Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3317
Vragen van het lid Van der Staaij (SGP) aan de Ministers van Justitie en
Veiligheid en van Binnenlandse Zaken over beperkingen begrafenissen en
kerkdiensten in het licht van de Grondwettelijke vrijheden (ingezonden 28 mei
2020).
Antwoord van Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid), mede namens
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ontvangen 29 juni
2020). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3192.
Vraag 1
Herinnert u zich uw antwoorden op de eerdere schriftelijke vragen over
begrafenissen en kerkdiensten in het licht van grote aantallen bezoekers van
warenhuizen en bouwmarkten?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Bent u tevens bekend met de door de Afdeling advisering van de Raad van
State gegeven voorlichting over de grondrechtelijke aspecten van de
coronamaatregelen?2
Antwoord 2
Ja.
Vraag 3, 4, 5 en 6
Zou u aan kunnen geven hoe de zeer vergaande beperking van het aantal
deelnemers aan kerkdiensten en begrafenisplechtigheden zich verhoudt tot de
grondrechten, in het bijzonder de vrijheid van godsdienst?
Hoe oordeelt u in dit licht over de opvatting van de Afdeling advisering van
de Raad van State dat de noodverordeningen in principe ongeschikt zijn om
de grondrechten te beperken, met name ook met betrekking tot het recht op
de vrijheid van godsdienst binnen gebouwen en de eerbiediging van de
persoonlijke levenssfeer?

1

Antwoord op vragen van het lid Van der Staaij over richtlijnen voor begrafenissen en
kerkdiensten, 27 mei 2020, 2020D20500
2
https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/@121106/w04-20-0139-vo/

ah-tk-20192020-3317
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Deelt u de opvatting dat de genomen maatregelen spanning opleveren met
artikel 6, eerste lid, van de Grondwet? Welke consequentie verbindt u
hieraan?
Deelt u de opvatting dat noodverordeningen geen geschikt en toegestaan
middel zijn om vergaande en langdurige beperkingen aan te brengen op de
vrijheidsrechten?
Antwoord 3, 4, 5 en 6
Op grond van de op basis van artikel 7, eerste lid, van de Wet publieke
gezondheid door de Minister van VWS aan de voorzitters van de veiligheidsregio’s gegeven opdrachten en de ter uitvoering daarvan door de voorzitters
van de veiligheidsregio’s vastgestelde noodverordeningen, geldt een verbod
op samenkomsten. Onder meer voor samenkomsten tot belijdenis van
godsdienst en levensovertuiging en uitvaarten bestaat een uitzondering op dit
verbod, mede met het oog op de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Deze bijeenkomsten zijn mogelijk, mits de hygiënevoorschriften in acht
worden genomen, men steeds anderhalve meter afstand houdt en niet meer
dan dertig personen aanwezig zijn. Met deze maatregelen blijft een betekenisvolle uitoefening van de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
behouden, omdat kleinschalige bijeenkomsten mogelijk zijn en door het live
uitzenden van de diensten (streamen via de website van de betreffende
religieuze organisatie of via YouTube) de mogelijkheid wordt geboden om op
afstand deel te nemen aan de dienst. Uit de praktijk blijkt dat het overgrote
deel van de kerkgenootschappen gebruikmaakt van deze mogelijkheid en er
zelfs vaak voor kiest om helemaal af te zien van fysieke diensten en deze
uitsluitend online aanbieden. Hiervoor verwijs ik naar het communiqué van
26 maart van de religieuze koepelorganisaties waarin zij hun achterban
oproepen om fysieke aanwezigheid bij alle religieuze samenkomsten zoveel
mogelijk te beperken en de diensten zoveel mogelijk digitaal te laten
plaatsvinden, dan wel uit te stellen. De religieuze koepelorganisaties hebben,
in goed overleg met mij, op 29 mei in een gemeenschappelijke verklaring
aangegeven hoe ze de komende tijd hun geloof op een veilige manier kunnen
beleven met hun gemeenschap. Zij hebben uitgesproken dat behoedzaam
vieren van het geloof het nieuwe uitgangspunt is nu de maatregelen per
1 juni versoepeld zijn. Ik heb waardering voor de wijze waarop de geloofsgemeenschappen de afgelopen tijd hun inventiviteit hebben getoond en allerlei
nieuwe manieren hebben gevonden om gezamenlijk het geloof te vieren en
hier hoop uit te putten.
