Omgaan met nanodeeltjes op de werkvloer
Survey naar goede praktijken in omgaan met nanomaterialen in de Nederlandse
industrie en kennisinstellingen.

Paul Borm1 , Remko Houba2 en Fenneke Linker3
1

Hogeschool Zuyd, Centre of Expertise in Life Sciences (CEL), Heerlen
Arbo-unie, Expertise Centrum Toxische Stoffen (ECTS), Roermond
3
DSM Arbodienst, Geleen
2

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

1

INHOUD

VOORWOORD
SAMENVATTING EN CONCLUSIES
SUMMARY AND CONCLUSIONS (English summary)
1. NANOMATERIALEN AND NANODEELTJES
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

ACHTERGROND
GEZONDHEIDSEFFECTEN VAN NANODEELTJES
OMGEVINGSEFFECTEN VAN NANODEELTJES
OMGAAN MET NANODEELTJES- STAND VAN ZAKEN
GOEDE PRAKTIJKEN IN OMGAAN MET NANOMATERIALEN
DOELSTELLINGEN ONDERZOEK

2. VRAGENLIJST
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

ACHTERGROND
OPZET EN AFNAME INTERVIEWS
VASTSTELLEN ONDERZOEKSPOPULATIE
RESPONS EN NON-RESPONS
UITVOERING VAN ONDERZOEK EN INTERVIEWS

3. RESULTATEN
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

BESCHRIJVING ONDERZOEKSGROEP
BESCHRIJVING GEBRUIKTE NANOMATERIALEN EN POPULATIE
GEBRUIKTE BEHEERSINGSMAATREGELEN
GOEDE PRAKTIJKEN EN EFFECTIVITEIT
UITWISSELING INFORMATIE IN DE KETEN
OMGAAN MET NANODEELTJES-HOUDEND AFVAL

4. DISCUSSIE
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

GOEDE PRAKTIJKEN IN NEDERLAND
VOORSTEL VOOR BEST-PRACTICES GUIDELINE
OVERZICHT ANDERE SURVEYS IN EUROPA
REPRESENTATIVITEIT GROEP EN UITKOMSTEN
CONCLUSIES

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

2

5. REFERENTIES

6. BIJLAGEN
VRAGENLIJST
DEELNEMERS AAN HET ONDERZOEK
GOEDE PRAKTIJKEN WORKSHOP 24.01.2008

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

3

VOORWOORD
Er is een brede internationale belangstelling voor de mogelijkheden van
nanotechnologie, en dan met name voor de toepassingen van nanomaterialen en
nanodeeltjes. Hoewel nanodeeltjes in sommige industriële toepassingen al decennia
worden gebruikt, is door de grootschalige en brede introductie van een aantal nieuwe
materialen, de nodige onzekerheid ontstaan over de mogelijke risico’s van deze
nanodeeltjes. Deze discussie werd eerst gevoed door gegevens bekend uit de
discussie rondom fijnstof, maar inmiddels zijn er ook over zogenaamde synthetische
nanodeeltjes, zoals carbon nanotubes (CNT), de nodige potentiële risico’s bekend.
Dit project, uitgevoerd in opdracht van de Ministeries van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid en VROM, heeft tot doel inzicht te geven in de plaatsen waar en de
omstandigheden waarin er in Nederland met nanodeeltjes gewerkt wordt, de
maatregelen die ---- op dit moment genomen (kunnen) worden en het gebruik van
goede praktijken. Daarnaast diende het onderzoek ook om een eerste inzicht te
verkrijgen in de uitwisseling van gezondheids- en veiligheidsinformatie m.b.t.
nanodeeltjes, en in de omgang met “ nanodeeltjeshoudend afval”.
Het project werd uitgevoerd in een samenwerkingsverband tussen de Hogeschool
Zuyd (Centre of Expertise in Life Sciences, CEL), Arbo Unie en DSM Arbodienst. Het
project werd vanuit de ministeries begeleid door Paul van der Gaag, Ilse van den
Aker en Tom van Teunenbroek. Bovenstaande personen maakten ook deel uit van de
klankbordgroep die opzet en uitvoering van het project heeft getoetst, en verder nog
bestond uit:
• Jan Boonstra
Arbeidsinspectie
• Wim van Veelen
FNV Vakcentrale
• Marie-José Sengers
FNV/ Bureau Beroepsziekten
• Bob Koning
VNO/NCW
• Rob van Welie
Nederlandse Cosmetica Vereniging
• Gert van der Laan
Nederlands Centrum voor Beroepsziekten
De onderzoekers hebben dankbaar gebruik gemaakt van hun suggesties. De
verantwoordelijkheid van het rapport berust echter geheel bij de onderzoekers.
De survey werd uitgevoerd tussen augustus 2007 en april 2008 en werd gefinancierd
door de Ministeries van Sociale Zaken & Werkgelegenheid en VROM. De bevindingen
zullen op later tijdstip in een internationale workshop nog uitvoerig worden
besproken.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

4

SAMENVATTING EN CONCLUSIES
Nanomaterialen worden internationaal op brede schaal ontwikkeld en toegepast, en
dit is ook merkbaar in de wetenschap en het bedrijfsleven in Nederland. In rap
tempo worden nieuwe materialen en toepassingen ontwikkeld op zeer verschillende
gebieden in diverse sectoren. De huidige bezorgdheid rondom nanotechnologieën
spitst zich voornamelijk toe op het gebruik en de gevaren van synthetische, moeilijk
afbreekbare nanodeeltjes met een afmeting kleiner dan 100 nm (0.1 µm). De
vraagstelling van dit onderzoek concentreerde zich op deze groep nanodeeltjes en in
het bijzonder op de goede prakt ijken in de omgang met deze deeltjes, de aandacht
voor nanodeeltjes in de risico-inventarisatie en de communicatie in de keten over
eventuele gevaren van nanodeeltjes in producten en/of grondstoffen. Het onderzoek
diende gebaseerd te zijn op een representatieve steekproef uit het Nederlandse
bedrijfsleven en kennisinstellingen, waarbij ook de aard van gebruikte nanodeeltjes,
het volume van gebruik en het aantal potentieel blootgestelde werknemers in kaart
moest worden gebracht.
Er is momenteel geen eenduidig overzicht van Nederlandse bedrijven en instellingen
die in de Nanotechnologie actief zijn. Voor dit onderzoek zijn 122 instellingen
benaderd die eventueel met nanodeeltjes werken. Daarvan vielen 62 bedrijven af;
voor een groot deel omdat ze wel werkzaam waren binnen de nanotechnologie, maar
in het geheel geen synthetische nanodeeltjes gebruikten en dus niet tot de doelgroep
van het onderzoek behoorden (n=49), en deels omdat men geen nanodeeltjes
binnen de Nederlandse vestiging gebruikte (n=8). Zestig bedrijven behoorden wel
tot de doelgroep, waarvan uiteindelijk 37 ( 26 bedrijven en 11 kennisinstellingen)
medewerking verleend hebben aan bedrijfsbezoek plus interview. Het aantal MKB
binnen de bedrijven bedroeg 11 op 26 (42 %), waarbij zowel producenten (n=5) als
gebruikers (n=6) zaten. Op basis van de interviews met deze bedrijven komen we
tot de volgende bevindingen en conclusies, die zijn gerangschikt onder de
onderzoeksvragen uit de oorspronkelijke onderzoeksopzet.
Vraag 1: In welke situaties (branches/toepassingen) wordt gewerkt met nanodeeltjes
en hoe groot is de groep blootgestelden?
De meeste toepassingen werden gevonden in oppervlakten en coatings met
onderzoek als een goede tweede. Veruit het belangrijkste toepassingsgebied blijkt
materialen te zijn (15/37). De nanodeeltjes die in de grote hoeveelheden worden
gebruikt zijn carbon black, amorf silica en aluminiumoxides. Het gebruik van deze
nanodeeltjes bedraagt meerdere tonnen per jaar en valt te verklaren uit hun
aanwezigheid op de markt gedurende enkele decennia. Alle andere nanodeeltjes
(o.a. nanotubes, nanozilver, ijzeroxides) worden in kleinere hoeveelheden gebruikt
dan wel geproduceerd. Binnen de totaal betrokken populatie werknemers in de
survey (41.000) verrichten naar schatting rond de 400 werknemers regelmatig
werkzaamheden met nanodeeltjes in verschillende vormen.
Ongeveer de helft hiervan werkt bij bedrijven waar carbon black, amorf silica en
metaaloxiden worden verwerkt. In de kennisinstellingen werken 137 mensen met
diverse nanoproducten meestal in de ontwikkelingsfase. De hoeveelheden
experimentele, synthetische nanodeeltjes liggen tussen 1 en 100 gram per jaar.
Vraag 2: Welke maatregelen nemen bedrijven en instellingen nu op de verschillende
niveau’s van arbeidshygiënische strategie om de blootstelling te beheersen?

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

5

Er is bij de bedrijven een bewustzijn ten aanzien van eventuele risico’s van
nanodeeltjes en bijna alle onderzochte bedrijven (92 %) hebben een risicoanalyse
uitgevoerd of zijn hier nog mee bezig. Deze risicoanalyse is echter in lang niet alle
gevallen formeel vastgelegd in de Risico-inventarisatie & Evaluatie (RI&E). De
meeste bedrijven en instellingen (n=25; 68 %) voeren de risicoanalyse uit op het
niveau van de concrete toepassing of project waarbij blootstelling aan nanodeeltjes
relevant zou kunnen zijn. Bij 5 van deze bedrijven (20 %) is de oordeelsvorming nog
niet afgerond, en de rest geeft aan dat er geen restrisico’s zijn bij de huidige
bedrijfsvoering en pakket van maatregelen. Bij slechts 3 bedrijven is dit oordeel
echter onderbouwd door middel van blootstellingsmetingen. Bijna een kwart van de
bedrijven geeft aan dat men risico’s afdekt via gestelde beleidsprincipes. De
benaderingen die door deze bedrijven worden gehanteerd zijn echter behoorlijk
verschillend en lijken gebaseerd op a) Keuzes vooraf over de aard van de
nanomaterialen die worden ingezet, b) Nanomaterialen in algemene zin beschouwen
als toxische stof, en c) Keuzes over de verschijningsvorm van de nanomaterialen. De
keuze om nanomaterialen niet in poedervorm te gebruiken, maar uitsluitend in een
matrix of om de nanomaterialen zo snel mogelijk in dispersie te brengen, blijkt een
van de belangrijkste peilers in het beleid van bedrijven te zijn.
Vraag 3: Indien van toepassing, wat zijn de overwegingen voor bedrijven om geen
(verdere) blootstellingbeperkende maatregelen te nemen?
•

Slechts 3 bedrijven gaven aan dat zij geen maatregelen nemen om
blootstelling te beperken. In 2 gevallen was dit erg voor de hand liggend
omdat nog geen productie plaatsvond. In een ander bedrijf is men niet zeker
of nanodeeltjes wel in het halffabrikaat voorkwamen. Andere bedrijven gaven
aan geen verdere maatregelen dan huidige te nemen, omdat men redelijk
overtuigd is van de effectiviteit ervan.

Vraag 4: Wat zijn de goede praktijken?
•

De aard van de toegepaste arbeidshygiënische beheersmaatregelen hangt
samen met het voorkomen en de vorm van de nanodeeltjes. Bedrijven die
nanodeeltjes geheel of gedeeltelijk in poedervorm gebruiken doen dit in de
helft van de gevallen in een zoveel mogelijk gesloten systeem. Daarnaast was
lokale ventilatie de belangrijkste maatregel.

•

Over de gehele linie is ventilatie de meest toegepaste beheersmaatregel,
waarbij zowel zuurkasten (n=19) als andere vormen van lokale ventilatie
(n=9) worden toegepast, al dan niet met HEPA filters. Deze filters zijn
effectief gebleken in het filteren van nanodeeltjes uit omgevingslucht.

•

Organisatorische maatregelen, zoals het beperken van het aantal
blootgestelde werknemers of het beperken van de blootstellingsduur, wordt
slechts in 5 bedrijven actief toegepast als beheersmaatregel.

•

Bedrijven die uitsluitend nanomaterialen in een matrix gebruiken, nemen over
de gehele linie minder arbeidshygiënische maatregelen dan bedrijven die met
nanopoeders werken. In de eerste categorie bedrijven werd slechts in 25%
van de gevallen in gesloten systemen gewerkt en werd in 56% van de
gevallen ventilatie gebruikt.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

6

•

Er zijn geen grote verschillen zichtbaar in maatregelen tussen bedrijven en
kennisinstellingen. Kennisinstellingen doen iets meer aan voorlichting en
instructie aan betrokken werknemers. Over de hele linie worden echter
dezelfde type maatregelen ingezet.

•

Recent is een aantal documenten verschenen in de internationale literatuur
met richtlijnen voor het veilig werken met nanodeeltjes op de werkvloer. De
mate van diepgang en concreetheid varieert sterk per document. In het
rapport zijn de standpunten van de verschillende instanties naast elkaar
gezet. De bedrijven die de risico’s proberen af te dekken door het stellen van
een aantal beleidsprincipes m.b.t. de introductie en omgang met
nanomaterialen (meestal in combinatie met een set van concrete
beheersmaatregelen) maken bewust of onbewust gebruik van een aantal
criteria voor goede praktijken die in de literatuur worden genoemd. Hoewel de
benaderingen die door de bedrijven in dit onderzoek worden gebruikt
verschillend zijn, is op dit moment niet aan te geven welke de beste
benadering is om de risico’s in voldoende mate af te dekken, mede omdat de
validatie van de diverse benaderingen nog ontbreekt. Naarmate er meer
onzekerheden zijn over de potentiële risico’s van bepaalde synthetische
nanodeeltjes lijkt het raadzaam om meer elementen uit de beschikbare
richtlijnen ten uitvoer te brengen.

Vraag 5: Wat is er te zeggen over de effectiviteit van huidige goede praktijken?
•

Over de effectiviteit van de gebruikte maatregelen is weinig bekend
aangezien er nauwelijks systematisch wordt gemeten. Slechts 8% van de
bedrijven heeft op één of andere manier blootstellingsmetingen uitgevoerd
naar nanodeeltjes. De geringe beschikbaarheid van goedkope hands-on
apparatuur en/of geavanceerde meetapparatuur voor het meten van
deeltjesaantallen en -grootte spelen hierin een rol.

•

In slechts een klein aantal gevallen gaat de risicoanalyse gepaard met het
uitvoeren van metingen naar nanodeeltjes. De risicobeoordeling is dus in veel
gevallen niet onderbouwd met metingen (zie ook voorgaande statement).

•

Er is duidelijke behoefte aan informatie over goede praktijken over het
werken met nanodeeltjes in andere landen en/of sectoren, alsook praktische
informatie over effectiviteit van ventilatie, filters en persoonlijke
beschermingsmiddelen. Verspreiding van beschikbare informatie (zie pag. 15)
is een aandachtspunt.

Vraag 6: Hoe kan de kennis over goede praktijken het best worden verspreid?
•

Het lijkt raadzaam om het complete overzicht van de richtlijnen over goede
praktijken (samenvatting in dit rapport, paragraaf 1.4) ter beschikking te
stellen aan de Nederlandse bedrijven.

•

De meeste gebruikers van nanodeeltjes of producten met nanodeeltjes
zouden voordeel hebben bij een expertisecentrum dat hen kan helpen met
vragen
over
goede
praktijken en
de
effectiviteit
hiervan.
Het
expertisecentrum zou moeten functioneren als een onafhankelijke vraagbaak

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

7

en support bij vragen over het monitoren van blootstelling aan nanodeeltjes
in lucht, water en werkplekken. Het lijkt raadzaam een dergelijk
expertisecentrum virtueel op te zetten, waarbij gebruik gemaakt wordt van
expertise en apparatuur van de nationale centra op gebied van
nanotechnologie.
•

Een database van bedrijven die nanodeeltjes maken en/of gebruiken is
noodzakelijk om de disseminatie naar de juiste partijen uit te voeren.
Daarnaast kan men hiermee een beter beeld krijgen en houden van waar met
nanodeeltjes wordt gewerkt , of producten worden gemaakt waar nanodeeltjes
uit vrij kunnen komen. De in dit onderzoek ontwikkelde database kan als
startversie
dienen,
aangevuld
met
gegevens
uit
branches,
onderzoeksprogramma’s en octrooi-informatie.

•

Het communiceren van goede praktijken naar een best-practices richtlijn voor
het werken en omgaan met nanodeeltjes in diverse vormen is een onmisbaar
instrument voor bedrijfsleven en Arbo-diensten om het omgaan met
nanodeeltjes duidelijker zichtbaar te maken en te verbeteren. De in dit
rapport opgenomen richtlijn (paragraaf 4.2) is hiervoor een eerste aanzet.

Vraag 7: Welke gezondheids- en veiligheidsinformatie over nanodeeltjes wordt
uitgewisseld in de keten?
• De informatie-uitwisseling in de keten is gebrekkig. Bij de helft van de
bedrijven vindt geen enkele informatieverstrekking plaats in de keten over de
aanwezigheid en risico’s van nanodeeltjes, noch vanuit leveranciers, noch
naar de klanten. Daartegenover staan weer een beperkt aantal leveranciers
die een zeer actieve houding hebben naar afnemers van hun product rondom
eventuele risico’s van nanodeeltjes.
• De veiligheidsinformatiebladen zeggen in de meeste gevallen niets over de
aanwezigheid dan wel de risico’s van nanodeeltjes in het product en
nanodeeltjes zijn daarmee onvoldoende herkenbaar en identificeerbaar. Hier
moeten duidelijke richtlijnen komen, in afwachting van internationale
richtlijnen, om de informatievoorziening in de keten te verbeteren.
Vraag 8: Hoe gaan bedrijven die nanodeeltjes produceren en/of toepassen in (half)
fabrikaten om met hun nanodeeltjeshoudend afval?
•
•

Bij vrijwel alle bedrijven (92%) wordt nanodeeltjeshoudend afval afgevoerd
binnen de reguliere bedrijfsafvalstromen en wordt vooralsnog niet als aparte
afvalstroom beschouwd.
De aard van het nanomateriaal en/of de aard van de matrix waarin de
nanomaterialen zitten, bepalen met welke afvalstroom het materiaal
meegaat.

Conclusies.
37 bedrijven hebben actief meegedaan aan het bedrijfsbezoek en interview en dit is,
ook gezien de intensieve benadering, een hoge respons gelet op op het aandeel van
de bedrijven dat zich wel relevant acht(62 %, n=60) of 30 % van de totale
benaderde populatie. Dit is hoog in vergelijking met onderzoeken in het buitenland
(response rate: 7-21 %). Wel blijkt duidelijk uit vergelijking met onafhankelijke

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

8

gegevens dat een aantal grotere spelers in Nederland niet heeft meegedaan. Hoewel
het onmogelijk is aan te geven welke invloed dit zou hebben op de kwalitatieve en
kwantitatieve uitkomsten van de survey, sluiten de resultaten van het onderzoek
goed aan bij internationale bevindingen. De meest gebruikte nanomaterialen, zijn die
van het eerste uur (carbon black, metaaloxides, en amorf silica), toen deze
materialen nog niet als “nano” werden gekenmerkt . Opvallend is ook het uniforme
beleidsprincipe bij bedrijven om nanodeeltjes zoveel mogelijk in een matrix te
gebruiken. Ook ten aanzien van de gebruikte beheersmaatregelen, en effectiviteit
ervan zijn de resultaten in overeenstemming met eerdere onderzoeken in Europa en
de rest van de wereld. Hoewel niet veel bedrijven in Nederland nanodeeltjes
produceren, doen kennisinstellingen dat wel. Binnen beide sectoren is men zich
duidelijk bewust van de discussies rondom eventuele risico’s van nanodeeltjes. De
bestaande regelgeving en richtlijnen voor toxische stoffen worden niet altijd goed
nageleefd. Dit is zichtbaar in de heterogeniteit van de communicatie binnen de
keten, maar ook in onvolledigheid van de veiligheidsinformatiebladen, hoewel deze in
deze studie niet als zodanig zijn bestudeerd.
Belangrijk voor de toekomst en specifiek beleid ten aanzien van nanomaterialen, is
de vraag hoe de productie zal groeien en in welke processen dit zal gaan
plaatsvinden. Ook is het belangrijk te weten hoe groot het aantal blootgestelde
werknemers zal worden en in welke ketens de blootstelling via producten met
nanodeeltjes zal worden verspreid. Vanuit die optiek lijkt het zinvol om sectoren
waar met coatings op basis van nanodeeltjes wordt gewerkt nauwgezet te volgen.
Drie bedrijven geven aan dat wanneer de onderzoeksfase is afgesloten, en tot
productie wordt overgegaan, de hoeveelheden en aantal blootgestelde werknemers
snel zullen stijgen. Dit geldt voor toepassingen in textiel, de automobielsector en
keramische toepassingen. Deze nieuwe toepassingen zullen snel enkele duizenden
kilo’s nanomaterialen betreffen binnen 5 jaar. Daarom is het aan te bevelen een
survey zoals deze in dezelfde of gewijzigde aanpak in Nederland de komende tien
jaar minimaal tweemaal te herhalen, gezien de snelle groei van toepassingen van
nanomaterialen en de penetratie van de markt. Zowel de aard als de hoeveelheid
van de materialen dient daarbij nauwkeurig te worden gevolgd en in kaart te worden
gebracht.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

9

SUMMARY AND CONCLUSIONS
Applications of nanomaterials and more specifically, engineered nanoparticles, are
expected to enable huge economic and technological possibilities. Nanotechnologies
are being increasingly used in science and industrial development in widely different
applications. Some of these special properties of engineered nanoparticles, in
particular their reactivity, have raised concerns regarding human health. Due to
these concerns scientists, regulators, and industry have initiated efforts to gain
knowledge about worker exposure and to define safe uses of the different engineered
nanoparticles. The definition of engineered nanoparticles, i.e. poorly biodegradable
particles having a diameter between 1 and 100 nm and intentionally engineered,
produced or applied because of specific properties, which may be based on shape,
size, surface properties, or chemistry. For the purpose of our investigations these
particles may be encapsulated in a matrix. The main objective of this investigation
was to obtain an overview of the current best-practices, later redefined into good
uses of engineered nanoparticles, and the associated occupational hygiene
measures, instructions, communication in the economic chain and the disposal of
nanoparticle-containing waste. The study was initiated and funded by the Ministry of
Social Affairs and Employment and the Ministry of Housing and Spatial Planning and
Environment.
Similar to other countries, it appeared very difficult to map institutions and
companies that are active in Nanotechnologies. In this survey we approached 122
potential candidates, of which 62 were found to be not relevant to our studies since
either they did not use engineered nanoparticles (n=42), or since they were not
using these materials in a Dutch subsidiary (n= 8). Sixty candidates did meet the
inclusion criteria, and 37 of that population participated in our interview based
survey. Among these there were 26 companies and 11 academic or research
organizations. The number of SME’s was 11 out of 26 (42 %), containing both
producers (n=5) and users (n=-6). All companies were visited by the researchers, at
which occasion an interview was completed and the facilities were visually inspected.
This led to the following aggregated set of data on conclusions, ranked by original
research questions.
Question 1: In which applications and industrial sectors are nanoparticles being used
and how large is the group of potentially exposed workers?
The most frequent use of engineered nanoparticles were found in surface and coating
technology (including inc and paints), and research applications are a good runnerup. By far the most important application is in materials and material development
(15/37). No responses were received that within the field of biotechnology. The
nanoparticles that are used in the largest quantities (more then 10 tons/year) are
carbon black, amorphous silica and alumina oxides. The use of other engineered
nanoparticles (carbon nanotubes, nanosilver, iron oxides) was only in small
quantities. Within the total worker population that is employed by all participants
(n= 41.000), only 400 workers have a regular contact with nanoparticles. About half
of these workers handle carbon black, amorphous silica and metal oxides or
combinations thereof. In the academic and research sector a total of 137 was
observed to handle many different nanoparticles in experimental stages. The
amounts of these latter classes of nanoparticles do not exceed 1-100 grams/year.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

10

Question 2: Which occupational hygiene measures are used by the participants in
this survey to c ontrol exposure to nanoparticles?
There is a clear awareness of the potential risks of nanomaterials among the
participants in this survey. Almost all (92 %) of participants performed or are in the
process of performing a hazard and risk assessment analysis. However, in most
cases this assessment is not included in the formal process to comply with Dutch
law. Most companies and institutions (n=25, 68 %) have done this assessment on
application level or responsible company unit. Five of these (25 %) indicate that they
have not yet completed their judgment and the rest (75 %) has come to the
conclusion that this procedure and measures fully covers the potential risks of
exposure. Only 3 companies have done additional exposure measurements. Almost
25 % of all participants indicate that have a company policy to deal with potential
exposure to nanoparticles. However, the content and background of the chosen
policies differ widely, and seem to be based on 1) pre-emptive choice on specific
nanoparticles, 2) the general exclusion or handling of nanomaterials as a toxic
substance, 3) choices on the physical form of the nanoparticles. The decision not to
use nanoparticles as powders, but only in a matrix, or the approach to bring
nanopowders as quickly as possible in dispersion appear to be most dominant good
practice in general occupational hygiene policies.
Question 3: If applicable, what are the major considerations to not further take
measures to reduce potential exposure?
Only 3 companies indicated that they are not currently taking measures to control
exposure. Two of these had no production or use yet, and the other company was
not sure whether nanoparticles where present in the intermediate product. Other
participants indicated that current practices were sufficient and effective, although
one had little to no data to support this.
Question 4: What are good use and good practices?
•

The type of occupational hygiene measures is related to the extent of use and
the physical form (embedded in matrix, dispersion). Participants that were
using nanopowders try to do this in a closed system. Apart from that local
ventilation was the type of measure encountered most frequently.

