1
> Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Aan de Voorzitter van de Eerste Kamer
der Staten-Generaal
Postbus 20017
2500 EA DEN HAAG

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Turfmarkt 147
2511 DP Den Haag
Postbus 20301
2500 EH Den Haag
www.rijksoverheid.nl/jenv

Ons kenmerk
3894659

Datum
18 maart 2022
Onderwerp Beantwoording schriftelijke vragen

Bijlagen
2
Bij beantwoording de datum
en ons kenmerk vermelden.
Wilt u slechts één zaak in uw
brief behandelen.

De leden van de commissie Justitie & Veiligheid en de commissie Binnenlandse
Zaken en de Hoge Colleges van Staat/Algemene Zaken en Huis van de Koning
hebben bij brief van 25 januari 2021, vragen gesteld naar aanleiding van de brief
van de toenmalige minister voor Rechtsbescherming en de toenmalige minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 3 december 2021 met de
conceptopdracht met bijlagen voor de in te stellen staatscommissie rechtsstaat
(Kamerstukken I 2021/22, 29279, F).
Graag beantwoorden wij deze vragen. Alvorens op elk van de afzonderlijke vragen
in te gaan, maken wij van de gelegenheid gebruik uiteen te zetten hoe het
voorbereidingsproces om te komen tot de voorgenomen staatscommissie
rechtsstaat tot nu toe is verlopen en hoe de spoedige instelling van de
staatscommissie bevorderd kan worden. Een kopie van deze brief zenden wij naar
de voorzitter van de Tweede Kamer en naar de vertegenwoordigers van de
rechterlijke instanties.
Inleiding
De Tweede Kamer heeft in de motie-Omtzigt/Van Dam (Kamerstukken II
2020/21, 35510, nr. 12) de regering verzocht voorbereidingen te treffen om een
staatscommissie in te stellen die in brede zin het functioneren van de rechtsstaat
analyseert en met voorstellen komt om deze te versterken. Dit verzoek was één
van de uitkomsten van het debat van 19 januari 2021 over het rapport Ongekend
onrecht en de kabinetsreactie hierop. In het rapport Ongekend onrecht 1, in de
kabinetsreactie2 en in het debat met de Tweede Kamer werd niet alleen tot
uitdrukking gebracht dat de rechtsstaat in het geding was, maar ook dat alle
betrokken staatsmachten bij zichzelf te rade zouden moeten gaan hoe herhaling
kan worden voorkomen. Tegen die achtergrond hechtten onze voorgangers er aan
dat de voorbereiding van de staatscommissie geschiedt met een actieve inbreng
en betrokkenheid van elk van de staatsmachten. Dat is zichtbaar in het proces
van deze voorbereidingen en in de conceptopdracht. Dit is niet alleen van belang
voor de kwaliteit van, en het draagvlak voor de staatscommissie; het kabinet is
zich er ook van bewust dat de staatscommissie zich bij haar werkzaamheden en

1
2

Kamerstukken II 2020/2021, 35510, nr. 2.
Kamerstukken II 2020/2021, 35510, nr. 4.
Pagina 1 van 13

advisering zal kunnen richten tot elk van de staatsmachten. De staatscommissie
is in onze optiek dan ook een commissie van en voor elk van de staatsmachten.
De conceptopdracht bij de brief van onze ambtsvoorgangers is het resultaat van
een proces waar niet alleen vanuit het kabinet, maar waaraan ook vanuit de
rechterlijke instanties bijdragen zijn geleverd. De vaste commissie voor
Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer houdt een commissiedebat over de
conceptopdracht op 30 maart 2022. Graag zullen wij in deze brief ingaan op de
vragen en reacties vanuit de commissies van de Eerste Kamer. Het is waardevol
deze vragen en reacties ook te kunnen betrekken bij het debat met de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer over de uitvoering van
de motie tot dat moment.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Het staat ons voor ogen om bij de verdere voorbereidingen vertegenwoordigers
van de rechterlijke instanties en van de Eerste en Tweede Kamer te betrekken,
waarbij mogelijke verdere aanscherpingen, aanvullingen en verduidelijkingen van
de conceptopdracht vanuit het perspectief van elk van de staatsmachten aan de
orde kunnen komen. Een dergelijk tripartiet en interactief proces onderstreept dat
de staatscommissie van en voor elk van de staatsmachten is.
Met en tussen de rechterlijke instanties wordt gesproken hoe dat proces vorm te
geven. De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer heeft
inmiddels twee rapporteurs aangewezen. Wij geven uw Kamer graag in
overweging om in aanvulling op de gestelde vragen mee te denken over hoe de
inbreng vanuit de Eerste Kamer bij de verdere voorbereidingen voor de instelling
van de staatscommissie kan worden geborgd op een wijze die aansluit op de
stappen die vanuit de rechterlijke instanties en door de Tweede Kamer zijn gezet.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van GroenLinks
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
conceptopdracht van de staatscommissie rechtsstaat. Zij hebben naar aanleiding
daarvan een aantal vragen en opmerkingen, zowel over het proces als
inhoudelijk. Op 5 juli 2021 heeft een informeel rondetafelgesprek plaatsgevonden
met deelnemers van de drie staatsmachten, zo begrijpen de leden uit de brief van
3 december 2021. Voor zover de leden weten zijn leden van de Eerste Kamer niet
vertegenwoordigd geweest bij dat gesprek. Is dat inderdaad zo en is dat een
bewuste keuze geweest? Waar is deze keuze op gebaseerd? Kunt u toezeggen dat
waar er in de toekomst gesprekken plaatsvinden met vertegenwoordigers van de
drie staatsmachten ook de Eerste Kamer als essentieel onderdeel van de
wetgevende macht met een specifieke rol, daarbij vertegenwoordigd zal zijn?
Antwoord
De voorzitter en de griffier van uw Kamer hebben beiden deelgenomen aan het
informele rondetafelgesprek van 5 juli 2021. Bij de voorbereiding van het overleg
van 4 november jl. heeft de voorzitter laten weten het op dat moment minder
gepast te vinden aan een vervolgoverleg over een conceptopdracht deel te
nemen. Die wens is gerespecteerd. Zoals in de inleiding aangestipt vinden wij het
echter van groot belang dat bij vervolgstappen ook de Eerste Kamer betrokken is.
Over de vraag hoe dat praktisch vorm te geven, treden wij graag in overleg met
uw Kamer.