In de voorlichting van de Afdeling advisering van de Raad van State aan uw
Kamer is aangegeven dat bijeenkomsten inzake belijdenis van godsdienst en
levensovertuiging binnen gebouwen, uitsluitend bij wet in formele zin,
kunnen worden beperkt. De Afdeling advisering van de Raad van State geeft
ook aan dat de spanning met artikel 6, eerste lid, van de Grondwet voor een
korte periode wellicht kan worden weggenomen met de methode van de
redelijke uitleg. Ik volg deze lijn, die inhoudt dat de op grond van de
noodverordeningen geldende maximering van het aantal deelnemers voor
samenkomsten tot belijdenis van godsdienst en levensovertuiging binnen
gebouwen geen beperking zou zijn van de vrijheid van godsdienst voor de
beperkte duur van deze crisisperiode waarin de noodverordeningen noodzakelijk zijn. Een redelijke uitleg van de vrijheid van godsdienst brengt dan met
zich dat dit recht niet zó ver reikt dat het onder de huidige omstandigheden
een onbeperkt aantal deelnemers aan religieuze bijeenkomsten omvat, zelfs
indien het samenkomsten binnen gebouwen en besloten plaatsen betreft. Met
de door het kabinet genomen maatregelen blijft een betekenisvolle uitoefening van de vrijheid van godsdienst mogelijk; kleinschalige bijeenkomsten
(maximaal dertig personen) zijn mogelijk evenals de mogelijkheid om online
deel te nemen aan de diensten. De noodverordeningen vormen een, voor de
beheersing van de ontstane crisissituatie, belangrijk en noodzakelijk juridisch
kader. Noodverordeningen dienen in een rechtsstaat niet al te lang te duren,
mede met het oog op de voortdurende gevolgen voor de vrijheden en
grondrechten van een ieder. Zoals aangekondigd in mijn brief van 1 mei 2020
(Kamerstukken II 2019/20, 35 300 VI, nr. 124), is een wetsvoorstel in voorbereiding met daarin onder andere bepalingen over maatregelen voor zover die
grondrechten van burgers beperken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Vraag 7
Deelt u de mening dat ook wie terecht uitgaat van het uitgangspunt van
behoedzaamheid zich er steeds van moet vergewissen of de al dan niet
voorgeschreven maatregelen zich wel op een logische en verklaarbare manier
tot elkaar verhouden?
Antwoord 7
Ja, die mening deel ik.
Vraag 8
Deelt u de mening dat het antwoord op vraag 2 in de eerder genoemde
vragen weliswaar feitelijk correct is, omdat er inderdaad geen maatregelen
gelden voor commerciële activiteiten, maar dat dit feit als zodanig géén
argument is om het onderscheid te maken tussen commerciële activiteiten en
godsdienstige en levensbeschouwelijke samenkomsten?
Antwoord 8
Nee, die mening deel ik niet. Zie ook het antwoord op de volgende vraag.
Vraag 9
Kunt u aangeven wat de precieze dragende gedachte erachter is dat het voor
bijvoorbeeld warenhuizen en bouwmarkten mogelijk is om honderden
personen tegelijkertijd te ontvangen, terwijl vergelijkbare aantallen binnen
grote gebouwen ongewenst zouden zijn? Wat is de precieze motivering
hiervoor en op welke wijze is hierbij afgewogen of op de minst vergaande
manier inbreuk is gedaan op de grondrechten en ook op de meest proportionele manier?
Antwoord 9
Voor warenhuizen en bouwmarkten geldt dat deze niet van overheidswege
zijn gesloten. Het is in beginsel aan deze sectoren om te besluiten om open
te gaan en om daarbij een beleid te voeren waarbij de beperkende maatregel
met betrekking tot het houden van anderhalve meter afstand tussen daar
aanwezige personen in acht wordt genomen. De voorzitters van de veiligheidsregio’s kunnen warenhuizen en bouwmarkten sluiten als deze onvoldoende maatregelen nemen om de anderhalve meter te borgen. Voor
samenkomsten in grote gebouwen (zoals in kerkgebouwen die plaatsen
kunnen bieden aan 1500 personen) geldt dat die vaak gepaard gaan met
reisbewegingen op gezette tijden. Men zit bovendien gedurende langere tijd
in een besloten ruimte (dicht) bij elkaar. Er is bovendien vaak sprake van een
hechte gemeenschap met leden die elkaar voor of na een dienst ook willen
treffen. Deze afwegingen hebben meegeteld bij het genomen besluit.
Vraag 10
Kunt u tevens aangeven wat de argumentatie is tussen het (voorgenomen)
onderscheid tussen bioscopen waar het aantal van 30 geldt per zaal, terwijl
dit bij kerkgebouwen waar meerdere grote vergaderzalen aanwezig zijn, niet
het geval is?
Antwoord 10
Zoals bij de beantwoording van vraag 9 aangegeven, is hierbij onder meer de
overweging geweest dat samenkomsten in (grote) kerkgebouwen vaak
gepaard gaan met reisbewegingen op gezette tijden, terwijl bioscopen door
de regulering van aanvangs- en eindtijden beter in staat zijn bezoekersstromen te reguleren.
