezen krijg je nooit genoeg», is
een variant die mij meer aanspreekt. Want daar gaat het uiteindelijk om.
Boeken zijn er om gelezen te worden en wie niet leest of kan lezen, mist
veel. Vanwege het belang van lezen en met de doelstelling elk kind zoveel
mogelijk de kans te geven om zelf het plezier van lezen te ervaren, startte
in 2008 het programma leesbevordering Kunst van lezen.
Met zijn brief van 17 maart 2008 informeerde voormalig minister Plasterk
uw Kamer over de achtergronden, uitgangspunten, opzet en beoogde
uitvoering van dit leesbevorderingsprogramma.2 Met deze brief informeer
ik u over de voortgang van het programma. De brief bestaat uit een korte
terugblik op de aanleiding voor Kunst van lezen, gevolgd door een
beschrijving van de voortgang per programmaonderdeel. Voor een
onafhankelijke monitoring van de voortgang en de waardering door de
deelnemers en uitvoerders van de verschillende programma-onderdelen
heb ik Bureau Sardes eind 2008 een zogenaamde nulmeting laten
uitvoeren. Eind 2009 gevolgd door een eerste vervolgmeting, waarvan ik
de resultaten als bijlage3 bij deze brief meezend. De brief eindigt met een
korte evaluatie en conclusie.
Aanleiding en context Kunst van lezen

1
Reclame van de Stichting Collectieve
Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB)
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
31 200 VIII, nr. 161.
3
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

kst-32123-VIII-140
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Door de digitalisering en de opkomst van internet is ons lees- en
informatiegedrag in de laatste twee decennia sterk veranderd. Het lezen
van onder meer boeken in de vrije tijd heeft in toenemende mate
concurrentie gekregen. Hierdoor is het boek voor een slinkende groep
mensen een bron van kennis en oriëntatie op de maatschappij en een
middel voor de individuele smaakontwikkeling. Toch zijn er in diezelfde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 140

1

periode niet minder cultureel waardevolle teksten gepubliceerd.1 Met die
afgenomen bereidheid tot lezen gaat ook een deel van de kennis over en
de waardering voor literaire kunst en cultuur verloren. Deze constatering
heeft ertoe geleid dat in het regeerakkoord uit 2007 extra investeringen
zijn aangekondigd op het terrein van de actieve cultuurparticipatie,
waaronder het lezen van literatuur. Deze aankondiging wordt uitgewerkt in
het zogenaamde 10-puntenplan cultuurparticipatie in de beleidsnota
Kunst van leven2. Het programma leesbevordering Kunst van lezen maakt
deel uit van dit 10-puntenplan.
In aanvulling op de aanleiding vanuit het cultuurbeleid, zoals hierboven
geschetst, is ook de bredere context waarbinnen het leesbevorderingsprogramma zich positioneert van belang. Met name de aandacht van het
Kabinet Balkenende IV voor het versterken van de basisvaardigheden taal
en rekenen vormde een argument voor een extra inzet op het terrein van
de leesbevordering. Ofschoon duidelijk anders qua doelstelling en
instrumentatie, ligt literaire leesbevordering wel in het verlengde van taalen leesonderwijs.3 Sterker nog, zonder deugdelijk taal- en leesonderwijs
heeft leesbevordering geen zin. Omgekeerd ondersteunt leesbevordering
het technische taal- en leesonderwijs, juist door de nadruk op het plezier
in lezen, met mooie verhalen, aantrekkelijk vormgegeven boeken en
prentenboeken.
De extra aandacht voor het versterken van basisvaardigheden sluit tevens
aan bij de doelstellingen van het Aanvalsplan Laaggeletterdheid
2006–2010: Van A tot Z betrokken4, gericht op het voorkomen en terugdringen van laaggeletterdheid. Leesbevordering is een van de instrumenten die daarvoor worden ingezet.
Daarbij spelen de openbare bibliotheken een cruciale rol. Bibliotheken
geven de laatste jaren steeds meer structurele ondersteuning aan scholen,
leerlingen en hun ouders, bijvoorbeeld door activiteiten in de school en
door begeleiding van leesouders. Naast de vele wedstrijden, festivals en
andere periodieke hoogtepunten5 zijn de bibliotheken op die manier het
hele jaar door actief bezig met het bevorderen van lezen. Meer aandacht
voor structurele leesbevordering maakt daarom ook deel uit van de
inhoudelijke bibliotheekvernieuwing, met name op de kernfuncties lezen,
leren en informeren. Bij brief van 21 oktober 20086 is uw Kamer hierover
geïnformeerd.
Voortgang per programmaonderdeel