•

As a general principle ventilation seems to be the most frequently applied
measure, using fume hoods (n=19) and other forms of local ventilation
(n=9), sometimes with HEPA filters as a backup. Recent studies have shown
that these filters are very efficient to remove nanoparticles from the air.

•

Logistic measures within the organization, such as reduction of exposure
duration or limiting the number of employees that can have contact with ENP
is used in 5 companies as a control measure.

•

Participants that use nanoparticles in a matrix apply less control measures
than those working with nanopowders. Those participants using nanoparticles
in a matrix do this in a closed system in 25 % of cases, and ventilation was
the most common (56 %) practice.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

11

•

No differences were observed in control measures between academia and
research and private companies. Academia is a bit more active in training and
education, but the line of measures is qualitatively similar.

Question 5: what is the effect of current good practices?
•

•
•

Very little is known about the effect of control measures, since no systematic
exposure monitoring is done. In only 8 % of cases some kind of exposure
monitoring has been performed, and this is usually a single time
measurement.
The hazard and risk assessment is usually not supported by exposure
measurements.
There is a clear need for more information and guidelines on good practices in
handling nanomaterials and nanoparticles. This need relates more specifically
to the effectiveness of filters, gloves, and ventilation and inhalation
protection.

Question 6: How to disseminate current know-how on best-practices?
•

•

•

•

Recently a number of documents and guidelines have been published relating
safe handling of nanoparticles at the workplace. The various documents differ
in extent of detail, and have been reviewed briefly in this study. The
participants in this survey use a number of the guidelines mentioned in these
documents. Based on the observed good use and handling and the
international guidelines, we have constructed a decision tree that can be used
for reflection on current work practices as well as to improve current
occupational hygiene measures.
Most users of nanomaterials indicate that they would benefit from
independent support on the use of occupational hygiene practices and
environmental monitoring of nanoparticle exposure. A virtual centre of
expertise could be an approach to merge the competence and power of
available institutions. Such a centre could also disseminate most recent knowhow on best-practices.
Dissemination needs a target, and therefore a database needs to be
generated of companies and institutions that work with nanoparticles or make
products that may release nanoparticles during their lifecycle. Such an initial
database can be created from the database generated during this survey, and
data from research programs and industrial branches.
Communication of best-practices guideline is an absolute prerequisite
visualizing and improving current good practices to handle nanoparticles, and
allow intervention by companies and professional services. The guideline in
this report (par 4.2) can be used as a first version.

Question 7: Which health- and safety information on engineered nanoparticles is
exchanged in the chain between producers and users?
•

•

The exchange of information in the chain is poor. Almost 50 % of the
participants spend no effort at all in information on presence and/or hazards
of engineered nanoparticles. This is true in both directions, i.e. between
suppliers and users, and with users downstream.
The safety-information sheets (MSDS) usually do not give information on the
presence of nanoparticles and the potential hazards of nanoparticles in their

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

12

product. Therefore potential risks are very hard to recognize for downstream
users of products.
Question 8: What is current common practice regarding the disposal of ENP
containing waste?
•

•

Almost all participants (92 %) use regular waste-disposal systems to deliver
nanoparticles. Although in single cases nanomaterials are kept separate from
other materials, the eventual way of collection and fate are the same as for
other waste products.
The chemical nature of the nanoparticle or the matrix in which it is contained
are the major determinants for the waste container that is used.

Conclusions
In summary, 37 companies and research institutions have actively participated in the
survey which contained an interview and a site-visit. Compared to other surveys the
response is high when denominated to the relevant companies (n= 62 %, n=60) or
to the total number of companies approached (n=122, 30 %). The response rate in
other international studies varied between 7 and 21 %. Independent checkpoints
such as patent analysis, tax details from stimulated technology areas show that a
number of larger players in the Netherlands (Philips, ASML) did not participate. It is
impossible to predict how this has affected the qualitative and quantitative outcomes
of this study, but our data are similar to recent international studies (Gerritzen et al,
2006; Tonning & Poulsen, 2007; Schmid & Riediker, 2008). In particular the nature
of mostly used nanoparticles shows that currently used nanomaterials are still of the
first generation, including carbon black, metal oxides and amorphous silica. Many
other materials are being developed or being explored for application. The expected
applications and production will start after the R & D phase is closed and lead to a
significant increase in use of newer nanomaterials within the next 3-5 years. These
concern new textiles, the automotive sector, ceramics and nanocomposites. Three
companies indicated that production will soon follow after successful closure of the R
& D phase.
The discussions and media-attention on hazards of nanotechnologies have not been
unnoticed in academia and private sector. Most of the participants and also those
not-participating are aware of ongoing discussions and needs for further research
and regulation. Regarding good and best-practices in handling nanoparticles, there
seems to be a general principle to use nanoparticles in a matrix or dispersion. The
occupational hygiene measures taken to control exposure are largely similar to those
observed in other countries (Gerritzen et al, 2006; Tonning & Poulsen, 2007; Schmid
& Riediker, 2008), and do not differ between companies and academia. Little data is
available on the effectiveness of these occupational measures, since only incidental
measurements have been performed. Existing measures and guidelines are not
always adequately followed, which is best illustrated by the poor communication
between producers and users in the value chain and the lack of information in
safety-data sheets.
This survey has exposed a number of issues that deserve attention in future work.
First, its is very hard to identify the target group due to the enabling character of
nanotechnologies, and future actions towards this group (dissemination, education,
regulation) need a better understanding of this dynamic community. Secondly,
current applications of nanomaterials are mainly in surfaces and coatings and use

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

13

mostly first generation nanoparticles such as amorphous silica, metal oxides and
carbon black. As opposed to the newer materials that are being developed these
first-generation nanoparticles are well characterized from a toxicological point of
view and treated as substances. Current developments indicate that in the near
future many different nanoparticles will be used, without the toxicological database
available for the first generation products. Thirdly, most users and producers have
little know-how on the methods that can be used to detect presence of nanoparticles
in products or workplace environment.
It is recommended to repeat a survey like this at least twice in the next 10 years to
keep up with the rapid developments and implementation of engineered
nanoparticles in new processes and products.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

14

1.

NANOMATERIALEN AND NANODEELTJES

1.1

ACHTERGROND

1.2

GEZONDHEIDSEFFECTEN VAN NANODEELTJES

1.3

OMGEVINGSEFFECTEN VAN NANODEELTJES

1.4

OMGAAN MET NANODEELTJES- STAND VAN ZAKEN

1.5

GOEDE PRAKTIJKEN IN OMGAAN MET NANOMATERIALEN

1.6

DOELSTELLINGEN ONDERZOEK

1.1

ACHTERGROND.

Nanowetenschap en nanotechnologieën vormen een vakgebied dat momenteel in het
middelpunt van de belangstelling staat. Het voorvoegsel ‘nano-’ heeft betrekking op
de nanometer (nm), één miljardste meter. Materialen met afmetingen onder de 100
nm kunnen bijzondere mechanische, optische, elektrische en magnetische
eigenschappen vertonen. Die eigenschappen kunnen wezenlijk verschillen van de
eigenschappen die dezelfde materialen bij grotere afmetingen bezitten. Aangezien
we steeds bet er in staat zijn om de vorm en grootte van materialen op
nanometerschaal te beheersen, ontstaat daarmee de mogelijkheid om de bijzondere
eigenschappen van nanomaterialen te exploiteren.

De toepassingsmogelijkheden voor de Life Science sector, maar ook voor nieuwe
energie, oppervlaktebehandeling en coatings, scheidings- en filtratietechnieken en
vele anderen zijn enorm en liggen aan de basis van de vele strategische analyses en
technology assessments van de laatste jaren. De afgelopen jaren hebben diverse
Nederlandse instellingen publicaties uitgebracht over nanowetenschap en
nanotechnologieën, waarin ook de betekenis voor de volksgezondheid, in positieve of
in negatieve zin, min of meer uitvoerig is besproken. Naast het Rathenau Instituut
[1] hebben de COGEM [2], de KNAW [3], het RIVM [4,5] en de Gezondheidsraad [6]
rapporten uitgebracht over de mogelijkheden en eventuele risico’s van
nanotechnologieën. Ook tal van buitenlandse en internationale instanties hebben
recent hierover gerapporteerd. Dat zijn onder andere het Zwitserse Zentrum für
Technologiefolgen-Abschätzung [7], het Europese consortium Nanoforum [8] het
Duitse VDI Technologiezentrum [9], de Britse Royal Society samen met de Royal
Academy of Engineering [10]. Voorts hebben enkele milieuorganisaties over
nanotechnologieën gepubliceerd, zoals recent Friends of the Earth [11] en al in 2003
Greenpeace [12].
De diversiteit van het onderzoek en toepassingen is enorm. Sommige materialen
worden al op commerciële schaal toegepast, bijvoorbeeld carbon black als
materiaalversterker in rubber en deeltjes van titaniumdioxide als UV-reflectoren in
zonnebrandcrèmes. Daarnaast wordt een grote verscheidenheid aan nanomaterialen

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

15

ontwikkeld, zoals films van één of enkele atomen dik, nanotubes van koolstof of
anorganische verbindingen, anorganische nanodraden, organische nanovezels,
biopolymeren, nanodeeltjes van metalen of metaaloxiden, carbon black (roet),
fullerenen (bolvormige C60-moleculen), dendrimeren (bolvormige, sterk vertakte
organische polymeren) en quantum dots (nanokristallen van halfgeleidermateriaal).
Ook kan men in grotere materialen nanoporiën maken. Voor elk van deze materialen
zijn tal van toepassingen in ontwikkeling op zeer uiteenlopende terreinen.
Nanotechnologie is voor de Nederlandse industrie belangrijk. Ten minste 13
bedrijven uit de top 20 van het R&D-intensieve bedrijfsleven verricht onderzoek op
het terrein van nanotechnologie. Ook het aantal bedrijven dat actief is op het gebied
van nanotechnologie groeit. Volgens de SenterNovem rapportage 'Zicht op
nanotechnologie in Nederland 2002 – 2004 [13] zijn in Nederland in totaal 200
bedrijven actief op het gebied van nanotechnologie. In 2002 waren er dat nog maar
80. Volgens het rapport zijn Philips, ASML en FEI (High Tech Systems sector) de
grootste industriële spelers. Deze drie bedrijven worden ook in het NWOstrategiedocument als belangrijkste industriële gebruikers van nanotechnologie
genoemd. Daarnaast acteren DSM en AKZO Nobel op de markt van nanomaterialen
en coatings. Naast deze bedrijven moet ook de rol van Holst Center genoemd
worden. Het aantal starters groeit zeer snel. Alleen al vanuit MESA+ (TU Twente)
kwamen al meer dan 30 spin-offs, en sinds 2000 is het aantal nanostarters
gemiddeld 11 per jaar, waarbij het accent op nieuwe nanomaterialen ligt.
De belangrijke toepassingsgebieden die in de SenterNovem studie worden genoemd
zijn de life sciences/medische sector, elektronische apparatuur, assemblage,
transport & lucht- en ruimtevaart, energie, scheidingstechnologie (nanofiltratie),
katalysatoren, oppervlaktebehandeling & coatings, en milieu & veiligheid. Deze
sectoren zijn ook de belangrijkste toepassingsgebieden van de diverse subsidiestromen die in Nederland de nanotechnologie ruimhartig bedienen. Zo ging in
2005/2006 ongeveer € 158 miljoen aan onderzoeksgelden naar kennisinstituten en
bedrijven. Daarnaast wordt naar schatting een bedrag van € 391 miljoen aan totale
R&D-kosten (publiek en privaat) op het gebied van nanotechnologie per jaar
uitgegeven door bedrijven en kennisinstellingen samen.
Tabel 1. 1. Overzicht toepassings- en technologiegebieden van nanotechnologie,
zoals ook binnen EZ geregistreerd (Bron: vd Berg et al [36])
Toepassingsgebieden
Assemblage
Elektronische apparatuur
Onderzoek/Studies
Algemeen
Health & Food
Oppervlaktebehandeling & coatings
Scheidingstechnieken
Energie
Transport (luchtvaart/ruimte)
Overig

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

Technologiegebieden
Instrumentatie
Materialen
Fabricage
Apparaten
Biotechnologie
Molecula ire fysic a
Photonica
Electronica & ICT
Overig

16

1.2

GEZONDHEIDSEFFECTEN VAN NANODEELTJES

In de huidige nanotechnologieën spelen de productie en toepassing van nanodeeltjes
een belangrijke rol. Deze deeltjes hebben door hun grootte bijzondere
eigenschappen, en die wil men in vele toepassingen benutten. Zo worden
nanodeeltjes
gebruikt
als
pigmenten,
geleiders,
UV-beschermers
en
in
vuilafwerende, bactericide coatings.
De discussie over de risico’s van nanotechnologieën spitst zich vooral toe op de
toxicologische eigenschappen van synthetische, moeilijk afbreekbare nanodeeltjes.
Het adviesrapport van de Gezondheidsraad (2006) plaatste deze categorie deeltjes in
de klasse “onzeker” in de door de International Risk Governance Council (IRGC)
voorgestelde indeling van risicovraagstukken in de categorieën ‘eenvoudig’,
‘complex’ (wetenschappelijk ingewikkeld), ‘onzeker’ (gebrek aan kennis) en ‘ambigu’
(verschillen in waardeoordelen).
Nanodeeltjes van velerlei aard zijn van nature alomtegenwoordig in het milieu, maar
hun hoeveelheid in de lucht is de laatste eeuwen sterk gestegen door de verbranding
van fossiele brandstoffen. Sinds geruime tijd is bekend dat ultrafijne stofdeeltjes in
de lucht schadelijk kunnen zijn voor de menselijke gezondheid. Dat geldt niet alleen
voor de werkplek, maar ook voor blootstelling in de buitenlucht in stedelijke
gebieden. Hierbij hebben voornamelijk gevoelige groepen, zoals patiënten met harten vaatziekten of longaandoeningen als eerste last, en bij hen is ook het effect het
sterkst. Toxicologisch onderzoek heeft veel kennis opgeleverd over de relatie tussen
fysische en chemische deeltjeseigenschappen en werkingsmechanismen die aan de
gezondheidsschade ten grondslag liggen [14].

Onopzettelijke emissies:
- Verbranding (diesel)
- Naturlijk (branden, nucleation)

Extrapolatie
mogelijk?

Synthetische NP:
-

Bestaande NP (uf CB, TiO 2)
Afbreekbare NP
Nieuw ontwikkelde NP voor
speciale toepassingen.

Fig 1.1 Schematische weergave van het huidige probleemveld rondom nanodeeltjes
met een doelbewuste productie en gebruik, (rechter blok) en de kennis van
de effecten veroorzaakt door vrijkomen van nanodeeltjes (NP) bij
onopzettelijke productie.
Met de opkomst van nanotechnologieën richten toxicologen hun aandacht steeds
meer op zogenaamde engineered of opzettelijke geproduceerde nanodeeltjes.
Daarbij staan zij voor de vraag in hoeverre de beschikbare kennis over ‘traditionele’
micro- en nanodeeltjes bruikbaar is voor de beoordeling van de risico’s van nieuwere
soorten synthetische nanodeeltjes, zoals nanotubes, fullerenen, quantum dots en
ook nanodeeltjes die ingezet worden voor geneesmiddelentransport, beeldvorming
en diagnose.
Onderzoek met nanodeeltjes die via verbranding ontstaan (Fig 1. 1) heeft duidelijk
gemaakt dat deze ultrafijne stofdeeltjes gemakkelijk tot diep in de longen kunnen

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

17

doordringen. Vooral nanodeeltjes slagen erin door hun geringe grootte om de
aanwezige verdedigingsmechanismen te omzeilen of te beschadigen en hopen zich
op als ze moeilijk op te lossen of af te breken zijn. In tegenstelling tot grotere
deeltjes kunnen nanodeeltjes makkelijker celcompartimenten (kern, mitochondriën)
binnendringen en daar de celfunctie verstoren. Ook zijn er vele aanwijzingen dat
vrije, synthetische nanodeeltjes een andere verdeling en kinetiek in het lichaam
hebben [reviews: 14-16] in vergelijking met klassieke microdeeltjes. Vanuit de
longen kunnen ze in de bloedbaan doordringen en zo andere organen bereiken. Bij
proefdieren is aangetoond dat nanodeeltjes via het neusslijmvlies en de
reukzenuwen de hersenen binnendringen [17]. Dit heeft geleid tot onderzoek bij
mensen waarbij functionele veranderingen in de hersenen worden genoemd als
gevolg van blootstelling aan ultrafijne deeltjes in de omgeving [18,19]. In welke
mate nanodeeltjes ook via de (intacte) huid en het spijsverteringskanaal het lichaam
kunnen binnendringen is minder duidelijk.
De eerste toxicologische onderzoeken naar nieuwe synthetische nanodeeltjes duiden
erop dat bij synthetische nanodeeltjes dezelfde mechanismen een rol spelen als bij
de ultrafijne deeltjes zoals dieselmotoremissies [20]. Toch is nog weinig bekend over
de eigenschappen van nanodeeltjes en bijbehorende mechanismen die kunnen leiden
tot gezondheidseffecten. Een conceptueel begrip begint zich langzaam te ontwikkelen
[20-22], en ook carbon nanotubes blijken te voldoen aan de regels van de
vezeltoxicologie. Dat wil zeggen dat er bij de juiste lengte (lengte > 20 µm), en
biologische persistentie effecten optreden die op die van asbestvezels lijken (Poland
et al, 2008; zie ook Table 1.2 en voetnoot). Toch zal het naar schatting nog geruime
tijd duren, voordat we in een vroeg stadium de niet schadelijke nanomaterialen
kunnen onderscheiden van die met een hoge intrinsieke toxiciteit. Tot die tijd zal een
case-by-case risk assessment gebruikt moeten worden bij de uiteindelijke toelating
van vrije, moeilijk afbreekbare nanodeeltjes op de markt . Dit zal zo geschieden in de
wetenschap dat productie en gebruik exponentieel toenemen in combinatie met een
niet op nanomaterialen toegesneden regelgeving. Een andere factor die regelgeving
en communicatie uiterst complex maakt, is dat het vaak niet om nieuwe materialen
gaat vanuit chemische optiek. Zo zijn carbon nanotubes toegelaten op de markt
omdat ze chemisch gezien voor 100 % uit koolstof bestaan.
Tabel 1.2 Enkele gezondheidseffecten na inademing van ultrafijnstof (onopzettelijke
emissies) bij mensen in vergelijking met kennis ten aanzien van dit effect
voor synthetische nanodeeltjes.
Effect ultrafijn stof
Ontsteking in de luchtwegen & longen
Hartritme stoornissen (diesel)
Ontregeling vasoregulatie
Inflammatie/Verstoring hersenfunctie
Exacerbatie asthma -COPD
Effect op bloedstolling (bloedplaatjes)
Effect niet bekend of gevonden

Status voor synthetische
Nanodeeltjes (type)
Bevestigd in proefdieren (CNT).
Bevestigd in proefdieren (CNT, CB)
Bevestigd in proefdieren (TiO2 , CB)
Bevestigd in proefdieren (Au, MnO2, C)
Onbekend
Bevestigd in vitro en vivo (CNT)
Granuloma vorming in peritoneaal
mesotheel (MWCNT> 20 um) 1

1

Poland et al (2008) Carbon nanotubes introduced into the abdominal cavity ofmice show asbestoslike
pathogenicity in a pilot study. Nature Nanotechnology. Published online: 20 May 2008;
doi:10.1038/nnano.2008.111

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

18

CNT, carbon nanotubes; MWCNT, multiwall carbon nanotubes; CB, carbon black;
TiO2, titaandioxide; COPD: chronisch obstructief longlijden
1.3

OMGEVINGSEFFECTEN VAN NANODEELTJES

De ontwikkeling van de nanotechnologie wordt mede gedreven door de kans op
schone productie en daarnaast de mogelijkheid om vervuilde milieucompartimenten
schoon te maken of te zorgen voor lagere emissies (bijvoorbeeld door het toevoegen
van ceriumoxide aan diesel, waardoor er minder emissie aan ultrafijne deeltjes uit de
uitlaat komt ). Nieuwe, lichtere materialen hebben een directe impact op energieconsumptie en daarnaast zullen nanotechnologieën bijdragen aan nieuwe methoden
om energie op te wekken zoals photovoltaïsche zonnecellen. Naast de kansen voor
het milieu, stijgt door grotere productie en toepassing van nanomaterialen ook de
milieubelasting. In het report van de Royal Society [10] is een scenario geschetst
waarin de huidige ontwikkeling redelijk past. Waar in 2003 op wereldschaal nog
minder dan 3000 kg carbon nanotubes werden gemaakt, zal dat in de komende jaren
al bij 3,000,000 kg CNT liggen door de bouw van een paar grote fabrieken zoals door
Bayer in Duitsland. Naast de enorme hoeveelheden die in de toekomst worden
geproduceerd, worden synthetische nanodeeltjes gekarakteriseerd door een grote
mobiliteit, een hoge reactiviteit en kleine deeltjesgrootte. Er is intensief onderzoek
nodig naar deze eigenschappen in relatie tot het milieu, om te komen tot een beter
algemeen begrip van effecten van nanodeeltjes in ecosystemen.
Ondanks bovenstaande argumenten en gegevens is er nog weinig bekend over de
verspreiding van nanodeeltjes in het milieu en de eventuele gevaren die hieraan
verbonden zijn. Meer kennis van de ecotoxicologie van nanomaterialen is echter van
groot belang gezien het feit dat veel losse nanodeeltjes, als agglomeraat/aggregaat
in het afvalwater zullen komen na huishoudelijk en industrieel gebruik [23]. Ten
aanzien van de afvalstroom bestaat er een aantal fundamentele vragen en zowel
SCENIHR [24] als de Duitse Chemische Industrie [25] hebben een prioriteitenlijst
gemaakt voor verder onderzoek. Hieronder vallen onder andere:
het opzetten van simpele meetmethoden voor nanodeeltjes in complexe
media;
de interactie en verdeling van nanodeeltjes en verschillende omgevingen;
Afbraak van nanodeeltjes en het effect op micro-organismen en hogere
species.
Een aantal metaaloxides en zilver nanoparticles worden momenteel gebruikt als
antibacteriële middelen, onder andere in textiel en plastics voor normale
consumententoepassingen 2 (Woodrow Wilson database, 2008). Het effect van deze
nanodeeltjes op zogenaamde niet-target micro-organismen in de biogeochemische
cyclus in de omgeving is bijzonder groot. De eerste studies hierover hebben laten
zien dat fullerenen in staat zijn diverse pathogene organismen (Escherichia coli ,
Bacillus subtilis) te doden. Daarnaast is van TiO2-gecoate glasparels al aangetoond
dat zij de fotosynthetische activiteit van cyanobacteriën en diatomeeën remmen, wat
betekent dat zij kunnen worden ingezet om algengroei te remmen [26]. Van
aluminium nanodeeltjes is aangetoond dat zij in staat zijn de wortelgroei van
bepaalde planten te remmen hetgeen verklaard kan worden door de hogere
biologische beschikbaarheid van aluminium vanuit aluminiumdeeltjes in nanovormen.
2

Weblink : http://www.nanotechproject.org/index.php?id=44&id=44&action=view&p=22

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

19

Deze voorbeelden tonen aan dat naast een gewenste effectiviteit ook onverwachte
nadelige effecten op flora en microbiologische constitutie kunnen optreden.
In het kader van dit rapport gaat het te ver om de beschikbare studies naar effecten
van nanodeeltjes op (micro)organismen op te sommen. Het vóórkomen van deze
effecten in de huidige praktijk en de gevolgen daarvan dienen nader in kaart te
worden gebracht, zodat indien en waar noodzakelijk de regelgeving daarop kan
worden aangepast.

