Aan de slag met
de Circulaire
Arbeidsmarkt
—
Presentatie onderzoeksresultaten

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

1

Inhoudsopgave
01
02
03
04
05
06

Introductie en Aanbevelingen

3

Knelpunten op de arbeidsmarkt

6

Oplossingen en activiteiten van organisaties
en experts om het kennistekort weg te nemen

12

Mogelijke ondersteunende oplossingen van de
overheid

17

Onderzoeksopzet en Verantwoording

27

Appendix

30

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

2

01
Introductie en
Aanbevelingen

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

3

Introductie
Het doel van het onderzoek is het vaststellen van de knelpunten op de arbeidsmarkt m.b.t. de transitie naar een circulaire economie. Dit
rapport bouwt verder op eerdere studies, zoals ‘Transitie is mensenwerk’ uit 2021, en is uniek, omdat het zowel kwantitatieve informatie
bevat vanuit allerlei organisaties als kwalitatieve informatie, verkregen via experts.

De opzet van de presentatie is als volgt:
1

2

3

De opzet van het onderzoek is als volgt opgesteld:

Wat zijn de knelpunten op de arbeidsmarkt aangaande de
transitie naar een circulaire economie?

1• Er is een survey ontwikkeld, die uiteindelijk is ingevuld door 152

Waar bevinden zich de knelpunten? (Hierbij zijn
dwarsdoorsnedes gemaakt voor een aantal deelonderwerpen
zoals sector, opleidingsniveau, bedrijfsomvang)

2• Er zijn diepte-interviews gehouden met experts om de knelpunten

Wat ondernemen organisaties zelf om hun personeel bij te
scholen met betrekking tot de circulaire economie en om het
kennistekort op te lossen?

het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hebben hun visie
gegeven over arbeidsmarkttrends.

Welke acties kunnen vanuit de overheid genomen worden om
4 de knelpunten weg te nemen?

organisaties.
inhoudelijk te bespreken en om oplossingen aan te dragen.
3• Beleidsmedewerkers op het gebied van circulaire economie binnen

Met de inzichten uit het onderzoek over de knelpunten en de
aangedragen oplossingen kan de taskforce, gevormd met
vertegenwoordigers van het ministerie van IenW, IPO, VNO-NCW, FNV,
VCP en MVO Nederland, aanbevelingen doen t.b.v. het nieuwe
Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030, met een
specifieke focus op de eerste drie jaar.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

4

Aanbevelingen voor Het Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030 (met een
specifieke focus op de eerste drie jaar)

Algemeen

Specifiek voor de arbeidsmarkt

Risico’s

Arbeidsmarkt volgt voor een groot deel de transitie,
derhalve:
• Op basis van SER-rapporten* heldere kaders
neerzetten net als bij de klimaattransitie: Circulaire
Economie vraagt verandering van alle mensen en van
bedrijven in alle sectoren, waarbij energietransitie vooral
verandering vraagt van technische beroepen in energie
intensieve sectoren.

•

Permanente Educatie(PE) punten systeem opzetten
rondom circulaire economie/verwerken in het huidige
systeem, bijvoorbeeld door circulaire voorbeelden
mee te nemen in de PE van accountants

•

•

Samenwerking tussen bedrijfsleven/scholen/overheid
bevorderen (voorbeeld Circulair Friesland,
Metropoolregio Amsterdam).

Door de complexiteit van het onderwerp en het
uitblijven van standaardisatie is het lastig om
werkelijke veranderingen door te voeren; risico blijft
dat de transitie (te lang) bij de voorlopers blijft
steken, zo ook op de topics als arbeidsmarkt en in
het onderwijs.

•

Het risico bestaat dat er niet voldoende mensen zijn
om de circulaire economie te laten draaien wanneer
de markt sneller ontwikkelt dan kennis en
vaardigheden.

•

Fiscaliteit kan een grote rol spelen (kijk naar België met
laag btw tarief voor kringloopwinkels)**

•

Duurzaam inkopen van de overheid kan voortrekkersrol
spelen, bijvoorbeeld door in aanbestedingen circulariteit
zwaarder te laten wegen.

•

Door het introduceren en aanscherpen van wettelijke
kaders rondom circulariteit (o.a. rapportage over
circulariteit, minimale normen secundaire grondstoffen,
repareerbaarheid) zal de markt hierop in beweging
komen en zich specialiseren. Dit is ook in lijn met
verwachte EU wetgeving.

•

Opleiden voor flexibele skills en competenties – niet
alleen circulair maar breder inzetbaar.

•

Het starten van innovatie/experiment trajecten met
behulp van overheid gestuurde subsidies net als
SLIM (Stimuleringsregeling Leren en ontwikkelen in
mkb-ondernemingen) of STAP (Stimulering
Arbeidsmarkt Positie) om circulaire banen “aan te
jagen”, bijvoorbeeld door Ministerie Sociale Zaken

•

In het onderwijs op alle niveaus circulaire economie in
het curriculum integreren (vanaf basisschool tot
universiteit en van mbo techniek tot wo Accountancy).

*Verkenning Evenwichtig sturen op de grondstoffentransitie en de energietransitie voor brede welvaart SER
**Zie het voorbeeld hier: https://knowledge-hub.circle-lab.com/article/3624?n=Government-tax-break-program-for-repair
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

5

02
Knelpunten op de
arbeidsmarkt

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

6

Het gebrek aan voldoende tijd en budget wordt gezien als de belangrijkste knelpunten
rondom het bijscholen van personeel voor de circulaire economie. Echter, slechts 44% van
de respondenten is bezig met het bijscholen van personeel op dit gebied
Uit het onderzoek blijkt dat ongeveer de helft van de respondenten bezig is
met het bijscholen van hun personeel ter voorbereiding op een transitie naar
een circulaire economie.* Uit de interviews met experts en de kwalitatieve
antwoorden van organisaties komt het beeld naar voren dat naast
onvoldoende tijd en budget, ook onbekendheid met het onderwerp en de
beschikbare (subsidie) regelingen als een drempel wordt ervaren.
Zo zegt Circulair Ondernemer Douwe Jan Boersma van OPNIEUW!:

Knelpunten
50%

46%

45%
38%

40%
35%
30%
25%
20%
15%

De overheid is verantwoordelijk voor de regelgeving, wat belangrijk
is voor de transitie richting een circulaire economie. Echter, in de
praktijk worstelt men met regelgeving. Overheden weten zelf ook
niet hoe de regelgeving werkt, waardoor experts ingehuurd moeten
worden. Dit kost extra geld voor ondernemers.”

12%

10%

5%

5%
0%
Onvoldoende tijd

Onvoldoende
budget

Onvoldoende
docenten

Onvoldoende
stageplekken

Survey vraag: Is uw bedrijf bezig het personeel bij te
scholen over de circulaire economie?

*Van de 152 respondenten die de survey hebben ingevuld, heeft 56% aangegeven niet met
bijscholing rondom circulaire economie bezig te zijn.

85

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

67

Ja
Nee
(blank)

Document Classification: KPMG Public

7

De knelpunten zitten voornamelijk bij de afdeling inkoop en productie én op
opleidingsniveaus mbo en hbo
De kennistekorten zitten bij verschillende afdelingen

Combinatie opleidingsniveau en afdeling

De respondenten geven aan dat het kennistekort vaak bij meerdere
afdelingen en verschillende opleidingsniveaus voorkomt. Als de
resultaten worden uitgesplitst naar afdelingsniveau, is te zien dat de
knelpunten vooral op inkoop en productie afdelingen voorkomen.