1

Een vergelijkbare ontwikkeling doet zich voor
in de meer klassieke vormen van de podiumkunsten. Tegenover een constant, zoniet
groeiend aanbod vanculturele activiteiten
staat een steeds klein wordend aantal
afnemers. (Bron: Cultuurbewonderaars en
cultuurbeoefenaars. Trends in cultuurparticipatie en mediagebruik. Sociaal en Cultureel
Planbureau, 2009).
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
28 989, nr. 44.
3
Bedoeld wordt het technisch leren lezen.
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
30 300 VIII, nr. 142.
5
Als voorbeeld kunnen worden genoemd de
Nationale Voorleesdagen, de Nationale
Voorleeswedstrijd, De Jonge Jury en de
Kinderboekenweek.
6
Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
28 330, nr. 30.

BoekStart
Doel van BoekStart is kinderen al op zeer jonge leeftijd in aanraking te
brengen met boeken en (voor)lezen. Het programma is afgeleid van een
succesvol project in Groot-Brittannië. In de Britse versie worden door
consultatiebureau of bibliotheek pakketjes uitgereikt met boeken,
(voor)leestips, een uitnodiging tot bezoek aan de lokale openbare
bibliotheek en informatie over het belang van lezen. In de Nederlandse
versie ligt het accent minder op het aanbod van materialen, maar wordt
vooral ingezet op de actieve rol die bibliotheken en consultatiebureaus
met ondersteuning van de gemeente kunnen vervullen. Met name
bibliotheken spelen in het contact met de ouders van jonge kinderen een
cruciale rol. Vooralsnog richt BoekStart zich op babies in het eerste
levensjaar en hun ouders. De opzet en uitwerking van de Nederlandse
versie van BoekStart is eind 2008 in de vorm van een pilotproject getest in
Noord-Brabant. Vijf basisbibliotheken namen aan deze proef deel. Op
grond van de aldaar opgedane ervaringen is in 2009 een overdrachtsmodel ontstaan dat als handleiding en basis dient voor de basisbibliotheken die na de Brabantse proef met BoekStart zijn begonnen of gaan
beginnen. Vanaf 2010 wordt BoekStart in heel Nederland ingevoerd.
Inmiddels (peildatum februari 2010) doen er 60 gemeenten en 68

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 140

2

bibliotheken mee aan Boekstart. Nu gebleken is dat het project goede
mogelijkheden biedt voor samenwerking tussen instanties die zich
bezighouden met toeleiding naar VVE, raken steeds meer gemeenten en
andere partijen geïnteresseerd. Ook kinderdagverblijven worden vanuit de
lokale openbare bibliotheken actief bij BoekStart betrokken. Streven is dat
minimaal 45% van de 180.000 babies per jaar daadwerkelijk gebruik maakt
van BoekStart.1 Uit de door Bureau Sardes uitgevoerde monitor blijkt dat
ouders tot nog toe unaniem positief reageren op het project, evenals
bibliotheekmedewerkers. Alleen voor medewerkers van consultatiebureaus blijkt het lastig voldoende aandacht aan BoekStart te besteden.
Medio 2010 start, met financiële steun van mijn ministerie, een tweejarig
wetenschappelijk onderzoek naar de potentiële effecten van BoekStart op
de latere taalontwikkeling.
Ondersteuning taal- en leesonderwijs
Dit programmaonderdeel sluit aan bij de extra aandacht van dit kabinet
voor de basisvaardigheden in het onderwijs, in het bijzonder taal- en
leesvaardigheid.Vanuit de leesbevordering is aansluiting gezocht bij
bestaande, experimentele projecten van voormalig staatssecretaris
Dijksma. Deze projecten, bekend onder de naam Pilots Taalbeleid
Onderwijsachterstanden, lopen van 2007–2010 en zijn gericht op het
voorkomen en bestrijden van taalachterstanden. In het kader van Kunst
van lezen kunnen bibliotheken in nauwe samenwerking met scholen die
aan de taalpilots deelnemen, specifiek ondersteuning bieden aan zowel
docenten als leerlingen. Die ondersteuning is met name gericht op het
aanbod en de promotie van aantrekkelijk leesmateriaal en de registratie
van bezoek- en leengedrag. Doel is om aanvullend op het technisch
leesonderwijs de plezierige aspecten van het lezen zoveel mogelijk te
versterken en zodoende een positieve wisselwerking tussen kunnen lezen
en willen lezen tot stand te brengen. In 2008 is op vijf locaties met dit
programmaonderdeel gestart. In 2009 zijn daar nog eens vijf locaties aan
toegevoegd. In totaal nemen 59 scholen deel, goed voor een bereik van
circa 9700 leerlingen. De ervaringen van zowel scholen als ondersteunende bibliotheken zijn positief. Belangrijkste winstpunt is dat leesbevorderende activiteiten binnen de school een meer structureel karakter
krijgen. Op dit moment wordt gewerkt aan de totstandkoming van een
landelijk overdraagbaar dienstenpakket voor bibliotheken, inclusief
modelconvenanten waarin scholen en bibliotheken hun gezamenlijke
afspraken op het gebied van taal en lezen kunnen vastleggen. Vanaf het
schooljaar 2010–2011, na beëindiging van genoemde Pilots Taalbeleid, zal
de samenwerking tussen scholen en bibliotheken worden voortgezet met
scholen die in meer algemene zin veel aandacht besteden aan taal- en
leesonderwijs. Voor meer gegevens over de deelname aan en waardering
voor dit programmaonderdeel verwijs ik u graag naar de bijlage.