1.4

OMGAAN MET NA NODEELTJES- STAND VAN ZAKEN

Gezien bovenstaande ontwikkelingen en (gebrek aan) informatie over de toxiciteit
van nanomaterialen zal het duidelijk zijn dat de preventie van eventuele
gezondheidseffecten vooral gezocht moet worden in een veilige omgang met
nanomaterialen. Immers het eventuele gezondheidsrisico is functie van zowel de
toxiciteit als de blootstelling, en hiermee raken we de kern van het onderzoek dat in
dit rapport staat beschreven:
(1)

RISIKO (RISK) = Toxiciteit (HAZARD) x Blootstelling (EXPOSURE)

Bovenstaande vergelijking beschrijft impliciet de huidige aanpak binnen het risk
management voor omgaan met nanomaterialen. Al in 2004, vlak na de eerste
publicaties over potentiële gevaren van synthetische nanomaterials [27, 23] werden
diverse consortia gevormd van bedrijven en kennisinstituten om te onderzoeken op
welke wijze veilig kon worden omgegaan met vrije nanodeeltjes. In onderstaande
Tabel 1.3 staat een aantal van deze consortia met hun primaire doelstellingen
weergegeven. Opvallend is dat binnen de genoemde consortia, Nederlandse
kennisinstellingen en bedrijven slechts een kleine rol spelen.
Tabel 1.3 Overzicht van enkele consortia die zich bezighouden met goede praktijken
in omgaan met nanomaterialen
Naam

Type samenwerking

Doelstelling

NanoSafe1,2
NOSH
NANOSH

Project KP5, KP6
Industrie partners
Project KP6

Veilige productie en blootstelling

VCI-Dechema
NanoCare
ICON

Platform
Publiek-privaat
Platform van
belanghebbenden
(bv IBM, Swiss RE)
Vrijwillig programma

HSE

Onderzoek naar effecten en goede
praktijken
Stimuleren duurzame nanomaterialen
Onderzoek naar effecten
Communicatie van kansen en risico’s
naar alle belanghebbenden
Communicatie en inventarisatie

Genoemde namen zijn acronymen voor lopende onderzoeksprogramma’s of afkortingen voor bestaande
organisaties. NOSH: Nanoparticle Occupational Safety & Health Consortium; ICON: International Council
of Nanotechnology; HSE: Health & Safety Executive (UK); VCI: Verein der (deutschen) Chemische
Industrie .

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

20

Op dit moment komen vanuit deze consortia de eerste rapporten en richtlijnen voor
het veilig omgaan met nanomaterialen, als ook suggesties voor verder onderzoek en
ontwikkeling. Het jongste rapport van NanoSafe (januari 2008) gaat in op de
effectiviteit van filters, handschoenen en beschermende kleding ten aanzien van
bescherming tegen nanodeeltjes. Een aantal industriële partners in dit consortium
(o.a. Procter & Gamble) isook onderdeel van NOSH (Nanoparticle Occupational
Safety & Health Consortium), een consortium van 14 industriële partners dat in 2004
is gestart met o.a. de doelstelling een simpel maar effectief meetinstrument te
ontwikkelen om blootstelling aan nanodeeltjes te kunnen meten. Ook andere
resultaten zijn inmiddels beschikbaar en tijdens de uitvoering van dit onderzoek zijn
de eerste resultaten uit NOSH al tijdens een workshop op 24 januari 2008
gepresenteerd door dr Keith Swain (Dupont). Het platform (Arbeitskreis) Responsible
Production and Use of Nanomaterials, dat door VCI/Dechema is opgericht en wordt
onderhouden, bestaat sinds 2003 en herbergt een brede groep stakeholders. Dit
platform coördineert en communiceert niet alleen de belangrijkste ontwikkelingen en
vragen binnen de Duitse Industrie maar ook richting Europese Unie in Brussel.
Bovenstaande projecten en platforms doen veel aan het communiceren en
stimuleren van onderzoek dat nodig is om veilig met nanodeeltjes om te gaan.
Nationale en Europese overheden zijn ook rond 2003 begonnen met het
bestuderen van de effectiviteit van bestaande regelgeving en normstelling. Binnen de
Europese Unie hebben vooral de departementen DG-SANCO en DG- Research gezorgd
voor aandacht voor en versnelling van het debat over duurzame nanotechnologieën.
Binnen REACH is een aparte werkgroep bezig om te verkennen, hoe het thema
nanomaterialen het beste binnen deze nieuwe registratie- en informatieplicht kan
worden opgenomen. Diverse expert groepen binnen de EU, zoals SCENIHR hebben in
een tweetal rapporten [24,28] aangegeven welke aanpassingen nodig zijn in het
huidige toelatingsbeleid voor chemische stoffen om nanomaterialen zorgvuldig te
behandelen. Tot op heden vallen de meeste activiteiten echter binnen het segment
hazard assessments (zie vergelijking 1), en zijn nog weinig tot geen richtlijnen voor
omgaan met nanomaterialen gepubliceerd. Dit is wel het geval in de VS en het
Verenigd Koninkrijk waar NIOSH [29] en HSE/BSI [30,31] richtlijnen voor het
omgaan met nanomaterialen hebben opgesteld. Hetzelfde heeft ook de Duitse
Bundesanstalt fuer Umwelt und Arbeit (BaUa) gedaan in een voorlopig document
[32] dat medio 2008 zal worden bekrachtigd.

1.5 Goede praktijken in omgaan met nanomaterialen
In de laatste twee tot drie jaar is een aantal documenten verschenen die goede
praktijken beschrijven voor de omgang met nanomaterialen op de werkvloer [2934]. De mate van diepgang en concreetheid varieert sterk per document. Om enig
overzicht te krijgen zijn hieronder voor verschillende onderdelen van een risico
management systeem de oordelen gegeven van de verschillende instanties:
Premarket en toxicology testing
NIOSH [29]:
• Evalueer de toxicologische risico’s op basis van de beschikbare fysischchemische eigenschappen en toxicologische effectstudies;
BSI,[31]:

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

21

• Betreft een essentiële stap in de risico-analyse. Indien weinig bekend is over
het materiaal dan is het noodzakelijk om deze als (zeer) gevaarlijk te
beschouwen;
• Als startpunt voor de hazard assessment kan een indeling in de volgende vier
groepen bruikbaar zijn, waarbij het pakket van maatregelen per categorie
anders kan zijn:
o Vezelvormig en onoplosbaar;
o Stoffen waarvan het ‘moedermateriaal’ bijzondere toxische
eigenschappen heeft (carcinogeen, mutageen, reproductietoxisch of
sensibiliserend;
o Onoplosbaar (en niet in één van de voorgaande categorieën);
o Oplosbaar (en niet in één van de voorgaande categorieën).
VCI, [32]:
• Verzamel zoveel mogelijk informatie over de eigenschappen van het product.
Schulte et al, 2008 [34]:
• Systematische benadering nodig voor testen nanotoxiciteit van materialen
(twee referenties gegeven);
• Onwaarschijnlijk dat uitgebreide premarket testing mogelijk is voor alle
nanomaterialen.
Algemene uitgangspunten
HSE, [30]
• Voor inhalatoire blootstelling zullen bestaande beheersmaatregelen en –
methoden effectief kunnen worden ingezet om blootstelling aan nanodeeltjes te
voorkomen;
• Voor dermale blootstelling zullen bestaande beheersmaatregelen en –methoden
mogelijk niet zo effectief zijn als voor bestaande toepassingen.
NIOSH, [29]:
• Gezien de beperkte informatie over gezondheidsrisico’s moet de blootstelling
voor werknemers worden geminimaliseerd;
• De maatregelen om blootstelling te reduceren zijn vergelijkbaar met de
maatregelen die voor andere toxische stoffen moeten worden genomen (inzet
van gebruikelijke technieken en middelen);
• Nanodeeltjes kunnen een hoger brand- en explosierisico hebben dan het
bulkmateriaal in grotere deeltjesgrootte.
BSI,[31]:
• Vanwege hiaten in kennis kan niet zonder meer worden aangenomen dat
nanodeeltjes dezelfde toxische eigenschappen bezitten als het bulkmateriaal
van dezelfde samenstelling. Hoe groter het kennishiaat, hoe meer
veiligheidsmarge moet worden ingebouwd bij het implementeren van
maatregelen;
• Op basis van de indeling van nanomaterialen in 4 categorieën (vezelvormig,
CMR/sensibiliserend, onoplosbaar, oplosbaar) worden pragmatische suggesties
gedaan om zogenaamde benchmark richtwaarden vast te stellen voor
blootstelling;
• Nanodeeltjeshoudend afval moet als potentieel schadelijk worden beschouwd en
kan daarom worden afgevoerd als chemisch afval;
• Er moet rekening worden gehouden met brand- en explosierisico’s van
nanodeeltjes.
VCI, [32]
• Onzekerheden moeten in het maatregelenpakket adequaat worden
meegenomen;

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

22

• Minimaliseer de blootstelling aan nanodeeltjes zoveel als mogelijk tot meer
specifieke grenswaarden beschikbaar komen;
• Neem in de risico-analyse ook brand- en explosierisico’s in beschouwing;
• Zorg voor goede documentatie van de risico-analyse en alle genomen
maatregelen voor gebruik in toekomstige evaluaties.
Schulte et al,[34]:
• Het pakket van maatregelen voor nanodeeltjes zou strenger moeten zijn dan
voor grotere deeltjes, gezien de toxicologische onzekerheden.
Eliminatie en substitutie
NIOSH, [29]:
• Bij nanomaterialen in een matrix is er over het algemeen een lager risico op
blootstelling aan nanodeeltjes dan bij nanodeeltjes in de gasfase of als poeder,
hoewel bij bepaalde toepassingen blootstelling toch relevant kan zijn.
BSI, [31]:
• Gebruik waar mogelijk nanodeeltjes in een matrix (dispersies, pasta’s of in
palletvorm).
VCI, [32]:
• Gebruik zoveel als mogelijk dispersies, pasta’s of composieten in plaats van
nanopoeders;
• Bij nanodeeltjes in granules, dispersies of composieten is het vrijkomen van
individuele nanodeeltjes over het algemeen niet meer te verwachten.
Schulte et al,[34]:
• Coaten van de nanodeeltjes met minder gevaarlijke stof;
• Vormverandering: nanodeeltjes in een matrix.
Gesloten systeem
HSE,[30]:
• Aanbevolen als eerste maatregel; geen nadere specificaties.
NIOSH, [29]:
• Genoemd als belangrijke maatregel; geen nadere specificaties.
BSI, [31]:
• Gebruik waar mogelijk een gesloten systeem.
VCI, [32]:
• Gebruik waar mogelijk een gesloten systeem.
Schulte et al,[34]:
• Aanbevolen, maar geen concrete adviezen;
• Blijf aandacht houden voor speciale activiteiten zoals onderhoud en
schoonmaak.
Ventilatie
HSE, [30]
• Nanodeeltjes bezitten geen traagheid en zullen zich daarom grotendeels als een
gas gedragen;
• Nanodeeltjes zullen eenvoudig kunnen ontsnappen uit lekkages in
ventilatiesystemen;
• Ventilatiesystemen moeten aan dezelfde kwaliteitscriteria voldoen als voor
andere toxische stoffen;
• Filters zullen nanodeeltjes naar alle waarschijnlijkheid goed kunnen afvangen.
NIOSH, [29]:
• Een goed ontworpen ventilatiesysteem voorzien van HEPA-filters zullen
nanodeeltjes effectief afvangen.
BSI, [31]:

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

23

• Alle processen waar nanomaterialen in potentie kunnen vrijkomen moeten
worden voorzien van gerichte ventilatie;
• Ventilatiesystemen moeten goed worden onderhouden en regelmatig op
effectiviteit worden beoordeeld;
• Geen luchtrecirculatie toepassen zonder zuivering van de retourlucht.
VCI, [32]
• Indien gesloten systeem niet mogelijk is, vang stof en aerosolen zoveel
mogelijk dicht bij de bron op en zorg voor regelmatige controle van en
onderhoud aan het ventilatiesysteem;
• Voorkom recirculatie van de lucht zonder zuivering van de retourlucht.
Schulte et al,[34]:
• Nanodeeltjes hebben vrijwel geen traagheid en zullen de luchtbewegingen (van
de afzuiging) volgen;
• Een goed ontworpen ventilatiesysteem voorzien van HEPA-filters zullen
nanodeeltjes effectief afvangen.
Organisatorische maatregelen
NIOSH, [29]:
• Maak werkplekken schoon aan het einde van de werkdag (gebruik HEPAstofzuiger of natte reiniging);
• Voorkom gebruik van eten en drinken op de werkplek;
• Zorg voor goede omkleed- en wasgelegenheden.
BSI, [32]:
• Werkkleding moet apart worden opgeborgen en worden gewassen door de
werkgever;
• De werkplek moet regelmatig worden schoongemaakt ;
• Stel procedures op voor wijze van handelen in geval van lekkage of andere
calamiteiten;
• Organisatorische maatregelen moeten de technische beheersmaatregelen
aanvullen:
o Beperk het aantal blootgestelde werknemers;
o Beperk de duur dat werknemers kunnen worden blootgesteld;
o Beperk de toegang tot ruimtes met potentiële blootstelling tot zo
weinig mogelijk werknemers.
VCI, [32]
• Zorg ervoor dat het aantal blootgestelde werknemers zo laag mogelijk blijft;
• Zorg voor schone werkkleding die apart van de privé-kleding moet worden
opgeslagen;
• Zorg voor een schone werkomgeving; gebruik bij schoonmaken geen perslucht,
maar stofzuigers of natte reiniging.
Schulte et al,[34]
• Geen concrete suggesties. Genoemd worden verminderen van aantal
blootgestelden en blootstellingsduur en het invoeren van goede praktijken.
Persoonlijke beschermings maatregelen
HSE, [29]:
• Filters zullen nanodeeltjes naar alle waarschijnlijkheid goed kunnen afvangen;
• Vanwege de hoge mobiliteit van nanodeeltjes kan eenvoudig lekkage optreden,
vergelijkbaar zoals verwacht mag worden voor gassen;
• Vanwege onzekerheden over dermale opname van nanodeeltjes kan het
noodzakelijk zijn om maatregelen te introduceren om huidblootstelling te
voorkomen.
NIOSH, [29]:

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

24

• Op dit moment zijn nog geen richtlijnen beschikbaar voor de selectie van
kleding en handschoenen;
• Voor ademhalingsbescherming wijst de tot nu toe beschikbare informatie erop
dat bestaande filtermedia nanodeeltjes goed afvangen;
• Gebruikelijke ademhalingsbeschermingsmiddelen bieden voldoende
bescherming indien goed geselecteerd en getest op lekken.
BSI, [31]:
• Bij het inzetten van ademhalingsbescherming moeten altijd P3-filters worden
ingezet;
• Alle ademhalingsbeschermingsmiddelen moeten voor gebruik worden getest op
lekkage en er moet worden toegezien op correct gebruik van deze middelen.
NanoSafe,[33]:
• HEPA-filters en maskers met vezelige filters zullen nanodeeltjes efficiënt
afvangen;
• Het grootste risico is afkomstig van lekkage als gevolg van niet goed passende
ademhalingsbescherming;
• Katoen geweven beschermende kleding biedt minder goede bescherming;
luchtdichte kleding (bijv. Tyvek/Tychem) biedt betere bescherming;
• Nanodeeltjes kunnen door in de handel beschikbare handschoenen dringen; het
advies is om twee paar handschoenen te dragen.
VCI, [32]:
• Indien andere maatregelen falen gebruik ademhalingsbescherming,
bijvoorbeeld voorzien van P2 of P3 filters;
• Het kan noodzakelijk zijn om handschoenen, goggles en beschermende kleding
te dragen. Gebruik geschikte materialen (niet nader gespecificeerd);
• Bij inzet van persoonlijke beschermingsmaatregelen: beperk de draagtijd en
zorg voor periodieke preventieve medische controles (niet nader
gespecificeerd);
• Effectiviteit van filters neemt toe naarmate de deeltjes kleiner worden.
Schulte et al,[34]:
• Gebruikelijke ademhalingsbeschermingsmiddelen bieden voldoende
bescherming indien goed geselecteerd en getest op lekken;
• Over de effectiviteit van beschermende kleding is weinig bekend.
Instructie en voorlichting
NIOSH, [29]:
• Zorg voor adequate training van werknemers bij de werkzaamheden met
nanomaterialen en instructie van goede praktijken (voorbeelden zie bij
organisatorische maatregelen).
BSI, [31]:
• Werknemers moeten worden geïnstrueerd, waarbij een concrete lijst van items
is weergegeven die daarbij relevant is.
VCI, [32]2008:
• Instrueer alle betrokken werknemers over de eigenschappen van de
nanodeeltjes, de noodzaak voor speciale maatregelen en de potentiële lange
termijn effecten.
Blootstellingsmonitoring
NIOSH, [29]:
• Identificeer alle taken en handelingen met een kans op blootstelling aan
nanodeeltjes (voorbeelden gegeven);
• Metingen op basis van massa zijn voor nanodeeltjes minder geschikt.
Voorgestelde meetstrategie:

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

25

•

Spoor bronnen op met een Condensation Particle Counter (CPC); zorg voor
een goede bepaling van de achtergrondsblootstelling zonder de activiteiten
met nanodeeltjes;
• Transmissie Electronen Microscopie (TEM) kan specifieke deeltjes (bijv. op
een filter) identificeren en de deeltjesgrootte helpen schatten;
• Zodra bron is geïdentificeerd, zet meetmethoden in om de oppervlakteconcentratie te bepalen en om deeltjesgrootte-verdeling te bepalen;
• Zet persoonlijke metingen in met filters of grids voor chemische analyse of
analyse m.b.t. electronenmicroscopie.
BSI, [31]:
• Identificeer en scoor (op duur, frequentie en aantallen werknemers) alle taken
en handelingen met potentiële blootstelling aan nanodeeltjes (concrete
suggesties beschikbaar);
• Concrete suggesties ten aanzien van de meetstrategie: bronopsporing met
condensation particle counter en zodra bron is geïdentificeerd zet
meetmethoden in om de oppervlakteconcentratie en deeltjesgrootte-verdeling
te bepalen. Eventueel inzet van persoonlijke monstername met filters en grids
met nadere chemische analyse of analyse m.b.t. electronenmicroscopie.
VCI, [32]:
• Verzamel zoveel mogelijk informatie over de processtappen die tot blootstelling
kunnen leiden;
• De effectiviteit van de maatregelen moet regelmatig worden geverifieerd met
metingen;
• Het is op dit moment nog niet mogelijk om te definiëren hoe nanodeeltjes
precies moeten worden gekarakteriseerd t.b.v. risico-analyses. Deeltjesmassa
lijkt een minder relevante maat te zijn ten opzichte van deeltjesaantallen en
oppervlakteconcentratie;
• Beschikbare meetmethoden: Condensation Particle Counter (CPC), en semikwantitatieve analyse, bijv. m.b.v. Nano-Aerosol Sampler (NAS), EDX en
TEM/SEM.
Schulte et al,[34]:
• Identificeer alle taken en handelingen met een kans op blootstelling aan
nanodeeltjes (voorbeelden gegeven);
• Identificeer alle situaties die buiten de normale procesvoering ook blootstelling
aan nanodeeltjes kunnen geven (blootstellings-scena’s opstellen);
• Bestaande grenswaarden voor bulkmaterialen zijn niet altijd relevant voor de
nanodeeltjes;
• Metingen op basis van massa zijn voor nanodeeltjes minder geschikt .
Biologische monitoring
Schulte et al, [34]:
• Nog onvoldoende informatie beschikbaar om goede parameters voor
nanodeeltjes te definiëren.
Gezondheidsmonitoring
NIOSH, [29]:
• Elke werkplek waar blootstelling aan nanodeeltjes relevant is, moet overwegen
om een gezondheidsbewakingssysteem in te stellen;
• Er is onvoldoende informatie voor aanbeveling van specifieke medische
screening voor werknemers blootgesteld aan nanodeeltjes;
• Overweeg de inzet van reeds gevestigde en geaccepteerde medische
surveillancemethodieken om te bepalen of de ingezette maatregelen effectief

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

26

zijn en om snel nieuwe of nog niet (h)erkende gezondheidsrisico’s te kunnen
identificeren;
• Blootstellingsregistraties zijn een waardevol instrument voor de surveillance van
nieuwe risico’s om potentiele gezondheidseffecten te kunnen helpen detecteren
en (retrospectief) analyseren.
BSI, [31]:
• Routinematige gezondheidsmonitoring moet indien nodig worden uitgevoerd. Er
is op dit moment geen specifiek meetbaar gezondheidseffect door blootstelling
aan nanodeeltjes wat suggereert dat medische surveillance op dit moment niet
kan worden uitgevoerd;
• Vanuit het oogpunt van zorgvuldigheid, mede vanwege de onzekerheden
omtrent de effecten, zou in ieder geval de beschikbare informatie over
gebruikte materialen en blootstellingsduur worden verzameld voor het geval
later gezondheidseffecten zouden worden waargenomen.
Schulte et al,[34]
• Nog moeilijk om de gezondheidseindpunten te definiëren t.b.v.
gezondheidsmonitoring;
• Eén strategie wordt als potentiële optie genoemd: markers voor
longinflammatie;
• Bijhouden van een blootstellingsregister van alle blootgestelde werknemers
voor retrospectieve doeleinden zodra relevant gezondheidseindpunt bekend is.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

27

1.6

DOELSTELLINGEN VAN HET ONDERZOEK.

Gelet op het bovenstaande, dient het onderzoek inzicht te geven in 1) de plaatsen
en omstandigheden waarin er in Nederland met nanodeeltjes gewerkt wordt, 2) de
maatregelen die daarbij op dit moment genomen (kunnen) worden, en 3) de
verspreiding van deze zogenaamde goede praktijken 3 . Daarnaast dient het
onderzoek ook een eerste inzicht te geven in de uitwisseling van gezondheids- en
veiligheidsinformatie over nanodeeltjes, en in de omgang met “nanodeeltjeshoudend afval”. Meer specifiek betekent dit dat dit onderzoek zich zal richten op de
volgende deelvragen:
1) In welke situaties (branches/toepassingen) in Nederland wordt er gewerkt met
synthetische, moeilijk afbreekbare nanodeeltjes en hoe groot is de groep potentieel
blootgestelden?
2) Welke maatregelen nemen bedrijven en instellingen nu op de verschillende
niveau’s van de arbeidshygiëne om blootstelling te beheersen? Welke maatregelen
neemt men om de toxiciteit te beheersen? In hoeverre brengt de RI&E de aandacht
voor nano-risico’s tot uiting?
3) Indien van toepassing, wat zijn de overwegingen voor bedrijven om geen
(verdere) blootstellingbeperkende maatregelen te nemen?
4) Wat zijn de goede praktijken?
5) Wat is er te zeggen over de effectiviteit van huidige goede praktijken?
6) Hoe kan de kennis over goede praktijken het best worden verspreid?
7) Welke gezondheids- en veiligheidsinformatie over synthetische nanodeeltjes en/of
producten die synthetische nanodeeltjes bevatten wordt er uitgewisseld in de keten?
8) Hoe gaan bedrijven die nanodeeltjes produceren en/of toepassen in (half-)
fabrikaten om met hun nanodeeltjeshoudend afval?
De resultaten van dit onderzoek zijn van belang voor zowel SZW/ARBO, VROM als AI.
Tevens kunnen zij gebruikt worden in een adviestraject van de SER over het omgaan
met risico’s van nanotechnologieën. Daarnaast kan Nederland met deze survey
aansluiten bij internationale verkenningen die in een aantal landen zijn uitgevoerd, en
kan dit als een benchmark voor de Nederlandse situatie gelden.

