De pedagogische kwaliteit
van peuterspeelzalen

ANNEMIEK VEEN
ANNA HEURTER
INEKE VAN DER VEEN

De pedagogische kwaliteit
van peuterspeelzalen
Gegevens uit het pre-COOL cohortonderzoek 2012

ANNEMIEK VEEN
ANNA HEURTER
INEKE VAN DER VEEN

CIP-gegevens KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG

Veen, A., Heurter, A., Veen, I. van der
Gegevens uit het pre-COOL cohortonderzoek 2012.
Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
(Rapport 903, projectnummer 40592)

ISBN 978-90-6813-967-9

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or
transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, or otherwise, without
the prior written permission of the publisher.

Uitgave en verspreiding:
Kohnstamm Instituut
Plantage Muidergracht 24, Postbus 94208, 1090 GE Amsterdam
Tel.: 020-525 1226
www.kohnstamminstituut.uva.nl
Dataverwerking: Elion.nl
© Copyright Kohnstamm Instituut, 2013

1 Inleiding

1

1.1

Aanleiding tot het onderzoek

1

1.2

Onderzoeksvragen

2

1.3

Kwaliteit van voorschoolse voorzieningen

5

1.4

Kwaliteitsontwikkeling

7

1.5

Visie op opvang versus educatie

9

1.6

Voor- en vroegschoolse educatie

9

1.7

Leeswijzer

10

2 Methode

13

2.1

Inleiding

13

2.2

Gebruikte instrumenten en dataverzameling

13

2.3

Steekproef en respons

20

2.4

Werkwijze

21

3 Resultaten structurele kenmerken

23

3.1

Inleiding

23

3.2

Resultaten

23

4 Resultaten proceskenmerken

27

4.1

Inleiding

27

4.2

Kwaliteit van groepsinteracties

27

4.3

Kwaliteit van taal / geletterdheid en rekenen / gecijferdheid

31

4.4

Resultaten vragenlijsten

33

5 Relaties tussen structurele kenmerken en kwaliteitskenmerken
5.1

Inleiding

41
41

6 Kwaliteitsontwikkeling

45

6.1

Inleiding

45

6.2

Gebruik ontwikkelingsvolgsysteem

45

6.3

Scholing en professionalisering

46

6.4

Kwaliteitssysteem

49

6.5

Visie op opvang en educatie

50

6.6

Knelpunten

51

7 Samenvatting en slotbeschouwing

55

7.1

Achtergrond van het onderzoek en onderzoeksvragen

55

7.2

Uitwerking

56

7.3

Resultaten

57

7.4

Slotbeschouwing

62

Literatuur

67

Bijlagen

71

Bijlage 1 Het pre-COOL- en het COOL-cohortonderzoek

71

Bijlage 2 Tabellen

73

Bijlage 3 Resultaten CLASS-Toddler

79

Recent uitgegeven rapporten Kohnstamm Instituut

84

De directie kinderopvang van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) is verantwoordelijk voor de Wet kinderopvang en
kwaliteitseisen peuterspeelzalen (Wkkp). Deze wet regelt de financiering van de
kinderopvang en stelt eisen aan de kwaliteit van kinderopvang en
peuterspeelzaalwerk. Een aantal malen heeft het ministerie van SZW in de
afgelopen jaren onderzoek laten doen naar de kwaliteit van
kinderdagverblijven voor kinderen in de leeftijd van 0-4 jaar (Vermeer e.a.,
2005; De Kruif e.a., 2007; De Kruif e.a., 2009; Fukkink e.a., 2013). Ook de
kwaliteit van de buitenschoolse opvang is gemeten (Boogaard & Van Daalen,
2012). Omdat het peuterspeelzaalwerk valt onder de Wet kinderopvang en
kwaliteitseisen peuterspeelzalen (WKO), waarin naast kwaliteitseisen voor
kinderopvang ook kwaliteitseisen voor peuterspeelzalen zijn opgenomen,
wenst het ministerie nu meer inzicht in de kwaliteit van peuterspeelzalen.
Van belang hierbij is de in 2010 in werking getreden Wet Ontwikkelingskansen
door kwaliteit en educatie (Wet OKE). Met deze wet wil de overheid de gehele
kinderopvang (kinderdagverblijven en peuterspeelzalen) meer op één lijn
brengen (harmoniseren) en zowel de financiering, de kwaliteitsregelgeving, de
inspectie en het aanbod van VVE-programma’s op beide soorten instellingen op
elkaar afstemmen en in één landelijk kader onderbrengen.
De belangrijkste onderdelen van de wet zijn:
-

De verplichting voor gemeenten om een goed voorschools aanbod te
doen aan alle jonge kinderen met een taalachterstand;
1

-

Het voeren van jaarlijks overleg binnen de gemeenten en het maken
van afspraken over kernpunten van voor- en vroegschoolse educatie
met alle betrokken partijen;

-

Een landelijk kwaliteitskader voor peuterspeelzalen. Hiermee wordt
een groot deel van de kwaliteitsregels voor de kinderopvang ook van
toepassing op het peuterspeelzaalwerk;

-

Toezicht en handhaving op de kwaliteit van peuterspeelzalen en
voorschoolse educatie. Met ingang van de Wet OKE voert de GGD de
inspectie uit op de peuterspeelzalen zoals zij dat voor de
kinderdagverblijven al deed;

-

Behoud van de financiële toegankelijkheid van de peuterspeelzaal voor
ouders van kinderen die in aanmerking komen voor voor- en
vroegschoolse educatie (VVE).

Uiteindelijk moet de Wet OKE leiden tot een bredere, kwalitatief betere en
financieel toegankelijke voorschoolse educatie zowel in peuterspeelzalen als in
kinderdagverblijven. In beide soorten voorzieningen moet een voor jonge
kinderen veilige en stimulerende omgeving worden gecreëerd, waarbij
medewerkers in staat zijn om een risico op een taal- of
ontwikkelingsachterstand te signaleren en effectief aan te pakken met een
(VVE-)programma. Dit moet er onder meer toe leiden dat er minder kinderen
met een achterstand het onderwijs binnenkomen.
Onderzoek naar peuterspeelzalen is tot nu toe vooral uitgevoerd in relatie tot
het onderwijsachterstandenbeleid en de implementatie en effectiviteit van
programma’s voor voor- en vroegschoolse educatie (VVE-programma’s) (oa.
Reezigt, 1999; De Goede & Reezigt, 2001; Veen, e.a., 2000, 2005, 2006, 2008; de
Jong–Heeringa & Bosker, 2008). Een kwaliteitspeiling in peuterspeelzalen is tot
nu toe niet verricht.

Vanuit de juist geschetste context wenst het ministerie van Sociale Zaken meer
inzicht in de pedagogische kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk in Nederland.
Met het oog hierop is de volgende onderzoeksvraag geformuleerd:
Hoe is de pedagogische kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk in Nederland?
2

Deze vraag valt uiteen in twee deelvragen:
a.

Hoe is de kwaliteit van de interacties tussen medewerkers en kinderen
(proceskwaliteit)?

b.

Hoe is de organisatorische kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk, zoals
de groepssamenstelling, ruimte en inrichting (structurele kwaliteit)?

De wens van de opdrachtgever is om hierbij een vergelijking te maken met
gegevens over de kwaliteit van kinderdagverblijven en om rekening te houden
met het onderscheid tussen peuterspeelzalen met en zonder voorschoolse
educatie. Het Kohnstamm Instituut en het Nederlands Consortium
Kinderopvang Onderzoek (NCKO) hebben hiertoe een gezamenlijke
onderzoekopzet uitgewerkt, bestaande uit twee deelonderzoeken:
In dit onderzoek doen we verslag van het eerstgenoemde deelonderzoek,
secundaire analyses op data uit het pre-COOL-cohortonderzoek. Het tweede
deelonderzoek is een kwaliteitspeiling in 52 peuterspeelzaalgroepen, met
gebruikmaking van het onderzoeksinstrumentarium van het NCKO (Gevers
Deynoot-Schaub, Helmerhorst, Bollen & Fukkink, in voorbereiding ).

In dit onderzoek maken we gebruik van data uit het Cohort Onderzoek
OnderwijsLoopbanen het jonge kind/voor- en vroegschoolse educatie (preCOOL cohortonderzoek). Het pre-COOL-onderzoek is in 2009 van start gegaan
en wordt uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van OCW en NWO-PROO,
door het Kohnstamm Instituut, het ITS en de Universiteit van Utrecht. Doel van
het pre-COOL onderzoek is om zicht te krijgen op de effecten van verschillende vormen van kinderopvang en van voor- en vroegschoolse educatie op de
cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van jonge kinderen. In het kader
van het pre-COOL onderzoek zijn twee achtereenvolgende jaren gegevens
verzameld over de kwaliteit van peuterspeelzalen en kinderdagverblijven. De
eerste meting is gedaan in het voorjaar van 2011, de tweede meting in het
voorjaar van 2012. Voor dit onderzoek gebruiken we de gegevens van de
laatste meting, in 2012. Het gebruikte databestand wordt in hoofdstuk 2
toegelicht.

3

In het pre-COOL cohortonderzoek zijn vanuit groepsobservaties gegevens
beschikbaar over de kwaliteit van de interacties. Daarnaast zijn vanuit
vragenlijsten gegevens beschikbaar over de geboden sociaal-emotionele en
educatieve ondersteuning van de pedagogisch medewerkers1. Zowel de
geobserveerde kwaliteit als de met behulp van de vragenlijst gemeten kwaliteit
van het aanbod betrekken we in dit onderzoek. In de tweede onderzoeksvraag
noemt de opdrachtgever de structurele kenmerken ‘ruimte en inrichting’. In het
pre-COOL onderzoek ligt het accent vooral op de interacties en
groepsprocessen en is geen uitgebreide informatie over de leeromgeving
beschikbaar. De gegevens hierover spitsen zich toe op het

hiervan in

het pedagogisch handelen. Verder is in pre-COOL informatie beschikbaar over
kwaliteits

en factoren die het bereiken van goede pedagogische

kwaliteit in de weg staan. Deze gegevens nemen we in dit onderzoek mee
vanwege de mogelijke aanknopingspunten voor het kwalteitsbeleidbeleid ten
aanzien van voorschoolse voorzieningen.
Al met al formuleren we voor dit onderzoek de volgende onderzoeksvragen:
Wat is de kwaliteit van de geboden sociaal-emotionele en educatieve
ondersteuning in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven? Zijn er
verschillen in geboden ondersteuning tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma?
Wat is de structurele kwaliteit van peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma? Zijn er
verschillen in structurele kwaliteit tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma?
Welke relaties zijn er tussen de structurele kwaliteit en de
proceskwaliteit in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven?
Welk beleid voeren peuterspeelzalen en kinderdagverblijven ten
aanzien van de pedagogische kwaliteit van de voorziening? Welke
knelpunten signaleren peuterspeelzalen en kinderdagverblijven voor
het bereiken van goede pedagogische kwaliteit?

1

4

De termen ‘pedagogisch medewerkers’ en ‘leidsters’ worden in de praktijk door elkaar
gebruikt. ‘Leidster’ wordt doorgaans gebruikt voor beroepskrachten in het peuterspeelzaalwerk. De
kinderopvang duidt personeel meestal aan met pedagogisch medewerkers (pm-ers). In dit rapport
kiezen we voor de wat formelere aanduiding pedagogisch medewerkers of medewerkers.

Met name in het buitenland is veel onderzoek gedaan naar de kwaliteit van
voorschoolse voorzieningen en de relatie met de kinderlijke ontwikkeling.
‘Kwaliteit’ van voorschoolse voorzieningen wordt doorgaans gedefinieerd aan
de hand van structurele randvoorwaarden en procesfactoren. Structurele
kenmerken omvatten over het algemeen reguleerbare kenmerken van een
voorziening, zoals het curriculum, het opleidingsniveau van pedagogisch
medewerkers, de staf-kind ratio en de groepsgrootte. Procesmatige kenmerken
gaan over het realiseren van de mogelijkheden die ontstaan als de
randvoorwaarden vervuld zijn, zoals:
-

de manier waarop de visie van de staf vorm krijgt in de realisatie
van het programma;

-

de concrete uitvoering van het programma op de diverse
ontwikkelingsgebieden;

-

de manier waarop pedagogisch medewerkers en leerkrachten hun
vaardigheden inzetten;

-

de manier waarop pedagogisch medewerkers en leerkrachten hun
aandacht geven aan individuele kinderen en aan de groep als
geheel;

-

het volgen van de ontwikkeling van kinderen en het zorgen voor
een passend aanbod.

Opvang- en onderwijssituaties waarin goed aan de geschetste kenmerken of
randvoorwaarden wordt voldaan, bieden de beste kansen voor kinderen om
zich voorspoedig te ontwikkelen. Als aan de structurele randvoorwaarden is
voldaan komen procesfactoren in beeld. Een duidelijk voorbeeld hiervan is dat
een kleinere groep en een gunstigere staf-kind ratio meer gelegenheid bieden
voor kindgerichte aandacht en zo interactieve processen een kans geven. Er is
geen hard onderscheid tussen beide typen factoren: ze gaan in elkaar over en
beïnvloeden elkaar. Onderzoek is dan ook vrijwel altijd gericht op een
combinatie van randvoorwaarden en procesfactoren.

De interacties van medewerkers of leerkrachten met de kinderen blijken een
cruciale verbindende schakel te vormen tussen randvoorwaarden, programma,
5

activiteiten en ontwikkelingsuitkomsten (zie in dit verband Diamond et al.,
2007; Marcon, 2002). De pedagogisch medewerkers en leerkrachten moeten
zorgen voor een emotioneel veilige omgeving waarin kinderen zich prettig
voelen (een goed welbevinden hebben) en de gelegenheid krijgen zich te
ontwikkelen. Hierover is Nederlands onderzoek beschikbaar met betrekking tot
de kinderopvang van 0- tot 4-jarigen. Pedagogisch medewerkers met goede
interactievaardigheden zien wat kinderen nodig hebben (zijn sensitief),
reageren daar adequaat op (zijn responsief), respecteren de autonomie van
kinderen (zijn niet intrusief), stellen grenzen waar dat nodig is (structureren),
hebben verbale kindgerichte interacties met de kinderen, stimuleren hun
ontwikkeling en begeleiden hen in hun sociale interacties met andere kinderen
en met henzelf. In enkele Nederlandse kinderopvangstudies is gevonden dat
opvangkwaliteit samenhangt met welbevinden en ontwikkeling: lage scores
voor educatieve kwaliteit van de opvang hingen samen met meer negatieve
peer-interacties bij kinderen van 15 maanden (Gevers Deynoot-Schaub &
Riksen-Walraven 2006a), die op hun beurt agressie op 2-jarige leeftijd
voorspelden (Gevers Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven 2006b). Verbetering
van de staf-kind ratio leidde tot meer welbevinden en meer coöperatief gedrag
bij jonge kinderen (De Schipper et al., 2006). Ook droeg meer
‘ontwikkelingsstimulering’ door medewerkers bij aan de cognitieve
ontwikkeling in het eerste levensjaar, bovenop de invloed van ouders (RiksenWalraven en Albers, 2008). In hoeverre deze resultaten gegeneraliseerd kunnen
worden naar kinderen van 2,5 jaar en ouder, moet nog blijken.
Er zijn aanwijzingen dat een omgeving die verbaal en cognitief stimulerend is
en ook pedagogisch sensitief en ondersteunend, bij kinderen tegengaat dat
genetische risico’s en lastig temperament tot uitdrukking komen, zowel op
cognitief als op sociaal-emotioneel vlak (zie Caspi et al., 2002). Ook Ramey en
Ramey (2004) vonden dat een goed voorschools programma risico's voor de
ontwikkeling van kinderen met een minder gunstige achtergrond substantieel
kan verminderen.Volgens hen houdt een goed programma in dat met name
zeven typen ervaringen worden bevorderd. Deze ervaringen kunnen worden
gezien als pendanten van de bovengenoemde interactievaardigheden. Het gaat
erom situaties te scheppen waarin kinderen zich veilig voelen, een
onderzoekende houding kunnen hebben, basisvaardigheden verwerven, en
waarin er op een responsieve manier met hen wordt gecommuniceerd. Sylva et
al. (2004), noemen in dit verband van belang dat een pedagogisch medewerker
of leerkracht episodes van ‘sustained shared thinking’ (episodes van
6

‘volgehouden gezamenlijk denken’) kan realiseren met de kinderen. Dit
complexe begrip verwijst naar het creëren van spel- en leersituaties waarin
kinderen en volwassenen op een intellectuele, betrokken manier samen een
probleem oplossen, een concept verhelderen of een activiteit evalueren. Zo'n
rijk programma blijkt de schoolrijpheid van kinderen te verbeteren en
vervolgens hun lees- en rekenresultaten. Het besproken onderzoek laat zien
dat het geheel van factoren dat van invloed is op de ontwikkeling van jonge
kinderen complex is, onder meer door de vele interacties (zie hiervoor ook
Doolaard en Leseman, 2008). Samenvattend lijkt het erop dat instellingen waar
sprake is van een goede balans tussen enerzijds een sociaal-emotioneel
ondersteunend, kindgericht klimaat en anderzijds het bevorderen van
algemene (executieve) vaardigheden als zelfregulatie, werkhouding,
metacognitie en – geleidelijk geïntroduceerde – meer specifieke schoolvoorbereidende activiteiten in zinvolle onderlinge samenhang en herkenbare
context (relaties met de dagelijkse leefwereld) de beste kansen bieden op
positieve effecten op de schoolloopbanen op korte en lange termijn (Blair &
Razza, 2005; Dickinson et al., 2003; Marcon, 2002; McLelland et al., 2006a,b;
Stipek et al., 1998; Diamond et al., 2007). ‘Pedagogische kwaliteit’ is in het preCOOL-onderzoek breed gedefinieerd en heeft betrekking op zowel de geboden
sociaal-emotionele als educatieve ondersteuning.

