Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2149
Vragen van het lid Mutluer (PvdA) aan de Ministers van Justitie en Veiligheid
en voor Rechtsbescherming over jongeren met een licht verstandelijke
beperking in de criminaliteit (ingezonden 15 februari 2023).
Antwoord van Minister Yeşilgöz-Zegerius en van Staatssecretaris Van der
Burg (Justitie en Veiligheid) en van Minister Weerwind (Rechtsbescherming)
(ontvangen 4 april 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2022–2023, nr. 1788.
Vraag 1
Kent u het bericht «Criminelen werven licht verstandelijk beperkten, voor
drugshandel en prosititutie. Instanties hebben een «blinde vlek»»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Beschikt u over kwantitatieve of kwalitatieve gegevens ten aanzien van de
betrokkenheid van jongeren met een licht verstandelijke beperking (lvb) in de
criminaliteit, als slachtoffer dan wel als verdachte? Zo ja, kunt u die met de
Kamer delen? Zo nee, acht u het wenselijk dat er naar dit onderwerp
onderzoek wordt verricht en hoe gaat u dat entameren?
In welke mate zijn jongeren met een licht verstandelijke beperking oververtegenwoordigd als slachtoffers van mensenhandel, criminele uitbuiting, zoals
diefstal of drugshandel onder dwang, en seksuele uitbuiting, zoals gedwongen prostitutie?
Antwoord 2 en 3
Het is bekend dat jongeren en jongvolwassenen met een lichtverstandelijke
beperking (hierna: lvb) oververtegenwoordigd zijn in de jeugdstrafrechtketen.
In het meest recente onderzoek hierover wordt het hebben van een lvb bij
jongeren met een jeugddetentie of preventieve hechtenis geschat op 30%, en

1

ah-tk-20222023-2149
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

NRC, 14 februari 2023, Criminelen werven licht verstandelijk beperkten, voor drugshandel en
prosititutie. Instanties hebben een «blinde vlek» (www.nrc.nl/nieuws/2023/02/13/
overheidsinstanties-hebben-blinde-vlek-voor-licht-verstandelijk-beperkten-a4157021).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

