Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

26 234

Vergaderingen Interim Committee en
Development Committee

Nr. 152

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2013
Graag bied ik u hierbij mijn reactie aan op het verzoek van de algemene
commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van
18 oktober 2013 uw Kamer voor het kerstreces te informeren over de
mogelijke betrokkenheid van Nederlandse financiële instellingen bij
landroof in Brazilië.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

kst-26234-152
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 234, nr. 152

1

Bij brief van 18 oktober jl. heeft u mij gevraagd uw Kamer voor het
kerstreces te informeren over mogelijke betrokkenheid van Nederlandse
financiële instellingen bij landeigendomsconflicten in Brazilië. U vroeg mij
hierbij tevens aan te geven wat de resultaten zijn van door mij ondernomen stappen naar aanleiding van een uitzending van Nieuwsuur over
het met geweld verjagen van indianen van hun land. Graag maak ik ook
van deze gelegenheid gebruik om uw Kamer nader te informeren over
mijn eerdere toezegging (AO landroof van 18 september jl. Kamerstuk
26 234, nr. 149) om te rapporteren over het gesprek dat ik met bestuursleden van Nederlandse financiële instellingen heb gevoerd over onder
meer het vergroten van transparantie met betrekking tot landtransacties.
Uw Kamer is reeds meerdere malen geïnformeerd over (in)directe
betrokkenheid van Nederlandse financiële instellingen bij investeringen
waarbij ook land verworven wordt. Bij veel van deze investeringen is het
uitermate lastig vast te stellen of het daarbij om landroof gaat. Niet iedere
grootschalige landtransactie komt immers neer op landroof. Onder
bepaalde voorwaarden en omstandigheden kunnen grootschalige land
acquisities juist een positieve bijdrage leveren aan landbouwontwikkeling,
voedselzekerheid en inclusieve socio-economische ontwikkeling. Dit
neemt natuurlijk niet weg dat het kabinet landroof een punt van grote zorg
vindt. Ik wil dan ook landroof tegengaan en land(gebruik)rechten helpen
verbeteren (zie Kamerstuk 2234 nrs. 136 en 139).
In deze brief zet ik uiteen hoe ik deze inzet concretiseer rond een aantal
zaken in Brazilië die Oxfam begin oktober opbracht in haar rapporten
Sugar Rush; land rights and the supply chains of the biggest food and
beverage companies en Dutch financing of food companies en die deels
belicht zijn in Nieuwsuur. Ik doe dat door uw Kamer achtereenvolgens te
informeren over de bevindingen van mijn recente gesprek met vertegenwoordigers van de grootste Nederlandse financiële instellingen en door u
op de hoogte te brengen van de stappen die Nederland tot op heden in
Brazilië zelf heeft ondernomen.
Rondetafelgesprek met Nederlandse financiële instellingen
Op 4 november jl. heb ik een rondetafelgesprek gehouden met topmensen
van ABN AMRO Bank, ABP, Aegon, FMO, ING Bank, de Nederlandse
Vereniging van Banken, Pensioenfederatie, Pensioenfonds Zorg en Welzijn
en de Rabobank. Tijdens dit gesprek heb ik expliciet gevraagd naar
mogelijke betrokkenheid van de aanwezige banken en pensioenfondsen
bij de door Oxfam en Nieuwsuur naar voren gebrachte casus in Mato
Grosso do Sul. Daarnaast hebben we samen geanalyseerd hoe bevorderd
kan worden dat Nederlandse financiële instellingen structureel bij kunnen
dragen aan betere land governance.
Op basis van dit eerste gesprek kan ik het volgende concluderen:
1. Nederlandse financiële instellingen investeren vaak in obligaties,
beursgenoteerde beleggingen en indexen waarbij een relatief passief
beleggingsbeleid wordt gevoerd. Hierbij wordt vaak gekozen voor een
brede spreiding van de beleggingen over sectoren en werelddelen.
Hierdoor is het lastig om precies te weten wat de consequenties en
mogelijke risico’s zijn van iedere investering.
2. De door Oxfam genoemde zes Nederlandse financiële instellingen
bevestigen allen dat ze financiële relaties hebben met de aan de New
York Stock Exchange genoteerde multinational Bunge maar dat dat
lang niet altijd inhoudt dat er ook investeringen worden gedaan in dat
deel van Bunge dat in suiker handelt die afkomstig is uit Brazilië of
meer specifiek Mato Grosso do Sul.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 234, nr. 152