Het kwaliteitsbeleid van instellingen kan betrekking hebben op verschillende
aspecten: competenties en professionaliteit van het personeel, ontwikkeling
van de kinderen, contacten met ouders en met (instellingen in) de omgeving.
Op al deze terreinen zetten voorschoolse voorzieningen zich in. Voor dit
onderzoek beperken we ons tot kwaliteitontwikkeling in relatie tot het volgen
van de ontwikkeling van kinderen en in relatie tot professionalisering en
scholing van het personeel.

In het pre-COOL onderzoek is gevraagd in hoeverre sprake is van het
systematisch volgen van de ontwikkeling van kinderen, de gebruikte
instrumentatie en met welk doel men de informatie verzamelt. Wat dit laatste
betreft kunenn verschillende functies worden onderscheiden. Is de functie
vooral het inzicht krijgen in het ontwikkelingsniveau van kinderen? Of worden
7

de gegevens ook meer planmatig ingezet, om na te gaan of doelen zijn bereikt,
als input voor het verdere handelen, bijvoorbeeld voor het bepalen van een
aanpak op individueel of groepsniveau, of voor het vaststellen van het
instellingsbeleid? Voor dit onderscheid worden ook wel de termen summatief
en formatief evalueren gebruikt (Ledoux, Blok & Boogaard, 2009). Bij
summatief gebruik gaat het in de eerste plaats om het ‘product’, het
beoordelen van de ontwikkeling, de vorderingen en leerprestaties van kinderen.
Bij formatief gebruik van gegevens gaat het vooral om het proces. Toetsen en
observatiegegevens en resultaten van kinderen zoals gedocumenteerd en
vastgelegd in portfolio’s ed. worden dan gebruikt als aanwijzing voor het
verdere handelen: om het kind inhoudelijke en taakgerichte feed-back te geven
en zo bij te dragen aan betere leerresultaten. Wanneer de medewerker
observatie- en toetsgegevens leert gebruiken als formatieve momenten, om zijn
of haar aanbod op af te stemmen, de juiste instructie te geven en tijdens het
leerproces de kinderen te volgen door het geven van de juiste feed-back, kan
de aanpak weer worden aangepast. Deze manier van werken, waarbij
systematisch verzamelde informatie en toetsgegevens worden gebruikt om te
evalueren of de opbrengsten worden behaald, wordt ook wel opbrengstgericht
werken genoemd.

Veel voorschoolse voorzieningen investeren in kwaliteit van het personeel: in
professionalisering van teamleden en in het verlengde daarvan ook in
teamontwikkeling. Er zijn vele cursussen en trainingen die gericht zijn op het
vergroten van competenties van medewerkers op allerlei aspecten:
woordenschatdidactiek, interactief voorlezen, oudercontacten,
groepsmanagement, ICT-vaardigheden, ed. Hieraan worden studiedagen en
trainingen gewijd. In het pre-COOL onderzoek hebben we zowel gevraagd naar
terreinen of onderwerpen waarop scholing wordt gevolgd, als op vormen van
scholing. Als houvast hierbij gebruiken we onderstaand schema dat
verschillende vormen van scholing systematiseert (Van Eck & Veen, 2011):
scholing
gaat op cursus);

de organisatie (een medewerker van de instelling
,

(het hele team

gaat op cursus). Een vraagstuk bij deze beide varianten van externe scholing is,
hoe ervoor gezorgd wordt dat het geleerde relevant is voor de praktijk, wordt
toegepast, wordt geoefend en bijdraagt aan professionalisering van het
dagelijks handelen. Het werkplekleren is een alternatieve vorm van scholing:
8

gebruik maken van het dagelijks werk als bron. Ook hierbij maken we
onderscheid in het

en het
. De kern van het werkplekleren is, dat

medewerkers zich bewust worden van hun professioneel handelen en daarop
leren reflecteren bijvoorbeeld door coaching of intervisie. In de praktijk zullen
doorgaans verschillende vormen van scholing nodig zijn om de beoogde doelen
(zowel op collectief niveau, voor de instelling als geheel, als op het niveau van
individuele teamleden) te bereiken. De leidinggevende of coach kan zorgen
voor de verbinding tussen de verschillende varianten. We betrekken in het preCOOL onderzoek dus scholing op inidivideueel niveau, maar ook
professionalisering van het team en van de hele organisatie.

Er is brede consensus over het belang van sensitief en responsief gedrag van
het personeel in de instellingen, om gevoelens van emotionele veiligheid en het
vertrouwen in en binding aan anderen bij kinderen te bevorderen. Dat kinderen
behoefte hebben aan een veilige en verzorgende omgeving wordt derhalve
breed gedragen. Minder overeenstemming is er echter over het feit of kinderopvang ook educatieve doelen moet nastreven en ontluikende schoolvaardigheden moet stimuleren, bijvoorbeeld op het gebied van taal, rekenen en
wetenschap en techniek. In het pre-COOL onderzoek is de leidinggevenden een
vraag gesteld over de pedagogische oriëntatie (de gerichtheid op de meer
verzorgende aspecten) van de opvang, die we in dit onderzoek is meegenomen
om eventuele verschillen in kwaliteit te kunnen verklaren.

9

Het doel van voor- en vroegschoolse educatie is jonge kinderen (peuters en
kleuters) die dat nodig hebben een betere start te geven in het basisonderwijs.
Voor- en vroegschoolse educatie is de verzamelnaam voor de methodische en
systematische aanpak van de ontwikkeling van jonge kinderen, vaak met
behulp van educatieve programma’s. Deze zogenoemde VVE-programma’s
worden uitgevoerd in samenwerkingsverbanden van peuterspeelzalen en
basisscholen en hebben als doel om onderwijsachterstanden te bestrijden bij
jonge kinderen die de doelgroep vormen van het
onderwijsachterstandenbeleid. Het voorschoolse deel wordt uitgevoerd in de
peuterspeelzalen en meer recent ook kinderdagverblijven en het vroegschoolse
deel in de kleutergroepen van het basisonderwijs. De accenten kunnen per
programma verschillen. Zo zijn er programma’s voor de cognitieve
ontwikkeling en programma’s voor de taalontwikkeling. Ook zijn er
programma’s die zich richten op meerdere ontwikkelingsdomeinen, de
zogenaamde integrale programma’s. Voorbeelden hiervan zijn Piramide,
Kaleidoscoop, Startblokken-Basisontwikkeling en Puk & Ko / Ik & Ko (tezamen
het programma Ko-totaal). Deze brede VVE-programma’s bieden een raamwerk
voor het bereiken van cognitieve, sociaal-emotionele en motorische doelen,
suggesties voor inrichting van de ruimte en materialen, dag-, week- en
jaarschema’s, uitgewerkte voorbeeldactiviteiten, beschrijvingen van belangrijke
woorden en begrippen, interactiemodellen, een kindvolgsysteem en soms een
uitgewerkt kwaliteitssysteem met (zelf)beoordelingsinstrumenten voor
evaluatie van de kwaliteit van de programmauitvoering en het pedagogisch –
didactisch handelen. In het pre-COOL onderzoek is gevraagd welk VVEprogramma men gebruikt, maar er zijn geen nadere details bekend over de
uitvoering, omdat er geen gegevens verzameld zijn over de implementatie van
afzonderlijke VVE-programma’s. Naar de implementatie van VVE in
peuterspeelzalen en kleutergroepen is in het verleden wel onderzoek gedaan
(Reezigt, 1999; De Goede en Reezigt, 2001; Veen, e.a., 2000, 2005, 2006, 2008;
de Jong–Heeringa & Bosker, 2008). Deze onderzoeken gaven inzicht in de
uitvoering van specifieke programma’s en factoren die de uitvoering
bevorderen en belemmeren. Naar de implementatie en uitvoering van VVEprogramma’s in de kinderopvang is voor zover ons bekend geen systematisch
onderzoek verricht.

10

In deze rapportage presenteren we de resultaten uit secundaire analyses op het
pre-COOL cohortonderzoek, om de onderzoeksvragen te beantwoorden. Het
databestand (steekproef, dataverzameling en instrumentatie) beschrijven we in
hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 beschrijven we de resultaten met betrekking tot de
structurele randvoorwaarden. In hoofdstuk 4 presenteren we de resultaten
over de proceskwaliteit. In hoofdstuk 5 wordt nagegaan welke samenhangen er
zijn tussen structurele kenmerken en procesfactoren. In hoofdstuk 6 komen de
visie op kwaliteit en ervaren knelpunten voor het bereiken van kwaliteit aan de
orde. Hoofdstuk 7 rondt het onderzoeksverslag af met een samenvatting van
de belangrijkste resultaten en een slotbeschouwing.

11

12

Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is in dit onderzoek gebruik
gemaakt van gegevens die verzameld zijn in het kader van het
tweejarigencohort van het pre-COOL cohortonderzoek (zie bijlage 1). In preCOOL worden gegevens verzameld die gericht zijn op het beantwoorden van de
vraag naar effecten van voorschoolse voorzieningen (cq. voor- en
vroegschoolse educatie) op de ontwikkeling en schoolloopbaan van kinderen.
Hiertoe worden drie soorten gegevens verzameld: gegevens over de
ontwikkeling van kinderen (vanaf 2 jaar), gegevens over de gezinsachtergrond
van de kinderen en gegevens over de kwaliteit van voorschoolse voorzieningen
en kleutergroepen waar zij aan deelnemen. Voor dit onderzoek is gebruik
gemaakt van data uit de tweede meting van het tweejarigencohort, die
verzameld zijn in het voorjaar van 2012. De kwaliteit van voorschoolse
voorzieningen is gemeten met behulp van groepsobservaties en vragenlijsten
voor pedagogisch medewerkers en leidinggevenden. We lichten deze
instrumenten hieronder toe.

Op de aan het pre-COOL onderzoek deelnemende voorschoolse voorzieningen
zijn observaties uitgevoerd, gericht op het observeren van groepsinteracties.
De observaties werden uitgevoerd in peuterspeelzaal- en
kinderdagverblijfgroepen waarin een substantieel aantal kinderen zitten die
deelnemen aan het pre-COOL cohortonderzoek. Hierbij is gebruik gemaakt van
twee observatieinstrumenten: het Classroom Assesment Scoring System
(CLASS) en de ECERS-E.
13

De CLASS is een gestandaardiseerd observatie-instrument voor het meten van
de interactiekwaliteit tussen staf en kinderen en kinderen onderling. De CLASS
heeft een goede representatie van de kwaliteiten van het handelen van
medewerkers die we ten behoeve van het pre-COOL onderzoek willen
observeren. De CLASS kent diverse varianten, voor verschillende
leeftijdsgroepen. Voor de meting in voorschoolse voorzieningen is gebruik
gemaakt van de CLASS-Toddler (Pianta, La Paro & Hamre, 2011). De van
oorsprong Amerikaanse CLASS is in het kader van het pre-COOL onderzoek
bewerkt en aangepast aan de Nederlandse situatie in peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven. Met behulp van de CLASS wordt gekeken naar hoe
pedagogisch medewerkers omgaan met kinderen en ze betrekken in
activiteiten en naar de mate waarin ze de kinderen leermogelijkheden bieden
binnen activiteiten en routines.
De CLASS-Toddler focust op drie domeinen van interactiekwaliteit: sociaalemotionele ondersteuning, groepsorganisatie en educatieve ondersteuning.
heeft betrekking op de (positieve) sfeer in de
groep, de mate waarin de kinderen positieve relaties hebben met de leidster, de
mate waarin de medewerker sensitief en responsief reageert ten aanzien van
de behoeften van een kind en de mate waarin rekening gehouden wordt met
het perspectief van het kind. Dit is dus het gebied van de sociaal-emotionele
ondersteuning. Emotionele ondersteuning kent vier dimensies:
de emotionele band, het respect en plezier tussen de

-

medewerker en de kinderen en tussen de kinderen onderling.
de mate van geuite negativiteit zoals boosheid, irritatie,

-

vijandigheid en agressie door medewerker en/of kinderen. Een hoge score
op deze schaal betekent dat er geen negatieve sfeer is waargenomen.
: de responsiviteit van de

-

medewerker en het bewust zijn van individuele en emotionele behoeften
van een kind.
: de mate waarin binnen de staf-kind

-

interacties en activiteiten rekening gehouden wordt met de interesses,
motivaties en gezichtspunten van kinderen en verantwoordelijkheid en
zelfstandigheid worden bevorderd.
betreft de wijze waarop wordt omgegaan met het
(wan)gedrag van kinderen, de mate waarin kinderen productief bezig zijn (in
14

spel of in een activiteit) en strategieën die de medewerker gebruikt om
kinderen betrokken te krijgen in spel of een activiteit. Dit betreft dus enerzijds
aspecten van groepsmanagement, anderzijds activiteiten om actief leren te
bevorderen.
heeft betrekking op het stimuleren van de
ontwikkeling in brede zin en meer specifiek de stimulering van de
taalontwikkeling. Dit deel van het instrument gaat over de didactische
ondersteuning die medewerkers bieden. Educatieve Ondersteuning kent drie
dimensies:
: het leggen van verbanden tussen

-

activiteiten en de leefomgeving van het kind, het stellen van waarom- en
hoe-vragen, het bieden van mogelijkheden voor uitingen van creativiteit
van de kinderen;
: de mate waarin de medewerker feedback geeft (in

-

reactie op wat kinderen zeggen en/of doen) die het leren en begrijpen van
kinderen bevordert en zorgt voor een grotere deelname aan
activiteiten/spel;
-

: de kwaliteit en hoeveelheid manieren van
praten en van taalstimulerende hulpmiddelen om de taalontwikkeling van
kinderen te bevorderen die de medewerker gebruikt.

In Amerika, waar de CLASS al gedurende een aantal jaren wordt ingezet in
onderzoek naar kwaliteit van voorschoolse voorzieningen en basisscholen
werden verbanden gevonden tussen CLASS-resultaten en kinderlijke
ontwikkeling en schoolprestaties. Resultaten op de CLASS pre-K (de versie voor
de kleuterleeftijd) en opvolger van de CLASS-Toddler) bleken in recent
onderzoek als één van de weinige kwaliteitsmaten voorspellend voor
rekenen/wiskunde, ontluikende leesvaardigheden, taal en sociale vaardigheden
in het begin van het basisonderwijs (Sabol e.a., 2013).

Daarnaast is voor twee belangrijke ontwikkelingsdomeinen, geletterdheid/taal
en gecijferdheid/rekenen, gekeken naar de leeromgeving en de in de groep
aanwezige materialen, en naar de manier waarop pedagogisch medewerkers
deze gebruiken in hun omgang met de kinderen. Hierbij is gebruik gemaakt
van de schalen Geletterdheid en Rekenen uit de ECERS-E (Sylva, SirajBlatchford, Taggart 2008). De Early Childhood Environment Rating Scale
15

(ECERS) is een van oorspong Amerikaans observatieinstrument om de kwaliteit
van de kinderopvang in kaart te brengen. Gemeten aspecten zijn het gebruik van
de ruimte en van materialen, geboden ervaringen om de ontwikkeling van
kinderen te bevorderen; dagritmes en beschikbare supervisie (Harms en Clifford,
1980). In aanvulling hierop is door Britse onderzoekers van het EPPSE-project 2 de
ECERS-Extension ontwikkeld. ECERS-E zoomt in op de educatieve gerichtheid
van voorzieningen. Gebleken is dat meting van de educatieve kwaliteit van
voorschoolse voorzieningen met de ECERS-E een goede voorspeller is van de
talige en cognitieve ontwikkeling (3-5-jarigen): “The ECERS-E was significantly
related to progress in children’s language, non-verbal reasoning, number skills
and pre-reading skills”. “If

is valued at the start of

school then the ECERS-E is a good predictor of readiness for school (Sylva,
Siraj-Blatchford, Taggart, 2008, p. 8). De ECERS-E bestaat uit vier schalen,
waarvan we er voor de observaties twee hebben gebruikt:
: de aanwezigheid van materialen op het gebied van taal en

-

(voor)lezen en het gebruik hiervan, gespecificeerd in de items ‘omgeving
en hoeken’, ‘voorlezen’, ‘klanken’, ‘ontluikende geletterdheid’, ‘praten en
luisteren’.
-

: de aanwezigheid van materialen op het gebied van
rekenen en gecijferdheid en het gebruik hiervan, gespecificeerd in de
items ‘tellen en toepassingen’, ‘eenvoudige getallen lezen en schrijven’,
‘activiteiten (ruimte en vormen)’, ‘activiteiten (sorteren, vergelijken)’.