3

Het begrip goede praktijken wordt gebruikt in de zin van goede werkwijzen zoals gedefinieerd door de
SER bij het onderscheid tussen veilige en goede werkwijzen. Goede praktijken zijn conform stand der
techniek en zonder validatie.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

28

2.

METHODEN VAN ONDERZOEK
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

2.1

INLEIDING
OPZET EN AFNAME INTERVIEWS
VASTSTELLEN ONDERZOEKSPOPULATIE
RESPONS EN NON-RESPONS
UITVOERING VAN ONDERZOEK EN INTERVIEWS

INLEIDING

In dit hoofdstuk zal de methodiek zoals gebruikt in het onderzoek worden besproken.
Het betreft de wijze waarop bedrijven zijn opgespoord en benaderd om deel te
nemen aan het onderzoek, de wijze waarop en de onderbouwing van de interviews
die bij bedrijven zijn gehouden en een nadere omschrijving van de bedrijven die niet
aan het onderzoek hebben deelgenomen (non-respons).

2.2

OPZET EN AFNAME INTERVIEWS

De vragenlijst zoals gebruikt in het onderzoek is opgenomen in bijlage 6.1 van dit
rapport. De inhoud van de vragenlijst is samengesteld op basis van:
1. Recente publicaties van het NIOSH [29] en de HSE [30] met richtlijnen voor
het omgaan met nanomaterialen;
2. Een vragenlijst zoals gebruikt in een vergelijkbaar onderzoek van het Institut
Universitaire Romand de Santé au Travail in Lausanne, Zwitserland:
Fragebogen zur Telefonischen afrage, verwendung von Nanopartikeln [33];
3. Een vragenlijst zoals gebruikt in een onderzoek in Duitsland van het
Bundesantstalt für Arbeidtsschutz und Arbeitsmedizin (BAuA): Fragebogen zu
Aspekten des Arbeitsschutzes bei der Herstellung und in Umgang mit
synthetischen Nano-Materialen [32];
4. De onderzoeksvragen zoals gesteld door de ministeries van Sociale Zaken en
VROM bij de start van dit onderzoek (zie paragraaf 1.5).
Een conceptvragenlijst is ter commentaar en toetsing voorgelegd aan de
begeleidingscommissie en de klankbordgroep van het onderzoek (voor samenstelling
van de begeleidingscommissie en klankbordgroep zie het voorwoord).

2.3

VASTSTELLEN ONDERZOEKSPOPULATIE

Gedurende het onderzoek is een database gemaakt van alle bedrijven waarvan
bekend was of waarvan vermoed werd dat er met synthetische nanomaterialen werd
gewerkt. Voor het samenstellen van deze database zijn de volgende bronnen
gebruikt:
1. Een database van NanoHouse 4 met contacten en bedrijven actief binnen de
nano-technologie;
4

NanoHouse = Onafhankelijke Stichting met als doelstelling het bekend maken van Nanotechnologie
binnen het bedrijfsleven en het onderwijs. Meer info: www.nanohouse.eu

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

29

2. Het persoonlijke netwerk van bedrijven van de uitvoerders van het
onderzoek;
3. Alle bedrijfsartsen en arbeidshygiënisten binnen de Arbo Unie zijn benaderd
met de vraag of zij bedrijven kenden die bezig waren met de introductie of
toepassing van nanomaterialen;
4. De leden van de VNCI zijn via mail aangeschreven met de vraag of zij
nanomaterialen toepassen binnen hun bedrijfsvoering;
5. Een 35-tal leden van MinacNed (een organisatie met als doel micro- en
nanotechnologie in Nederland een impuls te geven) zijn via het bestuur van
deze organisatie aangeschreven met een positief advies om deel te nemen
aan het onderzoek;
6. Het Ministerie van Economische Zaken (Dhr. F. Couzy, directie innovatie) is
benaderd voor een lijst van bedrijven ten behoeve van dit onderzoek. [Dit
leverde een kort lijstje op van zes bedrijven.];
7. Beschikbaar materiaal uit octrooien en patenten is gescreend om bedrijven op
te sporen die actief waren op het gebied van nanotechnologie en
nanomaterialen;
8. Tijdens de interviews zijn de bedrijven gevraagd of ze andere bedrijven
kenden in Nederland die bezig waren met de introductie of toepassing van
nanomaterialen;
9. Enkele tips over bedrijven via de begeleidingscommissie en klankbordgroep
van het onderzoek;
10. Tenslotte is in een laatste fase nog een beperkte Internet-search uitgevoerd
om te kijken of nog aanvullende bedrijven konden worden opgespoord. De
bedrijfsnamen die dit opleverde waren echter al via andere kanalen bekend.
De bronnen leverden in totaal een lijst op van 122 bedrijven die op grond van de
eerste screening vermoedelijk tot de doelgroep van het onderzoek behoorden,
waarbij er grote overlap bestond tussen de bovengenoemde informatiestromen.
Alle 122 bedrijven zijn door ons telefonisch benaderd waarin uitleg over doelstelling
en werkwijze van het onderzoek werd gegeven en om me dewerking aan het
onderzoek werd verzocht. Via e-mail is achtergrondinformatie verstrekt aan de
bedrijven (startnotitie met doelstelling van het onderzoek en de interview-items en
verdere werkwijze in het onderzoek). Ook is alle bedrijven aangeboden om
confidentiële informatie af te dekken met een non-disclosure agreement (NDA), die
bij diverse bedrijven ook daadwerkelijk is afgesloten.

2.4

RESPONS EN NON- RESPONS

In totaal zijn 122 bedrijven opgespoord en telefonisch benaderd die vermoedelijk
behoorden tot de doelgroep van het onderzoek en binnen hun bedrijfsvoering zouden
kunnen werken met synthetische nanomaterialen. De benadering van bedrijven
bleek een zeer tijdrovende bezigheid te zijn en vaak waren meerdere e- mails en
meerdere telefonische benaderingen (vaak met een doorlooptijd van enkele weken)
noodzakelijk ofwel om helder te krijgen of medewerking aan dit onderzoek zou
worden verleend (na intern beraad binnen de bedrijven) ofwel om toegang te krijgen
tot de juiste personen binnen deze bedrijven.
In figuur 2.1 is een stroomschema opgenomen waarin schematisch de resultaten van
de bedrijfsbenadering is weergegeven. Van alle 122 bedrijven vielen 62 bedrijven
(51%) af omdat die niet behoorden tot de doelgroep van het onderzoek. Een groot
deel van de bedrijven (N=49) bleek wel werkzaam binnen de nanotechnologie, maar

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

30

binnen deze bedrijven was volgens deze bedrijven geen gebruik van (synthetische)
nanomaterialen. Bij 8 bedrijven was gebruik van nanomaterialen wel relevant binnen
de bedrijfsvoering, maar niet van toepassing binnen de Nederlandse landsgrenzen.
Bij de overige bedrijven werd geen gebruik gemaakt van synthetische nanodeeltjes,
maar konden in het proces in theorie wel kleine hoeveelheden nanodeeltjes ontstaan.
Van de 122 bedrijven bleken 60 bedrijven (49% van de benaderde bedrijven)
daadwerkelijk te behoren tot de doelgroep van het onderzoek en op een of andere
manier te werken met synthetische nanodeeltjes binnen de eigen bedrijfsvoering.
Hiervan hebben uiteindelijk 37 bedrijven (62%) medewerking verleend aan het
onderzoek.
In totaal heeft 23 van de 60 gedetecteerde bedrijven (38%) niet aan het onderzoek
deelgenomen. Tien van deze bedrijven heeft niet gereageerd op onze
(herhaaldelijke) oproepen of het bleek niet mogelijk te zijn om toegang te krijgen tot
de juiste persoon binnen het bedrijf. Zes bedrijven zagen af van deelname aan het
onderzoek, omdat zij de overtuiging hadden dat er in hun bedrijfsvoering en bij hun
toepassing geen kans bestond op blootstelling aan nanodeeltjes en om die reden niet
wilden deelnemen aan het onderzoek of daarin tijd wilden investeren. Drie gaven aan
wel met nanomaterialen te werken, maar geen tijd te hebben voor deelname aan het
onderzoek. Eén bedrijf gaf aan geen interesse te hebben om aan het onderzoek deel
te nemen en 3 bedrijven haakten af zonder daarbij een reden te geven om af te zien
van deelname.

2.5

UITVOERING VAN ONDERZOEK EN INTERVIEWS

Bij alle bedrijven is een interview afgenomen waarbij alle items zoals omschreven in
bijlage 6.1 van deze rapportage zijn doorlopen en besproken. Bij 26 van de 37
bedrijven (70%) zijn face-to-face interviews gehouden en heeft aansluitend aan het
interview meestal ook een rondleiding plaatsgevonden op de afdeling(en) waar de
werkzaamheden met nanomaterialen plaatsvonden. Bij de overige 11 bedrijven
hebben uitsluitend telefonische interviews plaatsgevonden.
Bij alle bedrijven is aangeboden om een non-disclosure agreement (NDA) af te
sluiten om confidentiële informatie indien nodig af te dekken. Bij zes bedrijven is er
daadwerkelijk een NDA afgesloten. Bij de overige bedrijven werden de gedane
(mondelinge) toezeggingen over vertrouwelijke omgang met de gegevens afdoende
bevonden.
Van alle bedrijfsinterviews is een verslag gemaakt dat ter commentaar en toetsing
aan de geïnterviewde bedrijven is voorgelegd. Inhoudelijk en/of tekstueel
commentaar is verwerkt en de gegevens in de uiteindelijke bedrijfsverslagen zijn
gebruikt en verwerkt in een Excel werkblad voor verdere analyse en rapportage. De
elektronische bedrijfsverslagen zijn beveiligd met een password en ook binnen de
eigen organisaties alleen toegankelijk voor de uitvoerders van het onderzoek.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

31

Benaderd:
122 bedrijven

Niet relevant
voor het
onderzoek:
62 bedrijven

49 geen gebruik van nanomaterialen
8 nanomaterialen niet relevant in Nederland
4 geen synthetische nanodeeltjes (unintended nano-particles)
1 bedrijf bestaat niet meer

Wel doelgroep
van onderzoek
maar geen
deelname:
23 bedrijven

10 geen respons op benadering en/of geen toegang gekregen tot
juiste persoon
6 wel nanomaterialen; geen deelname door overtuiging ‘geen
blootstelling’
3 geen tijd
4 geen reden opgegeven op van deelname aan het onderzoek af

Deelname aan
het onderzoek:
37 bedrijven

37 interviews afgerond, teruggekoppeld en gedocumenteerd

Figuur 2.1 Stroomschema van benaderde bedrijven en omschrijving van nonrespons

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

32

3.

RESULTATEN
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

BESCHRIJVING ONDERZOEKSGROEP
BESCHRIJVING GEBRUIKTE NANOMATERIALEN EN POPULATIE
GEBRUIKTE BEHEERSINGSMAATREGELEN
GOEDE PRAKTIJKEN EN EFFECTIVITEIT
UITWISSELING INFORMATIE IN DE KETEN
OMGAAN MET NANODEELTJES-HOUDEND AFVAL

De resultaten in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de inhoud van de mondeling
afgenomen enquêtes tijdens bedrijfsbezoek, daarnaast zijn enkele interviews per
telefoon afgenomen, soms via een deskundige tussenpersoon. Per bedrijf is een
uitvoerige rapportage samengesteld, en deze is ook steeds met het bedrijf
teruggekoppeld. Een van de afspraken met de bedrijven is, dat gegevens niet terug
te voeren mo gen zijn naar individuele bedrijven. Daarom is gekozen voor een
overzicht waarbij de gegevens geaggregeerd staan weergeven.
3.1

Beschrijving van de onderzoeksgroep.

Een namenlijst van de bedrijven en kennisinstellingen die hebben deelgenomen aan
het onderzoek staat vermeld in bijlage 6.2. Een totaal van 26 bedrijven en 11
kennisinstellingen namen deel aan het onderzoek. Het totale aantal werknemers bij
deze deelnemers samen is rond de 43.000 maar zijn verdeeld over een aantal grote
bedrijven en kennisinstellingen, en een aantal kleinere MKB-bedrijven (n= 11).

grootte bedrijf

1000+

250-1000

50-250

10-50
bedrijven
kennisinstellingen

<10
0

2

4

6

8

10

12

aantal

Figuur 3.1 De verdeling van de 37 deelnemers naar grootte en achtergrond (bedrijf,
n=26 of kennisinstellingen, n=11).

Binnen de groep MKB-ers vinden we met name kleine start-ups die nanomaterialen
maken (n= 5) en een aantal die nanomaterialen toepassen (n= 6).

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

33

aantal deelnemers

De toepassingen en activiteiten waarin alle deelnemers zich bewegen variëren van
klassieke toepassingen zoals in verven, inkten, toners en coatings tot (nieuwe)
cosmetica, textiel, katalyse en micro-elektronica. In Figuur 3.2 staan voor zeven
toepassingen (zie ook hoofdstuk 1) de verdeling van bedrijven en kennisinstellingen
weergegeven.

14

kennisinstellingen

12

bedrijven

10

totaal

8
6
4
2

En
er
gie

He
alt
h&
Op
pe
Fo
rv
od
lak
te
&
Co
ati
ng
Sc
s
he
idi
ng
ste
ch
nie
ke
n

On
de
rzo
ek

As
se
m
bla
ge
/re
cy
El
ec
cli
ng
tro
nis
ch
ea
pp
ar
atu
ur

0

Fig.3.2 Overzicht van deelnemers (verdeeld in bedrijven en kennisinstellingen) over
de toepassingsgebieden van nanotechnologie zoals ook onderscheiden in de
indeling van de overheidssubsidies voor speur- en ontwikkelingswerk
(WBSO).
Opvallend in deze verdeling is dat het grootste aantal toepassingen van met name
bedrijven ligt binnen het segment oppervlaktebehandeling en coatings, waarbij het
substraat varieert van textiel, metaal, kunststoffen tot en met glas. Zowel kleine als
grote bedrijven houden zich met dit thema bezig. Deze verdeling komt ook zeker niet
overeen met de gemaakte R & D loonkosten binnen deze segmenten in Nederland
over de afgelopen jaren [34]. In deze verdeling nemen de toepassingen assemblage
en elektronische apparatuur (nanotechnologie <- > nanomaterialen!) de belangrijkste
loonkostensubsidie voor hun rekening. Toepassingen binnen deze gebieden werden
in deze survey nauwelijks teruggevonden.
In figuur 3.3 zijn de activiteiten gerangschikt naar technologiegebied. Hieruit blijkt
duidelijk dat vooral het deelgebied materialen een zeer groot onderdeel uitma akt
(15/37) van de activiteiten binnen zowel bedrijven als kennisinstellingen. Daarna
volgen elektronica & ICT (3), fabricage (3) en een duidelijk grotere categorie die niet
in de eerdere valt (n=6). Dit laatste wordt voornamelijk veroorzaakt door research
toepassingen op het gebied van diagnostiek en pharma, dat niet in de deelgebieden
is opgenomen.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

34

kennisinstellingen

bedrijven

totaal

De
vic
es

Bi
ot
ec
h

ele
ctr
on
ica

16
14
Aantal

12
10
8
6
4
2

O
ve
rig

Fa
br
ica
ge

m
at
er
ial
en

Ins
tru
m
en
tat
ie

0

Fig. 3.3 Verdeling van deelnemers aan het onderzoek (n=37) per technologiegebied als totaal en uitgesplitst naar bedrijven en kennisinstellingen.

3.2

BESCHRIJVING VAN DE GEBRUIKTE NANOMATERIALEN EN POPULATIE.

De meeste instellingen in Nederland gebruike n nanomaterialen die worden ingekocht
en voor een klein deel zelf worden gesynthetiseerd. Slecht een klein aantal
producenten maakt zelf nanodeeltjes (n=7), waarvan 3 voor onderzoek en 2 voor
eigen gebruik. De variatie in type nanomaterialen komt tot uiting in Tabel 3.1
De nanodeeltjes die in de grootste hoeveelheden worden gebruik zijn carbon black,
(amorf) silica en aluminiumoxides. Deze worden gebruikt als toevoeging aan
organische of waterige matrices zoals binders (toners), verf, coatings of voor het
direct opbrengen op oppervlakten zoals silica. Het gebruik van deze nanodeeltjes
bedraagt meerdere tonnen per jaar, en dit is waarschijnlijk al vele jaren het geval.
Alle andere nanodeeltjes worden in kleinere hoeveelheden gebruikt dan wel
geproduceerd, waarbij we onderscheid moeten maken tussen (a) die nanodeeltjes
die (al dan niet experimenteel) in producten worden toegepast binnen bedrijven, en
(b) nanodeeltjes die in zeer kleine hoeveelheden in kennisinstellingen worden
onderzocht.
Hoewel veel bedrijven zich goed bewust zijn van de eigenschappen van gebruikte
nanodeeltjes - of de vorming van nanodeeltjes in hun processen, zijn er ook wel
degelijk gebruikers die noch via toeleveranciers noch via eigen analyse,
mogelijkheden hebben om na te gaan of ze werkelijk vrije nanodeeltjes in hun
grondstoffen en of producten hebben. Dit is het geval bij 5 bedrijven (3 MKB, 2
groot) en dat geeft aan dat de informatie door leverancier en/of kennis binnenshuis
vaak onvoldoende is om te beoordelen of producten nanodeeltjes bevatten.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

35

Tabel 3.1 Overzicht van het type en de geschatte hoeveelheid van gebruikte
nanomaterialen per toepassingsgebied, waarbij ook aangegeven is bij
hoeveel kennisinstellingen en bedrijven dit plaatsvindt.

Toepassingsgebied (1)

instellingen Bedrijven
aantal
aantal

Nanodeeltjes
Gebruik/Productie
chemische identiteit
kg/jaar

Assemblage/recycling

2

Electronische apparatuur

3

Onderzoek

12

Scheidingstechnieken
Energie

2000
0.1- 1
onbekend
100-1000

Metals (Au, Ag, Pd)
Clays
CNT-C60

0.1-1
1
0.1-10

4

FeO, SiO2
fullerenes (C60)

10-100
10-100

1

TiO2
SiO2
Antimoon-oxide
Carbon black
Tin oxide
aluminium oxides

100-1000
10,000
50-100
100,000
2,000
100-200

1

CB

(zie 1)

6

Health & Food

Oppervlakte & Coatings
(incl textiel, inkts and toners)

Carbon black
CNT
Titaannitride
SiO2

1

1

10-100

Transport (luchtvaart)
Bovenstaande Tabel (3.1) laat zien dat het gebruik van nanodeeltjes vooral in de
toepassing oppervlaktebehandeling en coatings valt. Hierbij dient te worden
opgemerkt dat de grootste hoeveelheden nanodeeltjes worden ingezet bij de
productie van inkten en toners. Hierbij gaat het voornamelijk om carbon black,
amorf silica en tinoxide. Te verwachten valt echter dat in de nabije toekomst het
gebruik van titaandioxide en aluminiumoxides in coatings fors zal toenemen, door
het grote aantal nieuwe producten in de consumentenrange. Verder wordt een groot
aantal nanodeeltjes verkend voor toepassing in toekomstige producten, zoals carbon
nanotubes in vele mogelijke toepassingen, of nanoklei (dat overigens geen
syntethisch nanomateriaal is) voor toepassingen in composietmaterialen (menging
met polymeren).
De kennisinstellingen en een klein aantal MKB-ers werken aan de ontwikkeling en/of
toepassing van een andere klasse hoogwaardige nanomaterialen, voor toepassingen
die nog wat verder weg liggen (Tabel 3.2). Het gaat hierbij om specifieke vormen
van ceriumoxide, antimoonoxide, goud, lanthaniden, titaniumnitride en andere
hoogwaardige, engineered nanoparticles. Pas bij gebleken toegevoegde waarde in
(consumenten)-producten zullen deze in hoeveelheden gaan stijgen. Opvallend is
verder dat nanozilver (Tabel 3.2), dat volgens vele bronnen in zeer veel

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

36

consumentenproducten wordt verwerkt, in deze survey alleen werd teruggevonden
binnen enkele kennisinstellingen voor onderwijs en onderzoek.
Tabel 3.2 Overzicht van voorkomen en gebruik van specifieke nanomaterialen
binnen de Nederlandse industrie en kennisinstellingen, evenals een
schatting van het aantal potentieel blootgestelde werknemers door de
deelnemers zelf.
a

Nanodeeltjes

aantal

Potentieel
Blootgesteld

Hoeveelheid
(/jaar)

Voornaamste
Toepassing

Nanozilver (Ag)

3

55

1- 10 gram

Onderzoek

Aluminiumoxides

3

25

100-1000 kg

Coatings

Carbon black

3

90

> 100 ton

Toners

Carbon Nanotubes

4

20-30

1- 10 kg

Clays

2

< 10

1-10 gram

Textiel

Ijzeroxides

3

< 10

10- 100 gram

Farma

Silica (amorf )

10

99

10-100 ton

Overall

b

8

79

100- 1000 kg

Coatings

Tinoxide (SnO2)

1

10

2000 kg

NC

Zinkoxide (ZnO)

2

< 10

Divers
CoO, lanthanide, goud (Au)
C60 (fullerenes)
Ceriumoxide
Antimoonoxide
Polymeren

8
1
2
1
1
2

< 10

Titaandioxide

10-100 gram

grammen
10 kg
onbekend
50-100 kg
1 -10 gram

Divers
Cosmetica

a) Dezelfde werknemer kan zijn blootgesteld aan meerdere nanodeeltjes, en derhalve is de
som van de aantallen niet gelijk aan het totaal aantal blootgestelde werknemers (ca 350).
b) Commercieel verkrijgbaar TiO2 is meestal gecoat met een dun laagje silica, hetgeen de
hanteerbaarheid ten goede ko mt en clustervorming voorkomt.

Opvallend is dat binnen de totale populatie van werknemers die is gescreend (rond
de 41.000) ongeveer 400 mensen (= 1 %) concreet werkzaamheden verrichten met
nanodeeltjes. Een groot deel daarvan betreft enkele bedrijven waar carbon black,
amorf silica en metaaloxiden in bulk wordt verwerkt. In Tabel 3.2 is te zien dat
voor een groep van ca. 200 mensen redelijk duidelijk is met welke nanodeeltjes ze
omgaan. Het is evident dat het percentage blootgestelde werknemers groter is bij de
kleinere bedrijven. Voor bedrijven kleiner dan 10 werknemers is dit 35 %, terwijl dit
bij 1000+ bedrijven 0.5 % is. Helaas heeft niet elk bedrijf in kaart hoeveel mensen

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

37

er potentieel zijn blootgesteld en zijn deze gegevens slechts beschikbaar van 27
deelnemers.
Ongeveer evenveel blootgestelde werknemers werken met nanodeeltjes onder de
term “user”, namelijk 145 personen, als user and producer, namelijk 168 personen.
Slechts 17 mensen zijn alleen met de productie van nanodeeltjes betrokken, maar
hie rin zijn de kennisinstellingen niet vertegenwoordigd. De verdeling van
blootgestelde werknemers over bedrijven (n=220) en kennisinstellingen (n=137)
sluit aan bij het feit dat de meeste nanoproducten en nanodeeltjes zich nog in
researchfase bevinden. Deze 137 medewerkers vormen veruit het grootste deel van
het totale aantal werknemers (n=152) dat voor onderzoeksdoeleinden met
nanodeeltjes omgaat. Toch is vooral bij de kennisinstellingen onduidelijk welke
onderzoekers en docenten omgaan met welke nanodeeltjes in het kader van hun
onderzoek.
3.3

GEBRUIKTE BEHEERSINGSMAATREGELEN

In Tabel 3.3 zijn de beheersmaatregelen weergeven die bedrijven nemen om de
blootstelling aan nanodeeltjes te beheersen. Weergegeven zijn het aantal en het
percentage bedrijven, dat maatregelen neemt op elk van de niveau’s binnen de
arbeidshygiënische
strategie.
Bedrijven
met
de
meest
vergaande
beheersmaatregelen staan steeds bovenaan de lijst, bedrijven met de minste
maatregelen staan onderaan de lijst.
Substitutie door totale vervanging van (schadelijke) stoffen wordt door geen enkel
bedrijf toegepast. In veel gevallen betreft het juist nieuwe toepassingen die nog in
ontwikkeling zijn of recent in gebruik zijn genomen. Substitutie kan ook betekenen
dat de stof in een andere vorm wordt gebruikt, bijvoorbeeld nanodeeltjes niet in
poedervorm, maar in een dispersie of in een pasta (in een matrix). Nanodeeltjes in
een matrix worden door diverse bedrijven gebruikt, maar inzet van deze vormen is
niet altijd het gevolg van een bewuste beheersmaatregel, maar kan ook aan het type
toepassing gebonden zijn. Om die reden is het gebruik van een andere
verschijningsvorm in deze tabel niet als beheersmaatregel gekenmerkt, maar is
daarom
wel
een
opsplitsing
gemaakt
naar
beheersmaatregelen
per
verschijningsvorm.
Ongeveer de helft van de bedrijven die nanodeeltjes geheel of gedeeltelijk in
poedervorm gebruiken doen dat in een zoveel mogelijk gesloten systeem. In 9
gevallen werd het proces waarbij nanodeeltjes werden gebruikt in een gesloten
systeem toegepast, soms in combinatie met compartimentering van ruimten; in 6
gevallen betrof het werken in cleanrooms. Bij de andere helft van de bedrijven die
poedervormige nanomaterialen gebruikten was lokale ventilatie de belangrijkste
beheersmaatregel. Bij kennisinstellingen betekende dit meestal dat deze
werkzaamheden werden uitgevoerd in een zuurkast.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

38

per

Instructie &
voorlichting

en

Pbm’s

overall

Organisatorisch

bedrijven,

Ventilatie

Arbeidshygiënische maatregelen bij de
verschijningsvorm van de nanodeeltjes.

