Evaluatie informatiebepalingen
pensioenwetgeving

EVALUATIE INFORMATIEBEPALINGEN
PENSIOENWETGEVING

- eindrapport -

drs. L.F. Heuts
dr. J.F.I. Klaver

Amsterdam, november 2011
Regioplan publicatienr. 2155

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 - 5315315
Fax : +31 (0)20 - 6265199

Onderzoek, uitgevoerd door Regioplan
Beleidsonderzoek in opdracht van het
ministerie van SZW.

INHOUDSOPGAVE

1

Inleiding ...........................................................................................
1.1
Achtergrond........................................................................
1.2
Onderzoeksdoel en -vragen...............................................
1.3
Pensioenfondsen en -verzekeraars ...................................
1.4
De AFM als toezichthouder ................................................
1.5
Onderzoeksaanpak ............................................................
1.6
Leeswijzer ..........................................................................

1
1
2
2
4
4
6

2

Informatiebepalingen in de pensioenwetgeving ...........................
2.1
Inleiding ..............................................................................
2.2
De startbrief........................................................................
2.3
Het Uniform Pensioenoverzicht .........................................
2.4
Toeslagverlening ................................................................
2.5
Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid ................................................................................
2.6
Overige informatiebepalingen ............................................

7
7
8
8
9

3

4

5

Naleving en handhaafbaarheid informatiebepalingen .................
3.1
Inleiding ..............................................................................
3.2
De startbrief........................................................................
3.3
Het Uniform Pensioenoverzicht .........................................
3.4
Toeslagverlening ................................................................
3.5
Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid ................................................................................
3.6
De stopbrief ........................................................................
3.7
Herstelplan en korten .........................................................
3.8
Naleving overige informatiebepalingen ..............................
3.9
Bovenwettelijke informatieverstrekking ..............................
3.10
Handhaafbaarheid van de informatiebepalingen ...............

10
10
13
13
14
15
16
19
21
22
23
27
28

Uitvoerbaarheid van informatiebepalingen ...................................
4.1
Inleiding ..............................................................................
4.2
De startbrief........................................................................
4.3
Het Uniform Pensioenoverzicht .........................................
4.4
Communicatie over risico’s ................................................
4.5
Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid ................................................................................
4.6
De stopbrief ........................................................................
4.7
Wens pensioenuitvoerders: meer ruimte voor maatwerk ..

31
31
32
37
39
41
42
43

Het Pensioenregister .......................................................................
5.1
Invoering van het Pensioenregister ...................................
5.2
Bezoekers van het Pensioenregister .................................
5.3
Mening over Pensioenregister ...........................................

45
45
46
47

6

Oordeel over informatieverstrekking .............................................
6.1
Inleiding ..............................................................................
6.2
Pensioenbewustzijn en pensioeninteresse ........................
6.3
De startbrief........................................................................
6.4
Het Uniform Pensioenoverzicht .........................................
6.5
Toeslagverlening ................................................................
6.6
Overige informatie-uitingen ................................................
6.7
Communicatieplan en extra communicatieactiviteiten .......
6.8
Digitaal of per brief? ...........................................................
6.9
Tot slot ...............................................................................

51
51
52
55
56
61
63
64
66
69

7

Samenvatting en conclusies ...........................................................
7.1
Naleving handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid ................
7.2
Begrijpelijke, duidelijke en tijdige informatieverstrekking ...
7.3
Realisatie doel van informatiebepalingen? ........................

71
71
72
74

Bijlage

Geraadpleegde bronnen ..................................................

79

1

INLEIDING

1.1

Achtergrond
Op 1 januari 2007 is de Pensioenwet (Pw) in werking getreden. De nieuwe wet
vervangt de oudere Pensioen- en spaarfondsenwet (Psw) die dateerde uit
1954. De Psw is herhaaldelijk gewijzigd om de wetgeving aan te laten sluiten
op de veranderende samenleving. Een reden om de Pensioenwet in te voeren,
was dat de wetgever meer transparantie, zekerheid en kennisoverdracht rond
pensioenen wilde. De Pw geldt voor vrijwel alle pensioenregelingen tussen
werkgevers en werknemers. In 2007 is ook de aangepaste Wet verplichte
beroepspensioenregeling (Wvb) in werking getreden, die bepalingen bevat ten
aanzien van beroepspensioenregelingen. De Wvb vervangt de Wet
betreffende verplichte deelneming in een beroepspensioenregeling, die
stamde uit 1972. Aan beroepspensioenregelingen kunnen alleen vrije
beroepsbeoefenaars en werknemers meedoen die in bepaalde sectoren
werken (bijvoorbeeld huisartsen en apothekers).
De Pw en Wvb (vanaf nu: pensioenwetgeving) zorgden voor een strengere
informatieplicht voor pensioenuitvoerders. In de Memorie van Toelichting bij de
Pensioenwet is de opname van de informatiebepalingen in de wet als volgt
gemotiveerd: “De regering acht het van groot belang dat pensioenuitvoerders
deelnemers, gewezen deelnemers, pensioengerechtigden en gewezen
partners rechtstreeks informeren over de uitvoering van de pensioenovereenkomst. Alleen op grond van goede informatie kunnen deze belanghebbenden een financiële planning maken met betrekking tot inkomen bij
ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of inkomen voor nabestaanden bij
overlijden. Het is de verantwoordelijkheid van een burger zelf om te beoordelen of het totaal aan uitkeringen waar hij recht op heeft – op basis van
wettelijke regelingen en aanvullende pensioenregelingen – tezamen met
eventuele eigen middelen voldoende is of aangevuld moet worden met behulp
van een vrijwillige pensioenregeling of een derdepijlerproduct. De informatieverstrekking dient dusdanig te zijn dat een burger deze verantwoordelijkheid
waar kan maken.”
Op grond van de pensioenwetgeving moeten de informatiebepalingen eind
2011 zijn geëvalueerd. Regioplan heeft hiertoe in opdracht van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) deze evaluatie van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving uitgevoerd.

1

1.2

Onderzoeksdoel en -vragen
Om het ministerie van SZW in staat te stellen een oordeel te vormen over de
uitwerking van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving, is in deze
evaluatie gekeken naar de doeltreffendheid van de informatiebepalingen. Door
middel van dit onderzoek wordt basisinformatie opgeleverd waarmee het
ministerie tot een analyse en een afgewogen oordeel van de werking van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving kan komen. Binnen de
evaluatie staan de begrijpelijkheid, duidelijkheid en tijdigheid van de
informatieverstrekking door pensioenuitvoerders aan (gewezen) deelnemers,
pensioengerechtigden en gewezen partners centraal. Op basis van de
bovenstaande doelstelling van de evaluatie kan de volgende centrale
onderzoeksvraag worden geformuleerd:
In hoeverre zijn de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving doeltreffend?

Om deze vraag te kunnen beantwoorden, wordt in dit onderzoek antwoord
gegeven op de volgende deelvragen:
• In hoeverre worden de informatiebepalingen door pensioenuitvoerders
nageleefd? Worden extra (bovenwettelijke) communicatieactiviteiten
verricht? Wat gaat goed en minder goed?
• In hoeverre zijn de informatiebepalingen voor pensioenuitvoerders
uitvoerbaar? Wat gaat goed en minder goed?
• In hoeverre zijn de informatiebepalingen voor de Autoriteit Financiële
Markten handhaafbaar? Wat gaat goed en minder goed?
• Hoe beoordelen deelnemers de informatie die zij van pensioenuitvoerders
ontvangen? Wat is het oordeel over de extra communicatieactiviteiten van
pensioenuitvoerders? Wat gaat goed en minder goed?

1.3

Pensioenfondsen en -verzekeraars
De informatiebepalingen in de pensioenwetgeving gelden voor
pensioenfondsen en -verzekeraars (voortaan samen: pensioenuitvoerders). In
ons land zijn verschillende typen pensioenuitvoerders actief 1 :
• ondernemingspensioenfondsen: pensioenfondsen die aan een specifieke
onderneming zijn verbonden;
• bedrijfstakpensioenfondsen: pensioenfondsen die zijn ingesteld door een
gehele bedrijfstak;

1

Naast pensioenfondsen en pensioenverzekeraars heeft Nederland er per 1 januari 2011
een nieuwe pensioenuitvoerder bij gekregen, de Premiepensioeninstelling (PPI). PPI’s zijn
pensioeninstellingen die pensioenregelingen in de vorm van premieovereenkomsten
(defined contribution) in de opbouwfase uitvoeren van Nederlandse en/of buitenlandse
ondernemingen.

2

• beroepspensioenfondsen: pensioenfondsen voor beoefenaren van een
specifiek beroep, bijvoorbeeld huisartsen of apothekers; voor
beroepspensioenfondsen is de Wvb van kracht;
• pensioenverzekeraars: verzekeringsmaatschappijen die pensioenregelingen uitvoeren.
In tabel 1.1 wordt weergegeven hoeveel pensioenuitvoerders er in Nederland
zijn (naar type pensioenuitvoerder).

Tabel 1.1

Verschillende typen pensioenuitvoerders in Nederland (per
september 2011)

Type pensioenuitvoerder
Ondernemingspensioenfonds
Bedrijfstakpensioenfonds
Beroepspensioenfonds
Pensioenverzekeraars
Totaal

Aantal
371
77
12
22 2
482

Bron: DNB/Verbond van Verzekeraars, september 2011

Volgens cijfers van De Nederlandsche Bank (DNB) hadden in 2010 circa 6,8
miljoen mensen een pensioenregeling bij een pensioenfonds of verzekeraar.
Van alle actieve deelnemers zit driekwart bij een bedrijfstakpensioenfonds,
10,5 procent bij een ondernemingspensioenfonds en 0,8 procent bij een
beroepspensioenfonds. In totaal zit bijna 13,8 procent bij een verzekeraar.
Veel pensioenfondsen besteden kernactiviteiten zoals informatieverstrekking,
pensioenadministratie en vermogensbeheer uit aan pensioenuitvoeringsorganisaties. Er is in Nederland een aantal grote pensioenuitvoeringsorganisaties dat voor veel verschillende pensioenfondsen, meestal bedrijfstakpensioenfondsen, de communicatieactiviteiten verricht. Ongeveer twee derde
van de pensioenfondsen in Nederland heeft de pensioenuitvoering uitbesteed
aan een pensioenuitvoeringsorganisatie. Bijna een op de vijf heeft de
pensioenuitvoering gedeeltelijk uitbesteed. 3
In het geval dat een pensioenfonds zich heeft herverzekerd, kan het
voorkomen dat de communicatieactiviteiten van het fonds door de betreffende
(her)verzekeraar worden verricht. Ongeveer een derde van de pensioen-

2

In totaal waren negentien pensioenverzekeraars verplicht om het selfassessmentonderzoek in te vullen. In de tabel geeft DNB aan dat er 22 pensioenverzekeraars zijn.
Mogelijke verklaringen voor dit verschil zijn volgens de AFM: (1) dat er zeer recent een
aantal fusies heeft plaatsgevonden die mogelijk nog niet zijn doorgevoerd in registers van
DNB; (2) het selfassessment-onderzoek richt zich uitsluitend op pensioenverzekeraars die
onder de Pw vallen; verzekeraars die onder de Psw vallen, zijn niet meegenomen.

3

AFM, 2011: Selfassessment-onderzoek pensioenfondsen.

3

fondsen heeft zich gedeeltelijk herverzekerd; circa een op de zes fondsen
heeft zich volledig herverzekerd. 4

1.4

De AFM als toezichthouder
Sinds 1 januari 2007 houdt de Autoriteit Financiële Markten (AFM) toezicht op
pensioenuitvoerders. De AFM controleert of pensioenuitvoerders zich aan de
wetten en regels houden die gaan over:
• de informatie die zij volgens de wet aan deelnemers, gewezen deelnemers
en gepensioneerden moeten geven;
• de zorgplicht die zij hebben voor deelnemers, gewezen deelnemers en
gepensioneerden die een premieovereenkomst met beleggingsvrijheid
hebben;
• het omgaan met voorkennis en privétransacties en het beheersen van
belangenverstrengeling.
Ten aanzien van alle overige onderdelen in de pensioenwetgeving houdt DNB
toezicht op de pensioenuitvoerders.

1.5

Onderzoeksaanpak
Om de centrale onderzoeksvraag en onderliggende deelvragen te kunnen
beantwoorden, hebben wij de volgende onderzoeksactiviteiten uitgevoerd:
• documentanalyse en analyse van databestanden;
• interviews met stakeholders;
• interviews met pensioenuitvoerders;
• interviews met leden van deelnemersraden van pensioenfondsen;
• interviews met individuele (gewezen) deelnemers en gepensioneerden;
• focusgroepen met pensioenuitvoerders en met leden van
deelnemersraden.
Documentanalyse en analyse databestanden
Door middel van deskresearch zijn inzichten uit reeds uitgevoerde
onderzoeken hergebruikt voor de beantwoording van een deel van de
onderzoeksvragen. Hiervoor zijn relevante landelijke onderzoeken, waaronder
onderzoeken van de AFM, het onderzoek van de Pensioenfederatie en
Verbond van Verzekeraars over het UPO 2012 en overige documenten
bestudeerd. Ook hebben wij de data van twee onderzoeken van de AFM die in
de zomer van 2011 zijn afgerond, nader geanalyseerd: het selfassessmentonderzoek onder pensioenfondsen en verzekeraars en de Consumentenmonitor onder deelnemers in een pensioenregeling.

4

4

AFM, 2011: Selfassessment-onderzoek pensioenfondsen.

Het ministerie van SZW heeft een aantal vragen mee laten lopen in het
selfassessment-onderzoek van de AFM. Deze vragen richtten zich op de
mening van pensioenuitvoerders over de uitvoerbaarheid van een aantal
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving. Pensioenuitvoerders waren
niet verplicht om deze vragen te beantwoorden, in tegenstelling tot de vragen
van de AFM in het selfassessment-onderzoek. Het selfassessment-onderzoek
gaat uit van zelfrapportage. De AFM toetst steekproefsgewijs of de gegeven
antwoorden kloppen.
Interviews
Voor deze evaluatie zijn telefonische en face-to-face-interviews afgenomen
met verschillende typen stakeholders. Dit zijn:
• de Pensioenfederatie;
• het Verbond van Verzekeraars;
• de AFM;
• DNB;
• de Ombudsman Pensioenen;
• de Stichting Pensioenregister;
• het ministerie van SZW.
Naast interviews met de bovengenoemde stakeholders hebben wij dertig
interviews met pensioenuitvoerders afgenomen (15 face to face en 15
telefonisch). De selectie van deze pensioenuitvoerders vond deels plaats op
basis van een aselecte steekproef die door de AFM is getrokken. 5 Deels heeft
de selectie plaatsgevonden op basis van suggesties van de AFM, het Verbond
van Verzekeraars, de Pensioenfederatie en het ministerie van SZW, zodat
bepaalde typen pensioenuitvoerders vertegenwoordigd zouden zijn in het
onderzoek. Het gaat om de volgende aantallen en typen pensioenuitvoerders:
• 9 bedrijfstakpensioenfondsen;
• 9 ondernemingspensioenfondsen;
• 4 beroepspensioenfondsen;
• 6 pensioenverzekeraars.
Daarnaast zijn twee pensioenuitvoeringsorganisaties geïnterviewd.
Tot slot hebben wij telefonische interviews afgenomen met vijftien leden van
deelnemersraden van pensioenfondsen en met zestien individuele deelnemers/gepensioneerden. Bij de selectie van de individuele deelnemers
hebben wij onderscheid gemaakt naar (gewezen) deelnemers/gepensioneerden, leeftijd (50-plus en jonger dan 50 jaar) en opleidingsniveau (mbo of hoger
en lager dan mbo).
Focusgroepen
Aan het einde van het onderzoekstraject zijn twee focusgroepen georganiseerd: één focusgroep met pensioenuitvoerders en één focusgroep met
5

Hierbij is uitgegaan van drie grootteklassen naar aantal actieve deelnemers (tot 600
actieve deelnemers, 600 tot 6000 actieve deelnemers en 6000 of meer actieve deelnemers).

5

leden van deelnemersraden van pensioenfondsen. In de focusgroep met
pensioenuitvoerders stonden onze bevindingen met betrekking tot de naleving
en de uitvoerbaarheid van de informatieverplichtingen centraal. In de
focusgroep met leden van deelnemersraden van pensioenfondsen stonden
onze bevindingen met betrekking tot het oordeel van de deelnemers centraal.
De beide focusgroepen hebben geleid tot een verdere aanscherping van en
nuttige aanvullingen op onze voorlopige onderzoeksbevindingen.

1.6

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt allereerst beschrijvend ingegaan op het doel van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving en de verschillende
informatiebepalingen. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 beschreven in welke
mate de informatiebepalingen door pensioenuitvoerders worden nageleefd.
Hoofdstuk 4 beschrijft de mate waarin pensioenuitvoerders de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving uitvoerbaar achten. In hoofdstuk 5 wordt
nader ingegaan op het Pensioenregister. Hoofdstuk 6 beschrijft daarna wat het
oordeel van deelnemers, gewezen deelnemers en gepensioneerden is over de
informatieverstrekking die zij van pensioenuitvoerders hebben ontvangen. In
het slothoofdstuk worden conclusies getrokken ten aanzien van de
informatieverstrekking door pensioenuitvoerders.

6

2

INFORMATIEBEPALINGEN IN DE PENSIOENWETGEVING

De informatiebepalingen in de pensioenwetgeving hebben als doel om
belanghebbenden op grond van goede informatie in staat te stellen om
een financiële planning te maken met betrekking tot inkomen bij
ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of inkomen voor nabestaanden bij
overlijden. De pensioenwetgeving kent een aantal informatiebepalingen
die door pensioenuitvoerders nageleefd dienen te worden. Belangrijke
wettelijk verplichte informatie-uitingen zijn onder meer de startbrief, het
Uniform Pensioenoverzicht, de stopbrief en informatie omtrent
toeslagverlening. Daarnaast is er een beleidsregel van de AFM inzake de
tijdigheid van het verstrekken van het Uniform Pensioenoverzicht.

2.1

Inleiding
Het doel van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving is dat
pensioenuitvoerders hun deelnemers, gewezen deelnemers, pensioengerechtigden en gewezen partners rechtstreeks informeren over de uitvoering
van de pensioenovereenkomst. In de Memorie van Toelichting bij de
Pensioenwet staat dat deze belanghebbenden alleen op grond van goede
informatie een financiële planning kunnen maken met betrekking tot inkomen
bij ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of inkomen voor nabestaanden bij
overlijden. In de pensioenwetgeving staan verschillende bepalingen die iets
zeggen over de informatieverstrekking door pensioenuitvoerders 1 aan actieve
deelnemers, gewezen deelnemers, pensioengerechtigden en gewezen
partners (vanaf nu samen ‘deelnemers’, tenzij anders aangegeven).
De Pensioenwetgeving schrijft voor dat de informatieverstrekking begrijpelijk
en duidelijk is voor de deelnemers en dat de informatie tijdig verstrekt wordt.
Voor sommige informatie-uitingen, zoals de startbrief en het Uniform
Pensioenoverzicht (UPO), wordt – in respectievelijk de wet en de beleidsregel
AFM – exact aangegeven wanneer deze verstrekt dienen te worden. Voor
andere verplichte informatie-uitingen geldt de eis van tijdigheid, zonder dat
daarvoor een exacte voorgeschreven termijn wordt aangegeven.
In de volgende paragrafen wordt nader ingegaan op de achtergrond van een
aantal belangrijke informatiebepalingen in de pensioenwetgeving. Aan het
einde van dit hoofdstuk wordt een overzicht van alle informatiebepalingen
weergegeven in een tabel.
1

Naast de informatiebepalingen in de Pw en Wvb zijn aanvullende informatiebepalingen
opgenomen in het Besluit Uitvoering Pensioenwet en de Regeling Pensioenwet. Ook staan
er informatieverplichtingen in artikelen van de pensioenwetgeving over afkoop, waardeoverdracht en korting van pensioenafspraken of pensioenrechten. Tot slot moeten
pensioenuitvoerders zich houden aan een aantal beleidsregels van de AFM ten aanzien van
de informatieverstrekking.

7

2.2

De startbrief
Iedere nieuwe actieve deelnemer van een pensioenuitvoerder dient binnen
drie maanden een startbrief te ontvangen, waarin hij of zij wordt geïnformeerd
over de belangrijkste aspecten van de nieuwe pensioenregeling. Deze
startbrief moet in principe schriftelijk worden verstrekt, tenzij de deelnemer
expliciet heeft ingestemd met elektronische verstrekking. In de startbrief
moeten alle wettelijk verplichte informatie-elementen staan, zoals informatie
over de ingangsdatum van de pensioenovereenkomst en informatie over
toeslagverlening. De precieze vorm van de startbrief, evenals de te hanteren
tekst, mogen door de pensioenuitvoerders zelf bepaald worden.

2.3

Het Uniform Pensioenoverzicht
Pensioenuitvoerders moeten ieder jaar vóór 1 oktober het UPO naar actieve
deelnemers sturen. Via het UPO worden actieve deelnemers geïnformeerd
over de verworven en te bereiken pensioenaanspraken, de toeslagverlening
en de waardeaangroei in het voorafgaande kalenderjaar. Gewezen
deelnemers en gewezen partners dienen ten minste eens in de vijf jaar een
pensioenoverzicht te ontvangen. Pensioenuitvoerders moeten
gepensioneerden jaarlijks een pensioenoverzicht toesturen.
Elk UPO-model bestaat uit een cijfermatig deel en een toelichting die bestaat
uit achtergrondinformatie over devgehanteerde pensioentermen, de pensioenregeling en het cijfermatige deel. Door het uniforme karakter van dit
informatiedocument is het voor deelnemers mogelijk om de aanspraken die zij
voor zichzelf en hun nabestaanden hebben opgebouwd, bij verschillende
pensioenuitvoerders te combineren. In het UPO staan voorgeschreven teksten
– in gezamenlijkheid bepaald door de pensioenuitvoerders – die
pensioenuitvoerders moeten hanteren. Voor uitkeringsovereenkomsten,
kapitaalovereenkomsten, premieovereenkomsten, arbeidsongeschikten en
beroepspensioenregelingen bestaan verschillende soorten UPO-modellen.
De cijfers die in het UPO staan, vormen de basis voor het Pensioenregister.
Sinds januari 2011 bestaat de website www.mijnpensioenoverzicht.nl van de
Stichting Pensioenregister, een initiatief van de gezamenlijke Nederlandse
pensioenfondsen, de pensioenverzekeraars en de Sociale Verzekeringsbank
(SVB). Deze website maakt het voor elke Nederlandse burger mogelijk om
een overzicht te krijgen van de door hem of haar opgebouwde en op te
bouwen pensioenaanspraken bij pensioenfondsen en pensioenverzekeraars
en zijn of haar opgebouwde AOW-rechten (zie ook hoofdstuk 5).

8

2.4

Toeslagverlening
Toeslagverlening (of indexering) door pensioenuitvoerders zorgt ervoor dat de
koopkracht van het pensioen van de deelnemer door de jaren heen op peil
blijft. Pensioenuitvoerders moeten actieve deelnemers op verschillende
manieren hierover informeren: de startbrief, het pensioenreglement en het
UPO. Bij wijziging van hun toeslagbeleid dienen pensioenuitvoerders actieve
deelnemers, maar ook gewezen deelnemers, gepensioneerden en gewezen
partners binnen drie maanden na wijziging hierover te informeren.
Pensioenuitvoerders moeten actieve deelnemers ook in het geval van
waardeoverdracht over toeslagverlening informeren.
De wettelijk verplichte informatieverstrekking over toeslagverlening bestaat uit
twee elementen: de zogeheten voorwaardelijkheidsverklaring uit de
toeslagenmatrix en het toeslagenlabel. In de voorwaardelijkheidsverklaring
staat een tekst waarin de toeslagregeling wordt verwoord en staat informatie
over de daadwerkelijk gegeven toeslagen. Voor de voorwaardelijkheidsverklaring gelden wettelijk voorgeschreven teksten, die zijn opgenomen in de
zogenaamde toeslagenmatrix. In deze toeslagenmatrix is gedefinieerd welke
soorten toeslagen er zijn en welke voorwaardelijkheidsverklaring bij welk soort
toeslag hoort. Hierin worden zes hoofdsoorten van toeslagverlening
gedefinieerd: van geen toeslag tot onvoorwaardelijke toeslag. Sinds 1 april
2011 hoeven pensioenuitvoerders vooraf geen toestemming meer te vragen
aan de AFM wanneer zij afwijken van de standaardteksten van de
voorwaardelijkheidsverklaring. De toezichthouder toetst wel achteraf of en op
welke wijze er afgeweken wordt van de voorgeschreven tekst van de
voorwaardelijkheidsverklaring.
Het toeslagenlabel is een plaatje dat een verwachting uitspreekt over hoe het
opgebouwde pensioen meegroeit met de stijging van de prijzen. Het
toeslagenlabel geeft inzicht in de verwachte toeslagverlening in de komende
vijftien jaar en de toeslagverlening in een pessimistisch scenario over de
komende vijftien jaar. Vanaf 2011 mogen pensioenuitvoerders zelf de
inschatting maken of het opnemen van het toeslagenlabel op de daartoe
aangewezen documenten bijdraagt aan de kwaliteit van informatievoorziening
aan hun deelnemers. Een pensioenuitvoerder kan dus ook de keuze maken
om het toeslagenlabel niet op te nemen. 2

2

In de reactie op de brief van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) over de
geconstateerde knelpunten in de toezichtregelgeving op het gebied van pensioenen, die op
27 januari 2011. aan de Tweede Kamer (kamerstukken II 2010/11, 32 043, nr. 24) is
aangeboden, is onder andere ingegaan op het toeslagenlabel. Er is aangekondigd dat op
basis van de resultaten van de evaluatie van de informatiebepalingen van de Pensioenwet
wordt bezien of het toeslagenlabel voldoende effectief is dan wel afgeschaft moet worden.
Totdat nadere besluitvorming over het voortbestaan van het label heeft plaatsgevonden, kan
aanvaard worden dat pensioenuitvoerders in afwijking van de Pensioenwet en de Wet
verplichte beroepspensioenregeling zelf de afweging maken of het toeslagenlabel bijdraagt
aan de kwaliteit van de informatievoorziening aan hun deelnemers.