De observaties zijn uitgevoerd door goed getrainde observatoren. De
observatoren hebben een intensieve, meerdaagse training gekregen. Deze
bestond voor wat betreft de CLASS training uit een introductie op en het
oefenen met het instrument, onder meer op basis van filmfragmenten met
opnamen van groepsinteracties. Daarna hebben alle observatoren een
reliability-test gedaan volgens de door de Amerikaanse certificeringsinstantie
Teachstone opgestelde standaards. Observatoren die de test niet haalden
kregen aanvullende instructie en een herkansingsmogelijkheid. De volgende
ronde bestond uit een live – observatie gedurende een dagdeel in een speciaal

EPPSE: Effective Pre-School, Primary & Secondary Education. Het EPPSE-project is een longitudinale
studie naar de effecten van voorschoolse voorzieningen op de ontwikkeling en schoolloopbanen van
kinderen in Groot – Brittannië (www.iop.uk/research/4585.html).

16

hiervoor aangezochte peuterspeelzaal- of kinderdagverblijfgroep, onder leiding
van een gecertificeerde onderzoeker. Observatoren die het traject met goed
gevolg hadden doorlopen, dat wil zeggen zowel op de test als in de liveobservatie betrouwbaar scoorden, konden als observator in het pre-COOL
onderzoek worden ingeschakeld. Volgens de observatieprocedure van de
CLASS wordt er gedurende een periode van 20 minuten geobserveerd, waarna
de scores toegekend worden. Dit proces wordt vier maal herhaald.
Tegelijk met de CLASS-training werd de ECERS-E getraind. Men kon als
observator in het pre-COOL project worden ingeschakeld na een betrouwbare
score op de beide ECERS-E-schalen tijdens de live-observatie.
De ECERS-E wordt na afloop van de CLASS-observatie ingevuld. Zonodig wordt
de pedagogisch medewerker geraadpleegd voor aanvullende informatie. De
observaties met de CLASS en ECERS-E zijn uitgevoerd door 15 observatoren.
Per groep werd een dagdeel (plm. 4 uur) geobserveerd

In het pre-COOL onderzoek zijn twee soorten vragenlijsten verspreid onder
deelnemende peuterspeelzalen en kinderdagverblijven: een vragenlijst voor
pedagogisch medewerkers en een vragenlijst voor leidinggevenden.
Met de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers wordt in het pre-COOL
onderzoek het aanbod in de groep onderzocht. De vragen hebben vooral
betrekking op inhoudelijke aspecten van het werk, zoals de pedagogische
aanpak, de visie en de wijze waarop er met de kinderen wordt omgegaan.
In de vragenlijst voor leidinggevenden zijn met name vragen opgenomen over
het instellingsniveau. Het betreft vragen over structurele randvoorwaarden,
zoals de staf-kind ratio, de groepsgrootte en populatiekenmerken, zoals het
aandeel allochtone kinderen in de instelling. Verder zijn in de vragenlijst voor
leidinggevenden vragen opgenomen over doelen en visie en monitoring,
scholing en kwaliteitszorg.
Uit de vragenlijsten voor leidinggevenden en pedagogisch medewerkers zijn de
volgende variabelen voor dit onderzoek gebruikt:
-

aantal ervaringsjaren

-

omvang van de aanstelling

17

Dit zijn gegevens die op individueel gevraagd zijn aan de pedagogisch
medewerkers. De volgende variabelen hebben betrekking op de groep en zijn
bevraagd bij de leidinggevenden:
-

groepsgrootte

-

bestaansduur van de instelling

-

uurtarief

-

percentage allochtone kinderen

-

percentage allochtone medewerkers

-

staf – kind ratio

In de vragenlijsten zijn verschillende variabelen opgenomen over de mate
waarin pedagogisch medewerkers de sociaal-emotionele ontwikkeling
ondersteunen en over de mate van gerichtheid op ontwikkeling en leren.
Hierbij gaat het zowel om schoolvoorbereidende activiteiten (het ondersteunen
van ontluikende schoolvaardigheden) op het gebied van taal en rekenen en
wetenschap en techniek als om het (via goede spelbegeleiding) ondersteunen
van algemene (executieve) vaardigheden zoals zelfregulatie, werkhouding en
metacognitie.
Vragen over

zijn deels geconstrueerd op basis van de CLASS-

Toddler (het domein ‘Educatieve Ondersteuning’) en deels op basis van de
ECERS-E (‘Taal en geletterdheid’). Vragen over
vragen over

en de

zijn eveneens gebaseerd op ECERS-E

schalen, resp. de schalen ‘Mathematics’ en ‘Science and Environment’.
Vragen over spelbegeleiding en het via spel ondersteunen van de ontwikkeling
zijn onder meer ontleend aan het werk van Whitebread et al. (2009) en Bodrova
& Leong (2001) in het kader van het programma ‘Tools of the Mind’. Hieruit
zijn de volgende schalen geconstrueerd:
De schaal ‘samenspel’ meet hoe medewerkers via samenspel de zelfregulatie
van kinderen bevorderen.
De schaal ‘spelstimulering’ bevraagt de wijze waarop pedagogisch
medewerkers door middel van spelbegeleiding de kwaliteit van het spel en
spelen van kinderen verhogen
De schaal ‘doen alsof’ spel, die betrekking heeft op de wijze van ondersteunen
en uitbreiden van doen-alsof-spel van kinderen.
De schaal ‘emotionele ondersteuning’ meet de manier waarop de pedagogisch
medewerker omgaat met de kinderen in de groep, met name het vermogen om
18

de kinderen emotionele ondersteuning te bieden. De items zijn ontleend aan de
CLASS (Pianta et al., 2008). Gemeten aspecten zijn de sfeer in de groep, de
mate waarop de kinderen positieve relaties hebben met de pedagogisch
medewerker, de mate waarin deze sensitief en responsief reageert op
behoeften van kinderen en de mate waarin rekening gehouden wordt met het
perspectief (de eigen inbreng) van kinderen.
De mate waarin de medewerker om weet te gaan met en tegemoet komt aan
verschillende achtergronden (sekse, milieu, etnische herkomst) is gemeten met
de schaal ‘verschillen’. De items zijn ontleend aan de schaal ‘Diversity’ uit de
ECERS-E (Sylva et al., 2006).
Het vermogen van de medewerker om differentiatie in aanpak aan te brengen
is gemeten met de schaal ‘vaardigheden’. Deze schaal bevat tien uitspraken
over het geloof in eigen vaardigheden (self-efficacy) in het tegemoet komen aan
verschillen in behoeften en ontwikkelingsniveaus van kinderen. De schaal is
gebaseerd op de schaal vaardigheden in het PRIMA-cohortonderzoek (Van der
Veen et al., 2006). De variabelen worden verder toegelicht in de volgende
hoofdstukken, bij de bespreking van de onderzoeksresultaten.

Uit de vragenlijsten gebruiken we vragen die inzicht geven in het
kwaliteitsbeleid van de instelling: over het gebruik van het ontwikkelings- of
kindvolgsysteem en over scholing en professionalisering. Verder gebruiken we
een vraag uit de vragenlijst voor leidinggevenden over de visie op opvang
versus educatie en vragen over knelpunten die het bereiken van kwaliteit op de
betreffende locatie verhinderen of in de weg staan.
Voor de beschrijving van de dataverzamelingsprocedure van het pre-COOL
cohortonderzoek verwijzen we naar de technische rapporten (pre-COOL
consortium, 2012; in voorbereiding). Voor wat betreft de vragenlijsten verliep
de procedure als volgt: de vragenlijsten voor leidinggevenden en pedagogisch
medewerkers zijn per post naar de deelnemende instellingen gestuurd, met de
vraag om deze ingevuld aan de onderzoekers te retourneren. Omdat per
instelling soms meerdere groepen aan het onderzoek meededen, zijn soms
meerdere ingevulde medewerkers-vragenlijsten geretourneerd.

19

Voor de uitvoering van dit onderzoek beschikken we over gegevens uit de
tweede meting van het pre-COOL onderzoek, in 2012. Deze is uitgevoerd bij
256 voorschoolse voorzieningen, 177 peuterspeelzalen, 76 kinderdagverblijven
en 3 gecombineerde instellingen. Op basis van gegevens uit het Landelijk
Register Kinderdagverblijven en Peuterspeelzalen (LRKP)3 zijn de aan pre-COOL
deelnemende instellingen vergeleken met de niet-deelnemende instellingen wat
betreft kenmerken van de gemeente en van de provincie waar ze in liggen
(Tabel B1 tot en met B3, bijlage 2). Er is een onderscheid gemaakt naar kleine,
middelgrote en grote gemeenten. De aan pre-COOL deelnemende instellingen
zijn oververtegenwoordigd in middelgrote en grote en ondervertegenwoordigd
in kleine gemeenten. Datzelfde beeld zien we bij uitsplitsing naar type
instelling, peuterspeelzaal of kinderdagverblijf. Deze enigszins scheve
verdeling over gemeentegrootte is een gevolg van de steekproeftrekking. PreCOOL is een cohortonderzoek dat voorafgaat aan het cohortonderzoek COOL5. Bij de steekproeftrekking voor pre-COOL is met het oog op de vraagstelling

18

gezorgd voor een oververtegenwoordiging van basisscholen met allochtone
leerlingen. Deze basisscholen, en hiermee ook de aan deze basisscholen
gerelateerde voorschoolse voorzieningen uit pre-COOL, staan doorgaans in wat
grotere gemeenten of stedelijke gebieden. Wat betreft de provinciale spreiding
blijkt dat er binnen het pre-COOL bestand sprake is van een
ondervertegenwoordiging van peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in
Gelderland en Utrecht en een oververtegenwoordiging in Overijssel en ZuidHolland.
Van de aan het pre-COOL onderzoek deelnemende instellingen voert een groot
deel (83%) een VVE-programma uit. Bij de onderzochte peuterspeelzalen gaat
het om 87% en bij de kinderdagverblijven om bijna 75%. Het betreft de
volgende programma’s: Piramide, Kaleidoscoop, Uk & Puk/Puk & Ko,
Startblokken (basisontwikkeling), Sporen, Speelplezier en Doe meer met Bas.
Niet meegeteld zijn minder intensieve programma’s en trainingen, zoals de
Taallijn VVE, Boekenpret, of Vversterk-trainingen. Het hoge aantal VVE-

3

In het LRKP staan alle peuterspeelzalen, kinderdagverblijven, gastouderbureaus, gastouders, en
organisaties voor buitenschoolse opvang die voldoen aan de wettelijke kwaliteitseisen.

20

instellingen is te verklaren door de wijze van steekproeftrekking
(oververtegenwoordiging van basisscholen met allochtone leerlingen). De
voorschoolse voorzieningen die hiermee verbonden zijn (door toelevering van
kinderen aan deze basisscholen) zijn mogelijk vaker instellingen met een VVEprogramma. Voor zover het de peuterspeelzalen betreft, die al sinds de
invoering van het VVE-beleid in 2000 bij VVE werden betrokken, is dit een
logische verklaring. Het hoge aandeel VVE-programma’s onder
kinderdagverblijven, die pas recent bij VVE werden betrokken, is nogal
opmerkelijk. Het LRKP-bestand bevat gegevens over het gebruik van VVEprogramma’s. Landelijk heeft ongeveer 60% van de peuterspeelzalen en 25%
van de kinderdagverblijven een ‘VVE indicatie’, hetgeen inhoudt dat zij via de
gemeente subsidie ontvangen voor de uitvoering van voorschoolse educatie.
Voor de analyses beschikken we over de volgende gegevens. Er zijn 228
groepsobservaties in peuterspeelzaal- en kinderdagverblijfgroepen uitgevoerd
op 151 instellingen. Er zijn vragenlijstgegevens van 182 instellingen. De
verdeling is als volgt: van 162 instellingen is één of zijn meerdere ingevulde
vragenlijsten voor pedagogisch medewerkers beschikbaar (in totaal 253
vragenlijsten). Van 129 instellingen is een ingevulde vragenlijst voor
leidinggevenden of (locatie)managers beschikbaar. Groepsobservaties werden
alleen uitgevoerd in groepen met vier of meer aan het pre-COOL onderzoek
deelnemende kinderen. Daarom zijn er minder groepsobservaties dan
vragenlijsten.

In de volgende hoofdstukken presenteren we de resultaten van de
groepsobservaties en de vragenlijsten. Als op een instelling meerdere
vragenlijsten voor pedagogisch medewerkers zijn ingevuld, zijn de data van de
vragenlijsten geaggregeerd naar instellingsniveau. Hetzelfde geldt voor
meerdere observaties per instelling. Zo is voorkomen dat grote instellingen
(met informatie van meerdere groepen) meer gewicht krijgen in de analyses.
Om na te gaan of er significante verschillen zijn tussen de instellingen
(bijvoorbeeld: peuterspeelzaal versus kinderdagverblijf, peuterspeelzaal met
VVE versus peuterspeelzaal zonder VVE etc.), is gebruik gemaakt van de ttoets.

21

Daarnaast is met behulp van Cohen’s

gekeken naar de effectgrootte van de

verschillen. Over het algemeen geldt de vuistregel dat een

van 0.2 een klein

effect betekent, 0.5 een middelmatig effect en 0.8 een sterk effect.
Achtereenvolgens bespreken we steeds eerst de resultaten van alle instellingen
en vervolgens de uitsplitsingen naar peuterspeelzaal-kinderdagverblijf; naar
instellingen met en zonder VVE-programma. Waar mogelijk zijn ook
uitsplitsingen gemaakt naar peuterspeelzalen met en zonder VVE-programma
en naar kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma. De hierbij
behorende tabellen staan in bijlage 2.

22

In dit hoofdstuk beschrijven we de resultaten op de structurele kenmerken.
Dat doen we op basis van de gegevens uit de vragenlijst voor pedagogisch
medewerkers en de vragenlijst voor leidinggevenden.

Het aantal ervaringsjaren en de omvang van de aanstelling zijn op individueel
niveau gemeten, in de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers. De
antwoordalternatieven zijn: 1= < 1jr; 2= 1-2jr; 3= 3-4jr; 4= 5-10jr; 5= 11-20jr;
6= 21-30jr; 7= >30jr. Bij de omvang van de aanstelling zijn de alternatieven: 1=
<8u; 2= 8-16u; 3= 17-24u; 4=25-32u; 5= 33-38u; 6= >38u. De groepsgrootte in
de groepen waar tweejarige kinderen worden opgevangen is bevraagd door het
gemiddeld aantal kinderen per groep te laten aangeven. De bestaansduur van
de locatie is gevraagd aan de hand van de antwoordalternatieven: 1= <1 jr; 2=
1-2 jr; 3= 3-4 jr; 4=5-10 jr; 5= >10 jr. Gevraagd is naar het aandeel allochtone
kinderen en het aandeel allochtone medewerkers op de betreffende locatie.
Allochtoon is gedefinieerd als ‘persoon van wie één van beide ouders niet in
Nederland is geboren’. De antwoordcategorieën zijn: 1=0-10% -…- 10 = 91100%. Het gehanteerde uurtarief is alleen gevraagd aan kinderdagverblijven. De
antwoordcategorieën zijn: 1=niets, 2= max €2, 3= max €3…. 10= meer dan €9.
De resultaten voor alle instellingen tezamen staan in tabel 3.1. Gegevens over
de staf-kind ratio worden later apart gepresenteerd.

23

Gemiddeld is het aantal ervaringsjaren van de medewerkers 5-10 jaar, evenals
de gemiddelde bestaansduur van de locaties. De gemiddelde
aanstellingsomvang van de onderzochte pedagogisch medewerkers is 17-24
uur (2 a 3 dagen) per week. De gemiddelde groepsgrootte met 2-jarigen is 14
kinderen. Het gemiddelde uurtarief voor kinderdagverblijven is €6, 75-. Het
aandeel allochtone kinderen in de onderzochte locaties ligt gemiddeld tussen
30- 40%; het aandeel allochtone medewerkers tussen 10 - 20%.
In tabel 3.2 staan de verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven op de structurele kenmerken.