De respondenten geven aan dat als men kijkt naar de specifieke afdeling
en het opleidingsniveau dan blijkt uit de data dat voor de afdeling
Productie 60% van de respondenten vooral kennistekorten in het mbo
verwacht en 20% van de respondenten een kennistekort op wo-niveau
verwacht. Over het algemeen is productiewerk vaker gericht op
werknemers met een mbo-opleidingsniveau, dus deze conclusie is in lijn
met het werk in algemene zin.

Qua opleidingsniveau is te zien dat het zwaartepunt ligt op het
oplossen van knelpunten m.b.t. mbo en hbo.*

[%] Kennistekort per Opleidingsniveau

[%] Kennistekort per afdeling
45%
Verkoop

15%

Service

15%

40%
35%

Ontwerp

30%
25%

19%

20%
Productie

25%

Inkoop

26%

15%
10%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

5%
30%

0%
mbo

hbo

wo

* De respondenten hadden de mogelijkheid meerdere afdelingen en beroepsgroepen te selecteren; hierboven zijn de samengevoegde resultaten weer gegeven

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

8

De respondenten (en daarmee de knelpunten) zitten in allerlei sectoren en variëren van
kleine tot grote organisaties
Afspiegeling van de verschillende sectoren**
1%

3%

1%
3%

1%
Elektrische apparaten
4%

Bouw algemeen

5%

Meubels (en interieurbouw)

6%

Uit het onderzoek blijkt dat de respondenten actief zijn in allerlei sectoren. Het
onderzoek is uitgezet onder duizenden organisaties en uiteindelijk laten 152
respondenten vanuit unieke organisaties zien dat sectoren zoals de bouw,
elektronicasector maar ook de chemische industrie goed vertegenwoordigd waren.
Dit betekent ook dat de knelpunten niet in een sector specifiek aangepakt kunnen
worden, maar dat een multisectorale aanpak nodig is.

Maakindustrie algemeen
18%

7%

Recyling
Overheid

Groepsomvang van de survey*

Chemische producten
10%

3%

Batterij en stroomopslag

3%

1%

26%

Financiële dienstverlening

1%
1%
1%

Zakelijke dienstverlening

38%

High tech equipment

6%

15%
13%

Kleding
Klimaatinstallaties
Kunststof verpakkingen

36%
De respondentengroep in het onderzoek varieerde van bedrijfsomvang; zowel
kleine ondernemers uit het MKB als de grote multinational organisaties hebben
deelgenomen aan het onderzoek.

1-50 medewerkers

50-250 medewerkers

250+ medewerkers

* Het onderzoek is uitgezet via verschillende kanalen van:- brancheverenigingen; - netwerk van Min IenW en; - KPMG netwerk. Dit kan een effect hebben op de representativiteit van het onderzoek
**Alleen de belangrijkste sectoren zijn zichtbaar in deze grafiek, wat betekent dat niet alle sectoren zichtbaar zijn
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

9

De knelpunten komen bij alle productengroepen voor, de experts gaven aan dat de bouw
een grote impact heeft in de transitie naar een circulaire economie
Een serie van vier adviesroutes zal over de circulaire economie
belangrijke input leveren, eind dit jaar, om vervolgens met een
Nationaal Programma Circulaire Economie te komen. Deze adviezen
gaan over de volgende vier transitieagenda’s: 1) kunststoffen, 2) de
maakindustrie, 3) consumptiegoederen en 4) de bouw. Er zijn per
transitieagenda meerdere productgroepen geselecteerd die het
meeste impact hebben op klimaat, milieuvervuiling, biodiversiteit en
leveringsrisico’s.
Volgens de experts die zijn geïnterviewd is er een grote
opleidingsbehoefte in elke productgroep; zij geven aan dat er
verwachte opleidingstekorten te vinden zijn in de gebouwde omgeving
(woningbouw, utiliteitsbouw, infrastructuur en techniek) en
maakindustrie (o.a. wind- en zonneparken). Echter, een groot aantal
van de experts is in overeenstemming met elkaar dat de overheid
breder moet kijken dan de opleidingsbehoefte per productgroep om de
transitie naar een circulaire economie te versnellen; segmentatie is
niet noodzakelijk en kan zelfs tot problemen leiden.

Mensen moeten niet in specifieke hokjes blijven
hangen, ze kunnen meer dan ze nu laten zien”
Maurijn Odé, Projectleider & Practor Circulaire Regionale Economie
bij ROC Flevoland

Transitie- agenda

Productgroep

Transitie-agenda

Productgroep

Maakindustrie

Hightech Equipment

Kunststoffen

Plastic verpakkingen

Windparken

Plastic (afval) in de
bouw

Zonneparken

Landbouwfolie

Batterijen

Consumptie
goederen

Plastic verpakkingen
en eenmalig gebruik

i.s.m. Bouw

Klimaatinstallaties

Textiel (incl. kleding)

Bouw

Kunstwerken (start met
viaducten)

Elektrische
apparaten

Wegen (start met
wegverharding)

Meubels

Woningen

Chemische
producten

Bedrijfsruimte/kantoren
Tabel 1: Prioritaire productgroepen in het kader van de transitie naar een circulaire economie

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

10

Uit de survey blijkt ook dat verschillende circulaire strategieën worden toegepast
De verschillende respondenten geven aan dat zij op dit moment een of
meerdere van de verschillende strategieën toepassen.

Circulaire strategie
30%

25%

Circulair Ontwerp [28%]

Waarde Herwinning [25%]

25%

Circulair-Ontwerp-modellen richten
zich op de ontwikkelingsfase van
een product.

De Waarde-Herwinningbusinessmodellen richten zich op de
output en toegevoegde waarde van
een product ná de gebruiksfase.

20%

Een goed voorbeeld hiervan is
Fairphone, die telefoons maakt met
specifieke componenten die kunnen
worden hergebruikt zodat kritieke
grondstoffen niet verloren gaan.

Een goed voorbeeld is Recover-E, dat
IT apparatuur inzamelt en repareert
om vervolgens weer door te verkopen.

29%

28%

18%

15%
10%
5%
0%
Circulair Ontwerp

Waarde Herwinning

Optimaal Gebruik

Netwerk Organisatie

Optimaal Gebruik [29%]

Netwerk organisatie [18%]

De Optimaal-Gebruik-businessmodellen richten zich op de
gebruiksfase van een product, het doel daarbij is om het gebruik van
een product te optimaliseren, de levensduur te verlengen en
daarmee grondstoffen te besparen.

Netwerkorganisatie-modellen gaan over de bedrijfsactiviteiten die
samenwerking en coördinatie van circulaire netwerken ondersteunen.
Een goed voorbeeld is Floow2, een organisatie die deelplatforms
mogelijk maakt.