Vraag 11
Bent u bereid om op zo kort mogelijke termijn te komen tot maatwerk
(bijvoorbeeld door het stellen van een afstandsnorm en hygiënevoorschriften)
in plaats van uniforme getalsmatige regels die gelden ongeacht de regio, de
concrete situatie ten aanzien van de gezondheidszorg of de grootte van het
gebouw? Is het uw voornemen om op zo kort mogelijke termijn te komen tot
proportionele maatregelen die kunnen variëren naar de grootte van een
gebouw en het aantal zitplaatsen per gebouw, eventueel in relatie tot de mate
waarin een bepaalde regio getroffen is door een uitbraak van corona?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Antwoord 11
Ik onderhoud uit hoofde van mijn verantwoordelijkheid voor de erediensten
en conform mijn toezegging, sinds het begin van deze crisis nauw contact
met verschillende kerkgenootschappen, religieuze koepelorganisaties en
kerkelijke vertegenwoordigers. Ik spreek hen minstens wekelijks en heb de
afgelopen weken verschillende erediensten bezocht. Dit doe ik onder andere
om toe te lichten waarom deze voor hen ingrijpende beslissing (diensten
beperken tot 30 personen) genomen moest worden. In de gesprekken heb ik
de religieuze koepelorganisaties opgeroepen na te denken over het intelligent
opstarten van de erediensten, zodra het kabinet aangeeft dat daar weer
ruimte voor is.
Mijn oproep om na te denken over het opstarten van de erediensten is
voortvarend opgepakt door de religieuze koepelorganisaties. De Boeddhistische Unie, het Contactorgaan Moslims en Overheid, het Interkerkelijk
Contactorgaan Overheid en de Hindoeraad (en veel van de bij hen aangesloten kerkgenootschappen) hebben protocollen opgesteld waarin wordt
aangeven op welke wijze erediensten kunnen opstarten en kunnen worden
hervat in de anderhalvemetersamenleving. Daarbij juist rekening houdend
met het bijzondere karakter van hun diensten en de gebedshuizen waar deze
plaatsvinden. Dit biedt bij uitstek de mogelijkheid tot het gewenste maatwerk,
omdat de betreffende kerk zelf verantwoordelijk is voor het opstellen,
uitvoeren en naleven van het eigen protocol. De kerk kan een protocol
opstellen en eventueel bijstellen op basis van nieuwe inzichten, aangepaste
normen en veranderingen in de omgeving.
De verantwoordelijkheid voor de inhoud van de protocollen ligt bij de kerken.
Het past ook niet bij onze kerk-staat-relatie om als overheid inhoudelijk te
sturen op de protocollen die door de kerken zijn opgesteld; vrijheid van
godsdienst houdt ook in dat de overheid zich zoveel mogelijk onthoudt van
ingrijpen in de interne organisaties van kerkgenootschappen.
Op 24 juni heeft besluitvorming over verdere versoepeling van de maatregelen vanaf 1 juli plaatsgevonden. Nu we per 1 juli weer een stap vooruit
kunnen zetten in de corona-aanpak kunnen we – met het in acht nemen van
de basisregels die onder andere zien op anderhalve meter afstand houden en
de hygiënevoorschriften – nieuwe maatregelen voor activiteiten binnen
vaststellen. Voor bijeenkomsten binnen kan er worden gevarieerd: (1) maximaal 100 personen per ruimte met vaste zitplaatsen en (2) geen maximumaantal personen onder de voorwaarden: vaste zitplaatsen, reservering en
gezondheidscheck vooraf. Hiermee wordt het mogelijk om het bezoekersaantal te laten variëren naar de grootte van een gebouw en het aantal zitplaatsen
per gebouw.
Het is ten slotte het voornemen van het kabinet om ook het in de eerdergenoemde brief van 1 mei 2020 aangekondigde wetsvoorstel bijzondere
aandacht te schenken aan religieuze en levensbeschouwelijke situaties.
Vraag 12
Overweegt u ook, net als bij de bezoekregelingen bij zorginstellingen, met
pilots te werken?
Antwoord 12
Nee, zie het antwoord op de vorige vraag.
Vraag 13
Deelt u de mening dat ook in een zogenoemde anderhalvemetersamenleving
het de voorkeur verdient om ruimte te bieden voor eigen verantwoordelijkheid zoals de kerken die net als veel andere sectoren in de samenleving laten
zien boven allerlei voorschriften die precies voorschrijven wat wel en niet
gewenst zou zijn en tevens dat overleg de voorkeur verdient boven allerlei
opgelegde regels? Op welke wijze en op welke termijn biedt u perspectief op
het nemen van de eigen verantwoordelijkheid binnen de geldende regels van
het RIVM?
Antwoord 13
Zie antwoord op vraag 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Vraag 14
Welke empirische onderzoeken kent u over situaties waarin kerkdiensten,
trouwdiensten en uitvaartbijeenkomsten na het instellen van de maatregelen
van respectievelijk 13 en 23 maart jl. zouden hebben bijgedragen aan de
verspreiding van het virus? Waar zijn de resultaten van deze onderzoeken te
vinden?
Antwoord 14
Mij zijn geen empirische onderzoeken hierover bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5