1
184 634 levendgeborenen in 2008 (bron:
website Centraal Bureau voor de Statistiek).

Cultuurhistorische canon
Dit onderdeel van Kunst van lezen ligt in het verlengde van hetgeen door
Stichting entoen.nu wordt ondernomen om jongeren, leerlingen in het
bijzonder, vertrouwd te maken met de vijftig cultuurhistorische vensters,
zoals die door de Commissie Van Oostrom in 2007 zijn vastgesteld. Met
ingang van het schooljaar 2010–2011 zal aandacht voor de cultuurhistorische canon verplicht deel uitmaken van het curriculum in het basis- en
voortgezet onderwijs.
Binnen het programma leesbevordering ligt het accent op kennismaking
met de vensters aan de hand van (jeugd)literatuur. Daartoe is door een
onafhankelijke werkgroep een lijst van (literaire) werken samengesteld die
ter illustratie of verdieping door docenten en leerlingen kunnen worden
gebruikt bij de behandeling van de vijftig vensters. De boekenlijst wordt
regelmatig bijgewerkt en aangevuld en bevatte in februari 2010 zo’n 340
titels.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 140

3

De boekenlijst is digitaal beschikbaar via de website www.entoen.nu1 en
de website van de openbare bibliotheek www.leesplein.nl.2 Bibliotheken
zorgen ook voor fysieke beschikbaarheid van de betreffende boeken.
Daarnaast zijn er per venster digitale leskisten ontwikkeld, waarvan
scholen via de lokale openbare bibliotheek gebruik kunnen maken.
In 2010 wordt voor de eerste keer, in aanvulling op de bestaande
Nationale Voorleeswedstrijd voor kinderen in de twee hoogste groepen
van het primair onderwijs, een voorleeswedstrijd georganiseerd voor
docenten. Leerkrachten lezen voor uit boeken voor groep 5–8 die horen bij
de vijftig canonvensters. De wedstrijd kent eenzelfde opzet als de
Nationale Voorleeswedstrijd voor scholieren, met lokale en regionale
voorrondes en een landelijke finale. Meer gegevens over dit programmaonderdeel treft u in bijgevoegde monitor.
Netwerken leesbevordering
De netwerken leesbevordering vormen als het ware de schil om de drie
vorige programmaonderdelen. Zij dienen de gezamenlijke visieontwikkeling op de meest efficiënte en effectieve aanpak van leesbevordering. Daarvoor is het van belang dat de netwerkpartners op verschillende niveaus (operationeel, tactisch en strategisch) vertegenwoordigd
zijn. Deelnemers aan een netwerk zijn bijvoorbeeld bibliotheken,
consultatiebureaus, scholen, kinderdagverblijven, culturele instellingen en
welzijnsinstellingen. In het kader van Kunst van lezen is in eerste instantie
gebruik gemaakt van de ervaringen met leesbevorderingsnetwerken in de
drie noordelijke provincies van Nederland. Op basis daarvan is een
overdrachtsmodel ontwikkeld aan de hand waarvan geleidelijk in
meerdere provincies de netwerken rond leesbevordering worden ingericht
of bestaande netwerken worden uitgebouwd. In de loop van 2009 zijn er
pilotgewijs netwerken actief geworden in de provincies Limburg,
Noord-Brabant en Zeeland. Medio 2010 wordt, mede op basis van de
bevindingen in deze drie provincies, gestart met de uitrol van een landelijk
toepasbaar netwerkmodel in het midden en westen van Nederland. Ook
de provincie Flevoland maakt daarvan deel uit. Deelnemende partijen aan
de netwerken leesbevordering blijken positief over de doelstellingen maar
constateren tegelijkertijd dat ze inhoudelijk meer dan eens overlappen
met andere, reeds bestaande netwerken op het terrein van bijvoorbeeld
de VVE3, het leescoördinatorenoverleg4 of het LEA5-netwerk. Om redenen
van efficiency en effectiviteit, en om dubbeling van gesubsidieerde
activiteiten te voorkomen, wordt voor de leesbevorderingsnetwerken bij
voorkeur gebruik gemaakt van bestaande netwerkstructuren. Meer
informatie over de netwerken vindt u in bijgevoegde monitor.
Evaluatie