Pagina 2 van 13

De leden vragen zich voorts af wat het beoogde tijdpad is. Wanneer vindt de
benoeming van de commissie plaats en voor wanneer is de oplevering van het
rapport beoogd?
Antwoord
Wij vinden het van groot belang dat de staatscommissie zo snel mogelijk aan haar
werk kan beginnen, op basis van een opdracht die op draagvlak kan rekenen bij
Uw Kamer, de Tweede Kamer en de rechterlijke instanties. Dat vraagt om een
zorgvuldige inrichting van dat proces, waarvoor in de inleiding een voorstel is
gedaan. De snelheid waarmee dat draagvlak verkregen kan worden bepaalt
daarmee in belangrijke mate het tijdpad van de instelling van de
staatscommissie. Daarnaast is natuurlijk ook van belang de snelheid waarmee de
commissieleden benoemd kunnen worden en met hun taak kunnen beginnen. Ons
streven is erop gericht om de staatscommissie rond de zomer in te stellen.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Voorts vragen de leden zich af of het rapport van de werkgroep zelfevaluatie
kindertoeslagenaffaire van de Eerste Kamer toegevoegd wordt aan de
informatiebronnen waarover in de opdracht wordt gesproken en waarvan de
staatscommissie wordt gevraagd daarmee rekening te houden. Indien dit niet het
geval is, waarom niet?
Antwoord
Het rapport van de werkgroep zelfevaluatie kindertoeslagenaffaire van de Eerste
Kamer is een van de relevante stukken die de commissie bij haar werk kan
betrekken. Het rapport wordt dan ook toegevoegd aan de lijst. Overigens zal de
staatscommissie geheel vrij zijn om zelf te bepalen welke informatiebronnen zij
betrekt bij de uitvoering van haar opdracht. De bij de conceptopdracht gevoegde
bijlage met informatiebronnen beoogt dus niet een uitputtende lijst te zijn, maar
is vooral bedoeld als geste aan de staatscommissie.
Als het gaat om de betere informatie-uitwisseling waarover in de conceptopdracht
wordt gesproken, verzoeken de leden tevens te betrekken de vraag of, en zo ja,
op welke wijze aan het aanpassen/bewerken of achterhouden van informatie voor
de betrokken overheidsdienaren en politici een merkbaar nadeel moet/kan
worden verbonden (net zoals dat voor burgers in het verkeer met het openbaar
bestuur).
Antwoord
Zoals in de inleiding vermeld hechten wij eraan vragen over de reikwijdte van de
conceptopdracht te bespreken met betrokkenheid van de twee andere
staatsmachten. Wel merken wij alvast op dat de vraag wat verder kan bijdragen
aan de noodzakelijke verbeteringen ten aanzien van de informatie-uitwisseling
een belangrijk onderdeel vormt van de opdracht, rekening houdend met de
maatregelen die reeds in gang zijn gezet. Wij hechten er daarbij wel aan de
opdracht aan de staatscommissie ‘open’ te formuleren, in die zin dan het aan de
staatscommissie zelf is met concrete mogelijke oplossingsrichtingen te komen.
De leden zijn van mening dat de staatscommissie bij beoordeling van de
informatie-uitwisseling tussen de staatsmachten in het bijzonder zal moeten
kijken naar de ‘Rutte-doctrine’ en de ‘oekaze Kok’ en daar een expliciet oordeel
over zal moeten geven.

Pagina 3 van 13

Antwoord
De leden van de fractie van GroenLinks wijzen er met deze opmerking op dat een
open bestuurscultuur en de contacten tussen Kamerleden en ambtenaren van
ministeries eveneens een dimensie vormen bij de informatie-uitwisseling tussen
de staatsmachten, in casu tussen de regering en het parlement. In dat verband
kan worden opgemerkt, dat de staatscommissie parlementair stelsel over de
contacten tussen Kamerleden en ambtenaren ook aanbevelingen heeft gedaan, en
dat mede naar aanleiding van die aanbevelingen per 29 december 2020 de
herziene Aanwijzingen voor de externe contacten van rijksambtenaren in werking
zijn getreden. Het ligt naar onze mening derhalve niet in de rede, om de
taakopdracht voor de staatscommissie uit te breiden. Dat neemt niet weg dat het
de staatscommissie vrij zal staan ook deze dimensies bij haar werkzaamheden te
betrekken en daarover desgewenst aanbevelingen te doen.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

