Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2010–2011

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3211
Vragen van het lid Recourt (PvdA) aan de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie over het niet aanhouden van een verdachte in verband met noodweer
(ingezonden 21 juni 2011).
Antwoord van staatssecretaris Teeven (Veiligheid en Justitie) (ontvangen
26 juli 2011) Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2010–2011,
nr. 3151.
Vraag 1
Kent u het artikel «De OM-aanwijzing inzake noodweer. Is de niet-aangehouden verdachte werkelijk beter af»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Is er bij het tot stand komen van de Aanwijzing handelwijze bij beroep op
noodweer nagedacht over de mogelijk nadelige gevolgen die het nietaanhouden van zich verwerende burgers heeft? Zo ja, waar blijkt dat uit en
wat waren daarbij de overwegingen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2
Ja, ik verwijs naar mijn antwoord op vragen 3 en 7. Zoals ik in mijn antwoorden op de overige vragen uiteen zet, ben ik van mening dat verder geen
sprake is van nadelige gevolgen bij het niet aanhouden van deze categorie
verdachten.
Vraag 3
Deelt u de mening van de auteurs van het genoemde artikel dat in het geval
van een invrijheid verkerende verdachte het opsporingsonderzoek minder
effectief kan zijn omdat die verdachte in de gelegenheid is verklaringen af te
stemmen of sporen te wissen? Zo ja, welke conclusie trekt u hieruit? Zo nee,
waarom niet?

1

ah-tk-20102011-3211
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2011

Nederlands Juristenblad 10-6-2011, p. 1497 e.v.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

1

Antwoord 3
Ja, dit risico bestaat. Om die reden is in de Aanwijzing handelwijze bij beroep
op noodweer (Stcrt. 21 december 2010, nr. 20474) opgenomen dat wanneer
er op enig moment in het onderzoek aanwijzingen zijn dat de verdachte het
opsporingsonderzoek tegenwerkt of de waarheidsvinding belemmert, alsnog
tot aanhouding kan worden overgegaan.
Vraag 4, 5
Deelt u de mening dat het tegenstrijdig is dat onder het regime van de
Aanwijzing de verdachte enerzijds alsnog kan worden aangehouden als er
signalen zijn dat hij het onderzoek dwarsboomt (en dus niet meewerkt) en
anderzijds gewezen wordt op zijn recht om te zwijgen en dat hij niet tot
bepaalde medewerking verplicht is? Zo ja, hoe kan deze tegenstrijdigheid
worden opgelost? Zo nee, waarom niet?
Herkent u het dilemma van een niet- aangehouden verdachte, die nog het
risico loopt om te worden aangehouden vanwege het niet verlenen van
volledige medewerking aan het onderzoek, om zich enerzijds te beroepen op
zijn zwijgrecht maar daar anderzijds vanwege de vrees van aanhouding toch
vanaf meent te moeten zien? Zo ja, geeft dan het niet aanhouden van de
verdachte niet juist een extra pressiemiddel in de handen van de verhorende
ambtenaren en verzwakt dat de positie van de verdachte juist niet? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 4, 5
Naar mijn mening is er geen sprake van een tegenstrijdigheid. Deze personen
krijgen door de politie uitgelegd dat zij verdachte zijn en vanwege – kort
gezegd – een vermoedelijke noodweersituatie enerzijds op vrije voeten
worden gelaten en dat anderzijds hun medewerking aan het opsporingsonderzoek wordt verwacht. Onder het laatste wordt onder andere verstaan het
meewerken aan het onderzoek aan kleding en lichaam. Zij krijgen ook
meegedeeld dat zij niet tot medewerking verplicht zijn en dat zich mogen
beroepen op hun zwijgrecht. Als de verdachte – na een eerder beroep op en
toekenning van de bijzondere positie – ervoor kiest om (verder) te zwijgen,
kan dit er een reden voor zijn dat de bijzondere positie niet kan worden
gehandhaafd. Dit is erin gelegen dat bij een zwijgende verdachte niet goed
ingeschat kan worden of hij het onderzoek zal gaan tegenwerken of de
waarheidsvinding zal gaan belemmeren. Van een automatische aanhouding is
echter geen sprake. Of dit dwangmiddel alsnog ingezet moet worden, hangt
af van het verloop van het onderzoek. Als de verdachte alsnog wordt
aangehouden, gebeurt dat dus niet om hem tot verklaren te dwingen, maar
om te voorkomen dat hij bijvoorbeeld het sporenonderzoek tegenwerkt of
getuigen beïnvloedt. Om die reden is het al dan niet aanhouden ook geen
pressiemiddel om verdachte te weerhouden van zijn zwijgrecht gebruik te
maken. Overigens kan de verdachte, zoals in elke zaak, zich door een
raadsman laten bijstaan bij het maken van de afwegingen of hij zich op zijn
zwijgrecht zal beroepen of dat hij medewerking zal verlenen aan het
opsporingsonderzoek.
Vraag 6, 8, 9, 10
Is het waar dat de verdachte niet altijd recht heeft op rechtsbijstand voorafgaand aan het eerste verhoor in het geval hij niet is aangehouden? Zo ja,
deelt u de mening dat bij ontbreken van een aanhouding, de verdachte in een
nadeliger positie verkeerd dan wanneer hij wel zou zijn aangehouden? Deelt
u de mening dat de Aanwijzing zou moeten worden gecorrigeerd en wel in
de zin van dat de niet-aangehouden zich verwerende burger niet eerder mag
worden verhoord dan nadat deze een raadman heeft kunnen consulteren? Zo
nee, waarom niet?
Is het waar dat eventuele belastende verklaringen van de niet-aangehouden
verdachte voor het bewijs kunnen worden gebruikt, ook als die verdachte
voor of tijdens zijn verhoor geen bijstand van een advocaat heeft gehad? Zo
ja, acht u dit wenselijk? Zo nee, wat klopt hier aan dan niet?
Deelt u de mening dat vanwege het niet verlenen van rechtsbijstand aan een
op vrije voeten verblijvende verdachte, er minder waarborgen kunnen zijn
waardoor de verdachte in een nadeliger positie terecht kan komen, dan
wanneer hij wel aangehouden zou zijn? Zo ja, welke conclusie trekt u hieruit?
Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

