Regioprofiel Haaglanden

1

Regioprofiel
Haaglanden

Regioprofiel Haaglanden

2

1. Inhoudsopgave
1
2
3
4
5
6
7
8

Hoofdstukken
Samenvatting
Culturele infrastructuur
Cultuurbeleid
Samenwerking
Publiek en diversiteit
Toekomstige ontwikkeling
Onderscheidende kracht
Uitdagingen en kansen

3
9
21
26
30
34
38
44

Bijlages
Gesprekspartners
Overzicht instellingen gemeente Den Haag
Deelprofielen gemeenten

54
57
60

Literatuurlijst

79

Colofon

81

1. Samenvatting

3

1. Samenvatting

De Vaillant, Krokuskabaal

1. Samenvatting

4

Aantal inwoners regio Haaglanden

Mijn moeder is de zee
Mijn vader is het land
Ik ben een kruising van die twee
Mijn wieg stond op het strand 1

1

De stedelijke regio Haaglanden is de enige stedelijke regio in Nederland die in de volle lengte aan onze

2

Noordzee grenst. Stad, strand en zee zijn innig met el-

9

3

kaar verbonden. De regio met als parel het Nationaal
Park de Hollandse Duinen kent een grote landschap-

4

7
8

pelijke diversiteit. De kust, het duinlandschap, de
parken in de steden en het omringende landschap zijn

5

verbonden met het Groene Hart en de kassen van het
Westland. De regio is dichtbebouwd en polycentrisch,

6

inwoners reizen voor werk en culturele voorzieningen
dwars door gemeentegrenzen heen.

1 Wassenaar 26.101

5 Delft 102.253

2 Leidschendam-Voorburg 75.000

6 Midden-Delfland 19.244

3 Zoetermeer 124.695

7 Rijswijk 52.208

4 Pijnacker-Nootdorp 53.644

8 Westland 107.492

Holland in het klein
De stedelijke regio Haaglanden is Holland in het klein.
Van de rijke cultuurhistorie in Den Haag tot dynamiek

9 Den Haag 532.561
1 Harrie Jekkers

1. Samenvatting

in groeistad Zoetermeer, van de economische motor van
Nederland in het Westland tot de rust in de villawijken in
Wassenaar en van de sporen van de Romeinen in Voorburg
tot het wereldwijd bekende Delfts Blauw en ruimte-innovaties in het spacelab in Delft. De regio heeft alles in huis:
Moderne architectuur van departementen, gerenommeerde
universiteiten en hogescholen, grote innovaties in de glastuinbouw, een nationaal bestuurscentrum, internationale
NGO’s, koninklijke paleizen en landgoederen.
Vrede, recht en regeren
Den Haag is de internationale stad van Vrede en Recht en
de tweede VN-stad ter wereld. Dat maakt de stad en de regio
een uitzonderlijke ontmoetingsplaats voor een steeds veranderende internationale gemeenschap van expats, politici,
ambtenaren, wetenschappers, migranten en studenten.
Den Haag is de bakermat van de democratie, waar regenten het voor het zeggen hadden. En waar een eeuwenlange
verbintenis is met het Huis van Oranje, koningen, koninginnen en stadhouders, het erfgoed en de daarbij horende
tradities. Den Haag speelt natuurlijk als vestigingsstad van
de regering en het parlement een hoofdrol in de landelijke
media. Internationale vraagstukken komen er aan bod,
ook in de kunst en cultuur.
Grote diversiteit aan bewoners
Het inwoneraantal in de regio groeit en de bevolkingssamenstelling verandert in rap tempo. Vergroening, vergrij-

5

zing en immigratie zijn zeer actueel en urgent.
Ze vragen om een proactieve houding van de overheden, de
culturele instellingen en het bedrijfsleven. De zeer diverse bevolking is een van de belangrijkste onderscheidende
kenmerken van deze stedelijke regio. Den Haag is volgens
de Herfindahl-index 2 de meest diverse stad van Nederland.
Ook Delft, Rijswijk, Zoetermeer en Leidschendam-Voorburg
scoren hoog en staan in de top-20. Binnen die diversiteit is
een grote variëteit in subculturen, opleidingsniveaus, leeftijden, geloofsovertuigingen, samenlevingsvormen, talen,
inkomens en leefstijlen.

De aanwezigheid
van zoveel
instellingen trekt
nieuwe makers
en jong talent aan
2 Die de kans aangeeft dat twee willekeurige personen tot een andere groep behoren

1. Samenvatting

Kunst en cultuur stevig geworteld
Een omvangrijke groep culturele organisaties die reeds lange tijd bestaat en daardoor diepgeworteld is in stad en regio
vormen de top van onze culturele sector. Voorbeelden zijn het
Residentie Orkest (1904), het Nederlands Dans Theater (1959)
en Meermanno als oudste boekenmuseum ter wereld. Deze
topinstellingen zijn zich altijd blijven vernieuwen en hebben
zich steeds weer opnieuw weten te verhouden tot de veranderingen in de samenleving. Zij waren en zijn relevant.

Er ontstaat steeds
meer kruisbestuiving
tussen top en basis…
Daarnaast kennen Den Haag en de andere gemeenten een
fijnmazig netwerk van grote en kleine culturele instellingen
die de hartslag van de directe omgeving voelen en daarop in
(willen) spelen. Denk aan jonge en oudere culturele organisaties, tijdelijke initiatieven, amateurverenigingen en
makers. Er ontstaat steeds meer kruisbestuiving tussen top
en basis, tussen cultuursector en buurt en tussen kunst en
cultuur en andere maatschappelijke domeinen. In het rijke
ecosysteem zijn alle cultuurdisciplines goed vertegenwoor-

6

digd, waarbij de nadruk ligt op de dans, muziek, theater,
musea, hedendaagse kunst en film, in deze stedelijke regio
zijn alle ketens (in potentie) aanwezig. De Cultuurankers en
andere (informele) platforms spelen hierin een verbindende
rol, ook tussen instellingen en wijken.
Talentontwikkeling, cultuureducatie en maakklimaat
De aanwezigheid van zoveel (top)instellingen trekt nieuwe makers en jong talent aan. Samen met het grote aantal
beeldende kunstenaars, vormgevers, musici, schrijvers en
dansers is Den Haag in deze stedelijke regio de hoofdstad
van makers, artistieke platforms, experimenten, kleinscha-

Kabk: Koninklijke academie voor beeldende kunsten

1. Samenvatting

7

Uitdagingen, kansen en proeftuinen
Wij zien drie ontwikkelingen waarin wij willen samenwerken met het ministerie van OCW en de landelijke cultuurfondsen met als doel de sector, de makers en het publiek en
daarmee de regio nog verder te versterken en te profileren
als dé regio waar je moet zijn voor een compleet, rijk, innovatief cultureel leven. Bij deze drie proeftuinen baseren wij
ons op de grootste opgaves waar de culturele sector in de
komende jaren voor staat:

Nest; Language is the only homeland foto: Jhoeko

lige productie en presentaties.
Onderscheidend is De Haagse Cultuuracademie, een leernetwerkinitiatief voor jonge professionals waarin deelnemers netwerk, kennis en expertise uitwisselen. Ook heeft
cultuureducatie een groot bereik in het onderwijs.
Deze stedelijke regio onderscheidt zich natuurlijk ook door
de Hogeschool der Kunsten, de activiteiten die de Hogeschool ontplooit en de samenwerking tussen Hogeschool,
overheden, culturele instellingen en universiteiten. Ook de
TU Delft werkt samen met culturele instellingen in de regio
op het vlak van cultuur en technologie.

1. Cultuuranker-methodiek naar de regio
De veranderingen in de samenleving en de grote diversiteit
lijken nergens zo complex en uitdagend als in deze stedelijke
regio. Wij willen alle publieksgroepen bereiken en als sector
actueel, urgent en maatschappelijk betrokken te blijven. Dat
vraagt om nieuwe makers, nieuwe manieren van produceren en programmeren, nieuwe manieren van publieksbenadering en wellicht zelfs nieuwe manieren van opleiden
van nieuwe makers en docenten. De vernieuwing is in gang
gezet, maar er is de komende jaren veel meer nodig. In
Den Haag werken de Cultuurankers actief en succesvol aan
het bereiken van nieuwe doelgroepen en nieuwe makers.
Deze methodiek willen wij uitbreiden naar de regio als
proeftuin.

8

1. Samenvatting

2. Internationale hub voor makers en talent
We streven naar een sterk creatief en innovatief makers- en
cultuurklimaat waarmee het vestigingsklimaat voor makers,
young professionals en daarmee ook bedrijven wordt versterkt. Het maakklimaat en de vele culturele organisaties dragen bij aan de maatschappelijke en economische innovatie.
De komende jaren willen wij daarom het maakklimaat verder
verbeteren, willen we meer uitwisseling tussen makers, culturele organisaties in de omliggende gemeenten en willen we
als culturele sector nog meer bijdragen aan innovatie en ons
vestigingsklimaat. In de regio zijn kennisinstellingen van
internationale allure met een grote aantrekkingskracht op
internationaal toptalent. De gemeente Den Haag en de Hogeschool der Kunsten werken samen middels een convenant om
talent te stimuleren en het vestigingsklimaat te versterken.
Het bestaande convenant verbreden wij in een proeftuin naar
de regio.
3. Samenwerking en zichtbaarheid
Onze regio heeft fantastische culturele instellingen. Bezoekers zijn vaak aangenaam verrast omdat ze er niet van op
de hoogte waren. We mogen als regio daarom minder bescheiden zijn en actiever ons rijke aanbod voor het voetlicht
brengen. Onze (inter)nationale zichtbaarheid willen we de
komende jaren vergroten door rond belangrijke momenten,
bijvoorbeeld de opening van het Onderwijs- en Cultuurcomplex (OCC) in het centrum van Den Haag, een gezamenlijk

aansprekend (internationaal) programma op te zetten naar
het voorbeeld van Feest aan Zee, de viering van 200 jaar badplaats. Naast Kunst & Zee zien wij thema’s als Vrede & Recht
en Oranje. Zo is het in 2020 is het 75 jaar geleden dat
de Tweede Wereldoorlog eindigde en bestaan de
Verenigde Naties 75 jaar. Wij willen in een vroeg stadium
de thema’s samen verder verkennen zodat gemeenten en instellingen op elkaar aansluiten en elkaar kunnen versterken.
Hierbij willen we samenwerken met de rijksoverheid (naast
OCW ook andere ministeries) en de cultuurfondsen.
Wij willen deze proeftuin verder concretiseren.
Ambities en verder!
Als gemeenten en culturele sector in de regio Haaglanden
zetten we ons op korte termijn in voor bovenstaande initiatieven. We geloven dat wij ons hiermee als regio en cultuursector nog krachtiger kunnen profileren. We geloven ook dat
de inzichten die voortkomen uit de proeftuinen hun waarde
zullen hebben voor andere regio’s in ons land en een voorbeeld kunnen vormen voor bredere initiatieven. Zo kunnen ze
een bijdrage leveren aan de verdere ontwikkeling van cultuur
in Nederland. De idee- en besluitvorming over de proeftuinen
en de financiering gaan na 1 november door. In het verlengde
daarvan maken wij als gemeenten en culturele sector afspraken om gezamenlijk de uitdagingen aan te gaan en de kansen
te verzilveren die in dit Cultuurprofiel staan. We nodigen het
ministerie van OCW uit om met ons samen te werken.

2. De culturele infrastructuur

9

2.Culturele 			
infrastructuur

Korzo theater foto: Schreurs

10

2. De culturele infrastructuur

De culturele infrastructuur in onze regio bevat alle
disciplines. Een scala van organisaties - van basis tot
top - verzorgt een aanbod voor een breed publiek
en fijnproevers. We hebben toonaangevende internationale topinstellingen en bieden een inspirerende
uitdagende omgeving voor (nieuwe) makers. Zij ontwikkelen hun talent en vinden de ruimte en het vertrouwen om te experimenteren. In dit hoofdstuk een

De Oude en Nieuwe Kerk, Rietveldtheater, Filmhuis Lumen,
Museum Paul Tetar van Elven, Delft Fringe Festival, Westerpop en International Festival of Technologie (IFOT), 38CC en
het Prinsenkwartier.
De creatieve bedrijvigheid komt terug in Stichting Popoefenruimte Delft (SPOD), Cultuurlab, Lijm en Cultuur,
Delft Moves en de Maakweken. Tot de topinstellingen behoren het Delft Chamber Music Festival en Museum Prinsenhof Delft. De gemeente heeft een convenant met de TU Delft

inkijkje in de culturele infrastructuur van de gemeenten in onze regio.
Delft
Delft staat natuurlijk bekend als een rijke (cultuur)historische stad waar je het verhaal van Willem van Oranje ontdekt, waar je het wereldberoemde Delfts Blauw beleeft en
waar je Johannes Vermeer ontmoet. Het Vermeer Centrum
Delft is de enige plek ter wereld waar je het volledige oeuvre van de schilder op ware grootte kunt bewonderen. Delft
heeft ruim 1.500 monumenten waarvan bijna 700 rijksmonumenten, zoals de Oude en de Nieuwe Kerk en Sint Agathaklooster.
Delft kent een sterke infrastructuur van basis- en topvoorzieningen. Dit zijn onder andere OPEN, waar ook de bibliotheek DOK en Centrum voor de kunsten De VAK zijn ondergebracht, Theater de Veste, Archeologie Delft, Stadsarchief,

Den Haag culturele organisaties:
Landelijke Basis Infrastructuur
1 Residentie Orkest,
2 Nederlands Dans Theater,
3 Het Nationale Theater

(inclusief NTJong voor jeugdtheater),
4 Presentatie-instelling West,
5 Museum de Gevangenpoort,
6 Literatuur- en Kinderboekenmuseum,
7 Museum Meermanno,
8 de Mesdag Collectie

(onderdeel van het Van Goghmuseum),
9 Mauritshuis,
10 Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie,
11 Digitaal Erfgoed Nederland

2. De culturele infrastructuur

11

voor cultuur en technologie, waarin de universiteit en het
Science Centre samenwerken met bijvoorbeeld het
Prinsenkwartier, Theater de Veste, Ontwerpersvereniging
Delft Design en DOK.
Den Haag
Den Haag, stad aan zee, heeft alles in huis. De culturele infrastructuur is zeer divers en rijk. In de top van de culturele
sector vinden we alle disciplines en die topinstellingen zijn
weer sterk verbonden met de basisvoorzieningen en de ketens in de stad. Samen vormen zij een compleet ‘ecosysteem’
voor cultuur. Overzicht instellingen gemeente Den Haag
bevat een zo volledig mogelijk overzicht van de (gesubsidieerde) culturele instellingen in Den Haag. Hieronder een
greep uit het Haagse aanbod:
Musea en erfgoed
Den Haag telt meer dan dertig musea en is daarmee de
tweede museumstad van Nederland. De collecties van
Mondriaan en Escher zijn van wereldfaam en daarnaast zijn
er de collecties van de Haagse School en de moderne en hedendaagse kunst, fotografie, mode en oude en moderne toegepaste kunst in het Gemeentemuseum. Naast rijksmusea
kent de stad een verscheidenheid aan gemeentelijk gesubsidieerde en particuliere musea zoals het hiervoor genoemde
Gemeentemuseum (inclusief GEM Museum voor actuele
kunst en het Fotomuseum Den Haag), Museum Bredius,
Haags Historisch Museum, Escher in het Paleis, Museon,
Muzee Scheveningen, Museum Beelden aan Zee, Panorama

Gemeentemuseum Piet Mondriaan - Evolution

Mesdag, Museum voor Communicatie, Louis Couperus
Museum en het Louwman Museum Den Haag.
Den Haag telt 1.300 rijksmonumenten en 1.100 gemeentelijke monumenten en 10 beschermde stadsgezichten variërend van het Haagse Bos tot Scheveningen dorp.
Podiumkunsten
De stad heeft een breed scala aan podia en producerende
instellingen. Podia zoals Het Nationale Theater (bestaande
uit de locaties: Koninklijke Schouwburg, Theater aan het
Spui en Zaal 3), het Zuiderstrandtheater, Theater aan het
Spui, Theater Korzo, Diligentia & Pepijn, Zuiderparktheater,
Theater De Vaillant, De Nieuwe Regentes en het Laaktheater.
Ook biedt de stad een thuis aan producerende instellingen
zoals Het Nationale Theater (inclusief NTjong),

2. De culturele infrastructuur

Theater Korzo - Scheurs

Nederlands Dans Theater en het Residentie Orkest.
De samenwerking tussen podia en productie is hecht,
Het Nationale Theater (NT) is het voorbeeld voor de meerwaarde van een landelijk toneelgezelschap met verschillende locaties. Het NT omvat hierdoor de hele keten: van
lijsttheater tot experiment en van educatie tot talentontwikkeling. Een ander voorbeeld is de samenwerking tussen het
Nederlands Dans Theater en Korzo producties om het werk
van dans- en dansmaaktalent te laten zien op de podia van
Korzo en het Zuiderstrandtheater.
Dans
Den Haag is stad van de dans met een zeer diverse keten
van instellingen. Dans is een belangrijk onderdeel van het

12

profiel van Den Haag dankzij de aanwezigheid van Korzo,
Nederlans Dans Theater (NDT), Holland Dance Festival en
Another Kind of Blue, Dutch Don’t Dance Division, Kalpanarts, Lonneke van Leth Producties en MEYER-CHAFFAUD,
Stichting Aight en H3c. Daarnaast kent de stad nog vele
initiatieven en opleidingen van en voor amateurdans.
Korzo neemt daarin een unieke plaats in. Door zowel een
podium als productiehuis voor de dans te zijn, stimuleert
Korzo nieuwe ontwikkelingen in de hedendaagse podiumkunsten die tot ver buiten deze stedelijke regio van invloed
zijn. Holland Dance Festival streeft naar inclusieve dans en
dans met en voor ouderen naast het aanbod van de internationale programmering in Den Haag en Delft.

Den Haag is de
bakermat van
de Nederlandse
popmuziek
Popmuziek
Den Haag is de bakermat van de Nederlandse popmuziek
en brengt nog altijd popmuzikanten en bands met landelijke en internationale faam voort. Popmuziek bloeit dankzij

2. De culturele infrastructuur

13

een bijzondere infrastructuur van podia, oefenfaciliteiten
en festivals. Popradar Den Haag, het voormalig Haags Pop
Centrum, is een organisatie die zorgt voor een levendige en
diverse popscene binnen Den Haag.
Het grootste podium voor popmuziek is poppodium Paard.
Den Haag kent daarnaast ook veel kleine podia en horecagelegenheden waar livemuziek wordt geprogrammeerd.
De stad heeft ook een breed palet aan kleine en grootschalige popmuziekfestivals zoals Parkpop, Night at the Park,
Bevrijdingsfestival en The Life I Live Festival. Festivals
zoals Rewire en TodaysArt hebben een internationale
aantrekkingskracht.
Urban art
Hiphop is een snelgroeiend genre in de Haagse popscene.
Het Haags Hiphopcentrum (Stichting Aight) is bovendien
het trefpunt voor hiphopliefhebbers uit alle stadsdelen van
de stad en omgeving. Stichting Aight is een belangrijke
speler die talentontwikkeling vanuit een maatschappelijke
invalshoek bevordert en jonge talenten van de straat een
plek biedt om zich te ontwikkelen op het gebied van hiphop, breakdance, rap, DJ en graffiti- en street art.
Film en filmeducatie
Filmhuis Den Haag is een van de oudste filmhuizen in
Nederland. Het onderscheidt zich door het niet commerciële filmaanbod en het brede programma van educatie (het
bereikt 16.000 scholieren per jaar), debatten en andere activiteiten gekoppeld aan filmvertoningen. Het Filmhuis legt

Het Haags Hiphopcentrum (Stichting Aight) bij Parkpop

in het activiteitenprogramma verbindingen met bewonersgroepen en (internationale) organisaties. In 2015 heeft Filmhuis Den Haag de Europa Cinemas Award gewonnen voor
de beste programmering. Het is samen met Lux Nijmegen
initiatiefnemer van de pilot Filmeducatiehub Nederland.

2. De culturele infrastructuur

14

Hedendaagse kunst
Den Haag is ook de stad van de hedendaagse (beeldende)
kunst. Presentatie-instelling West Den Haag biedt een
veelzijdig programma dat het lokale met het internationale
verbindt en bijdraagt aan een breed kunstbegrip.
Kunstcentrum Stroom Den Haag heeft verschillende verantwoordelijkheden en functies voor Den Haag, Nederland en
het internationale kunstenveld. Stroom biedt een programma vanuit de beeldende kunst, architectuur, stedenbouw en
vormgeving gericht op de stedelijke omgeving.
Ook is Stroom verantwoordelijk voor het beleid en programma van de gemeente Den Haag voor kunst in de openbare ruimte en voor de ondersteuning en stimulering van
Haagse kunst en kunstenaars. Naast West en Stroom zijn
presentatie-instellingen als Nest en 1646 in Den Haag gevestigd. Pulchri en de Haagse Kunstkring zijn bekende kunstenaarsverenigingen met een lange traditie.
The Hague Street Art (Stichting Aight) is een van de grote
spelers bij kunst in de openbare ruimte. Maar ook stichting
Heden neemt drempels weg om mensen toegang te bieden
tot kunst van nu.
De stad kent relatief veel kunstenaarsinitiatieven en broedplaatsen waar ruimte is voor experiment. Den Haag stimuleert deze zogenoemde artist-run spaces met subsidie uit
het broedplaatsenbeleid.