2

3. Nederlandse financiële instellingen moeten helaas accepteren dat er
altijd gevallen zullen voorkomen waarin zaken niet goed gaan. Zodra
dat het geval blijkt te zijn wordt daar in desbetreffende gevallen direct
actief en betrokken op gereageerd.
4. Nederlandse financiële instellingen beleggen zeker in bedrijven waar
landkwesties spelen, vooral in de mijnbouw (hetgeen een grote sector
op de beurzen is) maar ook in de landbouw. Financiële instellingen
erkennen dat land issues een veelvormige problematiek kennen en
hechten daarom belang aan principes en richtlijnen als die van de
International Finance Corporation (IFC) en het Committee on World
Food Security (CFS). Sommige financiële instellingen participeren
bewust in commodity round tables omdat ze op die manier informatie
opdoen die belangrijk is voor screeningscriteria in gevoelige sectoren.
5. Nederlandse financiële instellingen staan over het algemeen positief
tegenover deelname aan een multi-stakeholder dialoog over land
governance. Ze willen dan vooral over activiteiten spreken en een
duidelijke aansluiting zien met internationale overleggen. Belangrijke
stakeholders zijn volgens de financiële instellingen vooral ketenpartijen die willen deelnemen in verbeteringstrajecten en NGO’s. Met dit
soort stakeholders is het volgens de financiële instellingen goed
mogelijk om dieper in complexe zaken te duiken en tips en best
practices uit te wisselen. Ook is men van mening dat in bepaalde
gevallen neutrale spelers als ambassades van groot belang kunnen
zijn.
6. Nederlandse financiële instellingen zijn er van overtuigd dat transparant beleid essentieel is voor het voeren van een effectieve dialoog
tussen investeerders en andere ketenpartijen. Dit houdt in dat men
volledige openheid rond beoordelingscriteria nastreeft zonder dat dat
het vertrouwen tussen financiële instellingen en hun klanten schaadt.
Deze constructieve opstelling van de Nederlandse financiële instellingen
vind ik bemoedigend en professioneel. Het biedt een belangrijk
instrument om daadwerkelijk als Nederland bij te dragen aan het
tegengaan van landroof en het bevorderen van betere land(gebruiks)rechten, inclusieve economische ontwikkeling en duurzame investeringen
en handel.
Resultaten van Nederlands vervolgonderzoek in Brazilië
In Brazilië heb ik zelf op 8 oktober jl. een open en constructief gesprek
gevoerd met Vice-Minister André Alvím van het Ministerie van Ontwikkeling, Industrialisatie en Handel (MDIC) over onder meer de berichtgeving in Nederland over landeigendomsconflicten tussen inheemse
volkeren en suikerrietboeren en -handelaren in Mato Grosso do Sul. Uit
dit gesprek kwamen twee zaken naar voren. Enerzijds werd het duidelijk
dat de Braziliaanse regering van mening is dat Europeanen over het
algemeen niet altijd goed geïnformeerd zijn en dat dat vaak tot verkeerde
percepties leidt. Anderzijds werd duidelijk dat de Braziliaanse regering
bereid is om nadere informatie te verschaffen als de Nederlandse
ambassade daarom zou verzoeken. Op die laatste handreiking ben ik
direct ingegaan door de Nederlandse ambassade te vragen verdere
gesprekken met Braziliaanse betrokkenen te voeren over de door Oxfam
gepubliceerde landkwesties.
Dit heeft tot op heden geresulteerd in vervolggesprekken met vertegenwoordigers van de Internationale Afdeling van het Ministerie van
Ontwikkeling, Industrialisatie en Handel, het Ministerie van Buitenlandse
Zaken, Oxfam Brazilië en FUNAI (overheidsinstelling binnen het Ministerie
van Justitie die de belangen van de inheemse volkeren behartigt). Ook is
de Nederlandse ambassadeur eind november naar Pernambuco gereisd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 234, nr. 152