2

Deelt u de conclusie van de auteurs van het genoemde artikel dat de zich
verwerende burger beter af is met een aanhouding dan zonder aanhouding?
Zo ja, wat gaat u dan doen om de Aanwijzing aan te passen? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 6, 8, 9, 10
De Salduz-jurisprudentie houdt in dat als een aangehouden verdachte niet,
dan wel niet binnen redelijke grenzen, de gelegenheid is geboden om
voorafgaand aan het eerste verhoor door de politie een advocaat te raadplegen, dat in beginsel een vormverzuim oplevert als bedoeld in art. 359a Sv. Dit
vormverzuim dient na een daartoe strekkend verweer in de regel – behoudens enkele uitzonderingen – te leiden tot uitsluiting van het bewijs van de
verklaringen van de verdachte die zijn afgelegd voordat hij een advocaat kon
raadplegen (vergelijk Hoge Raad (HR) 30 juni 2009, LJN BH3079, NJ
2009/349). De HR heeft aangegeven (9 november 2010, LJN BN7727) dat de
opvatting onjuist is dat uit de rechtspraak van het Europese Hof voor de
Rechten van de Mens (EHRM) voortvloeit dat deze regel zonder meer ook
geldt als het gaat om een niet-aangehouden verdachte. De ratio daarachter is
verwoord in een uitspraak van de rechtbank te Maastricht (8 februari 2011,
LJN BQ0852): de niet-aangehouden verdachte heeft de vrijheid en de
mogelijkheid om zich voorafgaand aan het verhoor, waartoe hij is uitgenodigd, zelfstandig tot een raadsman te wenden.
In de Aanwijzing Rechtsbijstand Politieverhoor (Stcrt. 16 maart 2010, nr. 4003)
is opgenomen dat een niet-aangehouden verdachte die schriftelijk wordt
uitgenodigd voor verhoor op een politiebureau, in de brief wordt gewezen op
de mogelijkheid om voorafgaand aan het verhoor een raadsman te raadplegen. Ook als een op vrije voeten verkerende verdachte er niet voor heeft
gekozen vooraf een raadsman te raadplegen, kan het eerste verhoor
doorgang vinden en kunnen de door hem afgelegde verklaringen gebruikt
worden voor het bewijs.
Er is naar mijn mening op dit vlak geen sprake van minder waarborgen voor
of een nadeliger positie van een niet-aangehouden verdachte ten opzichte
van een wel aangehouden verdachte. Wel wordt initiatief verwacht van een
verdachte die op vrije voeten verkeert, juist omdat die de vrijheid en de
mogelijkheid heeft zich zelfstandig tot een raadsman te wenden. Vanwege de
vermoedelijke noodweersituatie wijst de politie deze verdachten op de
mogelijkheid om een beroep te doen op slachtofferhulp. Slachtofferhulp
Nederland kan hen terzijde staan en bijvoorbeeld doorverwijzen naar een
advocaat.
Er bestaat derhalve geen aanleiding de Aanwijzing handelwijze bij beroep op
noodweer aan te passen.
Vraag 7
Is het waar dat de minvermogende niet-aangehouden zich verwerende burger
geen recht heeft op gesubsidieerde rechtsbijstand, ook al wordt hij wel in de
gelegenheid gesteld een advocaat voorafgaand aan het verhoor te consulteren? Zo ja, wat betekent dit voor de positie van die verdachte? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 7
Zolang iemand verdachte is, heeft hij afhankelijk van zijn draagkracht recht op
gefinancierde rechtsbijstand. In beginsel betaalt een niet-aangehouden
verdachte daar wel een eigen bijdrage voor in tegenstelling tot aangehouden
verdachten of personen die alleen als slachtoffer zijn aangemerkt. Ik acht het
wenselijk dit verschil op te heffen voor niet-aangehouden verdachten in de
zin van de Aanwijzing handelwijze bij beroep op noodweer. Een hiertoe
strekkende wijziging van de Wet op de rechtsbijstand zal ik op enig moment
bevorderen. Het betreft een uitbreiding van de regeling van artikel 44, vierde
lid, van de Wet op de rechtsbijstand, welk voorziet in kosteloze rechtsbijstand
aan een slachtoffer van een misdrijf tegen de zeden of een geweldsmisdrijf.
Vooruitlopend hierop heb ik aan de Raad voor rechtsbijstand verzocht te
bewerkstelligen dat in voorkomende gevallen aan deze categorie verdachten
geen eigen bijdrage wordt opgelegd en zij op het geëigende moment op de
mogelijkheid van rechtsbijstand worden gewezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, Aanhangsel

3