Stroom 2018, Notel Tarona leonora

2. De culturele infrastructuur

De stad kent
relatief veel
kunstenaars
initiatieven en
broedplaatsen…
Literatuur en (kinder)boeken
Literatuur, archieven, bibliotheken en (kinder-)boeken nemen een bijzondere plek in het culturele veld. Naast musea
als het Literatuurmuseum met het Kinderboekenmuseum,
Museum Meermanno en Louis Couperus Museum lopen
er meerdere literaire routes door de stad. Den Haag is de
stad waar literatuur gekoesterd en gevierd wordt, met literatuurprijzen zoals de Jan Campert prijzen, de Constantijn
Huygensprijs en de PC Hooftprijs, Theo Thijssenprijs en Max
Velthuijsprijs en literaire festivals zoals Crossing Border, de
vermaarde Borderkitchen-formule en Boekids. Writers Unlimited organiseert elk jaar een van de belangrijkste literaire
evenementen van Nederland: het internationale literatuurfestival Winternachten.
Kunst- en cultuureducatie
Kunst- en cultuureducatie, zowel binnen- als buitenschools,
is ontzettend belangrijk. CultuurSchakel verbindt culturele

15

instellingen en het primair onderwijs en de onderbouw van
het voortgezet onderwijs. CultuurSchakel coördineert de
ontwikkeling en het aanbod aan museum- en theaterbezoek,
maar ook de culturele lessen die op school of buitenschools
worden gegeven. Zo komen kinderen van jongs af aan in aanraking met kunst en cultuur.
Daarnaast gaat CultuurSchakel over cultuurparticipatie en
bemiddelt tussen aanbieders en deelnemers van activiteiten.
Met het Cultuurmenu bezoeken alle basisscholen van groep
1 tot en met 8 musea in Den Haag zodat dat alle leerlingen
tijdens hun basisschoolperiode musea hebben bezocht.
Verder onderhoudt het Residentie Orkest via de leerlijn
‘Ontdek het orkest’ 17 leerorkesten op basisscholen in diverse
wijken onder de naam ‘The Residents’.
Kunstvakonderwijs
Met de Hogeschool der Kunsten Den Haag zijn twee
kunstvakopleidingen in de stad gevestigd. De Koninklijke
Academie van Beeldende Kunsten (KABK) en het Koninklijk
Conservatorium (KC) hebben een zeer grote internationale
reputatie en trekken studenten vanuit de hele wereld. Het
KABK en het KC bieden voorbereidende en hogere kunstvakopleidingen aan op een zo hoog mogelijk internationaal
niveau.
Studenten worden voorbereid op het scheppend, uitvoerend, docerend, bestuderend en/of registrerend beoefenen
van beeldende kunsten, vormgeving, muziek en dans. Door
de samenwerking met Universiteit Leiden kunnen studenten
na hun master ook nog promoveren in de kunsten.

2. De culturele infrastructuur

16

Het KC en het Residentie Orkest werken hecht samen binnen de masteropleidingen zang, orkestdirectie, orkestspel,
educatie en compositie. De samenwerking wordt vanaf 2021
nog inniger doordat beide instellingen hun intrek nemen in
het nieuwe Onderwijs- en Cultuur Complex (OCC).
Onderdeel van de Hogeschool der Kunsten is een intensieve
samenwerking met middelbare scholen en de School voor
Jong Talent. Hier kunnen talentvolle leerlingen vanaf 10 jaar
het reguliere onderwijs in combinatie met een vooropleiding muziek, dans en beeldende kunst volgen op de KABK
en het KC.
Cultuurankers
Tot slot vormen acht culturele instellingen het netwerk
van de Cultuurankers in de acht stadsdelen. Het gaat om
Theater De Vaillant, Theater en Filmhuis Dakota, Theater
De Nieuwe Regentes, Laaktheater, Diamanttheater,
Museum Muzee Scheveningen en Bibliotheek Loosduinen
en Bibliotheek Leidschenveen/ Ypenburg. Zij vergroten
de cultuurparticipatie van wijkbewoners door aan te sluiten op de identiteit van het stadsdeel, ieder Cultuuranker
is hiermee uniek. Aan wijkbewoners wordt een podium
geboden en talentontwikkeling wordt gestimuleerd. Dankzij de laagdrempelige programmering vormen zij de ideale
locatie voor mensen voor wie kunst en cultuur niet vanzelfsprekend is. Doordat de Cultuurankers ook samenwerken
met andere culturele instellingen in de stad vormen zij een
springplank van wijk naar stad en andersom.
Gergiev Festival 2018 fotograaf: Alex Schröder

2. De culturele infrastructuur

17

Talentontwikkeling
en cultuureducatie
worden
gestimuleerd…

voorzieningen in Leidschendam, Voorburg en Stompwijk.
Daarnaast zijn er met Theater Ludens en Het Veur Theater
twee theaterpodia en zijn er twee musea: Swaensteyn en Huygens’ Hofwijck, dat landelijk tot de top van nationaal erfgoed
behoort. Talentontwikkeling en cultuureducatie worden
gestimuleerd onder andere door de organisatie Sport en Welzijn. Leidschendam-Voorburg heeft twee culturele hotspots
Herenstraat 42 en het Overgooterrein en het grenst aan De
Binckhorst in Den Haag.

De Cultuuracademie
De Cultuuracademie is een initiatief van Theater De Vaillant en CultuurSchakel met medewerking van vele andere
culturele organisaties. De academie is een programma voor
young professionals die in de culturele sector werken (of
de ambitie hebben). De academie wil de diversiteit onder
personeel van culturele instellingen - en in het verlengde
daarvan de programmering - vergroten. Deelnemers onderzoeken het aanbod in de stad, kijken daarbij naar de bevolkingssamenstelling en bespreken onderwerpen die leven
in de stad. De academie bouwt aan een netwerk van (oud)
deelnemers en culturele instellingen.

Midden-Delfland
Midden-Delfland is een kleine gemeente met een sterk verenigingsleven en focus op cultuureducatie. De basisvoorzieningen bestaan voornamelijk uit de bibliotheek met een
vestiging in Den Hoorn en servicepunten in Schipluiden en
Maasland (elk met een Taalhuis of Taalpunt), Museum De
Schilpen Maasland, Museum Het Tramstation in Schipluiden
en de expositieruimte Tavenu in Maasland. Daarnaast is een
aantal keteninstelling aanwezig in Midden-Delfland: Stichting Kunst en Cultuur Den Hoorn, Cultuurstek Den Hoorn en
Kreatiehuis Maasland.

Leidschendam-Voorburg
De gemeente Leidschendam-Voorburg bestaat uit de kernen
Leidschendam, Voorburg en Stompwijk, met elk bijzondere
rijks- en gemeentelijke monumenten. Leidschendam-Voorburg heeft een gedeelde bibliotheek met Rijswijk, met

Pijnacker-Nootdorp
Pijnacker-Nootdorp bestaat uit de kernen Pijnacker, Nootdorp en Delfgauw en heeft hoofdzakelijk basisvoorzieningen: Bibliotheek Oostland inclusief cultuureducatie, diverse
(buitenschoolse) voorzieningen voor kunsteducatie, zoals
muziekscholen, ballet- en dansscholen, een theaterschool en

2. De culturele infrastructuur

een kleine theaterzaal CulturA in Nootdorp en verschillende
verenigingen. De bibliotheek is gedeeld met Lansingerland.
Daarnaast wordt de jaarlijkse culturele manifestatie De
Verbeelding in de gemeente georganiseerd en is er een lokale
publieke omroep St. Omroep Pijnacker-Nootdorp.
Rijswijk
Rijswijk is een groene stad met een rijke geschiedenis.
De gemeente kent 56 rijksmonumenten, zoals de Oude Kerk
en de Bonifatiuskerk, en 65 gemeentelijke monumenten,
waaronder Stadsboerderij Paulineburch. Bovendien vormen 45 beelden door de stad de Rijswijkse collectie van
kunst in de openbare ruimte. De gemeente heeft culturele
instellingen, waarvan er vier de kern vormen: Bibliotheek
aan de Vliet, Trias, Centrum voor de Kunsten, de Rijswijkse
Schouwburg en Museum Rijswijk, onder meer bekend van
de internationale Papier Biënnale.

Rijswijk is een
groene stad
met een
rijke geschiedenis

18

De eerste twee instellingen deelt Rijswijk met Leidschendam-Voorburg. Gesubsidieerde amateurverenigingen zijn
er voor fotografie, schilderkunst, theater, dans, historie
en cultuur erfgoed en archeologie. Naast gesubsidieerde
instellingen zijn er ook commerciële aanbieders op gebied van zang, dans en theater. Kunstgebouw is expert in
Zuid-Holland voor kunst en cultuureducatie. Zij richten
zich met name op cultuureducatie in het primair onderwijs
en werken nauw samen met de Provincie Zuid-Holland en
de kleinere gemeenten in de provincie.
Wassenaar
Wassenaar telt 385 rijksmonumenten en 127 gemeentelijke
monumenten. De basisvoorzieningen bestaan uit een
gedeelde bibliotheek met Voorschoten (Openbare bibliotheek Voorschoten-Wassenaar), een filmhuis en theater
De Warenar. Het primair onderwijs maakt gebruik van aanbod van het cultuurmenu Den Haag en van het provinciale
Kunstgebouw en het muziekonderwijs wordt door BplusC
(Leiden) verzorgd. Er bestaan vele koren en muziekverenigingen in de gemeente en jaarlijks vindt het International
Chamber Music Festival plaats. Museum Voorlinden is een
particulier museum voor moderne en hedendaagse kunst
op het Landgoed Voorlinden en is in de relatief korte periode van haar bestaan al gaan behoren tot de topmusea in
Nederland.

2. De culturele infrastructuur

19

Westland
De gemeente Westland bestaat uit verschillende kernen.
De culturele infrastructuur bestaat uit onder andere de
Bibliotheek Westland, Westlands Museum, Het Historisch
Archief Westland en Westland Cultuurweb, de netwerkorganisatie voor cultuureducatie binnen- en buitenschools en
voor amateur- en professionele kunst. Er is een rijk verenigingsleven en er is een aantal kwalitatief sterke dans- en
muziekscholen.
WestlandTheater de Naald vervult de regionale functie.
Al twee keer op rij is het theater door de Vereniging van
Vrije Theaterproducenten uitgeroepen tot Theater van het
Jaar. Het is een theater voor verenigingen uit het Westland,
(try outs van) artiesten met landelijke bekendheid en jonge
talenten. Bijna tienduizend basisschoolleerlingen komen
hier jaarlijks in aanraking met kunst en cultuur. Leerlingen
uit het voortgezet onderwijs lopen stage in De Naald, doen
er ervaring op en voeren er hun musicals op.
Zoetermeer
Zoetermeer kent een culturele basisinfrastructuur bestaand
uit het Stadsmuseum Zoetermeer, de Bibliotheek, Centrum
voor de Kunsten (CKC&partners), Stadstheater Zoetermeer
en Poppodium de Boerderij. De basisvoorzieningen hebben
een faciliterende rol voor de sociale en culturele ondernemers uit Zoetermeer en bieden mogelijkheden voor het
uitbouwen van cultureel ondernemerschap.

WestlandTheater de Naald

De kleinere instellingen in Zoetermeer betreffen onder andere Terra Arts, filmhuis Cameo, Historisch Genootschap,
Videogamemuseum, Musicmakers, JJ Music House, Dutch
Innovation Factory, Ebony Ensemble, Theaterhart,
Schatbewakers, Storytellers, concerten Oude Kerk, vele
amateurverenigingen zoals Greg en Baud en de ateliers.

2. De culturele infrastructuur

20

In 2019 gaat Zoetermeer een nieuw museum open over identiteit en naoorlogse lifestyle. Het oorspronkelijke Stadsmuseum wordt tien keer zo groot. Het bij het CKC gevestigde
Digital Artlab is smaak- en spraakmakend voor Zoetermeer
evenals Theaterhart, een initiatief dat voorstellingen maakt
over sociale onderwerpen voor het onderwijs dat ook in
Den Haag veel scholen bedient. De Dutch Innovation Factory verbindt ICT-onderwijs, onderzoek en bedrijven in een
broedplaats voor kennisdeling, innovaties en co-creaties.
Het Cultuurfonds Zoetermeer, een samenwerkingsverband
tussen gemeente en Fonds 1818, financiert met incidentele
subsidies de ontwikkeling in de keten.

Another kind of blue - Stadstheater Zoetermeer

3. Cultuurbeleid

21

3. Cultuurbeleid 		
	

Bazzookas, Sniester festival, Fotograaf: Parcifal Werkman

3. Cultuurbeleid

De stedelijke regio Haaglanden bestaat uit een
500.000 plusgemeente Den Haag, vier 100.000-plusgemeenten en vijf kleinere gemeenten. Alle gemeenten
hebben een deelprofiel opgesteld, die als bijlagen zijn
opgenomen in dit Cultuurprofiel. In dit hoofdstuk vatten we het cultuurbeleid per gemeente kort samen.
Delft
In het Cultuurkader Delft 2016-2019 ‘Focus op cultuur:
het creatief vermogen van Delft’ zijn drie focuspunten
geformuleerd voor het cultuurbeleid van Delft. Te weten:
• Delft op de kaart zetten als stad van cultuur en techniek.
Het onderscheidende cultuuraanbod draagt sterk bij aan
het imago van Delft als innovatieve en aantrekkelijke 		
stad. Het aanbod omvat de Delftse kernwaarden technologie, historie, creativiteit en innovatie.
• De burger centraal stellen door participatie en talentontwikkeling. Cultuur draagt bij aan een Delft waar burgers
‘doen, meedoen en ertoe doen’. Het stimuleert de ontwikkeling van het creatief vermogen van de Delftenaren.
• 	De culturele sector verbinden en versterken. De culturele sector is stevig georganiseerd en verankerd binnen de bredere
Delftse maatschappelijke en economische infrastructuur.
De ambities van de stad zijn verder uitgewerkt in Agenda
2040, de Sociale visie 2018-2021 ‘Delft de Sociale kracht in

22

de stad’ en de Stadsvisie Delft 2030 ‘Delft maakt geschiedenis’. In de Stadsvisie Delft 2030 worden de ambities van de
stad benoemd als een innovatieve stad, een duurzame stad,
een gastvrije stad. Hierbij wordt de verbinding met kunst
en cultuur vooral gemaakt binnen de ambities ‘Delft als toeristische topbestemming’ en ‘Voorzieningen voor iedereen’.
Den Haag
De gemeente Den Haag benoemt in haar Beleidskader Kunst
en Cultuur 2017-2020 de belangrijkste doelen voor cultuurbeleid:
• 	
Een hoogwaardig en dynamisch cultureel aanbod voor
verschillende publieksgroepen;
• Een goed klimaat voor nieuwe makers en toptalent;
•	
Cultuuronderwijs voor alle Haagse jongeren door
	het onderdeel te maken van het reguliere curriculum
van scholen;
•	
Cultuur voor iedereen door aandacht in de programmering te hebben voor invloeden van een internationale en
cultureel diverse stad;
• Bevordering van actieve cultuurparticipatie, het uitbouwen van het samenspel tussen de cultuurankers en de
culturele organisaties in het centrum;
•	
Verbindingen maken met het sociale domein door innovatieve en creatieve projecten en door nadruk te leggen
op het economisch profijt en het culturele gezicht van
de stad, onder meer met internationaal aantrekkelijke
tentoonstellingen en collectieve cultuurmarketing.

3. Cultuurbeleid

Het coalitieakkoord 2018-2022 ‘Stad van kansen en ambities’
bouwt hierop voort en zet in op de volgende punten:
Behoud van Haagse iconen en de cultuurankers in Den Haag;
• Aandacht voor betaalbare oefenruimte voor amateur	gezelschappen;
• Meer Engelstalig cultuuraanbod voor expats;
• Via de Ooievaarspas (kortingspas) mogelijkheid bieden
om muziekles te volgen en een instrument te huren;
• Meer aandacht voor zichtbare kunst in de openbare ruim
te en street art;
• Faciliteren van culturele broedplaatsen;
• Ontwikkeling en versterking van het Museumkwartier.
Popbeleid en broedplaatsenbeleid
De gemeente Den Haag heeft in de nota ‘Ruimte voor Pop’
de cultuurbeleidsdoelen voor popmuziek en broedplaatsen
nader uitgewerkt uit. Het gaat verder in het makersklimaat, talentontwikkeling en het genereren van economisch
profijt. De popsector levert een bijdrage aan Den Haag als
internationaal en cultureel diverse stad die verschillende
publieksgroepen aanspreekt. Broedplaatsen sluiten aan
bij dit gemeentelijke stimuleringsbeleid voor de creatieve
industrie. De onconventionele en interdisciplinaire activiteiten die plaatsvinden in broedplaatsen zijn voor Den Haag
een inspiratiebron voor innovatie en vernieuwing. Ook geldt
dat broedplaatsen de leefbaarheid en sociale kwaliteit in en
identiteit van wijken met een matig imago of herstructureringsgebieden in de stad vergroten.

23

In 2017 heeft de gemeente Den Haag ook de nota ‘Cultuureducatie’ uitgebracht waarbij de gemeente blijft inzetten op
cultuureducatie voor alle Haagse kinderen en verankering in
het curriculum van het onderwijs. Naast het primair onderwijs richt cultuureducatie zich versterkt op de onderbouw
van het voortgezet onderwijs.
Leidschendam-Voorburg
De kernwoorden van de strategische visie ‘Blik op Leidschendam-Voorburg 2020’ van de gemeente zijn ‘een aantrekkelijke, groene woonstad met een evenwichtige bevolkingsopbouw, ‘een ambitieuze, moderne gemeentelijke overheid die
ten dienste staat van de eigen bevolking en die gericht is op
regionale samenwerking’. De visie op kunst en cultuur in
Leidschendam-Voorburg is hieraan gerelateerd en richt zich
op vier speerpunten:
• De bijdrage van kunst en cultuur aan het aantrekken van
bezoekers en (nieuwe) inwoners
• 	
De bijdrage van kunst en cultuur aan het woonklimaat in
de buurten, wijken en kernen
• De bijdrage van kunst en cultuur aan maatschappelijke
vaardigheden (21st century skills)
• De bijdrage van samenwerking aan kunst en cultuur
Midden-Delfland
De missie is om het groene landschap met de stedelijke omgeving te verbinden en om samen met de gemeenschap aan
een betere kwaliteit van leven te werken. De gemeente heeft

3. Cultuurbeleid

een cultuurmanifest uitgebracht dat aanknopingspunten
biedt voor verder cultuurbeleid. Pijlers van de gemeente
liggen verder op stad-landverbinding, sociale samenhang,
erfgoed, branding van het landschap en de dorpen van
Midden-Delfland.
Pijnacker-Nootdorp
De gemeente kenmerkt zich door een ‘landstedelijk’ woonmilieu, waarbij de nabijheid van voorzieningen, werk en
vervoer wordt gecombineerd met een rustige, ruime, groene
en dorpse woonomgeving. Hierbij is de glastuinbouw de
historisch gevormde economische pijler. De Toekomstvisie
2040 Pijnacker-Nootdorp richt zich dan ook op het versterken van deze kenmerken. Hierbij richt de gemeente zich op
het realiseren van een samenhangend en zichtbaar aanbod
van kunst en cultuur in de kernen, het stimuleren van cultuureducatie en -participatie en het behouden en versterken
van een toegankelijke en bereikbare culturele infrastructuur. De komende periode wordt gewerkt aan een nieuwe
cultuurnota.
Rijswijk
In dialoog met Rijswijkse inwoners, organisaties en culturele instellingen is de gemeente tot de cultuurvisie ‘Rijswijk
vrij gedacht 2016-2030’ gekomen. De ambitie van de cultuurvisie is om kunst en cultuur als een verbindende kracht
in te zetten voor de maatschappelijke context, de economie

24

en de regionale profilering van Rijswijk. Het gaat om zowel
het toekennen van nieuwe waarden van kunst en cultuur,
als het bepalen van nieuwe uitgangspunten, waarbij samenwerking en innovatie voorop staan. Het nieuwe cultuurbeleid richt zich op de zes pijlers uit de cultuurvisie:
• Clustering en samenhang;
• Vrijheid van creativiteit in de openbare ruimte en ruimte
voor kunst- en cultuurbeoefening;
• Aanbod voor jeugd en jongeren;
• Kunst- en cultuureducatie;
• Ouderen en cultuur;
• Cultureel en historisch erfgoed en architectuur.
Op het gebied van cultureel erfgoed zoekt de gemeente naar
een balans tussen behoud en ontwikkeling en een verankering van cultuurhistorie in ruimtelijke ontwikkelingen.
Wassenaar
Wassenaar kenmerkt zich door een groene omgeving met
landgoederen en een dorps karakter met een historisch centrum. Met de Cultuurnota ‘Wassenaar 2017-2020 Kracht van
kunst’ zet de gemeente in op de volgende drie pijlers:
• Meedoen: participatie staat centraal;
• 	Verbinden: een breed en divers cultuuraanbod;
• Versterken: cultuur een economische kracht.
Momenteel werkt de gemeente aan een strategische visie.