3

om zich ook daar te verdiepen in de door Oxfam gepubliceerde casuïstiek.
Uit de gesprekken en achtergrondinformatie verkregen in Brasilia en in
het veld is ten aanzien van de zaak in Mato Grosso do Sul en die in
Pernambuco onder meer het volgende naar voren gekomen:
1. In Mato Grosso do Sul – de deelstaat waar Nieuwsuur eind september
filmopnames heeft gemaakt – leveren vijf boerderijen suikerriet aan
Bunge’s suikerfabriek Monteverte. Deze boerderijen liggen in een
gebied dat volgens FUNAI officieel via een decreet uit 2011 is
toegekend aan de Guarani-Kaiowá en de Guarani Ñandeva bevolkingsgroepen. Demarcatieprocessen die dit zouden moeten vastleggen zijn
op 24 april 2013 gestart maar onlangs weer gestopt wegens protesten
van boeren die vrezen dat ze bij formele onteigening niet of nauwelijks
worden gecompenseerd. Op dit moment is er weinig zicht op hoe de
situatie zich gaat ontwikkelen en hoe lang het kan duren voordat er een
einde komt aan het proces van eigendomsbepaling.
Bunge heeft onlangs aangegeven dat ze contracten betreffende
afname van suiker vanuit gebieden met landkwesties willen gaan
stoppen, zodra de huidige leveringscontracten aflopen in 2014. Het
openbaar Ministerie in Mato Grosso do Sul lijkt echter aan te dringen
op onmiddellijke stopzetting van de suikerafname door Bunge.
Zeer recent hebben organisaties uit het maatschappelijk middenveld
de situatie rondom inheemse bevolkingen en landeigendomskwesties
wederom aanhangig gemaakt bij onder meer President Dilma Rouseff.
Men spreekt van intimidaties, aanvallen, invasies en doodbedreigingen, eist interventie van de federale overheid en beticht boerengemeenschappen van het organiseren van paramilitaire acties tegen het
leven van inheemse bevolking en tegen de Braziliaanse rechtstaat.
Door goede contacten met en ondersteuning van de NGO Conselho
Indigenista Missionário (CIMI)1, wil Nederland helpen bijdragen aan
een goede dialoog tussen geëigende Braziliaanse partijen en de
Braziliaanse regering over verantwoordelijkheden bij het beschermen
van de rechten van de inheemse bevolking en ook bij het wegnemen
van onduidelijkheden rondom demarcatieprocessen.
Oxfam Brazilië erkent ten volle de complexe situatie in Brazilië waarbij
enerzijds de oorspronkelijke bevolking in de grondwet het recht op
land is gegeven maar anderzijds de Braziliaanse overheid vanaf de
jaren 70 ook een beleid is gaan voeren waarbij boeren werden
gestimuleerd om niet-productief land in gebruik te gaan nemen en
grondeigendomsbewijzen aan de boeren zijn uitgegeven. Oxfam houdt
de Braziliaanse regering verantwoordelijk om aan deze situatie een
einde te maken en helderheid te scheppen. Oxfam is van mening dat
verantwoordelijke bedrijven dat mede zouden moeten bevorderen.
2. In Pernambuco, een tweede deelstaat met door Oxfam beschreven
landeigendomsconflicten, heeft de Nederlandse ambassadeur op
26 november jl. een gesprek gevoerd met de Commissão Pastoral da
Terra (CPT). Tijdens dit gesprek hebben onder meer vissers een
overzicht gegeven van de problemen die zij ervaren als gevolg van
grootschalige landbouwinvesteringen. Men heeft niet alleen met
vervuiling en daaraan gekoppelde vissterfte te maken maar ook zijn
veel families verdreven van een aantal eilanden in de monding van de
rivier. Dit alles gaat gepaard met intimidaties, verbranden van
vissershuisjes, etc. Een reden voor het willen annexeren van dit gebied
door bedrijven zou de boswet zijn die voorschrijft dat 20% van de
desbetreffende suikerrietplantages als natuurgebied moet worden
beschermd. Door uit te breiden naar de door de vissers bewoonde

