NVSI – Flextensie – Position Paper Onbenut arbeidspotentieel

1

Position paper
Algemeen
De Tweede Kamer organiseert op maandag 17 juni 2019 een Rondetafelgesprek over ‘Onbenut Arbeidspotentieel’.
Het Flextensie‐instrument (dat door gemeenten wordt ingezet vanuit de Nederlandse Vereniging voor Sociale
Innovatie) is als good practice gevraagd om een bijdrage te leveren aan dit gesprek. Dit position paper is opgesteld
namens de regiegroep van gemeenten die Flextensie inzetten.

Omgekeerde wereld
De uitnodiging voor dit Rondetafelgesprek vraagt o.a. naar instrumenten die ingezet kunnen worden om meer
mensen aan het werk te helpen. Wij willen deze vraag omdraaien. De arbeidsmarkt is goed en er zijn volop vacatures,
op allerlei niveaus. Wat houdt de werkgevers én de mensen die nu niet werken eigenlijk tegen? Wat zijn de drempels
die zij ervaren?
Natuurlijk is er – ook nu nog – een groep waarvoor werk een brug te ver is. Mensen kunnen om uiteenlopende
redenen (bijv. verslaving of ziekte) echt niet werken. Maar deze bijeenkomst gaat over de mensen waar dat niet voor
geldt en die aan de slag zouden willen en kunnen. Dat kantelt de vraag van: wat zouden we moeten doen om mensen
aan het werk te helpen naar: welke inzet is er vanuit de overheid nodig om te zorgen dat werkgevers en
werkzoekenden elkaar vinden? Die vraag beantwoorden wij het liefste vanuit wat de werkzoekenden die wij elke dag
spreken daar zelf over zeggen. We hebben ze dus gevraagd: wat heb je nodig van je overheid om de stap naar werk te
kunnen zetten?

Weten waar je aan toe bent
Het eerste en belangrijkste antwoord is: weten waar je aan toe bent. De grootste drempel is: dat een stap richting
werk samengaat met verlies van stabiliteit of onzekerheden over inkomsten. Wat gebeurt er met mijn uitkering? Wat
is het gevolg voor mijn toeslagen? Voor vrijwel alle oproep‐, deeltijd‐ of tijdelijke banen ontstaat die onzekerheid
wanneer uitkeringsgerechtigden ‘regulier’ aan de slag gaan.
Tegelijkertijd neemt de druk toe: want wat als het niet goed gaat op de werkvloer, of als het te hoog gegrepen blijkt?
De tweede aspect is dus: ingroei in werktijd. Iemand laten beginnen met korte werkweken en laten ingroeien naar een
gewenst urenniveau is in arbeidscontracten vaak moeilijk te realiseren – en zeker niet op een manier waarbij de
inkomensstabiliteit gewaarborgd blijft.
Een tweede aspect daarbij: één duidelijk aanspreekpunt. In de samenloop van instanties, overheden en afdelingen
binnen overheden missen mensen één duidelijk aanspreekpunt. Zoals één Flextensie‐kandidaat het omschreef: ‘als ik
het voor het zeggen zou hebben in de gemeente zorgde ik voor korte lijnen. Met gewoon één iemand die je vragen
kan stellen. En gewoon iemand die me uitlegt wat er allemaal gaat gebeuren vantevoren.’
Kortom: mensen willen zeker weten dat een stap vooruit hen geen extra problemen oplevert. Dit is onze eigen
dagelijkse observatie, maar deze wordt breed gesteund met wetenschappelijke inzichten.1

Flextensie: drempelloos aan de slag

“Flextensie draagt zeker bij aan mijn kansen om

een baan te vinden. De tijdelijke projecten zijn
In onze zeven gemeenten biedt Flextensie werkzoekenden die dat
erg prettig. Je blijft in het arbeidsritme en het
zelf willen deze ondersteuning. Het instrument maakt het mogelijk
geeft een boost, het gevoel dat je er weer toe
om – met behoud van bestaande zekerheden – de stap te maken
doet! Door de tijdelijke projecten kun je ook
naar de arbeidsmarkt. Met een vaste begeleider die je kent van
testen wat er bij je past. Je leert nieuwe dingen
intake tot uitstroom. En met de zekerheid dat je er financieel op
en gebruikt ook je hoofd weer.”
vooruit gaat met elk uur dat je werkt.2
Daarbij slaat het instrument een belangrijke brug tussen
werkzoekenden en werkgevers. Juist doordat bedrijven van begin af aan betalen voor de inzet, investeren ze in het
opnemen van een medewerker in het team. Het is geen voor‐spek‐en‐bonen‐werk. De werkgever draagt zo vanaf het
begin wél verantwoordelijkheid, maar nog geen risico.

1

Zie o.a. Mullainathan, S. & Sharif, E. (2013) Schaarste, hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepaalt. Maven
Publishing, New York; WRR (2017), ‘Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid’.
2
Citaat aan rechterzijde uit: Peels, S. & Engelen, M. (2017), Werken met Flextensie. De Beleidsonderzoekers.