We zien bij de peuterspeelzalen op een aantal aspecten hogere scores: op het
aandeel allochtone kinderen, het aantal ervaringsjaren van het personeel en de
groepsgrootte. Bij kinderdagverblijven zien we een grotere aanstellingsomvang.
In onderstaande tabel is gekeken naar verschillen tussen instellingen met en
instellingen zonder VVE.
24

Het aandeel allochtone kinderen bij instellingen met een VVE-programma is
significant hoger dan bij instellingen zonder VVE.
Nagegaan is of de structurele kenmerken verschillen binnen
kinderdagverblijven met en zonder en peuterspeelzalen met en zonder VVE
(Tabel B4 en B5, bijlage 2). Uit die vergelijking blijkt dat peuterspeelzalen met
een VVE-programma hoger scoren op het kenmerk ‘omvang van de aanstelling’
dan peuterspeelzalen zonder VVE-programma.
Bij de kinderdagverblijven zijn er geen verschillen op de structurele kenmerken
tussen kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma.
Om de staf-kind ratio te kunnen bepalen is gevraagd naar de gemiddelde
groepsgrootte op het drukste moment van de dag. Het gemiddelde aantal
kinderen is dan 14.4 (sd=1.76). Het gemiddeld aantal medewerkers op het
drukste moment is 2.4 (sd=.65). De op basis hiervan berekende staf-kind ratio
staat in tabel 3.4. De gegevens zijn uitgesplitst naar peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma.

De staf-kind ratio op peuterspeelzalen met VVE is iets gunstiger (1 op 6) dan
op peuterspeelzalen zonder VVE (1 op 7). Dit verschil is echter niet significant
( (104)=1.33, >.05, =.40). Kinderdagverblijven hebben een staf-kind ratio van
25

1 op 5, ongeacht of er met een VVE-programma wordt gewerkt. Het verschil in
staf-kindratio tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven is significant
( (151) = -3.69, <.01, =-.65).

Het aantal ervaringsjaren van de pedagogisch medewerkers in de onderzochte
instellingen is gemiddeld 5 - 10 jaar, evenals de gemiddelde bestaansduur van de
locaties. De gemiddelde aanstellingsomvang van de onderzochte pedagogisch
medewerkers is 17-24 uur (2 á 3 dagen) per week. De gemiddelde groepsgrootte met
tweejarigen is 14 kinderen. Het gemiddelde uurtarief voor kinderdagverblijven is
€6,75-. Het aandeel allochtone kinderen in de onderzochte locaties ligt gemiddeld
tussen 30- 40%; het aandeel allochtone medewerkers tussen 10 - 20%. Op enkele
structurele kenmerken zien we verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven. Op peuterspeelzalen is het aandeel allochtone kinderen hoger,
evenals het aantal ervaringsjaren van het personeel en de groepsgrootte. Medewerkers
van kinderdagverblijven hebben een grotere aanstellingsomvang. Op instellingen met
een VVE-programma is het aandeel allochtone kinderen hoger dan op instellingen
zonder VVE-programma. Op peuterspeelzalen met een VVE-programma is de omvang
van de aanstelling groter dan bij peuterspeelzalen zonder VVE-programma.
Peuterspeelzalen hebben een significant ongunstiger staf-kind ratio dan
kinderdagverblijven. Binnen de peuterspeelzalen is de ratio op instellingen zonder VVE
1 op 7 en op instellingen met VVE 1 op 6. Het verschil tussen beide is echter niet
significant.

26

In dit hoofdstuk presenteren we gegevens over de kwaliteit van het aanbod in
de onderzochte instellingen. Dat doen we op basis van de gegevens uit de
groepsobservaties en de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers.

In de volgende tabellen wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores
voor de groepsinteracties in de deelnemende peuterspeelzalen en kinderdagverblijven, gemeten met de CLASS-Toddler.
De scores op de CLASS lopen van 1 tot en met 7, waarbij de waarden 1 en 2
staan voor een lage score, 3,4 en 5 voor een middenscore en 6 en 7 voor een
hoge score. Hieronder geven we eerst de groepsscores weer die zijn toegekend
aan alle onderzochte groepen tezamen, voor alle afzonderlijke dimensies uit de
CLASS en voor de drie hoofdschalen. (Zie bijlage 3 voor een grafische weergave
van de CLASS-resultaten).

27

:

:

* Antwoordscores van 1-7

De resultaten laten zien dat gemiddeld geen van de geobserveerde aspecten
een score ‘laag’ (niet hoger dan 2) heeft gekregen. In individuele gevallen is
zo’n score in een enkel geval wel gegeven, zie hiervoor de minimumscores op
met name

en

. Een score

‘hoog’ (6 of hoger) zien we in de gemiddelden alleen bij het aspect
(6.87). Bij

en

zien we gemiddelde scores van rond de 5 (‘midden-hoog’). Op een ander aspect
van emotionele ondersteuning,

wordt

gemiddeld rond de 4 gescoord (‘midden’). Hetzelfde geldt voor
. We kunnen dus concluderen dat de geobserveerde
medewerkers het gemiddeld tot goed doen op aspecten die horen bij sociaalemotionele ondersteuning (positieve sfeer creëren, sensitief reageren). Redelijk
wordt gescoord op gedragsregulering, dus op het creëren van voorwaarden
voor leren (gedrag reguleren; beschikbare tijd benutten voor leren). Mindere
resultaten zien we vooral bij de drie aspecten die horen bij de educatieve
ondersteuning, gemiddeld een laag-middenscore. Vooral het geven van
feedback (

) scoort relatief laag (2.64). Een goede feedback

bevordert het leren en begrijpen van kinderen en zorgt voor een grotere
deelname aan spel en activiteiten. Op dit punt lijkt er nog veel ruimte te zijn
voor verbetering.

28

In de volgende tabel staan de verschillen tussen de verschillende soorten
voorschoolse voorzieningen, peuterspeelzalen en kinderdagverblijven.

* Antwoordscores van 1-7

De tendens is dat peuterspeelzalen over de hele linie hoger scoren dan
kinderdagverblijven. Op de domeinen ‘educatieve ondersteuning’ en
‘gedragsregulering’ zijn de verschillen met de kinderdagverblijven significant.
Met name op het aspect faciliteren van leren en ontwikkeling zijn de
verschillen aanzienlijk. Dat betekent dat medewerkers in
peuterspeelzaalgroepen beter in staat zijn om activiteiten te realiseren die het
leren en de ontwikkeling van kinderen ondersteunen, door zelf actief bij een
activiteit betrokken te zijn en vragen te stellen die de denkvaardigheden van
kinderen bevorderen. Hieronder presenteren we de resultaten uit de analyses
naar verschillen tussen instellingen met en zonder VVE-programma. Figuur 4.2
(bijlage 3) toont de resultaten grafisch.

4

Cohen’s =0.2 betekent een klein effect; Cohens’s
betekent een groot effect

=0.5 betekent een matig effect; Cohen’s

= 0.8

29

* Antwoordscores van 1-7

De uitsplitsing naar instellingen met en zonder VVE-programma laat geen
significante verschillen in interactiekwaliteit zien. Er is ook binnen de
voorzieningen gekeken naar verschillen tussen instellingen met en zonder VVE
(Tabel B6 en B7, bijlage 25). Deze analyses leveren een grillig beeld op soms
scoren peuterspeelzalen met VVE wat hoger, soms wat lager dan peuterspeelzalen zonder programma. Hetzelfde geldt voor de kinderdagverblijven. Het
enige significante verschil doet zich voor op ‘positieve sfeer’: peuterspeelzalen
met een VVE-programma scoren lager op positieve sfeer dan peuterspeelzalen
zonder VVE.

5

NB: bij de groepsobservaties (CLASS Toddler en ECERS-E) gaat het om een klein aantal
peuterspeelzaalgroepen zonder VVE-programma (N<10; tabellen B6, B7, B8 en B9).

30

Samenvattend
In de groepsobservaties krijgen de pedagogisch medewerkers in de geobserveerde
instellingen hoge scores op de aspecten die horen bij sociaal-emotionele ondersteuning
(goede sfeer creëren, sensitief reageren). Redelijk wordt gescoord op gedragsregulering,
dus op het creëren van voorwaarden voor leren (gedrag reguleren; beschikbare tijd
benutten voor leren). Mindere resultaten zien we vooral bij de aspecten die horen bij de
educatieve ondersteuning: het faciliteren van leren en ontwikkeling, het geven van
feedback en het stimuleren van taalontwikkeling. Peuterspeelzalen scoren hoger op de
educatieve aspecten, met name op faciliteren van leren en ontwikkeling Dit gaat over de
vaardigheid om activiteiten te realiseren die het leren en de ontwikkeling van kinderen
ondersteunen, door zelf actief bij een activiteit betrokken te zijn en vragen te stellen die
de denkvaardigheden bevorderen. Peuterspeelzaalmedewerkers zijn hier beter toe in
staat dan medewerkers van kinderdagverblijven. Er zijn geen significante verschillen
tussen instellingen met en zonder VVE-programma op de geobserveerde aspecten, maar
binnen de instellingen scoren peuterspeelzalen met een VVE-programma lager op het
aspect ‘positieve sfeer’ dan peuterspeelzalen zonder programma. Het aantal
peuterspeelzalen zonder VVE in deze specifieke analyse is echter klein, dus het resultaat
moet met enige voorzichtigheid worden benaderd. Bij de kinderdagverblijven zijn er
geen significante verschillen in interactiekwaliteit tussen instellingen met en zonder VVEprogramma.

De volgende tabellen behandelen de gemiddelde scores voor de kwaliteit van
het aanbod op taal/geletterdheid en rekenen/gecijferdheid in deelnemende
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven, gemeten met ECERS-E. De schaal
taal/geletterdheid bestaat uit 6 items: omgeving en hoeken, voorlezen, klanken,
ontluikende geletterdheid, praten en luisteren. De schaal gecijferdheid/rekenen
bestaat uit vier items: tellen en toepassingen, eenvoudige getallen lezen en
schrijven, activiteiten (ruimte en vormen), activiteiten (sorteren, vergelijken).
De scores worden toegekend op een 7-puntsschaal.
Hieronder geven we eerst de scores weer die zijn toegekend aan alle
onderzochte groepen tezamen op de afzonderlijke schalen taal en rekenen.

*Cronbach’s alfa is berekend over eerste 3 items omdat het laatste item te weinig gescoord is.

31

De gemiddelde score op het aanbod aan taal en rekenen is laag, rond de 3 voor
taal en rond de 2 voor rekenen. Voor taal betekent dit bijvoorbeeld dat er
verschillende soorten boeken in de groepsruimte aanwezig zijn, maar dat een
eventueel aanwezige leeshoek niet zelfstandig door kinderen wordt gebruikt,
noch dat kinderen hiertoe actief worden aangemoedigd. Bij deze score wordt
gemiddeld genomen wel voorgelezen, maar er wordt niet of nauwelijks gepraat
over de inhoud. Bij ‘praten en luisteren’ is wel sprake van enige conversatie
tussen kinderen en medewerkers, maar het actief taalgebruik door kinderen is
minimaal. Kinderen worden bijvoorbeeld niet aangemoedigd om wat langere
tijd (in een kleine groep) over een onderwerp te praten. De volwassenen voeren
geen langerdurende conversaties met kinderen en stellen geen of weinig open
vragen, zoals ‘wat denk je dat er gebeuren zou als…’, om de taal van kinderen
uit te breiden. De score voor rekenen reflecteert dat er vaak wel materialen
beschikbaar zijn, zoals vormen (bv. een vormenstoof, blokken) en materialen
om te sorteren of te matchen, maar hier wordt gemiddeld genomen nauwelijks
mee gespeeld en gewerkt. Reken- en wiskundetaal (ordenen, tellen,
verwijzingen naar getalsymbolen ed.) komt nauwelijks voor.
Ook ten aanzien van de ECERS-E is nagegaan of er sprake is van verschillen
tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven. De verschillen zijn
weergegeven in onderstaande tabel.

Op beide schalen scoren peuterspeelzalen significant hoger dan
kinderdagverblijven.
Vervolgens is gekeken naar de verschillen tussen instellingen met een VVEprogramma en instellingen zonder een VVE-programma.

32

Tussen instellingen met en instellingen zonder VVE zijn geen significante
verschillen in aanwezigheid en gebruik van materialen op het gebied van taal
en rekenen.
Ook is nagegaan of zich verschillen voordoen tussen peuterspeelzalen met en
zonder VVE-programma en kinderdagverblijven met en zonder VVEprogramma op taal en rekenen (Tabel B8 en B9, bijlage 2). Hier zien we geen
significante verschillen.

Met behulp van de ECERS-E is de aanwezigheid van materialen en het gebruik hiervan op het
gebied van taal en rekenen geobserveerd. Uit de resultaten blijkt dat de scores in de
geobserveerde groepen gemiddeld genomen zeer laag zijn, rond de 2 (rekenen) en 3 (taal)
liggen op een 7-puntsschaal. Peuterspeelzalen scoren zowel op taal- als op rekenaspecten
significant hoger dan kinderdagverblijven. Tussen instellingen met en zonder VVE zien
we geen significante verschillen in resultaten op deze schalen.

In de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers is op verschillende aspecten
de mate van ontwikkelingsstimulering gemeten. We bespreken eerst de
resultaten op de schalen taalstimulering, rekenen en wetenschap en techniek.
De schaal
en de schaal

bestaat uit 11 items, de schaal

uit 12 items

uit 7 items. De schalen bevatten

uitspraken over mogelijke activiteiten die medewerkers op het gebied van
respectievelijk taal, reken en wetenschap en techniek met twee- en driejarige
kinderen kunnen doen. Gevraagd wordt naar de mate waarin de medewerker
dit doet of zegt, met antwoordmogelijkheden oplopend van 1 (‘nooit’) tot en
met 7 (‘3 of meer keer per dag’). Voorbeelditems van taal zijn: zijn: ‘nieuwe
33

woorden terug laten komen in verschillende activiteiten (bijv. themahoeken,
verhaaltje naspelen). Of ‘Benoemen van dingen in de omgeving, zoals “dat is
een bal”, en dingen die gebeuren, zoals “de bal rolt weg [omdat hij rond is]’. Of:
‘kinderen in eigen woorden laten herhalen wat in de groep of tijdens de uitleg
gezegd is’. Of: ‘Kinderen een (prenten)boek voorlezen’. De betrouwbaarheid van
de schaal taal is 0.90. Voorbeelditems van rekenen zijn: ‘telrij tot en met vijf
opzeggen’; ‘meten of wegen en bespreken wie of wat het grootste, langste,
zwaarste,.. is’; ‘voorwerpen of plaatjes in groepjes sorteren (wat hoort bij
elkaar, bijv. wat is allemaal ‘fruit’?)’. De betrouwbaarheid van de schaal rekenen
is 0.92. Voorbeelditems van wetenschap en techniek zijn: ‘spelen met de
watertafel en bespreken welke dingen drijven en welke zinken’; ‘met Duplo,
Lego of grote blokken een muur, een huis of kasteel bouwen en bespreken hoe
dat moet en hoe je het stevig kunt maken’; ‘verschillende zaadjes en pitjes
vergelijken en daarover praten (bijv. dat er een bloem, een vrucht of een boom
uit kan groeien)’. De betrouwbaarheid van deze schaal is 0.86. De resultaten
voor de totale groep respondenten op de schalen taalstimulering, rekenen en
wetenschap en techniek zijn als volgt:

* Antwoordscores van 1-7

Vergeleken met de andere ontwikkelingsdomeinen besteden medewerkers de
meeste tijd aan taalactiviteiten, zoals woordenschatontwikkeling en activiteiten
gericht op bevorderen van de taal-denkontwikkeling (antwoordmogelijkheid 5
staat voor: twee tot vier keer per week). Rekenactiviteiten, zoals tellen,
begrippen al meer / minder, groter/kleiner vormen benoemen ed. komen ‘elke
week’ voor (antwoordmogelijkheid 4). Met behulp van wetenschap- en
techniekactiviteiten kunnen medewerkers kinderen stimuleren materialen te
verkennen en ze laten verklaren, voorspellen en beredeneren wat ze zien.
Wetenschap en techniek-activiteiten komen het minst voor, ongeveer 2 tot 3
keer per maand (antwoordmogelijkheid 3).

34

In onderstaande tabel staan de verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven op de drie schalen.

* Antwoordscores van 1-7

Peuterspeelzalen en kinderdagverblijven verschillen in de mate van aandacht
voor taal en rekenen: in peuterspeelzalen is voor beide significant meer
aandacht. De aandacht voor wetenschap en techniek is bij allebei laag.
In tabel 4.9 staan de verschilscores tussen instellingen met en instellingen
zonder een VVE-programma op de vragen naar educatieve stimulering.