In het bijzonder zouden de leden graag aan de opdracht toegevoegd zien: ‘Kijken
naar de rol die de algemene beginselen van behoorlijk bestuur op dit moment
spelen en de vraag of, en zo ja hoe, die beginselen een betere verankering
moeten/kunnen krijgen in al het overheidshandelen, dat wil zeggen in wetgeving,
uitvoering en rechtspraak.’
Antwoord
In de conceptopdracht van de staatscommissie is de bescherming van burgers
tegen maatregelen of beslissingen van de wetgever of bestuursorganen benoemd
als een aspect dat de staatscommissie zal betrekken bij haar taak, vanuit het
perspectief van versterking van de positie van burgers ten opzichte van de
overheid als centraal perspectief voor de verbetering van de onderlinge
verhouding tussen de staatsmachten, waaronder de bevordering van een
rechtsstatelijke cultuur. Dat daarbij de rol van de algemene beginselen van
behoorlijk bestuur aan de orde zal komen, ligt in de rede. Wij wijzen er daarbij op
dat dit thema op dit moment reeds volop aandacht krijgt in het kader van het in
voorbereiding zijnde wetsvoorstel “maatwerk Awb”, waarmee onder meer wordt
beoogd de algemene beginselen van behoorlijk bestuur beter te borgen, ruimte
voor maatwerk te vergroten en het menselijk perspectief in de dienstverlening
voorop te stellen. De staatscommissie wordt daarom gevraagd bij haar adviezen
rekening te houden met reeds in gang gezette maatregelen.
Voorts achten de leden het voor het vertrouwen van de burger in onafhankelijke
bestuursrechtspraak noodzakelijk om de toedeling van rechtsmacht aan de vier
hoogste bestuursrechters (Centrale Raad van Beroep, College van Beroep voor
het bedrijfsleven, Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State en Hoge
Raad) nader door de commissie te laten bezien, door in het bijzonder te kijken
naar de positie en rol van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van
State. De leden verzoeken de opdracht op dit punt aan te vullen.
Antwoord
Wij stellen voorop dat het de staatscommissie vrij zal staan om met betrekking
tot de onderlinge verhouding tussen de staatsmachten al die aspecten bij haar
taak te betrekken die haar geraden voorkomt. Indien naar het oordeel van de
staatscommissie de rechterlijke competentieverdeling een aspect is dat van
betekenis is voor de onderlinge verhoudingen tussen de staatsmachten, zal de
staatscommissie daarop kunnen ingaan. Dit geldt evenzeer voor de verdeling van
taken en bevoegdheden binnen elk van de andere twee staatsmachten. Het ligt
daarbij naar ons oordeel niet in de rede om expliciet in de conceptopdracht van de

Pagina 4 van 13

staatscommissie op te nemen dat specifiek de positie en rol van één orgaan
binnen een bepaalde staatsmacht zou moeten worden belicht.
Graag zien de leden de opdracht zodanig geformuleerd dat een antwoord wordt
gegeven op de algemene vraag hoe burgers een betere toegang tot het recht
kunnen krijgen en aanspraak kunnen maken op de rechtsstatelijke bescherming
van de grondrechten en de behoorlijkheidsbeginselen die hun toekomt.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Antwoord
Versterking van de positie van burgers ten opzichte van de overheid is een
leidend perspectief dat ten grondslag ligt aan de conceptopdracht van de
staatscommissie, namelijk om te adviseren over relevante verbeteringen van de
onderlinge verhouding tussen de staatsmachten, waaronder de bevordering van
een rechtsstatelijke cultuur. Verbeteringen ten aanzien van de toegang tot het
recht en de mogelijkheden om aanspraak te kunnen maken op grondrechten
behoren daar eveneens toe. In dit verband wijzen wij op de hoofdlijnenbrief
Justitie en Veiligheid van 9 februari jl. waarin uiteen is gezet op welke wijze de
maatregelen uit het coalitieakkoord worden aangepakt, waaronder de versterking
van de toegang tot het recht en tot de rechter en – waar het gaat om de
bescherming van grondrechten – voornoemde brief en de hoofdlijnenbrief
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van 24 januari jl. waarin uiteen is
gezet dat de uitwerking van de constitutionele toetsing ter hand wordt genomen.
De staatscommissie wordt gevraagd bij haar adviezen rekening te houden met
reeds in gang gezette trajecten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van D66
Kan aan de opdracht uitdrukkelijk de problematiek worden toegevoegd die in de
motie Backer c.s. aan de orde is gesteld en waarover de Raad van State
desgevraagd voorlichting is gegeven aan de Eerste Kamer, namelijk de wijze
waarop de rechtsbescherming van de burger versterking kan krijgen door
vormen/procedures te vinden voor de ‘verbetercyclus’ tussen de drie
staatsmachten?
Antwoord
Zoals in het voorgaande antwoord vermeld is de versterking van de positie van
burgers ten opzichte van de overheid een leidend perspectief voor de opdracht
aan de staatscommissie. Wij zijn het met de leden van de fractie van D66 eens
dat de voorlichting van de Raad van State, ter uitvoering van de motie Backer
c.s., voor de staatscommissie zeer nuttig kan zijn. Deze voorlichting zal zodoende
aan de lijst van informatiebronnen worden toegevoegd.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van PvdA
De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid hebben met instemming
vernomen van het instellen van de staatscommissie rechtsstaat en hebben
kennisgenomen van de conceptopdracht. Deze leden realiseren zich dat een
zekere focus noodzakelijk is. De gekozen focus – versterking van de positie van
burgers in onze rechtsstaat - is in het licht van de aanleiding voor deze
staatscommissie - de toeslagenaffaire - logisch. Toch hebben deze leden nog
enkele vragen aan de regering, te beginnen met de eerste en derde bullet points
van de conceptopdracht.