9

2.5

Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid
Bij de uitvoering van een premieovereenkomst met beleggingsvrijheid is de
pensioenuitvoerder verantwoordelijk voor de beleggingen. De pensioenuitvoerder moet de (gewezen) deelnemer de mogelijkheid bieden de
verantwoordelijkheid voor de beleggingen over te nemen. Indien de (gewezen)
deelnemer de verantwoordelijkheid voor de beleggingen heeft overgenomen,
adviseert de pensioenuitvoerder de (gewezen) deelnemer over de spreiding
van de beleggingen.
Een premieovereenkomst met beleggingsvrijheid is dus een type
premieovereenkomst waarbij een actieve deelnemer invloed kan uitoefenen op
de wijze waarop de pensioenpremie belegd wordt. Beleggingsvrijheid is er
bijvoorbeeld indien een deelnemer kan kiezen welk deel van de premie in
aandelen of juist in vastrentende waarden belegd moet worden. Deelnemers
aan pensioenovereenkomsten in de vorm van een premieovereenkomst lopen
beleggingsrisico. Bij een premieovereenkomst maken de werkgever en de
werknemer namelijk slechts afspraken over de hoogte van de periodieke inleg
(premie) die moet leiden tot pensioen. Een werkgever belooft een werknemer
dus geen periodieke pensioenuitkering of een kapitaal waarmee op de
pensioendatum een uitkering aangekocht kan worden.
Een pensioenuitvoerder moet deelnemers met een premieovereenkomst met
beleggingsvrijheid informeren/adviseren en wel met inachtneming van de
financiële positie, kennis, ervaring, doelstellingen en risicobereidheid van de
deelnemer. Daarna controleert een pensioenuitvoerder periodiek of de
beleggingskeuzen van een deelnemer wel bij hem of haar passen. Jaarlijks
informeert de pensioenuitvoerder de deelnemer over die passendheid.

2.6

Overige informatiebepalingen
In de pensioenwetgeving is nog een aantal andere informatiebepalingen
opgenomen. Zo moeten pensioenuitvoerders hun (gewezen) deelnemers en
gepensioneerden ook informatie verstrekken wanneer zij genoodzaakt zijn om
de pensioenaanspraken of pensioenrechten van belanghebbenden te korten.
Dit kan het geval zijn wanneer de dekkingsgraad van een pensioenuitvoerder
aanhoudend te laag is. Andere informatiebepalingen hebben betrekking op de
melding van wijzigingen in de pensioenovereenkomst/beroepspensioenregeling en het verstrekken van een stopbrief in geval van beëindiging. In tabel
2.1 wordt een overzicht gegeven van de informatiebepalingen in de
pensioenwetgeving.

10

Tabel 2.1

Wettelijk verplichte informatieverstrekking pensioenuitvoerders

Te verstrekken informatie of document

Verstrekkingstermijn

1.

Startbrief

2.

Startbrief: informatie over de beroepspensioenregeling

3.

Melden van wijzigingen in de pensioenovereenkomst/beroepspensioenregeling

Binnen drie maanden na de start van de verwerving
van pensioenaanspraken.
Binnen drie maanden na toetreding tot de
beroepspensioenregeling.
Binnen drie maanden na een wijziging in de
pensioenovereenkomst /beroepspensioenregeling.

4.

Melding door (beroeps)pensioenfonds van
premieachterstand en tekort minimaal vereist
vermogen. De uitvoerder informeert de deelnemersraad
en, bij het ontbreken daarvan, de deelnemers, gewezen
deelnemers en pensioengerechtigden. De uitvoerder
informeert tevens de ondernemingsraad (zie lid 2).
Melding door verzekeraar bij premieachterstand en
gevolgen van premieachterstand

5.

6.

Jaarlijks verstrekken van informatie aan deelnemers
(UPO)

7.

Verstrekken van beëindigingoverzicht

8.

Informatie aan deelnemer over aanspraken bij
waardeoverdracht door ontvangende uitvoerder

9.

Vijfjaarlijks overzicht aan gewezen deelnemers

10. Verstrekken van overzicht aan gewezen partner bij
scheiding
11. Verstrekken van vijfjaarlijks overzicht aan gewezen
partner
12. Verstrekken van overzicht bij pensionering
13. Verstrekken van jaaroverzicht aan
pensioengerechtigden
14. Verstrekken van informatie bij vrijwillige regeling
15. Verstrekken van informatie op verzoek
16. Verstrekken van informatie bij vertrek naar andere
lidstaat
17. Informatie over afkoop klein ouderdomspensioen bij
beëindiging deelneming indien de pensioenuitvoerder
gebruik wenst te maken van het recht op afkoop.
18. Informatie bij afkoop klein partnerpensioen bij ingang

Wanneer er sprake van is: ieder kwartaal.

Tijdig (niet gespecificeerd) wanneer de
premieachterstand het noodzakelijk maakt de
opbouw van pensioenaanspraken te beëindigen.
Uiterlijk 30 september van het betreffende jaar.

Tijdig (niet gespecificeerd). Bij beëindiging van de
deelneming.
Binnen twee maanden na ontvangst van de opgave
van de overdrachtswaarde door de overdragende
uitvoerder.
Tijdig (niet gespecificeerd). Ten minste één keer in
de vijf jaar. Bij wijziging toeslagbeleid: binnen drie
maanden na wijziging.
Tijdig (niet gespecificeerd)
Tijdig (niet gespecificeerd). Ten minste één keer in
de vijf jaar. Bij wijziging toeslagbeleid: binnen drie
maanden na wijziging.
Tijdig (niet gespecificeerd)
Tijdig (niet gespecificeerd). Jaarlijks. Bij wijziging
toeslagbeleid: binnen drie maanden na wijziging.
Tijdig (niet gespecificeerd). Voorafgaand aan de
deelneming in de vrijwillige regeling.
Tijdig (niet gespecificeerd)
Tijdig (niet gespecificeerd)
Gewezen deelnemer: binnen zes maanden na
afloop van de periode van twee jaar na beëindiging
deelneming. Pensioengerechtigde: binnen zes
maanden na ingang van het pensioen.
Binnen zes maanden na ingangsdatum pensioen.

19. Informatie bij afkoop klein bijzonder partnerpensioen bij
scheiding

Binnen zes maanden na melding van de scheiding.

20. Informatie bij herleving plicht waardeoverdracht

Tijdig (niet gespecificeerd)

21. Informatie bij voornemen tot collectieve
waardeoverdracht

Tijdig (niet gespecificeerd)

22. Informatie bij korting van pensioenaanspraken of
pensioenrechten

Tijdig (niet gespecificeerd)

Wet- of regelgeving
m.b.t. termijn
artikel 21, eerste lid,
Pensioenwet
artikel 48 Wvb
artikel 21, tweede lid,
Pensioenwet
artikel 48, tweede lid, Wvb
artikel 28 Pensioenwet
artikel 38 Wvb

artikel 29 Pensioenwet
artikel 39 Wvb
artikel 38 Pensioenwet
artikel 49 Wvb
beleidsregel tijdigheid
verstrekking UPO AFM
artikel 39 Pensioenwet
artikel 50 Wvb
besluit uitvoering
Pensioenwet en Wvb,
artikel 20
artikel 40 Pensioenwet
artikel 51 Wvb
artikel 41 Pensioenwet
artikel 52 Wvb
artikel 42 Pensioenwet
artikel 53 Wvb
artikel 43 Pensioenwet
artikel 54 Wvb
artikel 44 Pensioenwet
artikel 55 Wvb
artikel 45 Pensioenwet
artikel 56 Wvb
artikel 46 Pensioenwet
artikel 57 Wvb
artikel 47 Pensioenwet
artikel 58 Wvb
artikel 66, derde lid,
Pensioenwet
artikel 78, derde lid, Wvb
artikel 67, tweede lid,
Pensioenwet
artikel 79, tweede lid, Wvb
artikel 68, tweede lid,
Pensioenwet
artikel 80, tweede lid, Wvb
artikel 74, tweede lid,
Pensioenwet
artikel 85, tweede lid, Wvb
artikel 83, tweede lid
onder a, Pensioenwet
artikel 91, tweede lid
onder a, Wvb
artikel 134, tweede lid,
Pensioenwet
artikel 129, tweede lid,
Wvb

Bron: AFM, 2011

11

12

3

NALEVING EN HANDHAAFBAARHEID INFORMATIEBEPALINGEN

De informatiebepalingen in de pensioenwetgeving worden door een
grote meerderheid van de pensioenuitvoerders naar eigen zeggen
nageleefd. De naleving van de informatiebepalingen door pensioenverzekeraars is in vergelijking met pensioenfondsen op sommige punten
iets minder goed. Een deel van de pensioenuitvoerders past sommige
wettelijk verplichte informatie-uitingen in zekere mate aan, zoals het UPO
en de voorwaardelijkheidsverklaring. Het toeslagenlabel wordt door veel
pensioenuitvoerders niet meer opgenomen. Sinds januari 2011 hebben
pensioenuitvoerders de keuzevrijheid om dit label wel of niet op te
nemen. Aanpassingen in informatie-uitingen zijn er veelal op gericht
meer begrijpelijkheid en duidelijkheid van de informatie te creëren voor
de eigen deelnemerspopulatie. Ten aanzien van de handhaafbaarheid
geldt dat de pensioenwetgeving momenteel tamelijk nauw omschrijft hoe
de informatieverstrekking moet plaatsvinden. Dit maakt het voor
pensioenuitvoerders lastig om maatwerk te leveren.

3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de naleving van de informatiebepalingen door pensioenuitvoerders. Daarbij wordt onder meer gekeken naar de
naleving wat betreft de tijdigheid en de inhoud van de wettelijk verplichte
informatie-uitingen. De bevindingen in dit hoofdstuk zijn voornamelijk
gebaseerd op de resultaten van het selfassessment-onderzoek van de AFM
onder pensioenuitvoerders dat in de zomer van 2011 is uitgezet. Sommige
bevindingen hebben betrekking op het SZW-gedeelte van het selfassessmentonderzoek. Waar mogelijk en relevant zijn de onderzoeksresultaten aangevuld
met bevindingen uit de interviews met pensioenuitvoerders en stakeholders,
en bevindingen uit overige relevante onderzoeksrapporten die iets zeggen
over de naleving van de informatiebepalingen door pensioenuitvoerders.
De resultaten van het selfassessment-onderzoek zijn gebaseerd op de
antwoorden van in totaal 76 procent van de pensioenfondsen en 86 procent
van de pensioenverzekeraars. 1 Sommige vragen waren niet van toepassing
voor bepaalde pensioenfondsen en -verzekeraars, waardoor het aantal
respondenten bij die vragen lager ligt. Indien onderzoeksresultaten betrekking
hebben op de totale groep pensioenfondsen en -verzekeraars, wordt
gesproken van ‘pensioenuitvoerders’. Wanneer bepaalde resultaten specifiek
voor pensioenfondsen of -verzekeraars gelden, dan wordt dat aangegeven.
1

Voor dit onderzoek heeft Regioplan een geanonimiseerde rapportage gekregen van de
AFM van de resultaten van het selfassessment-onderzoek op de initiële sluitingsdatum.
Voor de pensioenfondsen was de initiële sluitingsdatum voor het onderzoek begin augustus
en voor de pensioenverzekeraars eind september. Op deze peildata waren gegevens
beschikbaar van 348 pensioenfondsen en 19 pensioenverzekeraars.

13

Een rechtstreekse vergelijking tussen de naleving door pensioenfondsen en
de naleving door verzekeraars is niet altijd mogelijk. Dit komt doordat de
vraagstelling in de selfassessment-onderzoeken onder pensioenfondsen en
verzekeraars in sommige gevallen van elkaar verschilt.
Het selfassessment-onderzoek onder pensioenuitvoerders is een
zelfbeoordeling. Hoewel pensioenuitvoerders verplicht zijn dit onderzoek naar
waarheid in te vullen, bestaat de mogelijkheid dat de uitkomsten van het
onderzoek in meerdere of mindere mate afwijken van de werkelijkheid.

3.2
Tijdigheid

De startbrief
Zoals in het vorige hoofdstuk is besproken, dient iedere nieuwe deelnemer van
een pensioenuitvoerder binnen drie maanden een startbrief te ontvangen,
waarin hij of zij wordt geïnformeerd over de belangrijkste aspecten van de
pensioenregeling. Uit het selfassessment-onderzoek onder pensioensfondsen
komt naar voren dat bijna alle fondsen (circa 98%) binnen drie maanden na
indiensttreding van een deelnemer een startbrief verstrekken. Slechts enkele
pensioenfondsen verstrekken de startbrief pas na drie maanden na
indiensttreding; twee kleinere pensioenfondsen hebben aangegeven dat zij de
startbrief niet verstrekken.
In het selfassessment-onderzoek geeft ruim driekwart van de verzekeraars
aan dat ten minste negentig procent van de startbrieven binnen drie maanden
na toetreding tot de pensioenregeling is verstrekt. Vier verzekeraars geven
aan dat vijftig tot negentig procent van de startbrieven tijdig is verstrekt. Hieruit
blijkt dat verzekeraars de startbrief iets minder tijdig verstrekken dan
pensioenfondsen.
Uit de interviews met bedrijfstakpensioenfondsen en verzekeraars komt naar
voren dat tijdige verzending van de startbrief mede afhankelijk is van een
tijdige aanlevering van deelnemersgegevens door werkgevers aan
pensioenuitvoerders.

Naleving
inhoud

Uit het selfassessment-onderzoek komt verder naar voren dat bijna elk
pensioenfonds de verplichte informatie, zoals voorgeschreven in de pensioenwetgeving, opneemt in de startbrief. Slechts enkele pensioenfondsen geven
aan dat zij de meeste verplichte informatie hierin opnemen. De naleving door
pensioenverzekeraars is iets minder goed: bijna driekwart van de verzekeraars
neemt voor alle regelingen de wettelijk verplichte informatie in de startbrief op;
de rest doet dit voor negentig tot honderd procent van de regelingen.
Ongeveer de helft van de pensioenfondsen en -verzekeraars heeft in de
startbrief een disclaimer opgenomen die aangeeft dat de deelnemer geen
rechten kan ontlenen aan de informatie in de startbrief.

14

Alle pensioenfondsen geven in het selfassessment-onderzoek aan dat hun
startbrief aan de eis van begrijpelijkheid en duidelijkheid voldoet. Bijna de helft
van de pensioenfondsen heeft dit getoetst door een selectie van deelnemers
te ondervragen; de rest heeft dit niet getoetst. Grote pensioenfondsen geven
vaker dan kleinere pensioenfondsen aan dat zij dit getoetst hebben onder een
selectie van deelnemers. Bedrijfstakpensioenfondsen hebben dit relatief vaak
getoetst ten opzichte van beroepspensioenfondsen en ondernemingspensioenfondsen. Bijna alle pensioenverzekeraars geven aan dat hun
startbrief bij ten minste negentig procent van de regelingen die zij aanbieden,
aan de eis van begrijpelijkheid en duidelijkheid voldoet. In het selfassessmentonderzoek onder verzekeraars is niet gevraagd of en op welke wijze zij dit
getoetst hebben. Ruim twee op de vijf verzekeraars hebben de startbrief zelf
opgesteld, en iets minder dan twee op de vijf van hen hebben deze in
samenwerking met een externe partij opgesteld.

3.3
Tijdigheid

Het Uniform Pensioenoverzicht
Bijna alle pensioenfondsen verstrekten het UPO 2010 vóór de verplichte
datum (1 oktober van het betreffende jaar), 2 zo blijkt uit het selfassessmentonderzoek. Slechts enkele pensioenfondsen geven aan dat zij het UPO pas in
het vierde kwartaal van 2010 verstrekten. Meer dan negentig procent van de
pensioenfondsen geeft aan dat 98 tot 100 procent van de actieve nietarbeidsongeschikte deelnemers in 2010 een UPO heeft ontvangen. Vier op de
vijf pensioenfondsen geven aan dat 98 tot 100 procent van de arbeidsongeschikte deelnemers in 2010 een UPO heeft ontvangen.
Meer dan vier op de vijf verzekeraars heeft aan ten minste 98 procent van de
actieve niet-arbeidsongeschikte deelnemers voor de verplichte datum het UPO
2010 verstrekt. Twee derde van de verzekeraars heeft het UPO tijdig verstrekt
aan ten minste 98 procent van de arbeidsongeschikte deelnemers.

Naleving
inhoud

Twee op de vijf pensioenfondsen verstrekken het UPO zonder dat daarin
aanpassingen zijn aangebracht in het standaard UPO-model. De rest van de
pensioenfondsen heeft kleine aanpassingen aangebracht; slechts enkele
pensioenfondsen geven aan dat zij grote aanpassingen hebben aangebracht
aan het UPO. Ondernemingspensioenfondsen passen het UPO relatief het
minst vaak aan. Grote pensioenfondsen met meer dan 6000 actieve
deelnemers hebben relatief vaak kleine aanpassingen aangebracht. Uit het
selfassessment-onderzoek komt naar voren dat bijna alle verzekeraars in
2010 het UPO-model voor actieve deelnemers hebben gevolgd, zoals dat is
vastgesteld door de pensioenkoepels.

2

De AFM heeft in mei 2009 in de Staatscourant (nr. 87, 13 mei 2009) een beleidsregel
gepubliceerd die betrekking heeft op de tijdigheid van de verstrekking van het UPO.

15

Negen op de tien pensioenfondsen toetsen altijd de juistheid van de gegevens
op het UPO op consistentie van de verstrekte informatie met de pensioenovereenkomst en het pensioenreglement. Slechts enkele pensioenfondsen
geven aan dat zij dit meestal niet of nooit toetsen. Ruim twee derde van de
verzekeraars toetst de juistheid van de gegevens op het UPO voor alle
regelingen; circa een kwart doet dit voor minder dan vijftig procent van de
regelingen. Negen op de tien verzekeraars garanderen de juistheid door het
vooraf testen van de UPO-programmatuur; driekwart garandeert dit door het
steekproefsgewijs controleren van de gegevens op het UPO.
Uit het interview met de AFM komt naar voren dat het soms wel eens
voorkomt dat informatie over het te ontvangen pensioenbedrag in het UPO
onjuist is als gevolg van verkeerde berekeningen. 3

3.4

Naleving
inhoud

Toeslagverlening
Voorwaardelijkheidsverklaring
In het selfassessment-onderzoek geeft iets meer dan de helft van de
pensioenfondsen aan dat in alle persoonlijke uitingen de letterlijke tekst van de
voorwaardelijkheidsverklaring uit de toeslagenmatrix is opgenomen. Circa
veertig procent neemt de voorwaardelijkheidsverklaring met kleine aanpassingen op. Grote pensioenfondsen (met meer dan 6000 actieve deelnemers)
geven relatief vaak aan dat zij de voorwaardelijkheidsverklaring met kleine
aanpassingen opnemen. Meer dan driekwart van de verzekeraars heeft in ten
minste negentig procent van de regelingen de voorwaardelijkheidsverklaring
opgenomen in alle persoonlijke uitingen; de rest geeft aan dat zij dit niet
hebben gedaan. Bijna twee derde van de verzekeraars (bij n=19) volgt de
letterlijke tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring voor ten minste
vijfennegentig procent van de regelingen.

Redenen
Sinds 1 april 2011 hoeven pensioenuitvoerders vooraf geen toestemming
aanpassingen meer te vragen aan de AFM wanneer zij afwijken van de standaardteksten.
Zoals hierboven is aangegeven, geeft een deel van de pensioenfondsen aan
3

In 2010 heeft de AFM onderzoek gedaan naar de juistheid van het UPO 2008. In dit
onderzoek heeft de toezichthouder gekeken naar het UPO van 31 pensioenfondsen (11
bedrijfstakpensioenfondsen, 17 ondernemingspensioenfondsen en 3 beroepspensioenfondsen). Bij negen onderzochte pensioenfondsen constateerde de AFM cijfermatige
onjuistheden op het UPO. Bij vier pensioenfondsen zijn onjuistheden op het UPO
geconstateerd die te herleiden waren tot een onduidelijke of verouderde tekst van het
pensioenreglement. Bij circa twee derde van de onderzochte bedrijfstakpensioenfondsen
constateerde de AFM dat de weergave van de pensioenaanspraken niet correct was; bij
ondernemingspensioenfondsen lag dat percentage op 24 procenten. In: AFM, oktober 2010:
Rapport Juistheid UPO. Onderzoek naar de juistheid van de informatieverstrekking op het
UPO 2008. In reactie op het onderzoek gaf de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid aan: De AFM heeft in haar onderzoek relatief veel fouten in de Uniforme
Pensioenoverzichten geconstateerd. Dat vind ik zorgelijk. Het onderzoek laat echter ook
zien dat de afwijkingen in het merendeel van de gevallen beperkt zijn. De geconstateerde
afwijkingen bedragen voor een groot aantal pensioenfondsen minder dan twee procent van
de juiste waarden van de kerngegevens. Een deel van de fouten is niet rekenkundig onjuist
maar hangt samen met een verouderde of onduidelijke tekst van het pensioenreglement.
(ah-tk-2010/11-376).

16

dat zij aanpassingen hebben aangebracht. De meest genoemde reden voor
aanpassing van de standaardtekst is dat deze tekst onbegrijpelijk is (in de
situatie van het pensioenfonds); 54 procent geeft dit aan. In totaal geeft 42
procent aan de standaardtekst te hebben aangepast omdat deze onvolledig is.
Figuur 3.1 geeft het een en ander weer.

Figuur 3.1

Redenen van aanpassingen door pensioenfondsen in de
standaardteksten (in %, meerdere antwoorden mogelijk, n=101)

0

10

20

30

40

50

De standaardtekst is onbegrijpelijk (in
onze situatie)

54

De standaardtekst is onvolledig

42

De standaardtekst is onjuist

41

De standaardtekst is onbegrijpelijk (in
het algemeen)
De standaardtekst is om een andere
reden niet te gebruiken

60

29

12

Bron: Regioplan, 2011

Drie verzekeraars geven in het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek
aan dat zij de standaardteksten hebben aangepast omdat deze onbegrijpelijk
waren (in hun situatie). Onbegrijpelijkheid (in het algemeen), onjuistheid en
onvolledigheid worden elk door één verzekeraar als reden genoemd. Ook
wordt door twee verzekeraars als reden voor aanpassing genoemd dat de
standaardtekst niet aansluit op de werkelijke situatie.
Pensioenfondsen noemen in het selfassessment-onderzoek verschillende
typen aanpassingen die zij hebben verricht. Hieronder worden enkele
aanpassingen genoemd:
• Een pensioenfonds heeft aanpassingen in de voorwaardelijkheidsverklaring
gedaan die betrekking hebben op de vergelijking met de door het fonds
gehanteerde periode waarover de prijsindex wordt berekend. Hierdoor is
volgens het betreffende pensioenfonds de vergelijking duidelijker geworden
voor de deelnemer.
• De standaardtekst is minder ingewikkeld en begrijpelijker gemaakt; het
pensioenfonds heeft de huidige tekst wel nog afgestemd met de AFM.
• Omdat de standaardteksten niet in de combinatie van een voorwaardelijk
eindloon en een voorwaardelijk middelloon voorzagen, zoals dit wordt

17

gehanteerd door het betreffende pensioenfonds, is de tekst aangepast en
toegespitst op het eigen pensioenfonds.
• Personalisatie van de standaardtekst, onder meer door de naam van het
eigen pensioenfonds hierin op te nemen.
Tot april 2011 waren pensioenuitvoerders die wilden afwijken van de
voorgeschreven tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring, wettelijk verplicht
om hiervoor toestemming te krijgen van de AFM. Uit het interview met de AFM
kwam naar voren dat deze contactmomenten met pensioenuitvoerders hen
veel tijd en energie hebben gekost. De toezichthouder toetst momenteel wel
nog achteraf of en op welke wijze er afgeweken wordt van de voorgeschreven
tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring. De toegestane afwijkingen zijn te
vinden op de website van de AFM. 4

Opname
label

Het toeslagenlabel
In 2011 hebben pensioenuitvoerders de keuzevrijheid gekregen om het
toeslagenlabel wel of niet op te nemen in de daartoe aangewezen
documenten. In het selfassessment-onderzoek onder pensioenuitvoerders is
gevraagd of zij het toeslagenlabel opnemen in het UPO 2011. Hieruit komt
naar voren dat circa twee derde van de pensioenfondsen en ongeveer drie op
de vijf verzekeraars het toeslagenlabel niet meer opnemen. Ook uit de
interviews komt naar voren dat veel pensioenuitvoerders het toeslagenlabel
niet meer opnemen.
Wat opvalt, is dat kleinere pensioenfondsen vaker dan middelgrote en grote
fondsen aangeven dat zij het toeslagenlabel niet meer opnemen. Daarnaast
nemen ondernemingspensioenfondsen vaker dan bedrijfstakpensioenfondsen
het toeslagenlabel niet meer op. Van de grote ondernemingspensioenfondsen
met meer dan 6000 actieve deelnemers nemen negen op de tien fondsen (bij
n=17) het toeslagenlabel niet meer op. Van de grote bedrijfstakpensioenfondsen neemt 44 procent (bij n=32) het toeslagenlabel niet meer op. Drie van
de vier grote beroepspensioenfondsen nemen het toeslagenlabel wel nog op
in het UPO 2011.

Redenen
niet opnemen

Voor het niet opnemen van het toeslagenlabel worden in het selfassessmentonderzoek verschillende redenen genoemd door pensioenuitvoerders,
namelijk: het is te complex, het is niet duidelijk en begrijpelijk voor deelnemers,
het leidt tot verwarring, het heeft geen toegevoegde waarde, het geeft geen
juiste voorstelling van zaken weer, het roept additionele vragen op bij
deelnemers en het kan deelnemers onjuiste informatie geven, gezien de
specifieke pensioenregeling van een bepaald pensioenfonds. In de interviews
met pensioenuitvoerders worden soortgelijke redenen genoemd.