Een goed voorbeeld hiervan is Repeat (het vroegere Gerrard Street),
dat duurzame koptelefoons inzamelt en produceert.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

11

03
Oplossingen en activiteiten van
organisaties en experts om het
kennistekort weg te nemen
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

12

Organisaties gaan in gesprek met verschillende stakeholders in de keten waaronder
leveranciers en collega organisaties om het kennistekort weg te nemen
Oplossingen en activiteiten van bedrijven om
kennistekort aan te pakken*

1. Leveranciers om hulp vragen
Een verrassend resultaat uit het onderzoek is dat 22% van de respondenten
leveranciers om hulp vragen bij het aanpakken van het kennistekort m.b.t de
transitie naar een circulaire economie.
Dit is hoger dan verwacht, maar zou kunnen worden verklaard doordat de circulaire
economie veel van afnemers verwacht rondom bijvoorbeeld materiaalgebruik en
derhalve zijn leveranciers een goed startpunt.
Een goed voorbeeld van een keten aanpak is Metropoolregio Amsterdam –
Ambitieuze doelstellingen gericht op het vergaren van kennis op het gebied van
inzameling en verwerking van textiel leidt tot voldoende invoer voor
textielverwerkers.
2. Digitalisering
Op de tweede plek staat digitalisering met 17% voor het aanpakken van het
kennistekort voor de transitie naar een circulaire economie. Veel al kan dit doelen op
de digitale Webinars en cursusaanbod wat de afgelopen jaren een vlucht heeft
genomen.
Een goed voorbeeld hiervan is de laagdrempeligheid om een kwalitatief
hoogwaardige digitale cursus aan te bieden die voor langere tijd relevant is en breed
te delen is binnen een organisatie of sector.

25%
22%
20%
17%
15%

15%

15%
13%

9%

10%

8%

5%

0%

Brancheorganisatie Collega-bedrijven
betrekken
om hulp vragen

Leveranciers om
hulp vragen

Klanten om hulp
vragen

Robotisering

Digitalsering

Uitbesteding van
taken

3. Brancheorganisaties betrekken en collega-bedrijven om hulp vragen
Uit onderzoek blijkt duidelijk dat bedrijven elkaar opzoeken en met gebundelde
krachten willen werken.
Een goed voorbeeld is Bouw Link - CB 23 initiatief met de markt om circulaire
leidraden op te stellen en leernetwerk.

Platform CB’23
Platform CB’23 werkt aan nationale, bouwsectorbrede afspraken circulair bouwen voor 2023. CB’23 stelt in
aansluiting daarna leidraden op. Ook ondersteunt CB’23 een leernetwerk Bouw & GWW overheden die
worstelen met circulair inkopen. Bouwend Nederland heeft zitting in de regieraad CB’23 en veel leden zijn
betrokken bij bovenstaande onderwerpen.

* De respondenten hadden de mogelijkheid meerdere antwoorden te selecteren; hierboven zijn de
samengevoegde resultaten weer gegeven

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

13

Organisaties zijn vooral bezig zowel nieuw als huidig personeel intern op te leiden door
middel van on thejob training en interne trainingen
De meeste organisaties leiden het huidige personeel op via
on the job training*

Nieuw personeel wordt intern bijgeschoold naast de kennis die
opgedaan is in het onderwijs*

De respondenten geven aan dat werknemers vooral on the job en via
interne trainingen worden voorbereid op de transitie naar een circulaire
economie. Wat opvalt is dat zowel bedrijfsbrede als functie specifieke
trainingen worden aangeboden.

De respondenten geven aan dat nieuwe werknemers intern via
opleiding en on the job training worden bijgespijkerd in de circulaire
economie.

Huidig personeel

Nieuw personeel

Interne functiespecifieke training

40%

14%

34%

35%
Externe functiespecifieke training

22%

Externe bedrijfsbrede training

31%

30%
25%

10%

20%

Interne bedrijfsbrede training

18%

17%

15%

23%

10%
On the job training

32%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

5%
0%
Extern opleiden

Intern opleiden

Opgedaan in
onderwijs

On the job training

* De respondenten hadden de mogelijkheid meerdere antwoorden te selecteren; hierboven zijn de samengevoegde resultaten weer gegeven

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

14

33% ziet kansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, wel verwacht men dat
buitenlands personeel tussen de 10-30% meer tijd nodig heeft om het circulaire
kennistekort te verkleinen met behulp van bijscholing t.o.v. Nederlands personeel
Uit de verschillende onderzoeken zoals Transitie is Mensenwerk en de
gesprekken met experts komt een vergelijkbare conclusie naar voren; er zijn
kansen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt om mee te helpen
met een transitie naar een circulaire economie, echter dit gaat niet vanzelf.
Zoals Susan van Hooijdonk van Randstad Groep aangeeft:
We moeten begeleiden naar een opleidingskeuze, tijdens de opleiding en na
de opleiding een student begeleiden richting een baan. Een voorbeeld is een
initiatief waar Randstad aan mee werkt in Amsterdam Zuid Oost; een gebied
met een hoog aantal mensen met uitkeringen en aan de andere kant
tegelijkertijd veel openstaande vacatures. Door het actief begeleiden van
sollicitanten en bedrijven in de regio om de match te maken naar werk, door
bijvoorbeeld het aanstellen van sleutelfiguren die zelf een team mogen
samenstellen komen mensen sneller aan het werk en blijven langer aan het
werk.
Kansen voor mensen met afstand arbeidsmarkt

Door de inzet van buitenlandse medewerkers is er behoefte om deze
werknemers extra op te leiden blijkt uit het onderzoek, bijvoorbeeld omdat
technische kwalificaties verschillen. In de gesprekken met experts komt naar
voren dat dit probleem mee moet worden genomen met het reguliere
bijscholen net als met mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
Zoals Lex Hendriksen van de Metropoolregio Amsterdam al aangeeft:
Maak alle mensen onderdeel van deze nieuwe circulaire economie. Het
huidige probleem zal aanhouden als je mensen met afstand tot de
arbeidsmarkt blijft zien als mensen los van je standaard werknemers.

Om het kennis tekort van buitenlandse medewerkers te
verkleinen is een extra percentage aan opleidingstijd nodig
35%

33%

31%

30%
Zeer groot

6%

Groot

20%

27%

Neutraal

40%

Klein

5%

10%
0%

5%

10%

15%

13%

15%
10%

16%

Zeer klein

23%

25%

0%
20%

25%

30%

35%

40%

45%

10%-20%

20%-30%

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

30%-40%

>40%

Document Classification: KPMG Public

15

De experts bevestigen dat er kansen liggen voor mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt in de circulaire economie
Extra arbeidskrachten nodig
Het is de verwachting dat de transitie naar een circulaire economie om extra arbeidskrachten zal vragen,
denk hierbij bijvoorbeeld aan circulair bouwen. Circulair bouwen betekent dat herbruikbare materialen
gedemonteerd moeten worden en dit vraagt om arbeidskrachten waar in een lineaire economie niet om
gevraagd wordt. Dit wordt door de experts die door KPMG zijn geïnterviewd gezien als een probleem
aangezien dit de transitie naar een circulaire economie aanzienlijk kan vertragen. Echter, mensen met
afstand tot de arbeidsmarkt kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Het demonteren van herbruikbare
materialen zou namelijk door deze mensen opgepakt kunnen worden. Door mensen met afstand tot de
arbeidsmarkt in te zetten op een circulaire economie worden sociaal maatschappelijke problemen,
waaronder eenzaamheid, ook aangepakt.
Gelijke beloning en gelijke kansen
Lex Hendriksen, Strategisch Adviseur Circulaire Economie bij Metropoolregio Amsterdam, geeft aan dat
mensen met afstand tot de arbeidsmarkt een onderdeel moeten worden van de nieuwe economie; ze
moeten als gelijke worden gezien en behandeld. Kortom, een circulaire economie en een inclusieve
economie moeten gelijk opgaan.