Regio
3. Cultuurbeleid
Haaglanden Musea en culturele instellingen

Westland
De gemeente streeft ernaar dat haar kunst- en cultuurbeleid een bijdrage levert aan een sterke gemeenschapszin en
een positief imago, waarbij kunst en cultuur als doel en als
middel worden gezien.
Het voorzieningenaanbod is beperkt. Westland is een verzameling van dorpen en kernen. Inwoners zijn voor kunst en
cultuur veelal aangewezen op de omringende grote steden.
Het huidige beleid is met name gericht op de binnen- en
buitenschoolse cultuureducatie. Het gaat er vooral om dat
ook kwetsbare doelgroepen - voor wie deelname aan kunsten cultuuractiviteiten niet eenvoudig is - toegang krijgen
tot cultuur.
In 2019 wordt een nieuwe cultuurnota opgesteld. In dat
kader wordt een erfgoedvisie ontwikkeld. Ook wordt als onderdeel van de voorzieningenvisie een visie op de toekomst
van WestlandTheater de Naald ontwikkeld.
In 2019 ontwikkelen we door intensieve participatie van
burgers, bedrijven en maatschappelijke en culturele instellingen de Nota Cultuur Westland, beleid met uitvoeringsprogramma. Het gaat om cultuur en cultureel erfgoed in
de breedste zin van het woord van religieus erfgoed,
monumenten en historische geografie tot een eventueel
Westlands Kunstmuseum en podiumkunsten.

25

Zoetermeer
De huidige Toekomstagenda Cultuur loopt tot en met 2018. In
deze periode heeft de gemeente geïnvesteerd in de basisinfrastructuur van culturele instellingen en is het Cultuurfonds
Zoetermeer opgezet. De komende beleidsperiode staat in het
teken van programmeren waarbij cultuurparticipatie en -educatie een van de speerpunten is. Hierbij worden verschillende
partijen betrokken, niet alleen de culturele instellingen, ook
partijen uit het sociale domein en de inwoners zelf. De nieuwe
cultuurnota volgt in het voorjaar 2019.
Zoetermeer werkt aan een nieuwe omgevingsvisie met een
programma binnenstad, programma entreegebied en de schaalsprong in woningen en voorzieningen.
Hierbij speelt kunst en cultuur een grote rol. Als new town
in de regio kent Zoetermeer een percentageregeling
beeldende kunst en wordt er een directe koppeling gelegd tussen bouw en cultuur. Ook in het voorzieningenaanbod wordt
goed gekeken naar wat er aan cultuur nog meer nodig is. Op het
gebied van evenementen investeert de stad ook in de komende
jaren extra. In de toekomstige programmabegroting en organisatiestructuur vormt cultuur een cluster met sport en groen/
spelen/leren. Samen vormen zij het programma vrije tijd, en
leveren zij bouwstenen aan voor de verbetering van de leefbaarheid, de binnenstadcultuur en stadsontwikkeling in brede zin.

4. Samenwerking

26

4. Samenwerking

Mondriaan Jazz Festival, Paard, foto: Wouter-Vellekoop

4. Samenwerking

Onze stedelijke regio Haaglanden bestaat uit verschillende stedelijke kernen met ieder een eigen culturele
infrastructuur. Binnen verschillende gemeenten wordt
veel samengewerkt op het gebied van kunst en cultuur. Waar kunnen we die samenwerkingsverbanden
vinden? In dit hoofdstuk zetten we ze op een rij.
Samenwerking in Den Haag
De samenwerkingsgezindheid in Den Haag is groot.
Zo is er het Directieoverleg Podiumkunsten Den Haag,
het Museumplatform, het Directieoverleg Cultuurankers,
het Haags Overleg Popmuziek en Jazz070.
Recentelijk is daar het Nieuwe Dansoverleg bijgekomen.
Hierin werken Korzo en het Nederlands Dans Theater samen
aan talentontwikkeling. Holland Dance Festival ontwikkelt
projecten met maatschappelijke domeinen buiten het culturele veld, bijvoorbeeld met het Spierfonds.
Om de zichtbaarheid van de hedendaagse kunst te vergroten, zetten verschillende beeldende kunstinitiatieven hun
tentoonstellingen en activiteiten op de website The Hague
Contemporary. Ook Hoogtij in de Haagse binnenstad levert
daar een bijdrage aan door ruim twintig galeries en kunstinstellingen van gevestigde tot experimentele kunst, installaties en performances periodiek gezamenlijk ’s avonds
open te stellen voor publiek.

27

Community Arts, een initiatief van Kwekers in de Kunst,
werkt met tal van partners samen zoals het Zuiderstrandtheater aan de jaarlijkse Scheveningse community
opera’s, met Korzo (Satyagraha) en met Festival Classique
(stranduitvoering Carmina Burana). Het online platform
General Urban Arts Platform (GUAP), een initiatief van het
Haags Hiphop Centrum, laat zien wat Den Haag heeft te
bieden aan hiphop en urban art initiatieven. Hieruit is een
samenwerking ontstaan met Theater De Vaillant, poppodium Paard, stichting Aight, CultuurSchakel en Musicon.
De samenwerking tussen Museum Meermanno en de Koninklijke Bibliotheek is ontstaan uit de gedeelde kennis en
kunde op het gebied van de boekdrukkunst en de rol van het
boek in de samenleving en richt zich op voor gezamenlijke
exposities en collectievorming.
Cultuurmenu is een initiatief van Haagse musea en andere
erfgoedinstellingen om het primair en voortgezet onderwijs
te bedienen in de Haagse regio en de gemeente Westland.
Cultuurmenu werkt nauw samen met CultuurSchakel om
het aanbod voor scholen zo handzaam en compleet mogelijk te kunnen presenteren en kennis te bundelen.
De Cultuurankers werken in de stad samen met tal van instellingen zoals het Zuiderstrandtheater, Residentie Orkest,
Het Nationale Theater, Filmhuis Den Haag en Museum
Meermanno en Haags Historisch Museum. Zij werken
ook in de regio en landelijk samen met bijvoorbeeld

4. Samenwerking

28

Theater Zuidplein in Rotterdam en het Bijlmerparktheater
in Amsterdam.
De Johan de Witt Kunstcampus is vanaf 2015 een unieke
samenwerking tussen de grootste culturele instellingen van
Den Haag, Het Nationale Theater, Korzo, Filmhuis Den Haag
en Gemeentemuseum Den Haag. Zij verzorgen samen met
andere partners voor muziek en kunsttaal de lessen voor
alle leerlingen van de Johan de Witt Scholengemeenschap.
Tijdens Parkpop presenteert Haags talent zich op de podia
van het Haagse Veld. Voorafgaand daaraan wordt het talent
begeleid door een samenwerkingsverband van Musicon,
Cultuurschakel, Hiphop Area en Pip.
Het Haags Historisch Museum leidt het Netwerk Erfgoed
Haagse Migranten waarin ruim dertig migrantenorganisaties samenwerken met erfgoedinstellingen als het Haags
Historisch Museum, Museon, het Haags Gemeentearchief
en de Universiteit Leiden/Haagse Campus om culturele
diversiteit en meerstemmigheid in cultureel erfgoed een
podium te geven.
Samenwerking rond themajaren
In de afgelopen jaren zijn nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan rondom themajaren zoals Feest aan Zee (2018)
en het Mondriaanjaar (2017). Het bracht partijen samen en
leidde tot nieuwe initiatieven. Voortkomend uit het
Mondriaanjaar organiseert poppodium Paard in 2018 voor
de tweede keer het Mondriaan Jazzfestival.

Gemeentemuseum - Piet Mondrian - Victory Boogie Woogie

4. Samenwerking

De themajaren leiden ook tot mogelijkheden voor samenwerking tussen de culturele instellingen in de verschillende
gemeenten van de stedelijke regio Haaglanden. 2019 is het
themajaar De Gouden Eeuw en daarin staan De jonge Rembrandt (Den Haag) en Pieter de Hoogh (Delft) samen op het
programma, een thema dat de historische binnensteden
van Den Haag en Delft met elkaar verbindt.
Regiobrede samenwerkingsverbanden zijn ook ontstaan op
thema’s zoals Science en Art. Zo werkt het Museon op het
thema wetenschap en innovatie samen met Science Museum Delft, Naturalis en Museum Boerhaave in Leiden en Universiteit Leiden. Museum Prinsenhof werkt op het gebied
van innovatie eveneens samen met de TU Delft.
Ook samenwerking in de popmuziek strekt zich uit in de
regio. Zo programmeert het Haags poppodium Paard bijvoorbeeld ook in Theater de Veste in Delft, Cultuurpodium
Boerderij in Zoetermeer, Zuiderstrandtheater, Zuiderparktheater en Kunst Onderwijs Organisatie (KOO) in Den Haag.
Ook hebben Paard en Cultuurpodium Boerderij samen de
intentie om met de specifieke expertise van Boerderij (symfonische rock) grote concerten te organiseren in het nieuwe
Onderwijs- en Cultuur Complex in Den Haag.
Op theatergebied weet men elkaar ook te vinden. Zo is
Theaterhart een Zoetermeers theatercollectief dat voorstellingen speelt en ontwikkelt waarbij maatschappelijke pro-

29

blemen worden aangesneden zoals pesten of radicalisering.
Ze werken in de regio samen met onder andere Centrum
Jeugd en Gezin Den Haag en Jongeren Informatie Punt (JIP).

Kleinere musea
zoeken
samenwerkingspartners om het
publiek te vergroten
Kleinere musea zoeken samenwerkingspartners om het
publiek te vergroten. Zo werken Huygens’ Hofwijck en Museum Swaensteyn intensief samen met musea in Den Haag
en werken Museum Rijswijk, het Louis Couperus Museum
en Huygens’ Hofwijck samen op het thema Schrijvers uit de
regio. Deze samenwerking is ook te zien in het versterken
van de basisvoorzieningen in de kleinere gemeenten.
De gedeelde bibliotheek in Leidschendam-Voorburg en
Rijswijk is hier een goed voorbeeld van.

5. Publiek en diversiteit

30

5. Publiek en
diversiteit			

Koninklijk Conservatorium Den Haag, foto: Alex Schröder

5. Publiek en diversiteit

31

Over het aantal bezoekers van de culturele
instellingen in de regio als geheel ontbreken
gegevens. Van Den Haag zijn ze wel paraat. De cultu-

Groei bezoekers

rele instellingen in Den Haag kennen een groot publieksbereik. Het aantal bezoekers is sterk gegroeid,
zo blijkt uit de Kerncijfers Den Haag 2018. Vooral

Gemeentemuseum
Fotomuseum Den Haag

502.981 bezoekers 2017
354.255 bezoekers 2013

Filmhuis Den Haag

185.000 bezoekers 2017
156.000 bezoekers 2013

Zuiderstrandtheater
(het Residentie Orkest)

127.000 bezoekers 2017
108.000 bezoekers 2016

Poppodium Paard

240.000 bezoekers 2017
1 73.000 bezoekers 2015

Museon

181.000 bezoekers 2015
188.141 bezoekers 2017

De Cultuurankers

210.000 bezoekers 2017

onder jongeren. We kijken in dit hoofdstuk naar bezoekersaantallen en diversiteit in onze regio.
De grootste groep bezoekers (72%) van culturele instellingen in de afgelopen 12 maanden zijn jongvolwassenen in
de leeftijdsgroep 16-29 jaar, blijkt uit de stadsenquête Den
Haag. Zij bezochten de culturele instellingen uit eigen beweging. Onder 75-plussers is cultuurparticipatie het laagst
met 55%. De andere leeftijdsgroepen zitten tussen de 6670%. De ouderen die wel cultuur bezoeken, geven aan vaker
te gaan.
Verder is er een duidelijk verschil tussen het bezoek aan een
culturele voorziening van mensen met een niet-westerse
migratieachtergrond (45%) en van mensen met een Nederlandse (72%) of westerse migratieachtergrond (78%). Daarbij
is een relatie tussen het opleidingsniveau en het bezoek aan
culturele voorzieningen.
Publieksstromen
De stedelijk regio Haaglanden kent een zeer dicht en complex patroon van verplaatsingen, blijkt uit het rapport van

fig. Groei bezoekers

5. Publiek en diversiteit

32

Jong en vergrijzing
Elke gemeente in de stedelijk regio Haaglanden heeft een
andere bevolkingsopbouw. In Delft zijn de inwoners relatief jong en hoogopgeleid, terwijl Leidschendam-Voorburg
opvalt door de grote vergrijzing en het grote aandeel hoogopgeleiden. Den Haag heeft nog weinig met vergrijzing te
maken en herbergt zowel hoog- als laagopgeleiden.
Zoetermeer houdt het midden: veel inwoners met een
middelbare opleiding en geen opvallende vergrijzing
of opvallende jonge bevolking1.

Dansles bij het CKC

onderzoekers Tordoir en Poorthuis (2017). De gemeenten
zijn onderling sterk verknoopt en lopen in elkaar over. Mensen reizen kriskras door de regio voor werk en voorzieningen. Ook voor het culturele aanbod trekken ze zich weinig
van gemeentegrenzen aan. Ze kijken niet naar de locatie,
maar naar het aanbod. Zo woont de helft van de bezoekers
van Theater de Veste niet in Delft en komt de meerderheid
uit de omgeving en uit Den Haag, blijkt uit bezoekcijfers
van het theater. Overigens geeft ook een groep mensen aan
wel liever in de eigen wijk/gemeenschap te blijven.

Diversiteit in de stedelijke regio
De gemeenten in de stedelijke regio hebben inwoners
met veel verschillende etniciteiten en nationaliteiten.
Den Haag wordt steeds ‘internationaler’ en is volgens
de Herfindahl-index2 de meest diverse stad van Nederland,
zo blijkt uit onderzoek van de WRR3. In heel Nederland is
het percentage inwoners met een migratieachtergrond
gemiddeld ruim 22%, terwijl dat in Den Haag in 2015 al
meer dan de helft van de inwoners van de stad was.

1 Gebaseerd op ranglijsten in de Atlas voor Gemeenten (2018).
2 Die de kans aangeeft dat twee willekeurige personen tot een andere groep behoren
3 De nieuwe verscheidenheid. Toenemende diversiteit naar herkomst in Nederland, WRR (2018)

5. Publiek en diversiteit

Den Haag is van oudsher een stad van aankomst voor zowel
de gewortelde inwoners met een migratieachtergrond als
voor de vele diplomaten en expats. 53%1 4 van de inwoners
heeft een migratieachtergrond: 18% westers en 35% niet-westers (onder andere Indische/ Indonesisch, Turks, Russisch,
Pools, Hongaars, Bulgaars, Marokkaans, Chinees, Indiaas,
Zuid-Amerikaans en Afrikaans). Den Haag (en Zoetermeer)
hebben een relatief grote groep inwoners van Surinaamse
afkomst.
Door de ambassades, NGO’s en universiteiten wonen veel
expats en internationale studenten en kenniswerkers in
Den Haag en de aangrenzende gemeenten. De tuinbouw
in het Westland trekt grote groepen arbeidsmigranten uit
Oost-Europa. In Den Haag stijgt de groep Middenen Oost-Europeanen sterk: een ruime verdubbeling in
de periode 2002-2017 5.
Ook de andere regiogemeenten Delft, Rijswijk, Zoetermeer
en Leidschendam-Voorburg scoren volgens de Herfindahl-index hoog. In Delft, Rijswijk, LeidschendamVoorburg en Zoetermeer heeft 30 tot 34% van de inwoners
een migratieachtergrond: 11-22% westers en 11-20% nietwesters. In al deze gemeenten is de groep ‘overig nietwesters’ de grootste groep 6.

41 Cijfers hebben betrekking op 2017, CBS.
5 Kerncijfers Den Haag 2017.
6 In Den Haag 2015 gaat het onder meer inwoners afkomstig uit China, India, Pakistan en Irak.
Zie https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/4613688/1/RIS295680_Bijlage_2_Onderzoek%2C_
Strategie_en_Projecten (geraadpleegd op 19 juli 2018).

33

Sociaaleconomische index
Westland, Pijnacker-Nootdorp en Midden-Delfland hebben
een relatief kleine groep inwoners met een migratieachtergrond, minder dan 20%. En binnen die diversiteit is er weer
een enorme grote variëteit in subculturen.
Sociaaleconomische index
Leidschendam-Voorburg, Zoetermeer en Delft scoren relatief
hoog op de sociaaleconomische index van de Atlas voor Gemeenten (2018) en Den Haag relatief laag. De index is gebaseerd op acht indicatoren, onder andere het aantal personen
in de bijstand, aantal personen met een lage opleiding en
het werkloosheidspercentage. Van de vijftig gemeenten staat
Leidschendam-Voorburg op de 13de plaats, Zoetermeer op de
19de, Delft op de 20ste plaats en Den Haag op de 43ste plaats.
Den Haag scoort in het bijzonder hoog op het aantal
personen in de bijstand, werkloosheid en armoede en laag
op participatie van vrouwen. Van de andere gemeenten valt
op dat Delft laag scoort op het aandeel laagopgeleiden en de
arbeidsongeschiktheid, dat Leidschendam-Voorburg laag
scoort op armoede en laagopgeleiden en dat Zoetermeer
goed scoort in het percentage banen in de zakelijke
en financiële dienstverlening.

6. Toekomstige ontwikkeling

34

6. Toekomstige 			
ontwikkeling

Prinsenhof, de kogelgaten

6. Toekomstige ontwikkeling

35

De stedelijke regio Haaglanden groeit tot 2030 met
9% tot bijna 1,2 miljoen inwoners, volgens de laatste

Groei en daling inwonersaantal gemeenten

landelijke prognoses 1. De economie van Den Haag is
echter in vergelijking met Amsterdam, Rotterdam en
Utrecht achtergebleven. Belangrijke voorwaarden om
de economische groei te vergroten is slim gebruiken

+24%
+14%

+11%

Rijswijk

Delft

Pijnacker
Nootdorp

+9%

+9%

+8%

Den Haag

LeidschendamVoorburg

Westland

-5%

-3%

Wassenaar

Zoetermeer

maken van de ligging van de stad, een aantrekkelijk
woonklimaat creëren en inzetten op kwalitatief goede culturele voorzieningen. Met deze onderstaande
initiatieven heeft Den Haag sterke troeven in handen
voor een economische spurt. Wat staat er op stapel?
Winst door betere afstemming
De komende jaren moet flink worden gebouwd vanwege
de verwachte groei van inwoners en de toename van het
aantal eenpersoonshuishoudens. Omdat gemeente
Den Haag tegen haar ruimtelijke grenzen oploopt is
verdichting noodzakelijk. Volgens Haaglanden, de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag en de Randstad valt winst te
behalen door betere afstemming van deze woningbouwopgave, de openbaar vervoerverbindingen, de groenstructuur,
de energietransitie, toerisme en de kennis-as LeidenDen Haag-Delft-Rotterdam2. Het gaat om samenwerking
1 Prognoses van CBS/PBL 2016.
2 Zie Gemeente Den Haag. Agenda Ruimte voor de Stad. 2016.

+4%

Midden-Delfland

6. Toekomstige ontwikkeling

tussen overheden (multilevel governance) en tussen overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen (triple helix).
Internationale stad
Den Haag is sinds jaar en dag het bestuurlijk centrum en is
van oudsher een ambtenarenstad. Daarnaast heeft de stad
zich ontwikkeld tot internationale stad van vrede en recht.
De basis hiervoor gaat ver terug en biedt Den Haag een sterk
merk. Den Haag kan zich echter nog meer profileren als
internationale stad. Met de Agenda Kenniseconomie (2015)
richt de gemeente zich op de ontwikkeling van de clusters:
Vrede en Recht, The Hague Security Delta, Finance en Legal,
IT/TECH en Energie. Ook worden verbindingen gelegd tussen clusters, zoals smart cities en big data13
Central Innovation District
Het Central Innovation District (CID) moet het economisch
hart van Den Haag worden. Dit hoogstedelijk kennisintensief economisch gebied in het Beatrixkwartier, delen van
het centrum, De Binckhorst en Laakhaven richt zich op het
versterken van de huidige functionele mix van bedrijven,
kennisinstellingen en creatieve bedrijvigheid. CID biedt een
waardevol productieklimaat voor kunst en cultuur. BINK36
is nu al het grootste bedrijfsverzamelgebouw voor ondernemers, startups en (kleinere) culturele instellingen.