* Antwoordscores van 1-7

Er zijn geen significante verschillen in het aanbod aan taal- en rekenactiviteiten
en wetenschap- en techniekactiviteiten tussen instellingen met en zonder VVEprogramma.
Ten slotte is nagegaan of er verschillen zijn tussen peuterspeelzalen met en
zonder VVE en kinderdagverblijven met en zonder VVE (Tabel B10 en B11,
bijlage 2). In beide soorten voorzieningen zijn geen significante verschillen
tussen instellingen met en zonder VVE-programma in de mate waarin aandacht

35

wordt besteed aan activiteiten op het gebied van taal, rekenen en wetenschap
en techniek.

Met behulp van een vragenlijst is bij medewerkers van peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven de mate van aandacht voor taal-, reken- en wetenschap- en
techniekactiviteiten in de groepen onderzocht. Pedagogisch medewerkers van
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven richten zich in hun aanpak vooral op
taalactiviteiten, gemiddeld weliswaar niet dagelijks, maar toch meerdere keren per week.
Rekenactiviteiten komen minder frequent voor, maar wel wekelijks. Voor wetenschap- en
techniekactiviteiten is de minste aandacht. Activiteiten op dit terrein worden ongeveer 2
tot 3 keer per maand gedaan. Op peuterspeelzalen worden vaker taal- en
rekenactiviteiten uitgevoerd dan op kinderdagverblijven. Tussen de typen instellingen
zijn geen verschillen in de mate van aandacht voor ‘wetenschap en techniek’, die is bij
allebei laag. Tussen instellingen met en zonder VVE-programma zijn geen verschillen in
de mate waarin ze taal-, reken- en wetenschap en techniek-activiteiten uitvoeren. Dat
geldt zowel voor de peuterspeelzalen als voor de kinderdagverblijven.

In de vragenlijsten is naar verschillende aspecten van sociaal-emotionele
ondersteuning gekeken. Bij de schaal

gaat het om de vaardigheid

van pedagogisch medewerkers in het omgaan met verschillende groepen
kinderen, ongeacht sekse, etnische herkomt of sociaal milieu. Hierbij
beoordeelt de medewerker zichzelf op uitspraken als: ‘ik besteed aandacht aan
belangrijke feestdagen van alle sociale en etnisch-culturele gemeenschappen
die in deze groep vertegenwoordigd zijn’ en ‘ik stimuleer kinderen om met
kinderen van andere sociale en etnisch-culturele groepen om te gaan en te
spelen’ en ‘jongens en meisjes worden gelijkwaardig behandeld’.
De schaal bestaat uit 6 items. De mate van vóórkomen wordt aangegeven op
een vijfpuntsschaal, met antwoordopties van ‘niet van toepassing’ tot ‘zeer
sterk van toepassing’. De betrouwbaarheid van de schaal is 0.79.
Bij

gaat het om het bevorderen van de betrokkenheid van

kinderen bij en het verrijken van het spel. De schaal bestaat uit 6 items, zoals:
(tijdens het spelen)’draag ik attributen en materialen aan die kinderen uitdagen
tot rijker spel’, ‘speel ik situaties voor’, ‘zorg ik dat alle kinderen (blijven)
meedoen’. De mate waarin dit het geval is wordt vijfpuntsschaal gescoord. De
antwoordopties lopen van ‘niet van toepassing’ tot ‘zeer sterk van toepassing’.
De betrouwbaarheid van de schaal is 0.87.
36

Bij

gaat het om het vermogen van de medewerker om

differentiatie in aanbod en aanpak aan te brengen. Voorbeelditems zijn: (Ik ben
voldoende vaardig in) ‘het omgaan met kinderen van verschillende leeftijden in
een groep’, ‘het omgaan met teruggetrokken of angstige kinderen’, ‘het
bedenken van activiteiten die kinderen als groep samen kunnen doen’. De
antwoordmogelijkheden vormen een vijfpuntsschaal, van ‘geheel oneens’ naar
‘geheel eens’. De betrouwbaarheid van de schaal is 0.81.
Bij de schaal

gaat om de eigen vaardigheid om door middel van spel

en spelbegeleiding de zelfregulatie van kinderen te bevorderen. Op de vraag
‘Hoe vaak doet of zegt u dit’ volgen 11 items, zoals ‘voordat kinderen beginnen
met een werkje of activiteit, vraag ik ze hoe ze het gaan aanpakken, wat het
plan is’. Of: ‘ik doe activiteiten of spelletjes met kinderen waarbij ze leren op
hun beurt te wachten, bijvoorbeeld, memory of bordspelletjes’ , of: ‘als de
aandacht van één of meer kinderen verslapt tijdens een activiteit probeer ik ze
er weer bij te betrekken, bijvoorbeeld door vragen te stellen of een nieuw idee
in te brengen’. De antwoordmogelijkheden worden gescoord op een
zevenpuntsschaal, oplopend van ‘nooit’ tot ‘altijd’; de betrouwbaarheid van de
schaal is 0.87.
Bij de schaal

gaat het om het beoordelen van het eigen vermogen

om het fantasiespel van kinderen te ondersteunen en mee te gaan in het
rollenspel. De schaal bestaat uit 8 items met uitspraken als ’ik doe voor hoe je
iets ‘net alsof’ kunt doen, bijvoorbeeld ‘net alsof’ thee drinken, eten koken of
een knuffel voeren’. En: ‘ik doe voor hoe je iets ‘net alsof’ kunt doen met alleen
je handen

gebruik te maken van een voorwerp, bijv. haren kammen met

je handen of een onzichtbare beer te eten geven’. De antwoordmogelijkheden
worden gescoord op een zevenpuntsschaal, oplopend van ‘nooit’ tot ‘altijd’. De
betrouwbaarheid van de schaal is 0.90.
De mate waarin medewerkers in staat zijn om de sociaal-emotionele
ontwikkeling van kinderen te ondersteunen wordt nagevraagd met behulp van
de schaal

. Deze bevat 6 uitspraken, zoals ’ik zorg

ervoor dat alle kinderen lief zijn voor elkaar’ , ‘ik organiseer activiteiten
waaraan alle kinderen, ook de jongsten, samen deel kunnen nemen’ en ‘ik
knuffel kinderen of geef ze een aai over de bol’. De betrouwbaarheid van de
schaal is 0.82.
In de volgende tabel staan de resultaten op de variabelen voor sociaalemotionele ondersteuning voor alle onderzochte instellingen.
37

Voor alle schalen geldt dat de scores ruim boven de middenscore liggen (let op:
er is een verschil in range van de eerste drie en de volgende drie schalen in de
tabel, waardoor de gemiddelde scores niet goed vergelijkbaar zijn). De hoogste
scores zien we op de schalen ‘vaardigheden’ (in de omgang met verschillende
groepen kinderen) en ‘emotionele ondersteuning’ (gemiddelde score resp. 4.30,
oftewel ‘mee eens’ en 5.98, oftewel ‘zeer vaak’).
Op de eerste twee schalen (omgaan met verschillen binnen de groep en
spelstimulering) correspondeert de gemiddelde score met het antwoord ‘van
toepassing’ tot ‘sterk van toepassing’. Op (het stimuleren van) ‘samenspel’ en
‘doen-alsof-spel’ ligt het gemiddelde antwoord tussen ‘regelmatig’ en ‘vaak’.
Nagegaan is of er op de juist besproken schalen verschillen zijn tussen
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven. De resultaten staan in tabel 4.11.

Op vijf van de zes schalen zien we significant hogere scores bij de
peuterspeelzalen dan bij de kinderdagverblijven. Op ‘emotionele
ondersteuning’ scoren de beide voorzieningen nagenoeg gelijk.
38

Voor de genoemde aspecten is gekeken naar verschillen tussen instellingen
met en zonder VVE. De antwoorden staan in tabel 4.12.

Hier zien we significante verschillen op ‘spelstimulering’ en ‘vaardigheden’.
Medewerkers die een VVE-programma uitvoeren spannen zich naar eigen
oordeel meer in om het spel van kinderen te stimuleren en zijn beter in staat in
te spelen op leeftijds- en ontwikkelingsverschillen en rekening te houden met
verschillende sociaal-economische en etnische achtergronden van kinderen dan
medewerkers zonder VVE-programma.
Ten slotte is nagegaan of zich binnen de twee soorten voorzieningen
verschillen voordoen tussen peuterspeelzalen met en zonder VVE-programma
en kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma (Tabel B12 en B13,
bijlage 2). Binnen de typen voorzieningen doen zich geen significante
verschillen voor in instellingen met en zonder VVE-programma.

39

In de vragenlijst voor pedagogisch medewerkers zijn vragen gesteld over de geboden
sociaal-emotionele ondersteuning. Gekeken is hoe pedagogisch medewerkers zichzelf
beoordelen op het omgaan met groepsgebonden verschillen (bv. sekse, etnische
herkomst), verschillen in leeftijd en ontwikkelingsniveau binnen de groep, op
spelstimulering, op het bevorderen van samenspelen en fantasiespel en op het bieden
van emotionele ondersteuning. De scores van de ondervraagde groep als geheel liggen
boven de middenscore. De hoogste scores zien we op de schalen ‘vaardigheden’ (in de
omgang met verschillende groepen kinderen) en ‘emotionele ondersteuning’. Met
uitzondering van ‘emotionele ondersteuning’ scoren peuterspeelzalen op alle schalen
hoger dan kinderdagverblijven. Verder is er verschil tussen medewerkers met en zonder
VVE-programma. Medewerkers die een VVE-programma uitvoeren spannen zich naar
eigen oordeel meer in om het spel van kinderen te stimuleren en zijn beter in staat in te
spelen op leeftijds- en ontwikkelingsverschillen en rekening te houden met verschillende
sociaal-economische en etnische achtergronden van kinderen dan medewerkers zonder
VVE-programma.

40

In de voorgaande hoofdstukken zijn de resultaten van het onderzoek op de
structurele en de proceskenmerken afzonderlijk gerapporteerd. In dit
hoofdstuk presenteren we analyses waarbij is nagegaan of er samenhangen
zijn tussen beide soorten kenmerken. De basis voor de analyses vormen de
gegevens over sociaal-emotionele ondersteuning en educatieve stimulering uit
de observaties en de selectie van variabelen uit de vragenlijst voor pedagogisch
medewerkers. De structurele variabelen zijn: het aandeel allochtone kinderen
en allochtone medewerkers in de onderzochte locatie, het aantal ervaringsjaren
en de aanstellingsomvang van het personeel, de groepsgrootte, de
bestaansduur en (voor kinderdagverblijven) het uurtarief.
In onderstaande tabel staan de resultaten op de analyses over de structurele
kenmerken met de CLASS-scores.

*correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.05
**correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.01

41

De tabel laat een positieve relatie zien tussen het aandeel allochtone kinderen
en de emotionele ondersteuning6. Een negatief verband is er tussen de omvang
van de aanstelling en de educatieve stimulering (een hoger aantal
aanstellingsuren gaat samen met een lagere stimulering). Verder gaat een hoger
uurtarief (alleen in de kinderdagverblijven gemeten) samen met een lagere
score op ‘gedragsregulering’ en ‘educatieve ondersteuning’.
Tabel 5.2 laat de verbanden zien tussen de structurele kenmerken en de scores
op de ECERS-E.

*correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.05
**correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.01

De tabel laat een positief verband zien tussen groepsgrootte en rekenen. Ook
hier is er een negatief verband met het uurtarief, zowel voor taal als voor
rekenen.
Tabel 5.3 betreft de samenhang tussen variabelen in de vragenlijst voor
medewerkers die gaan over de mate van taalstimulering, rekenstimulering en
de aanpak bij wetenschap- en techniekactiviteiten.

6

Uit een extra analyse binnen de typen voorzieningen (peuterspeelzalen en kinderdagverblijven)
blijkt dat het verband tussen het aandeel allochtone kinderen en emotionele regulatie alleen
aanwezig is voor peuterspeelzalen. Bij kinderdagverblijven vinden we dit verband niet.

42

*correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.05
**correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.01

Uit de tabel blijkt dat een hoger aandeel allochtone kinderen en allochtone
medewerkers positief samenhangt met met meer taal- en rekenstimulering.
Voorts is er een positief verband tussen de omvang van de aanstelling en
stimulering van taal en wetenschap en techniek.
Tabel 5.4 laat de samenhang zien tussen structurele factoren en sociaalemotionele ondersteuning.

*correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.05
**correlatie is significant bij een overschrijdingskans van 0.01

43

Uit de tabel blijkt dat een groter aandeel allochtone kinderen positief
samenhangt met een hogere score op het omgaan met verschillen tussen
kinderen en op spelstimulering. Verder is er een positief verband tussen het
aandeel allochtone medewerkers en het bevorderen van samenspel en de
geboden emotionele ondersteuning.

Een hoger aandeel allochtone kinderen hangt positief samen met een betere sociaalemotionele ondersteuning zoals gemeten in de groepsobservaties. Verder zijn er
samenhangen tussen structurele en achtergrondkenmerken en vragenlijstgegevens. Een
hoger aandeel allochtone kinderen hangt positief samen met met meer taal- en
rekenstimulering, kwalitatief betere spelstimulering en het beter kunnen omgaan met
verschillen tussen kinderen. Ook het aandeel allochtone medewerkers hangt positief
samen met meer taal- en rekenondersteuning en ook met een betere bevordering van
samenspel, doen-alsof-spel en betere emotionele ondersteuning. Een grotere omvang van
de groep en een grotere aanstelling hangen positief samen met meer taal- en
rekenactiviteiten; de aanstellingsomvang hangt ook positief samen met het aanbod aan
wetenschap- en techniekactiviteiten.
Een negatief verband is er tussen proceskenmerken en het uurtarief: een hoger uurtarief
gaat samen met minder ondersteuning op sociaal-emotionele en educatieve kenmerken.

44

Dit hoofdstuk is gewijd aan de vragen die we indicatief achten voor de mate
waarin de instellingen een kwaliteitsbeleid voeren, namelijk het gebruik van het
ontwikkelings- of kindvolgsysteem, scholing en professionalisering, de
invoering van een kwaliteitssysteem en de visie van leidinggevenden op opvang
versus educatie. Verder beschrijven we in dit hoofdstuk welke knelpunten het
bereiken van kwaliteit op de betreffende locatie verhinderen of in de weg staan.

Een mogelijkheid om het pedagogisch-didactisch handelen van het personeel te
beïnvloeden is het gebruik maken van gegevens over het ontwikkelingsniveau
van de kinderen. Uit de vragenlijstgegevens blijkt dat bijna 93% van de
peuterspeelzalen en ruim 95% van de kinderdagverblijven een kindvolgsysteem
gebruikt (Tabel B14, bijlage 2). Naast de mate van het gebruik is ook de functie
nagevraagd van het verzamelen van ontwikkelingsgegevens. Gaat het hierbij
puur om het vaststellen van het ontwikkelingsniveau op verschillende
ontwikkelingsdomeinen? Of worden gegevens ook meer planmatig gebruikt, als
input voor het verdere handelen, bijvoorbeeld voor het bepalen van een aanpak
op individueel of groepsniveau, of voor het vaststellen van het
instellingsbeleid? De leidinggevenden kregen hiertoe 9 uitspraken voorgelegd
zoals: (het volgsysteem wordt gebruikt voor): ‘het volgen van de cognitieve
ontwikkeling van kinderen’ en ‘het volgen van de motorische ontwikkeling van
kinderen’, ‘het vaststellen of plannen van het aanbod voor individuele
kinderen’ of ‘het vaststellen of plannen van het aanbod voor de groep’ (Tabel
45

B15, bijlage 2). Voor beide functies wordt het volgsysteem frequent ingezet, zo
blijkt uit de gegevens. Peuterspeelzalen gebruiken het volgsysteem voor beide
soorten functies vaker (Tabel B16, bijlage 2). Er zijn geen verschillen tussen
instellingen met en zonder VVE programma in het gebruik van een
kindvolgsysteem.

Scholing en professionalisering kan doelgericht worden ingezet om de kwaliteit
van het personeel of van de instelling als geheel te verhogen. Met name nieuwe
benaderingen van scholing en professionalisering, zoals coaching en leren van
elkaars ervaringen zouden hieraan bijdragen.
In onderstaande tabel staan de antwoorden op de vraag ‘volgen pedagogisch
medewerkers (na)scholing, bijvoorbeeld cursussen’?

Op driekwart van de peuterspeelzalen en ruim de helft van de
kinderdagverblijven volgen medewerkers systematisch (na)scholing.
Aan de leidinggevenden zijn verschillende vormen van scholing voorgelegd,
met de vraag om van elke vorm aan te geven in hoeverre deze voorkomt op de
betreffende instelling. Antwoordalternatieven zijn: dat gebeurt bij ons niet of
nauwelijks; dat gebeurt bij ons incidenteel; dat doen wij systematisch. De
resultaten staan in de volgende tabel.