Het wordt eens
tijd dat we
belichten wat
mensen wél
kunnen”
Jeroen van Muiswinkel,
Consultant bij Copper8

OPNIEUW! is een voorbeeld van een sociale onderneming. Circulair Ondernemer Douwe Jan Boersma pleit
voor collectieve arbeidsovereenkomsten waarin meer rekening gehouden wordt met sociale elementen;
collectieve arbeidsovereenkomsten moeten voorkomen dat er twee aparte werelden ontstaan waarin
werknemers niet altijd gelijk behandeld worden, bijvoorbeeld door een kunstmatige splitsing tussen normale
bedrijven en sociale werkplaatsen; in een circulaire economie kan de scheidslijn minder hard zijn

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

16

04
Mogelijke
ondersteunende
oplossingen van de
overheid
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

17

De arbeidsmarkt is slechts een onderdeel van de transitie naar een circulaire economie
Financiering

Arbeidsmarkt

Onderwijs

Om de transitie naar een circulaire economie goed te laten
verlopen zijn naast maatregelen op de arbeidsmarkt ook
andere onderdelen van de transitie van belang.
Zo geven de geïnterviewde experts aan dat bijvoorbeeld een
stimulans naar circulair inkopen zal leiden tot meer vraag
naar circulaire producten en daarmee naar circulaire skills.
Vergelijkbare processen die impact hebben op de
arbeidsmarkt zijn bijvoorbeeld nieuwe wet en regelgeving,
betere financiering en uitgebreidere verantwoordelijkheid op
het gebied van producten.
De arbeidsmarkt heeft ook invloed op het onderwijs; als er
meer circulaire banen komen zal de opleidingsbehoefte
toenemen.

Producentenverantwoordelijkheid

Circulaire
Economie

Innovatie
Internationale
samenwerking

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Circulair
inkopen

Wet- en
regelgeving

Document Classification: KPMG Public

18

Naast de huidige maatregelen om de transitie naar een circulaire economie te versnellen
kunnen er ook andere maatregelen genomen worden (1/2)
De experts die door KPMG zijn geïnterviewd zijn het unaniem met elkaar eens dat de overheid een grotere rol
moet spelen als het gaat om het stimuleren en uitvoeren van een circulaire economie. Een private-publieke
samenwerking is dan ook cruciaal.
Om ervoor te zorgen dat het beroepsonderwijs meer grip krijgt op innovatieprocessen, zal er voor scholen de
mogelijkheid moeten zijn om specifieke “circulaire subsidies” aan te vragen. Met behulp van deze subsidies kan
het beroepsonderwijs meer tijd besteden aan circulaire innovaties, vergelijkbaar aan de energie transitie. Subsidies
kunnen ook gebruikt worden om te experimenteren met circulaire innovaties in de praktijk.
Het is van belang dat docenten extra tijd krijgen om innoveren en leren te integreren zodat het onderwijs beter
kan inspelen op datgene wat het bedrijfsleven van ze vraagt. Ook kan intensieve begeleiding naar een
circulaire opleiding en/of baan bijdragen aan het oplossen van circulair kennistekort in Nederland.
Echter, volgens verschillende experts zijn (eenmalige) subsidies wellicht niet voldoende om de transitie naar een
circulaire economie te versnellen. Hiernaast kan de overheid investeren in hybride leeromgevingen (tussen
onderwijs en werkgevers) waar leren en innoveren samenkomen. Het Groene Brein en Coöperatie Leren voor
Morgen trekken in het rapport Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie ook de conclusie dat
verdere flexibilisering van het onderwijs nodig is om te kunnen voldoen aan een sterk groeiende vraag naar
circulaire arbeid.

Van duizend
bloemen
een boeket
schikken”
Daan de Kruijf,
Circulair Skills Lead bij
Leren voor Morgen

Riemer Kemper, SER-secretaris van de Taakgroep Arbeidsmarkt en Scholing van het Klimaatakkoord, geeft aan
dat een prijs moet worden gehangen aan datgene wat een negatief effect heeft op het milieu.
Docenten krijgen tegenwoordig geen vast contract en ontvangen niet voldoende salaris om gemotiveerd te blijven
om in het onderwijs werkzaam te zijn. Door de huidige concurrentie op de arbeidsmarkt worden veel goede
docenten door het bedrijfsleven weggekaapt. Dit is een groeiend probleem in het onderwijs. De overheid zal
docenten daarom vaste contracten en meer salaris moeten aanbieden en werken in het onderwijs op andere
manieren aantrekkelijk moeten maken.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

19

Naast de huidige maatregelen om de transitie naar een circulaire economie te versnellen
kunnen er ook andere maatregelen genomen worden (2/2)
Maar we moeten
ook een
prijskaartje hangen
aan de negatieve
effecten waar de
markt nu niet voor
betaald”
Riemer Kemper, SERsecretaris van de
Taakgroep Arbeidsmarkt
en Scholing van het
Klimaatakkoord

Momenteel is het voor docenten lastig om een goed beeld te schetsen van de werkgelegenheid in een
circulaire economie. De overheid kan daarom een campagne introduceren om de vraag naar circulaire
banen onder de aandacht te brengen bij starters.
Het STAP-budget geeft werkenden en werkzoekenden de mogelijkheid tot omscholing; een maximaal
bedrag van €1.000 per jaar kan gebruikt worden voor een training, cursus of opleiding. Echter, Randstad
Groep ziet dat veel mensen zich laten omscholen tot beroepen waar weinig vraag naar is. Dit betekent dat
de overheid het STAP-budget ook zou kunnen heroverwegen; in de toekomst zou het STAP-budget ingezet
kunnen worden om mensen om te scholen naar circulaire of andere beroepen met een grote
maatschappelijke opgave waar vraag naar is.
De overheid kan de circulaire transitie versnellen door circulaire producten af te nemen van organisaties.
Een ander beleidsmiddel is wet en regelgeving, hierbij kan men onder andere denken aan opkomende EU
wetgeving over producentenverantwoordelijkheid die de transitie kunnen gaan versnellen.
Naast het feit dat wet- en regelgeving op landelijk niveau moet worden aangepast om deze transitie te
versnellen, is het belangrijk wet- en regelgeving in begrijpelijke taal te herschrijven en publiceren. Volgens
Douwe Jan Boersma, Circulair Ondernemer bij OPNIEUW!, vragen ondernemers om begrijpelijke juridische
taal rondom bijvoorbeeld het aannemen van mensen tot een afstand tot de arbeidsmarkt voor circulaire
banen. Ook is het de taak van de overheid om de mogelijkheden in circulair ondernemen beter in kaart te
brengen, iets waar het Versnellingshuis Nederland Circulair mee bezig is.
Een andere mogelijkheid is de kennistekorten te reduceren door gebruik te maken van de Onderzoek en
Opleidingsfondsen (O&O) en andere nationale subsidieregelingen, zoals het Groeifonds. Hierbij bestaat de
mogelijkheid tot cofinanciering van innovatieve projecten op het gebied van de circulaire economie.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