Gesloten systeem

3.3

Substitutie

Tabel

Overall (N=37)

0
(0%)

15
(41%)

29
(78%)

5
(14%)

24
(65%)

23
(62%)

Bedrijven met
nanodeeltjes uitsluitend
als poeder (N=14)
3 bedrijven
2 bedrijven
1 bedrijf
1 bedrijf
1 bedrijf
3 bedrijven
1 bedrijf
2 bedrijven

0
(0%)

7
(50%)

13
(93%)

4
(29%)

11
(79%)

12
(86%)

x
x
x
x

x
x
x

X

x
x
x

x
x

x
x
x
x

X

x
x
x

Bedrijven met
nanodeeltjes zowel als
poeder en in een matrix
(N=7)
1 bedrijf
1 bedrijf
1 bedrijf
1 bedrijf
3 bedrijven

0
(0%)

4
(57%)

7
(100%)

0
(0%)

x
x
x
x

x
x
x
x
x

Bedrijven met
uitsluitend nanodeeltjes
in een matrix (N=16)
1 bedrijf
1 bedrijf
1 bedrijf
1 bedrijf
2 bedrijven
2 bedrijven
2 bedrijven
2 bedrijven
1 bedrijf
3 bedrijven

0
(0%)

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

x
x
x
x

5
(71%)

5
(71%)

x
x

x
x

x

x

4
(25%)

9
(56%)

1
(6%)

8
(50%)

6
(38%)

x
x
x
x

x
x
x

X

x
x

x
x
x

x
x

x

x
x
x

x
x

39

Over de hele linie blijkt ventilatie de meest toegepaste beheersmaatregel te zijn. In
19 gevallen betekende dit dat de werkzaamheden werden uitgevoerd in een
zuurkast, in 9 gevallen werd lokale ventilatie rondom de toepassing gebruikt en in
één geval werd algemene ruimteventilatie ingezet. In het laatste geval betrof het
ventilatie van gecompartimenteerde ruimten, waarbij het doel was te voorkomen dat
stof buiten deze ruimten kon komen (binnen de afgescheiden ruimte werden er wel
werkzaamheden verricht door werknemers). Bij de bedrijven die geheel of
gedeeltelijk met nanomaterialen in poedervorm werken gebruikt en 20 van de 21
(95%) bedrijven (gerichte) ventilatie. Slechts in één geval werd geen ventilatie
ingezet, omdat het proces zodanig gesloten was dat ventilatie geen toegevoegde
waarde zou hebben gehad.
Organisatorische maatregelen (het beperken van het aantal werknemers of het
beperken van de blootstellingsduur) werd slechts in enkele bedrijven toegepast als
bewuste maatregel. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat de toepassing van
nanodeeltjes zich in veel gevallen nog in een experimenteel stadium bevond,
waardoor er in ieder geval nog maar weinig blootgestelde medewerkers waren.
Bedrijven die uitsluitend nanomaterialen in een matrix gebruiken nemen over de
gehele linie de minste maatregelen, zoals zichtbaar is in figuur 3.4. In deze categorie
wordt ‘slechts’ in 25% van de gevallen in gesloten systemen gewerkt en werd in
56% van de gevallen ventilatie gebruikt. Bij 3 bedrijven werden geen maatregelen
ingezet, met als motivatie dat het ofwel om heel kleine hoeveelheden ging ofwel
omdat er geen relevant moment van blootstelling was.

120%
100%
overall

80%

deeltjes

60%

deeltjes & matrix

40%

matrix

20%

ins
tru
cti
e

pb
m
's

ve
nti
lat
ie

org
an
isa
tor
isc
h

ge
slo
ten

sy
ste
em

0%
su
bs
titu
tie

percentage bedrijven met de
maatregel

Maatregelen bedrijven per verschijningsvorm nanomaterialen

Type maatregel conform arbeidshygienische strategie

Fig. 3.3 Overzicht van type beheersmaatregelen bij bedrijven per verschijningsvorm
van nanomaterialen
In de Tabellen 3.4 t/m 3.6 en de bijbehorende figuren 3.4 t/m 3.6 staan de
genomen beheersmaatregelen bij bedrijven opgesplitst naar type bedrijf, verbruikte
hoeveelheden nanomaterialen en grootte van de bedrijven.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

40

Ventilatie

Organisatorisch

Pbm’s

Instructie & voorlichting

Bedrijven (N=26)

Gesloten systeem

Kennisinstellingen (N=11)

Substitutie

Tabel 3.4 Arbeidshygiënische maatregelen bij de bedrijven, overall en per type
bedrijf

0
(0%)
0
(0%)

6
(55%)
9
(35%)

10
(91%)
19
(73%)

1
(9%)
4
(15%)

8
(73%)
16
(62%)

9
(82%)
14
(54%)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
ins
tru
cti
e

pb
m
's

ve
nti
lat
ie

or
ga
nis
ato
ris
ch

ge
slo
ten

sy
ste
em

kennisinstellingen
bedrijven

su
bs
titu
tie

Percentage bedrijven met de
maatregel

Maatregelen bedrijven per type bedrijf

Type maatregel confrom arbeidshygienische strategie

Fig. 3.4. Overzicht van type beheersmaatregelen bij bedrijven per type bedrijf
Er zitten geen echt grote verschillen tussen kennisinstellingen en bedrijven, al nemen
de kennisinstellingen over het algemeen iets meer maatregelen. Eén van de
mogelijke verklaringen is dat binnen de kennisinstellingen vaker ‘nieuwe’ typen
nanomaterialen worden ingezet en uitgetest, waarbij een extra veiligheidsmarge
relevant wordt geacht. Het grootste verschil tussen kennisinstellingen en bedrijven is
zichtbaar bij de voorlichting en instructie aan werknemers. Over de hele linie worden
echter dezelfde type maatregelen ingezet.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

41

Gesloten systeem

Ventilatie

Organisatorisch

Pbm’s

Instructie & voorlichting

Hoeveelheid nanomaterialen <
100 gra m/jaar (N=22)
Hoeveelheid nanomaterialen 100
gram – 1000 kg/jaar (N=8)
Hoeveelheid nanomaterialen >
1000 kg/jaar (N=3)
Onbekende hoeveelheden (N=4)

Substitutie

Tabel 3.5 Arbeidshygiënische maatregelen bij de bedrijven, overall en per
hoeveelheid verbruikte nanomaterialen

0
(0%)
0
(0%)
0
(0%)
0

8
(36%)
4
(50%)
0
(0%)
3

19
(86%)
5
(63%)
3
(100%)
2

3
(14%)
1
(13%)
0
(0%)
1

16
(73%)
4
(50%)
2
(67%)
2

14
(64%)
4
(50%)
2
(67%)
3

120%
100%
80%

< 100 gram/jaar

60%

100 g - 1000 kg/jaar

40%

> 1000 kg/jaar

20%

ins
tru
cti
e

pb
m
's

ve
nt
ila
tie

or
ga
nis
ato
ris
ch

ge
slo
ten

sy
ste
em

0%
su
bs
titu
tie

Percentage bedrijven met de
maatregel

Maatregelen bedrijven per verbruikte hoeveelheden

Type maatregel confrom arbeidshygienische
strategie

Fig. 3.5 Overzicht van type beheersmaatregelen bij bedrijven per hoeveelheid
verbruikte nanomaterialen
De gebruikte hoeveelheden blijken evenmin een sterk bepalende factor te zijn voor
typen beheersmaatregelen die worden ingezet. Enige uitzondering vormen de
bedrijven die materialen gebruiken in meer dan 1000 kg/jaar. Dit betreft in alle
gevallen de meer klassieke toepassingen van nanomaterialen (bijvoorbeeld toner),
waarbij ventilatie de bepalende beheersmaatregel is, in combinatie met de inzet van
persoonlijke beschermingsmiddelen en voorlichting en instructie aan de werknemers.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

42

Ventilatie

Organisatorisch

Pbm’s

Instructie & voorlichting

Bedrijven 50 – 1000 werknemers
(N=13)
Bedrijven > 1000 werknemers
(N=15)

Gesloten systeem

Bedrijven < 50 werknemers (N=9)

Substitutie

Tabel 3.6 Arbeidshygiënische maatregelen bij de bedrijven, overall en per grootte
van het bedrijf

0
(0%)
0
(0%)
0
(0%)

1
(11%)
7
(54%)
7
(47%)

6
(67%)
10
(77%)
13
(87%)

1
(11%)
1
(8%)
3
(20%)

5
(56%)
8
(62%)
11
(73%)

5
(56%)
8
(62%)
10
(67%)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

< 50 werknemers
50-1000 werknemers

ins
tru
cti
e

pb
m
's

ve
nti
lat
ie

org
an
isa
tor
isc
h

ge
slo
ten

sy
ste
em

> 1000 werknemers

su
bs
titu
tie

Percentage bedrijven met de
maatregel

Maatregelen bedrijven naar grootte van het bedrijf

Type maatregel confrom arbeidshygienische
strategie

Fig. 3.6 Overzicht van type beheersmaatregelen bij bedrijven per grootte van het
bedrijf
Uit tabel 3.6 en figuur 3.6 blijkt dat grotere bedrijven over de hele linie meer
maatregelen nemen. Heel groot zijn de verschillen echter meestal niet. Uitzondering
is dat bedrijven met minder dan 50 werknemers nauwelijks gesloten systemen
gebruiken. In deze categorie wordt bij gebruik van synthetische nanodeeltjes wel
altijd lokale/gerichte ventilatie ingezet.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

43

3.4

GOEDE PRAKTIJKEN EN EFFECTIVITEIT

Een goede praktijk bestaat uit een praktijk waarbij geen risico’s optreden voor de
gezondheid van werknemers en op effectiviteit getoetst is door middel van metingen.
De eerste vraag is dus in hoeverre bedrijven een risicoanalyse hebben uitgevoerd en
op welke manier dat is gebeurd.
In tabel 3.7 is een overzicht weergegeven van de manier waarop bedrijven de risicoanalyse m.b.t. nanodeeltjes binnen hun bedrijf hebben vormgegeven. Bij 3 bedrijven
(8%) is geen specifieke risico analyse voor nanomaterialen uitgevoerd en is er
feitelijk dus (nog) geen oordeel over de aan- of afwezigheid van risico’s van
nanomaterialen. Bij alle andere bedrijven (n=34; 92%) is wel een aparte
risicoanalyse uitgevoerd m.b.t. het gebruik van en de omgang met nanodeeltjes. 25
bedrijven (68%) hebben deze risicoanalyse uitgevoerd, gericht op een bepaalde
specifieke toepassing. Er isechter ook een aantal bedrijven (n=9; 24%) dat de risicoanalyse veel breder heeft uitgevoerd naar alle toepassingen met nanodeeltjes binnen
hun bedrijf en deze heeft vertaald in meer algemene beleidsprincipes
Tabel 3.7 Wijze waarop de risico-analyse binnen de 37 bedrijven is vormgegeven
Wijze van risico analyse
Aantal
Oordeel risico-analyse
bedrijven
Geen risico analyse
3 (8%)
Geen oordeel bekend,
Risico analyse in RI&E of per
project
Risico analyse via beleidsprincipes

25 (68%)
9 (24%)

Oordeel varieert per project (zie
tabel 3.8)
Risico’s afgedekt via de gestelde
beleidsprincipes

De uitkomst van de risicobeoordeling bij de 25 bedrijven die de risico-analyse
projectmatig heeft uitgevoerd staat in tabel 3.8. Hoewel er dus in al deze gevallen
wel een specifieke risico-analyse is uitgevoerd voor nanodeeltjes staat deze niet
altijd formeel op schrift. In zeven gevallen was de risico-analyse onderdeel van de
formele RI&E. Er is een aantal redenen waarom de risico-analyse nog niet altijd
formeel in de RI&E is verwerkt: (1) in sommige gevallen betreft het een project in de
researchfase op kleine schaal in het lab, waarbij de nanomaterialen één van de vaak
vele gevaarlijke stoffen zijn die binnen de laboratoria worden gebruikt en waarvoor
meer algemeen opgestelde regels geldend zijn; (2) in sommige gevallen wisselen de
toepassingen zo snel, dat een risico-analyse per project de meest pragmatische
werkwijze is, zonder dat al deze risico-analyses worden verwerkt in de RI&E.
Tabel 3.8 Uitkomst van de risico-analyse bij de 25 bedrijven die een uitsluitend
projectmatige aanpak hebben
Oordeel
Aantal bedrijven
Geen risico bij huidige bedrijfsvoering
20 (80%)
Oordeelsvorming nog niet afgerond
5 (20%)
Wel risico bij huidige bedrijfsvoering;
0
aanvullende maatregelen zijn
noodzakelijk

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

44

Twintig (13 bedrijven en 7 kennisinstellingen) van de 25 bedrijven (80%) geeft aan
dat er geen risico’s zijn voor medewerkers bij de huidige bedrijfsvoering en
maatregelen rondom de inzet van nanomaterialen. Bij slechts 3 bedrijven is dit
oordeel onderbouwd met behulp van blootstellingsmetingen, terwijl bij 1 bedrijf de
uitvoering van deze metingen nog lopende is. Bij vijf bedrijven loopt de risicoanalyse nog en is de oordeelsvorming dus nog niet afgerond. Bij 1 van deze
bedrijven vormen blootstellingsmetingen een onderdeel van deze oordeelsvorming.
Bij de andere bedrijven worden nog geen metingen uitgevoerd of overwogen.
Tabel 3.9 Omschrijving van de beleidsprincipes per bedrijf (n=9)
B/K*
Beleidsprincipes
K
1. Geen gebruik van bekende zeer toxische stoffen
2. Indien mogelijk in gesloten systeem, anders werken in zuurkast met
gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen
B
1. Nanodeeltjes worden beschouwd als toxische stof
2. Altijd werken in gesloten systeem, anders werken in zuurkast
3. Geen nanopoeders; uitsluitend nanodeeltjes in een matrix
4. Geen spray processen toegestaan met nanodeeltjes in een matrix
B
1. Geen gebruik van bekende zeer toxische stoffen
2. Nanodeeltjes moeten afbreekbaar zijn; alleen duurzame
nanodeeltjes op de markt brengen
3. Geen nanopoeders; uitsluitend nanodeeltjes in een matrix
4. Geen spray processen toegestaan met nanodeeltjes in een matrix
B
1. Geen nanopoeders; uitsluitend nanodeeltjes in een matrix
2. Beleid gericht op nul-blootstelling
B
1. Geen nanopoeders; uitsluitend nanodeeltjes in een matrix
K
1. Altijd werken in een gesloten systeem
2. Strenge beperking van het aantal werknemers aanwezig in ruimten
waar met nanomaterialen wordt gewerkt
3. Systeem zodanig ingericht dat schoonmaken zo eenvoudig mogelijk
is
B
1. Geen nanopoeders; uitsluitend nanodeeltjes in een matrix
2. Geen spray processen toegestaan met nanodeeltjes in een matrix
B
1. Nanodeeltjes worden beschouwd als toxische stof en de procedures
voor werken met kankerverwekkende stoffen zijn tevens van
toepassing op het werken met nanomaterialen.
K
1. Nanodeeltjes worden beschouwd als toxische stof
2. Nanopoeders zo snel mogelijk in dispersie brengen en verder
uitsluitend liquid handling
* B= bedrijf, K = kennisinstelling
In tabel 3.9 is een overzicht gegeven van de uitgangspunten of beleidsprincipes die
worden gehanteerd bij de 9 bedrijven die een meer algemeen standpunt hebben
ingenomen over het gebruik van nanomaterialen binnen hun bedrijfsvoering. Wat
opvalt, is dat de benaderingen die door deze bedrijven worden gehanteerd
verschillend zijn. De belangrijkste elementen/peilers lijken de volgende te zijn:
1. Keuzes vooraf over de aard van de nanomaterialen die (mogen)worden
ingezet;
2. Nanomaterialen in algemene zin beschouwen als toxische stof (er wordt dus
een soort veiligheidsmarge ingebouwd als gevolg van de toxicologische
onzekerheden);
3. Keuzes over de verschijningsvorm van de nanomaterialen.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

45

De keuze om nanomaterialen niet in poedervorm te gebruiken, maar uitsluitend in
een matrix of om de nanomaterialen zo snel mogelijk in dispersie te brengen, blijkt
een van de belangrijkste peilers in het beleid van de bedrijven te zijn.
Van alle 37 bedrijven zijn er slechts 8 (22%) die blootstellingsmetingen hebben
uitgevoerd als onderdeel van de risico-analyse.
• Bij 2 bedrijven zijn uitgebreide metingen uitgevoerd als onderdeel van de
RI&E, maar uitsluitend gravimetrische metingen en geen metingen naar
nanodeeltjes;
• Bij 1 bedrijf zijn geen metingen uitgevoerd specifiek naar nanodeeltjes, maar
betreft het een organische stof die chemisch analytisch te bepalen is. Middels
veegproeven op oppervlakken en high-volume sampling wordt de betreffende
stof gemeten, waarbij het uitgangspunt is dat de stof in principe niet mag
voorkomen;
• Bij 5 bedrijven worden metingen naar nanodeeltjes uitgevoerd, ofwel met
behulp van een Condensation Particle Counter (CPC) ofwel analyse van stofen luchtmonsters met behulp van electronenmicroscopie (SEM of TEM). In de
meeste gevallen is de primaire vraag bij deze metingen of nanodeeltjes
kunnen worden gemeten en dus mogelijk relevant zijn als blootstelling op de
werkplek. Deze metingen dienen vervolgens ter onderbouwing van de
risicobeoordeling.
Bij het overgrote deel van de bedrijven (78%) is de risicobeoordeling dus niet
geobjectiveerd met behulp van metingen.

3.5

UITWISSELING INFORMATIE IN DE KETEN

In tabel 3.10 is de communicatie weergegeven die in de keten plaatsvindt over de
risico’s van nanomaterialen. Bij de helft van de bedrijven vindt geen enkele
informatieverstrekking plaats in de keten over de aanwezigheid van nanodeeltjes,
noch vanuit leveranciers, noch naar de klanten. Bij slechts 18 bedrijven (49%) vindt
enige mate van communicatie plaats. Hierbij is in tabel 3.10 ook een opsplitsing
gemaakt naar ondersteuning door leveranciers en communicatie naar de eigen
klanten. Deze twee communicatierichtingen waren echter niet altijd van toepassing.
Voor producenten van nanomaterialen is uitsluitend de communicatie naar de eigen
klanten van belang en bij sommige gebruikers vindt de toepassing (nog) geen weg
naar klanten. Tabel 3.10 maakt ook duidelijk dat er niet altijd in twee richtingen
(vanuit leveranciers en richting klanten) wordt gecommuniceerd.
Een veelgemaakte opmerking bij de bedrijven/instellingen is dat het veiligheidsinformatieblad of MSDS in de meeste gevallen niets zegt over de risico’s van
nanodeeltjes. Er staat zelfs vaak niet in of nanomaterialen onderdeel uitmaken van
het product. Het gaat dus vaak al mis bij de basis, omdat nanodeeltjes onvoldoende
herkenbaar en identificeerbaar zijn.
In een beperkt aantal gevallen zijn er echter ook leveranciers die een zeer actieve
houding hebben naar de afnemers van hun product, waarbij de afnemers ofwel actief
worden gewezen op de onzekerheden rondom de risico’s van nanomaterialen of
waarbij actief wordt meegedacht hoe de toepassing binnen een bedrijf zo goed
mogelijk kan worden vormgegeven.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

46

Tabel 3.10 Overzicht van de communicatie in de keten bij de 37 bedrijven
Communicatie in de keten
Aantal bedrijven
In het geheel geen communicatie in de
19 (51%)
keten
Wel enige mate van communicatie in de
18 (49%)
keten

Aard van de communiatie in de keten
bij de 18 bedrijven
Ondersteuning door leveranciers

Communicatie naar eigen klanten

3.6

Niet van toepassing: 3 (17%)
Ja: 7 (39%)
Wel relevant maar wordt niet gedaan: 8
(44%)
Niet van toepassing: 1 (6%)
Ja: 12 (67%)
Wel relevant maar wordt niet gedaan: 5
(28%)

OMGAAN MET NANODEELTJES-HOUDEND AFVAL

Bij vrijwel alle bedrijven (34/37 = 92%) wordt nanodeeltjeshoudend afval afgevoerd
binnen de reguliere bedrijfsafvalstromen en wordt vooralsnog niet als aparte
afvalstroom beschouwd. De aard van het (nano)materiaal en/of de aard van de
matrix waarin de nanomaterialen zitten, bepalen met welke afvalstroom het
materiaal meegaat (nanodeeltjes die in een organisch oplosmiddel zitten worden dus
afgevoerd met en als organisch oplosmiddel)
Bij slechts 3 bedrijven is sprake van een afwijkende praktijk of standpunt. Bij 2
bedrijven worden nanohoudende materialen op dit moment al wel als aparte
afvalstroom binnen het bedrijf gezien en ook apart ingezameld. Vooralsnog wordt het
echter nog afgevoerd als een reguliere afvalstroom, omdat onbekend is wat er
anders met dit materiaal moet gebeuren. De intentie om het materiaal als aparte
afvalstroom af te voeren kan om pragmatische redenen dus nog niet worden
uitgevoerd. Bij 1 bedrijf is een tweetal afvalstromen waarin nanodeeltjes kunnen
zitten te weten het afvalwater en de HEPA filters van de afzuiging. Het afvalwater
van het proces met nanodeeltjes wordt apart ingezameld en krijgt een aparte
behandeling met als doel alle materialen in het afvalwater te laten ‘vlokken’ tot
grotere deeltjes vergelijkbaar me t de procesvoering in waterzuiveringsinstallaties. De
HEPA filters worden verwijderd door een daartoe gespecialiseerd bedrijf, waarbij de
methode zodanig is vormgegeven dat er geen enkel contact met de filters mogelijk
is.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

47

4.

DISCUSSIE & CONCLUSIES
4.1 GOEDE PRA KTIJKEN IN NEDERLAND
4.2 VOORSTEL VOOR BEST-PRACTICES RICHTLIJN
4.3 OVERZICHT ANDERE SURVEYS IN EUROPA
4.4 REPRESENTATIVITEIT GROEP EN UITKOMSTEN
4.5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Het huidige rapport is het meest uitgebreide onderzoek in Nederland naar het
voorkomen en gebruik van synthetische, moeilijk afbreekbare nanodeeltjes. De
survey geeft een indruk van de aard en hoeveelheden van nanodeeltjes zoals die in
Nederland worden gebruikt en ontwikkeld. In tegenstelling tot alle surveys die tot nu
toe zijn gepubliceerd, zijn bijna alle bedrijven en instellingen ook bezocht door de
onderzoekers, met als primair doel het interview te kunnen “toetsen” via een
werkplekbezoek. Dit heeft zeker geleid tot een vertraging van de uitvoering, maar
tegelijkertijd gele id tot een kwaliteitsverbetering van de gegevens. In eerder
onderzoek in Nederland door TNO [37] werden 92 bedrijven en 6 afdelingen van
Universiteiten telefonisch benaderd. Daarvan zijn uiteindelijk 8 ingevulde
vragenlijsten ontvangen. Hoewel hier wel een eerste inzicht werd verkregen in de
omgang met en de hoeveelheden nanomaterialen, is het beeld dat hiermee werd
verkregen verre van volledig. In het huidige onderzoek zijn 122 organisaties
benaderd, waarvan het merendeel bedrijven. Uiteindelijk hebben 37 deelnemers (26
bedrijven,
11
kennisinstellingen)
meegedaan.
De
meeste
bedrijven/kennisinstellingen zijn door de onderzoekers bezocht voor een interview en
werkplekbezoek. De interviewlijst was uitgebreid en naast de aard van de
nanomaterialen en het potentieel aantal blootgestelde werknemers, voornamelijk
gericht op de organisatorische en beheersmaatregelen, en communicatie van risico’s
binnen bedrijf en keten.