4

http://www.afm.nl/nl/professionals/afmvoor/pensioenuitvoerders/toeslagverlening/toeslagenmatrix.aspx

18

Redenen
wel opnemen

Geïnterviewde pensioenfondsen en -verzekeraars die nog steeds het
toeslagenlabel hanteren, noemen hiervoor als reden(en) dat het tijd en geld
kost om het toeslagenlabel te verwijderen uit de eigen informatie-uitingen, dat
het verwijderen van het toeslagenlabel tot onduidelijkheid/verwarring kan
leiden bij deelnemers die op zoek zijn naar het toeslagenlabel omdat ze
daarmee bekend waren, en dat het toeslagenlabel opgenomen blijft worden
zolang dit wettelijk bepaald is (anders bestaat het risico op juridische claims).

Box 3.1

Risicomaat toeslagenlabel

Een onderdeel van het toeslagenlabel is de zogeheten risicomaat. De minister van
SZW heeft toegezegd dat dit onderwerp moet worden betrokken bij de evaluatie van
het toeslagenlabel (Kamerstukken II 2008/09, 30 413, nr.116). In deze box wordt
nader ingegaan op de risicomaat.
Door middel van het toeslagenlabel dienen deelnemers via een ‘kwalitatieve en
beeldende maatstaf’ geïnformeerd te worden over de toeslagverlening in hun
pensioenregeling. Het toeslagenlabel is door het ministerie van SZW in overleg met
de Stichting van de Arbeid (Star), de AFM en DNB en de pensioenkoepelorganisaties ontwikkeld. Vóór de introductie van het label dienden de grenzen van de
categorie-indeling in het toeslagenlabel nog bepaald te worden. Men heeft er toen
voor gekozen om deze te baseren op cijfers uit het veld. Pensioenuitvoerders
moesten voor 1 april 2008 voor iedere pensioenregeling een berekening aanleveren
bij DNB, waaruit bleek hoe hoog de verwachte gemiddelde toeslagverlening was en
hoe hoog de toeslagverlening zou zijn in een pessimistisch scenario (waarmee het
risico zichtbaar zou worden). Pensioenuitvoerders moesten berekeningen
aanleveren bij DNB over de hoogte van de verwachte gemiddelde toeslagverlening
en de toeslagverlening in de tien en vijf procent slechtste scenario’s. Uiteindelijk is op
advies van de DNB gekozen voor een risicomaat van vijf procent, omdat dit ten
opzichte van een risicomaat van tien procent meer onderscheidend vermogen had.

Hoewel de AFM niet meer controleert of het toeslagenlabel wordt gebruikt
door pensioenuitvoerders, is het in beginsel wel nog een wettelijke
verplichting. De AFM is van mening dat het toeslagenlabel moet komen te
vervallen als verplichting in de wet, omdat het label een misleidend beeld over
de toekomstige toeslagverlening kan geven en omdat het bovendien niet
duidelijk of begrijpelijk is voor een grote groep deelnemers.

3.5
Beleggingsvrijheid

Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid
In het selfassessment-onderzoek is aan pensioenuitvoerders met
premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid gevraagd hoeveel
beleggingsvrijheid hun deelnemers hebben. Er zijn verschillende vormen van
beleggingsvrijheid:
• deelnemers kunnen kiezen uit meerdere lifecycles;
• deelnemers kunnen kiezen voor één lifecycle of kunnen een geheel eigen
beleggingsmix samenstellen;

19

• deelnemers kunnen kiezen uit meerdere lifecycles of kunnen een geheel
eigen beleggingsmix samenstellen;
• deelnemers moeten een geheel eigen beleggingsmix samenstellen.
Volgens de AFM geldt voor 66 pensioenfondsen de zorgplicht bij
premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid; dit betreffen zowel basis- als
excedentregelingen. Bij 36 pensioenfondsen kan de deelnemer kiezen voor
één lifecycle of kan deze een geheel eigen beleggingsmix samenstellen, zo
blijkt uit het selfassessment-onderzoek. Bij zestien fondsen kan de deelnemer
kiezen uit meerdere lifecycles of kan deze een geheel eigen beleggingsmix
samenstellen. Vier pensioenfondsen bieden meerdere lifcecyles waaruit de
deelnemer kan kiezen en zes fondsen bieden een andere vorm van
beleggingsvrijheid aan. Welke vorm van beleggingsvrijheid de resterende vier
fondsen precies aanbieden, was op het moment van dit evaluatie-onderzoek
niet duidelijk. 5
De vraag over beleggingsvrijheid is in het selfassessment-onderzoek onder
verzekeraars op een andere manier gesteld dan aan pensioenfondsen. Van de
verzekeraars (bij n=16) geven er bijna twee op de vijf aan dat ten minste
negentig procent van alle deelnemers enige mate van beleggingsvrijheid (de
keuze uit verschillende lifecycles of de mogelijkheid om een geheel eigen
beleggingsmix samen te stellen) heeft. Andere verzekeraars geven aan dat
een lager percentage van de deelnemers enige mate van beleggingsvrijheid
heeft; dit varieert van minder dan 25 procent tot negentig procent van de
deelnemers.
Klantprofiel

Meer dan negentig procent van de pensioenfondsen (bij n=62) stelt altijd een
klantprofiel op van de deelnemers die de verantwoordelijkheid voor de
beleggingen hebben overgenomen. Bij verzekeraars (n=12) ligt dat
percentage op ruim tachtig procent. In alle gevallen wordt door
pensioenfondsen de risicobereidheid in het klantprofiel opgenomen en in de
meeste gevallen ook de financiële doelstelling van de deelnemer en de
beleggingskennis en -ervaring van de deelnemer (bij n=58). In meer dan twee
derde van de gevallen wordt het inkomen van de deelnemer meegenomen en
in de helft van de gevallen wordt het vermogen van de deelnemer (financiële
positie) opgenomen in het klantprofiel. Verzekeraars nemen in alle gevallen
(n=10) de risicobereidheid en de beleggingskennis en -ervaring van de
deelnemers op in het klantprofiel. De financiële doelstelling en het inkomen
van de deelnemer worden ook in de meeste gevallen ook opgenomen door
verzekeraars. Uit het selfassessment-onderzoek komt dus naar voren dat
pensioenfondsen en –verzekeraars de zorgplicht bij premieovereenkomsten
met beleggingsvrijheid wat het klantprofiel betreft op ongeveer dezelfde wijze
invullen.

5

Het selfassessment-onderzoek was gedurende dit evaluatieonderzoek nog niet door ieder
pensioenfonds ingevuld.

20

In de interviews met verzekeraars wordt aangegeven dat zij invulling geven
aan de zorgplicht bij premieovereenkomsten zoals die zijn weergegeven in
een visiedocument van de AFM ten aanzien van deze zorgplicht. Eén van de
geïnterviewde verzekeraars geeft aan dat zij doel-risicoprofielen heeft
opgesteld; zolang deze verzekeraar de verantwoordelijkheid draagt voor de
beleggingskeuzes, belegt deze de premies van de deelnemer volgens het
doel-risicoprofiel neutraal. Zodra de deelnemer de verantwoordelijkheid voor
de beleggingskeuzes bij deze verzekeraar overneemt, kan de deelnemer een
andere spreiding voor zijn beleggingen definiëren die vervolgens door de
verzekeraar wordt uitgevoerd. Jaarlijks voert deze verzekeraar dan een
risicometing uit, waarna de deelnemer wordt geïnformeerd of en in hoeverre
hij of zij afwijkt van het doelrisicoprofiel.

3.6
Tijdigheid

De stopbrief
Ruim vier op de vijf pensioenfondsen verstrekt de stopbrief aan (oud-)
deelnemers binnen drie maanden na uitdiensttreding, zo blijkt uit het
selfassessment-onderzoek. Slechts enkele pensioenfondsen geven aan dat zij
de stopbrief niet verstrekken. Verzekeraars werd gevraagd in het
selfassessment-onderzoek aan te geven welk percentage van de stopbrieven
binnen drie maanden na uitdiensttreding wordt verstrekt. Ruim driekwart van
de verzekeraars geeft aan dat ten minste negentig procent van de stopbrieven
binnen drie maanden is verstrekt.
Uit de interviews met pensioenuitvoerders komt naar voren dat tijdige
verzending van de stopbrief (hiervoor is geen specifiek tijdstip in de
pensioenwetgeving opgenomen) afhankelijk is van tijdige aanlevering van
relevante gegevens door werkgevers. In het selfassessment-onderzoek is
gevraagd wanneer werkgevers doorgeven dat een werknemer uit dienst treedt
en zijn deelname aan de pensioenregeling zal beëindigen. Meer dan negen op
de tien pensioenfondsen geeft aan dat dit tot maximaal twee maanden na
uitdiensttreding van de werknemer plaatsvindt.
Aan verzekeraars is in het selfassessment-onderzoek een ander soort vraag
over dit onderwerp gesteld, namelijk over het moment van aanlevering van
gegevens door werkgevers in combinatie met het percentage van de
regelingen waarvoor dit moment gold. Uit het onderzoek komt naar voren dat
verzekeraars de aanlevering van gegevens door werkgevers na uitdiensttreding van een werknemer minder goed vinden dan pensioenfondsen. Zo
geeft één van de verzekeraars aan dat deze informatie voor zeventig procent
van de regelingen pas na zes maanden wordt verstrekt door werkgevers. Zes
verzekeraars geven aan dat deze info voor vijf tot twintig procent van de
regelingen na zes maanden wordt verstrekt.

21

Naleving
inhoud

3.7

Meer dan negentig procent van de pensioenfondsen heeft in de stopbrief de
verplichte informatie opgenomen zoals die is voorgeschreven in de pensioenwetgeving. Hoe groter het pensioenfonds, hoe vaker wordt geantwoord dat
alle verplichte informatie wordt opgenomen in de stopbrief. Van de
verzekeraars geeft bijna negentig procent aan dat zij voor negentig procent tot
honderd procent van de regelingen de verplichte informatie opnemen in de
stopbrief.

Herstelplan en korten

Herstelplan
Wijze van
In het selfassessment-onderzoek is aan pensioenfondsen gevraagd of en op
communicatie welke wijze zij hun deelnemers informeren over het bestaan van een
herstelplan. Van de pensioenfondsen die te maken hebben met een
herstelplan, communiceert de meerderheid hierover via de startbrief en het
UPO. Naast deze wettelijk verplichte informatie-uitingen communiceert een
meerderheid van de pensioenfondsen over het herstelplan via een brief, de
eigen website en/of een nieuwsbrief.

Tijdigheid

Korten
Wanneer een pensioenfonds moet korten op de pensioenrechten en aanspraken van de deelnemer is het van belang dat het pensioenfonds de
belanghebbenden hier tijdig en begrijpelijk over informeert. In het
selfassessment-onderzoek is gevraagd of pensioenfondsen informatie hebben
verstrekt aan hun deelnemers en gepensioneerden op het moment dat
duidelijk werd dat er gekort moest worden. Van de pensioenfondsen waarvoor
deze vraag van toepassing was, geeft bijna ieder fonds aan dat deze
informatie binnen drie maanden wordt verstrekt.
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek is aan pensioenfondsen
ook gevraagd op welk(e) moment(en) fondsen het beste over de
mogelijkheden van korten kunnen communiceren. Twee momenten die het
vaakst worden genoemd, zijn de momenten dat de kortingsmaatregel definitief
wordt vastgesteld en dat er een voornemen tot korten is opgenomen in het
initiële herstelplan. Tabel 3.1 geeft het een en ander weer.
Tabel 3.1

Op welk(e) moment(en) kan een pensioenfonds het beste
communiceren over korten? (meer antwoorden mogelijk, n=209)

Als de kortingsmaatregel definitief vastgesteld wordt
Als er een voornemen tot korten is opgenomen in het initiële herstelplan
Een x aantal maanden voordat de korting wordt doorgevoerd
Bij het doorvoeren van de korting
Bij de tussentijdse evaluatie van het herstelplan door DNB (wanneer het
voornemen tot korten blijft bestaan)
Op een ander moment
Bron: Regioplan, 2011

22

%
77
64
52
48
44
7

Zowel in het SZW-deel van het selfasessment-onderzoek als in de interviews
wordt door pensioenfondsen genoemd dat communicatie over de mogelijkheid
van korten kan zorgen voor onnodige onrust bij deelnemers. Zij vinden het
daarom belangrijk dat er pas geïnformeerd wordt over korten zodra er meer
zekerheid over de noodzaak hiertoe bestaat. Enkele geïnterviewde
pensioenfondsen geven aan dat zij op hun website of in hun nieuwsbrief aan
de orde hebben gesteld dat korten voor hen niet speelde.

Box 3.2

Informatieverstrekking over korten

In de zomer van 2010 werd bekend dat mogelijk veertien pensioenfondsen op
1 januari 2011 zouden moeten besluiten tot het korten op pensioenrechten. DNB
heeft deze fondsen aangeschreven omdat hun dekkingsgraad eind juni 2010 te laag
was. Het aantal pensioenfondsen dat daadwerkelijk in 2011 tot korten moest
overgaan, lag uiteindelijk lager, namelijk op vier fondsen.
In een interview met een pensioenfonds dat heeft gekort, kwam naar voren dat dit
fonds haar (gewezen) deelnemers en gepensioneerden tweemaal per brief heeft
geïnformeerd over de te nemen kortingsmaatregel. Daarnaast heeft het pensioenfonds voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd, waarin de kortingsmaatregelen
nader werd toegelicht. Ook werd actuele informatie over de te nemen maatregelen
verstrekt via nieuwsbrieven en de eigen website. Het pensioenfonds heeft met
communicatiespecialisten gesproken over de wijze waarop het beste over korten
gecommuniceerd kon worden.
Uit deskresearch komt naar voren dat ook de andere pensioenfondsen die moesten
korten, hun (gewezen) deelnemers en gepensioneerden tijdig op verschillende
manieren hebben geïnformeerd over de te nemen kortingsmaatregelen. Zij deden dit
via een persoonlijke brief, de eigen website en/of een nieuwsbrief.

3.8

Tijdigheid

Naleving overige informatiebepalingen
Communicatie over waardeoverdracht
Informatie over waardeoverdracht op verzoek van gewezen deelnemers wordt
door meer dan negentig procent van de pensioenfondsen binnen drie
maanden verstrekt, zo blijkt uit het selfassessment-onderzoek. Ook wat
informatie over collectieve waardeoverdracht betreft, geven de meeste
pensioenfondsen (waarvoor dit geldt) aan dat deze binnen drie maanden
wordt verstrekt.
In het selfassessment-onderzoek onder verzekeraars zijn andersoortige
vragen gesteld over de communicatie over waardeoverdracht; er is niet
specifiek gevraagd naar de tijdigheid van informatieverstrekking over dit
onderwerp. Meer dan vier op de vijf verzekeraars verstrekken aan alle
gewezen deelnemers op verzoek informatie over waardeoverdracht. Ruim
twee derde van de verzekeraars verstrekt aan alle belanghebbenden
informatie bij collectieve waardeoverdracht.

23

Informatieuitingen

In de startbrief dienen pensioenuitvoerders de deelnemers te attenderen
op het recht op waardeoverdracht. Zoals in paragraaf 3.2 al aan bod kwam,
neemt bijna elke pensioenuitvoerder de wettelijk verplichte informatie, dus ook
informatie over waardeoverdracht, op in haar startbrief. Daarnaast geeft meer
dan negentig procent van de pensioenfondsen in de stopbrief van deelnemers
aanvullende informatie over waardeoverdracht. Vier op de vijf verzekeraars
geven voor alle regelingen aanvullende informatie over waardeoverdracht in
de stopbrief.

Begeleiding

Bijna de helft van de pensioenfondsen geeft in het selfassessment-onderzoek
aan dat zij, al dan niet in samenwerking met de werkgever, deelnemers helpen
bij de keuze om wel of geen waardeoverdracht te laten plaatsvinden. Circa
twee op de vijf verzekeraars (bij n=19) geven aan dat zij voor ten minste
negentig procent van de regelingen deelnemers zelf helpen bij de keuze om
wel of geen waardeoverdracht te laten plaatsvinden; de rest van de
verzekeraars helpt zijn deelnemers niet bij deze keuze. Overigens is dit geen
wettelijke verplichting voor pensioenuitvoerders. Er zijn verschillende manieren
om deelnemers te begeleiden bij hun keuze voor wel of geen waardeoverdracht. Fondsen begeleiden hun deelnemers meestal door middel van
persoonlijke uitleg of een brief met uitleg over de consequenties van de te
maken keuze voor het pensioen, en via algemene informatie in een brochure.
In het selfassessment-onderzoek is aan pensioenfondsen ook gevraagd wie
volgens hen de deelnemer moet helpen bij het maken van de keuze om wel of
geen waardeoverdracht plaats te laten vinden. Circa driekwart van hen vindt
dat een adviseur dit moet doen. Een kleine minderheid vindt dat de nieuwe
pensioenuitvoerder of werkgever dit moet doen. Van de verzekeraars vindt
driekwart (bij n=12) dat een adviseur een deelnemer hierbij moet helpen.

Communicatie over wijzigingen in het pensioenreglement
Type
Pensioenfondsen die te maken hebben gehad met wijzigingen in het
communicatie pensioenreglement, communiceren hierover met name via een nieuwsbrief of
de eigen website, zo blijkt uit het selfassessment-onderzoek. Circa een op de
zes pensioenfondsen doet dit door middel van een gerichte brief aan de
deelnemers. Daarnaast heeft ruim twee derde van de pensioenfondsen haar
deelnemers geïnformeerd over de mogelijkheid om het gewijzigde
pensioenreglement op te vragen.
Aan verzekeraars is in het selfassessment-onderzoek een andersoortige vraag
gesteld over wijzigingen in het pensioenreglement. Meer dan de helft van de
verzekeraars geeft aan dat zij voor alle regelingen hun deelnemers informeren
over wijzigingen in het reglement. Eén op de vijf verzekeraars doet dit voor
vijftig tot negentig procent van de regelingen; daarnaast geeft circa één op de
vijf aan deelnemers niet te informeren over wijzigingen in het reglement.
Verzekeraars informeren hun deelnemers over wijzigingen in het
pensioenreglement vooral via een aan de deelnemers gerichte brief. Via de
eigen website wordt hierover niet gecommuniceerd door verzekeraars. Enkele
verzekeraars communiceren over wijzigingen in het pensioenreglement via
24

een nieuwsbrief. Daarnaast heeft de helft van de verzekeraars voor alle
regelingen haar deelnemers geïnformeerd over de mogelijkheid om het
gewijzigde pensioenreglement op te vragen; een vijfde heeft hierover geen
informatie verstrekt aan deelnemers.

Box 3.3

Overige informatie-uitingen

Aan pensioenfondsen en -verzekeraars is in het selfassessment-onderzoek
gevraagd in welke mate zij de overige informatiebepalingen in de pensioenwetgeving
naleven. Hieronder wordt voor verschillende informatie-uitingen aangegeven in welke
mate de informatiebepalingen worden nageleefd.
Informatie op verzoek van de deelnemer (termijn na verzoek)(artikel 46 Pw/artikel 57
Wvb)
Bijna alle pensioenfondsen verstrekken binnen drie maanden na het verzoek de
informatie die een deelnemer heeft aangevraagd. Meer dan vier op de vijf
verzekeraars verstrekken aan alle deelnemers informatie op verzoek.
Informatie bij vertrek naar andere lidstaat (termijn na vertrek) (artikel 47 Pw/artikel 58
Wvb)
Ruim de helft van de pensioenfondsen geeft aan dat deze informatie binnen drie
maanden na het vertrek wordt gecommuniceerd. Een op de zeven pensioenfondsen
verstrekt deze informatie niet. Een kwart van de pensioenfondsen geeft aan dat deze
informatie-uiting voor hen niet van toepassing was. Twee derde van de verzekeraars
verstrekt aan negentig tot honderd procent van de belanghebbenden informatie bij
vertrek naar een andere lidstaat. Eén op de vijf verzekeraars geeft aan dat deze
situatie zich nog bij geen enkele deelnemer heeft voorgedaan.
Melding van premieachterstand aan deelnemers (indien van toepassing) (artikel 28
en 29 Pw/artikel 38 en 39 Wvb)
Ruim driekwart van de pensioenfondsen geeft aan dat deze informatie-uiting voor
hen niet van toepassing was; kleinere fondsen geven dit vaker aan dan grotere
fondsen. Van de pensioenfondsen waarvoor deze vraag wel van toepassing was,
geven circa drie op de vier fondsen aan dat deze informatie binnen drie maanden
wordt verstrekt. Meer dan twee derde van de verzekeraars meldt aan alle
deelnemers een premieachterstand. Enkele verzekeraars geven aan dat deze
situatie zich voor geen enkele deelnemer heeft voorgedaan.
Informatie afkoop klein ouderdomspensioen bij einde deelneming (termijn voor of na
ingangsdatum) (artikel 66, derde lid, Pw/artikel 78, derde lid, Wvb)
Ongeveer zestig procent van de pensioenfondsen verstrekt binnen drie maanden
informatie over de afkoop van een klein ouderdomspensioen bij einde deelneming.
Circa een op de acht van de pensioenfondsen geeft aan dat deze informatie tussen
drie en twaalf maanden na einde deelneming wordt verstrekt. Iets minder dan de
helft van de verzekeraars verstrekt aan alle belanghebbenden informatie over de
afkoop klein ouderdomspensioen bij einde deelneming. Ongeveer een kwart geeft
aan dat deze informatie niet wordt verstrekt.
Informatie afkoop klein bijzonder partnerpensioen bij scheiding (artikel 68, tweede lid,
Pw/artikel 80, tweede lid, Wvb)
Bijna twee derde van de pensioenfondsen verstrekt informatie over de afkoop van
een klein bijzonder partnerpensioen bij scheiding binnen drie maanden (termijn voor
of na ingangsdatum). Minder dan tien procent van de pensioenfondsen verstrekt
deze informatie niet. Twee op de vijf verzekeraars verstrekken aan alle belanghebbenden informatie over de afkoop van een klein bijzonder partnerpensioen bij
25

scheiding. Iets meer dan een kwart verstrekt deze informatie niet, en drie
verzekeraars geven aan dat deze situatie zich nog niet heeft voorgedaan voor
deelnemers.
Informatie afkoop klein partnerpensioen bij ingang (artikel 67, tweede lid, Pw/artikel
79, tweede lid, Wvb)
Meer dan vier op de vijf pensioenfondsen verstrekken binnen drie maanden
informatie over de afkoop van een klein partnerpensioen bij ingang (termijn na
ingangsdatum). Meer dan twee derde van de verzekeraars verstrekt aan alle
belanghebbenden informatie over de afkoop van een klein partnerpensioen bij
ingang.
Informatie bij vrijwillige regeling (termijn voor of na ingangsdatum) (artikel 45 Pw/
artikel 56 Wvb)
Twee derde van de pensioenfondsen geeft aan dat deze informatie-uiting voor hen
niet van toepassing is. Van de pensioenfondsen waarvoor dit wel van toepassing is,
geeft een grote meerderheid aan dat deze informatie vóór de ingangsdatum wordt
verstrekt. Drie op de vijf verzekeraars verstrekken informatie bij een vrijwillige
regeling aan negentig tot honderd procent van de belanghebbenden. Eén op de vijf
geeft aan dat de betreffende situatie zich voor geen enkele deelnemer heeft
voorgedaan.
Overzicht bij pensionering (termijn voor of na pensionering) (artikel 43 Pw/artikel 54
Wvb)
Meer dan negentig procent van de pensioenfondsen verstrekt dit overzicht uiterlijk
één maand voor de ingangsdatum, zo blijkt uit het selfassessment-onderzoek.
Slechts enkele fondsen geven aan dat zij dit overzicht pas verstrekken rond de
ingangsdatum of na de ingangsdatum. Twee pensioenfondsen geven aan dat zij dit
overzicht niet verstrekken. Ongeveer negen op de tien verzekeraars geven aan dat
zij het overzicht bij pensionering aan alle belanghebbenden verstrekken.
Jaarlijkse opgave pensioengerechtigden (artikel 44 Pw/artikel 55 Wvb)
Een pensioenuitvoerder moet de pensioengerechtigde jaarlijks een opgave van zijn
pensioenrechten verstrekken en indien van toepassing ook een opgave van de
opgebouwde aanspraken op nabestaandenpensioen en informatie over toeslagverlening. Meer dan negentig procent van de pensioenfondsen geeft in het
selfassessment-onderzoek aan dat zij deze informatie verstuurt. Bijna vier op de vijf
verzekeraars geven aan dat zij aan alle pensioengerechtigden een periodiek
overzicht verstrekken. Een enkele verzekeraar geeft aan dat dit overzicht niet wordt
verstrekt.
Vijfjaarlijks overzicht gewezen deelnemers (artikel 40 Pw/artikel 51 Wvb)
Eens in de vijf jaar moeten pensioenuitvoerders gewezen deelnemers (die na
inwerkintreding van de pensioenwetten gewezen deelnemer zijn geworden) een
pensioenoverzicht verstrekken. De meerderheid van de pensioenfondsen heeft dit
overzicht de afgelopen jaren verstrekt, zo blijk uit het selfassessment-onderzoek.
Ongeveer een op de vijf pensioenfondsen verstrekt dit overzicht in 2012. Slechts
enkele pensioenfondsen geven aan dat zij niet met gewezen deelnemers te maken
hebben of dat zij dit overzicht niet verstrekken. Circa twee derde van de
verzekeraars verstrekt aan alle gewezen deelnemers een periodiek overzicht. Drie
verzekeraars verstrekken dit overzicht aan negentig tot honderd procent van de
belanghebbenden. Twee verzekeraars verstrekken het overzicht aan vijftig tot
negentig procent van de belanghebbenden.
Overzicht bij scheiding voor gewezen partner (artikel 41 Pw/artikel 52 Wvb)
Vier op de vijf pensioenfondsen geven aan dat zij dit overzicht binnen drie maanden
26

verstrekken. Slechts enkele pensioenfondsen geven aan dat zij dit overzicht niet
verstrekken. Bijna driekwart van de verzekeraars verstrekt alle gewezen partners
een overzicht bij scheiding. Eén op de vijf verstrekt dit overzicht aan negentig tot
honderd procent van de belanghebbenden.
Vijfjaarlijks overzicht gewezen partners (artikel 42 Pw/artikel 53 Wvb)
Eens in de vijf jaar moeten pensioenuitvoerders gewezen partners een pensioenoverzicht verstrekken. De meeste pensioenfondsen hebben dit overzicht de
afgelopen jaren verstrekt; ruim een kwart verstrekt dit overzicht in 2012. Twee op de
vijf verzekeraars verstrekken dit periodiek overzicht aan alle gewezen partners. Eén
op de vijf verstrekt dit overzicht aan minder dan 25 procent van de
belanghebbenden. Een kwart van de verzekeraars geeft aan dat zij het overzicht niet
verstrekken.