20

Het onderwijs is van groot belang voor het opheffen van de knelpunten op de circulaire
arbeidsmarkt. In het onderwijs zijn ook bottlenecks; deze kunnen op verschillende
manieren opgelost worden (1/3)
Samenwerking en verbinding is essentieel voor een circulaire economie. Het creëren van een hub waarbij
verschillende onderwijsniveaus en het bedrijfsleven samenkomt kan de transitie naar een circulaire economie
versnellen. Door het toepassen van ‘challenge-based learning’ kunnen scholieren en studenten in samenwerking
met het bedrijfsleven kijken naar de verschillende transities die plaatsvinden en maatschappelijke uitdagingen
samen aangaan. Het creëren van een doorlopende leerlijn tussen het mbo en hbo is ook cruciaal.
Bovendien zal er een programma opgezet moeten worden dat verschillende circulaire initiatieven met elkaar
verbindt, denk hierbij aan een landelijke kennisprogramma.
Een groot aantal circulaire initiatieven en programma’s blijven te vaak in de kinderschoenen staan. Er zal een
nationaal programma moeten komen waarbij er één weg gekozen wordt en deze vervolgens ook bewandeld wordt.
Beroepen moeten in een circulaire context geplaatst worden. De experts concluderen daarom dat lessen
structureel anders moeten worden ingericht. Verplichte en gerichte lesprogramma’s en leermodules spelen hierin
een belangrijke rol. De overheid en onderwijsinstellingen kunnen ervoor zorgen dat deze goed uitgevoerd kunnen
worden. De competenties en vaardigheden die nodig zijn om de transitie naar een circulaire economie te
versnellen zullen moeten worden opgenomen in deze gerichte lesprogramma’s en leermodules. Volgens Marleen
Janssen Groesbeek, Lector Sustainable Finance and Accounting bij Avans Hogeschool, is het ook belangrijk dat
studenten hiernaast een beter beeld krijgen van hoe een organisatie opereert en hoe afdelingen aan elkaar zijn
verbonden om de circulaire transitie te versnellen.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

We moeten van een
‘kunnen niet‘ naar een
‘kunnen wel’
mentaliteit gaan en
vooral het glas half
vol houden en niet
steeds half leeg”
Lex Hendriksen, Strategisch
Adviseur Circulaire Economie bij
Metropoolregio Amsterdam

Document Classification: KPMG Public

21

Het onderwijs is van groot belang voor het opheffen van de knelpunten op de circulaire
arbeidsmarkt. In het onderwijs zijn ook bottlenecks; deze kunnen op verschillende
manieren opgelost worden (2/3)
De lineaire economie heeft nog altijd de overhand in de Nederlandse lesprogramma’s, wat betekent dat de lesprogramma’s voor een groot deel
onveranderd zijn gebleven. De algemene conclusie is dan ook dat de circulaire economie nog niet voldoende is opgenomen in leermodules. Dit wordt
ook erkent in het rapport Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie* door Het Groene Brein en Coöperatie Leren voor Morgen. Al
hoewel er meer aandacht komt voor de circulaire economie in het beroepsonderwijs, ontbreekt aandacht in het primair- en voortgezet onderwijs. In het
primair onderwijs kunnen kinderen een goede basis leren van duurzaamheid en circulariteit.
Uit de gesprekken met experts komt het beeld naar voren dat het beroepsonderwijs weinig grip heeft op de innovatieprocessen op het gebied van
circulariteit. Hierdoor loopt bijvoorbeeld het mbo achter op datgene wat het bedrijfsleven van het onderwijs vraagt. Daarnaast, doordat grote
organisaties ervoor kiezen om personeel intern op te leiden ontstaan er geen systematische oplossingen voor het probleem dat bijvoorbeeld het
beroepsonderwijs niet altijd is aangesloten bij de laatste ontwikkelingen in het bedrijfsleven. Dit heeft negatieve consequenties voor kleinere
organisaties.
Samenwerking tussen verschillende onderwijsniveaus zal gestimuleerd moeten worden om de transitie naar een circulaire economie te versnellen.
Echter:

We hebben muren opgetrokken tussen verschillende typen onderwijs, maar we moeten
deze muren weer zien te verlagen”
Daan de Kruijf, Circulair Skills Lead bij Leren voor Morgen
*Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie | Rapport | Rijksoverheid.nl

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

22

Het onderwijs is van groot belang voor het opheffen van de knelpunten op de circulaire
arbeidsmarkt. In het onderwijs zijn ook bottlenecks; deze kunnen op verschillende
manieren opgelost worden (3/3)
Meer (steun met) experimenteren kan de circulaire economie versterken
Volgens de experts wordt de oplossing voor de ontwikkelingsopgave niet bereikt door generieke trainingen
waarin de principes van een circulaire economie worden meegenomen, maar door te experimenten in de
praktijk. Datgene wat scholieren en studenten leren zou meer moeten worden toegepast. “Aan de slag ermee!”
stelt Jeroen van Muiswinkel, Consultant bij Copper8, voor.
Daarnaast dient de nadruk te liggen op de ‘soft skills’
Daan de Kruijf, Circular Skills Lead bij Leren voor Morgen, vraagt zich af waarom er zó weinig focus ligt op de
menselijke kant van de circulaire economie. ‘Soft skills’ zijn cruciaal voor de transitie naar een circulaire
economie en kunnen ook op andere transities ingezet worden. Echter, de focus ligt voornamelijk op ‘hard
skills’. Hiernaast kunnen vaardigheden op drie niveaus van elkaar onderscheiden worden: 1) toepassing (wat),
2) proces (hoe) en 3) mentaliteit (waarom). Het is belangrijk dat er (meer) aandacht komt voor deze drie
niveaus.
Samenwerking tussen het bedrijfsleven, scholen en de overheid dient versterkt te worden
In vergelijking met andere Europese landen loopt Nederland achter als het gaat om het gebruiken van
maatschappelijke uitdagingen als een leeroptie voor scholieren en studenten. ‘Challenge-based learning’ als
onderwijsconcept wordt door Denemarken al veel meer toegepast, volgens Maurijn Odé, Projectleider &
Practor Circulaire Regionale Economie bij ROC Flevoland. Dit innovatief onderwijsconcept stimuleert
samenwerking tussen scholieren en studenten en het bedrijfsleven, wat cruciaal is voor het versnellen van de
transitie naar een circulaire economie.
Andere kwalitatieve ontwikkelopgaven zijn nauwere samenwerking tussen de verschillende onderwijsniveaus,
reeds beginnend bij het primair onderwijs, en activeren en inspireren om een opleiding te volgen naast het
uitbreiden van het circulaire opleidingsaanbod.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Nederland kan
veel leren van
andere Europese
landen.
‘Challenge-based
learning’ lijkt
goed te werken
in Denemarken”
Maurijn Odé, Projectleider
& Practor Circulaire
Regionale Economie bij
ROC Flevoland

Document Classification: KPMG Public

23

De transitie zal een aantal gevolgen hebben op de arbeidsmarkt blijkt uit een
rondetafeldiscussie met beleidsmedewerkers op het gebied van circulaire economie
Er komen niet zozeer nieuwe banen bij, maar banen gaan inhoudelijk veranderen
Materiaalkunde en ontwerpmethodieken zullen belangrijker worden in alle sectoren. Meer banen zullen ontstaan in
circulair ontwerp, ontmantelen en specifiek vakmanschap. Al hoewel er banen zullen verdwijnen in de
(petro)chemie en afvalverbranding, zullen er meer banen ontstaan in het sorteren van afvalstromen en het
ontwerpen, bouwen en onderhouden van installaties. De inhoud van het werk van werkend Nederland zal
veranderen als de transitie naar circulaire economie wordt doorgezet. Niet alleen banen in productiesectoren zullen
inhoudelijk veranderen door deze transitie, maar ook banen in de dienstensector, denk hierbij aan banken en
verzekeringen.
Een aantal beroepskwalificaties moet worden aangepast
Inkopers moeten zich richten op circulariteit en lagere impact op het milieu, waarde behoud en diensten en minder
op het vergroten van de afzet van producten. Circulair inkopen zal de norm moeten worden en niet de uitzondering.
Financiers zullen hun blik moeten verbreden naar maatschappelijk impact en moeten zich minder focussen op
groot en snel rendement op de investering.
Voor toezichthouders en vergunningverleners is geavanceerde kennis vereist op het gebied van duurzaamheid
en circulariteit.
Kennis en vaardigheden over de circulaire economie moeten integraal worden verankerd in het onderwijs. Dit
houdt ook in dat docenten hierbij ondersteund moeten worden en dat duurzaamheidskennis bij (vak)docenten moet
worden opgeschaald. Er moet omscholing plaatsvinden voor werkenden in onder andere de chemiesector, omdat
een deel van deze bestaande functies en banen zullen verdwijnen door de transitie naar een circulaire economie.