bij jongeren met een PIJ-maatregel op 40%.2 In de Monitor Jeugdcriminaliteit
worden om de twee à drie jaar de trends in de jeugdcriminaliteit beschreven.
Een lvb wordt hier niet in meegenomen. Het is dus niet bekend in hoeverre
deze jongeren bij bepaalde delicten (zoals mensenhandel, uitbuiting, diefstal
of drugshandel) als dader of als slachtoffer oververtegenwoordigd zijn. Wij
zullen het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum vragen om
hier onderzoek naar te doen, en zullen uw Kamer hierover informeren.
Vraag 4
Deelt u de mening van het in het bericht gestelde dat het moeilijk is voor de
politie om in het geval van aangifte rekening te houden met jongeren die
vanwege een licht verstandelijke beperking kwetsbaarder zijn dan anderen
zonder die beperking? Zo ja, waarom en waar blijkt dat uit? Zo nee, waarom
deelt u die mening niet?
Antwoord 4
Wij delen die mening. Het is in algemene zin moeilijk om een lvb te
herkennen, dit vereist kennis en expertise van de professional en een goede
screening. Voor de politie geldt daarbij dat zij vaak maar kort contact heeft
met mensen die aangifte doen, waardoor er signalen gemist zouden kunnen
worden. Het signaleren van een lvb en komen tot een passende aanpak
binnen het aangifteproces is dan ook een standaard aandachtspunt voor de
politie. In antwoord op vraag acht gaan wij hier nader op in.
Vraag 5
Is er bij de pilot aangiftebereidheid specifiek gekeken naar het aangiftegedrag
van jongeren met een licht verstandelijke beperking? Zo ja, wat is hier
uitgekomen? Zo nee, kan dit in een eventueel vervolg alsnog worden
meegenomen?
Antwoord 5
In de verzamelbrief Politie van 19 oktober 2022 heeft de Minister van Justitie
en Veiligheid uw Kamer geïnformeerd dat de proeftuin aangiftebereidheid
zich in de afrondende fase bevindt.3 In de verzamelbrief Mensenhandel van
21 december 2022 informeerde de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid
uw Kamer dat de resultaten van de proeftuin iets langer dan gepland op zich
zullen laten wachten.4 De resultaten worden op dit moment aan het begin
van het tweede kwartaal van 2023 verwacht. De Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid informeert uw Kamer over de uitkomsten. Binnen de proeftuin
aangiftebereidheid is onderzocht of de inzet van een recherchepsycholoog,
een verhoor door een rechter-commissaris en het inzetten van een veiligheidscoördinator bijdragen aan het verlagen van de angst voor het doen van
aangifte onder vrouwelijke slachtoffers van seksuele uitbuiting. Ook is er een
eerste verkenning gestart naar het verkorten van doorlooptijden. De
doelgroep van de proeftuin betreft niet specifiek jongeren met een lvb, maar
heeft in zijn algemeenheid wel aandacht voor kwetsbaren, waaronder mensen
met een lvb. We weten namelijk dat mensen met een lvb een hoger risico
lopen om seksueel uitgebuit te worden.
Vraag 6
Welk specifiek beleid wordt er uitgevoerd om te voorkomen dat lvb’ers
slachtoffer van mensenhandel of criminele uitbuiting worden, dan wel door
criminelen geronseld worden om misdrijven te plegen?
Antwoord 6
Slachtofferpreventie en daderpreventie zijn cruciaal om tot een sluitende
aanpak van criminele uitbuiting te komen. Voor preventie is het van belang
om op vele vlakken tegelijkertijd actief te zijn. Het beschermen van (potentiële) slachtoffers door aandacht te hebben voor kwetsbaarheden, zoals
mentale problemen of een lvb, maakt daar deel van uit. Jongeren met een

2

Moonen, X. & Kaal, H. (2017). Jeugdigen en jongvolwassenen met een licht verstandelijke
beperkingen en criminaliteit. Justitiële verkenningen, 43 (6), 9–22.
3
Kamerstuk 29 628, nr. 1127.
4
Kamerstuk 29 638, nr. 214.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