3 Zie ook Raspe, O. en Van den Berge, M (2018). De economie van Den Haag.
1

Planbureau voor de Leefomgeving.

36

Den Haag heeft
sterke troeven
in handen
voor een
economische spurt
Museumkwartier
Ook moet het Museumkwartier in het noordelijk deel
van de binnenstad bij het Binnenhof, de Hofvijver en het
Lange Voorhout meer internationale aantrekkingskracht
krijgen. In het Museumkwartier liggen de musea
Mauritshuis, Escher in het Paleis, Museum Meermanno,
Gevangenpoort, Galerij Willem V, Haags Historisch Museum en Museum Bredius en de theaters Diligentia en Het
Nationale Theater. Een aantal gebouwen, waaronder de
voormalige Amerikaanse ambassade, staat leeg en biedt
kansen voor versterking van het culturele profiel.
Escher in het Paleis, het Kinderboekenmuseum/ Literatuurmuseum en West Den Haag hebben plannen voor gebruik
van de leegstaande ruimtes.

6. Toekomstige ontwikkeling

37

Onderwijs- en Cultuurcomplex (OCC)
Het nieuwe Onderwijs- en Cultuurcomplex (OCC) wordt
vanaf 2021 het kloppende culturele hart voor stad en regio,
samen met de andere instellingen rond het Spuiplein zoals
Filmhuis Den Haag, Theater aan het Spui, de Nieuwe Kerk
en de Centrale Bibliotheek. In het OCC komen de internationale topinstellingen: het Residentie Orkest, het Nederlands Dans Theater, het Koninklijk Conservatorium en de
Stichting Dans- en Muziekcentrum Den Haag. Het OCC is
een ontmoetingsplaats van disciplines en ondersteunt de
internationale uitstraling van de stad. Het OCC is een podium, opleidingsinstituut en productiehuis ineen en is als
zodanig uniek in de wereld. Poppodium Paard gaat popconcerten programmeren in de grote zaal van OCC, goed voor
ruim 2.500 bezoekers. Ook dat is uniek in deze regio.

Poppodium Paard, Symphonic Junction & Residentie Orkest,
Fotograaf: Jan Rijk

7. Onderscheidende kracht

38

7. Onderscheidende
kracht

Haagsch Historisch museum, Museumnacht Foto: Minnaard Fotografie

7. Onderscheidende kracht

Wat is sterk en onderscheidend aan de stedelijke
regio Haaglanden in de Nederlandse context?
De kracht van onze regio bestaat uit de volgende
vijf elementen: 1) stedelijke regio aan zee, 2) vrede,
recht en regeren, 3) grote diversiteit aan inwoners en
(potentieel) publiek, 4) opbouw culturele sector en 5)
cultuureducatie, talentontwikkeling en makersklimaat.
Hieronder gaan we dieper in op deze punten.

1. Stedelijke regio aan zee
Kunst en cultuur verhouden zich tot ons landschap
De stedelijke regio Haaglanden is de enige stedelijke regio in Nederland die in de volle lengte aan onze Noordzee
grenst met het Nationaal Park de Hollandse Duinen als
parel. Kunst en cultuur verhouden zich tot dit landschap en
dat leidt tot speciale culturele producties, festivals, erfgoed,
landart en presentaties. En kansen voor toerisme en cultuurmarketing. Mooi voorbeeld is Feest aan Zee in 2018 met
een mix van concerten, festivals, thematentoonstellingen
en activiteiten. Deze viering van 200 jaar badcultuur in Den
Haag trekt verschillende publieksgroepen aan.
Holland in het klein
De stedelijke regio Haaglanden is Holland in het klein. Van
de rijke cultuurhistorie in Den Haag tot dynamiek in groei-

39

stad Zoetermeer, van de economische motor van Nederland
in het Westland tot de rust in de villawijken in Wassenaar
en van de sporen van de Romeinen in Voorburg tot het wereldwijd bekende Delfts Blauw en ruimte-innovaties in het
spacelab in Delft. Onze regio heeft alles in huis: Moderne
architectuur van departementen, gerenommeerde universiteiten en hogescholen, grote innovaties in de glastuinbouw,
een nationaal bestuurscentrum, internationale NGO’s,
koninklijke paleizen en landgoederen.

Kunst en cultuur
verhouden zich
tot dit landschap
aan zee
Steden van vele kernen en creatieve centra
Op stadsniveau, binnen Den Haag en Delft, is de variëteit
aan wijken met een eigen identiteit groot. De acht Cultuurankers, culturele ontmoetingsplekken in de stadsdelen
van Den Haag, geven die identiteiten een gezicht met een
toegankelijk, verbindend en divers programma. Verspreid
over de stad en de regio zijn verschillende creatieve en
culturele centra (in wording) zoals het Spuikwartier met
het nieuwe Onderwijs- en Cultuurcentrum (OCC),

7. Onderscheidende kracht

het Museumkwartier, het cluster Haags Gemeente Museum/
GEM/ Fotomuseum Den Haag/ Museon en Omniversum,
De Binckhorst, De Elektriciteitsfabriek en in Delft bijvoorbeeld Lijm & Cultuur.

De stedelijke
regio Haaglanden
is Holland
2. Vrede, recht en regeren
Internationale stad van Vrede en Recht
Den Haag is de internationale stad van Vrede en Recht
met ambassades en vele internationale organisaties en is
de tweede VN-stad ter wereld. Dat inspireert de kunst- en
cultuursector. Kunst en cultuur kunnen voor ontmoetingen
en verbinding zorgen en het internationale karakter van de
stad vertalen naar menselijk niveau. Zo is het thema Vrede
en Recht terug te zien in het programma van Stroom, Filmhuis Den Haag en het Just Peace Festival ter viering van de
Dag van de Vrede op 21 september. Het project ‘De Alternatieve Veiligheidsraad’ van Humanity House, Het Nationale
Theater en Instituut Clingendael heeft geleid tot de ‘Nacht
van het Conflict’ in december 2018.

40

Nationale stad van de parlementaire democratie
Macht en democratie zijn ook inspiratiebronnen voor
culturele organisaties en makers, wat tot uiting komt in
voorstellingen, exposities en festivals. Den Haag is de stad
van de regering en het parlement, het politieke centrum van
Nederland en de vestigingsplaats van departementen en alle
(belangen) organisaties de daarbij horen.

Stedelijke regio van de Oranjes
Deze stedelijke regio is al eeuwenlang verbonden met het
Koningshuis en de daaraan voorafgaande Republiek met
haar stadhouders. De regio heeft een Koninklijk karakter dat
terugkomt in monumenten, verhalen en collecties, maar
ook in tradities. Zo is Den Haag jaarlijks het toneel van
Prinsjesdag met de troonrede, de rijtoer en balkonscène op
het Paleis Noordeinde, is Wassenaar de woonplaats van de
Koning, is in de Nieuwe Kerk in Delft de Koninklijke grafkelder van de Oranjes en komt geschiedenis van Willem van
Oranje tot leven in het Museum Prinsenhof.

3. Grote diversiteit inwoners
De grote diversiteit in herkomst, opleiding, leeftijd, inkomen, geloofsovertuigingen en leefstijlen is een van de
belangrijkste onderscheidende kenmerken van deze stedelijke regio. Die diversiteit is zichtbaar in de verschillende
wijken en centra in de stedelijke regio en zorgt vooral in

7. Onderscheidende kracht

Den Haag voor scheidslijnen in arm en rijk, het zand en
het veen, de Hagenaar en de Hagenees. De dagelijkse realiteit
is hierdoor complex, schurend en inspirerend. Het zet aan
tot denken en maakt dat kunst en cultuur dicht bij de inwoners zal moeten komen. Tegelijkertijd put de cultuursector
inspiratie uit de culturen die hier aanwezig zijn. Zo doet Het
Nationale Theater in Den Haag onderzoek voor eigen (internationale) producties. Een goed voorbeeld is ‘The Nation‘
waarvoor het gezelschap sprak met bewoners, politie, wijkcentra en scholen in de Schilderswijk.

4. Kunst en cultuur stevig geworteld en zeer gevarieerd
Topinstellingen
Een omvangrijke groep culturele organisaties is door de
lange aanwezigheid diepgeworteld in stad en regio. Denk
aan het Residentieorkest (1904), het Nederlands Danstheater
(1959), De Haagse Comedie als voorloper van Het Nationale
Theater (1947), het Haags Gemeentemuseum (1866), Panorama Mesdag (1881), het Museon (1905), Museum Prinsenhof in
Delft (1911), popodium Paard en Filmhuis Den Haag (begin
jaren ’70) en Korzo (1980). Verder is de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK) de oudste academie van
Nederland en is Meermanno het oudste museum van het
boek ter wereld. Samen met de ‘jonge’ topinstellingen zoals
Het Kinderboekenmuseum (1994) en presentatie-instelling

41

West (2007) vormen zij de top van de culturele infrastructuur
van onze regio. Zij zijn zich blijven vernieuwen en hebben
zich steeds opnieuw weten te verhouden tot de veranderende
samenleving.

…het zand
en het veen, de
Hagenaar en de
Hagenees
Fijnmazig netwerk
Den Haag en de andere gemeenten kennen een enorme variëteit aan jonge en oudere culturele organisaties, tijdelijke
initiatieven en makers. Zij vormen een fijnmazig netwerk
van grote en kleine culturele instellingen, die de hartslag van
de directe omgeving voelen en daarop in (willen) spelen. Er
ontstaat steeds meer kruisbestuiving tussen top en basis,
tussen cultuursector en de buurt en tussen kunst en cultuur
en andere maatschappelijke domeinen.

42

7. Onderscheidende kracht

In het rijke weefsel zijn alle cultuurdisciplines goed vertegenwoordigd, waarbij de nadruk ligt op de dans, muziek,
theater, musea, hedendaagse kunst en film, in deze stedelijke regio zijn alle ketens (in potentie) aanwezig. De Cultuurankers en andere (informele) platforms spelen hierin
een verbindende rol.
5. Cultuureducatie, talentontwikkeling en makers
Cultuureducatie heeft een groot bereik in het onderwijs. Dat
geldt voor het basisonderwijs en vanaf 2019/2020 ook voor
de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Het Residentie
Orkest trekt bijna een derde van zijn bezoekers via hun educatieprogramma. Ook de Cultuurankers spelen een belangrijke rol in de cultuureducatie.
Cultuurcampus
Onderscheidend is de Cultuurcampus op de Johan de Witt
Scholengemeenschap (outsourcen van kunstonderwijs) en
de School voor Jong Talent van de Hogeschool der Kunsten
Den Haag, waar leerlingen vanaf groep 7 regulier onderwijs
combineren met een vooropleiding muziek, dans en beeldende kunst.

Filmeducatiehub
Nieuw is het initiatief voor de regionale Filmeducatiehub
van Filmhuis Den Haag1. De hub zou graag samenwerking
met de scholen in de stedelijke regio werken aan filmeducatie en mediaonderwijs voor jongeren van 4 t/m 25 jaar.
Ook zou de hub de regionale talentontwikkeling in film en
media willen stimuleren. Momenteel bereikt Filmhuis
Den Haag jaarlijks ruim 17.000 jongeren middels hun educatieactiviteiten, een uitstekende basis voor verdere uitbreiding om filmeducatie aan jongeren aan te bieden en de
audiovisuele positie van Den Haag verder te versterken.
MAAK
Het Nationale Theater heeft een breed aanbod voor educatie; in 2018 bereikt Het Nationale Theater 50.000 jongeren.
MAAK, een vernieuwend initiatief van Het Nationale Theater, is een laboratorium in het onderwijs waaraan honderden makers uit het land deelnamen.
Dutch Innovation Factory
De Haagse Hogeschool begon in 2003 met de Academie
voor IT & Design (tegenwoordig Faculteit IT & Design) in
Zoetermeer, in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven
in Zoetermeer. De opleiding HBO-ICT is gevestigd in de
Dutch Innovation Factory in Zoetermeer waar het draait om
ontmoeten, ondernemen, onderzoek en onderwijs.
1 Aanvraag is door Filmhuis Den Haag en Theater Lux Nijmegen gezamenlijk ingediend voor
de regio’s Den Haag en Arnhem/Nijmegen

7. Onderscheidende kracht

43

De verbinding tussen ICT-bedrijven onderling met ICT-onderwijs en -onderzoek is uniek in Nederland en creëert
bovendien gunstige voorwaarden voor starters.

Den Haag en de Hogeschool der Kunsten is een convenant
getekend waarin beide partijen zich inzetten om het (inter)
nationale kunst- en maakklimaat nog verder te versterken.

Hogeschool der Kunsten
De Hogeschool der Kunsten Den Haag heeft samen met de
Universiteit Leiden een eigen onderzoeksinstituut: Academy of Creative and Performing Arts (ACPA), ondergebracht
bij de Faculteit der Geesteswetenschappen. ACPA biedt academisch onderwijs voor kunststudenten en kunstonderwijs
voor studenten aan de universiteit. Verder organiseert het
culturele evenementen op het snijvlak van kunst en kennis.
Uniek in Nederland is dat kunstenaars promotieonderzoek
kunnen doen aan de Universiteit Leiden en kunnen ‘promoveren in de kunsten’. ACPA heeft een wetenschappelijk
kernteam van drie hoogleraren en drie universitair docenten. Zij begeleiden de ruim zestig promovendi.
De Hogeschool is een ambassadeur voor Den Haag in het
buitenland door deelname aan de Salone di Mobile in
Milaan en door samenwerking en uitwisseling met de prestigieuze Juilliard School of Performing Arts in New York.
De Hogeschool heeft gezamenlijke masterspecialisaties en
een educatieve samenwerking met onder andere het Residentie Orkest, Slagwerkgroep Den Haag, diverse Haagse
ensembles via de Ensemble Academie. Tussen de gemeente

Jonge makers
De aanwezigheid van Het Nationale Theater trekt jonge
theatermakers naar Den Haag. Dankzij de samenwerking
met de toneelopleidingen in Nederland komen studenten
in Zaal 3 werken en geven zij daar hun eindpresentaties.
Korzo, als productiehuis van de dans, trekt ook jonge dansen theatermakers naar de stad. Samen met het grote aantal
beeldende kunstenaars, vormgevers, musici, schrijvers en
dansers is Den Haag in deze stedelijke regio de hoofdstad
van de makers, de artistieke platforms, het experiment, de
kleinschalige productie en presentatie.
De Haagse Cultuuracademie
Onderscheidend is verder De Haagse Cultuuracademie, een
leernetwerkinitiatief voor jonge professionals en een initiatief van theater De Vaillant en CultuurSchakel. Deelnemers
wisselen netwerk, kennis en expertise uit. De Haagse Cultuuracademie wil op deze manier dat de cultuursector de
diversiteit in de stad in meer opzichten gaat weerspiegelen.

8. Uitdagingen en kansen

44

8..Uitdagingen 		
	 en kansen

Animaris Omnia op het strand, 2018, kunstenaar en foto: Theo Jansen

8. Uitdagingen en kansen

45

Wanneer we kijken naar de ontwikkelingen in de
stedelijke regio, de samenstelling van de culturele
infrastructuur, de ambities van de overheden en de
culturele instellingen en dat wat deze stedelijke regio
onderscheidt van de rest van Nederland, komen we
tot drie uitdagingen waarin we als overheden en
cultuursector komende jaren samen willen werken
met het ministerie van OCW.
De drie uitdagingen zijn:
1) het verbreden van het publieksbereik;
2) ruimte creëren voor makers en innovatie;
3) het vergroten van zichtbaarheid door meer
samenwerking.
Hieronder lichten we de drie punten toe.
Bij elk punt hoort een proeftuin.
1. Uitdaging: Verbreden van het publieksbereik
Wij willen alle publieksgroepen bereiken en als culturele
sector actueel, urgent en maatschappelijk betrokken blijven. De kansen die wij zien om het publieksbereik te verbreden is door in te zetten op diversiteit als kracht, culturele
instellingen te vernieuwen, om van elkaar te leren, om de
bereikbaarheid te verbeteren en de kennis van het publiek
te vergroten. En de in Den Haag succesvolle Cultuuranker-methodiek naar de regio uit te breiden in een proeftuin.

DSN Blended

8. Uitdagingen en kansen

Kans: diversiteit als kracht
Om nieuwe publieksgroepen te bereiken, moeten we meer
rekening houden met grote diversiteit (in herkomst, opleiding, leeftijd et cetera) en moeten we nieuwe publieksgroepen
daadwerkelijk betrekken bij programma, publiciteit en personeelssamenstelling. Dat vraagt om vernieuwingskracht van
instellingen. En vraagt om nieuwe makers, nieuwe manieren
van produceren en programmeren, nieuwe manieren van
publieksbenadering en misschien zelfs nieuwe manieren van
opleiden van makers en docenten.

Er zijn al goede
voorbeelden hoe om
te gaan met diversiteit
Vrijwel elke organisatie ziet het belang hiervan in, maar gaat
er anders mee om. We kunnen daarin van elkaar leren. Instellingen geven aan onvoldoende kennis te hebben om een
diverse doelgroep te bereiken en zeggen relatief weinig personeelsleden met een migratieachtergrond te hebben, blijkt uit
onderzoek van de Erasmus Universiteit naar culturele diversiteit in de cultuursector in Den Haag (2018).

46

Er zijn al goede voorbeelden hoe om te gaan met diversiteit.
Zo brengt het Netwerk Erfgoed Migranten in het Haags Historisch Museum migranteninitiatieven en gevestigde Haagse erfgoedinstellingen bij elkaar, nam het Dans- en Muziekcentrum
een stadsprogrammeur aan en versterkte poppodium Paard
zich met een programmeur voor stedelijke doelgroep-programmering. Verder is Het Nationale Theater mede-initiatiefnemer van ‘Theater Inclusief ’ en ontwikkelde het programma
‘HNT Onbeperkt’ om de toegankelijkheid voor mensen met
een beperking te verbeteren. Ook werken de Cultuurankers,
de bibliotheken in Den Haag en de andere gemeenten samen
met groepen in de wijken aan co-creaties en benaderen Het
Gemeentemuseum, Het Nationale Theater en het Residentie
Orkest bewoners actief om hen kennis te laten maken met
kunst en cultuur.
We willen op dit onderwerp intensiever samenwerken en
kennis uitwisselen en samen met het ministerie en de cultuurfondsen eventuele belemmeringen in de subsidievoorwaarden
wegnemen. Nu wordt een uitbreiding van activiteiten van
grotere culturele instellingen binnen de regio soms verhinderd
door die voorwaarden. Ook zullen we de financiële verantwoordelijkheid in de samenwerking tussen culturele instellingen en
Cultuurankers en bibliotheken verhelderen.

8. Uitdagingen en kansen

47

Stichting Aight, het nieuwe Panorama, artwork: SOGO

Kans: betere bereikbaarheid
We kunnen ook meer publiek bereiken door het openbaar
vervoer te verbeteren. De Randstadrail verbindt Den Haag
met Zoetermeer en Rotterdam, maar de soms beperkte reistijden in avond en weekend nodigen niet uit dit vervoermiddel
te kiezen voor bezoek aan culturele instellingen. Ook versterking van tramlijn 1 van Scheveningen via Den Haag naar Delft
is in dit opzicht welkom.

kunst en cultuur niet vanzelfsprekend is. Doordat de
Cultuurankers ook samenwerken met andere culturele instellingen in de stad vormen zij een springplank van
wijk naar stad en andersom. Wij willen de komende jaren
de samenwerking tussen de Cultuurankers en andere culturele instellingen intensiveren en de methodiek van Cultuurankers naar de regio uitbreiden.

Kans: Cultuurankers
Ook kunnen we het publieksbereik verbreden door de
Cultuuranker-methodiek uit te breiden. Dankzij de laagdrempelige programmering van de Cultuurankers in de
wijk vormen zij de ideale locatie voor mensen voor wie

Kans: Ruimte voor het informele
Verschillende culturele platforms staan ‘met hun voeten in
de straat’ en zijn vertrouwd zijn met de culturele uitingen
als hiphop, urban, erfgoed, spoken word, popmuziek, straatkunst et cetera. Zij zien talent dat anders niet gezien wordt.