4.1

GOEDE PRAKTIJKEN IN NEDERLAND

Het onderhavige onderzoek heeft laten zien dat net zoals in andere landen er een
bewustzijn is bij bedrijven en kennisinstellingen ten aanzien van eventuele risico’s
van nanodeeltjes en dat bijna alle onderzochte bedrijven aandacht aan dit thema
besteden. De manier waarop dit gebeurt, verschilt aanzienlijk en lijkt gedreven door
de aard en omvang van de werkzaamheden, de grootte en het type bedrijf. Slechts 3
bedrijven (8 %) hebben geen specifieke risicoanalyse uitgevoerd. De andere 34
hebben dat wel, waarbij dit in 9 (24 % van totaal) gevallen gebaseerd is op
duidelijke algemene beleidsprincipes voor het gebruik van nanomaterialen in het
algemeen. De overige 25 deelnemers hebben wel een risicoanalyse uitgevoerd maar
deze is gericht op een specifiek bedrijfsonderdeel of een specifiek project. Aangezien
de RIE instemmingsplichtig is, hebben de werknemers daarmee in de meeste gevallen formeel
via een ondernemingsraad medezeggenschap kunnen hebben. Hoewel dit geen onderdeel
van het onderzoek was, hebben wij de indruk dat er binnen de bedrijven die hebben
deelgenomen voortdurend aandacht is voor het thema nanodeeltjes. Ook waar dit
formeel niet aan de orde is, zoals vanwege ontbreken RIE, werden deze afwegingen
met werknemers binnen het bedrijfsonderdeel besproken."
Net zoals in twee andere surveys [35, 38] lijkt de perceptie van en de maatregelen
waarmee wordt gewerkt afhankelijk van de aard van voorkomen van het

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

48

nanomateriaal. Deelnemers die voornamelijk met nanodeeltjes als poeder werken
(n=14) nemen over gehele linie iets meer maatregelen en geven meer voorlichting,
dan bedrijven die met nanodeeltjes in een matrix (dispersie, pasta, coating) werken
(zie figuur 4.1). De meest toegepaste arbeidshygiënische strategie om blootstelling
te voorkomen is een combinatie van ventilatie, persoonlijke beschermingsmiddelen
en voorlichting over de risico’s. Organisatorische maatregelen worden nog weinig
toegepast.

120%
100%
overall

80%

deeltjes

60%

deeltjes & matrix

40%

matrix

20%

ins
tru
cti
e

pb
m
's

ve
nti
lat
ie

org
an
isa
tor
isc
h

ge
slo
ten

sy
ste
em

0%
su
bs
titu
tie

percentage bedrijven met de
maatregel

Maatregelen bedrijven per verschijningsvorm nanomaterialen

Type maatregel conform arbeidshygienische strategie

Fig. 4.1 Arbeidshygienische maatregelen door deelnemers aan de survey in relatie
tot het werken met nanodeeltjes
Uiteraard is het logisch dat een dergelijke invloed van de verschijningsvorm van de
nanodeeltjes op het type maatregelen wordt gezien.Dit is immers een onmiddellijke
vertaling van risicoperceptie naar maatregelen op de werkvloer. Het vermijden van
werken met nanodeeltjes in poedervorm (nanopoeders) staat vaak ook nadrukkelijk
in de beleidsprincipes genoemd van bedrijven die deze principes (n = 9) hanteren.
Toch is het opvallend dat in slechts weinig gevallen de lagere kans op blootstelling
door werken met dispersie is bevestigd door blootstellingsmetingen. Bij 5 bedrijven
zijn metingen uitgevoerd waar gekeken is naar deeltjesaantallen. Het ging hierbij
meestal om de vraag of er wel of geen nanodeeltjes vrijkomen tijdens specifieke
activiteiten. Daarmee is de vraag of nanodeeltjes uit matrix vrijkomen, en
bijvoorbeeld als aërosol kunnen worden ingeademd in vrijwel geen enkel geval
onderzocht. De meeste deelnemers geven ook aan dat men hier eigen expertise en
creativiteit inzet om blootstelling te bewaken, maar dat er wel behoefte is aan
externe ondersteuning en advies.
De aard van de maatregelen verschilt niet echt tussen bedrijven en
kennisinstellingen, hoewel opvalt dat kennisinstellingen iets meer aandacht besteden
aan arbeidshygiënische maatregelen, maar vooral in voorlichting (82 %) vergeleken

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

49

met bedrijven (54 %). Ook de grootte van het bedrijf speelt geen rol in de aard van
de maatregelen, maar wel is duidelijk zichtbaar dat grotere bedrijven meer interne
maatregelen treffen. Kleine bedrijven hanteren echter slechts zelden (11 %) een
gesloten systeem in vergelijking met grotere bedrijven (ca 50 %), en dit zou gezien
de sterk wisselende aard van activiteiten en materialen geen overbodige luxe zijn.
Ook de hoeveelheid gebruikte nanomaterialen per jaar heeft geen echte invloed op
de aard van de maatregelen. De verklaring hiervoor is tweeledig. Ten eerste betreft
het bij grotere hoeveelheden al langer bestaande producten van bulk nanoparticles.
Ten tweede worden bulk nanomaterialen vaak via een matrix toegepast.
Wat
opvalt,
is
de
gebrekkige
communicatie
over
gezondheidsen
veiligheidsinformatie in de keten. In de helft van de gevallen (n=19, 51 %) is er in
het geheel geen communicatie in de keten. In de andere helft (n= 18) is de aard van
de communicatie vooral naar klanten (12/18, 67 %) en minder via ondersteuning
door leveranciers (7/12, 39 %). Ook de veiligheidsbladen en product informatie
waaronder MSDS-en beschrijven vaak alleen de chemische samenstelling en niet de
aanwezigheid van nanodeeltjes of voorschriften voor het omgaan met het specifieke
product. De motivatie voor het wel communiceren is in een enkel geval gestart door
de leverancier van het nanomateriaal (CNT) op basis van beschikbare toxicologische
informatie uit proefdierstudies. De voornaamste reden om niet te communiceren is
ontbrekende kennis op dit gebied en ontbrekende wetgeving. Daarmee wordt
communicatie volledig overgelaten aan de heersende bedrijfsvoering.
Ook een opvallend punt is het omgaan met nanodeeltjeshoudend afval. Bij vrijwel
alle deelnemers (92 %) wordt het afval op conventionele wijze afgevoerd. Dat wil
zeggen het wordt afgevoerd in de beschikbare afvalstromen zoals er zijn voor
chemisch afval: organische oplosmiddelen, zware metalen en waterige oplossingen.
In slechts 3 gevallen hebben we gezien dat nanodeeltjeshoudende materialen als
afvalstroom apart worden ingezameld (n=3), maar eigenlijk tot slot toch in de
conventionele afvalstroom terecht komen en door verbranding worden vernietigd. De
voornaamste reden voor deze uitkomst lijken te liggen in 1) de beschikbaarheid en
indeling van huidige, conventionele stromen en voorzieningen, 2) het ontbreken van
wettelijke voorschriften op dit gebied, 3) het lage bewustzijn van mogelijke extra
risico’s van nanodeeltjes. Wel gaven enkele deelnemers aan dat afvalverwerkende
bedrijven het thema al onderzoeken voor recycling van kostbare componenten.
Er zijn in totaal 9 bedrijven die algemene uitgangspunten hanteren voor de
introductie van of de omgang met nanodeeltjeshoudende materialen binnen hun
bedrijfsvoering. De vraag is of een van deze beleidsuitgangspunten met bijbehorende
maatregelen kan worden beschouwd als goede praktijk. Wat opvalt, is echter dat de
uitgangspunten per bedrijf zeer verschillend zijn. Bij alle bedrijven is het plausibel
om aan te nemen dat de risico’s als gevolg van het instellen van deze
beleidsuitgangspunten verlaagd zullen zijn. Belangrijke constatering is echter dat ook
hier in de meeste gevallen geen metingen zijn uitgevoerd om de
beleidsuitgangspunten te toetsen op doelmatigheid. Er is dus, exclusief uitgaande
van de in dit onderzoek gedane waarnemingen in de Nederlandse bedrijven, niet één
algemene of gevalideerde goede praktijk te destilleren voor de omgang met
nanodeeltjes houdende materialen.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

50

4.2

VOORSTEL VOOR BEST-PRACTICES RICHTLIJN

Op basis van de gerapporteerde praktijken én informatie zoals aangeboden in
internationale richtlijnen komen wij wel tot de volgende praktische richtlijn:
1. Hazard assessment:
Verzamel zoveel mogelijk beschikbare informatie over de toxicologische
eigenschappen van het gebruikt e materiaal (zowel van het uitgangsmateriaal
als van het materiaal in nano-vorm voor zover daarover informatie
beschikbaar is).
a. Voorkom het gebruik van nanomaterialen waarvan bekend is dat ze (of
het uitgangsmateriaal) zeer toxicologische eigenschappen bezit;
b. Indien weinig informatie bekend is of achterhaald kan worden over de
toxicologische eigenschappen van een stof, behandel dit nanomateriaal
dan als een zeer toxische stof. Naarmate het kennishiaat groter is en
dus de onzekerheid over de risico’s groter is, moet een grotere
veiligheidsmarge worden ingebouwd en moeten er dus meer
maatregelen worden genomen om de blootstelling te voorkomen (zie
hieronder);
c. Als startpunt voor de hazard assessment kan een indeling worden
gemaakt in de volgende vier groepen. Hoe hoger op de lijst, hoe meer
maatregelen moeten worden genomen om de blootstelling te
voorkomen (zie hieronder)
i. Vezelvormig en onoplosbaar;
ii. Stoffen
waarvan
het
‘uitgangsmateriaal’
bijzondere
eigenschappen
heeft
(carcinogeen,
mutageen,
reproductietoxisch, sensibiliserend);
iii. Onoplosbaar (en niet in één van de voorgaande categorieën);
iv. Oplosbaar en niet in één van de voorgaande categorieën).
2. Keuze verschijningsvorm:
Voorkom zoveel mogelijk het gebruik van nanomaterialen als poeder of in de
gasfase, maar gebruik waar mogelijk nanodeeltjes in een matrix (dispersies,
pasta’s, in palletvorm of ingekapseld).
a. Bij nanomaterialen als poeder of in de gasfase:
i. Gebruik altijd een gesloten systeem;
ii. Hou naast de toxicologische risico’s ook rekening met brand- en
explosierisico’s. Een nanopoeder heeft een enorm oppervlak.
b. Bij nanodeeltjes in een matrix:
i. Voorkom sproeien of andere handelingen waarbij makkelijk
aerosolvorming kan plaatsvinden.
3. Identificeer en scoor alle taken en handelingen met potentiële
blootstelling en rangschik deze op hoogte van blootstelling (op basis van
duur, frequentie en aantallen blootgestelde medewerkers).
a. Verzamel zoveel mogelijk informatie over de processtappen die tot
blootstelling kunnen leiden.
b. Identificeer daarnaast ook alle taken en handelingen die buiten de
normale procesvoering ook blootstelling aan nanodeeltjes kunnen
geven (blootstellingscenario’s opstellen).
4. Neem voor elk (potentieel) contactmoment maatregelen om de blootstelling
aan
nanodeeltjes
zoveel
mogelijk
te
voorkomen
volgens
de

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

51

arbeidshygiënische strategie, waarbij de volgende zaken in ogenschouw
moeten worden genomen met betrekking tot nanodeeltjes:
a. Het pakket van maatregelen voor nanodeeltjes zou strenger moeten
zijn dan voor grotere deeltjes, gezien de onzekerheden over de
toxicologische effecten van nanodeeltjes
b. De aard van de maatregelen om blootstelling te reduceren voor
nanodeeltjes zijn over het algemeen echter wel vergelijkbaar met de
maatregelen die voor andere toxische stoffen moeten worden
genomen.
i. Gebruik waar mogelijk een gesloten systeem, vooral indien
nanomaterialen als poeder of in de gasfase worden gebruikt
ii. Indien gesloten systeem niet mogelijk is zet lokale/gerichte
ventilatie in om de blootstelling bij de bron af te vangen:
1. Een goed ontworpen ventilatiesysteem voorzien van
HEPA-filters
zal
nanodeeltjes
effectief
afvangen
(ventilatiesystemen
moeten
aan
dezelfde
kwaliteitscriteria voldoen als voor andere toxische
stoffen);
2. Nanodeeltjes zullen zich grotendeels als gas gedragen
en dus eenvoudig kunnen ontsnappen uit lekkages;
3. Ventilatiesystemen moeten goed worden onderhouden
en regelmatig op effectiviteit worden beoordeeld (zie
ook validatiestap bij punt 5);
4. Voorkom recirculatie van de lucht zonder zuivering van
de retourlucht.
iii. Organisatorische maatregelen kunnen de technische
beheersmaatregelen aanvullen:
1. Beperk het aantal blootgestelde werknemers. Beperk
(bijvoorbeeld) de toegang tot ruimtes met potentiële
blootstelling;
2. Beperk de duur van de blootstelling;
3. Beperk de toegang tot ruimtes met potentiële
blootstelling.
iv. Indien de blootstelling niet adequaat kan worden vermeden, zet
dan als uiterste middel persoonlijke beschermingsmiddelen in
bij een beperkt aantal taken of handelingen:
1. Beperk de draagtijd van de persoonlijke beschermingsmiddelen;
2. Voor ademhalingsbescherming wijst de tot nu toe
beschikbare informatie erop dat bestaande filtermedia
nanodeeltjes goed afvangen. Gebruik minimaal een P2filter;
3. Het grootste risico is afkomstig van lekkage als gevolg
van niet goed passende ademhalingsbescherming
(nanodeeltjes zullen zich immers als een gas gedragen).
Alle ademhalingsbeschermingsmiddelen moeten daarom
voor gebruik worden getest op lekkage bij elke
individuele werknemer;
4. Voor huidbescherming wijst de tot nu toe beschikbare
informatie erop dat katoen geweven kleding minder
goede bescherming biedt dan luchtdichte kleding (bijv.
Tyvek/Tychem) .

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

52

5. Voor handschoenen wijst de tot nu toe beschikbare
informatie erop dat nanodeeltjes door commercieel
beschikbare handschoenen dringen. Geadviseerd wordt
daarom om twee paar handschoenen te dragen.
5. Valideer de effectiviteit van de maatregelen door de blootstelling aan
nanodeeltjes te meten:
a. Spoor bronnen op met een daartoe geschikt continu meetinstrument,
zoals een Condensation Particle Counter (CPC); zorg voor een goede
bepaling van de achtergrondblootstelling zonder de activiteiten met
nanodeeltjes.
b. Zodra een bron is geïdentificeerd: zet meetmethoden in om meer
informatie over de blootstelling te krijgen (bijvoorbeeld om
deeltjesgrootteverdeling te bepalen of semi-kwantitatieve analyse,
bijvoorbeeld met behulp van Aerosol Sampler geschikt voor
nanodeeltjes
(NMPS),
of
electronenmicroscopie
(SEM/TEM)
gecombineerd met een analytische module (EDX).
6. Verzorg voorlichting en training aan de medewerkers. Instrueer alle
betrokken werkneme rs over de eigenschappen van de nanodeeltjes, de
noodzaak voor speciale maatregelen en zorg voor adequate training van de
werknemers.
7. Gezondheidsmonitoring:
Er is op dit moment geen specifiek meetbaar gezondheidseffect voor
blootstelling aan nanodeeltjes, hetgeen suggereert dat medische surveillance
op dit moment niet kan worden uitgevoerd. Vanuit het oogpunt van
zorgvuldigheid, mede vanwege de onzekerheden over de effecten, zou in
ieder geval de beschikbare informatie over gebruikte materialen en
blootstellingsduur moeten worden verzameld voor het geval later
gezondheidseffecten zouden worden waargenomen. Het bijhouden van een
blootstellingsregister van alle blootgestelde werknemers voor retrospectieve
doeleinden wordt geadviseerd. Dit register kan dan worden gebruikt zodra
een relevant gezondheidseindpunt bekend is.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

53

4.3

OVERZICHT ANDERE SURVEYS

Eerdere studies in Zwitserland [35], Europa/VS/Asia [38] en Denemarken [39], en
Duitsland en Zwitserland [40] hebben laten zien dat nanodeeltjes gebruikt worden in
een grote verscheidenheid aan toepassingen en industrieën. In Zwitserland namen
uit een steekproef van 197 bedrijven, 43 deelnemers deel aan een survey waarbij
vooral nanozilver, en metaal (aluminium-, ijzer-, titaan-, zink) oxides en silica de
voornaamste gebruikte producten waren. De sectoren waarin dit voornamelijk
gebeurde waren cosmetica, voedsel, verven, poeders en coatings. De onderzoekers
gaven aan dat de veiligheidsmaatregelen sterker waren op plaatsen waar met
nanopoeders werd gewerkt, in vergelijking tot nanodeeltjes in vloeistof. De meeste
deelnemers hadden echter vele open vragen met betrekking tot goede praktijken
[35].
Een andere studie onder 40 nano-bedrijven in Zwitserland en Duitsland [40] gaf aan
dat 65 % van de bedrijven geen ris ico-evaluatie toepaste op het werken met
nanomaterialen, terwijl 33 % dit soms of altijd deed. Ook kreeg de problematiek van
het
afval en eventuele release vanuit producten weinig aandacht, en de
onderzoekers
concludeerden
dan
ook
dat
het
noodzakelijk
is
om
risicomanagementsystemen voor de omgang met nanomaterialen te maken, om te
borgen dat bedrijven de eventuele risico’s in kaart brengen en serieus nemen.
In Denemarken werd in 2007 door het Danisch Technological Institute [39] een
survey uitgevoerd in opdracht van de overheid. Men verstuurde een vragenlijst naar
165 Deense bedrijven, waarvan 24 bedrijven aangaven te werken met
nanomaterialen. Van deze 24 waren er 16 die met nanodeeltjes werkten en deze
categorie werd vervolgend telefonisch geïnterviewd. De meest gebruikte materialen
(> 100 kg/jaar) waren metaaloxides, silica, polymeren en carbon black. De studie
gaf verder aan dat er weinig tot geen (1 bedrijf) informatie in de keten wordt
uitgewisseld over toxische eigenschappen van nanodeeltjes. Metingen van potentiële
blootstelling, waren net zoals in de onderhavige studie, zeldzaam en de meeste
bedrijven maken onderscheid in omgaan met poeders of nanodeeltjes in vloeistof.
Opvallend is dat ook hier de afvalstromen van nanomaterialen via de reguliere
kanalen (water, oplosmiddelen) hun weg vinden. Bedrijven gaven ook aan dat op dit
gebied geen indicaties voor gevaar zijn, en dat met de actuele regelgeving wordt
gewerkt.
Een van de eerste studies naar omgang met nanomaterialen werd uitgevoerd door
de Universiteit van California, Santa Barbara in opdracht van de International Council
on Nanotechnology (ICON) 5 en gepubliceerd als ICON rapport [38]. Van de 337
organisaties die werden uitgenodigd om deel te nemen, namen er 64 (19 %) deel
aan het onderzoek via een telefonisch interview en een internet-vragenlijst. De
deelnemers waren verspreid over Noord-Amerika (25), Azië (25, de EU (11) en
Australië (3), waarbij de response het hoogste was in Azië en Australië. Slechts 4
van de bedrijven waren lid van ICON, en 80 % van de deelnemers waren bedrijven
uit de private sector, en 9 % waren laboratoria binnen kennisinstellingen. Een groot
deel van de bedrijven (27) gebruikte de materialen in onderzoek & ontwikkeling. Een
opvallend verschil met de Europese surveys is dat bijna de helft van de bedrijven
(n=29) nanodeeltjes produceert ofwel als intermediair of als eindproduct (n=17). De
5

ICON is an international, multi-stakeholder organisatie , met als missie de ontwikkeling en communicatie
van mogelijke risico’s voor gezondheid en omgeving van nanomaterialen, met als doel mogelijke risico’s te
reduceren en maatschappelijke voordelen te stimuleren: icon.rice.edu

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

54

voornaamste technologische toepassingen waren R&D, elektronica, coatings en
energie. Opvallend is wel dat ook in andere toepassingen (auto-industrie, plastics,
defensie, bouw, cosmetica, landbouw) duidelijke aantallen zichtbaar waren.
Aangezien geen hoeveelheden zijn vrijgeven, is het gebruik van specifieke
nanomaterialen alleen af te leiden uit het percentage bedrijven dat bepaalde
materialen gebruikt. Het gebruik van organische materialen op basis van koolstof
(CNT, fullerenen, polymeren) stond hier bovenaan met 34 %, terwijl de metaaloxides en metalen een goede tweede (30 %) en derde (29 %) vormden. Opvallend is
hier de plaats van de eerste categorie die in de Europese surveys met name in
onderzoek & ontwikkeling een rol speelt.
Het ICON-onderzoek is zeer gedetailleerd in gegevens over omgang met
nanomaterialen. Opvallend is dat 72 en 52 % van de respondenten uit de VS en Azië
aangeven dat men een nano-specifiek Environment-Health & Safety programma
heeft; dit is echter met name bij bedrijven en veel minder bij kennisinstellingen. Bij
de kleinere bedrijven (< 50 werknemers) heeft de helft een specifiek beleid t.a.v
nanomaterialen, en bij de grotere (50-250, en groter dan 250) is dit 80 %. Dit is
beduidend meer dan wat we in de Nederlandse survey hebben aangetroffen, waar
maar 24% van de bedrijven een specifiek beleid heeft opgesteld m.b.t. de introductie
van en omgang met nanomaterialen binnen hun bedrijfsvoering. De voornaamste
motivatie hiervoor blijkt dat men gelooft dat er risico’s zijn verbonden aan het
werken met nanomaterialen en in mindere mate met de omvang van de activiteiten
in volume. De acties zelf blijken voornamelijk te bestaan uit training en voorlichting
van personeel (vooral VS) over risico’s van nanomaterialen.
Tabel 4.2 Overzicht van surveys naar type en gebruik van nanomaterialen in Europa
en rest van de wereld.
Land
Target
Voornaamste
B/KI2 Specifiek
Referentie
1
/response
Materialen
Nano-HSE3
World

337/64

Koolstofbasis
Metaal oxides

64/0

37

38

Denemarken

165/11

6/5

1

39

Zwitserland

197/43

43/0

N.D

35

Zwitserland
& Duitsland
UK

?/40

Metaal oxides
Silica, polymeren
Carbon black
Silica, TiO2
Metaal oxides, Ag
Carbon black
Geen info

40/0

13

40

? /9

Geen info

7/2

N.D.