3.9

Bovenwettelijke informatieverstrekking
Communicatie over life-events
Veel pensioenuitvoerders vinden communicatie over het pensioen rondom lifeevents belangrijk voor hun deelnemers. Life-events zijn gebeurtenissen in het
leven van deelnemers die van invloed kunnen zijn op het pensioen,
bijvoorbeeld een huwelijk, echtscheiding of het overlijden van de partner.
Hoewel dit wettelijk niet verplicht is, komt uit het selfassessment-onderzoek
naar voren dat meer dan de helft van de pensioenfondsen bij communicatie
naar deelnemers rekening houdt met life-events. Iets meer dan een op de vijf
geeft aan een deelnemer pas te informeren op het moment dat hij of zij dat
wenst. Bijna drie op de vijf de verzekeraars stemmen bij negentig tot honderd
procent van de deelnemers de communicatie af op life-events. De rest doet dit
bij minder dan vijftig procent van de deelnemers.
Kredietrisico herverzekerde pensioenfondsen
Aan volledig of gedeeltelijk herverzekerde pensioenfondsen (n=184) is in het
selfassessment-onderzoek gevraagd of zij hun deelnemers geïnformeerd
hebben over het feit dat het pensioenfonds geen reserves meer hoeft aan te
houden voor het kredietrisico dat het pensioenfonds loopt op de
herverzekeraar. Dit is geen wettelijke verplichting voor pensioenfondsen. Drie
op de vijf volledig of gedeeltelijk herverzekerde pensioenfondsen hebben hun
eigen deelnemers hierover niet geïnformeerd. Een kwart heeft hier wel
informatie over verstrekt aan haar deelnemers. De rest van de
pensioenfondsen heeft hier geen informatie over verstrekt, omdat zij nog
steeds reserves aanhoudt.

27

3.10

Handhaafbaarheid van de informatiebepalingen
Uit de resultaten van het selfassessment-onderzoek komt het beeld naar
voren dat de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving door een grote
meerderheid van de pensioenuitvoerders goed worden nageleefd. Wel is de
naleving door pensioenverzekeraars in vergelijking met pensioenfondsen op
sommige punten iets minder goed. Dit wordt onder meer veroorzaakt door de
veelheid aan verschillende regelingen die pensioenverzekeraars uitvoeren,
waardoor het voor hen lastiger is om alle onderdelen van de
informatiebepalingen tijdig en conform de specificaties uit te voeren.
Perspectief van de toezichthouder
De AFM geeft aan dat zij bij aanvang van haar toezichthouderrol in 2007
verwacht had, dat de naleving van de informatiebepalingen door
pensioenuitvoerders beter zou zijn dan in eerste instantie het geval was. De
benodigde capaciteit om te handhaven bleek hierdoor groter dan aanvankelijk
werd verwacht. De naleving van de informatiebepalingen is de afgelopen jaren
volgens de AFM beter geworden, maar er zijn nog altijd pensioenuitvoerders
die informatie niet geheel zoals wettelijk bepaald verstrekken.
De AFM geeft aan dat zij wat haar sanctiebeleid betreft de afgelopen jaren iets
strenger is geworden. De toezichthouder heeft verschillende sanctieinstrumenten in het geval dat een pensioenuitvoerder een informatiebepaling
niet (volledig) naleeft:
• een normoverdragend gesprek met de pensioenuitvoerder;
• een normoverdragende brief aan de pensioenuitvoerder;
• een aanwijzing aan een pensioenuitvoerder, waarbij wordt opgelegd dat
een uitvoerder binnen een bepaalde termijn iets moet hebben aangepast in
de informatieverstrekking;
• last onder dwangsom;
• een bestuurlijke boete voor een pensioenuitvoerder.
De AFM heeft in 2010 voor het eerst formele sanctiemaatregelen genomen; er
zijn toen drie aanwijzingen en twee boetes opgelegd. De betreffende
pensioenuitvoerders hebben direct maatregelen genomen om alsnog aan de
normen te voldoen. 6 Volgens de toezichthouder is de dosering van sanctieinstrumenten afhankelijk van de mate waarin zij een zekere informatiebepaling
relevant acht. In het geval van het toeslagenlabel heeft de AFM er bijvoorbeeld
voor gekozen om niet meer te controleren of dit door pensioenuitvoerders
wordt opgenomen.
Perspectief van de pensioenuitvoerders
In de interviews geven veel pensioenuitvoerders aan dat zij vinden dat de AFM
een te rigide houding heeft wat betreft haar handhavingsrol. Zij vinden dat de
toezichthouder te strikt kijkt naar de naleving van normen als begrijpelijkheid
6

AFM (2011) Jaarverslag 2010.

28

en duidelijkheid, terwijl het lastig is om bij deze normen aan te geven wat wel
of niet goed is. De wens bij de meeste pensioenuitvoerders is om meer ruimte
te krijgen om een eigen invulling te geven aan de wijze waarop zij informatie
verstrekken, waarbij wel richtlijnen en/of minimumeisen ten aanzien van de
informatieverstrekking bestaan. Op die manier kunnen zij de te verstrekken
informatie specifieker richten op hun eigen doelgroep. Hierdoor kunnen hun
deelnemers mogelijk op een effectievere wijze worden benaderd.
Meer open normen?
Op dit moment is de AFM als handhavende partij gebonden aan regelgeving.
Uit het interview met de toezichthouder blijkt dat deze zelf ook voorstander is
van minder verplicht voorgeschreven middelen of teksten. Een alternatief zou
zijn om ten aanzien van naleving en handhaving meer open normen te
hanteren; de AFM geeft aan dat zij voorstander hiervan is. Of het hanteren van
open normen zal werken, hangt af van de wijze waarop dit in de praktijk wordt
uitgevoerd. In de focusgroep met pensioenuitvoerders werd het risico
genoemd dat open normen op den duur weer worden ingevuld door de
toezichthouder (en zo weer gesloten normen worden).
Box 3.4

Toezegging minister van SZW: invoering wettelijke bepaling dat nietverplichte informatie-uitingen juist en niet misleidend moeten zijn?

In de reactie van de minister van SZW van 27 januari 2011 op de wetgevingsbrief
van de AFM is een aantal toezeggingen gedaan dat uitgevoerd moet kunnen worden
op basis van de resultaten van de evaluatie van de informatiebepalingen in de
pensioenwetgeving. Eén van deze toezeggingen is om een mogelijke invoering van
een wettelijke bepaling dat niet-verplichte informatie-uitingen van pensioenuitvoerders juist en niet misleidend moeten zijn, bij de evaluatie te betrekken
(Kamerstukken II 2010/2011, 32 043, nr. 24, bijlage 97 680). In deze box wordt nader
ingegaan op dit onderwerp.
In de Memorie van Toelichting op de pensioenwetgeving staat dat het een taak van
de toezichthouder is om de communicatie-uitingen van pensioenuitvoerders niet
alleen op toegankelijkheid en tijdigheid, maar ook op juistheid te toetsen. In de
pensioenwetgeving wordt echter niet genoemd dat pensioenuitvoerders verplicht zijn
om juiste informatie aan te leveren. De AFM geeft aan dat het ontbreken van deze
bepaling het lastig maakt om te handhaven op juistheid, bijvoorbeeld in het geval dat
zij constateert dat in het UPO van een bepaald fonds een onjuist (te ontvangen)
pensioenbedrag staat als gevolg van een verkeerde berekening. Om sancties te
kunnen opleggen, is volgens de AFM een wettelijk kader nodig. Om die reden zou de
AFM graag zien dat in de pensioenwetgeving de bepaling wordt opgenomen dat de
door pensioenuitvoerders verstrekte – zowel wettelijk verplichte als niet-verplichte –
informatie juist en niet misleidend is.
De Pensioenfederatie heeft aangegeven niet overtuigd te zijn van de noodzaak van
een dergelijke bepaling. Naar mening van de Pensioenfederatie wordt niet
aannemelijk gemaakt dat pensioenfondsen (bewust) onjuiste of misleidende
informatie verstrekken. Ook uit de interviews en focusgroep met pensioenuitvoerders
blijkt dat zij geen voorstander zijn van de invoering van een dergelijke bepaling.
Pensioenuitvoerders vinden niet dat zij onjuiste en misleidende informatie
verstrekken. Indien het voorkomt dat er onjuiste informatie wordt verstrekt, dan moet
dit niet gezien worden als een bewuste handeling (of misleiding) die beboet dient te
worden.

29

30

4

UITVOERBAARHEID VAN INFORMATIEBEPALINGEN

Pensioenfondsen vinden de informatiebepalingen goed uitvoerbaar, met
uitzondering van fondsen die te maken hebben met veel deelnemers met
korte arbeidscontracten. Verzekeraars vinden de informatiebepalingen,
met name door het grote aantal typen pensioenregelingen waarmee zij te
maken hebben, praktisch gezien lastiger uitvoerbaar. Pensioenfondsen
en verzekeraars willen graag meer ruimte krijgen voor maatwerk, zodat
zij de wettelijk verplichte informatie-uitingen meer kunnen toespitsen op
de kenmerken van de eigen populatie en de eigen regeling(en). Dit kan
de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de verstrekte informatie
verhogen, wat daarmee kan leiden tot een hogere effectiviteit van de
informatieverstrekking.

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de uitvoerbaarheid van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving. Hierbij ligt de focus op een aantal
belangrijke informatie-uitingen: de startbrief, het UPO, toeslagverlening, de
zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid en de stopbrief. 1
Het hoofdstuk is gebaseerd op de interviews met pensioenuitvoerders, het
interview met de AFM en de SZW-vragen in het selfassessment-onderzoek
van de AFM onder een deel van de pensioenfondsen en verzekeraars. Waar
belangrijke verschillen bestaan tussen pensioenfondsen en verzekeraars,
wordt dit duidelijk aangegeven.
In het selfassessment-onderzoek van de AFM is een aantal vragen
opgenomen dat door het ministerie van SZW is toegevoegd. Omdat
pensioenuitvoerders niet verplicht waren om deze vragen te beantwoorden, is
het aantal respondenten lager dan in het overige deel van het selfassessmentonderzoek. De SZW-vragen zijn beantwoord door in totaal 209 pensioenfondsen en dertien verzekeraars. Sommige vragen waren niet van toepassing
voor bepaalde fondsen of verzekeraars, met als gevolg dat het aantal
respondenten bij die vragen lager ligt. Indien onderzoeksresultaten betrekking
hebben op de totale groep pensioenfondsen en -verzekeraars, wordt
gesproken van ‘pensioenuitvoerders’. Wanneer bepaalde resultaten specifiek
voor pensioenfondsen of -verzekeraars gelden, dan wordt dat duidelijk
aangegeven.

1
De reden dat in dit hoofdstuk niet nader ingegaan wordt op de uitvoerbaarheid van overige
informatiebepalingen, is dat hier in het selfassessment-onderzoek niet naar is gevraagd. In
de interviews met pensioenuitvoerders is wel gevraagd naar hun mening over de uitvoerbaarheid van overige informatiebepalingen. Over het algemeen bleek niet dat er problemen
werden ervaren met de uitvoerbaarheid van overige informatiebepalingen.

31

4.2

De startbrief
Praktische uitvoerbaarheid
In het selfassessment-onderzoek van de AFM is aan pensioenuitvoerders
gevraagd of de wettelijke voorschriften ten aanzien van de startbrief
uitvoeringstechnische problemen voor hen opleveren. De grotere meerderheid
van de pensioenfondsen (91%) geeft aan dat dit niet het geval is; er bestaat
daarbij bijna geen verschil tussen de verschillende typen pensioenfondsen.
Ook uit de interviews blijkt dat pensioenfondsen geen problemen ervaren met
de praktische uitvoerbaarheid van de startbrief. Een beperkt deel van de
pensioenfondsen (3%) geeft aan dat er wat de tijdigheid van de verstrekking
betreft, uitvoeringstechnische problemen kunnen ontstaan. Uit het
selfassessment-onderzoek, maar ook uit de interviews met verzekeraars,
bedrijfstakpensioenfondsen en beroepspensioenfondsen, komt naar voren dat
dit komt doordat zij afhankelijk zijn van de tijdige aanlevering van deelnemersgegevens door de werkgever respectievelijk de beroepsbeoefenaar/deelnemer
zelf. Voor ondernemingspensioenfondsen speelt dit probleem over het
algemeen nauwelijks, dankzij de directe relatie tussen werkgever en werknemer/deelnemer. In het selfassessment-onderzoek onder pensioenfondsen
geeft daarnaast slechts drie procent aan dat de wettelijke voorschriften ten
aanzien van de startbrief uitvoeringstechnische problemen voor hen opleveren
wat de inhoud betreft.
Verzekeraars ervaren ten opzichte van pensioenfondsen vaker uitvoeringstechnische problemen met de wettelijke voorschriften ten aanzien van de
startbrief. Meer dan de helft van de verzekeraars geeft in het SZW-gedeelte
van het selfassessment-onderzoek aan dat zij problemen hiermee ervaren.
Enkele verzekeraars noemen uitvoeringstechnische problemen wat de inhoud
betreft. Ook de afhankelijkheid van de tijdige aanlevering van deelnemersgegevens door werkgevers wordt door een verzekeraar genoemd. Een andere
verzekeraar geeft in het selfassessment-onderzoek aan dat de hoeveelheid
van de wettelijke voorschriften voor de startbrief het uitvoeringtechnisch
moeilijk maakt, omdat het complex is om bij grote aantallen verzekerde
regelingen geautomatiseerd correcte startbrieven te genereren. Ook uit de
interviews met verzekeraars komt naar voren dat zij ten opzichte van
pensioenfondsen de startbrief lastiger uitvoerbaar vinden. Als reden hiervoor
wordt genoemd dat verzekeraars (in tegenstelling tot pensioenfondsen) met
veel verschillende typen pensioenregelingen te maken hebben. Een zelfde
constatering geldt – wellicht nog in sterkere mate – bij documenten met
verplichte tekstblokken zoals het UPO en de voorwaardelijkheidsverklaring
(zie ook hierna).
Omvang verplichte informatie-elementen
In het selfassessment-onderzoek onder pensioenuitvoerders is ook gevraagd
naar wat zij van de hoeveelheid verplichte informatie-elementen vinden die de
startbrief moet bevatten. De helft van de pensioenfondsen (bij n=209) geeft
aan dat zij deze hoeveelheid precies goed vindt, bijna de andere helft van de
32

pensioenfondsen vindt juist dat de startbrief te veel verplichte informatieelementen moet bevatten. Bedrijfstakpensioenfondsen geven vaker (65%) dan
ondernemingspensioenfondsen (44%) aan dat de startbrief te veel verplichte
informatie-elementen moet bevatten. Ongeveer drie op de vijf verzekeraars
vinden de hoeveelheid verplichte informatie-elementen die de startbrief moet
bevatten te veel; de rest vindt de hoeveelheid precies goed.

Box 4.1

Pensioenfondsen met veel deelnemers met korte arbeidscontracten

Voor bepaalde typen pensioenfondsen vormt de uitvoerbaarheid van de
informatiebepalingen een groot probleem. Dit zijn pensioenfondsen die te maken
hebben met veel deelnemers met korte arbeidscontracten. Uit de interviews en de
focusgroep met pensioenuitvoerders komt naar voren dat dit type fondsen aan een
groot aantal deelnemers met vaak wisselende korte arbeidscontracten veel
informatie moet verstrekken, terwijl deze – vaak jongere – deelnemers over het
algemeen weinig interesse hebben in de verstuurde informatie. De kosten van
informatieverstrekking staan bovendien niet in verhouding tot de opgebouwde
pensioenen van de deelnemers. Deze mening wordt gedeeld door de AFM, zo blijkt
uit het interview met deze organisatie.

Op de vraag of de wettelijk verplichte informatie-elementen in de startbrief in
hun optiek ook de belangrijkste informatie-elementen voor de deelnemer
bevatten, geeft circa 78 procent van de pensioenfondsen aan dat dit het geval
is. Ondernemingspensioenfondsen en beroepspensioenfondsen geven vaker
(87% respectievelijk 83%) aan dan bedrijfstakpensioenfondsen (49%) dat de
wettelijk verplichte informatie-elementen in hun optiek ook de belangrijkste
informatie-elementen voor de deelnemer zijn. Van de verzekeraars geeft meer
dan negentig procent aan dat de wettelijk verplichte informatie-elementen in
hun optiek ook de belangrijkste informatie-elementen voor de deelnemer
bevatten. In het selfassessment-onderzoek wordt verder door enkele
pensioenfondsen aangegeven dat in de startbrief de noodzakelijke, maar niet
alle informatie hoeft te staan.
Uit de interviews met pensioenuitvoerders komt een wat kritischer geluid naar
voren. Zij vinden de wettelijk verplichte informatie in de startbrief veel te
omvangrijk. Genoemd wordt dat naar bepaalde informatie-elementen niet of in
veel beknoptere mate verwezen zou moeten worden. Door de huidige omvang
van de startbrief bestaat volgens pensioenuitvoerders het risico dat mensen
minder snel bereid zijn om deze grondig door te lezen. Volgens sommige
pensioenuitvoerders heeft een nieuwe deelnemer niet aan ieder verplicht
informatie-element in even grote mate behoefte. Door informatie in de
startbrief kort te beschrijven en door te verwijzen naar de eigen website voor
meer informatie, kan volgens pensioenuitvoerders de omvang van de startbrief
worden beperkt. Mogelijk heeft dit tot gevolg dat deelnemers sneller bereid zijn
om de startbrief door te lezen.

33

Type informatie-elementen
Pensioenfondsen konden in het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek
aangeven welke van de huidige verplichte informatie-elementen volgens hen
in de startbrief zouden moeten staan. In totaal hebben 106 pensioenfondsen
deze vraag beantwoord (zie tabel 4.1). Meer dan negentig procent van de
fondsen die deze vraag beantwoord hebben, vindt dat informatie moet worden
geboden over:
• de ingangsdatum van de pensioenovereenkomst;
• de pensioensoorten die deel uitmaken van de basispensioenregeling;
• de ingangsdatum van het pensioen;
• de risico’s die bij de deelnemer liggen (indien relevant).
Informatie-elementen die relatief minder van belang worden geacht, zijn:
• omstandigheden die van toepassing zijn op het functioneren van de
pensioenuitvoerder (indien van toepassing);
• de keuzemogelijkheden die er zijn ten aanzien van uitruil;
• betalingsvoorbehoud van de werkgever (als hier sprake van is);
• vermelding van de mogelijkheid tot vrijwillige voortzetting (indien relevant).

Tabel 4.1

Welke van de huidige verplichte informatie-elementen zouden volgens
pensioenfondsen in de startbrief moeten staan? (n=106, in %)

Informatie-element
De ingangsdatum van de pensioenovereenkomst
De pensioensoorten die deel uitmaken van de basispensioenregeling
De ingangsdatum van het pensioen
Vermelding van de risico’s die bij de deelnemer liggen indien relevant
Vermelding wettelijk recht op of de mogelijkheid tot waardeoverdracht
Informatie over toeslagverlening voor zover verplicht
Informatieverplichting van de werknemer
De wijze waarop de pensioenaanspraken worden vastgesteld
Vermelding recht om pensioenreglement op te vragen
Vermelding van het bestaan van een vrijwillige pensioenregeling,
indien relevant
Bij premieovereenkomsten informatie verstrekken over de
bestemming en het verloop van de premie
Het karakter van de pensioenovereenkomst
De duur van de uitkering
Actueel zijn van een korte- of langetermijnherstelplan
De gevolgen van arbeidsongeschiktheid voor de verwerving van
aanspraken
Overzicht van de informatie die de deelnemer op verzoek kan
ontvangen
Als er sprake is van een vrijwillige pensioenregeling, dan de
pensioensoorten vermelden waarop de vrijwillige pensioenregeling
betrekking heeft
Vermelding van het bestaan van een geldende klachtenregeling
De gevolgen van beëindiging van deelneming voor de hoogte van de
aanspraken

34

%
94
93
93
91
88
86
84
73
72
72
72
67
64
64
64
62
60

58
52

Vervolg tabel 4.1
Informatie-element
Omstandigheden die van toepassing zijn op het functioneren van de
pensioenuitvoerder, indien van toepassing
De keuzemogelijkheden die er zijn ten aanzien van uitruil
Betalingsvoorbehoud van de werkgever als hier sprake van is
Vermelding van de mogelijkheid tot vrijwillige voortzetting, indien
relevant

%
34
30
29
26

Bron: Regioplan, 2011

Ook pensioenverzekeraars konden in het SZW-deel van het selfassessmentonderzoek aangeven welke van de huidige verplichte informatie-elementen
volgens hen in de startbrief moeten staan. Omdat slechts een beperkt aantal
verzekeraars (n=8) deze vraag heeft beantwoord, worden de onderzoeksbevindingen niet in een tabel weergegeven. Alle verzekeraars geven aan dat
in de startbrief informatie moet worden geboden over:
• de pensioensoorten die deel uitmaken van de basispensioenregeling;
• de risico’s die bij de deelnemer liggen (indien relevant);
• het karakter van de pensioenovereenkomst;
• de duur van de uitkering.
Informatie-elementen die door verzekeraars relatief minder van belang worden
geacht, zijn:
• vermelding van de mogelijkheid tot vrijwillige voortzetting (indien relevant);
• omstandigheden die van toepassing zijn op het functioneren van de
pensioenuitvoerder (indien van toepassing);
• het actueel zijn van een korte- of langetermijnherstelplan.
Aan pensioenuitvoerders is in het selfassessment-onderzoek ook gevraagd
welke informatie iedere deelnemer in zijn startbrief in aanvulling op de
verplichte informatie-elementen zou moeten ontvangen. Verschillende
pensioenfondsen geven aan dat er altijd vermeld dient te worden dat het
pensioen een bepaalde mate van onzekerheid bevat en niet gegarandeerd
kan worden, omdat het afhankelijk is van de financiële positie van het
pensioenfonds. Ook wordt door pensioenfondsen genoemd dat deelnemers
geïnformeerd moeten worden over het gegeven dat – indien van toepassing –
de uitvoering van de pensioenregeling is uitbesteed aan een pensioenuitvoeringsorganisatie. Een beroepspensioenfonds geeft aan dat de startbrief
meer gericht moet zijn op het gegeven dat hun regeling onder de Wvb valt.
Het beperkte aantal pensioenverzekeraars dat deze vraag heeft beantwoord,
gaf geen suggesties voor aanvullingen.
Mening van de AFM
Net als veel pensioenuitvoerders geeft de AFM aan dat er in de pensioenwetgeving te veel verplichte informatie wordt voorgeschreven voor de inhoud
van de startbrief. De lengte van de startbrief zorgt er volgens de AFM met
name voor dat de startbrief niet helemaal wordt gelezen. Daarnaast doet de
35

huidige omvang van de startbrief afbreuk aan de begrijpelijkheid van deze
informatie-uiting. Volgens de AFM moet de startbrief de hoofdlijnen benoemen
die de regeling met zich meebrengt. Een deel van de verplichte informatie
moet niet meer in de startbrief worden opgenomen, maar in een pensioenbijsluiter of als onderdeel van een kwaliteitslabel. Een ander deel van de
verplichte informatie moet beschikbaar worden gesteld via een website (of
folder). De AFM zou willen dat de pensioenwetgeving een beperkt aantal
verplichte onderwerpen voorschrijft ten aanzien van de startbrief.

Box 4.2

Pensioenbijsluiter

In een reactie van de minister van SZW van 27 januari 2011 op de wetgevingsbrief
van de AFM is toegezegd dat de evaluatie van de informatiebepalingen bouwstenen
moet opleveren voor een eventueel te ontwikkelen pensioenbijsluiter. In deze box
wordt hier nader op ingegaan.
Omdat het pensioen een complex financieel product is, vindt de AFM het belangrijk
dat er voor deelnemers een handzaam en continu beschikbaar document is dat een
up-to-date overzicht geeft van de inhoud, kwaliteit en risico’s van
pensioenregelingen. Daarvoor wil de AFM een zogeheten pensioenbijsluiter
introduceren. Deelnemers kunnen deze pensioenbijsluiter gebruiken om de eigen
pensioenregeling te vergelijken met andere regelingen en/of bij het nemen van
beslissingen in het kader van financiële zaken. De pensioenbijsluiter zou volgens de
AFM een vergelijkbare opzet, inhoud en vormgeving voor alle pensioenuitvoerders
moeten hebben.
De Pensioenfederatie beziet de wenselijkheid van de ontwikkeling van een
communicatiemiddel dat deelnemers aan een pensioenregeling een beknopt
overzicht geeft van de essentie van hun pensioenregeling, waaronder informatie over
de risico’s. De Pensioenfederatie kijkt hierbij ook naar de verhouding van zo’n middel
ten opzicht van andere bestaande communicatiemiddelen, waaronder het UPO en
de startbrief. Deze zouden met de introductie van zo’n communicatiemiddel een
andere opzet en/of inhoud kunnen krijgen. Bovendien wordt bezien welke informatie
schriftelijk en welke elektronisch aangeboden zou kunnen worden. Bij de door de
AFM vermelde doelstellingen en randvoorwaarden voor een dergelijk
communicatiemiddel heeft de Pensioenfederatie bedenkingen die deels worden
genoemd door de pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden met wie
gesprekken gevoerd zijn in het kader van dit evaluatieonderzoek.
In de gesprekken met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden is
gevraagd hoe zij aankijken tegen zo’n te ontwikkelen pensioenbijsluiter. Men liet zich
over het algemeen niet positief uit over een pensioenbijsluiter. Zo wordt genoemd dat
dat een extra informatie-uiting is waarin veel deelnemers niet geïnteresseerd zijn.
Daarnaast wordt aangegeven dat deelnemers niet in staat zijn om op basis van de
pensioenbijsluiter beslissingen omtrent hun pensioen te nemen. Deelnemers van
bedrijfstakpensioenfondsen, ondernemingspensioenfondsen en beroepspensioenfondsen kunnen immers niet overstappen naar een ander pensioenfonds.
Deelnemers bij verzekeraars kunnen dit ook niet op directe wijze, maar wel op
indirecte wijze via hun werkgever. Tot slot wordt genoemd dat een pensioenbijsluiter
ook geen bijdrage levert aan het pensioenbewustzijn.