Voor de transitie
naar een
circulaire
economie moeten
we verder kijken
dan alleen
productie”
André Rodenburg,
Dossierhouder voor
Arbeidsmarkt in een
circulaire economie

Voor accountants tenslotte is kennis aangaande duurzaamheidsverslaglegging, aanpassing van regels en
waarderingsstelsels en gedragsaanpassing aan de orde in een circulaire economie.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

24

De effecten van de transitie raken ook andere ontwikkelingen in Nederland blijkt uit een
rondetafeldiscussie met beleidsmedewerkers op het gebied van circulaire economie
Er bestaat
momenteel een
mismatch tussen
wat diverse sectoren
voor vakmensen
nodig hebben nu en in
de toekomst en wat
opleidingen nu
aanbieden”
Indy van de Sande,
Dossierhouder voor Onderwijs
in een circulaire economie

De kwantitatieve en kwalitatieve effecten van de transitie naar een circulaire economie kunnen in
samenwerking met sociale partners worden opgevangen
De effecten moeten eerst in kaart gebracht worden én er moet worden nagedacht over wat er gefaciliteerd kan
worden met bestaande middelen, in samenwerking met sociale partners. Vervolgens moeten er afspraken gemaakt
worden over wat er nodig is om de effecten op te vangen. Een privaat-publieke samenwerking is cruciaal.
De overheid moet voorkomen dat kwantitatieve en kwalitatieve tekorten zullen ontstaan in het onderwijs. Effecten in
het onderwijs kunnen worden opgevangen door voldoende en passende bij- en nascholing. Samenwerking tussen
het bedrijfsleven en onderwijs is dan ook erg belangrijk.
Naast de als primair aangewezen sectoren, zijn een aantal andere sectoren en maatschappelijke
ontwikkelingen bij deze transitie betrokken
De gezondheidszorg moet bij de transitie naar een circulaire economie worden meegenomen. Deze sector is een
grootgebruiker van materialen, energie en water, maar wordt vaak over het hoofd gezien. Hiernaast moeten
sectoren waar publieke belangen liggen ook worden meegenomen in de circulaire transitie, denk hierbij aan
defensie en veiligheid. Een van de effecten van circulaire economie namelijk ook is de leveringszekerheid
van grondstoffen vergroten

Alhoewel een aantal sectoren kan worden gezien als ‘change makers’ in de circulaire transitie, betreft de circulaire
economie alle sectoren op de lange termijn. Naast sectoren moeten maatschappelijke ontwikkelingen, waaronder
demografische ontwikkelingen, geopolitieke ontwikkelingen en vraag naar grondstoffen, ook bij de circulaire
transitie worden betrokken.
Er kan een situatie ontstaan waarbij Nederland minder aantrekkelijk wordt voor werkenden door circulair beleid.
De overheid moet rekening houden met mogelijke scenario’s waarbij mensen naar het buitenland verhuizen en/of
minder mensen naar Nederland toekomen voor werk.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

25

Er is zowel synergie als wrijving tussen de circulaire economie en andere transities blijkt uit
gesprekken met experts en een rondetafeldiscussie met beleidsmedewerkers op het
gebied van circulaire economie
De synergie die ontstaat door flexibele inzet van mensen
Gezamenlijke sturing, minder frustraties bij sociale partners en bedrijven en bredere inzetbaarheid als het gaat om
technisch personeel kan ontstaan door naast de circulaire economie andere transities en opgaven te betrekken.
Synergie is noodzakelijk om klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en vervuiling tegen te gaan. Circulaire
economie verdient daarom dezelfde urgentie en aandacht als de energietransitie; alle transities moeten op
hetzelfde urgentieniveau liggen om te voorkomen dat we een smalle focus blijven aanhouden.
En ook het breder aanvliegen van de arbeid en onderwijs kant kan bijdragen aan de benodigde synergie.

Wrijving ontstaat door concurrentie rondom schaarse middelen alsmede tegengestelde belangen
Klimaatadaptatie en woningbouw gaan op de korte termijn concurreren om grondstoffen, aangezien water, zand en
grind schaarser worden in Nederland. Hiernaast vergroten duurzame mobiliteit en de energietransitie de
wereldwijde vraag naar kritieke metalen. De circulaire economie draagt hier bij aan het vergroten van de
leveringszekerheid of het verminderen van de leveringsrisico’s.

Hoe zorgen we er
samen voor dat
de digitale
transitie circulair
wordt?”
Jeroen van Muiswinkel,
Consultant bij Copper8

Experts Duco de Mol van Otterloo, Project Lead bij Circular Jobs Initiative, en Jeroen van Muiswinkel, Consultant bij
Copper8, leggen uit dat de meeste organisaties moeten digitaliseren om te kunnen blijven concurreren in de huidige
markt. Echter, de digitale transitie heeft ook schadelijke effecten voor het milieu, vanwege het enorme
energieverbruik. De conclusie is dan ook dat we transities niet als onafhankelijk van elkaar moeten zien, maar
moeten kijken naar de samenhang tussen verschillende transities.
De overheid kan voor de lange termijn een aantal activiteiten onderzoeken teneinde op lange termijn een
soepele en maatschappelijk gedragen transitie te faciliteren
Daarnaast zou een integrale benadering van de circulaire economie in het onderwijs ontwikkeld kunnen worden,
bijvoorbeeld door verschillende niveaus van onderwijs (mbo, hbo, wo) te laten samenkomen en niet alleen maar te
beginnen bij beroepsonderwijs, maar in het primair en voortgezet onderwijs.
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

26

05
Onderzoeksopzet en
Verantwoording

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

27

• Opstellen van de survey: Het opstellen van de survey bestaat uit twee trajecten. Allereerst
worden de onderzoeksvragen geselecteerd die middels de survey beantwoord kunnen
worden. De overige onderzoeksvragen worden tijdens de diepte-interviews bij verschillende
respondenten bevraagd. Het clusteren en uitschrijven van surveyvragen wordt afgestemd
met de taskforce. Daarnaast wordt een digitale surveyomgeving gebouwd met dashboard.

• De survey bestond uiteindelijk uit 17 vragen, die vervolgens aan duizenden bedrijven is
voorgelegd;
• 152 daarvan hebben de survey ingevuld.