41

Nederland
(TNO)
Nederland

98/8

Geen info

5/3

N.D

37

122/37

Carbon black
metaal oxides
silica

30/8

9

Dit rapport

Legenda: 1Target/Response geeft de verdeling aan van het aantal benaderde instellingen (target) en
diegenen die uiteindelijk de vragenlijst of interview hebben ingevuld. De ratio B/KI 2 geeft aan hoeveel
bedrijven (B) en kennisinstellingen (KI) hebben deelgenomen. Bij Nano-HSE3 wordt bedoeld bedrijven die
een specifiek beleidsprincipe hanteren om met nanomaterialen te werken.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

55

Via een klein aantal respondenten uit het ICON onderzoek (18/64) werd duidelijk dat
deze subgroep substitutie, engineering, goede praktijken en persoonlijke
bescherming gebruikt om blootstelling en opname te voorkomen. De technische
beheersmaatregelen die men het meest frequent tegenkwam zijn zuurkasten (43),
glove-box (32), cleanrooms (23), gesloten systeem (20), laminaire flow kast (15),
drukverschil (18) of werken in gesloten zakken (12). Het rapport bevat zeer
waardevolle informatie over bestaande praktijken en kan als basis gelden voor
vergelijking van Nederlandse data, als ook als nulmeting richting goede praktijken in
de toekomst.
Het Voluntary Reporting Scheme (VRS) in de UK voor Manufactured Nanomaterials is
gestart op 22 september 2006 [41]. Producenten van nanomaterialen kunnen via
een afgeschermde website gegevens aanleveren over gebruik, toxische
eigenschappen, omgaan met afvalstromen en risk management t.a.v. de door hen
gebruikte en/of geproduceerde nanomaterialen. Gedurende de eerste 15 maanden
van het project zijn slechts 9 deelnemers aan het project ingeschreven, waarvan 7
industriële partners en 2 uit de academische wereld. Eén van de belangrijkste
redenen voor de lage respons, lijkt te zijn dat bedrijven hun gegevens niet naar
buiten willen brengen, ook niet als het publieke belang daar om vraagt. Ook in ons
onderhavige onderzoek was in een beperkt aantal
gevallen slechts deelname
mogelijk na ondertekening van een vertrouwelijkheidverklaring. In vele andere
gevallen was onze verklaring voldoende dat de data niet tot individueel bedrijf
traceerbaar zouden zijn. De deelnemers hadden hiertoe ook inzicht in het rapport
voor uiteindelijke publicatie. De VRS pilot-studie loopt in september 2008 af.
In 2007 verscheen vanuit de Scandinavische landen een rapport dat het midden
houdt tussen een literatuur survey en huidige stand van zaken in de industrie in
Noord-Europa [42]. Met voorbeelden van toepassingen van nanomaterialen in de
industrie in Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen en Zweden beoogt het rapport
aan te geven waar en welke nanomaterialen worden gebruikt. Diverse bedrijven en
producten worden besproken, maar helaas wordt niet ingegaan op goede praktijken
en het aantal blootgestelde werknemers. Wel krijgt het thema MSDS sheets aparte
aandacht in hun rapport. Dertig MSDS sheets werden gevonden via de websites van
producenten (silica,11; carbon nanotubes, 11; quantum dots, 3) en onderzocht via
instructies in de Europese regelgeving voor het opstellen van MSDS sheets (EG
directive 2001/58/EC). In slechts enkele gevallen was het duidelijk dat het om een
product met nanomaterialen ging, gezien de commerciële naam van het product. De
meeste producten met carbon nanotubes werden beschreven als grafiet. Voor de
quantum dots werd gerelateerd aan de toxiciteit van de metaal (cadmium,
selenium)-componenten en niet naar de vorm. In sommige gevallen werd wel
aangegeven dat de toxiciteit van de nanomaterialen meer of minder kon zijn dan de
respectievelijke chemische componenten deden vermoeden. Het lijkt dus zeker tijd
voor aangepaste regelgeving rondom MSDS sheets. In Maart 2008 publiceerde de
Vereniging van de Duitse Chemische Industrieën (VCI) een speciaal document om
informatie in de keten door te geven over goede praktijken en toxiciteit van
Nanomaterialen via Material Safety Data Sheets [43], waarbij in definities wordt
aangesloten bij het ISO Technical Committee 229 "Nanotechnologies" en de
werkdefinitie
van
engineered
nanomaterialen
van
de
OECD
Werkgroep
“Manufactured Nanomaterials".

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

56

Naast de bovengenoemde studies is er onlangs een conceptrapport verschenen van
het European Agency for Safety and Health at Work getiteld “Expert forecast on
Emerging Chemical Risks related to Occupational Safety and Health” [44], en daarin
wordt op basis van een systematische expertbevraging (N=152) het thema
nanoparticles en ultrafijn stof als het meest belangrijke nieuwe risico op de werkplek
genoemd. Hoewel het rapport nog niet definitief en wellicht ook een reflectie is van
de huidige risicoperceptie bij experts, geeft het wel aan dat hiermee de problematiek
bovenaan in de prioriteitenlijstjes voor onderzoek en regelgeving zal komen. Het
rapport geeft een aantal duidelijke situaties aan waar kans op blootstelling aan
nanodeeltjes aanwezig is, waaronder het werken aan vloeistoffen met nanodeeltjes
zonder handschoenen of andere maatregelen. Daarnaast wordt ook werken met
nanopoeders en nanoparticles in aërosol vorm genoemd. De experts schatten dat de
meeste kans op blootstelling aanwezig is bij a) de primaire ontwikkeling, zoals in
universiteiten en spin-offs, b) processen waarbij nanopoeders worden gebruikt zoals
in de productie van verf, pigmenten en cement, c) lassen, en d) andere processen
waar ultrafijne deeltjes een bijproduct zijn. Het is belangrijk om aan te geven dat in
deze analyse ultrafijn stof (meestal onopzettelijke bijproduct) en nanodeeltjes
(meestal speciaal ontwikkeld) in dezelfde categorie zijn meegenomen. Daarnaast lijkt
het dat de expert assessme nt voor een deel is gevoed door vele onzekerheden en
onderzoeksvragen gedreven door de hazard en mechanisme.

4.4

REPRESENTATIVITEIT GROEP EN UITKOMSTEN

Er waren duidelijke problemen zowel met het vinden en overtuigen van bedrijven om
mee te doen aan dit onderzoek. Opvallend is dat geen enkele organisatie of
regelgever blijkt te beschikken over een registratie of lijst van bedrijven die met
nanomaterialen werken. Alle eerder vermelde studies, inclusief deze, maakten
gebruik van websites, artikelen, presentaties of congressen, abstracts en contacten
met bedrijven om hun target lijst samen te stellen. In de UK wordt gebruik gemaakt
van een vrijwillig rapportage systeem. Het probleem wordt veroorzaakt door de
“enabling” eigenschappen van een technologie die het mogelijk maakt dwars door
alle sectoren heen, materialen te vernieuwen of producten aan te passen. Daarmee
blijft ondanks de veelheid aan onderzoeken nog steeds onduidelijk hoe groot de
penetratiegraad van nanotechnologie in het bedrijfsleven eigenlijk is. Ook bij de
samenstelling van de target populatie in Nederland hebben we dankbaar gebruik
gemaakt van de diverse, fragmentarische overzichten en lijsten die er bestaan bij
diverse ministeries en Senter Novem. De meeste input werd ook hier gegeven door
bestaande relaties, kennis van de markt en consortia zoals MinacNed en NanoNed.
Een aantal zaken hebben een rol gespeeld bij het overtuigen van deelnemers om
mee toe doen aan het onderzoek. Ten eerste speelden verschillen over de definitie
van nanodeeltjes een rol. Er is een discrepantie tussen deze gegevens en het
belangrijkste inclusiecriterium bij van dit onderzoek: werken met synthetische,
moeilijk afbreekbare nanodeeltjes. Vaak was het eerste telefoongesprek er één waar
definities van nanodeeltjes en of het bedrijf wel of niet tot de doelgroep behoorde,
aan de orde kwamen. Zo maakt een bedrijf als PepScan wel synthetische peptides in
de nanorange, maar deze kunnen niet als moeilijk afbreekbaar worden beschouwd.
Ook bleek het vaak essentieel om tot op hoog niveau door te vragen (Hoofd R&D)
om een juist antwoord op de vraag te krijgen. Zo geven bedrijven als ASML en
Medtronic (geen deelnemers) aan dat de componenten die zij hanteren of

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

57

assembleren simpelweg door andere bedrijven buiten Nederland worden gemaakt of
in elkaar worden gezet. Een bedrijf als Umicore, een belangrijke producent van
pigmenten, maakt pigmenten net over de grens en geeft aan dat alleen verzending
via Nederland plaatsvindt. Dit bevestigt de conclusie van voorgaande onderzoeken,
dat voor een goede indruk van de stand van zaken in Europa, het noodzakelijk zal
zijn om de survey op Europees niveau uit te voeren. Daarnaast hebben we de indruk
gekregen dat (1) veel bedrijven niet wilden meedoen omdat men meende de situatie
volledig onder controle te hebben en de juiste praktijken hanteerde, of (2) uit
concurrentieoverwegingen geen gegevens naar andere partijen wil loslaten.
In ons onderzoek hebben we de mogelijkheid gehad om gegevens van nonresponders te toetsen aan gegevens die beschikbaar zijn uit octrooiaanvragen [45]
en aan bedrijfsgegevens bekend uit de subsidieregeling speur- en ontwikkelingswerk
(WBSO), waarbij nanotechnologie als kernthema is genoemd [36]. Hoewel deze
analyse niet op het hele databestand is uitgevoerd, springen onmiddellijk een aantal
zaken in het oog. ASML is niet in de database opgenomen, omdat zij naar eigen
zeggen (ASML) niet met vrije nanodeeltjes werken. ASML en Philips zijn twee
bedrijven die n zeer sterk zijn in octrooien binnen de nanotechnologie en nemen een
flink stuk van de R&D loonkosten binnen de assemblage en elektrische apparatuur
voor hun rekening. Philips is volgens de octrooianalyse [45] de grootste speler in
Nederland op het gebied van de nanotechnologie, maar helaas geen deelnemer in
ons onderzoek. Ook laat de eerdergenoemde octrooianalyse [45] zien dat
nanomaterialen en nano-ICT in Nederland de sterkste takken zijn. Hoewel ICT wel
degelijk een behoorlijke omvang heeft in onze survey is zij zeker niet het
belangrijkste segment. Voor nanomaterialen wordt dit beeld wel duidelijk bevestigd.

Veel kan men ook leren uit de grote onderzoeksprogramma’s zoals CTMM,
NanoImpuls, NanoNed en privaatpublieke samenwerkingen als het Dutch Polymer
Institute (DPI). Hieruit wordt onmiddellijk duidelijk dat veel meer partijen met
nanodeeltjes werken bijvoorbeeld in imaging en diagnostiek. Deze partijen werden
echter niet zichtbaar via onze gehanteerde stapsgewijze benadering. Het DPI als
schakelpunt tussen industrie en kennisinstellingen gaf aan wel een overzicht te
hebben van gebruikte nanomaterialen, maar dit niet kunnen delen met de
onderzoekers, aangezien zij niet de aangewezen rechtspersoon is om dat te kunnen
doen.
Van andere bedrijven kan men via de wetenschappelijke kanalen zien dat er gewerkt
wordt aan bepaalde toepassingen waarin mengsels van polymeren met nanodeeltjes
(meestal klei) worden gemaakt. Sommige staan ook bovenaan in de R&D loonkosten
op het gebied van nanotechnologie. Toch geven deze bedrijven aan zich niet relevant
te vinden voor deze studie. Van de bedrijven die in de periode 2005-2006 in de top
25 staan van R&D kosten op het gebied van nanotechnologie, hebben we van 7
telefonische informatie over gebruik van nanodeeltjes binnen hun bedrijf. Daarbij
bleken er 2 inderdaad niet met slecht afbreekbare nanodeeltjes te werken, en de
andere 5 zijn ingesloten in het onderzoek. Al met al bevestigt dit het vermoeden dat
er meer bedrijven nanodeeltjes gebruiken dan deze studie heeft kunnen meten. Van
de kennisinstellingen hebben we de indruk dat de voornaamste researchinstellingen
hebben deelgenomen. Daarnaast blijken ook twee hogescholen met onderzoek en
onderwijs in nanomaterialen bezig zijn.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

58

Uiteraard heeft dit ook betekenis voor de schatting van het blootgestelde aantal
werknemers (n=357) en voor de verschillende materialen. Waarschijnlijk zijn ook
hier de aantallen vrijwel zeker flink onderschat, maar is een betere schatting alleen
met grote aannames te geven. Zo is de populatie werknemers die met het onderzoek
is afgedekt rond de 41.000. Via een lineaire extrapolatie naar het totaal aantal
werknemers binnen bedrijven en kennisinstellingen zou men dan een maximaal
aantal werknemers kunnen berekenen dat in Nederland met nanomaterialen
omgaan. Daarnaast kunnen in het bijzonder de kennisinstellingen niet precies
aangeven wie van het totaal (n= 137) met welke materialen werkt. In deze groep
verdient het daarom aanbeveling om aio’s en analisten, werkzaam binnen nanoprojecten in de kennisinstellingen als potentieel blootgestelde groep te oormerken en
verder te onderzoeken. Hiervoor bieden de overzichten van het Nederlands Nano
Initiatief
(NNI),
het
Dutch
Polymer
Instituut
(DPI)
dan
wel
de
onderzoeksprogramma’s NanoImpuls, NanoNed, MicroNed, Biomade en Holst center
een goede ingang.
Onze huidige studie geeft aan dat de hoeveelheid nanomaterialen vooral wordt
bepaald door een klein aantal grootgebruikers in nauwkeurig gedefinieerde
toepassingen en producten. Daarbij valt op dat de aard van de materialen en de orde
van grootte van gebruik nagenoeg gelijk is aan die in andere Europese landen.
Hierbij gaat het vooral om klassieke nanodeeltjes die al jaren op de markt zijn, zoals
carbon black, metaaloxiden en amorf silica. Aan de andere kant zien we in de
Zwitserse survey veel gebruik van nanozilver, en in de ICON survey de nieuwe
generatie op koolstof gebaseerde nanomaterialen een vlucht nemen. Hiermee
worden koolstofnanobuisjes (CNT) en fullerenen bedoeld. Ook in ons land worden
deze materialen gebruikt, maar vooral in R&D toepassingen, en betreft het een enkel
product. Zo worden fullerenen (C60 ) in cosmetica verwerkt als antioxidant. Uiteraard
moeten de gerapporteerde hoeveelheden van moeilijk afbreekbare nanodeeltjes met
enige voorzichtigheid worden tegemoet getreden. Enerzijds omdat schattingen erg
moeilijk te geven zijn en afhankelijk zijn van de persoon aan wie de informatie wordt
gevraagd. Daarnaast was het onmogelijk om deze informatie te valideren via een
derde partij.

4.5.

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

In Nederland blijkt geen eenduidig inzicht te zijn in de bedrijven en instellingen die in
de Nanotechnologie actief zijn, doch in dit onderzoek zijn 122 instellingen benaderd
die eventueel met nanodeeltjes werken. Daarvan vielen 62 bedrijven af voor een
groot deel omdat ze wel werkzaam waren binnen de nanotechnologie, maar in het
geheel geen synthetische nanodeeltjes gebruikten en dus niet tot de doelgroep van
het onderzoek behoorden (n=49), en deels omdat men geen nanodeeltjes binnen de
Nederlandse vestiging gebruikte (n=8). Zestig bedrijven behoorden wel tot de
doelgroep, waarvan uiteindelijk 37 ( 26 bedrijven en 11 kennisinstellingen)
medewerking verleend hebben aan bedrijfsbezoek plus interview. Het aantal MKB
binnen de bedrijven was 11 op 26 (42 %), waarbij zowel producenten (n=5) als
gebruikers(n=6) zaten. De meeste toepassingen werden gevonden in oppervlakten
en coatings met onderzoek als een goede tweede. Veruit het belangrijkste
toepassingsgebied blijkt materialen te zijn (15/37).

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

59

De nanodeeltjes die in de grootste hoeveelheden worden gebruik zijn carbon black,
amorf silica en aluminium oxides. Het gebruik van deze klassieke, synthetische
nanodeeltjes bedraagt meerdere tonnen per jaar. Alle andere nanodeeltjes (o.a.
nanotubes, nanozilver, ijzeroxides) worden in kleinere hoeveelheden gebruikt dan
wel geproduceerd. Binnen de totaal betrokken populatie werknemers in de survey
(41.000) verrichten naar schatting rond de 400 werknemers regelmatig
werkzaamheden met nanodeeltjes in verschillende vormen. Ongeveer de helft
hiervan werkt bij bedrijven waar carbon black, amorf silica en metaaloxiden worden
verwerkt. In de kennisinstellingen werken 137 mensen met diverse nanoproducten
meestal in de ontwikkelingsfase. De hoeveelheden van experimentele, synthetische
nanodeeltjes liggen tussen 1 en 100 gram per jaar.
Een opvallende uitkomst van het onderzoek is dat de informatie-uitwisseling in de
keten zeer gebrekkig is. Bij de helft van de bedrijven vindt geen enkele
informatieverstrekking plaats in de keten over de aanwezigheid en risico’s van
nanodeeltjes, noch vanuit leveranciers, noch naar de klanten. Daartegenover staan
weer leveranciers die een zeer actieve houding hebben naar afnemers van hun
product rondom eventuele risico’s van nanodeeltjes. De combinatie van
toepassingen in coatings en de gebrekkige informatie-uitwisseling zou kunnen
betekenen dat de downstream gebruikers van deze producten bijvoorbeeld in de
bouw, garages en toepassing van verven een onvermoed risico op blootstelling en
dus effecten kunnen lopen. Dit is niet onderzocht maar kan een aandachtpunt voor
verder onderzoek zijn.
Bij de meeste deelnemers aan dit onderzoek (68 %) is er aandacht voor omgaan met
nanodeeltjes bij het opstellen van de risico-inventarisatie en evaluatie (RI & E) of in
betreffende projectbeschrijving. Als reden voor keuze voor het laatste wordt
genoemd het onderzoekskarakter van de werkzaamheden en de snelle wisseling van
(project) werkzaamheden. Bij 5 van deze bedrijven (20 %) is de oordeelvorming nog
niet afgerond, en de rest geeft aan dat er geen risico’s zijn bij de huidige
bedrijfsvoering. Bij slechts 3 bedrijven is dit onderdeel echter onderbouwd via
blootstellingsmetingen. Bijna een kwart van de bedrijven geeft aan dat men risico’s
afdekt via gestelde beleidsprincipes. De benaderingen die door deze bedrijven
worden gehanteerd zijn echter behoorlijk verschillend en lijken gebaseerd op
a)
Keuzes vooraf over de aard van de nanomaterialen die worden ingezet,
b)
Nanomaterialen in algemene zin beschouwen als toxische stof, en
c)
Keuzes over de verschijningsvorm van de nanomaterialen.
De keuze om nanomaterialen niet in poedervorm te gebruiken, maar uitsluitend in
een matrix of om de nanomaterialen zo snel mogelijk in dispersie te brengen, blijkt
een van de belangrijkste peilers in het beleid van bedrijven te zijn. Ten aanzien van
beheersmaatregelen en goede praktijken blijkt het volgende:
•

Er is bij de bedrijven een bewustzijn ten aanzien van eventuele risico’s van
nanodeeltjes en bijna alle onderzochte bedrijven (92%) hebben voor
nanomaterialen een risicoanalyse uitgevoerd. Deze risicoanalyse is in lang
niet alle gevallen formeel vastgelegd in de RI&E.

•

De meeste bedrijven en instellingen voeren de risicoanalyse uit op het niveau
van concrete toepassingen en projecten. Een aantal bedrijven (n=9; 24%)
heeft meer algemene uitgangspunten opgesteld voor de introductie en het
gebruik van nanomaterialen binnen de bedrijfsvoering.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

60

•

de aard van de arbeidshygiënische beheersmaatregelen hangt samen met het
voorkomen en de vorm van de nanodeeltjes. Bedrijven die nanodeeltjes
geheel of gedeeltelijk in poedervorm gebruiken doen dit in de helft van de
gevallen in een zoveel mogelijk gesloten systeem. Daarnaast was lokale
ventilatie de belangrijkste maatregel.

•

Over de gehele linie is ventilatie de meest toegepaste beheersmaatregel,
waarbij in zowel zuurkasten (n=19) als andere vormen van lokale ventilatie
(n=9) worden toegepast.

•

Organisatorische maatregelen, zoals het beperken van het aantal werknemers
of het beperken van de blootstellingsduur, wordt slechts bij 5 bedrijven actief
toegepast als beheersmaatregel.

•

Bedrijven die uitsluitend nanomaterialen in en matrix gebruiken nemen over
de gehele linie minder arbeidshygiënische maatregelen, dan bedrijven die met
nanopoeders werken. Bij deze bedrijven werd in 25% van de gevallen in
gesloten systemen gewerkt en werd in 56% van de gevallen ventilatie
gebruikt.

•

Er zijn geen grote verschillen zichtbaar in maatregelen tussen bedrijven en
kennisinstellingen. Het grootste verschil tussen beiden is zichtbaar bij de
voorlichting en instructie aan werknemers. Over de hele linie worden echter
dezelfde type maatregelen ingezet.

•

Over de effectiviteit van de gebruikte maatregelen is weinig bekend
aangezien er nauwelijks systematisch wordt gemeten. De beschikbaarheid
van goedkope apparatuur en toegang tot geavanceerde meetapparatuur
speelt hier een rol.

•

In slechts een klein aantal gevallen gaat de risicoanalyse gepaard met het
uitvoeren van metingen naar nanodeeltjes. De risicobeoordeling is dus in veel
gevallen niet onderbouwd met metingen. Slechts 3 (8%) bedrijven hebben op
één of andere manier blootstellingsmetingen uitgevoerd.

•

Er is duidelijke behoefte aan informatie over best-practices over het werken
met nanodeeltjes in andere landen en/of sectoren. Informatie over
effectiviteit van ventilatie, filters, persoonlijke beschermingsmiddelen is in de
loop van het onderzoek beschikbaar gekomen (NanoSafe) en aan de
deelnemers doorgestuurd.

•

De meeste deelnemers geven aan dat de veiligheidsinformatiebladen in de
meeste gevallen niets over de aanwezigheid dan wel de risico’s van
nanodeeltjes in het product melden en daarmee zijn nanodeeltjes
onvoldoende herkenbaar en identificeerbaar.