Pagina 5 van 13

Bij de eerste bullet point ligt de nadruk op gegevensuitwisseling tussen de
staatsmachten waarbij uit de formulering van de vraagstelling lijkt te volgen dat
de rol van de verschillende staatsmachten gegeven is. Bij de derde bullet point is
het mechanisme van de rechtsstaatagenda genoemd. Hierbij worden een heel
aantal in een bijlage genoemde recente rapporten over het functioneren van de
rechtsstaat genoemd als informatiebron voor de staatscommissie en wordt de
commissie alleen over het rapport van de Venetiëcommissie gevraagd of dit
nadere vertaling verdient in concrete aanbevelingen. De leden van de fractie van
de PvdA vinden de conceptopdracht op deze punten niet duidelijk. Duidelijk zijn
de procedurele vragen (verbeteren informatie-uitwisseling en ontwikkeling
rechtsstaatagenda) maar nog niet duidelijk is welke inhoudelijke vragen de
regering voor de staatscommissie heeft. Klopt het dat de staatscommissie alleen
over de uitvoering van het rapport van de Venetiëcommissie gevraagd wordt een
inhoudelijke analyse te geven? Bent u het met deze leden eens dat de
staatscommissie ook, en met inachtneming van de in de bijlage genoemde
rapporten, breder dan het rapport van de Venetiëcommissie inhoudelijke
kwalitatieve elementen van het functioneren van de (democratische) rechtsstaat
zou moeten kunnen analyseren en van adviezen voorzien? Zo volgen vragen over
de relatie en verhouding tussen parlement en rechtspraak en de wijze van toetsen
door de (bestuurs)rechter eveneens direct uit de kindertoeslagenaffaire.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Antwoord
In de conceptopdracht zijn enkele belangrijke aandachtspunten voor de
staatscommissie aangestipt. Dit betekent niet dat de opdracht van de
staatscommissie tot deze aandachtspunten is beperkt. Zoals in de inleiding
vermeld, hechten wij er aan vragen over de reikwijdte van de opdracht te
bespreken met vertegenwoordigers van de rechterlijke instanties en van beide
Kamers der Staten-Generaal. Daarnaast is de uiteindelijke concrete invulling van
de opdracht en de bronnen die daartoe worden gebruikt, ter beoordeling aan de
staatscommissie zelf. Het is dus niet de bedoeling dat de staatscommissie alleen
over de uitvoering van het rapport van de Venetiëcommissie een inhoudelijk
analyse zou mogen geven. Overigens zal over het rapport van de
Venetiëcommissie nog een afzonderlijk kabinetsstandpunt naar beide Kamers
worden gestuurd aan het einde van het eerste kwartaal.
Meer fundamenteel nog is de vraag naar de balans tussen de bescherming van
collectieve belangen en die van individuele- of groepsbelangen. Grofweg zoekt de
individuele burger bij de rechter bescherming voor zijn of haar individuele belang,
terwijl het collectieve belang van alle burgers door hun vertegenwoordigers in het
parlement zou moeten worden behartigd. Op welke wijze kan de rechter in een
individuele zaak zich uitspreken over collectieve belangen? Het gaat dan over het
raakvlak tussen democratie en rechtsstaat. Deze elementen komen terug in de in
de bijlage genoemde rapporten, zoals die van de staatscommissie parlementair
stelsel. Bent u het met deze leden eens dat ook de nieuw in te stellen
staatscommissie rechtsstaat zich, in aanvulling op deze rapporten, hierover
uitlaat? Bent u bereid dit in de definitieve taakopdracht te concretiseren?
Antwoord
Wij herkennen de beschouwing van de leden van de fractie van de PvdA waar het
de bescherming van enerzijds collectieve belangen en anderzijds individuele of
groepsbelangen betreft en de rollen en verantwoordelijkheden die elk van de
staatsmachten hier hebben. Waar in de conceptopdracht wordt gerept van een
betere informatie-uitwisseling is de verwachting dat elk van de staatsmachten

Pagina 6 van 13

met die informatie-uitwisseling beter en sneller die rollen en
verantwoordelijkheden kan vervullen, zowel waar het de behartiging en
bescherming van collectieve belangen als van legitieme individuele of
groepsbelangen betreft. Hoewel dit aspect naar onze mening al besloten ligt in de
conceptopdracht, achten wij het waardevol dat het in de verdere voorbereiding
van de staatscommissie nader wordt benoemd.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel

Voor wat betreft de tweede bullet point vragen deze leden of hierbij ook het
‘doenvermogen’ van de burger wordt betrokken?