46

In de tabel valt vooral op de mate waarin systematisch aandacht is voor
vormen van ‘leren op de werkplek’ (de onderste helft van schema 2.1).
Coaching van individuele teamleden en leren van elkaars ervaringen komen
zowel in peuterspeelzalen als in kinderdagverblijven frequent ‘systematisch’
voor. In vergelijking hiermee komt het bezoeken van cursussen en studiedagen
minder systematisch voor. Opvallend is dat veel respondenten aangeven
frequent vakbladen te lezen: op een derde van de peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven gebeurt dit systematisch. Verder valt op dat met hele team
47

op scholing of cursus gaan (collectief, buiten de werkplek) vaker voorkomt op
peuterspeelzalen dan op kinderdagverblijven. Investeren in de opbouw van
professionele netwerken, ook buiten de organisatie, is op beide soorten
voorzieningen (nog) niet zo sterk uitgewerkt.
Verder is de frequentie bevraagd waarmee teamoverleg plaatsvindt. De
geboden antwoordmogelijkheden variëren van 1 (bijna) nooit tot 7 (elke dag).
Teamoverleg komt gemiddeld 1 keer per maand voor (Tabel B18, bijlage 2). Er
zijn geen verschillen tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in
frequentie van teamoverleg.
Om na te gaan waar de focus van de scholing ligt kregen de medewerkers een
aantal soorten cursussen voorgelegd. De antwoorden staan in tabel 6.3.

Op alle instellingen is scholing soms tot vaak gericht op cursussen op het
gebied van veiligheid (EHBO) en hygiëne. Rond een kwart volgt soms scholing
op dit terrein en 75% vaak. In iets mindere mate, maar toch ook frequent
worden cursussen gevolgd gericht op kennistoename van pedagogisch48

didactische vaardigheden (op bijna 60% van de instellingen is dit ‘soms’ het
geval en op ongeveer 40% ‘vaak’). Verder valt op dat in veel instellingen
medewerkers cursussen volgen die gericht zijn op het verbeteren van hun
eigen taalvaardigheid: op 58.8% van de peuterspeelzalen en op 50% van de
kinderdagverblijven is dit soms tot vaak het geval. Ongeveer 70% van de
medewerkers heeft wel eens cursus gevolgd gericht op het verbeteren van
communicatie met ouders; 10% (peuterspeelzalen) tot 15%
(kinderdagverblijven) heeft zo’n cursus zelfs al meerdere keren (‘vaak’)
gevolgd. Cursussen die direct gericht zijn op de eigen loopbaanontwikkeling
worden op de helft (peuterspeelzalen) en ruim de helft (kinderdagverblijven)
soms tot vaak gevolgd.

Aan de leidinggevenden is de vraag voorgelegd in hoeverre er sprake is van
werken aan kwaliteitsverbetering op de betreffende locatie. Op de vraag ‘in
hoeverre werkt u aan de pedagogische kwaliteit van uw locatie?’ kon men een
keuze maken uit één van de voorgegeven antwoordopties. Het begrip
kwaliteitssysteem is niet nader aangeduid. De resultaten zijn hieronder
uitgesplitst voor peuterspeelzalen en kinderdagverblijven.

Bijna de helft van de peuterspeelzalen en de helft van de kinderdagverblijven
beschikt over een kwaliteitssysteem en is gecertificeerd en ongeveer een kwart
is bezig met de invoering van een kwaliteitssysteem.

49

De leidinggevenden is een vraag voorgelegd over de pedagogische oriëntatie
(de gerichtheid op pedagogische danwel verzorgende aspecten) van de opvang.
Hiermee wordt de mate van gerichtheid op ontwikkelingsstimulering en
educatie gemeten. De vraag luidde: Zou u aan willen geven in hoeverre u
onderstaande activiteiten kenmerkend vindt voor uw locatie, vergeleken met
andere instellingen. Voorbeelditems zijn: ‘het bieden van een gezellige en
kleinschalige opvang’, ‘we zorgen voor hechte groepen kinderen’, ‘we bieden
leerzame activiteiten aan: (voor)lezen, letters leren, tellen’. Er werden 6
antwoordopties geboden, 5 opties oplopend van ‘veel minder’ naar ‘veel meer’
en de antwoordoptie ‘niet van toepassing’. Uit de 15 items waaruit deze vraag
bestond is een schaal geconstrueerd, om de mate van gerichtheid op educatie
vast te stellen, met een betrouwbaarheid van 0.74. De score op deze schaal
staat in tabel 6.5.
De tabel laat de overall-scores zien op de vragen naar ‘educatie versus opvang’.
Een hogere score betekent dat er meer belang gehecht wordt aan de educatieve
aspecten van opvang.

* Antwoordscores van 1-6

De gemiddelde antwoordscore op de schaal is 4.13 hetgeen gelijk staat met de
antwoordoptie ‘meer’ (dan andere instellingen). In andere woorden: de
instellingen schatten zichzelf in vergelijking met andere instellingen in hun
omgeving gemiddeld wat educatiever in.
De resultaten van de analyse van verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven staan in de volgende tabel.

50

Er zijn geen significante verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven in gerichtheid op educatie.

Er is nagegaan of instellingen verschillen in de mate waarin zij gericht zijn op ‘educatie’.
We kunnen concluderen dat de gerichtheid op ontwikkelingsstimulering en educatie
overall vrij hoog is. We zien hier geen verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven.

In de vragenlijst voor leidinggevenden is een rubriek opgenomen met
knelpunten die het bereiken van het beoogde kwaliteitsniveau van de
betreffende locatie in de weg staan. Per knelpunt kon men de sterkte aangeven:
‘bij ons geen knelpunt’, ‘enigszins een knelpunt’, ‘een duidelijk/sterk knelpunt’
en ‘weet niet/geen mening’. In de volgende tabel staan de antwoorden van
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in ervaren knelpunten.

51

Antwoordscores van 1-3. Hoe hoger de score, hoe sterker het knelpunt

Gemiddeld liggen alle genoemde antwoordopties in tussen ‘geen’ en ‘enigszins’
een knelpunt. Het grootste knelpunt is gebrek aan financiën. Er zijn geen
significante verschillen in ervaren knelpunten tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven.
Daarnaast kunnen personeelsverloop, ziekteverzuim en overmatige in- en
uitstroom van kinderen bedreigend zijn voor de stabiliteit en continuïteit. Aan
de leidinggevenden is een lijstje van factoren voorgelegd met de vraag in
hoeverre hier sprake van is op de betreffende locatie. De
antwoordmogelijkheden konden worden weergegeven op een vierpuntsschaal,
oplopend van ‘niet of nauwelijks’ naar ‘in sterke mate’.
De resultaten uitgesplitst voor peuterspeelzalen en kinderdagverblijven staan
in de volgende tabel.

52

* Antwoordscores van 1-4. Hoe hoger de score, hoe meer sprake er is van belemmering

Geen van de voorgelegde belemmerende omstandigheden doen zich in zeer
sterke of sterke mate voor. Alle omstandigheden komen gemiddeld ‘in enige
mate’ voor. Het meest belemmerend is het aspect ‘grote instroom van nieuwe
kinderen’, gevolgd door ‘kortdurend ziekteverzuim van personeel’ en
‘zwangerschaps- of zorgverlof’. Peuterspeelzalen hebben vaker te maken met
cq. ondervinden meer hinder van de instroom van nieuwe kinderen dan
kinderdagverblijven. Kinderdagverblijven ervaren zwangerschaps- en
zorgverlof en kortdurend ziekteverzuim van personeel meer als belemmerende
omstandigheid dan peuterspeelzalen.
Ten slotte is de leidinggevenden gevraagd naar hun tevredenheid met de pedagogische kwaliteit van de betreffende locatie. De antwoordmogelijkheden lopen
op van 1 (zeer ontevreden) naar 5 (zeer tevreden). Het gemiddelde antwoord
van alle instellingen ligt dicht bij score 4 (tabel 6.9). Dat houdt in dat de meeste
leidinggevenden ‘tevreden’ zijn met de kwaliteit van de betreffende locatie.

Er zijn geen verschillen tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven in de
mate van tevredenheid van leidinggevenden over de kwaliteit van de
53

betreffende locatie.

Een belangrijk kenmerk van ‘kwaliteit ‘ is het gebruik van een kindvolgsysteem, vooral
als dit wordt ingezet in beleidsmatige zin, voor het plannen van het individuele of het
groepsaanbod, of met het oog op het plannen van het instellingsbeleid. Op de meeste
instellingen wordt een kindvolgsysteem gebruikt, meestal met als doel het vastleggen van
de individuele ontwikkeling van kinderen. Het gebruik in beleidsmatige zin komt echter
ook vrij frequent voor. Peuterspeelzalen gebruiken het kindvolgsysteem zowel vaker
voor het in kaart brengen van de ontwikkeling van kinderen als met het oog op het
beleid. Er zijn geen verschillen in gebruik van het volgsysteem tussen instellingen met en
zonder VVE-programma.
Scholing en professionalisering van het personeel vormen belangrijke pijlers in het
kwaliteitsbeleid van voorzieningen. Uit de resultaten blijkt dat er over het algemeen veel
aandacht is voor scholing. Op driekwart van de peuterspeelzalen en ruim de helft van de
kinderdagverblijven volgen de medewerkers systematisch (na)scholing. Het vaakst betreft
het cursussen op het gebied van veiligheid (EHBO) en hygiëne. Cursussen gericht op
kennistoename van pedagogisch-didactische vaardigheden worden op rond de 60% van
de instellingen soms en op rond de 40% vaak gevolgd. In een kleiner deel van de
instellingen volgt het personeel cursussen voor het verbeteren van de taalvaardigheid
van de medewerkers en op het verbeteren van communicatie met ouders. Cursussen die
de loopbaanontwikkeling zelf tot doel hebben, worden het minst frequent aangeboden of
gevolgd.
Opvallend is het voorkomen van vormen van ‘leren op de werkplek’. Coaching van
individuele teamleden en leren van elkaars ervaringen zijn professionaliseringsvormen
die zowel in peuterspeelzalen als in kinderdagverblijven frequent ‘systematisch’
voorkomen. Cursussen en studiedagen waarvoor men naar buiten moet komen vaker
‘incidenteel’ voor. Met hele team op scholing of cursus gaan (collectief, buiten de
werkplek) gebeurt vaker op peuterspeelzalen dan op kinderdagverblijven. Verder springt
in het oog dat vrij veel medewerkers vankbladen lezen. Investeren in de opbouw van
professionele netwerken, ook buiten de organisatie, is op beide soorten voorzieningen
nog niet zo sterk uitgewerkt. Op de meeste instellingen is sprake van maandelijks
teamoverleg.
De helft van de kinderdagverblijven en bijna de helft van de peuterspeelzalen beschikt
over een kwaliteitssysteem en is gecertificeerd en ongeveer een kwart van de instellingen
is bezig met de invoering van een kwaliteitssysteem.
Als belangrijkste knelpunt bij het realiseren van een goed kwaliteitsniveau worden
‘financiën’ genoemd. Geen van de in de vragenlijst geformuleerde belemmerende
omstandigheden doen zich in zeer sterke of sterke mate voor; alle genoemde
omstandigheden komen gemiddeld ‘in enige mate’ voor. Peuterspeelzalen ervaren vooral
instroom van nieuwe kinderen als belemmerend voor de kwaliteit. Kinderdagverblijven
ervaren meer hinder van zwangerschaps- en zorgverlof en kortdurend ziekteverzuim van
personeel.

54

De directie Kinderopvang van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid is verantwoordelijk voor de Wet kinderopvang (WKO) en
kwaliteitseisen peuterspeelzalen (Wkkp). Deze wet regelt de financiering van de
kinderopvang en stelt eisen aan de kwaliteit van kinderopvang en
peuterspeelzaalwerk. Het peuterspeelzaalwerk is tot nu toe vooral onderzocht
in relatie tot het onderwijsachterstandenbeleid en de implementatie en
effectiviteit van programma’s voor- en vroegschoolse educatie (VVE). Een
landelijk onderzoek naar de kwaliteit van peuterspeelzalen, waarbij naast VVEook reguliere peuterspeelzalen zijn betrokken, is tot nu toe niet uitgevoerd.
Dat is de reden voor de opdrachtgever van dit onderzoek, de directie
Kinderopvang van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid om
onderzoek te laten uitvoeren naar de kwaliteit van peuterspeelzalen.
Met het oog hierop is de volgende onderzoeksvraag geformuleerd:
Hoe is de pedagogische kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk in Nederland?
Deze vraag valt uiteen in twee deelvragen:
a.

Hoe is de kwaliteit van de interacties tussen medewerkers en kinderen
(proceskwaliteit)?

b.

Hoe is de organisatorische kwaliteit van het peuterspeelzaalwerk,
zoals de groepssamenstelling, ruimte en inrichting (structurele
kwaliteit)?

De wens van de opdrachtgever is om hierbij een vergelijking te maken met
gegevens over de kwaliteit van kinderdagverblijven en om rekening te houden
55

met het onderscheid tussen peuterspeelzalen met en zonder voorschoolse
educatie. Het Kohnstamm Instituut en het Nederlands Consortium
Kinderopvang Onderzoek (NCKO) hebben hiertoe een gezamenlijke
onderzoekopzet uitgewerkt, bestaande uit twee deelonderzoeken:
Deze rapportage beschrijft de bevindingen uit het eerstgenoemde
deelonderzoek, secundaire analyses op data uit het pre-COOL
cohortonderzoek. De resultaten van het tweede deelonderzoek worden
voorjaar 2014 verwacht

Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen is gebruik gemaakt van
gegevens uit het pre-COOL cohortonderzoek (zie bijlage 1). In dit onderzoek
worden gegevens verzameld die gericht zijn op het beantwoorden van de vraag
naar effecten van voorschoolse voorzieningen (cq. voor- en vroegschoolse
educatie) op de ontwikkeling en schoolloopbaan van kinderen. Hiertoe worden
drie soorten gegevens verzameld: gegevens over de ontwikkeling van kinderen
(vanaf 2 jaar), gegevens over de gezinsachtergrond van de kinderen en
gegevens over de kwaliteit van voorschoolse voorzieningen en kleutergroepen
waar zij aan deelnemen. De kwaliteit van voorschoolse voorzieningen is
gemeten met behulp van groepsobservaties en vragenlijsten voor pedagogisch
medewerkers en leidinggevenden. Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van
data uit het tweejarigencohort (tweede meting), verzameld in het voorjaar van
2012. Er zijn gegevens beschikbaar van één of meerdere groepsobservaties op
151 instellingen (totaal 228 groepsobservaties) en vragenlijstgegevens van 182
instellingen. Er zijn minder groepsobservaties dan vragenlijsten, omdat
groepsobservaties alleen werden uitgevoerd in groepen met vier of meer aan
het pre-COOL-onderzoek deelnemende kinderen. In het onderzoek worden
instellingen zonder en met VVE-programma met elkaar vergeleken. Het gaat
hierbij om de programma’s Piramide, Kaleidoscoop, Uk & Puk/Puk & Ko,
Startblokken (basisontwikkeling), Sporen, Speelplezier en Doe meer met Bas.

56

In dit hoofdstuk vatten we de belangrijkste onderzoeksresulaten samen aan de
hand van de volgende vragen, die een uitwerking zijn van de door het
ministerie geformuleerde onderzoeksvraag:
Wat is de kwaliteit van de geboden sociaal-emotionele en educatieve
ondersteuning in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven? Zijn er
verschillen in geboden ondersteuning tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven? En zijn er verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma?
Wat is de structurele kwaliteit van peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma? Zijn er
verschillen in structurele kwaliteit tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven? En zijn er verschillen tussen peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven met en zonder VVE-programma?
Welke relaties zijn er tussen de structurele kwaliteit en de
proceskwaliteit in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven?
Welk beleid voeren peuterspeelzalen en kinderdagverblijven ten
aanzien van de pedagogische kwaliteit van de voorziening? Welke
knelpunten signaleren peuterspeelzalen en kinderdagverblijven voor
het bereiken van goede pedagogische kwaliteit
Daarna volgt een slotbeschouwing.