8. Uitdagingen en kansen

De culturele activiteiten die hieruit ontstaan spreken vaak
doelgroepen aan die (nog) niet bereikt worden. Wij willen
samen met OCW en de cultuurfondsen deze vormen van
maken en opleiden meer aandacht en ondersteuning geven
in het beleid en de programma’s cultuureducatie en talentontwikkeling.
Kans: Kennis van publiek
De ervaring met de uitbreiding van bestaande doelgroepen
en het bereik van nieuwe doelgroepen willen wij verzamelen, bundelen en delen. De kennis van het (potentiële)
publiek kan beter. Een goed voorbeeld hoe dat beter kan, is
de aanpak van Rotterdam Festivals en het gebruik van het
Mozaïekmodel (leefstijlen). Een aanpak die bijvoorbeeld
ook al door Zoetermeer wordt toegepast.
De gemeente Den Haag start in 2019 met het doelgroepenonderzoek. Den Haag en Zoetermeer willen onderzoeken
hoe de gehele regio hiervan kan profiteren.
Proeftuin verbreden publieksbereik:
Cultuurankers in de regio
Wij nodigen het ministerie van OCW en de cultuurfondsen
uit om samen te werken op de kansen voor meer en breder
publiek die we hierboven hebben beschreven. Het past in de
doelstelling van OCW om nieuwe cultuur en makers meer
ruimte geven en zo cultuur voor iedereen toegankelijk te
maken. Ter voorbereiding daarvan dragen wij voor 2019 en

48

2020 de volgende proeftuin voor: Proeftuin Cultuurankers
in de regio.
Het Fonds voor Cultuurparticipatie heeft in april 2018 de
regeling MeeMaakPodia gelanceerd. Deze regeling en de gelden die beschikbaar komen voor de proeftuinen gebruiken
we voor de verdere ontwikkeling van ons beleid - de inzet
van de Cultuurankers en de binnenstedelijke instellingen
op een divers en breder publiek - en een regionale kennisdeling. Hiermee kunnen instellingen uit de regio delen in
de Cultuuranker-methodiek en ontstaat er een regionaal
netwerk van Cultuurankers.

Geef ruimte
aan een nieuwe
generatie makers,
zodat het
cultuurbeleid
bij de tijd blijft

8. Uitdagingen en kansen

Initiatieven voor MeeMaakPodia bieden ruimte staan dicht
bij de gemeenschap en geeft ruimte aan een nieuwe generatie makers, zodat het cultuurbeleid bij de tijd blijft en het
aanbod aantrekkelijk blijft voor de gehele bevolking. We
willen deze initiatieven aanjagen door per gehonoreerd
project van het Fonds voor Cultuurparticipatie een extra financiële injectie te geven vanuit de middelen die vanuit het
ministerie beschikbaar komen voor de proeftuinen.
De beoogde samenwerkingspartners zijn: Fonds Cultuurparticipatie en Fonds1818. In Den Haag: de Cultuurankers,
CultuurSchakel, het Haags Historisch Museum, Residentie
Orkest, Aight, Musicon, Zuiderstrandtheater en Het Nationale Theater. In de regio: gemeente Zoetermeer en het
Westland (Cultuurweb) en gemeente Leidschendam-Voorburg (Theater Ludens) hebben aangegeven meer te willen
leren van de Cultuuranker-methodiek. Kunst in de wijken/
Wijk- & Stadsprojecten/ DelftsPeil in Delft en een culturele
organisatie in gemeente Westland.
2 Uitdaging: Ruimte voor makers en innovatie
In onze stedelijke regio is Den Haag de stad waar makers tot
bloei komen. Het maakklimaat en de vele culturele organisaties dragen bij aan de innovatie in de stad en de regio. De
komende jaren willen we het maakklimaat nog beter maken,
de uitwisseling tussen makers in Den Haag en culturele
organisaties in de omliggende gemeenten vergroten en om
als culturele sector nog meer bij te dragen aan innovatie en
het vestigingsklimaat in de stedelijke regio. Daar hoort de

49

proeftuin bij: Versterken en verduurzamen lokale en (inter)
nationale talentontwikkeling & vestigingsklimaat.
Kans: Hele keten van belang
Voor talentontwikkeling is de hele keten van belang. De
kwaliteit van de docenten in onderwijs en vrije tijd is daarbij essentieel. Ook de verbinding van de grote instellingen
en de kunstvakopleidingen met kleinere spelers is cruciaal
voor de talentontwikkeling en een vitaal makersklimaat in
Den Haag. De Hogeschool der Kunsten Den Haag leidt toptalenten op. In combinatie met de vestiging van de Universiteit Leiden Campus Den Haag en de andere hogescholen
wordt Den Haag steeds meer een studentenstad.

Het innovatief
vermogen van de
culturele instellingen
is groot
Kans: Aanwas nieuwe kunstenaars en andere makers
Om talent, creativiteit en innovatie te stimuleren, versterken we de cultuureducatie in het voortgezet onderwijs en
intensiveren we talentontwikkeling door samenwerking
tussen Hogeschool der Kunsten, culturele instellingen

8. Uitdagingen en kansen

50

en overheden. Wij willen onze inzet om atelierplekken
en broedplaatsen te vestigen voortzetten, ruimte blijven
bieden aan kunststudenten in de stad en de faciliteiten voor
hybride kunstpraktijken en productie bieden.
De gemeente Den Haag kent verschillende subsidieregelingen waar instellingen bij kunnen aanvragen, van broedplaatsen tot cultureel ondernemerschap. De laatste regeling
stimuleert instellingen om zich nog verder te professionaliseren en derde geldstromen te vergroten. Binnen de stedelijke regio starten wij samenwerking en afstemming over
cultuureducatie, talentontwikkeling en het kunstenaarsklimaat.

Proeftuin Ruimte voor makers en innovatie:
Internationale hub voor makers en talent

Kans: Culturele en artistieke innovatie
Het innovatief vermogen van de culturele instellingen
is groot. Dat is zichtbaar in de wijze waarop de culturele
instellingen zich verhouden tot complexe maatschappelijke vraagstukken zoals demografische ontwikkeling en
diversiteit en in de samenwerking met universiteiten. Die
innovatie willen we nog verder vergroten door de culturele
instellingen en makers uit te dagen te reflecteren op thema’s zoals Vrede en Recht, maar ook door de samenwerking
tussen culturele organisaties, makers, universiteit Delft en
hogescholen op het gebied van innovaties in de tuinbouw,
bioscience, cybersecurity en big data te stimuleren.

Het College van Bestuur van de Hogeschool der Kunsten
en de gemeente Den Haag ondertekenden in 2018 een vierjarig convenant. Partijen pleiten voor een sterk creatief en
innovatief makers- en cultuurklimaat waarmee het vestigingsklimaat voor makers, jonge professionals en daarmee
ook bedrijven wordt versterkt. Inzet is talentontwikkeling,
innovatie en versteviging van de kennisketens tussen het
bedrijfsleven, de overheid en kennisinstellingen. Voor de
ontwikkeling van het Central Innovation District (CID)
vormt zich al een kenniscoalitie tussen de Universiteit
Leiden, de Technische Universiteit Delft, de Haagse Hogeschool en de gemeente Den Haag.

Wij nodigen het ministerie van OCW en de cultuurfondsen
uit tot samenwerken om de hiervoor geformuleerde kansen
verder te verzilveren. Het past in de doelstelling van OCW
om meer ruimte geven aan nieuwe cultuur en makers en
een relatie te leggen met ‘een veilige haven voor cultuur om
te kunnen reflecteren op de samenleving en haar burgers
waarop ook kritiek geleverd kan worden’. Ter voorbereiding
daarvan dragen wij voor 2019 en 2020 de volgende proeftuin
voor: Internationale hub voor makers en talent.

8. Uitdagingen en kansen

Met deze proeftuin willen de Hogeschool der Kunsten,
Universiteit Leiden, Technische Universiteit Delft, gemeente Delft, gemeente Den Haag, Stimuleringsfonds Creative
Industrie, Mondriaanfonds en de culturele instellingen die
talentontwikkeling tot doel stellen, onderzoeken hoe het
bestaande convenant kan worden uitgebreid naar de regio
en kan aansluiten bij de afspraken tussen TU Delft, gemeente Delft en culturele instellingen.
In het bestaande convenant wordt de samenwerking gezocht tijdens een aantal gezichtsbepalende evenementen
zoals de Dutch Design Week Eindhoven en Art Rotterdam,
het ontwikkelen van internationale studiebeurzen en beschikbaar stellen van atelierruimte. Muziek, mode, dans en
beeldende kunst opereren op een internationaal speelveld,
net zoals technologie, design, architectuur en stedenbouw
etc. Het doel is dat deze regio dé vestigingsplaats wordt
voor internationaal creatief toptalent waarmee het economisch potentieel en het internationale karakter van de
stedelijke regio verder wordt versterkt.

3. Uitdaging: Zichtbaarheid en samenwerking
Door de grote bekendheid onder Nederlanders van
Den Haag als regeringsstad en als de regio van Oranje blijft
de kunst en cultuur in deze stedelijke regio nog te veel buiten beeld. Dat is gezien de rijkdom niet terecht. We willen
onze kunst en cultuur zichtbaarder maken en het beeld van
rijke kunst- en cultuurregio verder te versterken.

51

De kansen daarvoor talrijk door samenwerking op thema’s,
collectieve cultuurmarketing en onze paradepaardjes beter
over het voetlicht brengen. Daar hoort proeftuin Festival aan
Zee bij.
Kans: Thematische samenwerking
De stedelijke regio deelt drie grote onderscheidende thema’s
die voor de cultuursector aanleiding zijn om een gezamenlijk
programma op te zetten. Voorbeeld is het recente Feest aan
Zee inclusief de lessen die daarbij zijn opgedaan. Ook zijn dat
de thema’s Vrede en Recht (internationale positie) en Oranje.
Zo is het in 2020 bijvoorbeeld, 75 jaar geleden dat de Tweede
Wereldoorlog eindigde en bestaan de Verenigde Naties 75
jaar. Een uitgelezen moment voor een aansprekende programmering die (internationaal) bezoekers trekt.
Een ander moment is de opening van het Onderwijs- en
Cultuurcomplex (OCC) in Den Haag. Wij willen in een vroeg
stadium de thema’s verder verkennen zodat gemeenten en
instellingen op elkaar aansluiten en elkaar versterken. Hierbij willen we samenwerken met de rijksoverheid (naast OCW
ook andere ministeries) en de cultuurfondsen. Dat past bij de
doelstelling van het cultuurbeleid van het rijk om de internationale positie van organisaties en makers te versterken.
Kans: Collectieve cultuurmarketing
Om de zichtbaarheid als cultuurregio nog verder te vergroten
werken we samen met The Hague Marketing en het NBTC aan
cultuurmarketing en het aantrekken van het internationaal
cultuurtoerisme. Naast bovengenoemde evenementen ligt

8. Uitdagingen en kansen

hier een grote kans voor de samenwerkende musea in de
regio. The Hague Marketing kan hierbij samenwerken met
de marketingorganisaties in de andere gemeenten van deze
stedelijke regio.
Kans: Paradepaarden
Tot slot zullen wij het (inter)nationale bereik van ons grote
culturele instellingen meer voor het voetlicht brengen en
zullen die instellingen zich als ‘gevestigd in de stedelijke
regio Haaglanden’ profileren. Ook hierin zullen de marketingorganisaties een rol spelen. Een goed voorbeeld is de
uitreiking van de nationale dansprijzen in oktober 2018: de
Zwaan voor de beste danser ging naar een danser van NDT,
de Zwaan voor de beste productie naar een coproductie van
Korzo en de prijs voor jong talent naar een choreograaf van
Korzo.
Proeftuin Zichtbaarheid en samenwerking:
Festival aan Zee
Wij nodigen het ministerie van OCW, eveneens gevestigd
in deze stedelijke regio, van harte uit tot samenwerken om
de hiervoor geformuleerde kansen verder te verzilveren.
Naast de samenwerking op de langere termijn stellen wij de
volgende proeftuin voor: Festival aan Zee.
In juni 2018 werd een aantal bestaande en nieuw ontwikkelde culturele evenementen gebundeld onder de titel Festival
aan Zee. Aanleiding was de viering van 200 jaar badplaats.

52

Veel activiteiten vonden plaats aan of bij het strand of in de
duinen, zoals bijvoorbeeld de Carmina Burana van Festival
Classique (op het strand), de circusvoorstelling Halka
(in het Beach Stadium), de muziek-theatrale wandeling
Liefdeskuren (dwars door Scheveningen) en het festival
DuneArts met beeldende kunst, literatuur en muziek (in
de duinen bij Dunea). Ook waren er activiteiten zoals het
waterspektakel Ondine in de Koninklijke Schouwburg, een
surffilmfestival in en rond Filmhuis Den Haag en de opening van het WK Zandsculpturen op het Lange Voorhout.
Ook een groot aantal musea werkte mee met aan de zee
gewijde tentoonstellingen.

Wij willen het concept
Festival aan Zee
de komende jaren
verder uitwerken
Wij willen het concept Festival aan Zee de komende jaren
verder uit te werken en aansluiten bij de regio. Met een Festival aan Zee dragen we bij aan de zichtbaarheid en promotie van een stad en regio die zich onderscheidt door de ligging aan zee, in de natuur en in het verlengde daarvan door
aandacht voor water, klimaat, duurzaamheid en innovatie.

8. Uitdagingen en kansen

53

voorbeeld via Cultuurankers en bibliotheken, maar ook met
cultuureducatieve programma’s in het onderwijs zodat het
festival bijdraagt aan de versterking van de maatschappelijke rol van kunst en cultuur. En last but not least kan een
Festival aan Zee ook uitgroeien tot een toeristische trekpleister, net voor het hoogseizoen begint.
De bestaande Stichting Stad aan Zee (opgericht voor Feest
aan Zee) kan een bestuurlijk en organisatorisch vehikel
zijn. The Hague Marketing zou partner kunnen zijn voor
het aantrekken van bezoekers van buiten. Financiering zou
moeten komen vanuit de proeftuin, maar mogelijk ook vanuit evenementenbeleid/ toerisme/ cultuur en vanuit eigen
bijdragen van de deelnemende instellingen.
Museum Beelden aan Zee, Zadkine aan Zee

Maar ook in cultureel-artistieke zin is het concept Festival
aan Zee onderscheidend omdat het werk van kunstenaars
en culturele instellingen uit (de regio) Den Haag centraal
staat. Het festival is een gebundelde presentatie, waarbij de
actieve betrokkenheid van de eigen culturele instellingen
de belangrijkste succesfactor is. Die culturele instellingen
worden uitgedaagd om bij voorkeur nieuw werk te maken,
op bijzondere locaties en thematisch.
Juist die thematische aanpak maakt het mogelijk om de
komende edities de hele stad en de regio te betrekken, bij-

Stichting Aight, Het Nieuwe Panorama, Feest aan Zee

Bijlage: Gesprekspartners

54

Bijlage:
Gesprekspartners

Bijlage: Gesprekspartners

Het Cultuurprofiel is tot stand gekomen met
medewerking van vertegenwoordigers van culturele
instellingen en overheden. Die medewerking bestond uit
deelname aan klankbordgroepen, groepsinterviews en
een op een interviews. Verschillende personen namen
deel aan meer bijeenkomsten en/of reageerden op conceptversies van het Cultuurprofiel.
Aight/GUAP/Haags Hiphop Centrum (Peter Oostinga)
Aight/Haags Hiphop Centrum (Max Mollinger)
Aight/The Hague Street Art (Angelique de Steur)
Another Kind of Blue (Hans Brouwer)
Bibliotheek Den Haag- Ypenburg (E. Aydin-Hastan)
CKC Zoetermeer (Susan Langeveld)
Cultuurmakelaar Leiden (Mirjam Flik)
Cultuurschakel Den Haag (Marijn Cornelis, Joan Biekman)
Dakota Theater (Marieke van Oudheusden)
Dans en Muziekcentrum/Zuiderstrandtheater (Geesje Prins, Henk Scholten)
De Mesdag Collectie (Wite de Savornin Lohman)
Dutch Don’t Dance Division (DDDD) (Rinus Sprong)
Filmhuis Den Haag (Geke Roelink)
Gemeentemuseum Den Haag (Hans Buurman, Anne de Haij)
Haagse Cultuuracademie (Lisa Walcot)
Haags Historisch Museum (Marco van Baalen)
Haags Historisch Museum /Netwerk Erfgoed Haagse Migranten (Kiran Sukul)
Haags Gemeentearchief (Ellen van der Waerden)

55

Hogeschool der Kunsten/College van Bestuur (Marieke Schoenmakers)
Hogeschool der Kunsten/KABK (Anja van Keulen, Nienke van Beers)
Hogeschool der Kunsten/KC Dansvakopleiding (Jan Linken en Catharina Boon)
Holland Dance Festival (Samuel Wuersten, Cecile Stulemeijer)
Jeugddansgezelschap Lonneke van Leth (Lonneke van Leth)
Koninklijke Bibliotheek (Anouk Janssen)
Kalpana Arts Reimagined
KOO Kunstonderwijs (Gert Jan Bots)
Korzo (Gemma Jelier, Nathalie Decory, Marieke van Oosten)
Laaktheater (Ricky Middendorp)
Het Literatuurmuseum (Aad Meinderts, Ingrid Verkiel)
MEYER-CHAFFAUD Dance Company (Onno Ephraim)
Museum Meermanno (Sandra Bechtholt)
Museum voor Communicatie (Sara-Jane Earl)
Museon (Marie Christine van der Sman)
Museum Rijswijk (Arnoud van Aalst)
Museum Prinsenhof Delft (Janelle Moerman)
Museum De Lakenhal Leiden (Meta Knol)
Het Nationale Theater (Lidy Klein Gunnewiek, Cees Debets)
Nederlands Dans Theater (Janine Dijkmeijer, Chantal Storchi)
Nest (Heske ten Cate)
Poppodium Paard (Majel Blonden)
Het Residentie Orkest (Sven Arne Tepl)
Rijswijkse Schouwburg (Lydia Huisman)
Stadscoalitie Leidschendam-Voorburg (Esseline van de Sande)
Stroom (Arno van Roosmalen)
The Hague Marketing (Sander Hanenberg)
Theater De Vaillant (Harrie van de Louw)

Bijlage: Gesprekspartners

Voorzitter Adviescommissie Meerjarenbeleidsplan
kunst en cultuur 2017-2020 (Kees Weeda)
Inbreng deelnemers bijeenkomst de Veranderende Stad
ter voorbereiding meerjarenbeleidsplan cultuur op
14 oktober 2018 in Den Haag West (Marie-Jose Sondeijker)
Westland Cultuurweb (Jeroen Kunstman)
Gemeente Den Haag (wethouder Robert van Asten, Sam Hermans,
Wim Poort, Marcel Fikse, Brenda Dirkse en
collega-beleidsadviseurs)
Gemeente Delft (Hilde van Slooten en Wesna Snijder)
Gemeente Leiden (Cor Klein)
Gemeente Leidschendam-Voorburg (Arnout Timmerman)
Gemeente Midden-Delfland (Sanne Cocx)
Gemeente Pijnacker-Nootdorp (Vera Leenhouts)
Gemeente Rijswijk (Bernard Wit)
Gemeente Westland (Steward Smith)
Gemeente Zoetermeer (Saskia van Schaik)

56

Bijlage: Overzicht instellingen gemeente Den Haag

57

Bijlage:
Overzicht
instellingen
gemeente
Den Haag

Bijlage: Overzicht instellingen gemeente Den Haag

58

Overzicht van culturele infrastructuur Den Haag

Basis

1646
Aight
Art-S-Cool
Beelden aan Zee
De Betovering
Bibliotheek Leidschenveen-Ypenburg
Bibliotheek Loosduinen en Nieuw Waldeck
Boekids
Bredius Museum
Theater Branoul
Circustheater
Ciconia Consort
Crossing Border
CultuurSchakel
CultureClash4U
Dakota
Dans- en Muziekcentrum Den Haag (Zuiderstrandtheater)
DiamantTheater
Digitaal Erfgoed Nederland
De Mesdag Collectie
De Nieuwe Regentes
Dutch Don’t Dance Division
Escher in het Paleis
Ensemble Klang
Theaters Diligentia en PePijn
Festival Classique
Filmhuis Den Haag
Gemeentemuseum Den Haag/GEM/Fotomuseum
Grafische Werkplaats
Firma MES
Haags Kinderatelier
Haags Orgel Kontakt
Popradar (voorheen Haags Pop Centrum)
Heden
Huis van Gedichten
Holland Dance Festival
Internationaal Kamermuziekfestival Den Haag (Classical Encounters)
Jan Campert-Stichting
Johan Wagenaar Stichting / Festival Dag in de Branding
Kalpana-Arts Reimagined

vervolg Basis

Kinderboekenmuseum Koninklijke Bibliotheek
KOO
Laaktheater
LhGWR
Literatuurmuseum
Lonneke van Leth Producties
LOOS
Loosduins Museum
Louis Couperus Museum
Louwman museum
Matangi Quartet
MEYER-CHAFFAUD
Movies that Matter
Museon
Museum De Gevangenpoort / Haags Historisch Museum
Museum Meermanno
Museumnacht
Museum voor Communicatie
Musica Antica da Camera
Musicon
Muzee Scheveningen
Nationaal Archief
Nest
New European Ensemble
OPERA2DAY
Paard
Panorama Mesdag
Parkpop
PIP
Popdistrict
Prinses Christina Concours
Projazz
Rabarber
Rewire
Slagwerk Den Haag
The Life I Live
Today’s Art
UITfestival
Worldforum
Writers Unlimited (Winternachten)
Zuiderparktheater

Bijlage: Overzicht instellingen gemeente Den Haag

Overzicht van culturele infrastructuur Den Haag

Keten

Top

Korzo
Het Nationale Theater
Nederlands Dans Theater
Popradar
Residentie Orkest
Stroom
Dans- en Muziekcentrum Den Haag (Zuiderstrandtheater en
toekomstig OCC)
Filmhuis Den Haag
Gemeentemuseum/GEM/Fotomuseum
Paard
Mauritshuis
Het Nationale Theater
Nederlands Dans Theater
Residentie Orkest
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie
Stroom
West

59

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

60

Bijlage:
Deelprofielen
gemeenten

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

61

Deelprofiel Zoetermeer
Algemene gegevens

Culturele infrastructuur

Naam gemeente

Zoetermeer

Inwoneraantal op 1 januari 2018

124.696

Beschrijf de culturele infrastructuur
van je gemeente zo volledig mogelijk.
We gebruiken daarbij de indeling van
de Raad voor Cultuur: basis, keten
en top.