Ons kenmerk

Datum
18 maart 2022

Antwoord
In antwoord op de vraag van deze leden of voor wat betreft de tweede bullet
point ook het ‘doenvermogen’ van de burger wordt betrokken, achten wij het niet
goed voorstelbaar dat het alleen gaat om een formele verbetering van de toegang
tot en de toegankelijkheid van de staatsmachten. Voor de materiële verbetering
van de toegang en toegankelijkheid is dit ‘doenvermogen’ van alle burgers
essentieel. De conceptopdracht moet dan ook zo worden gelezen dat de
commissie het ‘doenvermogen’ van de burger betrekt bij haar analyse van de
verbetering van de toegang tot en de toegankelijkheid van de staatsmachten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van PVV
Op pagina 2 van het verslag ‘Bespreking tussen vertegenwoordigers van de
rechterlijke organisaties met vertegenwoordigers van de ministers van JenV en
BZK over de conceptopdracht voor de staatscommissie rechtsstaat’ staat het
volgende: ‘De intrinsieke spanning tussen noodzakelijke automatisering en
informatisering enerzijds en aandacht voor de bijzonderheden van het individuele
geval wordt onderkend, maar is niet op voorhand onoplosbaar.’ Kunt u een
uitgebreide toelichting geven waarom er sprake zou zijn van “noodzakelijke
automatisering en informatisering”?
Antwoord
De samenleving digitaliseert. De overheid gaat daarin mee, omdat de digitale
technologieën een kans bieden om de dienstverlening aan burgers en bedrijven te
verbeteren en zij een efficiënt en effectief opererende overheid mogen
verwachten. In die zin mag digitalisering noodzakelijk worden genoemd.
Randvoorwaardelijk daarbij is uiteraard dat er altijd oog blijft bestaan voor de
individuele omstandigheden van het geval. Het is ook belangrijk dat burgers de
mogelijkheid houden om op analoge wijze in contact te treden met de overheid.
Daarop is gedoeld bij het spreken over intrinsieke spanning.
Op de derde pagina van het voorgenoemde verslag staat: ‘Vanuit de gedachte dat
dat al begint bij het formuleren van de adviezen, is het goed de staatscommissie
ook te vragen werkwijzen te gebruiken waarin burgers participeren.’ en ‘Verder
valt te denken aan een pluriforme wetenschappelijke samenstelling. Aan
praktijkkennis van uitvoeringsorganisaties en de rechterlijke organisaties,
alsmede aan personen die in staat zijn theoretische concepten in praktische
voorstellen om te zetten én aan personen die een interactief proces kunnen
vormgeven. Bovendien wordt de aandacht gevraagd voor voldoende “frisse
gezichten”, zodat mede hierdoor nieuwe en verfrissende inzichten kunnen worden
verkregen. Om het burgerperspectief te borgen, kan eraan worden gedacht om
burgers te betrekken bij het proces en bijvoorbeeld wetenschappers die op dat
terrein onderzoek hebben gedaan als lid van de commissie aan te zoeken.’ Kunt u

Pagina 7 van 13

aangeven hoe u kijkt tegen de eventuele deelname van personen, bijvoorbeeld
wetenschappers en burgers, die verbonden zijn aan een politieke partij
(verbonden in de ruimste zin van het woord)?
Antwoord
De gedachte om mensen vanuit de praktijk, de wetenschap en het algemene
publiek bij het werk van de staatscommissie te betrekken, is ingegeven vanuit de
gedachte dat dit helpt om andere inzichten en invalshoeken te kunnen verkrijgen.
Het lidmaatschap van of anderszins verbondenheid met welke politieke partij dan
ook is geen relevante factor bij de samenstelling van de staatscommissie.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Deelt u de mening dat verbetering van de bescherming van burgers tegen
maatregelen of beslissingen van de wetgever of bestuursorganen ook moeten
resulteren in het bieden van (meer) praktische, ondersteunende handvatten aan
burgers mochten er problemen spelen, alsmede dat er ook meer een
‘afrekencultuur’ moet komen inzake falende bestuurders, ambtenaren et cetera?
Antwoord
Zonder op de uitkomsten van het rapport van de staatscommissie te willen
vooruitlopen, kunnen wij ons goed vinden in de mening dat verbetering van de
bescherming van burgers tegen maatregelen of beslissingen van de wetgever of
bestuursorganen ook moet resulteren in het bieden van (meer) praktische,
ondersteunende handvatten aan burgers. Anders dan de leden van de fractie van
de PVV zijn wij niet van mening dat het benadrukken of versterken van een
afrekencultuur inzake falende bestuurders of ambtenaren op zichzelf zal leiden tot
een verbetering van de bescherming van burgers tegen maatregelen of
beslissingen van de wetgever of bestuursorganen. In die zin is het niet een thema
dat van centrale betekenis zal zijn voor de inhoud van de conceptopdracht van de
staatscommissie. Wanneer met een afrekencultuur wordt bedoeld dat bestuurders
rekenschap nemen van maatregelen of beslissingen waarvoor zij
verantwoordelijkheid dragen, dan is daar nu al sprake van. Waar het gaat om
beslissingen of handelingen van ambtenaren wordt opgemerkt dat deze onder de
verantwoordelijkheid van de betreffende bestuurder vallen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van PvdD
De leden van de PvdD hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief van
3 december 2021 die betrekking heeft op de opdracht voor de staatscommissie
rechtsstaat.
Bent u van oordeel dat de Nationale ombudsman op dezelfde voet als de
rechtsprekende instanties bij de voorbereiding van de instelling van en opdracht
voor de staatscommissie moet worden betrokken? Op welke wijze is de Nationale
ombudsman daarbij tot op heden betrokken geweest?
Antwoord
De Nationale ombudsman als Hoog College van Staat is tot op heden niet bij de
voorbereiding van de opdracht betrokken. Wel heeft de heer Reinier van Zutphen
opgetreden als onafhankelijk gespreksleider bij de bijeenkomst van 5 juli 2021. In
de inleiding hebben wij uiteengezet dat en waarom wij hechten aan betrokkenheid
van elk van de drie staatsmachten bij de totstandkoming van de conceptopdracht.
Juist de drie staatsmachten werden in het rapport Ongekend onrecht
aangesproken op hun aandeel in de ontstane situatie waarin de rechtsstaat in het