Om de vraag naar de kwaliteit van de geboden ondersteuning te beantwoorden
zijn observatiegegevens gebruikt over de kwaliteit van groepsinteracties, die in
het pre-COOL onderzoek verzameld zijn met behulp van de
observatieinstrumenten CLASS-Toddler en ECERS-E. Uit de groepsobservaties
blijkt dat voorschoolse voorzieningen goed scoren op het bieden van
ondersteuning van de sociaal-emotionele ontwikkeling (een positieve sfeer
creëren, sensitief op kinderen reageren). Een ondersteunend emotioneel
klimaat is belangrijk voor het welbevinden van een kind en is een voorwaarde
voor kinderen om zich goed te kunnen ontwikkelen. Dat de peuterspeelzalen
en kinderdagverblijven hierop scores in de hoge range laten zien is dus een
positief gegeven. De voorschoolse voorzieningen scoren redelijk op
gedragsregulering, dus op het creëren van voorwaarden voor leren (gedrag
57

reguleren; beschikbare tijd benutten voor leren). Mindere resultaten zien we
vooral bij de drie geobserveerde aspecten die horen bij de educatieve
ondersteuning, hierop scoren de instellingen gemiddeld laag tot middelmatig,
vooral op het geven van feedback. Een gepaste feedback bevordert het leren en
begrijpen van kinderen en zorgt voor een grotere deelname aan spel en
activiteiten. Op dit punt lijkt er nog veel ruimte te zijn voor verbetering. Er zijn
verschillen tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven op de
geobserveerde aspecten: peuterspeelzalen scoren hoger op gedragsregulering
en educatieve ondersteuning dan kinderdagverblijven. Hoewel het aantal
peutergroepen zonder VVE-programma in de observaties klein is, is gekeken of
zich verschillen voordoen tussen deze reguliere peuterspeelzalen en
peuterspeelzaalgroepen met VVE-programma op de interactiekwaliteit. Hieruit
komt naar voren dat de speelzalen met VVE wat lager scoren op het aspect
‘positieve sfeer’ dan de groep zonder VVE-programma. Gezien het kleine aantal
moeten we voorzichtig zijn met het trekken van vergaande conclusies.
Met behulp van de ECERS-E is de educatieve gerichtheid van voorzieningen
geobserveerd, toegespitst op taal en rekenen. Met de ECERS-E wordt gekeken
naar de aanwezigheid van materialen voor taal en rekenen en naar de manier
waarop medewerkers deze gebruiken om de taal- en rekenontwikkeling bij
jonge kinderen te stimuleren. Overall zijn de scores zeer laag, zowel bij
peuterspeelzalen als bij kinderdagverblijven. Gemiddeld ligt de score op talige
aspecten rond de drie en op aspecten die rekenen meten rond de twee (op een
zevenpuntsschaal). Voor taal betekent dit resultaat bijvoorbeeld dat er
verschillende soorten boeken in de groepsruimte aanwezig zijn, maar dat een
eventueel aanwezige leeshoek niet zelfstandig door kinderen wordt gebruikt,
noch dat kinderen hiertoe actief worden aangemoedigd. Verder wordt
gemiddeld genomen wel voorgelezen, maar er wordt niet of nauwelijks gepraat
over de inhoud. En als het gaat om ‘praten en luisteren’ geldt dat er wel sprake
is van enige conversatie tussen kinderen en medewerkers, maar het actief
taalgebruik door kinderen is minimaal. Kinderen worden bijvoorbeeld niet
aangemoedigd om wat langere tijd (bijvoorbeeld in een klein groepje)
gesprekjes te voeren.Volwassenen bieden niet of nauwelijks hulp of
begeleiding in conversaties met kinderen en stellen geen of weinig open
vragen, zoals ‘wat denk je dat er gebeuren zou als…’ om de taal van kinderen
uit te breiden. De score voor rekenen reflecteert dat er vaak wel materialen
beschikbaar zijn, zoals vormen en materialen om te sorteren of te matchen,
58

maar tijdens de observaties wordt hiermee gemiddeld genomen nauwelijks
gespeeld of gewerkt. Peuterspeelzalen scoren hoger op taal- en
rekenactiviteiten en –materialen dan kinderdagverblijven. Er zijn geen
verschillen tussen peuterspeelzalen en kinderdagverblijven met en zonder
VVE-programma in de gerichtheid op educatieve activiteiten en materialen.
De mate van sociaal-emotionele en educatieve ondersteuning is daarnaast
gemeten met de vragenlijst voor medewerkers.Voor wat betreft educatie wordt
de meeste ondersteuning geboden op ‘taal’, gemiddeld 2-4 keer per week.
Reken-activiteiten worden minder gedaan, gemiddeld één keer per week.
Peuterspeelzaal- medewerkers bieden meer taal- en rekenondersteuning aan
dan medewerkers in kinderdagverblijven. De minste aandacht is er voor
activiteiten die we hebben aangeduid als wetenschap- en techniekactiviteiten:
bijvoorbeeld samen spelen met water en nagaan welke dingen drijven en
zinken, met blokken een huis bouwen en de stevigheid bespreken, ed. Dit soort
activiteiten die, al handelend en door erover te praten de kans bieden om meer
gevorderde taal te gebruiken, worden gemiddeld maar enkele keren per maand
gedaan. Er zijn geen verschillen tussen instellingen met en zonder VVEprogramma op deze educatieve variabelen.
De medewerkers beoordelen zichzelf gemiddeld vrij hoog op sociaalemotionele ondersteuning. Peuterspeelzalen scoren op vijf van de zes
geselecteerde schalen hoger dan kinderdagverblijven. Er is een verschil tussen
medewerkers met en zonder VVE-programma: medewerkers met een VVEprogramma geven vaker aan dat zij het spel van kinderen stimuleren en spelen
beter in op verschillen in leeftijd, ontwikkelingsniveau of achtergrond tussen
kinderen dan medewerkers zonder VVE.

Structurele kenmerken betreffen over het algemeen reguleerbare kenmerken
van een voorziening, zoals de groepsgrootte en de staf-kind ratio. In dit
onderzoek hebben we in aanvulling hierop enkele andere
achtergrondkenmerken van de instellingen in het onderzoek meegenomen die
de pedagogische aanpak kunnen bepalen: het aandeel allochtone kinderen en
allochtone medewerkers, de gemiddelde bestaansduur van de onderzochte
locaties, de aanstellingsomvang van de medewerkers, en (voor
kinderdagverblijven) het uurtarief. De resultaten zijn als volgt.

59

De gemiddelde groepsgrootte met tweejarigen is 14 kinderen. Het aandeel
allochtone kinderen in de onderzochte locaties ligt gemiddeld tussen 30- 40%;
het aandeel allochtone medewerkers tussen 10 - 20%. De gemiddelde
bestaansduur van de onderzochte locaties is 5 - 10 jaar en dat is gelijk aan het
gemiddeld aantal ervaringsjaren van het personeel. De gemiddelde
aanstellingsomvang van de pedagogisch medewerkers is 17-24 uur (2 á 3
dagen) per week. Kinderdagverblijven vragen een gemiddeld uurtarief van
€6,75-. Op enkele structurele kenmerken zien we verschillen tussen
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven en tussen instellingen met en zonder
VVE-programma. Op peuterspeelzalen is het aandeel allochtone kinderen
hoger, evenals het aantal ervaringsjaren van het personeel en de groepsgrootte
(gemiddeld 1 kind meer). Op instellingen met een VVE-programma is het
aandeel allochtone kinderen hoger dan op instellingen zonder VVE-programma.
Peuterspeelzalen hebben een significant ongunstiger staf-kind ratio (1 op 7)
dan kinderdagverblijven (1 op 5). Binnen de peuterspeelzalen vinden we ook
een verschil (1 op 7 op instellingen zonder en 1 op 6 op instelingen met VVE),
maar dit is niet significant. De gemiddelde aanstellingsomvang van
medewerkers op kinderdagverblijven is hoger dan van
peuterspeelzaalmedewerkers. Peuterspeelzaalmedewerkers die werken met
met een VVE-programma hebben een grotere aanstellingsomvang dan
peuterspeelzaalmedewerkers zonder programma.

Er is een relatie tussen het aandeel allochtone kinderen en de sociaalemotionele ondersteuning zoals gemeten in de groepsobservaties: een hoger
aandeel allochtone kinderen geeft een hogere score te zien op de sociaalemotionele ondersteuning. Verder zijn er samenhangen tussen structurele en
achtergrondkenmerken en vragenlijstgegevens: een hoger aandeel allochtone
kinderen hangt positief samen met meer taal- en rekenstimulering, kwalitatief
betere spelstimulering en het beter kunnen omgaan met verschillen tussen
kinderen. Ook het aandeel allochtone medewerkers heeft een positief verband
met meer taal- en rekenondersteuning en ook met een betere bevordering van
samenspel, doen-alsof-spel en betere emotionele ondersteuning. Een grotere
omvang van de groep en een grotere aanstelling gaan samen met meer taal- en
rekenactiviteiten. Verder hangt de aanstelling positief samen met het aanbod
aan wetenschap- en techniekactiviteiten. Er is een negatief verband tussen

60

proceskenmerken en het uurtarief: een hoger uurtarief gaat samen met minder
ondersteuning op sociaal-emotionele en educatieve kenmerken.

Gegevens die verzameld worden via observaties of toetsen kunnen worden
ingezet om het aanbod beter te kunnen afstemmen op de behoeften van
individuele of groepen kinderen. De meeste instellingen gebruiken een
kindvolgsysteem. Peuterspeelzalen gebruiken ten opzichte van
kinderdagverblijven het kindvolgsysteem zowel vaker voor het in kaart
brengen van de ontwikkeling van kinderen als in beleidsmatige zin, als input
voor het pedagogisch handelen (het plannen van individuele of
groepsactiviteiten, plannen van het instellingsbeleid).
Scholing en professionalisering van het personeel vormen belangrijke pijlers in
het kwaliteitsbeleid van voorzieningen. Uit de resultaten blijkt dat er over het
algemeen veel aandacht is voor scholing. Op driekwart van de peuterspeelzalen
en ruim de helft van de kinderdagverblijven volgen de medewerkers
systematisch (na)scholing. Het vaakst betreft het cursussen op het gebied van
veiligheid (EHBO) en hygiëne. Cursussen gericht op kennistoename van
pedagogisch-didactische vaardigheden worden op rond de 60% van de
instellingen soms en op rond de 40% vaak gevolgd. In een kleiner deel van de
instellingen volgt het personeel cursussen voor het verbeteren van de
taalvaardigheid van de medewerkers en op het verbeteren van communicatie
met ouders. Cursussen die de loopbaanontwikkeling zelf tot doel hebben,
worden het minst frequent aangeboden of gevolgd. Opvallend is het
voorkomen van vormen van ‘leren op de werkplek’. Coaching van individuele
teamleden en leren van elkaars ervaringen zijn professionaliseringsvormen die
zowel in peuterspeelzalen als in kinderdagverblijven frequent ‘systematisch’
voorkomen. Scholingsvarianten buiten de werkplek, zoals cursussen en
studiedagen bezoeken, komen vaker ‘incidenteel’ voor. Verder geven veel
respondenten aan vakbladen te lezen. Ook valt op dat met hele team op
scholing of cursus gaan (collectief, buiten de werkplek) vaker voorkomt op
peuterspeelzalen dan op kinderdagverblijven. Investeren in de opbouw van
professionele netwerken, ook buiten de organisatie, is op beide soorten
voorzieningen nog niet zo sterk uitgewerkt. Op de meeste instellingen heeft
men maandelijks teamoverleg.
De meeste instellingen beschikken over een (niet nader bevraagd)
kwaliteitscertificaat of zijn bezig met de invoering hiervan. Het grootste
61

knelpunt voor het bereiken van het beoogde kwaliteitsniveau zijn ‘financiën’.
Een belemmerende omstandigheid voor peuterspeelzalen is een grote instroom
van nieuwe kinderen. Bij kinderdagverblijven hebben de belemmerende
factoren meer te maken met personele zaken: zwangerschaps- en zorgverlof en
kortdurend ziekteverzuim.

Aanleiding voor dit onderzoek is de wens van het ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid om meer zicht te krijgen op de pedagogische kwaliteit van
peuterspeelzalen, na de in het verleden en recentelijk uitgevoerde peilingen
naar de pedagogische kwaliteit van de kinderopvang (oa. Fukkink e.a., 2013) en
(eenmalig) van de naschoolse opvang (Boogaard en Van Daalen, 2012). Voor dit
onderzoek hebben we gebruik gemaakt van data die worden verzameld in het
pre-COOL-cohortonderzoek. Het gaat om een eerste verkenning op dit
databestand, dat naast gegevens over pedagogische kwaliteit ook gegevens
bevat over de ontwikkeling en leerprestaties van kinderen en hun
gezinsachtergrond. In grote lijnen is het resultaat dat peuterspeelzalen en
kinderdagverblijven gemiddeld tot goed scoren op aspecten die de sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen stimuleren (positieve sfeer creëren,
sensitief reageren). Peuterspeelzalen laten meer ontwikkelingsstimulering zien
dan kinderdagverblijven, zowel op de observaties als zelf gerapporteerd, op
educatieve schalen in de vragenlijst. Dat biedt dus grond aan de conclusie dat
medewerkers in peuterspeelzaalgroepen beter in staat zijn om activiteiten te
realiseren die het leren en de ontwikkeling van kinderen ondersteunen,
bijvoorbeeld door zelf actief bij een activiteit betrokken te zijn en gesprekjes
te voeren die de taalontwikkeling en het denken bevorderen of door ook
terloopse momenten te benutten als leermoment. De resultaten op het
educatieve domein leiden echter tot de conclusie dat ook binnen
peuterspeelzalen nog veel ruimte is voor verbetering.
De landelijk erkende VVE-programma’s zijn destijds ontwikkeld met als doel
om de pedagogische aanpak in peuterspeelzaalgroepen met veel kinderen uit
laagopgeleide en migrantengezinnen te versterken. Hiertoe bieden deze
programma’s een raamwerk met een evenwicht in sociaal-emotionele en
educatieve doelen, suggesties voor de inrichting van de ruimte en materialen,
62

dag-week- en jaarschema’s, uitgewerkte voorbeeldactiviteiten, beschrijvingen
van belangrijke woorden en begrippen, interactiemodellen, een kindvolgsysteem en soms een uitgewerkt kwaliteitssysteem met (zelf)beoordelingsinstrumenten voor evaluatie van de uitvoering en pedagogisch handelen. De
programma’s geven kortom veel handreikingen. Uit de resultaten blijkt dat
deze nog te weinig vertaling vinden naar het pedagogisch handelen.
In de onderzochte peuterspeelzaalgroepen zitten meer allochtone kinderen
dan in de kinderdagverblijven. We vinden een positieve relatie tussen het
aandeel allochtone kinderen en de sociaal-emotionele ondersteuning. Het is
mogelijk dat medewerkers in peuterspeelzaalgroepen met een grotere etnische
diversiteit beter weten in te spelen op de behoeften van de verschillende
groepen kinderen. De uitkomsten op de schaal ‘verschillen’ uit de vragenlijst
wijzen hier ook op.
Tussen peuterspeelzalen met en zonder een VVE-programma zien we weinig
verschillen in kwaliteit. Er is echter een bevinding die we, ondanks de kleine
aantallen peuterspeelzalen zonder VVE in deze analyses, onder de aandacht
willen brengen, dat is de uitkomst dat peuterspeelzalen met een VVEprogramma wat lager scoren op ‘positieve sfeer’ dan de groep zonder
programma. Op VVE-peuterspeelzalen zitten overwegend de in sociaal en
cognitief opzicht meest kwetsbare kinderen, uit laag-opgeleide autochtone en
migrantengezinnen. Het is mogelijk dat zich in deze VVE-groepen met veel
kinderen uit risicogroepen meer gedragsproblemen voordoen waardoor het
moeilijker is om te zorgen voor een positief groepsklimaat. Dit resultaat
vraagt, ondanks de kleine aantallen niet-VVE groepen in de observaties, om
nadere aandacht met het oog op het welbevinden van de kinderen in de VVEgroepen.
Het hoge aandeel gebruikers van een VVE-programma in dit onderzoek heeft te
maken met de steekproeftrekking voor pre-COOL, waarin is gezorgd voor een
oververtegenwoordiging van basisscholen met allochtone leerlingen. Kennelijk
voeren veel voorschoolse voorzieningen van waaruit kinderen naar deze
basisscholen uitstromen, een VVE-programma uit. Dit is logisch als het gaat om
de peuterspeelzaalsector, waarin VVE-programma’s al lang worden gebruikt.
Het hoge gebruik van VVE onder kinderdagverblijven in dit onderzoek is echter
opmerkelijk, vergeleken met het landelijke beeld en gezien de relatief recente
betrokkenheid van kinderdagverblijven bij het VVE-beleid. Er is nog weinig
bekend over de manier waarop er in de kinderdagverblijven wordt gewerkt met
63

voor- en vroegschoolse educatie en over de implementatie van deze
programma’s in de kinderopvang. Het ligt voor de hand om de (uit)werking van
VVE-programma’s in de kinderopvang nader te onderzoeken nu het de
bedoeling is dat in kinderdagverblijven in toenemende mate ook de
doelgroepkinderen van het onderwijsachterstandsbeleid instromen.
Het onderzoek geeft indicaties dat men over het algemeen veel belang hecht
aan een kwalitatief goed aanbod. Bijna de helft van de peuterspeelzalen en de
helft van de kinderdagverblijven beschikt over een kwaliteitssysteem en is
gecertificeerd en ongeveer een kwart is bezig met de invoering van een
kwaliteitssysteem. Driekwart van de peuterspeelzaal- en ruim de helft van de
kinderdagverblijfmedewerkers volgt systematisch (na)scholing, vaak gericht op
verbetering van de pedagogische vaardigheden. Een positief punt in dit
verband is verder dat de ontwikkeling van kinderen op veel locaties op
systematische wijze wordt gevolgd met behulp van een volgsysteem. Uit recent,
kwalitatief onderzoek naar de doorgaande lijn in voor- en vroegschoolse
educatie komt naar voren dat koppels van peuterspeelzalen en basisscholen
die langere tijd gezamenlijk werken met een VVE-programma (mede onder
invloed van door de SLO ontwikkelde nieuwe leerlijnen voor het jonge kind7)
bezig zijn met de invoering van opbrengstgericht werken (Veen e.a., 2013). Dat
blijkt te leiden tot een nieuwe impuls: zowel in de voorschoolse instellingen als
in de scholen worden meer doelen geformuleerd, op cognitief en sociaalemotioneel gebied, per thema en per fase. Ook wordt er meer aandacht besteed
aan het vaststellen of die doelen ook bereikt worden (via het meer nauwgezet
volgen van de ontwikkeling van de kinderen, met behulp van observaties of
toetsen). Een gevolg daarvan is dat ook de didactiek nieuwe impulsen krijgt: er
wordt meer expliciet bekeken hoe de doelen behaald kunnen worden en welke
activiteiten daartoe bijdragen. In het algemeen lijkt er sprake te zijn van een
toenemende planmatigheid. Volgens sommige respondenten in het beschreven
onderzoek kan deze slag naar een meer doelgerichte en planmatige aanpak
vooral door de medewerkers in de voorschoolse instellingen alleen gemaakt
worden met intensieve begeleiding en betrokkenheid van de leidinggevende (de

7

Met het oogmerk om de kwaliteit van VVE te verhogen heeft de SLO een leerplan ontwikkeld voor
het jonge kind. Dit plan is bedoeld om de aansluiting van voor- naar vroegschoolse educatie en
vervolgens naar groep 3 te verbeteren. Centraal in het plan staan de ‘beheersingsdoelen. Voor taal
en rekenen zijn deze afgeleid van de referentieniveaus die sinds augustus 2010 van kracht zijn in
het basisonderwijs (www.taalenrekenen.nl).