Branche
overzicht

Resultaat

Acties

• Deskresearch en onderzoeksvragen: Voortbouwen op reeds uitgevoerde onderzoek,
bestuderen en onderzoeken van bestaande publicaties/onderzoeken; die in de tussentijd
hebben plaats gevonden. Gebruik maken van reeds uitgevoerde surveys en het verder
bestuderen van de circulaire arbeidsmarkt.

Producten
Lijst met branche
organisaties per
doelgroep en
transitiepad

Survey

• Eenduidig beeld krijgen van de onderzoeksresultaten aan het eind van de opdracht.
• Een zo groot mogelijke surveylijst die een goede weerspiegeling van de verschillende
transities en bijbehorende doelgroepen geeft.
• Makkelijk en eenvoudig in te vullen survey opstellen voor een zo groot mogelijke response.

Vakkundige survey

Projectmatig
plan van
aanpak

Doel

Uitzetten van het onderzoek, benaderen van verschillende branches en opstellen van
survey(vragen)

Overzichtelijk plan
van aanpak

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

28

Resultaat

Acties

• Afnemen diepte-interviews: Het afnemen van 11 diepte-interviews verdeeld over de
verschillende beroepsgroepen. Gezien de beschikbare tijd wordt slim gekeken naar het
combineren van beroepsgroepen (bijvoorbeeld wegen).
• Organiseren van een rondetafeldiscussie met beleidsmedewerkers op het gebied van
circulaire economie binnen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

Producten
Datadump
van de
survey

• Het verzamelen van kwalitatieve en kwantitatieve data zodat deze verwerkt kan worden tot
relevante resultaten.

Kwantitatieve data

Beknopte
interview
samenvatting

Doel

Afnemen van diepte-interviews met de verschillende vertegenwoordigers uit de
doelgroepen

Interview
verslagen

• Uit de interviews met de experts is een grote hoeveelheid relevante kwalitatieve data gekomen.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

29

06
Appendix

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

30

Appendix Overzicht
01 Leeswijzer
02 Specifieke survey antwoorden
03 Surveyvragen
04 Interviewvragen en experts

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

31

Leeswijzer (1/3)
Onderzoeksvragen ministerie IenW

Beantwoording KPMG

Kijkend naar de tijdhorizon tot 2026 dan wel (circa) 2030 specifiek voor de transitie naar CE:
Wat zie je als kwalitatieve ontwikkelopgave voor je huidige personeel voor de ontwikkeling van je bedrijf(stak)
in een circulaire economie met circulaire businessmodellen? En hoe is deze te vervullen (algemeen
cursusaanbod, specifieke in company training / on the job)?

Hoofdstukken twee en drie: (1) en (2)

Wat is de behoefte aan specifiek opgeleid nieuw personeel en hoe is die te vervullen (vanuit
beroepsonderwijs, O&O-fondsen, bedrijfsscholen, arbeidsmigratie, uitbesteding buiten Nederland)? Vereist dit
extra zorg voor arbeidsomstandigheden en -voorwaarden?

Hoofdstuk twee: (1), (2) en (3)

In welke productgroepen (technieken, materialen) is er met name een opleidingsbehoefte?
In hoeverre raakt dit naast ‘keten’-functies ontwerp, inkoop, productie, reparatie ook ‘enabling’ functies zoals
financiering, marketing, aftersales?

Hoofdstuk twee: (1), (2) en (3)

Op welke onderwijs/kennisniveaus (mbo, hbo, wo) zijn deze functies nodig?
Welke kansen ziet u vanuit de transitie in uw bedrijfstak voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt?

Hoofdstukken twee en drie: (1), (2) en (3)

In zoverre oplossingen worden gezocht in onderwijs (beroepsonderwijs dan wel om/bijscholing), wat zijn dan
bottlenecks (naast budget, bijvoorbeeld tijdbesteding deelnemers, beschikbaarheid docenten of leermiddelen,
werkervaringsplaatsen)? En hoe zouden deze opgelost kunnen worden?

Hoofdstukken twee en vier: (1), (2), (3) en (4)

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

32

Leeswijzer (2/3)
Onderzoeksvragen ministerie IenW

Beantwoording KPMG

Deze vragen kunnen per bedrijfstak in de bredere context van de factor arbeid worden geplaatst:
Hoe verhoudt zich het effect van de transitie naar CE tot de totale dynamiek in de bedrijfstak (wat is de
uitbreidings- / vervangingsvraag, welke andere kwalificaties)? Is er synergie of afruil met andere transities
(klimaat/energie, digitalisering, grote bouwopgave)

Hoofdstuk zes: (1)

In welke functies (ontwerp, productie / reparatie, inkoop, marketing, enz.) speelt dit?

Hoofdstuk twee: (1)

Op welke ruimtelijke schaal (lokaal, regio, nationaal, internationaal) zoek je naar arbeidskrachten?

Hoofdstuk zes: (1)

Kan in de behoefte worden voorzien door andere oplossingen dan uitbreiding van personeel (zoals
digitalisering, robotisering, uitbesteding taken)?

Hoofdstuk drie: (1)

Indien er sprake is van krimpend personeelbestand, vergt dit een sociaal plan (naar andere functies, met
om/bijscholing)?

Hoofdstuk zes: (1)

En voor de langere termijn (tijdhorizon tot 2050): wat voor soort arbeidsplaatsen/kwalificaties zullen er nodig
zijn als bedrijven / productieketens volledig circulair worden?

Hoofdstuk vier: (1)

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

33

Leeswijzer (3/3)
Onderzoeksvragen ministerie IenW

Beantwoording KPMG

Vragen aan de andere dwarsdoorsnijdende thema´s (Producentenverantwoordelijkheid, Onderwijs, Circulair inkopen, Marktprikkels / financieringsinstrumenten, KIA
CE, Versnellingshuis):
Kijkend naar de tijdhorizon 2026 / 2030:
In hoeverre voorzien jullie het ontstaan van nieuwe dan wel het verdwijnen van bestaande) functies en banen,
als uitkomst van jullie acties?

Hoofdstuk vier: (1)

Welke beroepskwalificaties (bijvoorbeeld van inkopers, financiers, toezichthouders, vakdocenten) moeten er
worden aangepast als gevolg van jullie acties?

Hoofdstuk vier: (1)

Hoe kunnen deze (kwantitatieve, kwalitatieve) effecten worden opgevangen (bijvoorbeeld via
beroepsonderwijs, om/bijscholing werkenden, enz.) of door nieuwe functies, andere business modellen of
taken uit productiesectoren elders te beleggen?

Hoofdstuk vier: (1)

Welke andere sectoren (buiten de vijf bestaande Transitieagenda´s, zoals logistiek, zorg,
banken/verzekeringen) en maatschappelijke ontwikkelingen naast CE (demografie, arbeidsmigratie, geopolitiek) moeten bij deze transitie worden betrokken?

Hoofdstuk vier: (1)

Welke synergie of afruil kan er ontstaan door naast CE andere transities en opgaven (bijvoorbeeld energie,
klimaatadaptatie, duurzame mobiliteit, woningbouw, stikstofaanpak) te betrekken?

Hoofdstuk vier: (1)

En voor de langere termijn (tijdhorizon 2050): welke activiteiten zijn nu reeds te onderzoeken teneinde op
langere termijn een soepele en maatschappelijk gedragen transitie te faciliteren?

Hoofdstuk vier: (1)

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

34

De respondenten zijn actief in alle provincies en zoeken hun personeel voornamelijk regionaal
Het onderzoek is uitgezet onder duizenden Nederlandse organisaties, de
respondenten zijn actief in heel Nederland waarbij het zwaartepunt ligt in
Noord- en Zuid-Holland.