Pagina 8 van 13

geding was gebracht. Dat is een principieel verschil met hoe naar de rol en
verantwoordelijkheid van de Nationale ombudsman moet worden gekeken. Wel
kunnen wij ons voorstellen dat de staatscommissie de Nationale ombudsman en
eerdere producties van de Nationale ombudsman zal raadplegen bij haar
werkzaamheden.
Bij het overzicht informatiebronnen ten behoeve van staatscommissie rechtsstaat
ontbreken relevante jaarverslagen en onderzoeksrapporten van de Nationale
ombudsman. Wat is daarvoor de reden? Is de regering het met de leden eens dat
de jaarverslagen als bron dienen te worden aangewezen, alsmede het rapport
‘Relatie overheid burger 2030’?
De leden van de fractie van D66 sluiten zich aan bij deze vraag.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Antwoord
De relevante jaarverslagen en onderzoeksrapporten van de Nationale ombudsman
zijn stukken die de commissie bij haar werk kan betrekken. De jaarverslagen en
onderzoeksrapporten van de Nationale Ombudsman en het rapport ‘Relatie
overheid burger 2030’ zullen worden toegevoegd aan de lijst van
informatiebronnen. Daarbij zij nogmaals benadrukt dat de bij de conceptopdracht
gevoegde bijlage met informatiebronnen niet een uitputtende lijst beoogt te zijn.
Luidden de conceptopdrachten voor de staatscommissie die beschikbaar waren
tijdens de zogeheten rondetafelgesprekken van 5 juli 2021 en 4 november 2021
anders dan de bij de brief van 3 december 2021 gevoegde conceptopdracht? Bent
u bereid om eerdere concepten met de Kamer te delen?
Antwoord
Bij het overleg van 5 juli 2021 lag er nog geen conceptopdracht voor. Dit betrof
een eerste bijeenkomst met uitsluitend een uitnodiging voor het gesprek. De
uitnodiging aan de voorzitter van uw Kamer, die gelijkluidend is aan die voor de
andere deelnemers, is gevoegd als bijlage. Voor het gesprek van 4 november jl.
lag er wel een conceptopdracht voor. Dit eerste concept wordt bijgevoegd bij deze
beantwoording en is ook beschikbaar tijdens de verdere voorbereiding waarover
in de inleiding gesproken is.
Bent u bereid om het verslag van het rondetafelgesprek van 5 juli 2021 met de
Kamer te delen?
De leden van de fractie van D66 sluiten zich aan bij deze vraag.
Antwoord
Van het rondetafelgesprek van 5 juli 2021, dat uitdrukkelijk van informele aard
was, is geen verslag gemaakt.
In de brief van 3 december 2021 staat ‘Het kabinet heeft in de conceptopdracht
de versterking van de positie van burgers in onze democratische rechtsstaat
vooropgesteld (…).’. In de conceptopdracht is die primaire doelstelling niet als
zodanig opgenomen. Bent u bereid om dat alsnog te doen?
Antwoord
Hier lijkt sprake van een misverstand. In de eerste zin van de conceptopdracht is
expliciet benoemd dat de staatscommissie wordt gevraagd haar adviestaak uit te
voeren “vanuit het perspectief van de versterking van de positie van burgers in
onze rechtsstaat”. Dit perspectief wordt in de conceptopdracht aan de