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van
je gemeente in max vijf zinnen.

Basis:
De culturele basis in het centrum is goed op
orde. Iedere basisvoorziening is of wordt op
korte termijn toekomstbestendig gemaakt door
verbouw/ nieuwbouw en het heruitvinden van
visies en missies. Dit geldt voor:
-Stadsmuseum Zoetermeer (vanaf april 2019
museum de Voorde);
-Bibliotheek Zoetermeer;
-Centrum voor de Kunsten CKC & partners;
-Stadstheater Zoetermeer;
-Poppodium de Boerderij.

In 1962 werd Zoetermeer aangewezen als
groeikern. In korte tijd is het dorp Zoetermeer uitgegroeid tot de derde gemeente van
de provincie Zuid-Holland. In de volksmond
wordt Zoetermeer ‘Sweet Lake City’ genoemd.
Zoetermeer is new town, poort tussen grootstedelijke gebied en groene hart. Een mix van
stadse en landelijke insteek. Zoetermeer heeft
een suburbane leefcultuur en kwaliteit.

Verder zijn de basisinstellingen faciliterend
voor vele sociale en culturele ondernemers, die
zij huisvestings- en servicevoorzieningen bieden om hun culturele praktijk uit te bouwen.
Keten: Diverse instellingen en initiatieven
waaronder: Terra Arts, Filmhuis Cameo, Historisch genootschap, Schatbewakers, Videogamemuseum, Musicmakers, JJ music house,
Dutch Innovation Factory, Ebony ensemble,
Theaterhart, Storytellers, Stichting concerten
Oude Kerk, Baztille, Greg en Baud, amateurverenigingen en de ateliers.
Het Cultuurfonds Zoetermeer (50/50 door gemeente en Fonds 1818) financiert ontwikkeling
in de keten met incidentele subsidies
Top: Poppodium de Boerderij, Museum de
Voorde, Stadstheater

Wat is de samenstelling en omvang
van het publiek en niet-publiek
van het culturele aanbod in je
gemeente?

Hier wordt momenteel onderzoek naar gedaan.
In 2019 zullen hier pas de resultaten van bekend
worden.
Uit de Omnibusenquete 2017:
% inwoners dat evenementen bezoekt 43%
% inwoners dat cultuur bezoekt of beoefent 84%
% inwoners dat sport beoefent 78%cultuur

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

62

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van het huidige
cultuurbeleid van je
gemeente?

De huidige Toekomstagenda cultuur 2015-2018 loopt af.
Daarbinnen is met name is geïnvesteerd in verbouw, ombouw, nieuwbouw en verhuizingen van de Zoetermeerse
basisinfrastructuur. Ook is een cultuurfonds opgericht.
De nieuwe cultuurnota zal in voorjaar 2019 verschijnen en
zal zich gaan richten op het versterken van de Zoetermeerse stadscultuur en een sterkere identiteit van de stad.
De gebouwen staan nu, het is tijd voor de inhoud en de
verbinding met het DNA van Zoetermeer.
Speerpunt daarbij is het versterken van culturele cohesie
en ontwikkelen van cultureel vermogen en cultureel
bewustzijn. Daarbij streven we zowel diversiteit na (ieder
zijn eigen culturele smaak en voorkeur) alsmede eenheid
(herkenning en respect voor andere culturele smaken).
6 thema’s voor de nieuwe agenda.
1 Zoetermeerse stadscultuur
2. Zoetermeer als creatieve stad
3 Zoetermeerse wijkculturen
4 Zoetermeer en culturele cohesie/inclusie
5 Zoetermeer als vrije tijdsstad
6 Zoetermeer in de regio

Heeft de gemeente een
strategische (toekomst) visie?
Wat zijn de kernpunten van
de strategische visie van uw
gemeente? Worden in de visie
verbindingen gelegd tussen
kunst & cultuur en de verschillende andere domeinen?

Cultuur is in de programmabegroting en ook in de organisatiestructuur een cluster met sport en groen/spelen/leren.
Samen vormen zij programma vrije tijd, en leveren zij
bouwstenen aan voor leefkwaliteit, binnenstadscultuur en
stadsontwikkeling in brede zin.
Als groeikern heeft Zoetermeer binnen één generatie een
schaalsprong gemaakt van een dorp tot een complete
stad (van 10.000 inwoners in 1962 tot de derde stad van
Zuid-Holland). Diverse visies zijn momenteel in de maak.
In de visie Binnenstad wordt in vernieuwing en ontsluiting
voorzien. In visie Entreegebied ontstaat een hele nieuwe
kern en toegang tot de stad. In visie Schaalsprong en de
omgevingsvisie staat de doorontwikkeling van de stad
centraal.
Hierin speelt kunst en cultuur een rol. Zoetermeer kent
de percentageregeling beeldende kunst en wordt er een
directe koppeling gelegd tussen bouw en cultuur.

Vervolg
Heeft de gemeente een
strategische (toekomst)
visie? Wat zijn de kernpunten van de strategische
visie van uw gemeente?
Worden in de visie verbindingen gelegd tussen kunst
& cultuur en de verschillende andere domeinen?

Ook in het voorzieningenaanbod wordt goed gekeken naar
wat er aan cultuur nog meer nodig is. Op het gebied van
evenementen investeert de stad daarnaast in de komende
jaren extra. In visie wijkgericht werken worden samenwerkingen benoemd.

Wat is de hoogte van het
budget dat de gemeente
beschikbaar heeft voor
cultuur? (uitgesplitst in
kunsten, bibliotheek en
erfgoed).

Bibliotheek: 3.673.699
Kunsten: 5.907.000
Erfgoed: wordt nog uitgezocht

Wat is de geschatte
omvang van subsidies van
rijk, provincie en landelijke cultuurfondsen aan
culturele instellingen in je
gemeente?

Met name wordt een beroep gedaan op subsidies van het
Fonds voor cultuurparticipatie. Daarnaast wordt vaak een
beroep gedaan op regionale fondsen.

Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat
zijn de kernpunten van
stadsmarketing binnen uw
gemeente?

Zoetermeer kent een nieuw brandfilter: Speels, maakbaar
en actief zijn de nieuwe kernwaarden. Citymarketing is
onder andere belegd bij Stichting Floravontuur, de komende beleidsperiode worden er middelen bijgeschaald voor
Citymarketing binnen de gemeente. Er wordt daarnaast
geïnvesteerd in meer evenementen.

In Zoetermeer zijn geen instellingen die gefinancierd
worden vanuit de BIS

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Deelprofiel Westland

Regionaal
In hoeverre wordt er
samengewerkt met andere gemeenten uit de
Stedelijke Regio? Hoe
ziet deze samenwerking
er op cultuur uit?

Op instellingsniveau:
• CKC: samenwerking op het gebied van cultuureducatie in de regio
• Stadstheater werkt veel samen met andere theaters 		
in de regio.
• Stadsmuseum werkt samen met Museum Rotterdam
en Haags Historisch museum.
• Popodium de Boerderij werkt samen met het Paard
Op ambtelijk niveau: regio cultuur overleg, MRDH
strategen. Op bestuurlijk niveau: portefeuillehouders
grote gemeenten Zuid Holland.

Waar liggen volgens jou
de uitdagingen voor
de Stedelijke Regio op
gebied van kunst en
cultuur?

63

1 Samenwerking met behoud van uniciteiten. Kansen 		
	bieden voor inwoners om van het regionale aanbod
gebruik te maken door meer uitwisseling en/of
projecten in de regio te doen.
2 Ontsluiting aanbod: makkelijker en goedkoper 		
	beschikbaar maken van stedelijk en landelijk pro-		
fessioneel aanbod door gezamenlijk in te zetten op 		
programma’s, vervoer en bereikbaarheid.

Algemene gegevens
Naam gemeente

Westland

Inwoneraantal op 1 januari 2018

107.492

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van
je gemeente in max vijf zinnen.

1 Westland is een gemeente bestaande uit
elf dorpen: De Lier, ‘s-Gravenzande, Heenweg, Honselersdijk, Kwintsheul, Maasdijk,
Monster, Naaldwijk, Poeldijk, Ter Heijde
en Wateringen
2 Het aantal inwoners in Westland groeit 		
sterk in de komende jaren
3 Westland kent veel vrijwilligers en een rijk
verenigingsleven.
4. De economische motor van Westland is de
glastuinbouw

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Beschrijf de culturele infrastructuur
van je gemeente zo volledig mogelijk.
We gebruiken daarbij de indeling
van de Raad voor Cultuur: basis,
keten en top.

64

Basis:
• Bibliotheek Westland
• WestlandTheater de Naald, met een top programmering cabaret en theater en film
• Westlands Museum, museum voor tuinbouw
historie
• Het Historisch Archief Westland, onderdeel
van de gemeente
• Westland Cultuurweb, netwerkorganisatie:
voor cultuureducatie binnen- en buitenschools en voor amateur- en professionele
kunst
• Monumenten: De Westlandse kernen hebben
vrijwel allen een historisch centrum met een
aantal rijksmonumenten. Daarnaast kent
Westland een aantal monumenten op tuinbouwgebied, zoals de historische druivenkwekerij Sonnehoeck
• Jaarlijkse festivals: Podium Westland, Korenfestival, diverse Kunst- en Atelierroutes
• Theaterschool Koperen Kees/Muziekschool
Muziekmeesters Westland
• Een groot aantal particuliere dans- en
muziekscholen die ook door Westland Cultuurweb ondersteund worden
• Een groot aantal harmonieverenigingen en
koren
• Een paar kleine, door vrijwilligers gerunde
theaters/musea, zoals de Theaterloods, museum de Timmerwerf en de Cultuurschuur
Keten en top:
Zijn in Westland niet aanwezig

Wat is de samenstelling en
omvang van het publiek en nietpubliek van het culturele aanbod
in je gemeente?

Kenmerken en omvang publiek: Onbekend
Kenmerken en omvang niet-publiek: Westlandse
inwoners maken gebruik van het aanbod in
Den Haag en Rotterdam, met name op het gebied
van muziek. Verdere kenmerken zijn onbekend.
Gebruik inwoners van het culturele aanbod in
omliggende gemeenten: Er is geen onderzoek
uitgevoerd. Het gebruik is onbekend.

Cultuurbeleid
Culturele
infrastructuurEr worden vier instellingen structureel gesubsiWat zijn de speerpunten
van het huidige cultuurbeleid van je gemeente?

dieerd: WestlandTheater de Naald, Bibliotheek
Westland, het Westlands Museum en Westland
Cultuurweb. Daarnaast is het huidige beleid met
name gericht op de binnen- en buitenschoolse
cultuureducatie.
Voorts wordt ingezet op het bereiken van kwetsbare doelgroepen voor wie deelname aan kunst- en
cultuuractiviteiten niet eenvoudig is.
De looptijd van de nota is verstreken. In 2019 wordt
een nieuwe cultuurnota opgesteld.

Heeft de gemeente een
strategische (toekomst)
visie? Wat zijn de kernpunten van de strategische visie
van uw gemeente? Worden
in de visie verbindingen gelegd tussen kunst & cultuur
en de verschillende andere
domeinen?

In het Sociaal beleidskader is als centrale ambitie
opgenomen dat Westlandse inwoners mee moeten
kunnen doen in een sterke samenleving. Eigen
kracht staat daarin centraal. Er wordt in de visie een
relatie gelegd tussen kunst & cultuur en maatschappelijke participatie.

Wat is de hoogte van het
budget dat de gemeente
beschikbaar heeft voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten,
bibliotheek en erfgoed).

Westland Cultuurweb € 615.047 regulier en
€ 75.853 voor cultuureducatie basisonderwijs
Westlands Museum € 188.036
WestlandTheater De Naald € 1.177.000
Bibliotheek € 1.791.307
Erfgoed (subsidieregeling monumenten) €54.700
Kunst in de openbare ruimte €12.900,Incidentele cultuursubsidies €15.100,-

Wat is de geschatte omvang van subsidies van rijk,
provincie en landelijke cultuurfondsen aan culturele
instellingen in je gemeente?

Alleen Westland Cultuurweb ontvangt voor zover
wij weten geld van buiten de gemeente, jaarlijks
totaal ongeveer €80.000. Dit bedrag fluctueert.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

65

Deelprofiel Delft
Doet de gemeente
aan stadsmarketing?
Wat zijn de kernpunten
van stadsmarketing binnen
uw gemeente?

De gemeente subsidieert de Stichting Westland
Marketing, dat tot doel heeft Westland te positioneren
als hét glastuinbouwcentrum van de wereld. Deze
subsidiëring loopt tot eind 2018. Daarna houdt de
stichting als zodanig op te bestaan. Daarnaast werkt
de gemeente binnen de Stichting Bezoek Westland samen met ondernemers om toerisme en (kust)recreatie
te bevorderen.

Regionaal
In hoeverre wordt er
samengewerkt met andere gemeenten uit de
Stedelijke Regio?
Hoe ziet deze samenwerking er op cultuur uit?

Er wordt vrijwel niet samengewerkt, behalve incidenteel op het gebied van kunst- en cultuureducatie.

Waar liggen volgens jou
de uitdagingen voor de
Stedelijke Regio op gebied
van kunst en cultuur?

Uitdagingen voor de stedelijke regio:
• 	makkelijker en goedkoper beschikbaar maken

van stedelijk professioneel aanbod voor basis- en
middelbaar onderwijs in de regio, met name door
gezamenlijk in te zetten op programma’s, vervoer
en bereikbaarheid.
• 	intensievere samenwerking op het gebied van
binnenschoolse educatie voor basis en voortgezet onderwijs.
• 	kansen bieden voor inwoners buiten de stede-

lijke gebieden om van het stedelijke aanbod
te genieten: door meer publiek naar de stad te
trekken en/of projecten in de regio te doen.

Algemene gegevens
Naam gemeente

102.260

Inwoneraantal op 1 januari 2018

Gemeente Delft

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van je
gemeente in max vijf zinnen.

1	Delfts is een historische stad met een
aantal specifieke historische kwaliteiten:
Delfts Blauw, Oranje en Vermeer
2 Delft is een stad van kennis en innovatie
3 	Delft is een stad met een duidelijke maatschappelijke tweedeling

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Culturele infrastructuur
Beschrijf de culturele infrastructuur
van je gemeente zo volledig mogelijk.
We gebruiken daarbij de indeling van
de Raad voor Cultuur: basis, keten
en top.

66

Cultuurbeleid
Basis:
OPEN (Hierin zijn de bibliotheek DOK en De
VAK, centrum voor de kunsten ondergebracht),
Theater de Veste, Museum Prinsenhof Delft,
Archeologie Delft, Stadsarchief, De Oude en
Nieuwe Kerk, (De Porceleyne Fles), Stichting
Omroep Delft, Stichting Delfts Peil, 38cc, Rietveldtheater, Ciccionina, Filmhuis Lumen,
Museum Paul Tetar van Elven, Delft Fringe
Festival, IFOT (International Festival of Technologie), Museumnacht, De Mooi Weer Spelen,
Westerpop, Bluesfestival Delft, Jazz Festival
Delft, Science Centre Delft.

Wat zijn de speerpunten
van het huidige cultuurbeleid van je gemeente?

1	Het aanzien van Delft: stad van cultuur en techniek | Het onderscheidende cultuuraanbod draagt
sterk bij aan het op de kaart zetten van Delft als
innovatieve en aantrekkelijke stad. Het aanbod
omvat de Delftse kernwaarden technologie, historie, creativiteit en innovatie.
2	De burger centraal: participatie en talentontwikkeling in Delft | Cultuur draagt bij aan een Delft
waar burgers ‘doen, meedoen en ertoe doen’. Het
stimuleert de ontwikkeling van het creatief vermogen van de Delftenaren.

Keten: Bacinol, Prinsenkwartier, SPOD (Stichting popoefenruimte Delft), Cultuurlab, World
Art Delft, Lijm en Cultuur, Delft Moves, Popronde, Kamermuziek Festival Delft, Maakweken

3	De culturele sector: verbinden en versterken | De
culturele sector is stevig georganiseerd en verankerd binnen de bredere Delftse maatschappelijke
en economische infrastructuur.

Top: Delft Chamber Music Festival, Museum
Prinsenhof Delft

Wat is de samenstelling en omvang
van het publiek en niet-publiek
van het culturele aanbod in je
gemeente?

Kenmerken en omvang publiek:
De exacte omvang en samenstelling van het
publiek is niet onderzocht. Er is wel meerjarig
onderzoek naar cultuurparticipatie van
Delftenaren.
Kenmerken en omvang niet-publiek:
onbekend

In hoeverre maken inwoners van
de gemeente gebruik van het
culturele aanbod in Den Haag en
andere omliggende gemeenten?

Gebruik inwoners van het culturele aanbod in
omliggende gemeenten: Onderzoek ontbreekt
met betrekking tot gebruik door Delftenaren
van het cultuuraanbod in andere gemeenten.
We weten wel dat veel inwoners van buiten
Delft gebruik maken van Delftse culturele
voorzieningen. De helft van de bezoekers van
Theater de Veste zijn bijvoorbeeld niet woonachtig in Delft: 24% uit de regio Delft, 9% uit
Den Haag, 3% Rotterdam, 16% overig.

De Cultuurnota is bijgevoegd.
De focuspunten van het Delftse Cultuurbeleid zijn:

Heeft de gemeente een
strategische (toekomst)
visie? Wat zijn de kernpunten van de strategische
visie van uw gemeente?
Worden in de visie verbindingen gelegd tussen kunst
& cultuur en de verschillende andere domeinen?

Dit zijn de meest actuele toekomstvisies:
• 		 Stadsvisie Delft 2030
• 		 Agenda 2040
• 		 Sociale visie 2018-2021
• 		 Kadernota Basis ISD III
Ambities uit de Stadsvisie Delft 2030:
We investeren in een innovatieve stad, een kenniscentrum
van wereldformaat. We investeren in een duurzame stad,
een parel in de Randstad. En we investeren in een gastvrije
stad, waar iedereen meedoet.
Ambities uit de Agenda 2040 zijn:
• Delft als hoofdstad op het gebied van innovatie en
		 technologie
• Delft als toeristische topbestemming
• Delft met voorzieningen voor iedereen
• Delft waar het goed wonen is
• Delft bereikbaar
• Delft energieneutraal

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

(vervolg) Heeft de
gemeente een strategische
(toekomst) visie? Wat zijn
de kernpunten van de
strategische visie van uw
gemeente? Worden in de
visie verbindingen gelegd
tussen kunst & cultuur en
de verschillende andere
domeinen?

Wat is de hoogte van het
budget dat de gemeente
beschikbaar heeft voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten,
bibliotheek en erfgoed).

Wat is de geschatte omvang van subsidies van rijk,
provincie en landelijke cultuurfondsen aan culturele
instellingen in je gemeente?

De verbinding met kunst en cultuur wordt vooral
gemaakt binnen de ambities ‘Delft als toeristische
topbestemming’ en ‘Voorzieningen voor iedereen’.
In de Sociale Visie en daaruit voortvloeiende nota Basis wordt niet expliciet de verbindingen gelegd tussen
kunst en cultuur en de verschillende domeinen. Het
uitgangspunt van de visie is dat door het verbinden en
inzetten van de basisinfrastructuur, ondersteuning zo
goed mogelijk aansluit bij wat inwoners nodig hebben.

• De hoogte van het budget is ongeveer €10,5 miljoen
• Bibliotheek: €4 miljoen
• 	Kunsten (onder andere podiumkunsten, cultuur
•

(vervolg) Doet de gemeente aan stadsmarketing?
Wat zijn de kernpunten
van stadsmarketing binnen
uw gemeente?

In hoeverre wordt er
samengewerkt met andere
gemeenten uit de Stedelijke
Regio? Hoe ziet deze samenwerking er op cultuur uit?