36

4.3

Het Uniform Pensioenoverzicht
Praktische uitvoerbaarheid
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek is ook aan pensioenfondsen gevraagd of de wettelijke voorschriften ten aanzien van het UPO
uitvoeringstechnisch problemen voor hen opleveren. 74 procent van de
respondenten (bij n=209) geeft aan dat dit niet het geval is.
Bedrijfstakpensioenfondsen ervaren vaker uitvoeringstechnische problemen
dan ondernemingspensioenfondsen. Vijftien procent van de fondsen ervaart
uitvoeringstechnische problemen bij het volgen van het UPO-model. Tabel 4.2
geeft het een en ander weer.

Tabel 4.2

Leveren de wettelijke voorschriften ten aanzien van het UPO
uitvoeringstechnisch problemen voor u op? (n=209)

Nee
Ja, wat het volgen van het UPO-model betreft
Ja, wat de hoeveelheid van de verplicht te verstrekken informatie betreft
Ja, op een ander gebied
Ja, wat betreft de tijdigheid van de verstrekking
Ja, wat betreft de juistheid van de informatie/bedragen

%
74
15
7
7
2
2

Bron: Regioplan, 2011

In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek maken enkele
pensioenfondsen nog een aanvullende opmerking over de uitvoerbaarheid van
het UPO. Zo wordt genoemd dat deelnemers die tegen de pensioeningangsdatum zitten, geen UPO meer zouden hoeven te ontvangen omdat zij al
informatie krijgen over hun pensioen bij het aanvragen hiervan. Uit de
interviews blijkt dat pensioenfondsen wel inhoudelijke problemen ervaren met
het UPO (bijvoorbeeld het hanteren van voorgeschreven teksten), maar dat zij
de praktische uitvoerbaarheid van het UPO niet als knelpunt zien.
Van de verzekeraars geeft iets meer dan de helft aan dat de wettelijke
voorschriften ten aanzien van het UPO geen uitvoeringstechnische problemen
voor hen opleveren. De problemen in tabel 4.2 worden door een enkele
verzekeraar genoemd, uitgezonderd de juistheid van de informatie/bedragen
en de hoeveelheid van de verplicht te verstrekken informatie. Daarnaast
noemt een enkele verzekeraar dat het pensioenoverzicht ten behoeve van de
gewezen partner van deelnemers niet kan worden verstrekt, aangezien deze
persoon geen partij vormt in de verzekeringsovereenkomst en om die reden
niet in de administratie van de verzekeraar voorkomt.
Omvang verplichte informatie-elementen
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek is ook de vraag gesteld
wat pensioenuitvoerders vinden van de hoeveelheid informatie die het UPO
bevat (vanuit het perspectief van de deelnemer). Ruim driekwart van de
37

pensioenfondsen (75%) vindt dat het UPO te veel informatie bevat; 21 procent
vindt de hoeveelheid informatie precies goed. Er bestaat bij deze vraag weinig
verschil in de antwoorden van bedrijfstakpensioenfondsen en ondernemingspensioenfondsen. Van de verzekeraars geeft meer dan negentig procent aan
dat het UPO te veel informatie bevat.
De bovengenoemde bevindingen worden ondersteund door de interviews met
pensioenuitvoerders. Veel pensioenuitvoerders geven aan dat zij het UPO te
omvangrijk vinden. Meerdere pensioenuitvoerders geven aan dat zij een kort
UPO van bijvoorbeeld één of twee A4-tjes prefereren; deelnemers hebben
volgens hen meer behoefte aan korte en bondige informatie ten aanzien van
het eigen pensioen. De meeste pensioenuitvoerders geven daarnaast aan dat
zij meer ruimte voor maatwerk zouden willen, zodat zij het taalgebruik kunnen
toespitsen op de kenmerken (opleidingsniveau, leeftijd) van hun eigen
deelnemers. Ook de AFM geeft aan dat het UPO korter zou mogen,
bijvoorbeeld één of twee A4-tjes waarin de focus ligt op de belangrijkste zaken
en waarbij de getoonde bedragen gerelateerd moeten zijn aan wat
deelnemers verdienen (netto maandbedragen).
Nieuwe versie van het UPO: UPO-modellen 2012
April 2010 bespraken de vroegere pensioenkoepels – nu de Pensioenfederatie
– en het Verbond van Verzekeraars met vertegenwoordigers van pensioenuitvoerders en de AFM in hoeverre het UPO beantwoordt aan de
verwachtingen van deelnemers, pensioenuitvoerders en de toezichthouder. De
uitkomst van deze gesprekken was dat er naar een bondiger UPO toegewerkt
zou moeten worden, dat meer gericht is op de ontvangende deelnemer.
Daarnaast moest het UPO voor pensioenuitvoerders minder een ‘one-sizefits-all-model’ zijn en voor de AFM moest het UPO minder bewerkelijk zijn om
er goed toezicht op te houden. Vervolgens zijn pensioenuitvoerders met de
uitkomsten van deze gesprekken aan de slag gegaan in een UPO-werkgroep.
De AFM maakte geen onderdeel uit van deze werkgroep.
Een algemeen uitgangspunt voor het herzien van het UPO was dat de
gegevens op het UPO vergelijkbaar en optelbaar moesten blijven door middel
van een vaste lay-out en terminologie. Daardoor zouden deelnemers UPO’s
en hun pensioenaanspraken bij verschillende pensioenuitvoerders kunnen
blijven vergelijken. Een ander uitgangspunt was dat het UPO ‘signaalwaarde’
moest houden: deelnemers moeten door middel van het UPO op essentiële
onderdelen kunnen signaleren waar hun pensioenvoorziening eventueel
ontoereikend is. Een derde uitgangspunt was dat de aansluiting met het
Pensioenregister, dat op dat moment nog niet operationeel was, gegarandeerd
bleef.
De Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars hebben tot medio
2011 tweewekelijkse afspraken gemaakt met een vertegenwoordiging van
aangesloten pensioenuitvoerders. Allereerst hebben zij gezamenlijk bepaald
wat de belangrijkste aspecten van een verkort UPO zijn, waarna aan de slag is
gegaan met het ontwerp van een nieuw UPO-model. Het nieuwe model is

38

uiteindelijk getoetst door onderzoeksbureau GfK. Uit dit onderzoek bleek
onder meer dat deelnemers:
• hechten aan de UPO-opmaak;
• eraan hechten dat informatie die bij elkaar hoort bij elkaar staat;
• een weerzin laten zien tegen scenario’s/meer ‘fictieve’ bedragen;
• niet te veel en niet te weinig toelichting willen, bij voorkeur ‘ter plekke’;
• onderscheid willen tussen ‘individuele gegevens’ en ‘regelinggegevens’;
• behoefte hebben aan nettobedragen.
De werkgroep heeft de resultaten zoveel mogelijk geoperationaliseerd en het
UPO meer ontvangergericht willen maken door behoud van de herkenbare
UPO-lay-out, een toelichtende tekst vaker direct bij de desbetreffende
passages op te nemen, de volgorde van de informatie zo te wijzigen dat de
consument vóóraan de voor hem/haar belangrijkste pensioeninformatie vindt,
en tot slot persoonlijke gegevens en meer generieke regelinggegevens uit
elkaar te houden.
De gewenste inkorting van het UPO is volgens de werkgroep op dit moment
slechts beperkt uit de verf gekomen. Dat heeft ermee te maken dat volledige
gegevens van de pensioenregeling, waaronder franchise en
opbouwpercentage, zijn behouden voor de UPO-modellen 2012. Hierbij spelen
volgens de werkgroep zowel de wens van de toezichthouder als de publieke
opinie een rol. Volgens de werkgroep is het UPO-model 2012 niet revolutionair
veranderd ten opzichte van het model 2011, maar is dit wel iets compacter en
meer lezergericht geworden. De kwaliteit van het nieuwe UPO zal zich in de
praktijk moeten bewijzen.

4.4

Communicatie over risico’s
Algemeen
Het pensioen dat mensen opbouwen of hebben opgebouwd, is niet zonder
risico’s. Allereerst bestaat het risico dat inflatie de waarde van het eigen
pensioen doet afnemen; hiertoe verlenen pensioenuitvoerders al dan niet een
toeslag. Daarnaast is er het risico dat er gekort wordt op de eigen
pensioenaanspraken bij een aanhoudend lage dekkingsgraad van
pensioenfondsen. Communicatie over risico’s is belangrijk, zodat mensen niet
ten onrechte de indruk krijgen dat hun pensioen zeker of gegarandeerd is.
Hoewel dit nu al een belangrijk communicatieonderdeel dient te zijn, benadrukt
het nieuwe pensioenakkoord specifiek het belang van communicatie over
risico’s en mogelijk tegenvallende uitkomsten van het pensioen.
Uit de interviews en de focusgroep met pensioenuitvoerders komt naar voren
dat zij communicatie over risico’s belangrijk achten maar dat zij het wel zeer
lastig vinden om dit op een begrijpelijke en duidelijke wijze te doen. Het begrip
‘risico’ is volgens hen weinig begrijpelijk en moeilijk uit te leggen aan
deelnemers. In de focusgroepen met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden wordt genoemd dat de eigen deelnemers in ieder geval ervan
39

bewust moet worden gemaakt dát er risico’s zijn verbonden aan het eigen
pensioen. Om dit op begrijpelijke en duidelijke wijze te doen, moet dergelijke
communicatie zo dicht mogelijk aansluiten op de belevingswereld van de
eigen deelnemers, bijvoorbeeld door concrete voorbeelden van risico’s te
geven.
Informatie over de dekkingsgraad is volgens pensioenuitvoerders mede door
de vele media-aandacht in de afgelopen jaren iets begrijpelijker en duidelijker
geworden voor deelnemers en gepensioneerden. Over de dekkingsgraad
wordt op verschillende manieren gecommuniceerd, zo blijkt uit de interviews
met pensioenuitvoerders. Veel partijen maken melding van (de ontwikkeling
van) de dekkingsgraad op hun website, in hun jaarverslag en/of in
nieuwsbrieven. Sommige pensioenuitvoerders geven de stand van de
dekkingsgraad iedere maand weer, andere pensioenuitvoerders geven de
ontwikkeling van de dekkingsgraad over een aantal jaren weer, al dan niet
aangevuld met een prognose van de ontwikkeling daarvan (op grafische
wijze). Een aantal pensioenuitvoerders geeft in de interviews aan dat actieve
communicatie over de dekkingsgraad deelnemers onnodig ongerust kan
maken; een lage dekkingsgraad in de ene maand kan immers de volgende
maand weer op een goed niveau liggen zonder dat dit gevolgen heeft voor
deelnemers en gepensioneerden.
Praktische uitvoerbaarheid toeslagenmatrix
In het selfassessment-onderzoek onder pensioenfondsen is gevraagd of de
wettelijke voorschriften ten aanzien van de toeslagenmatrix uitvoeringstechnische problemen voor hen opleveren. Negentig procent van de fondsen
(bij n=209) geeft aan dat dit niet het geval is; er bestaat hierbij bijna geen
verschil tussen de diverse typen pensioenfondsen. Negen procent geeft aan
dat dit wel het geval is, namelijk wat de inhoud van de informatie betreft. Van
de verzekeraars geven circa drie op de vijf aan dat wettelijke voorschriften ten
aanzien van de toeslagenmatrix geen uitvoeringstechnische problemen voor
hen opleveren. Twee verzekeraars geven aan dat de toeslagenmatrix
problemen oplevert wat de inhoud betreft.
Praktische uitvoerbaarheid toeslagenlabel
Hoewel het toeslagenlabel door weinig pensioenuitvoerders als positief wordt
ervaren (zie hoofdstuk 3), leveren de wettelijke voorschriften ten aanzien van
het toeslagenlabel bij relatief weinig pensioenuitvoerders uitvoeringstechnische problemen op. In totaal geeft 92 procent van de pensioenfondsen
en 77 procent van de verzekeraars aan dat het toeslagenlabel niet tot
dergelijke problemen leidt.
Slechts een beperkt deel van de pensioenfondsen geeft aan dat de wettelijke
voorschriften ten aanzien van het toeslagenlabel uitvoeringstechnische
problemen opleveren bij de berekening van de onderliggende maatstaven
(2%). Eén procent geeft aan dat dit het geval is wat de tijdigheid van de
verstrekking betreft. Een enkele verzekeraar geeft aan dat het toeslagenlabel
40

problemen oplevert wat de berekening van de onderliggende maatstaven
betreft. Een andere verzekeraar geeft aan dat het toeslagenlabel voor
uitvoeringstechnische problemen zorgt omdat het bij combinatieregelingen een
knelpunt is om het label in één klasse onder te brengen.

4.5

Zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid
Bij de uitvoering van een premieovereenkomst met beleggingsvrijheid is de
pensioenuitvoerder verantwoordelijk voor de beleggingen. De pensioenuitvoerder moet de (gewezen) deelnemer de mogelijkheid bieden de
verantwoordelijkheid voor de beleggingen over te nemen. Indien de (gewezen)
deelnemer de verantwoordelijkheid voor de beleggingen heeft overgenomen,
adviseert de pensioenuitvoerder de deelnemer of de gewezen deelnemer over
de spreiding van de beleggingen in relatie tot de duur van de periode tot de
pensioendatum, waarbij het beleggingsrisico kleiner wordt naarmate de
pensioendatum nadert. Ten minste eenmaal per jaar dient de pensioenuitvoerder uit te zoeken of de beleggingen van de deelnemer of gewezen
deelnemer zich binnen de gestelde grenzen bevinden en informeert de
deelnemer en de gewezen deelnemer hierover.
Over de uitvoerbaarheid van de informatiebepalingen met betrekking tot de
zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid zijn de meningen
verdeeld onder verzekeraars, zo blijkt uit de interviews. 2 Eén van de
geïnterviewde verzekeraars geeft aan dat de zorgplicht in technische zin goed
uitvoerbaar is; wel vereisen de wettelijke bepalingen de nodige inspanningen
in tijd en geld.
Een andere geïnterviewde verzekeraar geeft aan dat de informatiebepalingen
met betrekking tot de zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid in technische zin redelijk goed uitvoerbaar zijn. Volgens deze
verzekeraar geven de eigen deelnemers wel regelmatig aan dat zij graag meer
beknopte informatie per post zouden ontvangen, eventueel ondersteund met
meer uitgebreide informatie op internet. Ook geeft deze verzekeraar aan dat
zowel uit klantenpanels als uit klachten blijkt dat de begrijpelijkheid van de
informatie tekortschiet als gevolg van de veelheid aan informatie die moet
worden opgenomen.
Een derde geïnterviewde verzekeraar geeft in de interviews aan dat
informatiebepalingen met betrekking tot de zorgplicht bij premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid lastig uitvoerbaar zijn, omdat het voor hen
moeilijk is om de individuele status van een (gewezen) deelnemer met een
premieovereenkomst met beleggingsvrijheid uit hun systeem te krijgen.
Daarnaast geeft die verzekeraar aan dat sommige deelnemers het als
2

In het kader van dit onderzoek zijn alleen interviews gehouden met verzekeraars die
premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid aanbieden. De onderzoeksresultaten hebben
voor dit onderzoeksonderdeel derhalve alleen betrekking op verzekeraars.

41

bemoeizucht van de verzekeraar ervaren wanneer zij periodiek informatie over
hun premieovereenkomst met beleggingsvrijheid ontvangen.

4.6

De stopbrief
Uit de interviews met pensioenuitvoerders komt naar voren dat de informatiebepaling met betrekking tot de stopbrief in principe goed uitvoerbaar is. Wel
werd door sommige pensioenuitvoerders genoemd dat men voor wat betreft
de tijdige verstrekking van de stopbrief afhankelijk is van een tijdige
aanlevering van relevante informatie van deelnemers door werkgevers (zie
ook hoofdstuk 3). Op basis van het selfassessment-onderzoek kunnen we
echter vaststellen dat de stopbrief over het algemeen tijdig wordt verstrekt.
Daarnaast werd in hoofdstuk 3 al genoemd dat meer dan negen op de tien
pensioenfondsen tot twee maanden na uitdiensttreding van werknemers
informatie hierover ontvangen van werkgevers. In dit hoofdstuk bleek echter
ook dat verzekeraars de aanlevering van informatie over uitdiensttreding van
werknemers door werkgevers minder goed vinden.
Voor ondernemingspensioenfondsen vormt tijdige aanlevering van deelnemersgegevens, door de directe relatie tussen werkgever en deelnemer, in
mindere mate een knelpunt. Beroepspensioenfondsen zijn voor de tijdige
aanlevering van relevante informatie over deelnemers niet afhankelijk van
werkgevers, maar van de deelnemer/beroepsbeoefenaar zelf.

Box 4.3

Toezegging minister met betrekking tot uitvoeringskosten

In een brief van de minister van SZW van 20 april 2011 staat dat bij de inrichting van
de nieuwe informatiebepalingen in de pensioenwetgeving de vraag wordt
meegenomen in hoeverre informatie over de hoogte van de uitvoeringskosten
bijdraagt aan de begrijpelijkheid en de bruikbaarheid van het UPO (Kamerstukken II
2010/2011, 30 413, nr. 155).
Aanleiding voor deze toezegging is een onderzoek van de AFM waaruit naar voren
komt dat de uitvoeringskosten een grote invloed hebben op de hoogte van het
ouderdomspensioen. Onder uitvoeringskosten van pensioenuitvoerders vallen de
kosten van het administratief beheer (administratiekosten) en de kosten van het
vermogensbeheer (de beleggingskosten). De AFM geeft aan dat een
kostenverlaging van 0,25 procentpunt op een termijn van veertig jaar leidt tot een
circa 7,5 procent hoger collectief pensioenvermogen; hoe hoger dit vermogen, des te
hoger de pensioenuitkeringen, mede omdat er meer beschikbaar is voor indexatie bij
uitkeringsovereenkomsten. Uit hetzelfde onderzoek komt naar voren dat de
uitvoeringskosten van pensioenfondsen van gelijke omvang sterk verschillen, met
name de administratiekosten. Meerdere pensioenfondsen maken tien maal zoveel
administratiekosten dan het gemiddelde van de grootteklasse waartoe ze behoren
(AFM, 2011: Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht).
Omdat de uitvoeringskosten van invloed zijn op het ouderdomspensioen, vindt de
AFM het belangrijk dat deelnemers weten wat de precieze uitvoeringskosten zijn.
Volgens de toezichthouder moeten pensioenuitvoerders niet alleen transparant zijn
over administratiekosten, maar moeten zij ook een volledig beeld geven van de
42

beleggingskosten en de implicaties van die kosten voor de hoogte van het pensioen;
dit kan bijvoorbeeld via het jaarverslag of via de deelnemersraad (AFM, 2011:
Kosten pensioenfondsen verdienen meer aandacht). Uit de interviews met
pensioenuitvoerders komt naar voren dat zij over uitvoeringskosten met name via het
jaarverslag en/of via de eigen website communiceren. Zij communiceren hierover
niet op ‘actieve’ wijze, bijvoorbeeld door een brief specifiek over dit onderwerp naar
deelnemers te sturen.
In dezelfde brief waarin de minister toezegt de informatie over de hoogte van de
uitvoeringskosten mee te zullen nemen in de evaluatie van de informatiebepalingen
in de pensioenwet, geeft de minister ook aan dat hij betwijfelt of het UPO de beste
manier is om informatie over de hoogte van de kosten te verstrekken. Hij noemt dat
het voor individuele deelnemers lastig is, zo niet onmogelijk, om een oordeel te
geven over de hoogte van de kosten. De uitvoeringskosten van een pensioenfonds
zijn volgens de minister in veel gevallen niet los te zien van de beleidsmatige keuzes
die een fonds heeft gemaakt. Ook is het volgens hem de vraag waarmee de
individuele deelnemer de hoogte van uitvoeringskosten van zijn pensioenfonds kan
vergelijken. Tot slot wordt genoemd dat de individuele deelnemer geen directe
invloed kan uitoefenen op de pensioenuitvoerder om de kosten van zijn
pensioenvoorziening te beïnvloeden.
Uit de gesprekken met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden in het
kader van dit onderzoek komt bovendien naar voren dat deelnemers over het
algemeen weinig behoefte hebben aan informatie over uitvoeringskosten; dergelijke
informatie zou volgens hen dan ook niet opgenomen moeten worden in het UPO.
Door verzekeraars is inmiddels een model ontwikkeld voor het verbeteren van de
kostentransparantie ten aanzien van de beschikbare premieregeling met
beleggingsmogelijkheden. Dit model wordt sinds 2010 jaarlijks verstrekt. Het model
geeft jaarlijks een gedifferentieerd inzicht in de binnen de beschikbare
premieregeling met beleggingsmogelijkheid verrekende kosten en de bestemming
van de in dat jaar betaalde premie op deelnemersniveau. Uit het bovengenoemde
onderzoek van de AFM komt naar voren dat veel pensioenfondsen al goede
initiatieven nemen om kosten te besparen, onder meer door te consolideren. De
Pensioenfederatie stimuleert en ondersteunt als koepel dit soort initiatieven.

4.7

Wens pensioenuitvoerders: meer ruimte voor maatwerk
Uit de interviews met pensioenuitvoerders komt naar voren dat veel partijen de
wettelijk verplichte informatieverstrekking aan hun deelnemers te zeer op
detailniveau vinden. De voorgeschreven teksten die pensioenuitvoerders in
bepaalde gevallen moeten hanteren, zorgen ervoor dat zij te weinig maatwerk
kunnen leveren aan hun eigen deelnemers. Informatie-uitingen kunnen
onvoldoende worden afgestemd op de kenmerken van de deelnemerspopulatie, zoals de leeftijd en het opleidingsniveau. In de interviews en
focusgroep met pensioenuitvoerders werd genoemd dat dit de begrijpelijkheid
en duidelijkheid van de verstrekte informatie voor deelnemers niet ten goede
komt. Volgens een enkele pensioenuitvoerder wordt hierdoor zelfs het doel
van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving voorbijgeschoten.

43

44

5

HET PENSIOENREGISTER

Begin januari 2011 is het Pensioenregister ingevoerd. Naar verwachting
zal het Pensioenregister eind 2011 3,5 miljoen unieke bezoekers kennen,
veelal mensen in de leeftijd van 45 tot 65 jaar. Consumenten, pensioenuitvoerders en de AFM laten zich positief uit over het Pensioenregister.
Wel merken zij op dat het register nog aanvullende informatie over
pensioenen zou kunnen tonen.

5.1

Invoering van het Pensioenregister
Sinds januari 2011 bestaat de website www.mijnpensioenoverzicht.nl van de
Stichting Pensioenregister, een initiatief van de gezamenlijke Nederlandse
pensioenfondsen, de pensioenverzekeraars en de Sociale Verzekeringsbank
(SVB). De website maakt het voor elke Nederlandse burger mogelijk om een
overzicht te krijgen van de door hem of haar opgebouwde en op te bouwen
pensioenaanspraken bij pensioenfondsen en pensioenverzekeraars en zijn of
haar opgebouwde AOW-rechten.
Alle verzekeraars en op twee na alle pensioenfondsen zijn aangesloten bij het
Pensioenregister. 1 In het selfassessment-onderzoek (peildatum augustus
2011) geeft bijna driekwart van de pensioenfondsen aan dat honderd procent
van alle door hen geadministreerde ouderdomspensioenaanspraken voor
actieve deelnemers op dit moment via het Pensioenregister beschikbaar is; bij
circa een op de vijf pensioenfondsen is 98 tot 100 procent van deze informatie
beschikbaar via het Pensioenregister. Circa negen op de tien verzekeraars
geven aan dat ten minste 95 procent van alle door hen geadministreerde
ouderdomspensioenaanspraken voor actieve deelnemers via het
Pensioenregister beschikbaar is.
Wat de niet-actieve deelnemers (slapers) betreft, geeft iets minder dan de helft
van de pensioenfondsen aan dat alle door hen geadministreerde ouderdomspensioenaanspraken op dit moment via het Pensioenregister beschikbaar zijn.
Meer dan driekwart van de verzekeraars geeft aan dat ten minste 95 procent
van alle door hen geadministreerde ouderdomspensioenaanspraken voor nietactieve deelnemers via het Pensioenregister beschikbaar is.

1

Het Pensioenregister geeft aan dat medio november 2011 slechts 2 kleine
pensioenfondsen niet zijn aangesloten.

45

5.2

Bezoekers van het Pensioenregister
Het totaal aantal unieke bezoekers van de website lag eind mei 2011 op ruim
2,2 miljoen. In de maanden januari en februari was sprake van een sterke piek
in het aantal unieke bezoekers. Na die maanden ligt het gemiddelde aantal
unieke bezoekers per dag op 7200. De onderstaande figuur toont het aantal
bezoekers sinds de start van het Pensioenregister. De Stichting Pensioenregister verwacht dat er het komende jaar in totaal 3,5 miljoen unieke
bezoekers van de website www.mijnpensioenoverzicht.nl zullen zijn.
Verreweg de meeste bezoekers behoren tot de leeftijdscategorie 55 tot 65 jaar
(zie figuur 5.1). Ook behoren veel bezoekers tot de leeftijdscategorie 45 tot 55
jaar. Twee derde van de bezoekers is man; het aandeel mannelijke bezoekers
is ongeveer even hoog in de verschillende leeftijdscategorieën.