NVSI – Flextensie – Position Paper Onbenut arbeidspotentieel

2

Dat het wegnemen van drempels naar werk effect heeft, laten de resultaten van Flextensie zien: ruim 33% van de
deelnemende werkzoekenden vindt binnen een half jaar een vaste(re) baan. Maar de reikwijdte van dit instrument is
beperkt. Als gemeenten zetten wij dit instrument alleen in voor wie niet direct in staat is regulier werk te aanvaarden.
De duur van de inzet is gemaximeerd tot een half jaar en is alleen mogelijk bij opdrachten met een tijdelijk karakter.
Wij overleggen onderling over deze uitgangspunten en houden ons strak aan deze afspraken. Maar de hierboven
beschreven vraag van werkzoekenden die wij signaleren geldt voor een veel bredere en grotere groep en voor een
veel langere periode. Flextensie is daarvoor niet het antwoord. Wat wel?
Van werk naar inkomen
Op basis van onze ervaringen durven we te stellen: wanneer meer mensen zekerheid en stabiliteit kunnen behouden
en vastigheid in begeleiding ervaren, is er veel meer beweging richting de arbeidsmarkt mogelijk. Wat daarvoor nodig
is kunnen we in één zin samenvatten: verschuif de aandacht van werk naar inkomen.
Dat werken altijd (financieel) loont is een beleidsmatig fata morgana. Het lijkt zo te zijn, maar als je dichterbij komt is
de werkelijkheid van beginnen met werken toch synoniem aan bureaucratie en inkomensonzekerheid. Daarmee
ontstaat de volgende situatie: werken betekent zelden direct meer inkomsten, maar het betekent wel direct meer
onzekerheid en instabiliteit. Dit probleem wordt groter naarmate de afstand tot de arbeidsmarkt toeneemt. Bij een
kleine afstand zal men sneller veel uur kunnen werken en voldoende inkomen genereren. Bij mensen die al langere
tijd zijn aangewezen op een uitkering zal de kans kleiner zijn dat ze ineens een grote stap kunnen maken. Voor hen
voldoen de bestaande prikkelregelingen niet en werkt het systeem zelfs averechts.
Dat schept binnen organisaties een schizofrene sfeer. Aan de ene kant motiveren en coachen de jobcoaches en de
klantmanagers mensen richting werk – deeltijd, tijdelijk, volledig – en aan de andere kant spreekt de
uitkeringsadministratie en inkomensafdeling van dezelfde gemeente een strikte rechtmatigheidstaal. Wie mutaties
niet tijdig meldt krijgt een vordering of sanctie, wie maandelijkse inkomstengegevens niet op tijd inlevert krijgt zijn
uitkering niet of later betaald.3 Dat staat haaks op de laatste inzichten uit schuldhulpverlening, waarin ook wordt
gesteld: eerst stabiliteit in de inkomenssituatie, dan pas werken.4
Dat is geen onwil. In de afgelopen jaren is er op uitkeringsafdelingen bij gemeenten veel gesaneerd en bezuinigd.
Medewerkers hebben daardoor zelf geen klantcontact meer. Werkprocessen zijn zoveel mogelijk lean gemaakt. Het
ontbreekt al te vaak aan kennis over wet‐ en regelgeving en alle uitzonderingssituaties. Daardoor prevaleren
procedures soms boven ‘de bedoeling’ van de wet. Op deze overbelaste, procesgerichte afdelingen is het bieden van
maatwerk niet altijd de logische norm.
Gelukkig is daarin veel in beweging. Wat gebeurt er al en wat staat ons concreet te doen?
1. Gemeenten kunnen zich aansluiten bij de NVSI en gebruik maken van Flextensie om (tijdelijk) de drempels naar
werk weg te nemen voor wie dat wil.
2. Samen met vier gemeenten die zich daartoe verenigen in de NVSI ontwikkelt sociaal ondernemer Optimalistic de
Surplus‐methode waarbij een tussenrekening bij de gemeente gebruikt wordt als buffer bij de
inkomstenverrekening. Mensen die deeltijd werken houden hiermee de zekerheid van een vast inkomen op een
vast moment in de maand. Voor meerdere werkzoekenden gaf deze methodiek al de doorslag om wél deeltijd te
gaan werken.5
3. Ondersteun de stap naar werk door een focus op inkomen. De bijstand is een vangnet en dat betekent juist dat
stabiliteit in inkomen centraal zou moeten staan in de aanpak. Begin met inkomenszekerheid, en ontwerp beleid
om werken lonend te maken.
4. Investeer in de uitkeringsadministraties en het contact met de klant over inkomen en de financiële gevolgen van
beginnen met werken. Er is minder behoefte aan nieuwe regelgeving (over o.a. de inkomstenvrijlating) dan aan
betere communicatie met de klant, en nieuwe manieren van samenwerken tussen afdelingen werk en inkomen.
5. Investeer in de ontwikkeling van applicaties die dit proces stabieler en minder onzeker maken, zoals de pilot van
het Inlichtingenbureau met de G4, de pilots van Surplus‐gemeenten en apps die mensen niet alleen informeren
over de hoogte van hun uitkering, maar ook over de gevolgen die dat heeft voor toeslagen.6
3

https://www.divosa.nl/publicaties/verrekening‐parttime‐inkomsten
https://www.socialevraagstukken.nl/mensen‐in‐de‐bijstand‐eerst‐helpen‐met‐schulden‐daarna‐pas‐met‐werk/
5
Het onderzoek naar de klantbeleving van deelnemers aan Surplus wordt eind juni verwacht.
6
Zie: https://www.inlichtingenbureau.nl/Toekomstige‐ontwikkelingen/Pilot‐doorlevering‐inkomensgegevens;
http://optimalistic.nl/optimalistic.nl/sociale‐innovatie/ en https://www.wigo4it.nl/nieuws/app‐biedt‐zekerheid‐bij‐
inkomensverrekening‐in‐de‐bijstand/
4