64

manager welzijn/kinderopvang, de IB-er of VVE-coördinator van de school). De
analyses op de pre-COOL-data laten zien dat op een deel van de
peuterspeelzalen en kinderdagverblijven al perspectiefvolle vormen van
professionele ontwikkeling voorkomen, zoals coaching, van elkaar leren/bij
elkaar kijken en gezamenlijke pedagogisch-didactische training. Ook hierop
kan nog sterker worden ingezet.

65

66

Blair, C., & Razza, R.P. (2005). Relating effortful control, executive function, and false
belief understanding to emerging math and literacy ability in kindergarten.
(2), 647-663.
Bodrova, E & Leong, D.J. (2001).
.
Boogaard, M. & Van Daalen, M. (2012).
. Amsterdam: Kohnstamm Instituut (rapport 879).
Boom, D.C. van den (1994). The influence of temperament and mothering on attachment
and exploration: An experimental manipulation of sensitive reponsiveness among
lower-class mothers with irritable infants. In:
, , 1457-1477.
Burchinal, M.R., Roberts, J.E., Riggins Jr., R., Zeisel, S.A., Neebe, E., & Bryant, D. (2000).
Relating quality of center-based child care to early cognitive and language
development longitudinally.
( ), 339-357.
Caspi, A., McClay, J., Moffitt, T., Mill, J., Martin, J., Graig, I.W., Taylor, A., & Poulton, R.
(2002). Role of genotype in the cycle of violence in maltreated children.
(5582), 851-854.
Crockenberg, S.C. (2003). Rescuing the Baby From the Bathwater: How Gender and
Temperament (May) Influence How Child Care Affects Child Development. In:
,
( ), p.1034-1038.
Diamond, A., Barnett, W.S., Thomas, J., & Munro, S. (2007). Preschool program improves
cognitive control.
, 1387-1388.
Dickinson, D.K., McGabe, A., Anastasopolous, L., Peisner-Feinberg, E.S., & Poe, M.D. (2003).
The Comprehensive Language Approach to early literacy: The interrelationships
among vocabulary, phonological sensitivity, and print knowledge among preschool aged children.
(3), 465-481.

67

Doolaard, S.& Leseman, P. (2008).
. Integrerende studie
n.a.v. de opbrengsten van de onderzoekslijn Sociale en institutionele context van
scholen uit het onderzoeksprogramma beleidsgericht onderzoek primair
onderwijs 2005-2008. Groningen: GION.
Driessen, G., Mulder, L., Ledoux, G., Roeleveld, J., & Veen, I. van der (2009).
Nijmegen: ITS / Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Driessen, G., Mulder, L., Ledoux, G., & Roeleveld, J. (2012).
Nijmegen: ITS /
Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Eck, E. van & Veen, A. (2011).
Presentatie op de ECO3-conferentie ‘professionalisering en kwaliteitszorg in de
opvang en educatie van 0-12-jarigen’. Utrecht, 13 september 2011.
Fukkink, R.G., Helmerhorst, K., Gevers Deynoot-Schaub, M., De Kruif, R.E.L., Tavecchio,
L.W.C., & Riksen-Walraven, M. (2011).
. Amsterdam:
NCKO.
Fukkink, R.G., & Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M. (2011).
Amsterdam: Universiteit van Amsterdam.
Fukkink, R.G., Gevers Deynoot-Schaub, M.J., Helmerhorst , K.O., Bollen, I., RiksenWalraven, J.M. (2013). Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang voor 0- tot 4jarigen in Nederlandse kinderdagverblijven in 2012. Amsterdam: NCKO.
Gevers Deynoot-Schaub, M.J. & Riksen-Walraven, J.M. (2006a). Peer Contacts of 15-Montholds in Childcare: Links With Child Temperament, Parent–Child Interaction and
Quality of Childcare. In:
, 4 (p 709-729).
Gevers Deynoot-Schaub, M.J. & Riksen-Walraven, J.M. (2006b).
Amsterdam: SCOKohnstamm Instituut.
Gevers Deynoot-Schaub, M.J., Helmerhorst, K.O.W, Bollen, I. & Fukkink, R.G. (in
voorbereiding). Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 2- tot 4- jarigen in
Nederlandse peuterspeelzalen in 2013. Amsterdam: NCKO.
Goede, D. de & G.J. Reezigt (2001).
. Groningen: GION.
Haan, A.K.E. de, Leseman, P.P.M. & Elbers, E.P.J.M. (2011).
Utrecht: Universiteit Utrecht.
Jong-Heeringa, J.L & Bosker, R.J. (2006).
. Implementatie en
effecten van SpelenderWijs in het kader van Voor- en Vroegschoolse Educatie.
Groningen: GION.
Kruif, R.E.L. de, Riksen-Walraven, J.M.A., Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M., Helmerhorst,
K.O.W., Tavecchio, L.W.C., & Fukkink, R.G. (2009).
.
Amsterdam/Nijmegen: NCKO.

68

Kruif, R.E.L. de, Vermeer, H.J., Fukkink, R.G., Riksen-Walraven, J.M.A., Tavecchio, L.W.C.,
van IJzendoorn, & van Zeijl, J. (2007).
. Amsterdam: NCKO.
Ledoux, G., Blok, H., Boogaard, M., m.m.v. Kruger, M. (2009).
.
Over de waarde van meetgestuurd onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 812.
Leseman, P.P.M. (2008).
.
Brussels, Belgium: EURYDICE/European Commission.
Marcon, R.A. (1999). Differential impact of preschool models on development and early
learning of inner-city children: A three cohort study.
(2), 358-375.
Marcon, R.A. (2002). Moving up the grades: Relationship between preschool model and
later school success.
(1), 1-24.
McClelland, M. M., Cameron, C. E., Wanless, S. B., & Murray, A. (2006a). Executive function,
behavioural selfregulation and social-emotional competence.
1-39.
McClelland, M.M., Acock, A.C., & Morrison, F.J. (2006b). The impact of kindergarten
learning-related skills on academic trajectories at the end of elementary school.
, 471-490.
Nap-Kolhoff, E., Schilt-Mol, T. van, Simons, M., Sontag, L., Steensel, R. van & Vallen, T. (2008).
.
Phillips, D., Mekos, D., Scarr, S., McCartney, K., & Abott-Shim, M. (2000). Within and
beyond the classroom door: Assessing quality in child care centers.
(4), 475-496.
Pianta, R., La Paro, K., Hamre, B. (2008).
. Baltimore, London, Sydney: Paul Brooks Publishing.
Pianta, R.C., Paro, la, K.M, Hamre, B.K.
www.teachstone.com
Pre-COOL consortium (2012). Pre-COOL cohortonderzoek.
. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Rapport 877.
Pre-COOL consortium (in voorbereiding). Pre-COOL cohortonderzoek.
). Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Ramey, C.T., & Ramey, S.L. (2004). Early learning and school readiness: Can early
intervention make a difference?
(4), 471-491.
Reezigt, G.J. (1999).
. Groningen: GION
Riksen-Walraven, M.J. & Albers, E.M. (2008).
. Paper presented at the Second
International Conference on Early Childhood Education, March 6-7 2008, Arnhem,
the Netherlands.

69

Roeleveld, J. (red.) (2008).
. Technische rapporten over het
onderzoek 2004-2008. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut.
Sabol, T.J., Soliday Hong, S.L, Pianta, R.C. & Burchinal, M.R. (2013). Can rating Pre-K
programs predict children’s learning?
,
(6148), 845-846.
Schipper, E.J. de, Riksen-Walraven, J.M.A., & Geurts, S.A.E. (2006). Effects of childcaregiver ratio on caregiver-child interaction in child-care centers: an
experimental study.
(4), 861-874.
Schooten, E. van, & Sleegers, P. (2008).
Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
Stipek, D.J., Feiler, R., Byler, P., Ryan, R., Milburn, S., & Salmon, J.M. (1998). Good
beginnings: What difference does the program make in preparing young children
for school?
(1), 41-66.
Sylva, K., Melhuish, E., Sammons, P., Siraj-Blatchford, I., & Taggart, B. (2004).
. London: Institute of Education.
Sylva, K., I. Siraj-Blatchford, B. Taggart (2006).
Early
Childhood Environment Rating Scale Extension (ECERS-E). Four curricular
subscales. Revised Edition. Trentham Books, Stoke on Trent, UK and Sterling USA.
Sylva, K., Melhuish, E., Sammons, P., & Siraj-Blatchford, I. (2007).
. Paper presented at the Biennial Meeting
of the Society for Research in Child Development. Boston, Massachusetts.
Veen, A., Roeleveld, J. en Leseman, P.(2000).
. Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut. SCO-rapport 576.
Veen, A., Roeleveld, J. & Van Daalen, M (2005).
Amsterdam:
Dienst
Maatschappelijke
Ontwikkeling / SCO-Kohnstamm Instituut, SCO-rapport 733.
Veen, A., Fukkink, R., Roeleveld, J. (2006).
Amsterdam:
SCO-Kohnstamm Instituut. SCO-rapport 751.
Veen, A., Daalen, M. van, Roeleveld, J. & Jonge N. de, (2007).
Amsterdam: SCO-Kohnstamm Instituut,
Universiteit van Amsterdam (SCO-rapport nr. 779).
Veen, A., van der Veen, I., Heurter, A. & Paas, T. (2012).
. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport
880.
Veen, A., Veen, I. van der, Driessen, G. (2012).
. Amsterdam: Kohnstamm Instituut (rapport 874).
Veen, A., Karssen, M., Daalen, M. van & Roeleveld, J. (2013).
. Amsterdam:
Kohnstamm Instituut (rapport 892).
Vermeer, H.J., van IJzendoorn, M.H., de Kruif, R.E.L., Fukkink, R.G., Tavecchio, L.W.C.,
Riksen-Walraven, J.M.G., & van Zeijl, J. (2005).

70

. Leiden,
Amsterdam en Nijmegen: Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek.
Weijer-Bergsma, E. van de, Wijnroks, L., & Jongmans, M.J. (2008). Attention development
in infants and preschool children born preterm: A review. Utrecht: Langeveld
Instituut. In:
(3):333-51.

Het CohortOnderzoek Onderwijsloopbanen het jonge kind/voor- en
vroegschoolse educatie (pre-COOL) is een grootschalig, landelijk onderzoek
naar de effecten van voor- en vroegschoolse educatie. Doel van het pre-COOLonderzoek is om zicht te krijgen op de effecten van verschillende vormen van
kinderopvang en van voor- en vroegschoolse educatie op de cognitieve en
sociaal-emotionele ontwikkeling van jonge kinderen. In het pre-COOLcohortonderzoek worden twee cohorten kinderen gevolgd in hun ontwikkeling
en schoolloopbanen. Het eerste, het zogenoemde

cohort, is gestart

in 2009. Deze kinderen worden gevolgd vanaf de overgang van een
voorschoolse instelling naar het basisonderwijs, tot in ieder geval het einde van
het basisonderwijs. De tweede groep, het

cohort, bestaat uit

kinderen die in schooljaar 2010-2011 op tweejarige leeftijd voor het eerst zijn
onderzocht (pre-COOL-consortium, 2012). Bij deze kinderen vond in het
schooljaar 2010/11 op tweejarige leeftijd de eerste meting plaats, in 2011/12
de tweede meting en in 2012/13 de derde meting. In schooljaar 2013/14 zullen
deze kinderen in groep 2 zoveel mogelijk betrokken worden bij de derde
meting van COOL5-18. Het pre-COOL-onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht

71

van het Ministerie van OCW en NWO-PROO, door het Kohnstamm Instituut, het
ITS en de Universiteit van Utrecht.
Het pre-COOL-cohortonderzoek sluit aan op het onderzoek COOL 5-18. Het
COOL

cohortonderzoek is een grootschalig landelijk onderzoek,dat wat het

basisonderwijs betreft wordt uitgevoerd door het Kohnstamm Instituut en ITS
(Driessen e.a., 2009, 2012; www.COOL5-18.nl). De eerste COOL-meting vond
plaats in schooljaar 2007/08, de tweede in schooljaar 2010/11 en de derde is
gepland in 2013/14. Bij elke meting zijn gegevens verzameld van circa 38.000
kinderen in de groepen 2, 5 en 8 van 550 scholen. Deze leerlingen worden
zoveel mogelijk in de tijd gevolgd. COOL omvat een voor het basisonderwijs
representatieve steekproef van 400 scholen en daarnaast een aanvullende
steekproef van 150 scholen met veel doelgroepleerlingen van het
Onderwijsachterstandenbeleid (OAB).

72

8

Drie aan pre-COOL deelnemende instellingen konden niet gevonden worden in het LRKP-bestand,
hetgeen het totaal van 253 instellingen verklaart.

73

74

75

76

* Antwoordscores van 1-3

77

Teamoverleg
* Antwoordscores van 1-7

* Antwoordscores van 1-3. Hoe hoger de score, hoe sterker het knelpunt

* Antwoordscores van 1-4. Hoe hoger de score, hoe meer sprake er is van belemmering

78

79

80

81

82

83

908
906
905
904
902

901

900

899
898
897
896
895

Boogaard, M., Daalen-Kapteijns, M.M. van.
Daltoncompetenties voor leerlingen in het vo.
Ledoux, G., Vergeer, M.M., Elshof, D.
Nieuwe paden.
Koopman, P.N.J., Ledoux, G.
Kengetallen Passend Onderwijs.
Glaudé, M., Eck van, E.
Uitstroom van oudere docenten. Actie?
Heemskerk, I.M.C.C., Eck, E. van, Karssen, A.M.
Meer differentiatie in de onderwijsaanpak: Gunstig voor jongens?
En voor meisjes?
Veen, A., Veen, I. van der, Karssen, A.M., Roeleveld, J.
Deelname aan voor- en vroegschoolse educatie en de ontwikkeling van
kinderen.
Ledoux, G., Meijer, J., Veen, I. van der, Breetvelt, I., m.m.v. Dam, G. ten,
Volman, M.
Meetinstrumenten voor sociale competenties, metacognitie en advanced skills.
Koopman, P.N.J., Voncken, E.
LWOO-loopbanen in beeld.
Sligte, H.W., Breetvelt, I.S., Karssen, A.M.
Vraagfinanciering Schoolbegeleiding. Vervolgonderzoek 2008-2011.
Eck, E. van, Voncken, E., Glaudé, M., Roeleveld, J.
Opwaarts, mars.
Roeleveld, J., Smeets, E., Ledoux, G., Wester, M., Koopman, P.N.J.
Prestaties en loopbanen van zorgleerlingen.
Pater, C.J., Veugelers, W., Karssen, A.M., Vergeer, M.M.
De context van G/HVO in het openbaar onderwijs.

Deze rapporten zijn te bestellen via: secr@kohnstamm.uva.nl
Voor meer informatie, zie; http://www.kohnstamminstituut.uva.nl

84