Figuur 5.1

Aantal unieke bezoekers van de website mijnpensioenoverzicht.nl
naar leeftijdscategorie

Bron: Stichting Pensioenregister, 2011

Uit een onderzoek van de Pensioenfederatie en het Verbond van
Verzekeraars (2011) komt naar voren dat 44 procent van de personen tot en
met 64 jaar met een pensioenregeling bekend is met de website
mijnpensioenoverzicht.nl en er ook daadwerkelijk gebruik van heeft gemaakt.
Ruim een derde kent de website, maar heeft er geen gebruik van gemaakt.
Tabel 5.1 geeft dit weer.

46

Tabel 5.1

Bent u bekend met de website mijnpensioenoverzicht.nl?
(in %, n=1.113)
21 t/m
34 jaar

35 t/m
44 jaar

45 t/m
54 jaar

55 t/m
64 jaar

Totaal

35

40

43

57

44

32

35

40

32

35

33

25

17

11

21

Ben ik bekend mee en ik heb
de informatie gelezen
Ben ik bekend mee, maar ik
heb de informatie niet gelezen
Ben ik niet bekend mee

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

In de Consumentenmonitor van de AFM (2011) komt naar voren dat 62
procent van de mensen die wel eens hebben ingelogd op
mijnpensioenoverzicht.nl, dit eenmaal heeft gedaan. 26 procent heeft
tweemaal ingelogd en twaalf procent heeft meer dan twee keer ingelogd.

5.3

Mening over Pensioenregister
Mening van consumenten
Uit de Consumentenmonitor 2011 komt naar voren dat de meeste mensen het
eens zijn met de stelling dat de gegevens op de site van het Pensioenregister
begrijpelijk zijn. In totaal is 79 procent het hiermee (volledig) eens. Met de
stelling dat de gegevens op de site volledig zijn, is iets meer dan de helft het
(volledig) eens; ongeveer een op de vijf respondenten is het hiermee oneens.
Een meerderheid vindt dat de website een goed inzicht geeft in het pensioen
dat zij tot nu toe hebben opgebouwd; in totaal is 62 procent het hiermee
(volledig) eens. Ook vindt een meerderheid dat de website een goed inzicht
geeft in het pensioen dat zij kunnen bereiken als zij blijven werken tot hun
pensionering. Tabel 5.2 geeft dit weer.

Tabel 5.2

Stellingen over mijnpensioenoverzicht.nl
Volledig
Mee
mee
eens
eens
De gegevens op de site zijn
14
65
begrijpelijk
De gegevens op de site zijn volledig
7
45
De website geeft mij een goed inzicht
5
57
in het pensioen dat ik tot nu toe heb
opgebouwd
De website geeft mij een goed inzicht
7
55
in het pensioen dat ik kan bereiken
als ik blijf werken tot mijn pensioen

Neutraal

Mee
oneens

14

7

Volledig
mee
oneens
0

27
22

21
16

0
0

25

12

2

Bron: AFM, 2011: Consumentenmonitor

47

In de Consumentenmonitor van de AFM (2011) komt verder naar voren dat 53
procent van de respondenten via het Pensioenregister graag zou willen zien
hoe hoog hun netto pensioen ongeveer zal zijn. 39 procent wil graag zien hoe
(on)zeker hun pensioen is en hoeveel hun inkomen teruggaat bij pensionering.
Daarnaast wil 38 procent graag zien wat de gevolgen zijn als zij eerder
stoppen met werken. Tabel 5.3 geeft het een en ander weer.

Tabel 5.3

Wat wil men nog zien op mijnpensioenoverzicht.nl?
(n=58, meerdere antwoorden mogelijk)

Hoe hoog mijn netto pensioen ongeveer zal zijn
Hoe zeker of onzeker mijn pensioen is
Hoeveel mijn inkomen teruggaat bij pensionering
Wat de gevolgen zijn als ik eerder stop met werken
Een waarschuwing als mijn pensioen onvoldoende lijkt te zijn
Hoe hoog het gezamenlijk pensioen van mij en mijn partner zal zijn
Wat mijn nabestaanden krijgen als ik kom te overlijden
Wat ik kan doen voor een hoger pensioen
Hoe lang ik moet doorwerken om alles
(hypotheek, auto, vakantie et cetera) te kunnen
blijven betalen
Ik mis niets op de website
Weet niet/geen mening
Iets anders

Ja
53%
39%
39%
38%
35%
29%
28%
27%
16%

16%
7%
2%

Bron: AFM, 2011: Consumentenmonitor

Sinds oktober 2011 is het ook mogelijk om naast brutobedragen ook inzicht te
bieden in een indicatie van nettobedragen. Vanaf eind 2011/begin 2012 moet
het ook mogelijk zijn om verevende pensioenen op de website te tonen; dit is
wel afhankelijk van aanlevering van gegevens door pensioenfondsen.
Momenteel kunnen Nederlanders die in het buitenland wonen geen gebruik
maken van het Pensioenregister, omdat DigiD niet beschikbaar is voor hen.
Het ministerie van BZK denkt momenteel na hoe Nederlanders in het
buitenland wel kunnen beschikken over DigiD.
Mening van pensioenuitvoerders
Uit de interviews met pensioenuitvoerders komt naar voren dat zij bijna
allemaal positief zijn over de invoering van het Pensioenregister. Enkele
pensioenuitvoerders geven aan dat de website wel nog meer aanvullende
informatie zou kunnen aanbieden (bijvoorbeeld bruto-netto, informatie in het
geval van echtscheiding). Sommige pensioenuitvoerders geven aan dat het
UPO op den duur opgenomen zou kunnen worden in het Pensioenregister,
evenals andere relevante informatie van deelnemers. In de focusgroep met
pensioenuitvoerders komt echter naar voren dat niet alle informatie van het
UPO opgenomen moet worden in Pensioenregister; dit zou de overzichtelijkheid en toegankelijkheid van het Pensioenregister niet ten goede komen.

48

Mening van de AFM
Ook de AFM is positief over het Pensioenregister. Wel ziet zij nog veel
mogelijkheden om het register verder te ontwikkelen. Extra functionaliteiten die
aan het Pensioenregister toegevoegd zouden moeten worden, zijn onder meer
een overzicht van het inkomen bij verschillende life-events, een vermelding
van de financiële gevolgen in het geval van een echtscheiding, een vermelding
van netto pensioenbedragen en inzage in het gezamenlijk netto
pensioeninkomen voor gehuwden. Ook vindt de AFM dat er via het
Pensioenregister de mogelijkheid moet bestaan om met verschillende
variabelen te ‘spelen’, dat derde pijlerproducten vermeld moeten worden en
dat er een zogenaamde stoplichtmelding wordt weergegeven bij het voorzien
van een laag pensioen. Een uitgebreide versie van het Pensioenregister zou
volgens de AFM het UPO mogelijk op termijn (gedeeltelijk) kunnen vervangen.
Volgens de Stichting Pensioenregister is het eerder een wenselijke situatie dat
mensen via het Pensioenregister kunnen worden doorgelinkt naar de website
van de betreffende pensioenuitvoerder, waar iemand inzicht kan krijgen in de
eigen meer uitgebreide pensioengegevens.

49

50

6

OORDEEL OVER INFORMATIEVERSTREKKING

De informatieverstrekking aan deelnemers dient begrijpelijk, duidelijk en
tijdig te zijn. Uit deze evaluatie blijkt dat een deel van de deelnemers
weinig geïnteresseerd is in informatie die zij ontvangen van de
pensioenuitvoerder. Zodra men de pensioengerechtigde leeftijd nadert,
raakt men meer geïnteresseerd in het eigen pensioen. Ten aanzien van
de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de verstrekte informatie ontstaat
een gevarieerd beeld. Een deel van de mensen dat geïnteresseerd is in
het eigen pensioen en zich in de verstrekte informatie verdiept, vindt
deze informatie begrijpelijk en duidelijk. Een ander deel dat zich verdiept
in de verstrekte informatie, acht de informatie echter niet duidelijk en
begrijpelijk. Leeftijd en opleidingsniveau van deelnemers lijken samen te
hangen met de mate waarin zij de verstrekte informatie begrijpelijk en
duidelijk achten.

6.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het oordeel van hoofdzakelijk actieve
deelnemers over de informatieverstrekking door pensioenuitvoerders.
Hierbij baseren wij ons op verschillende bronnen, te weten:
• landelijke (consumenten)onderzoeken van de AFM, GfK en Montae
Pensioen en het ministerie van SZW; 1
• interviews met leden van deelnemersraden;
• interviews met individuele deelnemers en gepensioneerden;
• de SZW-vragen in het selfassessment-onderzoek van de AFM onder een
deel van de pensioenuitvoerders;
• interviews met pensioenuitvoerders.
In een deel van deze bronnen zijn deelnemers rechtstreeks bevraagd (via een
enquête of een interview). Daarnaast zijn bronnen gebruikt waarbij derde
partijen (pensioenuitvoerders) een oordeel geven over hoe de informatie1

Toelichting bronnen:
• Consumentenmonitor 2011 van AFM (uitgevoerd door GfK). De enquêtevragen die
betrekking hebben op informatieverstrekking over pensioenen zijn door maximaal 319
respondenten beantwoord. Het precieze aantal respondenten verschilt per vraag.
• UPO-onderzoek 2011 in het kader van de nieuwe UPO-modellen van Pensioenfederatie
en Verbond van Verzekeraars (uitgevoerd door GfK). De bruto steekproef die is uitgezet,
bestaat uit 1718 panelleden van GfK, waarvan uiteindelijk 1113 panelleden aan het
onderzoek hebben deelgenomen.
• GfK en Montae Pensioenen: onderzoek onder ruim 1000 werknemers met een
pensioenregeling.
• Enquête kennis van het ouderdomspensioen van SZW (uitgevoerd door Research voor
Beleid, 2011) onder 6115 werknemers tot 65 jaar.
• AFM/GfK (2010), AFM UPO onderzoek. Een onderzoek naar interesse in, duidelijkheid
van en behoefte aan informatie via het pensioenoverzicht. Voor deze steekproef is door
563 actieve deelnemers een online enquête ingevuld.

51

verstrekking door deelnemers wordt ontvangen. Door het samenvoegen van
deze bronnen wordt een algemeen beeld verkregen van de beoordeling van
de informatieverstrekking door deelnemers. Daarbij moet de kanttekening
worden geplaatst dat de verschillende kwantitatieve bronnen onderling vaak
niet goed te vergelijken zijn vanwege verschillen in de gehanteerde
onderzoeksmethoden en vraagstelling. Dit leidt soms tot een aanzienlijke
variatie in de uitkomsten. Daar waar relevant en mogelijk zullen we de
verschillen in uitkomsten proberen te duiden.
In dit hoofdstuk wordt eerst ingegaan op de mate van pensioeninteresse en
-bewustzijn. Vervolgens schetsen we de mate waarin deelnemers een aantal
belangrijke informatie-uitingen – de startbrief, het UPO en informatie omtrent
toeslagverlening – begrijpelijk, duidelijk en tijdig achten. Ook wordt ingegaan
op het oordeel over de extra communicatieactiviteiten van
pensioenuitvoerders.

6.2

Pensioenbewustzijn en pensioeninteresse
Het doel van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving is dat
pensioenuitvoerders (gewezen) deelnemers en gepensioneerden goed
informeren over de uitvoering van de pensioenovereenkomst, op grond
waarvan deze belanghebbenden een financiële planning kunnen maken met
betrekking tot inkomen bij ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of inkomen
voor nabestaanden bij overlijden. Pensioenuitvoerders staan hiermee voor een
uitdaging.
Minstens een op de vijf is weinig geïnteresseerd in eigen pensioen
Uit interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders komt naar voren dat een aanzienlijk deel van de
deelnemers weinig geïnteresseerd is in het eigen pensioen. Pas zodra men de
pensioengerechtigde leeftijd begint te naderen, raakt men meer
geïnteresseerd in informatie omtrent het eigen pensioen. Informatie waarin
men met name is geïnteresseerd, is informatie over de hoogte van het te
ontvangen pensioen zodra men met pensioen gaat. De mate van interesse in
het eigen pensioen lijkt ook samen te hangen met het opleidingsniveau van
deelnemers: hoger opgeleiden zijn meer geïnteresseerd in het eigen pensioen
dan lager opgeleiden. Deze relatie tussen opleidingsniveau en pensioeninteresse blijkt overigens niet uit het beschikbare kwantitatieve onderzoek. De
relatie tussen leeftijd en pensioeninteresse komt ook in de kwantitatieve
onderzoeken duidelijk naar voren.
Uit het onderzoek van de Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars
(2011) in het kader van de nieuwe UPO-modellen komt naar voren dat
ongeveer een op de vijf mensen ongeïnteresseerd of zeer ongeïnteresseerd is
in het eigen pensioen. Van de personen in de leeftijdscategorieën 21 tot en
52

met 34 jaar en 35 tot en met 44 jaar geeft bijna een derde aan (zeer)
ongeïnteresseerd in het eigen pensioen te zijn. 2 Tabel 6.1 geeft dit weer.

Tabel 6.1

In hoeverre bent u geïnteresseerd in uw pensioen? (in %, n=1.113)
Totaal

Zeer geïnteresseerd
Geïnteresseerd
Ongeïnteresseerd
Zeer ongeïnteresseerd

18
61
18
3

Opsplitsing naar leeftijdscategorie
21 t/m
35 t/m
45 t/m
55 t/m
34 jaar
44 jaar
54 jaar
64 jaar
12
12
15
32
58
59
67
58
25
25
16
8
4
5
2
2

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

Ook uit een andere bron (Montae Pensioenen en GfK, 2010) blijkt eveneens
dat een aanzienlijk deel van de respondenten niet geïnteresseerd is in het
eigen pensioen. In dit onderzoek komt naar voren dat bijna een kwart van de
deelnemers aan een pensioenregeling aangeeft geen enkele interesse in de
eigen pensioensituatie te hebben. De stelling ‘Al sturen ze me iedere maand
een pensioenoverzicht, ik verdiep me er toch niet in’, wordt door hen
bevestigd. 28 procent herkent zich in de stelling ‘Ik houd me niet bezig met
mijn pensioen, ik zie tegen die tijd wel wat ik krijg’. 3
Uit een rapport van Research voor Beleid (2011) komt een ander beeld naar
voren: de overgrote meerderheid van de werknemers tot 65 jaar vindt het
redelijk tot zeer belangrijk om inzicht te hebben in de wijze waarop het ouderdomspensioen is geregeld en de hoogte en de kosten ervan (rond de 90%);
oudere respondenten vinden dit belangrijker dan jongere respondenten. 4
Hierbij dient opgemerkt te worden dat de verschillende studies waarschijnlijk
niet hetzelfde meten als gevolg van verschillen in de gehanteerde
vraagstelling. In de Consumentenmonitor en het UPO-onderzoek is gevraagd
naar de interesse in het eigen pensioen. In het onderzoek van Research voor
Beleid is specifieker gevraagd of men het belangrijk vindt om inzicht te hebben
in de eigen pensioenregeling en de hoogte en kosten ervan. Wellicht wordt op
deze laatste vraag eerder een positief antwoord gegeven dan op een
algemene vraag of men geïnteresseerd is in het eigen pensioen. Dit zou het
aanzienlijke verschil in de uitkomsten tussen de genoemde studies kunnen
verklaren.
Uit de interviews met individuele (gewezen) deelnemers/gepensioneerden en
de interviews en focusgroep met leden van deelnemersraden komt naar voren
2

Wellicht is het werkelijk aandeel (zeer) ongeïnteresseerden hoger. Van de circa 1700
potentiële respondenten hebben ongeveer 1.100 personen deelgenomen aan de enquête.
De circa zeshonderd personen die niet hebben deelgenomen, deden dit mogelijk niet omdat
zij geen interesse hadden om aan een onderzoek over pensioenen deel te nemen.

3

Montae Pensioen/GfK (2010) Onderzoek Pensioen in Nederland.

4

Research voor Beleid (2011) Enquête 'Kennis van ouderdomspensioen'.

53

dat de meeste mensen hoofdzakelijk geïnteresseerd zijn in de hoogte van het
(te ontvangen) pensioenbedrag. Wel wordt genoemd dat de actuele informatie
omtrent het reilen en zeilen van de eigen pensioenuitvoerder de afgelopen
jaren is toegenomen. Ook wordt genoemd dat mensen in het geval van lifeevents geïnteresseerd zijn in informatie over de gevolgen die dit heeft voor het
eigen pensioen.
Weinig pensioenbewustzijn
Het gebrek aan interesse bij een aanzienlijk deel van de deelnemers in het
eigen pensioen, leidt er naar verwachting toe dat men weinig kennis over het
eigen pensioen heeft. Uit een onderzoek van ‘Wijzer in geldzaken’ (2011) komt
naar voren dat 72 procent van de Nederlanders, werkzaam in loondienst en
pensioen opbouwend via de werkgever, in 2010 volledig pensioenonbewust
was. Hieronder wordt verstaan dat deze mensen niet op de hoogte zijn van het
pensioeninkomen, geen kennis over de toereikendheid ervan hebben en geen
kennis hebben van de mogelijkheden om het pensioeninkomen te verhogen. 5
Uit de onderzoeken van Research voor Beleid (2011) en Montae Pensioen en
GfK (2010) komen iets gunstiger cijfers naar voren, maar ook uit deze studies
blijkt dat een aanzienlijke groep werknemers zich niet bewust is van het eigen
pensioen; de cijfers variëren tussen 42 en 53 procent. Ook hier blijkt dat
jongeren aanzienlijk minder pensioenbewust zijn dan ouderen. 6 Uit het
onderzoek van Montae Pensioen en GfK (2010) komt daarnaast naar voren
dat deelnemers bij verzekeraars beter op de hoogte zijn van het soort
pensioenregeling (eindloonregeling, middelloonregeling of beschikbare
premieregeling) dan deelnemers aan pensioenfondsen. Bij de eerstgenoemde
groep weet een derde niet wat voor soort pensioenregeling men heeft. Bij veel
pensioenfondsen ligt dit aandeel boven de zestig procent. In het rapport wordt
geen nadere verklaring voor dit verschil gegeven. 7
Samenvattend kunnen we concluderen dat de hoge mate van pensioenonbewustzijn en het gebrek aan interesse in het eigen pensioen bij een deel
van de Nederlanders voor een flinke uitdaging voor de pensioenuitvoerders
zorgen. Minder geïnteresseerden en pensioenonbewusten moeten ertoe
worden ‘verleid’ om informatie over hun eigen pensioen zodanig tot zich te
nemen dat zij op de hoogte zijn van het pensioeninkomen en kennis hebben
over de toereikendheid ervan om een financiële planning te kunnen maken
met betrekking tot het inkomen bij ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of
inkomen voor nabestaanden bij overlijden.
5

Pensioenbewustzijn wordt overigens niet altijd op dezelfde wijze geformuleerd. Zo wordt
pensioenbewust ook gezien als het hebben van zicht op de hoogte en de kosten van het
eigen pensioen. Daarnaast worden mensen die hier geen zicht op hebben, maar zich
hierover wel laten informeren of actief op zoek gaan naar informatie hierover, ook als
pensioenbewust gezien.

6

42 procent van de werknemers tot 65 jaar geen idee heeft van de hoogte van het eigen
pensioen en 47 procent geen kennis heeft van de kosten van het eigen pensioen (Research
voor Beleid, 2011). 53 procent van de respondenten niet weet wat voor soort
pensioenregeling zij heeft (Montae Pensioen/Gfk, 2010).

7

Montae Pensioen/GfK (2010) Onderzoek Pensioen in Nederland.

54

Box 6.1

Toezegging met betrekking tot werkgeversbijdrage op loonstrookje

Door Kamerlid Linhard is naar voren gebracht dat het vermelden van de
werkgeversbijdrage voor het pensioen van werknemers op het loonstrookje wellicht
het pensioenbewustzijn van mensen kan verhogen. Door de minister van SZW is
toegezegd om deze suggestie mee te nemen in de evaluatie van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving (Kamerstukken II 2009/2010, 28294, nr. 40).
In de focusgroepen met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden was
men niet zeker van het nut en de noodzaak van het opnemen van de
werkgeversbijdrage op het loonstrookje. Men vroeg zich af of dit daadwerkelijk tot
meer pensioenbewustzijn zal leiden. Bovendien werd gewezen op de grote
administratieve last voor werkgevers en/of loonadministratiekantoren om de
werkgeversbijdrage op het loonstrookje op te nemen.
In de gesprekken met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden komt wel
naar voren dat werkgevers een veel grotere rol zouden moeten innemen bij de
informatieverstrekking. Genoemd wordt dat werkgevers een enthousiasmerende en
signalerende rol naar de eigen werknemers zouden moeten spelen ten aanzien van
het pensioen. Ook kunnen werkgevers in dat kader een faciliterende rol innemen,
bijvoorbeeld door de organisatie van voorlichtingsbijeenkomsten. Hierdoor kan de
pensioeninteresse en het pensioenbewustzijn mogelijk verhoogd worden.
Pensioenuitvoerders zouden daarbij een soort ondersteunende ‘ambassadeursrol’
richting werkgevers kunnen innemen.

6.3

De startbrief
Bekendheid en interesse
In het onderzoek van de Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars
in het kader van de nieuwe UPO-modellen (2011) is aan werknemers
gevraagd of zij bekend zijn met informatie over hun pensioenregeling bij
indiensttreding. Bijna de helft is hiermee bekend en heeft de informatie
gelezen. In totaal is 27 procent bekend met deze informatie, maar heeft de
informatie niet gelezen. Bijna een kwart is niet bekend met informatie over hun
pensioenregeling bij hun indiensttreding. Tabel 6.2 geeft dit weer.

Tabel 6.2

Bent u bekend met informatie over uw pensioenregeling bij uw
indiensttreding (in %, n=1.113)
Totaal

Ben ik bekend mee en
ik heb de informatie
gelezen
Ben ik bekend mee,
maar ik heb de
informatie niet gelezen
Ben ik niet bekend mee

Opsplitsing naar leeftijdscategorie
21 t/m
35 t/m
45 t/m
55 t/m
34 jaar
44 jaar
54 jaar
64 jaar

49

46

53

50

47

27

29

27

27

26

24

25

21

23

26

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

55

Overigens zijn pensioenfondsen en verzekeraars pas sinds 2008
respectievelijk 2009 wettelijk verplicht om een startbrief te verzenden aan
nieuwe deelnemers. Werknemers die al voor die jaren in dienst waren bij hun
huidige werkgever, hebben om die reden geen startbrief ontvangen. Dit kan de
onderzoeksresultaten, zoals in tabel 6.2 weergegeven, beïnvloed hebben.
Begrijpelijkheid en duidelijkheid
In februari 2010 heeft de AFM een onderzoek naar de begrijpelijkheid van de
startbrief gepubliceerd. Voor dit onderzoek zijn in totaal 55 startbrieven van 39
pensioenfondsen en acht pensioenverzekeraars onderzocht. Deze
pensioenuitvoerders vormden volgens de AFM een goede afspiegeling van de
totale populatie pensioenuitvoerders. Een kwalitatief consumentenonderzoek
was onderdeel van dit onderzoek: medio 2009 zijn in totaal 25 respondenten in
individuele gesprekken ondervraagd over de begrijpelijkheid van de startbrief.
Uit het onderzoek komt naar voren dat veel startbrieven niet goed
gestructureerd zijn, dat het taalgebruik verre van begrijpelijk is, dat
pensioenuitvoerders veel jargon gebruiken en dat startbrieven nog te veel
ingaan op de pensioentechniek. 8
Uit de interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders blijkt overigens niet dat de begrijpelijkheid en
duidelijkheid van de startbrief een groot knelpunt vormen. Volgens enkele
geïnterviewde pensioenuitvoerders hangt dit mogelijk samen met het gegeven
dat pensioenuitvoerders voor de startbrief zelf de tekst en vormgeving mogen
bepalen, die zij kunnen toespitsen op de kenmerken van eigen
deelnemerspopulatie. In de interviews wordt wel genoemd dat de startbrief te
omvangrijk is: er staat erg veel informatie in voor deelnemers, met als risico
dat zij door de bomen het bos niet meer zien en/of minder snel geneigd zijn
om de informatie goed door te nemen.

6.4

Het Uniform Pensioenoverzicht
Bekendheid met UPO
In een recent onderzoek naar het UPO (Pensioenfederatie/Verbond van
Verzekeraars/GfK, 2011) is aan respondenten gevraagd in welke mate zij het
UPO lezen. Bijna de helft leest het UPO vluchtig door, 39 procent leest alles
grondig door. Hoe ouder men is, hoe beter men bekend is met het UPO en
hoe beter men het leest. Tabel 6.3 geeft dit weer.

8

AFM (2010) Rapport volledigheid en begrijpelijkheid startbrief. Onderzoek naar de
informatieverstrekking aan nieuwe deelnemers.