licht verstandelijke beperking zijn extra kwetsbaar doordat ze bijvoorbeeld
beïnvloedbaarder en minder weerbaar zijn. De kans is ook groter dat ze zich
niet bewust zijn van het feit dat ze worden uitgebuit.
Om jongeren weerbaar te maken tegen de dreigingen van en het ronselen
door de (georganiseerde) criminaliteit investeert dit kabinet fors in «Preventie
met gezag».5 Deze domeinoverstijgende wijkaanpak is in 2022 begonnen in
15 gemeenten (16 gebieden). Hiervoor is (oplopend) vanaf 2025 structureel
143 miljoen euro beschikbaar. In deze aanpak wordt enerzijds geïnvesteerd in
het weerbaar maken van de jongeren en anderzijds in de versterking van het
gezag in de wijk. Daarbij is er oog voor de mogelijke uitbuiting van jongeren
(met en zonder een lvb) om strafbare handelingen te verrichten. Cruciaal in
de preventie van jeugdcriminaliteit en uitbuiting is een duurzame samenwerking tussen het zorg- en veiligheidsdomein. In verschillende plannen is
aandacht voor jongeren met een lvb. Zo zal in Groningen expertise worden
ingezet om de politie te coachen bij het herkennen van een lvb en hoe
hiermee om te gaan. In Utrecht zal worden verkend of een sociale vaardigheidstraining op maat kan worden aangeboden aan lvb-jongeren.
Goede signalering en intensieve en integrale samenwerking tussen vele
partijen, waaronder scholen en zorginstellingen, zijn van belang voor een
succesvolle aanpak. Vanuit het programma «Samen tegen mensenhandel»
wordt daarom breed ingezet op alle vormen van mensenhandel, onder
andere door het vergroten van bewustwording en versterken van signalering
door (zorg)professionals.6 Het is in het kader van bewustwording en
preventie belangrijk dat vanuit scholen voorlichting wordt gegeven over
mensenhandel. Een voorbeeld hiervan is «BUIT»: een gratis lespakket,
bestaande uit een film en een interactieve lesmodule, waarmee op VO
scholen en in groep 8 basisonderwijs voorlichting gegeven kan worden aan
kinderen met een lvb en de professionals die met hen in aanraking komen.7
In de jeugdhulp biedt Koraal een behandelprogramma (YIP!) voor meisjes en
jonge vrouwen met een licht verstandelijke beperking die slachtoffer zijn
geworden van mensenhandel.8
Vanuit teams mensenhandel van de politie is er daarnaast ook nauw contact
met ketenregisseurs en zorgcoördinatoren. Signalen van uitbuiting (ook de
signalen die betrekking hebben op jongeren met een lvb) die bij één van de
partijen bekend zijn, worden met elkaar besproken om een juiste interventie
af te stemmen.
Tot slot is ons departement gestart met de financiering van een tweejarig
pilotproject van het Centrum voor Kinderhandel en Mensenhandel ten
behoeve van een landelijk online platform voor professionals en (potentiële)
slachtoffers van criminele uitbuiting om slachtoffers beter te ondersteunen en
hen te helpen uit onveilige situaties te komen. De Staatssecretaris van Justitie
en Veiligheid zal uw Kamer op de hoogte houden van de voortgang van dit
project.
Vraag 7
Is het waar dat er vanwege «schotten» tussen instanties jongeren met een
licht verstandelijke beperking bij gebrek aan adequate behandeling of
bescherming onnodig lang uitgebuit of ingeschakeld worden? Zo ja, wat gaat
u daaraan doen? Zo nee, wat is er dan niet waar?
Antwoord 7
Het rapport «Uitbuiting & lvb» signaleert schotten tussen instanties, wetten
en financieringsstromen ten aanzien van lvb. Daarom dat, zoals hierboven
geschetst, het signaleren van een lvb en het komen tot een passende aanpak
5

Kamerstuk 28 741, nr. 86.
Kamerstuk 29 638, nr. 214.
7
BUIT is ontwikkeld in opdracht van Noord-Holland Samen Veilig, een samenwerkingsverband
van 32 gemeenten in Noord-Holland, politie en het Openbaar Ministerie. Het BUIT lespakket is
in het bijzonder, maar niet uitsluitend, geschikt voor jongeren met een licht verstandelijke
beperking. Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 3736.
8
Koraal is er voor mens en van alle leeftijden met ernstige (verstandelijke) beperkingen en
complexe gedrags- en/of psychiatrische problemen. Koraal biedt zorg, ondersteuning,
onderwijs en arbeid. Voor slachtoffers van mensenhandel is er behandelprogramma YIP!.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