Provincie

De meeste respondenten zoeken op lokale en regionale schaal naar
werknemers.

Ruimtelijke Schaal
3% 3%

45%

3%
Drenthe

20%

Flevoland
Friesland

12%

Gelderland
Groningen

3%
5%
5%

12%

Limburg
Noord-Brabant
Noord-Holland
Overijssel

4%
20%
10%

40%
35%
30%
25%

15%

Utrecht

10%

Zeeland

5%

Zuid-Holland
(blank)

42%

20%

26%
19%
13%

0%
Lokaal

Regionaal

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Nationaal

Internationaal

Document Classification: KPMG Public

35

Afvloeien personeel
Veel respondenten geven aan dat zij personeel dat niet mee kan gaan in de transitie naar een circulaire economie niet laten afvloeien via een sociaal
plan, maar proberen om te scholen dan wel via natuurlijke weg laten uitstromen.

5

41

48

Afvloeien

Omscholen

Via Natuurlijk verloop

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

36

Vraag van VCP: Is er behoefte aan investeringen in technologie om de transitie naar een
circulaire economie te versnellen?
Verschillende experts die door KPMG zijn geïnterviewd geven aan dat er behoefte is aan het opschalen van experimenten met betrekking tot de
transitie naar een circulaire economie. Een goed voorbeeld is de bouw, waar digitalisering wordt gezien als randvoorwaarde, conform het SER-advies
dat plein voor een kabinetsbrede inzet om de transitie naar een circulaire economie te versnellen.
Volgens Helen Visser, Beleidsadviseur Duurzaamheid bij Bouwend Nederland, blijft uniformiteit een discussiepunt in de bouw. Veel initiatieven kijken
naar losmaakbaarheid, biobased materialen, of de opzet van materialenmarktplaatsen. Vaak met een andere aanpak of opvatting. Dit leidt tot
versnippering. Het Rijk moet richting marktpartijen en decentrale overheden zorgen voor duidelijkheid en regie. Het is voor Bouwend Nederland daarom
belangrijk dat onder landelijke regie uitwerking wordt gegeven aan uniforme landelijke uitgangspunten voor prestatie-eisen, meetmethodieken en
centrale ambities ten aanzien van circulair bouwen. En specificaties voor het digitaal vastleggen van materiaaldata. Dit is belangrijk voor:
1. Opschaling / industrialisatie in de bouw;
2. duidelijkheid naar alle decentrale overheden;
3. monitoren of beleid tot resultaat leidt;
4. noodzakelijk voor een goede aansluiting van vraag en aanbod van secundaire materialen.

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

37

Bijlage Vragenlijst (1/2)
1. Bij ons bedrijf zijn de processen circulair ingericht, worden diensten/producten circulair ontwikkeld, dan wel worden een
groot aantal van de materialen hergebruikt en/of gerecycled.*
2. In welke banen/afdelingen ontbreekt kennis om meer circulair te worden? (Meerdere antwoorden mogelijk)*
3. Op welk onderwijs/kennisniveau (mbo, hbo, wo) ontbreekt kennis voor de afdeling
inkoop/ontwerp/productie/marketing/verkoop/service om meer circulair te worden? (Meerdere antwoorden mogelijk)*
4. Heeft u plannen om uw huidige personeel bij te scholen rondom het onderwerp circulaire economie?
5. Hoe gaat u uw huidige personeel bijscholen op het onderwerp circulaire economie? (Meerdere antwoorden mogelijk)
6. Als u nadenkt over eventuele uitbreiding van uw personeelsbestand, hoe zou u het circulaire kennis-tekort bij uw bedrijf
kunnen oplossen met nieuw personeel? (Meerdere antwoorden mogelijk)
7. Hoeveel procent extra tijd is ongeveer nodig om een nieuwe medewerker uit het buitenland bij te spijkeren in kennis
rondom circulariteit, in vergelijking met nieuwe Nederlandse medewerkers?
Voorbeeld: Als een nieuwe medewerker uit Nederland 20 uur nodig heeft om het circulaire kennis-tekort te verkleinen, zou een nieuwe
medewerker uit het buitenland dan 22 uur (10% meer tijd) nodig hebben om zijn/haar circulaire kennis-tekort te verkleinen?
8. Hoe groot schat u de kans in dat mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt (zoals arbeidshandicap of psychosociale
problematiek) kunnen meehelpen met het meer circulair maken van uw bedrijf?
* Verplichte surveyvragen

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

38

Bijlage Vragenlijst (2/2)
9. Hoe gaat u om met medewerkers die niet mee kunnen komen in de transitie naar circulariteit die uw bedrijf doormaakt?
(Meerdere antwoorden mogelijk)

10. Welke (klantgerichte) werkzaamheden voert uw bedrijf uit; die in lijn kunnen zijn met onderstaande circulaire
businessmodellen? (Meerdere antwoorden mogelijk)

11. Welke knelpunten staan het ontwikkelen van circulaire kennis in de weg? (Meerdere antwoorden mogelijk)

12. Hoe kan uw bedrijf meer circulair worden door andere oplossingen dan training en uitbreiding van personeel? (Meerdere
antwoorden mogelijk)

13. Hoeveel medewerkers heeft uw bedrijf?*

14. Op welke ruimtelijke schaal zoekt u naar arbeidskrachten? (Meerdere antwoorden mogelijk)

15. In welke sector zit uw bedrijf (selecteer de sector die het meest van toepassing is op uw bedrijf)?

16. In welke Nederlandse provincie bevindt zich de hoofdvestiging van uw bedrijf?

* Verplichte surveyvragen

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

39

Bijlage: lijst van experts
Naam

Organisatie

Rol

Daan de Kruijf

Leren voor Morgen

Circular Skills Lead

Jeroen van Muiswinkel

Copper8

Consultant

Duco de Mol van Otterloo

Circle Economy

Project Lead Circular Jobs Initiative

Helen Visser

Bouwend Nederland

Beleidsadviseur duurzaamheid

Lex Hendriksen

Metropoolregio Amsterdam

Strategisch Adviseur Circulaire Economie

André Rodenburg/Indy van de
Sande/Martine Roza-Molenschot en
Bas Warmenhoven

Ministerie IenW

Beleidsmedewerkers voor het onderwerp Circulaire Economie

Marleen Janssen Groesbeek

Avans Hogeschool

Lector Sustainable Finance and Accounting

Douwe Jan Boersma

OPNIEUW!

Circulair Ondernemer (circulair aanjager & coach)

Susan van Hooijdonk

Randstad Groep

Strategic Specialist Social Impact & Labour Market

Riemer Kemper

SER

SER-secretaris van de Taakgroep Arbeidsmarkt en Scholing van het
Klimaatakkoord

Maurijn Odé

ROC van Flevoland

Projectleider & Practor Circulaire Regionale Economie

© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse
entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public

40

KPMG on social media

Dit document is opgesteld voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat om vast te stellen wat de knelpunten op de
arbeidsmarkt zijn aangaande een transitie naar de circulaire economie. KPMG Advisory aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
gebruik van dit document voor enig ander doel en ten opzichte van andere partijen dan het ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat.
© 2022 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die
verbonden zijn aan KPMG International Limited, een Engelse entiteit. Alle rechten voorbehouden.

Document Classification: KPMG Public