Pagina 9 van 13

staatscommissie, die tot taak heeft te adviseren over de verbetering van de
onderlinge verhouding van staatsmachten, dus centraal gesteld.
De opdracht zoals nu geformuleerd beperkt zich tot ‘verbeteringen in de
onderlinge verhouding tussen de staatsmachten’. Waarom maakt verbetering van
de verhouding tussen staatsmachten en burger geen onderdeel uit van de
opdracht? Ben u bereid om de formulering van de opdracht op dat punt aan te
passen?
De leden van de fractie van D66 sluiten zich aan bij deze vraag.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Antwoord
In de eerste zin van de conceptopdracht is als deelthema van het centrale
perspectief van de onderlinge verhouding van staatsmachten en de versterking
van de positie van burgers in onze rechtsstaat benoemd “de bescherming van
burgers tegen maatregelen of beslissingen van de wetgever of bestuursorganen”.
Daarnaast is als een van de bijzondere aandachtspunten genoemd “de
verbetering van de toegang tot en de toegankelijkheid van de staatsmachten”. Dit
maakt duidelijk dat de relatie tussen staatsmachten alsook die tussen hen en
burger centraal staat. Dit vindt ook zijn bevestiging in de aanbiedingsbrief waarbij
de conceptopdracht is gevoegd.
Bent u bereid om de opdracht zodanig aan te passen dat de drie punten waaraan
‘in het bijzonder aandacht’ zal moeten worden besteed, worden aangevuld met
een vierde punt, luidende: ‘het bij alle staatsmachten bevorderen van een
rechtsstatelijke cultuur’?
De leden van de fractie van D66 sluiten zich aan bij deze vraag.
Antwoord
In het algemene deel van de conceptopdracht staat dat de staatscommissie tot
taak heeft de regering te adviseren over relevante verbeteringen in de onderlinge
verhoudingen tussen de staatmachten, waaronder de bevordering van de
rechtsstatelijke cultuur. Dit belangrijke aandachtspunt maakt dus al onderdeel uit
van de conceptopdracht.
Valt beantwoording van de vraag in hoeverre lagere bestuursrechters in rechte
mogen afwijken van bestaande hogere rechtspraak, onder de opdracht van de
staatscommissie? Zo ja, waar blijkt dat uit?
Antwoord
Hoewel het naar aanleiding van de toeslagenaffaire voorstelbaar is dat de
staatscommissie ook aandacht besteedt aan de vraag in hoeverre lagere
bestuursrechters kunnen afwijken van jurisprudentierichtlijnen van hogere
rechters, lijkt het ons van belang dat vooral de rechtspraak zelf op deze vraag
reflecteert. Overigens zijn de rechterlijke instanties dit ook al aan het doen,
getuige het in oktober 2021 gepubliceerde rapport van de ‘Werkgroep reflectie
toeslagenaffaire rechtbanken’ en het in november 2021 gepubliceerde
reflectierapport van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.
Valt beantwoording van de vraag of de Algemene wet bestuursrecht dient te
worden aangevuld met een bevoegdheid van bestuursorganen om bij kennelijke
hardheid af te wijken van een algemeen verbindend voorschrift, onder de
opdracht van de staatscommissie? Zo ja, waar blijkt dat uit?
De leden van de fractie van D66 sluiten zich aan bij deze vraag.

Pagina 10 van 13

Antwoord
De staatscommissie heeft tot taak de regering te adviseren over verbeteringen in
de onderlinge verhouding tussen de staatsmachten. Het perspectief van
versterking van de positie van burgers ten opzichte van de overheid is hierbij
leidend. Het staat de staatscommissie hierbij vrij desgewenst ook in te gaan op
mogelijke wijzigingen van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) of andere
wetten. Overigens is de vraag of de Awb moet worden gewijzigd op het punt dat
deze leden noemen, door het kabinet al opgepakt in het kader van het in
voorbereiding zijnde wetsvoorstel “maatwerk Awb”, waarmee onder meer wordt
beoogd de algemene beginselen van behoorlijk bestuur beter te borgen, ruimte
voor maatwerk te vergroten en het menselijk perspectief in de dienstverlening
voorop te stellen. De staatscommissie wordt daarom gevraagd bij haar adviezen
rekening te houden met reeds in gang gezette maatregelen.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

Valt de vraag of de Eerste Kamer voldoende geëquipeerd is om de toetsing op
rechtsstatelijkheid van wetgeving goed te kunnen verrichten, onder de opdracht
van de staatscommissie? Zo ja, waar blijkt dat uit?
Antwoord
Bij de formulering van de conceptopdracht stond niet specifiek voor ogen dat de
staatscommissie zich zal moeten buigen over de vraag of de Eerste Kamer
voldoende geëquipeerd is om de toetsing op rechtsstatelijkheid van wetgeving
goed te kunnen verrichten. Dat laat onverlet dat de staatscommissie wel de
ruimte heeft dit te doen, bijvoorbeeld wanneer dit vraagstuk naar voren komt in
haar analyses. Wij merken hierbij wel op dat de staatscommissie parlementair
stelsel zich in haar eindrapport eveneens heeft gebogen over verschillende
mogelijkheden om de rol van het parlement te versterken. Aanbevelingen van
deze staatscommissie richtten zich tot, en hadden tevens betrekking op de
Tweede Kamer en de Eerste Kamer.
Valt de vraag of een uitbreiding van de bevoegdheden en van het budget van de
Nationale ombudsman wenselijk is met het oog op de versterking van de positie
van burgers in onze democratische rechtsstaat, onder de opdracht van de
staatscommissie? Zo ja, waar blijkt dat uit?
Antwoord
Bij de formulering van de conceptopdracht stond niet specifiek voor ogen dat de
staatscommissie zich zal moeten buigen over de vraag of het wenselijk is de
bevoegdheden en het budget van de Nationale ombudsman uit te breiden. Dat
laat onverlet dat de staatscommissie de ruimte heeft dit te doen, zeker wanneer
uit haar analyses blijkt, dat hier kansrijke oplossingen zijn voor de vraagstukken
die hebben geleid tot de instelling van de staatscommissie.
Is erin voorzien dat de Staatscommissie de Tweede en Eerste Kamer de
gelegenheid biedt om voorstellen of vraagpunten bij haar in te brengen?
Antwoord
Zoals in de inleiding is weergegeven zal de staatscommissie zich bij haar
werkzaamheden en advisering kunnen richten tot elk van de staatsmachten. De
precieze wijze waarop dat ingevuld gaat worden, laten wij ter beoordeling aan de
staatscommissie zelf.