De omvang aan subsidies door landelijke fondsen is onbekend. Deze worden door culturele instellingen incidenteel
aangevraagd en ontvangen.

Ja, de gemeente Delft doet aan stadsmarketing.
Die richt zich voornamelijk op bezoekers en bedrijven.
Voor het aantrekken van bezoekers gebruiken we onze historische kwaliteiten: Oranje, Delfts Blauw en Vermeer. We
richten ons met name op cultuurliefhebbers uit de landen
dichtbij. Daarnaast wordt hard gewerkt aan het aantrekken en behouden van nieuwe bedrijven en investeringen.
Daarvoor richten we ons op bedrijven in drie specifieke
economisch sectoren: Biotechnology, high tech systems
en maritime and offshore energy. Voor beide doelgroepen (bezoekers en bedrijven) is het cultureel aanbod en
onze culturele infrastructuur van essentieel belang.

Delft werkt regionaal samen. Dat is enerzijds door
Archief, Archeologie en Monumentenzorg, die
werkzaamheden op dit gebied vervullen voor diverse
regiogemeenten. Ook werken de culturele partners in
de stad samen met partners in de regio.
Incidenteel vindt er ambtelijk intercollegiaal overleg
plaats met de gemeente Schiedam. Verder incidenteel
met andere gemeenten als er afstemming op dossiers
nodig is.

In Delft zijn geen instellingen die gefinancierd worden
vanuit de BIS.
Rijksregeling Beeldende Kunst en Vormgeving: €150.000
Storting gemeentefonds lokale omroep € 70.000 waarvan
€ 43.000 wordt verstrekt aan de Stichting Stadsradio Delft.

Biotechnology, high tech systems en maritime and
offshore energy. Voor beide doelgroepen (bezoekers
en bedrijven) is het cultureel aanbod en onze culturele
infrastructuur van essentieel belang.

Regionaal

participatie en beeldende kunsten): €3 miljoen
Erfgoed: €3,4 miljoen

In het kader van de Erfgoedlijn Trekvaarten is door de provincie Zuid-Holland voor 3 projecten in totaal €500.000
aan subsidies verstrekt.

Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat zijn de
kernpunten van stadsmarketing binnen uw gemeente?

67

Waar liggen volgens jou de
uitdagingen voor de Stedelijke Regio op gebied van kunst
en cultuur?

We zien kansen in de link tussen cultuur, wetenschap
en techniek. Dit onderwerp kan voor het onderscheidende profiel van Delft en de regio van belang zijn.
Aanknopingspunten en mogelijkheden tot samenwerking zijn binnen de regio aanwezig. In het Cultuurkader van Delft is expliciet een programmalijn Cultuur
& Technologie benoemd. Diverse organisaties hebben
aanbod binnen dit thema, zoals Theater de Veste, het
Prinsenkwartier, Studium Generale, DOK, Science
Centre Delft en diverse festivals. Een aantal van deze
partners werkt al regionaal samen.
Ook ten aanzien van de maatschappelijke rol van
cultuur in de wijken, cultuureducatie en talentontwikkeling zien we mogelijkheden in regionale samenwerking.
Voor de samenwerking als stedelijke regio zien we de
volgende uitdagingen:
• Het zoeken naar de gemeenschappelijke delers 		

binnen de verschillende belangen, kaders en doelstellingen.

• Het vinden van tijd, expertise en financiën.
• Elkaars verscheidenheid en unieke posities onderken-

nen en gunnen en naar de ander doorverwijzen.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Deelprofiel Leidschendam-Voorburg

Algemene gegevens
Naam gemeente

Leidschendam-Voorburg

Inwoneraantal op 1 januari 2018

74.947

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van je
gemeente in max vijf zinnen.

Leidschendam-Voorburg is een groene woongemeente midden in Haaglanden.
Inwoners van Leidschendam-Voorburg werken en recreëren in omliggende gemeenten,
waarbij Den Haag, gezien ligging, (bereikbare) voorzieningen en mogelijkheden van
verbinding een goed bezochte gemeente is.

Beschrijf de culturele infrastructuur van je gemeente zo volledig
mogelijk. We gebruiken daarbij de
indeling van de Raad voor Cultuur:
basis, keten en top.

Basis:
Leidschendam-Voorburg heeft een gedeelde
bibliotheek met Rijswijk, met voorzieningen
in Leidschendam, Voorburg en Stompwijk. De
bibliotheek is naast een plaats waar je boeken
kunt lenen en een kopje koffie kunt drinken,
een informatiepartner van de samenleving en
is steeds in ontwikkeling, Er zijn twee musea,
Huygens’ Hofwijck (nationaal erfgoed) en Museum Swaensteyn. Beide musea werken intensief samen met o.m. musea in Den Haag en richten zich o.m. met het bedrijfsleven in Voorburg
en Den Haag op vergroting van bezoekers. Ook
zijn er enkele theaters, zoals Theater Ludens in
Voorburg en het Veur Theater in Leidschendam.
De lokale publieke omroep is Midvliet. Jaarlijks
zijn er diverse festivals, zoals het Huygensfestival, de Vlietdagen, de Stompwijkse Paardendagen, A Walk in the Park, Voorburg Sculptuur en
Jazz Culinair. Leidschendam-Voorburg beschikt
over een uitgebreide kunstcollectie, zowel in de
gemeentelijke gebouwen als in beeldenparken
in de openbare ruimte. Leidschendam-Voor-

68

Culturele infrastructuur

Beschrijf de culturele infrastructuur van je gemeente zo volledig
mogelijk. We gebruiken daarbij de
indeling van de Raad voor Cultuur:
basis, keten en top.

burg is bekend om de monumenten en het
groen: er zijn diverse parken, en landschapstypen die onderdeel zijn van Duin, Horst en
Weide.
Keten:
Talentontwikkeling is een belangrijk thema in
Leidschendam-Voorburg. Onder meer Theater
Ludens, Sport en Welzijn, Woej (de welzijnsorganisatie) en de amateurkunstverenigingen
leveren een bijdrage aan de ontwikkeling van
talenten van inwoners. Cultuurhistorie is volop aanwezig; het Erfgoedpodium (waarin alle
historische organisaties zijn vertegenwoordigd), de Limes/de Romeinse nederzetting
Forum Hadriani en Voorburg als kunstenaarsdorp zijn daarvan goede voorbeelden.
Top:
Huygens’ Hofwijck, de buitenplaats én vader
Constantijn en zoon Christiaan Huygens, is
door de cultuurhistorische waarde van grote
betekenis voor Leidschendam-Voorburg.
Winkelcentrum Leidsenhage mag ook niet
ontbreken als retailmotor in de regio.

Wat is de samenstelling en omvang van het publiek en nietpubliek van het culturele aanbod
in je gemeente?

Kenmerken en omvang publiek: Leidschendam-Voorburg heeft een gemêleerde bevolkingssamenstelling. Het gebruik van het
culturele aanbod in de eigen en omliggende
gemeenten is goed: https://leidschendam-voorburg.buurtmonitor.nl/ (bron: Wijkatlas)

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

69

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van
het huidige cultuurbeleid van
je gemeente?

De cultuurvisie van de gemeente Leidschendam-Voorburg is vastgesteld in 2015. Elke vier jaar
wordt de visie voorzien van een nieuw actieplan.

(vervolg) Doet de gemeente
aan stadsmarketing? Wat zijn
de kernpunten van stadsmarketing binnen uw gemeente?

De visie heeft de volgende speerpunten:
• Kunst en cultuur dragen bij aan het aantrekken
van bezoekers en (nieuwe) inwoners
• Kunst en cultuur dragen bij aan het woonkli
maat in de buurten, wijken en kernen
• Kunst en cultuur dragen bij aan maatschappelijke vaardigheden (21st century skills)
• Samenwerking draagt bij aan kunst en cultuur

Doelstellingen zijn:
1 de basis op orde (een compleet toeristisch-re
creatief aanbod binnen de thema’s ‘proef de
historie’, ‘ervaar de Vliet’, ‘ontdek het buiten
gebied’ en ‘winkelen op niveau’) en
2 grotere bekendheid: promotie rond iconen
(zoals de Romeinen of Huygens). Er wordt
heden gewerkt aan een promotieplan voor de
gemeente.
In Museum Swaensteyn is een VVV gevestigd
en op projecten werken cultuurorganisaties
samen met bijvoorbeeld Den Haag Marketing.

https://www.lv.nl/file/379/download
Heeft de gemeente een
strategische (toekomst) visie?
Wat zijn de kernpunten van
de strategische visie van uw
gemeente? Worden in de visie
verbindingen gelegd tussen
kunst & cultuur en de verschillende andere domeinen?

Leidschendam-Voorburg is een aantrekkelijke,
groene woongemeente met een evenwichtige
bevolkingsopbouw. De ambitieuze, moderne
gemeentelijke overheid staat ten dienste van de
eigen bevolking en is gericht op regionale samenwerking. Leidschendam-Voorburg sluit immers
aan op de habitat van inwoners.
https://www.lv.nl/file/1888/download
Leidschendam-Voorburg beschikt naast de strategische visie en de cultuurvisie over een Actieplan
Recreatie en Toerisme, een Economische agenda,
een onderwijsvisie en een sociaal kompas. In al
deze visies speelt kunst en cultuur een rol.

Wat is de hoogte van het budget dat de gemeente beschikbaar heeft voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten, bibliotheek
en erfgoed).

Kunsten: circa € 800.000
Bibliotheek: circa € 1.700.000
Erfgoed: circa € 100.000

Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat zijn de
kernpunten van stadsmarketing
binnen uw gemeente?

De visie op recreatie en toerisme gaat uit van
een combinatie van vier belevingswaarden in
Leidschendam-Voorburg: het Klavertje Vier. Deze
belevingswaarden vormen de aantrekkingskracht
voor bewoners, recreanten en toeristen: historie,
water, natuur en shoppen. Een combinatie waarin
men ‘geluk’ vindt of ‘gelukkig’ van wordt.

Vanuit het perspectief van recreatie en
toerisme vormen product-marktcombinaties
de basis voor het genereren van initiatieven:
‘Proef de historie’, ‘Ervaar de Vliet’, ‘Ontdek het
buitengebied’ en ‘Winkelen op niveau’.

Regionaal
Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat zijn de
kernpunten van stadsmarketing binnen uw gemeente?

Den Haag en Rijswijk zijn gemeenten waar vele van
de inwoners van Leidschendam-Voorburg wekelijks,
soms dagelijks, te vinden zijn. Met beide gemeenten
wordt op verschillende niveaus samengewerkt. Maar
ook verenigingen en organisaties zoals Stadscoalitie en Huygens’ Hofwijck zoeken steeds weer
verbindingen met ondernemers en andere culturele
organisaties in de regio. En niet alleen vanuit
Leidschendam-Voorburg! Ook wordt er samenwerking gezocht met Leidschendam-Voorburg. Het I’m
Binckfestival is daar een goed voorbeeld van.

Waar liggen volgens jou
de uitdagingen voor
de Stedelijke Regio op
gebied van kunst en
cultuur?

Leidschendam-Voorburg vindt inspiratie in de
gemeenten in de regio en richt zich op bekendheid
in Haaglanden. Leidschendam-Voorburg is van
mening, dat de gemeenten in de regio elkaar op
cultuurhistorisch, promotie- en cultuureducatievlak kunnen aanvullen en door samen te werken
het publieksbereik en het maatschappelijk effect
kunnen vergroten, waarbij een robuuste cultuursector onmisbaar is.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

70

Deelprofiel Pijnacker-Nootdorp
Algemene gegevens
Naam gemeente

Pijnacker-Nootdorp

Inwoneraantal op 1 januari 2018

53.644

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van
je gemeente in max vijf zinnen.

1	Drie kernen met een eigen karakter: Pijnacker, Nootdorp en Delfgauw.

Culturele infrastructuur
Beschrijf de culturele infrastructuur
van je gemeente zo volledig mogelijk.
We gebruiken daarbij de indeling van
de Raad voor Cultuur: basis, keten
en top.

2	Gelegen in een landelijke/groene
omgeving, waar de stad nooit ver weg is.

De culturele infrastructuur van Pijnacker-Nootdorp bestaat hoofdzakelijk uit
Basis:
De culturele infrastructuur van Pijnacker-Nootdorp bestaat hoofdzakelijk uit Basis:
Bibliotheek Oostland heeft een vestiging in
Pijnacker, servicepunt in Nootdorp en jeugdpunt
in Delfgauw. Onder haar coördinatie vindt ook
Cultuureducatie met Kwaliteit plaats. Daarnaast
zijn er diverse (buitenschoolse) voorzieningen
voor kunsteducatie: muziekscholen, ballet- en
dansscholen, theaterschool, teken/schilderlessen
en verschillende soorten verenigingen.
CulturA in Nootdorp heeft een theaterzaal met
176 plaatsen. Daarnaast zijn er nog enkele gebouwen met een podiumfunctie. De Verbeelding is
een jaarlijkse culturele manifestatie in het laatste
weekend van september, met sinds 2017 ook een
kunst- en cultuurroute. Lokale publieke omroep
is St. Omroep Pijnacker-Nootdorp (Feel good
radio).
Er zijn 17 rijksmonumenten en 87 gemeentelijke
monumenten.

3 Rijk verenigingsleven.
4 Glastuinbouw historisch gevormde
economische pijler.
5 Verdubbeling inwoneraantal in 20 jaar tijd.

Wat is de samenstelling en omvang
van het publiek en niet-publiek
van het culturele aanbod in je
gemeente?

Er is geen bewonersonderzoek deelname en
belangstelling kunst & cultuur voor Pijnacker-Nootdorp. De gevraagde gegevens zijn dan
ook niet bekend.
De verwachting is dat inwoners gebruik maken
van het culturele aanbod in met name Den Haag
en Delft gelet op de ligging van de gemeente, die
deels grenst aan deze steden grenst.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

71

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van het huidige
cultuurbeleid van je
gemeente?

Vier speerpunten:
• Samenhangend en zichtbaar aanbod in de kernen
• Stimuleren cultuureducatie en –participatie
• Toegankelijke en bereikbare infrastructuur
• Behouden en versterken infrastructuur.
Er wordt de komende periode aan een nieuwe
cultuurnota gewerkt.

Heeft de gemeente een
strategische (toekomst)
visie? Wat zijn de kernpunten van de strategische visie
van uw gemeente? Worden
in de visie verbindingen gelegd tussen kunst & cultuur
en de verschillende andere
domeinen?

Ja: Toekomstvisie 2040 Pijnacker-Nootdorp.
Hoofdlijn: Pijnacker-Nootdorp wil een herkenbare
gemeente zijn in een landelijke omgeving waar de
stad nooit ver weg is. Zij wil in de regio een uniek
woonmilieu bieden, met het groene buitengebied
meerwaarde geven en met duurzame en innovatieve bedrijven -waaronder de glastuinbouw- de
economie versterken.

Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat zijn de
kernpunten van stadsmarketing binnen uw gemeente?

Regionaal
In hoeverre wordt er
samengewerkt met
andere gemeenten uit de
Stedelijke Regio? Hoe ziet
deze samenwerking er op
cultuur uit?

• 	Kunsten: ca. €100.000 voor structurele en

incidentele activiteiten en ca. €95.000 voor
evenementen binnen een subsidieregeling voor
vrijwilligersorganisaties, breder dan alleen
cultuur (ook bv.
jeugd, sport en recreatie)
• Bibliotheek: €769.265
• Erfgoed: €35.000
Daarnaast is er een Jeugdsport- en Cultuurfonds en
1,5 fte aan combinatiefunctionarissen cultuur.
Via penvoerder Kunstgebouw ontvangt Stichting Bibliotheek Oostland van het Fonds voor Cultuurparticipatie ca. €60.000 per jaar voor uitvoering van CmK
in Pijnacker-Nootdorp en Lansingerland samen.

Op bestuurlijk niveau is er sprake van netwerkvorming, informatie-uitwisseling en inspiratie in het
bestuurlijk netwerkcultuur MRDH.
Met Rijswijk vindt afstemming plaats omtrent de
lokale publieke omroep. De omroepen van beide
gemeenten werken op technisch en organisatorisch
gebied nauw samen.
Ten aanzien van Cultuureducatie met Kwaliteit
en bibliotheekwerk is er samenwerking met de
gemeente Lansingerland, maar dus buiten de
stedelijke regio Den Haag.

In relatie tot Onderwijs & Jeugd en Maatschappelijke voorzieningen wordt concreet het stimuleren en
faciliteren van de combinatie onderwijs-cultuureducatie genoemd.

Wat is de hoogte van het
budget dat de gemeente
beschikbaar heeft voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten,
bibliotheek en erfgoed).
Wat is de geschatte omvang van subsidies van rijk,
provincie en landelijke cultuurfondsen aan culturele
instellingen in je gemeente?

Ja: Natuurlijk Pijnacker-Nootdorp
Pijnacker-Nootdorp nog beter bekend maken als
een aantrekkelijke gemeente voor bewoners, bezoekers en ondernemers.

Waar liggen volgens jou de
uitdagingen voor de Stedelijke Regio op gebied van kunst
en cultuur?

Aansluiting blijven houden bij de
(potentiële) behoeften van inwoners en
bezoekers.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

72

Deelprofiel Rijswijk

Culturele infrastructuur

Algemene gegevens
Naam gemeente

Rijswijk

Inwoneraantal op 1 januari 2018

52.208

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van je
gemeente in max vijf zinnen.

1	Grote diversiteit aan cultureel erfgoed en
historie met vindplaats en ligging in de
gemeente, het verhaal hiervan gaat over de
gemeentegrens heen.

Beschrijf de culturele infrastructuur
van je gemeente zo volledig mogelijk.
We gebruiken daarbij de indeling van
de Raad voor Cultuur: basis, keten
Wen top.

Basis:
Vier professionele gesubsidieerde instellingen:
Bibliotheek aan de Vliet, Trias, Centrum voor de
kunsten, Museum Rijswijk, Rijswijkse Schouwburg. Collectie kunst in de openbare ruimte (45
beelden). 56 Rijksmonumenten en 65 Gemeentelijke monumenten.
Keten:
Cultuureducatie basisonderwijs (binnen en buitenschools) Gesubsidieerde amateurverenigingen
op het gebied fotografie, schilderkunst, theater,
dans, historie en cultuur erfgoed en archeologie.
Naast gesubsidieerde instellingen zijn er ook
commerciële aanbieders op gebied van zang, dans
en theater.

2	Historisch relevante landgoederenzone in
Randstedelijk gebied.

Top:
Een te vormen cultuurnetwerk dat bestaat uit
samenwerkende partners vanbinnen en buiten
de cultuursector, gericht op het voorzien de
behoefte van de stad en innovatie. Diversiteit aan
transformatieprojecten met eenzelfde diversiteit
aan nieuwe architectuur en creativiteit in ruimtegebruik. Functies aan elkaar koppelen. Creatieve
maakbedrijven, groeiende MKB-secotor (bijv
Harbour Village) scale-up bedrijven (doorgroeiende start-ups die in Delft uit hun jasje groeien.
ICT-sector met diversiteit aan innovatieve en creatieve ontwikkelingen (gebruik van bijvoorbeeld
virtual reality)

3	Economische bedrijvigheid: historische
werklocatie Plaspoelpolder.
4	Gebiedsontwikkelingen waar werken,
creativiteit, leefomgeving en wonen worden
gecombineerd.
5 Duurzame en groene gemeente.

Wat is de samenstelling en omvang
van het publiek en niet-publiek van
het culturele aanbod in je gemeente?

Kenmerken en omvang publiek: onbekend.
Kenmerken en omvang niet-publiek: onbekend.
Gebruik inwoners van het culturele aanbod in
omliggende gemeenten:
In 2015 is de enquête “Waar staat je gemeente”
gehouden met hierin een onderdeel kunst en
cultuur. Het merendeel van de inwoners vindt
kunst en cultuur belangrijk en maakt regelmatig
gebruik van het aanbod van zowel in de gemeente
als daarbuiten.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

73

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van het huidige
cultuurbeleid van je
gemeente?

Cultuurvisie “Rijswijk vrij gedacht 2016 -2030” via
de link https://www.rijswijk.nl/sites/default/files/
cultuurvisie_incl._amendement_s_16.069091_1.pdf
De ambitie van de cultuurvisie “Rijswijk Vrij
gedacht” is om kunst en cultuur als een verbindende kracht in te zetten voor de maatschappelijke
context, de economie en de regionale profilering
van Rijswijk.
Het gaat dan niet alleen om het toekennen van
nieuwe waarden van kunst en cultuur, maar ook
om nieuwe uitgangspunten te bepalen, waarbij
samenwerking en innovatie voorop staan. Het doel
hierbij is om het budget voor kunst en cultuur te
richten op maatschappelijke vraagstukken.
Het nieuwe cultuurbeleid wordt gericht op de zes
pijlers uit de cultuurvisie:
1 Clustering en samenhang
2 Vrijheid van creativiteit in de openbare ruimte
en ruimte voor kunst- en cultuurbeoefening
3 Aanbod voor jeugd en jongeren
4 Kunst- en cultuureducatie
5 Ouderen en cultuur
6 Cultureel en historisch erfgoed en architectuur
Ook de stadsvisie (zie hierna) ziet kunst en cultuur
als een belangrijke voorziening voor wonen en
werken in en de profilering van de stad.