•

Bij vrijwel alle bedrijven (92%) wordt nanodeeltjeshoudend afval afgevoerd
binnen de reguliere bedrijfsafvalstromen en wordt vooralsnog niet als aparte
afvalstroom beschouwd. De aard van het nanomateriaal en/of de aard van de
matrix waarin de nanomaterialen zitten bepalen met welke afvalstroom het
materiaal meegaat.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

61

Belangrijk voor de toekomst en specifiek beleid ten aanzien van nanomaterialen, is
de vraag hoe de productie en het aantal blootgestelde werknemers op de
middellange termijn zich zal ontwikkelen. Dit in het bijzonder omdat de penetratie
van producten met nanodeeltjes via productketens snel zal gaan. Drie bedrijven
geven aan dat wanneer de onderzoeksfase is afgesloten, en tot productie wordt
overgegaan, de hoeveelheden en aantal blootgestelde werknemers zeer snel zullen
stijgen. Internationaal worden grote productievolumes verwacht voor cosmetica,
textiel, coatings en verven. Dit toekomstbeeld sluit goed aan bij Nederland waar
toepassingen in textiel, de auto-industrie en keramische toepassingen snel vele
duizenden kilo’s (synthetische) nanomaterialen zal betreffen binnen 5 jaar. In de
periode daarna (2012-2017) wordt de toepassing van nanomaterialen verwacht in
brandstofcellen, zonnecellen, en slimme oppervlakken [43,44]. De toepassing van
nanomaterialen zal verder uitbreiden naar vele andere sectoren via toepassing van
verven, coatings, lakken en bouwmaterialen. Daarom zal naast het gebruikte
volume, ook de proportie blootgestelde werknemers in de industrie behoorlijk
toenemen. Wat beide effecten betekenen in termen van hoeveelheid nanomaterialen
en aantallen werknemers is moeilijk te zeggen.
In ieder geval is een ontwikkeling in gang gezet waarbij nieuwe, synthetische
nanodeeltjes worden toegepast in materialen en toepassingen die binnen enkele
jaren in vele consumentenproducten worden toegepast. Daarnaast is er ontwikkeling
te zien van een snelle penetratie van producten met nanodeeltjes downstream in de
keten. Zoals eerder vermeld kan dit vooral in sectoren waar de functionele coatings
worden toegepast of aangebracht (bouw, garages, schilders) leiden tot onvermoede
blootstelling. Voor één bedrijf in het onderzoek, dat nanocoatings gebruikte bij
behandeling van voertuigen en meubilair, is dit al reden geweest om te stoppen met
activiteiten zolang de samenstelling en risico’s van aangeleverde producten niet
worden aangeleverd.
Tenslotte willen we dit rapport besluiten met een aantal bevindingen die ons
gedurende de uitvoering van dit onderzoek zijn opgevallen.
1. De interviews en follow-up hebben aangegeven dat dit een momentopname is in
een zeer dynamisch veld. Al in de terugkoppeling met deelnemers en nietdeelnemers hebben we gezien dat zaken snel veranderen. Gezien de snelle groei
van toepassingen van nanomaterialen en de penetratie van de markt kan een
regelmatige follow-up van de deelnemers een indruk geven van deze
ontwikkelingen. Daarnaast is deze populatie een doelgroep bij gerichte
voorlichting en evaluatie van methoden.
2. Het niet beschikbaar zijn van goedkope en betrouwbare meetmethoden om
blootstelling aan en emissie van nanodeeltjes te meten is een bron van
onzekerheid voor zowel gebruiker als beleidsmakers. Het pakket van maatregelen
dat bij de deelnemende bedrijven is opgesteld om de blootstelling aan
nanodeeltjes te reduceren, is nauwelijks onderbouwd met metingen om de
effectiviteit van de beheersmaatregelen te toetsen. Goed arbo-beleid wordt
getoetst en bijgesteld, maar de instrumenten hiervoor ontbreken vooralsnog.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

62

REFERENTIES
1.

van Est R, Malsch I, Rip A. Om het kleine te waarderen... Een schets van
nanotechnologie: publiek debat, toepassingsgebieden en maatschappelijke
aandachtspunten. Den Haag: Rathenau Instituut; 2004: Werkdocument 93.
2.
Kampers F. Potentiële risico's van bio-nanotechnologie voor mens en milieu.
Oriëntatierapport in opdracht van de COGEM. Wageningen: Wageningen UR;
2004.
3.
Koeman JH, Dekker C, Nolte RJM, Reinhoudt DN, Rip A, Robillard GT e.a. Hoe
groot kan klein zijn? Enkele kanttekeningen bij onderzoek op nanometerschaal en
mogelijke gevolgen van nanotechnologie. Den Haag: KNAW, Werkgroep
Nanotechnologie; 2004.
4.
de Jong WH, Roszek B, Geertsma RE. Nanotechnology in medical applications:
possible risks forhuman health. Bilthoven: RIVM; 2005: 265001002.
5.
Roszek B, de Jong WH, Geertsma RE. Nanotechnology in medical applications:
state-of-the-art in materials and devices. Bilthoven: RIVM; 2005: 265001001.
6.
Bijker W, de Beaufort I, van den Berg,Borm PJA, Oyen W, Robillard G, Van
Dijk H 92006) Betekenis Nanotechnologieën voor de gezondheid. Rapport
2006/06, Den Haag,
7.
Baumgartner W, Jäckli B, Schmithüsen B, Weber F. Nanotechnologie in der
Medizin. Bern: TA Swiss; 11-2003: TA 47/2003.
8.
Malsch I. Benefits, risks, ethical, legal and social aspects of nanotechnology.
Second Edition. Nanoforum; 2005.
9.
Wagner V, Wechsler D. Nanobiotechnologie II: Anwendungen in der Medizin
und Pharmazie. Düsseldorf: Zukünftige Technologien Consulting, VDI
Technologiezentrum GmbH; 2004.
10.
Royal Society & Royal Academy of Engineering (2004). Nanoscience and
Nanotechnologies. Opportunities and uncertainties. Londen: Royal Society &
Royal Academy of Engineering.
11.
Friends of the Earth (2007) Nanotechnology & Sunscreens: A consumer guide
for
avoiding
nano-sunscreens.
Available
http://www.foe.org/nano_sunscreens_guide/Nano_Sunscreens.pdf.
12.
Arnall AH (2003) Future technologies, todays’ choices. Greenpeace
environmental trust, London, ISBN 1-903907-0505.
13.
Senter Novem rapportage “ Zicht op Nanotechnologie in Nederland 20022004”
14.
Donaldson K, Tran L, Jimenez LA, Duffin R, Newby DE, Mills N, MacNee W,
Stone V: Combustion-derived nanoparticles: a review of their toxicology following
inhalation exposure. Part. Fibre Toxicol. 2005 ; 21, 2-10.
15.
Borm PJ, Robbins D, Haubold S, Kuhlbusch T, Fissan H, Donaldson K, Schins
R, Stone V, Kreyling W, Lademann J, Krutmann J, Warheit D, Oberdorster E. The
potential risks of nanomaterials: a review carried out for ECETOC. Part Fibre
Toxicol. 2006 Aug 14;3:11.
16.
Oberdörster G, Oberdörster E, Oberdörster J. Nanotoxicology: an emerging
discipline evolving from studies of ultrafine particles. Environ Health Perspect.
2005 Jul;113(7):823-39. Review.
17.
Oberdörster G, Sharp Z, Atudorei V, Elder A, Gelein R, Kreyling W, Cox C:
Translocation of inhaled ultrafine particles to the brain. Inhal. Toxicol. 2004; 16,
437- 445
18.
Calderon–Garciduenas L, Reed W, Maronpot RR. Brain inflammation and
Alzheimer's-like pathology in individuals exposed to severe air pollution. Toxicol.
Pathol. 2004: 32 (6), 650-658.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

63

19.

Cruts B, van Etten L, Tornqvist H, Blomberg A, Sandstrom T, Mills NL, Borm
PJ. Exposure to diesel exhaust induces changes in EEG in human volunteers. Part
Fibre Toxicol. 2008 Mar 11;5(1):4
20.
Nel A, Xia T, Madler L, Li N. Toxic potential of materials at the nanolevel.
Science 2006:311 (5761), 622-627.
21.
Oberdörster G, Maynard A, Donaldson K, Castranova V, Fitzpatrick J,
Ausman K, Carter J, Karn B, Kreyling W, Lai D, Olin S, Monteiro-Riviere N,
Warheit D, Yang H; ILSI Research Foundation/Risk Science Institute
Nanomaterial Toxicity Screening Working Group. Principles for characterizing the
potential human health effects from exposure to nanomaterials: elements of a
screening strategy. Part Fibre Toxicol. 2005 Oct 6;2:8.
22.
Maynard AD, Aitken RJ, Butz T, Colvin V, Donaldson K, Oberdörster G,
Philbert MA, Ryan J, Seaton A, Stone V, Tinkle SS, Tran L, Walker NJ, Warheit
DB. Safe handling of nanotechnology. Nature. 444(7117):267-9.
23.
Colvin VL. The potential environmental impact of engineered nanomaterials.
Nat Biotechnol. 2003 Oct;21(10):1166-70. Erratum in: Nat Biotechnol. 2004
Jun;22(6):760.
24.
SCENIHR (2007) Scientific committee on emerging and newly identified
health risks (scenihr) opinion on The appropriateness of the risk assessment
methodology in accordance with the technical guidance documents for new and
existing substances for assessing the risks of nanomaterials, adopted on 21-22
June 2007 after public consultation.http://ec.europa.eu/health/
25.
VCI and Dechema (2007). Environmental aspects of nanoparticles- with a
priority list for the European 7th R&D Framwork programme and national research
programmes. 21 september 2007, communication.
26.
Kim SC, Lee DK. Inactivation of algal blooms in eutrophic water of drinking
water supplies with the photocatalysis of TiO2 thin film on hollow glass beads.
Water Sci Technol. 2005;52(9):145-52.
27.
Borm PJ. Particle toxicology: from coal mining to nanotechnology. Inhal
Toxicol. 2002 Mar;14(3):311-24. Review
28.
SCENIHR. 2005. Request for a Scientific Opinion on the Appropriateness of
Existing Methodologies to Assess the Potential Risks Associated with engineered
and Adventitious Nanotechnologies. SCENIHR/002/05. Brussels: European
Commission, Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health
Risks.
29.
Approaches to Safe Nanotechnology: An Information Exchange with NIOSH.
Department of Health and Human Serv ices, Centers for Disease Control and Prev
ention, National Institute for Occupational Safety and Health, National Personal
Protective Technology Laboratory, Pittsburgh, PA. http://www.cdc.gov/niosh
30.
RJ Aitken, KS Creely, CL Tran (2004). Nanoparticles: An occupational
hygiene review. HSE Books, Norwich, ISBN 0 7176 2908 2.
31.
BSI (2007) Nanotechnologies – PD 6699-2:2007, Part 2: Guide to safe
handling and disposal of manufactured nanomaterials. ISBN 978 0 580 60832 2
32. BaUa and VCI (2007). Guidance for Handling and Use of Nanomaterials at the
Workplace. Berlin/Dortmund/Frankfurt, August 2007.
33. NanoSafe (2008) Efficiency of fibrous filters and personal protective equipment
against nanoaerosols. Dissemination report January 2008, www.nanosafe.org
34. Schulte P, Geraci C, Zumwalde R, Hoover M, Kuempel E (2008) Occupational ris k
management of engineered nanoparticles. J Occup Environ Hyg. 5(4):239-49.
Review.
35. Schmid K, Riediker M (2008) Use of nanoparticles in Swiss Industry: a targeted
survey. Environ Sci Technology, in press.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

64

36.
37.

38.

39.
40.

41.
42.

43.
44.
45.
46.

47.

Berg, P van den, Goetheer A, Visman R (2007) Aanvulling op Nanotechnologie
rapport 2005 voor 200r 2005-2006. Beleidsinteractie rapport 2007-15.
Mikkers J, Brouwers DH, Haandel MJH (2007) Nieuwe arbeidsgebonden
chemische gezondheidsrisico’s van nanodeeltjes: een inventarisatie van de
arbeidssituatie in Nederland. TNO rapport V6908, pp 15.
Gerritzen G, Huang LC, Killpack K, Mircheva M, Conti J (2006) A review of
current practices in the Nanotechnology Industry. Phase two report: survey of
current practices in the Nanotechnology workplace. ICON Report, available at
http://icon.rice.edu, pp 125.
Tonning K, Poulsen M (2007) Nanotechnology in the Danish Industry. Danish
Ministry of the Environment, Environmental project No. 1206-2007.
Helland A, Scheringer M, Siegrist M, Kastenholz HG, Wiek A, Scholz RW
(2008) Risk assessment of engineered nanomaterials: a survey of industrial
approaches. Environ Sci Technol 42: 640- 646.
The UK Voluntary Reporting Scheme for engineered nanoscale materials: fifth
quarterly report. 22 December 2007, Department for Environment, Food and
Rural Affairs.
Schneider et al (2007) Evaluation and control of occupational health risks of
nanoparticles. TemaNord 2007: 581. Nordic Council of Ministers, Copenhagen,
2007.
VCI (2008) Guidance for the Passing on of Information along the Supply
Chain in the Handling of Nanomaterials via Safety Data Sheets, March 2008.
European Agency for Safety and Health at Work “Expert forecast on merging
Chemical Risks related to Occupational Safety and Health”.
Braun M, Winnink J (2007) Nanotechnologie. Beeld uit octrooiaanvragen
(1995-2005). Cluster Kennisontwikkeling en Beleidsinteractie, pp. 24.
Friedrichs S, Schulte J. (2007) Environmental health and safety aspects
of nanotechnology—implications for the R&D in (small) companies. Science
and Technology of Advanced Materials 8:12–18.
Oakdene Hollins (2007) Environmentally beneficial Nanotechnologies- Barriers
and Opportunities. A report for the Uk Department for Environment, Food
and Rural affairs, pp. 95.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

65

6.

BIJLAGEN

6.1

VRAGENLIJST (Interview)

Interviews nano-project:
Versie 2.3
Datum 1 oktober 2007
Basisinformatie:
Datum
interview:
Bedrijf:
Gesproken
met:
1. Inleiding
a. Achtergrond project
b. Doelstellingen project
i. Wat is het beeld in het werkveld van de risico’s van
(synthetische) nanodeeltjes en hoe gaat men hiermee om?
ii. Welke informatiebehoefte is er in het werkveld rondom risico’s
en beheersmaatregelen rondom dit onderwerp?
iii. Wat zijn goede praktijken en hoe kan informatie hierover het
best worden verspreid?
c. Afsluiting met workshops met aanbieders en vragers van kennis
rondom het veilig werken met nanodeeltjes
2. Basisinformatie (voor zover niet confidentieel;
geheimhoudingsverklaring) [onderzoeksvraag 1 SZW/VROM]
a. Grootte van het bedrijf en aantal werknemers
i. MKB
ii. (onderdeel van) Multinational
iii. (onderdeel van) Onderzoeksinstituut/Universiteit
b. Type nanobedrijf
i. Onderzoekslaboratorium
ii. Productielocatie
iii. Afnemer/verwerker van nanomaterialen
c. Aard van de nanodeeltjes
i. Grootte (deeltjesgrootte bekend?; D50 ):
1. < 20 nm
2. 20 – 50 nm
3. 50 – 100 nm
4. > 100 nm
ii. Samenstelling (checklijstje van meest gangbare toepassingen)
1. Aluminiumoxide
2. Carbon black
3. Chroom(III)-oxide
4. Kiezelzuur
5. Kleurpigmenten (organisch/anorganisch)
6. Metaalpoeder
7. Nikkeloxide

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

66

8. Pharmacologische toepassing
9. Polymeren
10. Silicaten (SiO2 )
11. Titaniumoxide
12. Vitaminen
13. IJzeroxide
14. Zinkoxide
15. Andere?
iii. Toxiciteit
iv. Vorm (stofvormig, vloeibaar, anders)
v. In matrix of ongebonden?
vi. Toepassingsdoel
1. Coatings / oppervlakte behandeling
2. Cosmetica
3. Pigmenten (bijv verf)
4. Poeder productie
5. UV-bescherming
6. Voedsel
vii. Hoeveelheden
3. Bewustwording potentiële risico’s van nanodeeltjes
a. Worden nanodeeltjes als een mogelijk gezondheidsrisico gezien binnen
het bedrijf?
b. Welke informatiebehoefte bestaat er bij de deelnemer om verantwoord
met nanodeeltjes te kunnen werken?
c. Wanneer zijn nanodeeltjes geïdentificeerd als potentiële vorm van
risico?
d. Indien bekendheid met (potentiële) risico’s: hoe zijn ze er achter
gekomen?
e. Welke informatie verstrekt de leverancier van nanodeeltjes over de
potentiële risico’s [onderzoeksvraag 7 SZW/VROM]
i. Incidenteel/structureel
ii. Relevantie van de informatie
iii. Is deze informatie gekwantificeerd?
iv. Is producent een Nederlands bedrijf?
f. Werkgever: bewustwording en risicoperceptie
g. Werknemers: bewustwording en risicoperceptie
4. Huidige beleid rondom risico’s van nanodeeltjes [onderzoeksvraag 2c
SZW/VROM]
a. Op welk niveau wordt het beleid rondom veiligheid van nanodeeltjes
vormgegeven?
i. Corporate niveau
ii. Lokale management (hoogste niveau?)
iii. Arbo-verantwoordelijke
b. Onderdeel van de RI&E?
c. Uitkomst van de RI&E?
d. Communicatie over risico’s intern (hoe?, hoe vaak?)
e. Communicatie over risico’s naar klanten (indien relevant)
[onderzoeksvraag 7 SZW/VROM]
5. Potentiële blootstellingsmomenten
a. Blootstelling bij welke werkzaamheden?

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

67

b. Aard van de blootstelling bij deze werkzaamheden?
i. Aard van de nanodeeltjes (stofvormig, vloeibaar; zie ook
hiervoor)
ii. Wijze van blootstelling (inhalatie, dermaal, oraal)
c. Mate van blootstelling bij deze werkzaamheden (semi-kwantitatief)?
d. Duur en frequentie van blootstelling bij deze werkzaamheden?
e. Hoeveel werknemers blootgesteld?
6. Beschikbare metingen naar nanodeeltjes (relevant?)
a. Ooit metingen uitgevoerd?
b. Hoe vaak (éénmalig, periodiek)?
c. Meetmethode (welke deeltjesfractie gemeten)
i. Gravimetrisch?
ii. Impactoren?
iii. Condensatietelle rs?
iv. Andere?
d. Uitkomst (risico-oordeel, conclusie)?
7. Huidige maatregelen om blootstelling te beheersen [onderzoeksvraag
2a SZW/VROM]
a. (Worden er nog maatregelen genomen om de toxiciteit te beheersen)?
[onderzoeksvraag 2b SZW/VROM]
b. Welke organisatorische maatregelen?
i. Scheiding bron, mens
ii. Beperking blootstellingsduur
c. Welke technische maatregelen (mede afhankelijk van
blootstellingsvorm: stof/vloeistof)?
i. Gesloten systemen, luchtsluizen, drukverschillen?
ii. Natbereiding?
iii. Afzuiging, filters?
1. Filtertype?
2. Retourlucht mo gelijk?
3. Filters verwisselen (hoe vaak, door wie, maatregelen)?
iv. Persoonlijke beschermingsmaatregelen (inademing, dermaal)?
d. Onderbouwing van de technische maatregelen?
e. (Medische screening als onderdeel risicomanagement)?
f. Effectiviteit van de set van maatregelen? [relatie met onderzoeksvraag
4 SZW/VROM]
g. Indien geen maatregelen, wat zijn de overwegingen om geen
(verdere) blootstellingsbeperkende maatregelen te nemen?
[onderzoeksvraag 3 SZW/VROM]
8. Wat gebeurt er met nanodeeltjeshoudend afval? [onderzoeksvraag 8
SZW/VROM]
a. Is er nanodeeltjes-houdend afval binnen het bedrijf?
b. Wordt dit apart gekwalificeerd?
c. Wordt dit verder verwerkt?
d. Wordt er nog gezondheids- en veiligheidsinformatie uitgewisseld m.b.t.
dit afval?
9. Hoe intenstief wordt de berichtgeving over mogelijke risico’s van
nanodeeltjes gevolgd? [onderzoeksvraag 6 SZW/VROM]
a. Hoe vaak een update van kennis?

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

68

b. Op welke wijze?
c. Via welke kanalen?
10. Kent u andere bedrijven in uw sector die (synthetische) nanodeeltjes
gebruiken of produceren?
11. Heeft u interesse om deel te nemen aan de workshop in januari?
a. Uitleg doel en opzet
b. Datum
12. Wilt u in de toekomst nog eens meewerken aan dit of vergelijkbaar
onderzoek?

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

69

6.2

DEELNEMERS AAN HET ONDERZOEK

Artikona Supplies Maastricht
a
Anoniem1
Corus Ceranic Centre
DAF Trucks
Drost Coating
DSM research
Encapson
FEI
Fuji Tilburg
Magnamedics Diagnostics BV
Koninklijke Mosa NV
Nano specials-Krya materials
NanoCoating Europe BV i.o
NanoTie
NXP
Oce-Technologies B.V.
Organon
SABIC
Schaepman Lakken
Sentron Europe BV
Solenne BV
Sirris
TC Advanced composites
Tejin Aramid BV
Ten Cate textiel
a
Anoniem 2
Yageo Europe BV
DelftChemTech
Hogeschool Zeeland
Hogeschool Zuyd
NanoLab Nijmegen
TNO Eindhoven
TU Eindhoven
TU Twente-MESA+
Zernike, prof.dr Palstra
Zernike, prof. Rudolf
TNO Industrie & Techniek
a)Twee bedrijven hebben uitdrukkelijk verzocht om niet met naam in dit rapport
vermeld te staan, en deze zijn gekenmerkt met Anoniem 1 en 2.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

70

6.3

GOEDE PRAKTIJKEN WORKSHOP 24.01.2008

Nanomaterials at the Workplace: best practices
Workshop 24th January 2008, Eindhoven (NL)
PROGRAM WORKSHOP BEST-PRACTICES NANOMATERIALS
12.00 – 12. 30 uur

Welcome

12.30 – 12:45 uur

Opening and targets of the workshop
Prof.dr. Paul Borm, director of CEL and supervisor of the
Survey on Nanomaterials

12.45 – 13.15 uur

Sampling and and measurement of ultrafine
particles in workplace air. Possibilities and
limitations
Dr. Thomas Kuhlbusch, IUTA e.V, Duisburg (Germany)

13:15 – 13: 30

Plenary questions

13.30 – 14:00 uur

A glance into DuPont’s Stewardship program on
Nanoscale science & engineering and Nanoparticle
Occupational Safety & Health Consortium.
Mr Keith Swain, Sr Consultant HSE Dupont, Wilmington,
Delaware (USA)

14.00 – 14:15 uur

Plenary questions

14.15 – 14: 30

DSM’s workplace safety approaches for nanoscale
materials.
ir. Fenneke Linker, Manager Occupational Hygiene &
Toxicology, DSM, Geleen (NL)

14.15 – 14: 45

Short break and organization into sub-groups

14.45 – 17:00

General discussion and exchange of information

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

71

A short report by Paul J.A. Borm
Background
The centre of Expertise in Life sciences (CEL) in collaboration with ArboUnie and DSM
Arbodienst are conducting a survey in the Netherlands to explore which
nanomaterials are used in Dutch Industry and Research, and which best-practices for
worker protection are being used. In addition, the survey focuses on the fate of
nanomaterial waste and the operating procedures on nanomaterials.
During the first 5 months of interviews it was apparent that most users and/or
producers of nanomaterials had a distinct need to know whether their procedures
were state of the art, or subject to improvement. This was the reason to organize a
workshop in best practices, with the primary target to exchange information on bestpractices in research and engineering of nanoscale materials with experts or in a
business-to-business environment. The event was organized in a week where the
Dutch FNV Union released a press-communication about lack of know-how on this
issue (Trouw, January 21s t) and questions in parliament were asked about this
matter. The week before several consumer organizations announced a boycot of
products with nanoparticles in it.

Outcomes
After
setting
the
stage
and
background for this workshop by Paul
Borm, presentations were given by
three experts.
Thomas Kuhlbusch,
discussed the value of current particle
measurement
technique
developments,
measurements
of
Nanoparticles and ultrafine particles
at
different
working
places,
identification of their sources, as well
as
chemical
and
physical
characterization
for
toxicological
studies
After that Keith A. Swain (Senior Consultant Safety, Health and Environmental (SHE)
at DuPont presented DuPont’s Nanoscale Science & Engineering Safety, Health and
Environmental Stewardship policies, procedures and practices. He also shared the
major outcomes of the Nanoparticle Occupational Health & Safety Consortium
(NOSH) which was started in 2004 to resolve a number of questions on bestpractices in industrial hygiene measures to work with unbound nanoparticles. The
Nano Risk Framework helps DuPont to refine management procedures and identify
questions for nano applications before commercialization. Until valid EHS data is
obtained, DuPont operates based on the very conservative assumption that all
samples are potentially hazardous. DuPont uses written Standard Operating
Procedures (SOPs), facilities w/engineering controls, work practices and PPE for all
ultrafine powder handing and clean up, with risk mitigation safeguards developed
over long experience with highly hazardous materials
Mrs. Fenneke Linker , Manager Occupational Hygiene & Toxicology at DSM (Geleen,
NL) elucidated the working policies with nanomaterials within DSM. This procedure

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

72

includes specific guidelines on nanomaterials, and the intention to develop a
sustainable Nanotechnology. Both Dupont and DSM have an active, transparent
policy with regard to internal and external communication of risks. Both companies
are active in international gremia (ISO, ICON etc) and have well-defined procedures
for handling of Nanotechnology. As it appeared it there is now lots of information
available on best-practices with regard to nanomaterials, and these can be best
accessed through the websites of HSE, NIOSH and Woodrow-Wilson.
Philippe LeCourt (Sirris-Luik, Belgium) finally showed briefly how nanopowder
production is done in his company at low-scale with plasma torch, with batch sizes
up to 10 kg of new materials. An extensive system of under pressure cabins,
separate ventilation and waste recycling was build recently to enable this production.
The model was actually taken from pharmaceutical industry, i.e. production of
vaccines and its quality control.
The NOSH program
Existing ventilation equipment has been tested rigorously in the NOSH program, and
HEPA filters appear to function quite well in line exhaust filtration system is effective
in trapping aerosolized powders. Disposable respirator with P100 HEPA Filter media
are recommended for broad applications, and where applicable disposable Personal
Protective Equipment is recommended. Some insights from their research, which will
be made available soon:
•

Test methods to measure filtration efficiency of commercially available media
to aerosol nanoparticle exposure have been developed.

•

Prolonged usage beyond manufacturers recommended lifetime of filter media
may reduce filtration efficiency, e.g. stored overnight, though still performing
to stated efficiency.
Increasing relative humidity appears to enhance particle capture of filter
media in the range 0 – 20% RH.

•
•

Aerosol particles dp> 40nm may not behave as gases.

•

Smaller particles dp< 20nm can be made to aggregate by placing
obstructions in the aerosol pathway.

•

Bulk powder can become aerosolized, via drop test. Size range was 0 –
900nm and a significant portion was <100nm.

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

73

Measurement devices for nanoparticles

Omgang met Nanodeeltjes op de Werkvloer

74