1

CIMI wordt al sinds 2009 met middelen uit het Nederlandse mensenrechtenfonds door de
ambassade gesteund. Ook vanuit het Nederlandse maatschappelijke middenveld, o.a. door
ICCO, is deze organisatie jarenlang financieel gesteund.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 234, nr. 152

4

eilanden hoeven de bedrijven geen eigen gronden om te zetten in
natuurgebieden.
Nadat het gesprek van de Nederlandse ambassadeur met de CPT
bekend werd via publicatie op hun blog werd de Nederlandse
ambassade direct benaderd door het betrokken bedrijf met het verzoek
om ook hun kant van het verhaal te delen met de Nederlandse
ambassadeur. Daar is positief op gereageerd en het wachten is nu op
een concreet datumvoorstel voor een dergelijk gesprek.
Conclusies
De door de Nederlandse regering ondernomen stappen in Nederland en
Brazilië, mede naar aanleiding van de Oxfam publicaties en de daaraan
gewijde Nieuwsuur uitzending over landeigendomsconflicten in Mato
Grosso do Sul in Brazilië, hebben tot op heden geleid tot de volgende
resultaten:
– Nederlandse financiële instellingen zijn bereid om zich verder in te
zetten voor het bevorderen van betere land(gebruiks)rechten. Dat doen
ze onder meer door zo transparant mogelijk te zijn inzake de gehanteerde selectiecriteria voor financiële transacties en door zich zo goed
mogelijk in te zetten in verbeteringstrajecten daar waar klanten niet
volgens de afgesproken normen opereren.
– De Nederlandse regering heeft de Braziliaanse regering geïnformeerd
dat er in Nederland politieke belangstelling is voor niet opgeloste
Braziliaanse landkwesties, zeker als er (in)directe links zijn met
Nederlandse financiële instellingen. De Braziliaanse regering heeft zich
daarop bereid getoond om in het kader van goede bilaterale (handels)relaties verder inzicht te helpen verschaffen. De Nederlandse
ambassade zal hierover nauw contact houden met onder meer FUNAI
en het Braziliaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken.
– Braziliaanse maatschappelijke organisaties krijgen het in samenwerking met internationale betrokkenen (waaronder de Nederlandse
ambassade) voor elkaar om bedrijven te laten inzien dat ze meer
verantwoordelijk moeten ondernemen. Dit is een belangrijke stap in
het tegengaan van landroof en het bevorderen van inclusieve
economische ontwikkeling.
Tenslotte en meer algemeen informeer ik u bij dezen dat ik op basis van
de constructieve rondetafelgesprekken met Nederlandse NGO’s, kennisinstellingen en financiële instellingen heb besloten dat ik in de eerste helft
van 2014 een multi-stakeholder dialoog ga organiseren die specifiek
gericht zal worden op het bevorderen van betere land governance. Doel
van deze dialoog is het bijdragen aan de concretisering van de door het
Committee on World Food Security (CFS) aangenomen Voluntary
Guidelines on the Responsible Governance of Tenure of Land, Forests and
Fisheries in the Context of National Food Security in die landen waar we
met Nederlandse actoren echt een verschil kunnen maken. Vorm,
werkwijze en koppeling van een eventueel multi-stakeholder platform aan
andere relevante internationale fora zullen in overleg met betrokkenen
worden bepaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 26 234, nr. 152

5