Heeft de gemeente een
strategische (toekomst)
visie? Wat zijn de kernpunten van de strategische
visie van uw gemeente?
Worden in de visie verbindingen gelegd tussen kunst
& cultuur en de verschillende andere domeinen?

Stadsvisie 2030 via de link http://emagazine2030.
rijswijk.nl/stadsvisie-2030
Kernpunten: groene, bereikbare en innovatieve
stad.

Wat is de hoogte van het
budget dat de gemeente
beschikbaar heeft voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten,
bibliotheek en erfgoed).
Wat is de geschatte omvang van subsidies van rijk,
provincie en landelijke cultuurfondsen aan culturele
instellingen in je gemeente?

Bibliotheek
Erfgoed		
Kunsten		
		

Doet de gemeente aan
stadsmarketing? Wat zijn de
kernpunten van stadsmarketing binnen uw gemeente?

De gemeente heeft de ambitie om aan de slag
te gaan met citymarketing. In 2019 worden de
mogelijkheden onderzocht. Daarnaast heeft de
gemeente een profileringsagenda. Kern is dat Rijswijk activiteiten onderneemt en beleid maakt dat
bijdraagt aan het profiel van een groene, bereikbare
en innovatieve stad.

Economie:
In samenwerking met ondernemers bouwen we aan
een innovatief, circulair en duurzaam vestigingsen ondernemersklimaat. Creatieve maakbedrijven
zijn onderdeel van de nabije toekomst voor de
Rijswijkse economie. We werken hiervoor nauw
samen met alle betrokken partners zoals de onderwijsinstellingen, het MKB en de diverse samenwerkingsverbanden in de regio. Gebruik van kunst en
cultuur kan hierin ook belangrijk instrument zijn
(bijvoorbeeld Science Center in Delft waar techniek
en cultuur samenkomen)

€1,4 miljoen
€0,4 miljoen
€ 1,8 miljoen
€ 3,6 miljoen

Geen gegevens beschikbaar, inschatting is dat er
beperkte (projectmatige) subsidiering plaatsvindt.

Er is een “Nota cultureel erfgoed gemeente
Rijswijk” https://www.rijswijk.nl/inwoners/leven/
erfgoed/nota
Speerpunten uit dit beleid:
Verankering van cultuurhistorie in ruimtelijke instrumenten. Het belangrijkste instrument daarvoor
is het bestemmingsplan. Door in de ruimtelijke
instrumenten duidelijkheid te verschaffen over de
cultuurhistorische waarden in de gemeente, zal zij
als volwaardig afwegingskader worden meegenomen bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

74

Deelprofiel Wassenaar

Algemene gegevens

Regionaal
In hoeverre wordt er samengewerkt met andere gemeenten uit de Stedelijke Regio?
Hoe ziet deze samenwerking
er op cultuur uit?

Er is (nog) geen sprake van structurele samenwerking op gemeentelijk niveau.
Wel een bestuurlijk netwerk binnen de MRDH. Er
vindt samenwerking plaats
tussen culturele instellingen in de regio.

Naam gemeente

Gemeente Wassenaar

Inwoneraantal op 1 januari 2018

26.102

Waar liggen volgens jou
de uitdagingen voor
de Stedelijke Regio op
gebied van kunst en
cultuur?

• Verbinding van cultureel erfgoed en historie in

Kenschets/Karakterschets van de
gemeente. Schets het profiel van je
gemeente in max vijf zinnen.

1 Groene omgeving, landgoederen, aan		
genaam verblijfsklimaat (strand, duinen,
bossen), dicht bij de stad gelegen;
2 Dorps karakter met een historisch centrum,
veel vrijwilligers en participatie;
3 Hoogwaardig voorzieningenniveau;
4 Gemiddeld bezien zijn de inwoners hoogop
geleid.
Hoge dichtheid van expats;
5 Imago van rijk en koninklijk dorp.

Beschrijf de culturele infrastructuur van je gemeente zo volledig
mogelijk. We gebruiken daarbij de
indeling van de Raad voor Cultuur:
basis, keten en top.

Basis:
De gemeente Wassenaar beschikt over een in het
centrum gelegen bibliotheekvestiging. De bibliotheek heeft tevens een locatie in de gemeente
Voorschoten (Openbare bibliotheek Voorschoten-Wassenaar). De bibliotheek beschikt over
een filmhuis. Zie voor meer info: www.obvw.nl.
Wassenaar beschikt over een theater, de Warenar.
De stichting beheer Warenar ontvangt vooralsnog een subsidie voor de organisatie en invulling
van de theaterprogrammering en voorstellingen.
De Warenar biedt een professioneel theateraanbod en is tevens podium voor de activiteiten van
verschillende culturele organisaties in Wassenaar. BplusC verzorgt in de gemeente Wassenaar muziekonderwijs. De gemeente neemt de
volgende producten af: Algemene muziekeducatie, muziekeducatie jeugd en muziekeducatie
volwassenen.

de regio
• De eigenheid van de individuele gemeente hier
op aanvullend te laten zijn
• Vergroten van draagvlak, erfgoed zichtbaar
maken door het als uitgangspunt en inspiratie
bron te gebruiken

Media: Het commissariaat voor de media heeft
in 2017 Midvliet aangewezen als lokale omroepinstelling die de omroepactiviteiten

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Culturele infrastructuur
Vervolg Beschrijf de culturele
infrastructuur van je gemeente zo
volledig mogelijk. We gebruiken
daarbij de indeling van de Raad
voor Cultuur: basis, keten en top.

75

Culturele infrastructuur
voor Wassenaar verzorgt. Festivals: International Chamber Music Festival Wassenaar, Plein
Musique.
Monumenten:
Wassenaar telt 385 rijksmonumenten en 127 gemeentelijke monumenten. Voor meer informatie
zie de Erfgoedvisie Wassenaar 2018-2024; Naar
een erfgoed zorg voor iedereen.
Landgoederenroute: Wassenaar is naast de prachtige natuurgebieden bekend om haar vele landgoederen, buitenplaatsen en kapitale landhuizen.
Op vele van deze plaatsen stonden voorheen
trotse kastelen als Persijn, Haesebroeck, Ter Horst
en Raephorst. De bekende ‘landgoederenroute’
is een wandel- en fietsroute langs monumenten
en landgoederen van Wassenaar. Op deze route
komen de prachtigste landgoederen aan bod,
zoals De Horsten, De Paauw, Backershagen, Park
Rust en Vreugd, De Wittenburg, Clingendael/
Oosterbeek Bos, Katwijkseweg, Voorlinden en
Weteringbos.
Het primair onderwijs maakt gebruik van aanbod
van het cultuurmenu Den Haag en van het Kunstgebouw. Daarnaast is er een brede schoolarrangement in de vorm van Talentum.
De gemeente kent subsidies toe voor activiteiten
op het gebied van kunst en cultuur. In 2018 ziet
het overzicht van gesubsidieerde organisaties er
als volgt uit:
Educatie St. Archipel
Historie St. Historisch Centrum Wassenaar
St. Open Monumentendag Wassenaar
Muziek Jazz Sociëteit Wassenaar
Wassenaars Kamerkoor
Accordeonvereniging DVS
Plein MusiqueVan Wassenaerorkest
International Chamber Music Festival
Wassenaar Vocaliter
Muziekvereniging Excelsior
St. Alive!
St. Klassieke Concerten Wassenaar
Theater Stichting The English Theatre
Toneelvereniging Mimicri

Vervolg Beschrijf de culturele
infrastructuur van je gemeente
zo volledig mogelijk. We gebruiken daarbij de indeling van
de Raad voor Cultuur: basis,
keten en top.

Warenar
Beeldende kunst Ars et Studium
Literatuur/media
St. Openbare Bibliotheek Voorschoten Wassenaar
Stichting Poëzieroute
Musea Brandweermuseum Wassenaar
Gevestigd in Raadhuis De Paauw

Wat is de samenstelling en
omvang van het publiek en
niet-publiek van het culturele aanbod in je gemeente?

Kenmerken en omvang publiek:
Omvang en samenstelling van het publiek is niet
onderzocht. Een analyse van het gemeentelijk
cultuurbeleid uit 2016 geeft een beperkt overzicht.

In hoeverre maken inwoners
van de gemeente gebruik van
het culturele aanbod in Den
Haag en andere omliggende
gemeenten?

Kenmerken en omvang niet-publiek:
Inwoners van de gemeente Wassenaar maken
gebruik van het culturele aanbod in Den Haag en
omliggende gemeenten. Er is vanuit de gemeente
geen onderzoek naar de mate waarin gedaan.

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van
het huidige cultuurbeleid van je
gemeente?
Indien mogelijk, meesturen van
huidige cultuurnota.

Het cultuurbeleid van de gemeente Wassenaar is
gebaseerd op de volgende drie pijlers:
1 Meedoen: participatie centraal,
2 Verbinden: een breed en divers cultuuraanbod,
3 Versterken: cultuur een economische kracht!
De doelstellingen van de gemeente op het gebied
van kunst en cultuur vinden hun weerslag onder
alle drie de pijlers.
• Mensen inspireren
• Bijdragen aan een hoogwaardig leefklimaat

in Wassenaar

• Dicht bij huis een goed kunst en cultuuraan

bod stimuleren

• Lokale kunst en cultuur stimuleren
• Een divers aanbod voor bezoekers en bewo-

ners van Wassenaar

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

Heeft de gemeente een strategische (toekomst) visie? Wat zijn de
kernpunten van de strategische
visie van uw gemeente? Worden
in de visie verbindingen gelegd
tussen kunst & cultuur en de verschillende andere domeinen?

Nog niet. Is in wording.

Wat is de hoogte van het budget
dat de gemeente beschikbaar
heeft voor cultuur? (uitgesplitst in
kunsten, bibliotheek en erfgoed).

• Bibliotheek: €607.104
• Cultuurpresentatie, productie

Doet de gemeente aan stadsmarketing? Wat zijn de kernpunten
van stadsmarketing binnen uw
gemeente?

Gemeente Wassenaar staat samen met de in
2017 opgerichte lokale marketingstichting ‘Vorstelijk Vrij’ aan het begin van stadsmarketing.
De gemeente Wassenaar draagt Wassenaar uit
als “Landgoed aan Zee”, waarbij de kernwaarden van het centrum van Wassenaar Stijlvol,
Persoonlijk en Authentiek zijn.

en participatie: €268.839

• Erfgoed: €20.438

Regionaal
In hoeverre wordt er samengewerkt met andere gemeenten
uit de Stedelijke Regio?
Hoe ziet deze samenwerking
er op cultuur uit?

Er is een bestuurlijk netwerkcultuur MRDH gemeenten. De bibliotheek heeft haar vestigingen
in Voorschoten en Wassenaar.

De werkorganisatie Duivenvoorde is werkzaam voor zowel de gemeente Wassenaar als
Voorschoten. Daar waar gewenst, mogelijk en
opportuun vindt samenwerking op cultureel
gebied plaats.

76

Waar liggen volgens jou de
uitdagingen voor de Stedelijke
Regio op gebied van kunst en
cultuur?

Het vinden van gedeelde raakvlakken.
Het verschil tussen stad en dorp. Uitvoerbaarheid en evenwicht in (financiële)
belangen.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

77

Deelprofiel Midden-Delfland

Culturele infrastructuur

Algemene gegevens

Beschrijf de culturele infrastructuur van je gemeente zo volledig
mogelijk. We gebruiken daarbij de
indeling van de Raad voor Cultuur:
basis, keten en top.

Naam gemeente

Gemeente Midden-Delfland

Inwoneraantal op 1 januari 2018

19.338

Kenschets/Karakterschets van
de gemeente. Schets het profiel
van je gemeente in max vijf
zinnen.

Uit coalitieakkoord:
1 Op steenworp afstand van Den Haag en
Rotterdam ligt een gemeenschap waar landschap en natuur de boventoon voeren, waar
mensen elkaar kennen en helpen.
2 Inwoners en ondernemers pakken er het 		
initiatief en geven de dorpen en buurtschap
pen hun identiteit.
3	Het verenigingsleven bruist met de inzet van
veel vrijwilligers; scholen bieden kinderen
eigentijds onderwijs.
4 Duurzame land- en tuinbouw en recreërende
bezoekers brengen de gemeenschap economische kracht.
5 De missie van de gemeente Midden-Delfland
is om het groene landschap met de stedelijke
omgeving te verbinden en om samen met de
gemeenschap aan een betere kwaliteit van
leven te werken.

Basis:
Bibliotheek met vestiging in Den Hoorn en
servicepunten in Schipluiden en Maasland, elk
met Taalhuis of Taalpunt. Museum De Schilpen
Maasland met historische vereniging, Museum
Het Tramstation in Schipluiden met historische vereniging. Expositieruimte Tavenu in
Maasland.
Keten:
Stichting Kunst en Cultuur Den Hoorn,
Cultuurstek Den Hoorn, Kreatiehuis Maasland.

Wat is de samenstelling en omvang van het publiek en niet-publiek van het culturele aanbod in
je gemeente?
In hoeverre maken inwoners van
de gemeente gebruik van het
culturele aanbod in Den Haag en
andere omliggende gemeenten?

Kenmerken en omvang publiek:
kleinschalig dorpsgerichte evenementen of
gericht op toeristen/dagjesmensen. Daarnaast
enkele muzikale evenementen als Schippop en
Hometown Festival en klassieke zangconcerten. Veel aandacht voor stad-landverbinding,
bijvoorbeeld in samenwerking met Delft Land
art project met Japanse kunstenaar Kouji Ohno
en Delft Chamber Music Festival met een dag
aanbod in Midden-Delfland. Zomeravondconcerten ’t Woudt heeft internationale belangstelling en toptalent.
Kenmerken en omvang niet-publiek: onbekendGebruik inwoners van het culturele aanbod in
omliggende gemeenten: onbekend.

Cultuurbeleid
Wat zijn de speerpunten van
het huidige cultuurbeleid van je
gemeente?

Cittaslow, stad-landverbinding, sociale samenhang, erfgoed, branding van het landschap en
de dorpen van Midden-Delfland.

Bijlage: Deelprofielen gemeenten

78

Regionaal
Heeft de gemeente een strategische (toekomst) visie? Wat zijn
de kernpunten van de strategische visie van uw gemeente?
Worden in de visie verbindingen
gelegd tussen kunst & cultuur
en de verschillende andere
domeinen?

Inzet komende jaren: Kunst en cultuur voor
alle inwoners van Midden-Delfland. Startend
vanaf het basisonderwijs, door middel van een
Cultuurmenu waarin kinderen kennis maken
met actieve en passieve cultuurbeoefening en
het lokale kunst, cultuur en erfgoed aanbod.
Met aandacht voor verbinding met het verenigingsleven in de drie dorpskernen en het sociaal
domein in brede zin.
Er is een Cultuurimpuls met jaarlijks een plan
van aanpak, we doen mee aan Cultuureducatie
met Kwaliteit en we werken toe aan een cultuurbeleid waarin we de visie en kaders voor onder
meer subsidie ontwikkelen. Dit onder meer op
basis van een Cultuurmanifest.

Wat is de hoogte van het budget
dat de gemeente beschikbaar heeft
voor cultuur? (uitgesplitst in kunsten,
bibliotheek en erfgoed).
Wat is de geschatte omvang van
subsidies van rijk, provincie en landelijke cultuurfondsen aan culturele
instellingen in je gemeente?

Ongeveer € 82.000 aan subsidies en € 40.000
aan externe inhuur / uitvoering voor kunst en
cultuur (inclusief Cultuurimpuls en Cultuureducatie met Kwaliteit), zo’n € 73.000 voor musea etc. waarvan zo’n € 15.000 subsidie, budget
voor erfgoed, zo’n € 427.000 voor bibliotheekwerk en zo’n € 12.000 voor volksfeesten als
oranje, kerst en sint. Daarnaast nog wat budget
voor toerisme en recreatie, dat soms vermengd
is met kunst en cultuur.

Doet de gemeente aan stadsmarketing? Wat zijn de kernpunten van stadsmarketing binnen
uw gemeente?

Gebiedsmarketing maakt onderdeel uit van het
collegewerkprogramma. Dit vertaalt zich onder
meer in projecten die voortkomen uit de Cultuurimpuls, zoals land art- en erfgoedprojecten

In hoeverre wordt er samengewerkt met andere gemeenten uit
de Stedelijke Regio? Hoe ziet deze
samenwerking er op cultuur uit?

Vooral met Delft. En met de kleinere
gemeenten in het kader van CmK, als ze
dezelfde penvoerder hebben (Kunstgebouw)

Waar liggen volgens jou de uitdagingen voor de Stedelijke Regio op
gebied van kunst en cultuur?

Stad-landverbinding, verduurzaming/
vergroening, vrijwilligersbeleid, spreiding.

6. Toekomstige ontwikkeling

79

Literatuurlijst 			

Bijlage:
6.
Toekomstige
Literatuurlijst
ontwikkeling

Literatuur
•
Atlas voor Gemeenten (2018)
•
‘Blik op Leidschendam-Voorburg 2020’
•
Cultuurvisie Leidschendam-Voorburg 2015
•
Cultuurkader Delft 2016-2019 ‘Focus op cultuur: het crea
tief vermogen van Delft’
•
Cultuurnota Wassenaar 2017-2020 ‘Kracht van kunst’
•
Cultuurvisie ‘Rijswijk vrij gedacht 2016-2030’
•
Delft Agenda 2040
•
Den Haag Agenda Kenniseconomie (2015)
•
Den Haag Agenda Ruimte voor de Stad (2016)
•
Den Haag Beleidskader Kunst en Cultuur 2017-2020
•
Den Haag coalitieakkoord 2018-2022 ‘Stad van kansen en
ambities’
•
Den Haag nota Ruimte voor Pop
•
Den Haag stimuleringsbeleid voor de creatieve industrie
•
Erasmusuniversiteit (2018) naar culturele diversiteit in de
cultuursector in Den Haag
•
Kerncijfers Den Haag 2018
•
Raspe, O. en Van den Berge, M (2018). De economie van
Den Haag. Planbureau voor de Leefomgeving
•
Ruimte voor de spelende mens: Meerjarenbeleidsplan
•
Kunst en Cultuur2017-2020
•
Sociale visie 2018-2021 ‘Delft de Sociale kracht in de stad’
•
Stadsenquête Den Haag 2017
•
Stadsvisie Delft 2030 ‘Delft maakt geschiedenis’
•
Toekomstvisie 2040 Pijnacker-Nootdorp
•
Tordoir en Poorthuis (2017)
•
WRR (2018) De nieuwe verscheidenheid. Toenemende 		
diversiteit naar herkomst in Nederland.

80

Aanvullende literatuur
•
Collectieve Cultuurmarketing Den Haag: Analyse en conclusies.
Deelrapportage 1 (2010)
•
Collectieve Cultuurmarketing Den Haag: Strategienota. Deel		
rapportage 2 (2010)
•
Concept werkprogramma volgens laatste format/ metropoolregio Rotterdam-Den Haag (2012)
•
Cultuurbeleid 2021-2024: Stedelijke en regionale profielen (2018)
•
Naar een Museumkwartier met internationale aantrekkings		
kracht (2018)
•
OCW (2018) Cultuur in open samenleving
•
Position papers CID (Central Innovation District) (z.d.)
•
Regioplan (2017) Pas de deux? Het ruimtelijk samenspel van 		
cultuur en economie in Nederland: een beleidsverkenning
•
Verslag Regioverkenning Zuidvleugel Zuid-Holland voorjaar 		
(2017)
•
Zuid-Hollandse netwerken; Analyse van ruimtelijke interactie
tussen gemeenten en kernen
•
Diverse schriftelijke bijdragen van culturele instellingen in
Den Haag en de regio
•
Deelprofielen gemeenten regio Haaglanden

Bijlage: Literatuurlijst
Colofon

Cultuurprofiel stedelijke regio Haaglanden
Opdrachtgever: Gemeente Den Haag
(Marcel Fikse en Brenda Dirkse, Cluster Cultuur)
Begeleiding en uitvoering: DSP-groep
(Annelies van der Horst en Bianca Szytniewski)
Eindredactie: Van Grieken Tekst (Merijn van Grieken)
Vormgeving: Studio Kommerskijken (Elise Joy Kommer)
Met dank aan: Gemeenten Westland, Delft,
Midden-Delfland, Rijswijk, Zoetermeer, LeidschendamVoorburg, Pijnacker-Nootdorp, Leiden, culturele instellingen
en overige gesprekspartners.
Den Haag, oktober 2018

81

Regioprofiel Haaglanden