Pagina 11 van 13

Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van SGP
De leden van de SGP-fractie constateren dat er vanuit de Eerste Kamer vaker met
het kabinet is gesproken over de democratische rechtstaat en over hoe belangrijk
de toegang tot het recht is. Onder meer tijdens de begrotingsbehandeling J&V
eind 2015. Toen kwam een vraag aan de orde die ook werd opgeworpen door een
van de sprekers tijdens de deskundigenbijeenkomst die de Eerste Kamer enkele
jaren geleden rond dit thema heeft belegd, namelijk van mw. Prins, destijds
voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Zij
citeerde uit een WRR-rapport over de rechtsstaat:
‘Normen en waarden zijn niet self-executing. Bij de rechtsstaat hoort een ethos,
een ethos van vanzelfsprekende gedragingen en verwachtingen. Het onderhoud
van de waarden van de rechtsstaat lijkt op het onderhouden van een vriendschap.
Van tijd tot tijd moet ze bevestigd en hernieuwd worden. Bij verwaarlozing raken
de belangrijkste waarden in het slop en blijven zij achter bij hetgeen wenselijk
wordt geacht. Soms gaan ze geheel verloren.’

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

De leden van de SGP-fractie vragen u wat in uw ogen de vóóronderstellingen van
onze democratische rechtstaat zijn. Wat schraagt die democratische rechtstaat?
Wat geeft haar inhoud? Welk ethos hoort hierbij? Maken ook deze vragen, zoals
mede opgeworpen door de WRR, deel uit van hetgeen de staatscommissie
onderzoekt? Hoe kan dit worden meegenomen? Dan gaat het niet allereerst over
de hoogte van griffierechten, het aantal rechtbanken, gesubsidieerde
rechtsbijstand, zorgvuldige procedures of over representativiteit. Dan gaat het
over de vraag welke mensen die rechtstaat vorm moeten geven. Hoe staan zij in
het leven, met welke waarden, normen en idealen? Door welk moreel kompas
laten zij zich leiden, nu het christelijk geloof is verdampt uit de sfeer van
opvoeding, onderwijs en cultuur. Wat zijn daarvan de consequenties voor de
democratische rechtsstaat en worden die ook bezien door de staatscommissie? De
christelijke normatieve principes hebben afgedaan, maar welke principes schragen
nu onze democratische rechtstaat? Welke morele code draagt onze democratie? Is
de minister bereid om ook deze noties mee te nemen?
Antwoord
Wij kunnen ons vinden in de notie dat de onderliggende waarden van onze
democratische rechtsstaat van tijd tot tijd bevestigd en hernieuwd moeten
worden. Dit is meer recent ook tot uitdrukking gebracht in het rapport ‘Een
sterkere rechtsstaat’ van de Raad voor het openbaar bestuur en in de daarop
gegeven reactie van onze ambtsvoorgangers. Wij kunnen ons goed voorstellen
dat de staatscommissie tot een overweging van soortgelijke strekking komt.
Terecht merken de leden van de SGP-fractie op dat het dan niet allereerst gaat
over de hoogte van de griffierechten, het aantal rechtbanken en soortgelijke
thema’s, maar over de vraag welke waarden, normen en idealen de mensen –
binnen en buiten de staatsmachten - hebben die de rechtsstaat moeten dragen.
In dit verband is relevant dat niet iedereen zich even sterk verbonden voelt met
onze huidige democratische rechtsstaat. Een deel van Nederland dreigt ‘af te
haken’ of is al afgehaakt, zie ook het rapport Atlas van Afgehaakt Nederland, Over
buitenstaanders en gevestigden (De Voogd & Cuperus, 2021). Mede tegen de
achtergrond van dit rapport heeft de Tweede Kamer tijdens het debat over de
regeringsverklaring van kabinet-Rutte IV de breed gesteunde motie-Segers c.s.
aangenomen waarin de regering wordt gevraagd een commissie in te stellen en te
vragen om aanbevelingen te doen ‘hoe onze democratie beter te weren tegen
extremisme, radicalisering en polarisatie en over wat in deze tijd bijdraagt aan de

Pagina 12 van 13

versterking van de democratische rechtsstaat, zowel vanuit het perspectief van de
democratische instituties als dat van burgers en het maatschappelijk
middenveld”. Wij kunnen ons voorstellen dat de staatscommissie met
belangstelling kennis neemt van het rapport en zich verstaat met de nog in te
stellen commissie. Niet zozeer om, zoals de leden van de SGP-fractie vragen, een
morele code te formuleren die aan onze democratische rechtsstaat ten grondslag
ligt, maar wel om het inzicht te vergroten in wat er leeft en speelt bij de mensen
die de rechtsstaat moeten dragen.

Directoraat-Generaal
Rechtspleging en
Rechtshandhaving
Directie Rechtsbestel
Datum
18 maart 2022
Ons kenmerk

De Minister voor Rechtsbescherming,

F.M. Weerwind

De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Hanke Bruins Slot

Pagina 13 van 13