56

Tabel 6.3

Welke van de volgende antwoorden is het meest op u van
toepassing op het moment dat u uw pensioenoverzicht ontvangt?
(in %, n=996)
Totaal

Ik lees alles
grondig door
Ik lees het
vluchtig door
Ik lees het niet
door, maar
bewaar het wel
Ik lees het niet
door en gooi het
weg
Anders

Opsplitsing naar leeftijdscategorie
21 t/m 34
35 t/m 44
45 t/m 54
55 t/m 64
jaar
jaar
jaar
jaar

39

29

31

39

55

49

61

55

46

37

10

9

12

13

6

0

0

1

0

0

1

0

1

1

1

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

De cijfers van de Consumentenmonitor (AFM, 2011) geven een iets afwijkend
beeld: 58 procent leest het UPO vluchtig door en 29 procent leest alles grondig door. Op grond van beide onderzoeken kunnen we echter concluderen dat
de meeste werknemers het UPO vluchtig doornemen en dat een op de tien
werknemers het UPO helemaal niet leest. Ook hier geldt weer dat hoe ouder
men is, hoe vaker men de informatie (grondig) doorleest.
Ook uit de interviews met pensioenuitvoerders, leden van deelnemersraden en
individuele deelnemers komt naar voren dat een minderheid van de
deelnemers het UPO grondig doorleest. Ook zij geven aan dat het eerder gaat
om ‘vluchtig lezen’.
Belang van informatie in het UPO
Uit de interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders komt naar voren dat deelnemers met name
geïnteresseerd zijn in de hoogte van het te ontvangen pensioen. Uit de
Consumentenmonitor van de AFM (2011) komt een ander beeld naar voren. In
de Consumentenmonitor is aan respondenten gevraagd hoe belangrijk zij de
verschillende informatie-elementen in het UPO achten. Daaruit blijkt echter dat
alle informatie-elementen door minimaal twee derde van de respondenten als
belangrijk of erg belangrijk worden geacht. Het meeste belang wordt gehecht
aan informatie over het pensioen dat men kan verwachten bij pensionering en
het pensioen dat men tot nu toe heeft opgebouwd. Het minst van belang is
informatie over wat de partner ontvangt bij het overlijden of beëindiging van
het dienstverband van de deelnemer. Tabel 6.4 geeft het een en ander weer.

57

Tabel 6.4

Belang van informatie op het UPO (n=177)

Het pensioen dat u kunt verwachten bij pensionering
Het pensioen dat u tot nu heeft opgebouwd
Wat u ontvangt bij arbeidsongeschiktheid
Of uw pensioen zijn waarde behoudt door mee te stijgen met
de loon- of prijsstijging
Wat uw partner ontvangt als u overlijdt tijdens uw huidige
dienstverband
Of er maatregelen door het fonds of verzekeraar zijn
genomen om tekorten tegen te gaan
Of de toezichthouder, de Nederlandse Bank, een maatregel
heeft genomen t.a.v. uw fonds of verzekeraar
De keuzemogelijkheden die u heeft (later of eerder met
pensioen)
De jaarlijkse pensioenaangroei (factor A)
Wat uw partner ontvangt als u overlijdt na beëindiging van
uw huidige dienstverband

(Erg) belangrijk
volgens
respondent
89%
82%
77%
77%
73%
73%
72%
70%
70%
65%

Bron: Consumentenmonitor, AFM (2011)

Begrijpelijkheid en duidelijkheid
Volgens het onderzoek van de Pensioenfederatie en het Verbond van
Verzekeraars (2011) vindt bijna twee derde van de geënquêteerde
werknemers het UPO grotendeels begrijpelijk. Vijftien procent begrijpt het
UPO volledig. Eén op de vijf begrijpt het UPO echter nauwelijks. Werknemers
in de leeftijdscategorie 55 tot en met 64 jaar geven ten opzichte van
werknemers in de jongere leeftijdscategorieën relatief vaak aan dat zij hun
pensioenoverzicht grotendeels of volledig begrijpen. Tabel 6.5 geeft het een
en ander weer. Lager opgeleiden vinden het UPO iets minder begrijpelijk dan
hoger opgeleiden, blijkt uit hetzelfde onderzoek van GfK.

Tabel 6.5

In hoeverre begrijpt u uw pensioenoverzicht? (in %, n=996)
Totaal

Helemaal niet
Nauwelijks
Grotendeels
Volledig

1
20
64
15

Opsplitsing naar leeftijdscategorie
21 t/m 34
35 t/m 44
45 t/m 54
55 t/m 64
jaar
jaar
jaar
jaar
1
3
1
1
27
22
22
12
64
63
60
68
8
13
16
19

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

Uit een onderzoek naar de duidelijkheid van UPO van de AFM en GfK
(februari 2010) kwam naar voren dat 39 procent het UPO overzichtelijk vond.
Circa driekwart (76%) vond echter wel dat de toelichting nodig is om het UPO
te begrijpen. In totaal gaf zestien procent aan het pensioenoverzicht helemaal
niet te begrijpen; bijna een derde was het niet eens maar ook niet oneens met
de stelling ‘Ik snap niets van het pensioenoverzicht’. Ook bleek uit dit
58

onderzoek dat consumenten het pensioen en het UPO complex vinden,
waardoor ze weinig initiatief nemen om zich er in te verdiepen. 9 Uit de
Consumentenmonitor van de AFM van 2011 komt een iets positiever beeld
naar voren: in totaal 61 procent is het (volledig) eens met de stelling dat het
UPO overzichtelijk is; 55 procent is het (volledig) eens met de stelling dat het
UPO begrijpelijk is (bij n=177). 10 Een mogelijke verklaring voor het verschil in
uitkomsten is dat er sprake is van enige gewenning van deelnemers met het
UPO. In 2009, het jaar waarin de enquête van het eerstgenoemde onderzoek
is uitgezet, hadden deelnemers nog minder kennis van en ervaring met het
UPO dan in 2011. Wellicht dat deelnemers het UPO inmiddels beter hebben
‘leren lezen’.
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek onder pensioenuitvoerders is ook gevraagd naar de mate waarin zij het huidige UPO-model
begrijpelijk achten voor deelnemers. Uit dat onderzoek blijkt dat pensioenuitvoerders zelf kritischer zijn op het UPO dan deelnemers blijkens
verschillende consumentenonderzoeken. In totaal vindt 27 procent van de
pensioenfondsen het UPO begrijpelijk voor deelnemers. Zeventien procent
vindt het huidige UPO-model onbegrijpelijk. Iets meer dan de helft van de
fondsen (55%) vindt het UPO niet begrijpelijk, maar ook niet onbegrijpelijk.
Figuur 6.1 geeft dit weer.

Figuur 6.1

In hoeverre denken pensioenfondsen dat het huidige UPO-model
begrijpelijk is voor deelnemers? (in %, n=209)
1

1

17
27

55

zeer begrijpelijk

begrijpelijk

niet begrijpelijk, niet onbegrijpelijk

onbegrijpelijk

zeer onbegrijpelijk

Bron: Regioplan (2011)

9

AFM/GfK (2010), AFM UPO onderzoek. De enquête is uitgezet in augustus/september 2009.

10

AFM/GfK (2011) AFM Consumentenmonitor Voorjaar 2011 Pensioen.

59

Circa een derde van de verzekeraars (bij n=13) vindt het huidige UPO-model
voor deelnemers onbegrijpelijk. Bijna twee op vijf vinden het UPO niet
begrijpelijk, maar ook niet onbegrijpelijk voor deelnemers; ongeveer een derde
van de verzekeraars vindt het UPO wèl begrijpelijk voor deelnemers.
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek wordt door verschillende
pensioenfondsen aangegeven dat de begrijpelijkheid van het UPO afhankelijk
is van het kennis- en opleidingsniveau van de deelnemers. Dit bleek ook al uit
het consumentenonderzoek. Genoemd wordt dat in het UPO bepaald jargon
staat dat voor mensen met een lager opleidingsniveau en/of weinig interesse
voor pensioenen onbegrijpelijk is. Sommige pensioenfondsen vinden het
taalniveau te hoog, zo komt uit het SZW-deel van het selfassessmentonderzoek naar voren. Ook wordt genoemd dat de (te) grote omvang van het
UPO ervoor zorgt dat deelnemers minder snel bereid zijn om dit document te
lezen. De omvang van de informatie in het UPO kan ook zorgen voor minder
begrijpelijkheid.
Wat betreft de begrijpelijkheid en duidelijkheid van het UPO komen ook uit de
interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders kritische geluiden over het UPO. Een groot aantal
geïnterviewden geeft aan dat voor veel deelnemers het UPO onvoldoende
begrijpelijk en duidelijk is. Vanwege de omvang zijn deelnemers bovendien
minder snel geneigd om het UPO grondig te lezen, zo komt uit de interviews
naar voren. Dit blijkt bijvoorbeeld uit vragen van deelnemers aan de helpdesk
van pensioenuitvoerders of vragen van deelnemers tijdens
voorlichtingsbijeenkomsten.
Gewenste aanpassingen UPO volgens pensioenuitvoerders
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek onder pensioenuitvoerders is gevraagd welke aanpassingen volgens hen nodig zijn om het
UPO begrijpelijker te maken. Bijna driekwart van de pensioenfondsen geeft
aan dat inkorten/minder informatie geven tot meer begrijpelijkheid van het
UPO kan leiden. In totaal geeft 64 procent aan dat er meer ruimte voor
maatwerk moet worden geboden (zie hiervoor ook hoofdstuk 4). Tabel 6.6
geeft het een en ander weer.

Tabel 6.6

Welke aanpassingen zijn er volgens pensioenfondsen nodig om het
UPO begrijpelijker te maken? (n=151)

Aanpassing
Inkorten/minder informatie geven
Meer ruimte voor maatwerk bieden
Cijfermatige deel UPO en toelichting UPO integreren
Taalniveau omlaag
Beter structureren
Begrippen/jargon beter toelichten
Anders
Bron: Regioplan (2011)

60

%
73
64
46
37
36
33
8

Bedrijfstakpensioenfondsen geven vaker dan ondernemingspensioenfondsen
aan dat begrippen/jargon beter toegelicht moeten worden (60% ten opzichte
van 22%), dat het beter gestructureerd moet worden (71% ten opzichte van
22%), dat het cijfermatige deel van het UPO en de toelichting van het UPO
moeten worden geïntegreerd (69% ten opzichte van 37%), en dat het
taalniveau omlaag moet (76% ten opzichte van 22%). Deze verschillen tussen
typen fondsen worden mogelijk verklaard door het feit dat ondernemingspensioenfondsen een directere relatie hebben met werkgevers en
werknemers; daardoor kunnen ze in hun overige communicatieactiviteiten
meer gerichte voorlichting geven dan bedrijfstakpensioenfondsen. Deze
laatstgenoemden zijn relatief meer gebaat bij heldere standaard informatieuitingen.
De meeste verzekeraars (89%, bij n=9) geven in het SZW-deel van het
selfassessment-onderzoek aan dat het UPO ingekort moet worden en/of dat er
minder informatie moet worden gegeven. Enkele verzekeraars vinden dat het
UPO beter gestructureerd moet worden en dat het UPO digitaal ter
beschikking moet worden gesteld.
Zoals in het hoofdstuk 4 al is aangegeven, vonden de Pensioenfederatie en
het Verbond van Verzekeraars in 2010 dat een bondiger UPO moest worden
ontwikkeld dat meer gericht was op de ontvangende deelnemer. Er is
inmiddels een nieuw UPO-model gecreëerd dat volgens de UPO-werkgroep
niet revolutionair is veranderd ten opzichte van het vorige model, maar wel
compacter en meer lezergericht is geworden. De praktijk zal moeten uitwijzen
in hoeverre het aangepaste UPO-model leidt tot een betere begrijpelijkheid en
duidelijkheid van het UPO.

6.5

Toeslagverlening
Begrijpelijkheid en duidelijkheid van het toeslagenlabel
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek is gevraagd in hoeverre
pensioenuitvoerders denken dat het toeslagenlabel bijdraagt aan begrip van
de deelnemers over de toeslagverlening. In totaal denkt 54 procent van de
pensioenfondsen en 31 procent van de verzekeraars dat dit niet bijdraagt aan
het begrip. 29 procent van de pensioenfondsen en 46 procent van de
verzekeraars denkt zelfs dat dit afbreuk doet aan het begrip van deelnemers
over de toeslagverlening. Tabel 6.7 geeft dit weer. Uit een nadere analyse van
de enquêteresultaten komt naar voren dat bedrijfstakpensioenfondsen vaker
(49%) dan ondernemingspensioenfondsen (24%) aangeven dat het
toeslagenlabel afbreuk doet aan het begrip van deelnemers over de
toeslagverlening.

61

Tabel 6.7

In hoeverre denken pensioenuitvoerders dat het toeslagenlabel
bijdraagt aan begrip van de deelnemers over de toeslagverlening?
(in %)

Draagt veel bij aan begrip
Draagt enigszins bij aan begrip
Draagt niet bij aan begrip
Doet afbreuk aan begrip

Pensioenfondsen
(n=209)
1
17
54
29

Verzekeraars
(n=13)
0
23
31
46

Bron: Regioplan (2011)

In de interviews met leden van deelnemersraden en pensioenuitvoerders
wordt het beeld uit het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek
bevestigd. Het toeslagenlabel is weinig begrijpelijk voor deelnemers en zorgt
bovendien voor schijnzekerheid. Pensioenuitvoerders vinden het echter lastig
om een goed alternatief voor communicatie over toeslagen te bedenken.
Enkele pensioenuitvoerders zijn van mening dat over dit onderwerp helemaal
niet gecommuniceerd zou moeten worden, aangezien dit niet op een duidelijke
en begrijpelijke wijze mogelijk is.
Begrijpelijkheid en duidelijkheid voorwaardelijkheidsverklaring
In het SZW-deel van het selfassessment-onderzoek is aan pensioenuitvoerders gevraagd naar de begrijpelijkheid van de standaard voorgeschreven tekst
van de voorwaardelijkheidsverklaring voor deelnemers. Bijna een derde van
de pensioenfondsen denkt dat deze tekst voor deelnemers onbegrijpelijk is. In
totaal denkt 46 procent van de fondsen dat de standaard voorgeschreven tekst
van de voorwaardelijkheidsverklaring niet begrijpelijk, maar ook niet
onbegrijpelijk is voor deelnemers. Zeventien procent denkt dat de tekst
begrijpelijk is voor deelnemers. Figuur 6.2 geeft dit weer. Uit een nadere
analyse van de enquêteresultaten komt naar voren dat ondernemingspensioenfondsen vaker dan bedrijfstakpensioenfondsen aangeven dat de
standaardtekst van de voorwaardelijkheidverklaring (zeer) begrijpelijk is voor
deelnemers (22% ten opzichte van 6%).

62

Figuur 6.2

In hoeverre denken pensioenfondsen dat de standaard
voorgeschreven tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring
begrijpelijk is voor deelnemers? (in %, n=209)
1
3
17
32

46

Zeer begrijpelijk

Begrijpelijk

Niet begrijpelijk, niet onbegrijpelijk

Onbegrijpelijk

Zeer onbegrijpelijk

Bron: Regioplan (2011)

In totaal vinden zes verzekeraars (bij n=13) de standaard voorgeschreven
tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring (zeer) onbegrijpelijk voor
deelnemers. Vijf verzekeraars vinden deze tekst niet begrijpelijk, maar ook niet
onbegrijpelijk. Twee verzekeraars vinden de standaard voorgeschreven tekst
van de voorwaardelijkheidsverklaring begrijpelijk.
Ook uit de interviews met pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden
kwam naar voren dat zij de wettelijk voorgeschreven teksten onvoldoende
begrijpelijk en duidelijk vinden voor een (groot) deel van hun eigen
deelnemers.

6.6

Overige informatie-uitingen
In landelijke onderzoeken onder deelnemers wordt alleen ingegaan op de
informatie-uitingen omtrent pensioenen zoals die hierboven zijn beschreven. In
deze onderzoeken wordt niet nader ingegaan op de mening van deelnemers
over de verstrekking van informatie in het geval van life-events, informatie over
korten, informatie over waardeoverdracht en overige informatie-uitingen. Dit
maakt het lastig om een goed beeld te schetsen van de wijze waarop deze
informatie-uitingen begrijpelijk, duidelijk en tijdig worden gevonden door
deelnemers.

63

De interviews met individuele deelnemers, pensioenuitvoerders en leden van
deelnemersraden bieden eveneens geen scherp zicht op de wijze waarop
overige informatie-uitingen met betrekking tot het pensioen worden beoordeeld
naar begrijpelijkheid, duidelijkheid en tijdigheid. In de interviews werden geen
specifieke knelpunten benoemd ten aanzien van deze informatie-uitingen.
Wel komt in deze interviews naar voren dat de omvang van de verstrekte
informatie, de mate waarin complexe termen met betrekking tot het pensioen
worden opgenomen, en de mate waarin pensioenuitvoerders gebonden zijn
aan wettelijk voorschreven standaardteksten, over het algemeen geen positief
effect hebben op de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de informatie.

6.7

Communicatieplan en extra communicatieactiviteiten
Communicatieplan
Volgens het selfassessment-onderzoek heeft iets meer dan de helft van de
pensioenfondsen een gedetailleerd communicatieplan opgesteld, waarin
bijvoorbeeld de doelstellingen van de deelnemerscommunicatie en de plannen
voor de komende periode zijn vastgelegd. Daarnaast heeft ongeveer een
derde een beknopt communicatieplan. Beroepspensioenfondsen hebben in
driekwart van de gevallen een gedetailleerd communicatieplan; bij ondernemingspensioenfondsen is dat in iets minder dan de helft het geval. Grotere
pensioenfondsen (meer dan 600 actieve deelnemers) hebben in de meeste
gevallen een gedetailleerd communicatieplan. Bij kleinere pensioenfondsen
geeft in totaal een kwart aan dat zij een gedetailleerd communicatieplan heeft.
Bijna de helft van de verzekeraars (bij n=19) heeft één overkoepelend
communicatieplan voor al haar producten, zo komt uit het selfassessmentonderzoek naar voren. Drie verzekeraars hebben per product een apart
communicatieplan. Zeven verzekeraars hebben geen communicatieplan
opgesteld waarin bijvoorbeeld de doelstellingen van de deelnemerscommunicatie en de plannen voor de komende periode zijn vastgelegd.
Toets begrijpelijkheid en duidelijkheid
Ruim vier op de vijf pensioenfondsen stemt alle of de meeste informatie die zij
verstrekken aan deelnemers, af op het taalniveau van de doelgroep (de deelnemerspopulatie). Van de verzekeraars doet meer dan negentig procent dit,
zo blijkt uit het selfassessment-onderzoek.
Circa drie op de vijf pensioenfondsen toetst alle of de meeste
communicatiematerialen vóór verspreiding op begrijpelijkheid en duidelijkheid.
Ongeveer een op de zes pensioenfondsen toetst communicatiematerialen
vóór verspreiding niet op begrijpelijkheid en duidelijkheid. Kleinere pensioenfondsen toetsen dit relatief minder vaak, ondernemingspensioenfondsen
toetsen dit juist relatief vaak. Van de verzekeraars toetsen negen op de tien
64

alle of de meeste communicatiematerialen voor verspreiding op
begrijpelijkheid en duidelijkheid.
Pensioenfondsen toetsen op verschillende manieren of hun communicatiematerialen begrijpelijk en duidelijk zijn. In het selfassessment-onderzoek onder
pensioenfondsen worden de volgende manieren van toetsing genoemd:
• circa twee op de vijf fondsen raadplegen hiervoor een wisselende en
willekeurige selectie van deelnemers;
• circa twee op de vijf fondsen toetsen dit door andere personen te
ondervragen (wie dit precies zijn, is onduidelijk op basis van het
selfassessment-onderzoek);
• een op de zeven pensioenfondsen ondervraagt hiervoor haar vaste
deelnemerspanel;
• een kleine tien procent toetst dit via de deelnemersraad.
Zeven verzekeraars geven in het selfassessment-onderzoek aan dat zij een
wisselende en willekeurige selectie van deelnemers ondervragen om de
begrijpelijkheid en duidelijkheid van de communicatiematerialen vast te stellen.
De overige verzekeraars geven aan dat zij hiervoor andere personen
ondervragen (wie dit precies zijn, is onduidelijk op basis van het
selfassessment-onderzoek).
Extra communicatieactiviteiten
Naast de wettelijk verplichte informatiebepalingen die zijn ingebed in het
communicatiebeleid van pensioenuitvoerders, voeren pensioenuitvoerders nog
andere communicatieactiviteiten uit. Het gaat dan bijvoorbeeld om digitale
en/of papieren nieuwsbrieven waarin wordt ingegaan op actuele pensioenthema’s, een website waarop deelnemers veel informatie over het pensioen
kunnen vinden, en/of een telefonische helpdesk waar deelnemers met vragen
terechtkunnen. Grote pensioenuitvoerders organiseren ook landelijke of
regionale bijeenkomsten voor deelnemers.
In het selfassessment-onderzoek komt naar voren dat ruim driekwart van de
pensioenfondsen een website gebruikt om deelnemers te informeren en/of een
periodiek nieuwsbericht verstuurt. Circa twee derde organiseert informatiebijeenkomsten. Ongeveer twee op de vijf pensioenfondsen hebben een online
pensioenplanner, brochures over life-events en/of een pensioenspreekuur.
Aan verzekeraars is gevraagd aan welk percentage van hun deelnemers zij
bepaalde communicatie-instrumenten aanbieden. Ruim een kwart geeft aan
meer dan negentig procent van de deelnemers een website aan te bieden met
informatie over de pensioenregeling en/of brochures over life-events. Andere
communicatie-instrumenten worden door pensioenverzekeraars veelal aan
een beperkt deel van de deelnemers aangeboden.
Via extra communicatieactiviteiten proberen pensioenuitvoerders de
begrijpelijkheid en duidelijkheid van informatie over het eigen pensioen voor
deelnemers te verhogen. Uit de interviews met leden van deelnemersraden en
65

pensioenuitvoerders komt naar voren dat deelnemers over het algemeen
positief zijn over de extra communicatieactiviteiten van de betreffende
pensioenuitvoerder. In de interviews wordt genoemd dat vooral de extra
communicatieactiviteiten van ondernemingspensioenfondsen goed aankomen
bij de deelnemers; dit komt door de nauwe relatie tussen werkgever en
werknemer/deelnemer bij dit type pensioenfonds. Hierdoor is dit type fonds
beter in staat om extra communicatieactiviteiten af te stemmen op de eigen
deelnemerspopulatie. Verder wordt in de interviews genoemd dat kleinere
ondernemingspensioenfondsen over het algemeen eenvoudiger in staat zijn
om persoonlijke gesprekken met werknemers/deelnemers te voeren over hun
pensioen, hetgeen de informatieverstrekking effectiever kan maken.

6.8

Digitaal of per brief?
In het selfassessment-onderzoek komt naar voren dat momenteel een op de
zes pensioenfondsen de wettelijk verplichte informatie elektronisch (via
internet of e-mail) verstrekt. Van die fondsen geeft het merendeel aan dat zij
dit alleen doen bij deelnemers die hiermee hebben ingestemd, andere fondsen
doen dit standaard aan alle deelnemers (bij één of meerdere documenten).
Drie verzekeraars geven aan dat zij (een gedeelte van) de wettelijk verplichte
informatie elektronisch verstrekken voor een deel van de regelingen; een
enkele verzekeraar doet dit voor alle regelingen.
Er worden in het selfassessment-onderzoek verschillende redenen genoemd
door pensioenfondsen en -verzekeraars waarom (een gedeelte van) de
wettelijk verplichte informatie niet elektronisch wordt verstrekt. Bijna een derde
van de fondsen denkt dat dit niet in het belang is van hun deelnemers en/of
geeft aan dat zij uitvoeringstechnisch niet kunnen voldoen aan de
voorwaarden ten aanzien van elektronische informatieverstrekking. Eén op de
vijf pensioenfondsen vindt de kosten die gepaard gaan met elektronische
informatieverstrekking en de voorwaarden die daaraan verbonden zijn te hoog.
Dit laatste is opvallend omdat juist in de interviews met pensioenuitvoerders
naar voren komt dat aan de papieren verstrekking van de informatie veel
kosten verbonden zijn. Door verzekeraars wordt het vaakst als reden
genoemd dat zij uitvoeringstechnisch niet kunnen voldoen aan de
voorwaarden ten aanzien van elektronische informatieverstrekking.
In de interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders is gevraagd naar de wijze waarop deelnemers het liefst
informatie ontvangen. Hieruit blijkt dat een aanzienlijk deel van de deelnemers
er behoefte aan heeft om informatie-uitingen op papier te blijven ontvangen
(bijvoorbeeld voor het eigen archief). Genoemd wordt ook dat het versturen
van informatie-uitingen per brief – in tegenstelling tot digitaal beschikbaar
stellen van informatie – ervoor zorgt dat de eigen pensioensituatie weer even
onder de aandacht wordt gebracht bij deelnemers. Wel kan digitale
informatieverstrekking een nuttige aanvulling vormen. Zo kunnen een website
66

en digitale nieuwsbrieven geïnteresseerde deelnemers verder informeren.
Mogelijk bestaan er hierbij wel verschillen in leeftijd: jongeren hebben wellicht
meer behoefte aan digitale informatieverstrekking dan ouderen.
Toch zijn er verschillende pensioenuitvoerders die een verdere digitaliseringsslag zouden wensen. Zij zien meer in het beschikbaar stellen van alle
relevante informatie op hun website voor geïnteresseerde deelnemers.
Deelnemers zijn volgens die partijen namelijk toch te weinig geïnteresseerd
om de toegestuurde informatie te lezen. Een verdere digitalisering zorgt zo
ook voor een kostenbesparing. Ook zijn er pensioenuitvoerders die op den
duur graag een samenvoeging van het Pensioenregister en het UPO zouden
willen zien. Er wordt door verschillende pensioenuitvoerders een voorkeur
uitgesproken voor het piramidegewijs beschikbaar stellen van informatie: de
kern van de informatie via het UPO/Pensioenregister en – voor de
geïnteresseerden – aangevuld met meer specifieke informatie die te vinden is
via de websites van de verschillende pensioenuitvoerders.
Voor pensioenfondsen die vooral met deelnemers met korte en wisselende
arbeidscontracten te maken hebben (zie ook hoofdstuk 4), kan een verdere
digitalisering ook wenselijk zijn. Enkele geïnterviewde fondsen geven aan dat
zij de indruk hebben dat hun deelnemers weinig behoefte aan informatie over
hun pensioen hebben. Ook komt naar voren dat de kosten van informatieverstrekking aan deze deelnemers niet in verhouding staan tot de
opgebouwde pensioenen van de deelnemers. In de focusgroep met
pensioenuitvoerders wordt in verband met het beheersen van de kosten door
sommige aanwezigen gesuggereerd om het afkoopbedrag als grens voor de
informatievoorziening te hanteren. Uiteraard moeten individuele deelnemers
deze informatie wel kunnen terugvinden in het Pensioenregister.
Het beeld dat uit de interviews naar voren komt, wordt bevestigd in het
onderzoek van de Pensioenfederatie en het Verbond van Verzekeraars (2011)
waarin aan consumenten wordt gevraagd hoe zij hun UPO bij voorkeur
ontvangen. Hieruit komt naar voren dat 82 procent het UPO graag via de post
ontvangt. Negen procent zou het UPO via een e-mail willen ontvangen en vijf
procent wil dit zelf kunnen downloaden. Er bestaat bij deze vraag nauwelijks
verschil tussen leeftijdscategorieën van respondenten. Tabel 6.8 geeft dit
weer.