binnen het aangifteproces een standaard aandachtspunt voor de politie is.
Verder is het belangrijk dat slachtoffers van mensenhandel op de juiste plek
de juiste vorm van zorg en opvang kunnen krijgen. Binnen de zorgkaders kan
al veel, ook als het gaat om de genoemde knelpunten. Het is dus belangrijk
om te kijken wat nu al loopt en mogelijk is. Op dit moment vindt vanuit de
Toekomstagenda Zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking een
onderzoek plaats naar hoe de continuïteit van zorg en ondersteuning voor
jongvolwassenen met een lvb verbeterd kan worden rond de overgang van
verschillende zorgwetten.9 De knelpunten die gemeenten als uitvoerders van
deze wetten hierin ervaren, zullen de Staatssecretaris van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) en andere relevante partijen, betrekken bij de
uitkomsten hiervan.
Vraag 8
Deelt u de mening dat om eerder signalen van uitbuiting van jongeren met
een licht verstandelijke beperking op te merken en uitbuiting te voorkomen
instanties waaronder de politie zich meer bewust zouden moeten worden van
deze groep? Zo ja, hoe gaat u daarvoor zorgen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 8
Die mening delen wij. Het signaleren van een lvb en komen tot een passende
aanpak binnen het aangifteproces is dan ook een standaard aandachtspunt
voor de politie. Hier wordt op verschillende manieren aandacht aan besteed,
bijvoorbeeld door in de basisopleiding van de politie aandacht te hebben
voor kwetsbaarheid bij verdachten, waaronder het hebben van een lvb. Ook
schrijft de politie brieven en brochures op taalniveau B1. Daarnaast worden
slachtoffers die aangifte doen vanaf het eerste persoonlijke contact met de
politie op het basisteam beoordeeld op een verhoogde kans op herhaling of
andere kwetsbaarheid; dit is de zogeheten Individuele Beoordeling van
slachtoffers.10
Vanuit het Ministerie van VWS is de afgelopen jaren samengewerkt met
verschillende partijen, zoals gemeenten, Vereniging Nederlandse Gemeenten,
Vereniging Gehandicapten Nederland en ervaringsdeskundigen om de kennis
over mensen met een lvb te vergroten en het herkennen van een lvb te
verbeteren. Zo is er o.a. een talkshowreeks geweest om aandacht te vragen
voor deze groep.11 Deze talkshowreeks was gericht op zowel beleidsmakers
en uitvoerders die te maken hebben met mensen met een lvb, zoals
welzijnsinstellingen, gemeenten, werkgevers, woningcorporaties, zorg en
justitiepartners. En is er een webinarreeks gehouden waar goede voorbeelden
met elkaar werden gedeeld, zoals het webinar Goed uit de Bajes.12 Daarnaast
is er onlangs de tool ontwikkeld «Je ziet het niet, dus leer het zien» van het
Landelijk Kenniscentrum lvb met praktische handvatten voor het tijdig
herkennen van een lvb.13 Deze tool is ontwikkeld voor professionals in het
sociaal domein, het onderwijs en voor justitiepartners.
Vraag 9
Acht u in het kader van het voorkomen van uitbuiting van jongeren met een
licht verstandelijke beperking meer experimenten van samenwerking tussen
zorg en politie nuttig? Zo ja, hoe gaat u die mogelijk maken? Zo nee, waarom
niet?

9

Programmatische uitwerking Toekomstagenda zorg en ondersteuning voor mensen met een
beperking | Publicatie | Rijksoverheid.nl.
10
De Individuele beoordeling van slachtoffers is een werkwijze die de opsporingsambtenaar
ondersteunt om slachtoffers beter te beschermen tegen herhaald slachtofferschap, secundaire
victimisatie, intimidatie en vergelding. Vanaf het eerste persoonlijke contact met de politie op
het basisteam worden slachtoffers die aangifte komen doen vanaf juni 2018 beoordeeld op
een verhoogde kans op herhaling of andere kwetsbaarheid. Zodat indien nodig beschermende
maatregelen kunnen worden ingezet door politie of OM.
11
Je hebt een licht verstandelijke beperking en je wilt gewoon meedoen (lvbdoetmee.nl).
12
Webinar Goed op weg uit de bajes (11-9-2020) – YouTube.
13
Kamerbrief stand van zaken Toekomstagenda zorg en ondersteuning voor mensen met een
beperking | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

Antwoord 9
Om jongeren (met en zonder een lvb) weerbaar te maken tegen de dreigingen van en het ronselen voor onder meer drugshandel en prostitutie
investeert dit kabinet fors vanuit verschillende projecten, zoals «Preventie met
Gezag», het programma «Samen tegen mensenhandel» en een landelijk
online platform voor professionals en (potentiële) slachtoffers van criminele
uitbuiting. Gelet op wat er allemaal al loopt, is het kabinet niet voornemens
om nieuwe pilots op te zetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5