1
Circa 2500 bezoekers per dag, per schooldag
gemiddeld 4000.
2
Circa 1200 bezoekers per dag, overigens niet
specifiek voor de cultuurhistorische canon.
3
Voor- en Vroegschoolse Educatie.
4
Leescoördinatoren werken doorgaans alleen
in het primair onderwijs en hebben als taak
extra aandacht te besteden aan (het stimuleren van) lezen.
5
Lokaal Educatieve Agenda, verplicht
onderdeel van de gemeentelijke activiteitenplannen en begrotingen.

Voorgaande beschrijving van de verschillende programmaonderdelen
geeft naar mijn mening een goed beeld van de reikwijdte en het draagvlak
voor Kunst van lezen. Rode draad in het programma is de structurele
ondersteuning en promotie van het lezen door openbare bibliotheken, in
samenwerking met consultatiebureaus, gemeenten en scholen. Kinderen
en jongeren worden op attractieve wijze in de gelegenheid gesteld kennis
te nemen en te genieten van lezen en literatuur. En dat wordt breed
gewaardeerd, zo blijkt uit de tussentijdse rapportage van de door Bureau
Sardes uitgevoerde monitor. Het programma biedt niet alleen kansen en
mogelijkheden voor inhoudelijke vernieuwing van activiteiten door
openbare bibliotheken, het voorziet ook in de behoefte van meer aandacht
voor het versterken van, met name talige, basisvaardigheden. En tot slot
draagt Kunst van lezen bij aan het behoud en de ontwikkeling van de
leescultuur in ons land. Daarmee is Kunst van lezen een succesvol
onderdeel van het 10-puntenplan cultuurparticipatie. Ik ga ervan uit dat
het programma zich de komende jaren verder zal ontwikkelen volgens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 140

4

hierboven geschetste lijnen. Daarbij moet vooral de betrokkenheid van
lokale en regionale partijen voldoende worden verankerd om continuering
van de ingezette koers op landelijk niveau te kunnen garanderen. De
netwerken leesbevordering spelen daarin een cruciale rol.
Conclusie
Halverwege de looptijd van het programma Kunst van lezen constateer ik
dat er de afgelopen twee jaar veel in gang is gezet. Uit wat in drie van de
vier deelprogramma’s op kleine schaal is begonnen, zijn landelijk
overdraagbare modellen ontwikkeld die thans de basis vormen voor
succesvolle uitbreiding van activiteiten door het hele land. Deelname en
bereik zijn groeiende, maar nog niet optimaal. Het is ook te vroeg om nu
al te kunnen oordelen over structureel positieve effecten van Kunst van
lezen. Daarvoor loopt het programma te kort. Leesbevordering is nu
eenmaal een zaak van lange adem. Ook het relatief bescheiden budget dat
er voor leesbevordering (cultuurbeleid) beschikbaar is, is daaraan debet.
Het lezen en de aandacht voor het plezier in lezen hebben dankzij Kunst
van lezen een belangrijke impuls gekregen. Maar lezen als culturele
activiteit is en blijft niet vanzelfsprekend. Lezen moet je leren en literaire
smaakontwikkeling vraagt om veel en vaak lezen. Ik hoop met Kunst van
lezen een groeiend aantal lezers daartoe blijvend te verleiden.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 VIII, nr. 140

5