67

Tabel 6.8

Hoe ontvangt u uw pensioenoverzicht bij voorkeur? (in %, n=1.113)
Totaal

Via de post
Via een e-mail
Zelf downloaden
via een website
(met een
persoonlijk
wachtwoord)
Anders
Maakt mij niet
uit

82
9

Opsplitsing naar leeftijdscategorie
21 t/m 34
35 t/m 44
45 t/m 54
55 t/m 64
jaar
jaar
jaar
jaar
85
86
78
81
8
8
12
8

5

5

5

5

7

0

1

1

1

0

3

2

1

4

4

Bron: Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011)

Meer algemeen – dus niet alleen specifiek gericht op het UPO – komt uit een
rapport van Montae Pensioen en GfK (2010) echter naar voren dat
deelnemers meer behoefte hebben aan communicatie over het eigen
pensioen via e-mail en internet dan nu het geval is. Ook hebben consumenten
meer behoefte aan communicatie over het pensioen via een persoonlijk
gesprek. Deze uitkomsten lijken er in ieder geval op te wijzen dat deelnemers
op verschillende manieren geïnformeerd willen worden. Figuur 6.3 geeft dit
weer.

Figuur 6.3

Huidige en gewenste communicatiewijze over pensioen (in %)
0

20

40

Post
20

E‐mail

19

Internet

15

Gesprek

15
11

Werkgever
0

29
47
30
34

17

3
Huidig contact

Bron: Montae Pensioen/GfK, 2010

68

80
62

43

Telefoon

Chatten

60

Gewenst contact

100

6.9

Tot slot
Het algemene beeld ten aanzien van de mening van deelnemers over de
informatieverstrekking door pensioenuitvoerders is als volgt. Een aanzienlijk
deel van deelnemers is weinig geïnteresseerd in de informatie die zij
ontvangen van hun pensioenfonds of verzekeraar. Informatie waarin men met
name is geïnteresseerd, is informatie over de hoogte van het te ontvangen
pensioen zodra men met pensioen gaat. Zodra men de pensioengerechtigde
leeftijd begint te naderen, raakt men meer geïnteresseerd in informatie omtrent
het eigen pensioen. Pensioenuitvoerders staan dus voor een uitdaging: hoe
krijg je meer (jongere) mensen geïnteresseerd in hun eigen pensioen?
Ten aanzien van de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de verstrekte
informatie ontstaat een gevarieerd beeld. Een deel van de mensen die
geïnteresseerd is in het eigen pensioen en zich in de verstrekte informatie
verdiept, vindt deze informatie duidelijk en begrijpelijk. Een ander deel dat zich
verdiept in de verstrekte informatie, acht de informatie echter niet duidelijk en
begrijpelijk. Op basis van de verschillende bronnen kunnen we niet exact
vaststellen welk deel van de deelnemers de informatie niet begrijpelijk en
duidelijk acht. Dit verschilt onder meer per informatie-uiting. Wel blijkt uit de
verschillende bronnen dat het opleidingsniveau van deelnemers samenhangt
met de mate waarin de verstrekte informatie begrijpelijk en duidelijk wordt
geacht.
De begrijpelijkheid en duidelijkheid van het UPO vormen voor een deel van de
deelnemers (naar schatting minimaal 20%) een knelpunt. Dit is het gevolg van
het gebruik van de voorgeschreven teksten en complexe termen. De omvang
van het UPO kan er in de praktijk toe leiden dat mensen sneller geneigd zijn
om de informatie terzijde te leggen. Om aan deze problemen tegemoet te
komen, is inmiddels een nieuw UPO opgesteld (UPO 2012). Of dit nieuwe
model daadwerkelijk zal bijdragen aan een betere informatievoorziening moet
in de praktijk nog worden vastgesteld.
Wat betreft informatie omtrent toeslagverlening is de begrijpelijkheid en
duidelijkheid voor deelnemers relatief laag. De standaardtekst in de
voorwaardelijkheidsverklaring bevat te complexe teksten voor de minder
geïnteresseerde en/of lager opgeleide deelnemer. Ook het toeslagenlabel is
voor deelnemers weinig begrijpelijk en duidelijk, waardoor veel pensioenuitvoerders dit label ook uit hun informatie-uitingen hebben gehaald.
Uit interviews met individuele deelnemers, leden van deelnemersraden en
pensioenuitvoerders blijkt dat de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de
startbrief een minder groot probleem vormen. Dit hangt mogelijk samen met
het gegeven dat hiervoor geen wettelijk voorgeschreven teksten bestaan. Wel
geldt ook wat de startbrief betreft dat deze te omvangrijk wordt geacht, met als
risico dat deelnemers deze minder snel lezen. Over de begrijpelijkheid en
69

duidelijkheid van overige informatie-uitingen kan op basis van dit onderzoek in
onvoldoende mate een oordeel worden gegeven.
Wat de tijdigheid van de informatieverstrekking betreft, lijken er vanuit de
optiek van de deelnemers weinig problemen te zijn. Uit het selfassessmentonderzoek van de AFM kwam naar voren dat belangrijke informatie-uitingen
als de startbrief en het UPO door een grote meerderheid van de
pensioenfondsen tijdig worden verstrekt; ten opzichte van pensioenfondsen
verstrekken verzekeraars de twee genoemde informatie-uitingen iets minder
tijdig.

70

7

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

In dit slothoofdstuk worden allereerst de belangrijkste onderzoeksbevindingen
met betrekking tot de naleving, handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving weergegeven. Vervolgens
worden de belangrijkste uitkomsten over het oordeel van deelnemers over de
informatieverstrekking weergegeven. Tot slot wordt op basis van het
voorgaande nader ingegaan op de vraag in hoeverre het doel van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving gerealiseerd wordt met de
huidige informatieverstrekking. Daarbij worden ook suggesties gedaan ten
aanzien van de informatieverstrekking, die in interviews met stakeholders,
pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden zijn genoemd.

7.1

Naleving, handhaafbaarheid en uitvoerbaarheid
De pensioenwetgeving kent een groot aantal informatiebepalingen dat door
pensioenuitvoerders nageleefd dient te worden. Uit het selfassessmentonderzoek van de AFM onder pensioenfondsen komt naar voren dat een grote
meerderheid van de pensioenfondsen de bepalingen goed naleeft. Ook
verzekeraars leven de informatiebepalingen over het algemeen goed na, maar
in vergelijking met pensioenfondsen wel in iets mindere mate. Bepaalde
wettelijk verplichte informatie-uitingen, zoals het UPO en de voorwaardelijkheidsverklaring, worden wel door een deel van de pensioenuitvoerders in
zekere mate aangepast. Een informatie-uiting als het toeslagenlabel wordt
door een meerderheid van de pensioenuitvoerders niet meer opgenomen. In
het geval dat pensioenuitvoerders (kleine) aanpassingen aanbrengen in
wettelijk verplichte informatie-uitingen, gebeurt dit volgens hen om de
verstrekte informatie begrijpelijker en duidelijker te maken voor de eigen
deelnemers en gepensioneerden.
De meeste pensioenfondsen vinden de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving in technische zin goed uitvoerbaar. Sommige pensioenfondsen die
vooral met deelnemers met korte arbeidscontracten te maken hebben, vinden
de praktische uitvoerbaarheid van de informatiebepalingen minder goed. Dit
heeft vooral met het kostenaspect te maken; bij deze fondsen staan de kosten
ten behoeve van de informatievoorziening soms niet in verhouding met de
opgebouwde pensioenrechten. Ook verzekeraars vinden de informatiebepalingen minder goed uitvoerbaar, omdat zij – in tegenstelling tot
pensioenfondsen – vaak met zeer veel verschillende typen pensioenregelingen hebben te maken. Dit maakt het jaarlijks tijdig verstrekken van
UPO’s een tijdsintensieve activiteit. Mogelijk is dit ook een verklaring voor de
onderzoeksbevinding dat de naleving door verzekeraars op sommige punten
net iets minder goed was dan door pensioenfondsen.

71

Naast de bevinding dat verzekeraars en bepaalde typen pensioenfondsen de
informatiebepalingen in uitvoeringstechnische zin minder goed uitvoerbaar
vinden, komt naar voren dat de meeste pensioenuitvoerders de
informatiebepalingen momenteel te gedetailleerd vinden. Graag zouden zij
meer ruimte willen hebben om maatwerk te kunnen leveren aan hun eigen
achterban. Pensioenuitvoerders willen de wettelijk verplichte informatieuitingen meer kunnen toespitsen op de kenmerken van de eigen populatie en
de eigen regeling(en). Ook de AFM, verantwoordelijk voor de handhaving van
de informatiebepalingen, is voorstander van minder verplicht voorgeschreven
middelen of teksten. Als handhavende instantie zijn zij nu gebonden aan de
letter van de wet. Meer open normen zouden volgens de AFM kunnen
bijdragen aan een effectievere handhaving in de geest van de wet. Wanneer
pensioenuitvoerders meer ruimte krijgen om maatwerk te leveren aan hun
eigen deelnemerspopulatie, kan dat de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de
verstrekte informatie ten goede komen. Om de uniformiteit en volledigheid van
de informatieverstrekking te borgen, zouden (minder uitgebreide) richtlijnen of
minimumeisen kunnen worden opgesteld ten aanzien van de
informatieverstrekking.

7.2

Begrijpelijke, duidelijke en tijdige informatieverstrekking
Binnen de informatieverstrekking over pensioenen bestaan twee zogeheten
trade-offs. Daarbij gaat het kort gezegd erom dat er bij het ene
onderwerp/aspect iets verloren gaat omdat er bij het andere onderwerp/aspect
iets gewonnen wordt (en vice versa).
Allereerst bestaat er een trade-off tussen uniformiteit van de verstrekte
informatie enerzijds en de begrijpelijkheid en duidelijkheid daarvan anderzijds.
Binnen de informatieverstrekking over pensioenen gelden er voor sommige
informatie-uitingen wettelijk voorgeschreven standaardteksten. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de tekst van de voorwaardelijkheidsverklaring. Zo’n
standaardtekst zorgt ervoor dat pensioenregelingen en de informatie daarover
uniform en vergelijkbaar zijn tussen verschillende pensioenuitvoerders.
Enerzijds waarderen pensioenuitvoerders het uniforme karakter van de
standaarduitingen positief, anderzijds kunnen zij vanwege dit uniforme
karakter hun communicatie in mindere mate toespitsen op de kenmerken
(leeftijd, opleiding) van hun eigen deelnemerspopulatie. Dit kan negatieve
gevolgen hebben voor de gepercipieerde begrijpelijkheid en duidelijkheid van
de verstrekte informatie. Een vergelijkbare trade-off bestaat er tussen de
volledigheid van de verstrekte informatie enerzijds en de begrijpelijkheid en
duidelijkheid daarvan anderzijds. Het is gewenst dat pensioenuitvoerders
volledige informatie verstrekken om op die manier hun deelnemers zo goed
mogelijk te informeren over alles wat met hun eigen pensioen te maken heeft.
Het verstrekken van volledige informatie kan echter wel als gevolg hebben dat
deelnemers overladen worden met informatie, met als mogelijk gevolg dat zij
door de bomen het bos niet meer zien. Dit heeft negatieve gevolgen voor de
72

begrijpelijkheid en duidelijkheid van de verstrekte informatie. Het verstrekken
van te veel informatie kan er bovendien ook toe leiden dat mensen eerder
geneigd zijn om de informatie naast zich neer te leggen. Deze twee trade-offs,
in combinatie met in het algemeen een beperkte pensioeninteresse, stellen
pensioenuitvoerders voor een enorme uitdaging.
Uit deze evaluatie blijkt de tijdigheid van de informatieverstrekking over het
algemeen geen probleem te vormen bij pensioenuitvoerders. Wat betreft
begrijpelijkheid en duidelijkheid blijkt dat belangrijke informatie-uitingen voor in
ieder geval een deel van de deelnemers onvoldoende begrijpelijk en duidelijk
zijn. Hoe groot deze groep is, is niet exact vast te stellen, Op grond van de
beschikbare informatie uit verschillende bronnen lijkt het realistisch om te
stellen dat minimaal een op de vijf deelnemers de verstrekte informatie
onbegrijpelijk vindt. De begrijpelijkheid en duidelijkheid van de verstrekte
informatie hangt samen met de leeftijd en het opleidingsniveau van personen.
Over het algemeen begrijpen hoger opgeleiden de verstrekte informatie beter
dan lager opgeleiden. Ook is leeftijd een belangrijke factor: oudere
deelnemers zijn over het algemeen meer geïnteresseerd in het eigen
pensioen. Dit leidt er toe dat zij de verstrekte informatie vaak ook beter
bestuderen. In tabel 7.1 worden de belangrijkste bevindingen ten aanzien van
vijf informatie-uitingen weergegeven.

Tabel 7.1

Bevindingen ten aanzien van vijf informatie-uitingen

Startbrief

UPO

Toeslagenlabel

Voorwaardelijkheidsverklaring

• Het beeld over de begrijpelijkheid en
duidelijkheid voor deelnemers is niet eenduidig
(§ 6.3).
• Door grote omvang risico dat deelnemers de
informatie-uiting minder snel lezen (§4.2/§ 6.3).
• Tijdigheid is over het algemeen goed (§3.2).
• Tijdige verstrekking door pensioenfondsen is
iets beter dan door verzekeraars (§ 3.2).
• Voor een deel van de deelnemers onvoldoende
begrijpelijk en duidelijk (§6.4).
• Door grote omvang risico dat deelnemers de
informatie-uiting minder snel lezen (§4.3/§ 6.4).
• Tijdigheid is over het algemeen goed (§3.3).
• Tijdige verstrekking door pensioenfondsen is
iets beter dan door verzekeraars (§3.3).
• Niet begrijpelijk en niet duidelijk voor
deelnemers (§6.5).
• Meeste pensioenfondsen en verzekeraars
nemen toeslagenlabel niet meer op (§3.4).
• Onvoldoende begrijpelijk en duidelijk voor
deelnemers (§6.5).
• Een deel van pensioenfondsen en verzekeraars
heeft kleine aanpassingen aangebracht ter
verbetering van begrijpelijkheid en duidelijkheid
(§3.4).

73

Vervolg tabel 7.1
Stopbrief

7.3

• Tijdigheid is over het algemeen goed (§3.6).
• Volgens deel van verzekeraars leveren
werkgevers bij uitdiensttreding van werknemers
onvoldoende tijdig informatie hierover (§3.6).
• Op basis van dit onderzoek kan in onvoldoende
mate iets gezegd worden over de begrijpelijkheid en duidelijkheid van de stopbrief.

Realisatie doel van informatiebepalingen?
In de Memorie van Toelichting wordt het doel van de informatiebepalingen in
de pensioenwetgeving als volgt omschreven: “pensioenuitvoerders moeten
deelnemers, gewezen deelnemers, pensioengerechtigden en gewezen
partners rechtstreeks informeren over de uitvoering van de
pensioenovereenkomst. Alleen op grond van goede informatie kunnen deze
belanghebbenden een financiële planning maken met betrekking tot inkomen
bij ouderdom, arbeidsongeschiktheid en/of inkomen voor nabestaanden bij
overlijden. Het is de verantwoordelijkheid van een burger zelf om te
beoordelen of het totaal aan uitkeringen waar hij recht op heeft – op basis van
wettelijke regelingen en aanvullende pensioenregelingen – tezamen met
eventuele eigen middelen voldoende is of aangevuld moet worden met behulp
van een vrijwillige pensioenregeling of een derdepijler-product. De
informatieverstrekking dient dusdanig te zijn dat een burger deze
verantwoordelijkheid waar kan maken.” Begrijpelijkheid, duidelijkheid en
tijdigheid van de informatieverstrekking zijn van groot belang om dit doel van
de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving te kunnen realiseren.
De vraag is nu welke conclusies we op basis van de uitkomsten van het
evaluatieonderzoek kunnen trekken over de realisatie van het doel van de
informatiebepalingen in de pensioenwetgeving. Daarbij gaat het in het kader
van deze evaluatie om de vraag of deelnemers op grond van de verplichte
informatie-uitingen voldoende inzicht hebben of kunnen krijgen ten aanzien
van het opgebouwde pensioen. In hoeverre deelnemers op basis van deze
informatie ook daadwerkelijk hun financiële planning aanpassen, valt buiten
het bereik van deze evaluatie. Om deze vraag te beantwoorden, verdelen we
deelnemers in drie categorieën:
1. Mensen die geïnteresseerd zijn in het eigen pensioen en de verstrekte
informatie over het eigen pensioen begrijpelijk en duidelijk vinden.
2. Mensen die geïnteresseerd zijn in het eigen pensioen, maar de verstrekte
informatie over het eigen pensioen niet begrijpelijk en duidelijk vinden.
3. Mensen die niet geïnteresseerd zijn in het eigen pensioen en de verstrekte
informatie niet of nauwelijks lezen.
Hoe groot deze categorieën precies zijn, is onduidelijk. Wel weten wij dat ten
minste een op de vijf deelnemers geen pensioeninteresse heeft en dat
74

eveneens minimaal een op de vijf deelnemers het pensioen niet begrijpelijk
vindt; in welke mate er overlap hiertussen bestaat, is onbekend.
Ten aanzien van de eerste categorie deelnemers kan worden gesteld dat het
doel van de informatiebepalingen in de pensioenwetgeving is gerealiseerd.
Mensen die geïnteresseerd zijn in het eigen pensioen, lezen de informatie die
zij van hun pensioenuitvoerder ontvangen beter dan mensen die geen
pensioeninteresse hebben. Deze categorie deelnemers is zich bewust van de
hoogte en toereikendheid van het eigen pensioen en kan – indien nodig –
aanvullende financiële maatregelen treffen.
Voor de tweede categorie deelnemers geldt dat begrijpelijkere en duidelijkere
informatie nodig is om het doel van de informatiebepalingen te kunnen
realiseren. De gebruikte terminologie en het taalgebruik zijn te lastig en/of de
hoeveelheid informatie is te omvangrijk voor deze deelnemers, waardoor zij de
verstrekte informatie niet begrijpen en eerder terzijde leggen. Om de
effectiviteit van de informatieverstrekking te bevorderen, moet meer worden
toegespitst op de informatiebehoefte en het opleidingsniveau van deze
deelnemers (maatwerk). Dit kan door middel van begrijpelijke en beknopte
informatie over de meest relevante aspecten van het eigen pensioen.
Voor de derde categorie deelnemers geldt allereerst dat hun interesse in het
eigen pensioen verhoogd dan wel gecreëerd moet worden. Eenvoudigere
informatieverstrekking kan wellicht een bijdrage leveren aan de
pensioeninteresse van deelnemers. Aanvullende activiteiten zijn echter
wenselijk om het doel van de informatiebepalingen voor deze categorie
deelnemers te kunnen realiseren. Met de huidige verplichte
informatieverstrekking alleen wordt dit doel niet gerealiseerd. Gedacht kan
worden aan het bevorderen van een algemene pensioeninteresse en bewustzijn in Nederland; momenteel is een meerderheid van de Nederlanders
pensioenonbewust. Dit kan bijvoorbeeld via een consumentencampagne of via
werkgevers die het pensioen op enthousiasmerende wijze onder de aandacht
van hun werknemers brengen.
In figuur 7.1 op de volgende pagina wordt bovenstaande schematisch
weergegeven.

75

Figuur 7.1

Informatieverstrekking, pensioeninteresse en pensioenbewustzijn

Algemeen
pensioenbewustzijn
verhogen/creëren
(bijv. via werkgevers)

Aanpassing huidige
informatieverstrekking
(beknopter, duidelijker)

Begrijpelijke,
duidelijke en tijdige
informatie over
eigen pensioen

Verhogen/creëren
pensioeninteresse

Bewustzijn
eigen pensioen

Individuele actie
(indien nodig)

Tot slot, de huidige informatieverstrekking door pensioenuitvoerders leidt niet
bij alle deelnemers tot pensioenbewustzijn. Om het pensioenbewustzijn te
vergroten, lijkt het wenselijk om de wettelijk verplichte informatieverstrekking te
vereenvoudigen. Dit kan door minder informatie kernachtig te brengen en
daarnaast mogelijkheden te bieden voor geïnteresseerden om elders meer
informatie over het eigen pensioen te krijgen. Daarnaast zijn aanvullende
activiteiten wenselijk, zowel om het algemeen pensioenbewustzijn te verhogen
als om bepaalde elementen van het pensioen aan deelnemers beter toe te
lichten.
Ter verbetering van de informatieverstrekking door pensioenuitvoerders zijn in
het onderzoek verschillende suggesties gedaan door stakeholders,
pensioenuitvoerders en leden van deelnemersraden. Allereerst is genoemd
dat er binnen de informatieverstrekking een zekere gelaagdheid kan worden
aangebracht. Informatie die pensioenuitvoerders per brief moeten verstrekken,
zou kunnen worden beperkt tot de meest relevante aspecten van het
pensioen. Er bestaat momenteel nog geen overeenstemming over wat de
meest relevante aspecten precies zijn; dit dient nader bepaald te worden,
waarbij rekening wordt gehouden met de informatiebehoefte van mensen ten
aanzien van het eigen pensioen. Door informatie te beperken tot de meest
76

relevante aspecten wordt de huidige omvang van bepaalde informatieuitingen, zoals de startbrief en het UPO, beperkt, met als mogelijk gevolg dat
mensen sneller geneigd zijn om de verstrekte informatie te lezen. Overige
informatie over het pensioen zou dan digitaal beschikbaar kunnen worden
gesteld voor de meer geïnteresseerden. Het Pensioenregister kan in
combinatie met een uitgebreide website van de verschillende pensioenuitvoerders een waardevolle informatiebron vormen voor mensen die meer willen
weten over hun eigen pensioen.
Wat de communicatie over risico’s betreft, is de suggestie gedaan dat dit zo
dicht mogelijk moet aansluiten op de belevingswereld van deelnemers, wil
deze informatie begrijpelijk en duidelijk zijn. Dit kan bijvoorbeeld door concrete
voorbeelden van risico’s te geven. Meer specifiek gericht op het
toeslagenlabel is de suggestie door het veld gedaan dat deze uit de huidige
pensioenwetgeving gehaald moet worden. Voor deelnemers is dit label niet
begrijpelijk en duidelijk en volgens pensioenuitvoerders heeft het geen
toegevoegde waarde en geeft het geen juiste voorstelling van zaken weer. Om
deze redenen nemen de meeste pensioenuitvoerders het toeslagenlabel niet
meer op in hun informatie-uitingen.
Tot slot is de suggestie gedaan dat pensioenuitvoerders samen met
werkgevers het pensioenbewustzijn in Nederland kunnen verhogen.
Pensioenuitvoerders moeten een ondersteunende ‘ambassadeursrol’ innemen
richting werkgevers, die vervolgens hun werknemers moeten enthousiasmeren
tot meer interesse in en bewustzijn van het eigen pensioen.

77

78

BIJLAGE

GERAADPLEEGDE BRONNEN

Autoriteit Financiële Markten (2009) Onderzoek zorgplicht bij
premieovereenkomsten met beleggingsvrijheid 2009.
Autoriteit Financiële Markten/GfK (2010) AFM UPO onderzoek. Een
onderzoek naar interesse in, duidelijkheid van en behoefte aan informatie via
het pensioenoverzicht.
Autoriteit Financiële Markten (2010) Geef Nederlanders pensioeninzicht.
Autoriteit Financiële Markten (2010) Kosten en risico’s hebben grote impact op
pensioen bij premieovereenkomsten.
Autoriteit Financiële Markten (2010) Kwaliteit advies tweedepijlerpensioen.
Autoriteit Financiële Markten (2010) Rapport Juistheid UPO. Onderzoek naar
de juistheid van de informatieverstrekking op het UPO 2008.
Autoriteit Financiële Markten (2010) Volledigheid en begrijpelijkheid startbrief.
Autoriteit Financiële Markten/GfK (2011) AFM Consumentenmonitor Voorjaar
2011 Pensioen.
Autoriteit Financiële Markten/GfK (2011) AFM Consumentenmonitor najaar
2010 Pensioenen.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Jaarverslag 2010.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Visiedocument pensioenuitvoering.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Kosten pensioenfondsen verdienen meer
aandacht.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Leidraad Communicatie voor
Pensioenuitvoerders.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Selfassessment-onderzoek
pensioenfondsen.
Autoriteit Financiële Markten (2011) Selfassessment-onderzoek verzekeraars.

79

Montae Pensioen/GfK (2010) Onderzoek Pensioen in Nederland: Kennis,
Verwachtingen en Vertrouwen.
Pensioenfederatie/Verbond van Verzekeraars/GfK (2011) Ideale UPO 2012.
Rapportage van het totale onderzoek.
Research voor Beleid (2011) Enquête 'Kennis van oudersdomspensioen'.
Toelichting op de vijfde herhalingsmeting.
Stichting voor Ondernemingspensioenfondsen (2008) Effectievere
pensioencommunicatie is dichterbij dan u denkt.
Wijzer in geldzaken (2009) Nieuw meetinstrument:‘De pensioenbewustzijnmeter’.
Wijzer in geldzaken (2011) Deelnemers bewuster van onbewustzijn: ‘De
pensioenbewustzijnmeter’.

80

Regioplan Beleidsonderzoek
Nieuwezijds Voorburgwal 35
1012 RD Amsterdam
T 020 531 531 5
F 020 626 519 9
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl