‘Naar een nieuw economisch ruimtelijk versnetwerk’
- Koersnotitie MIRT Greenports en de samenwerking met de Mainport –

Inhoud koersdocument
Samenvatting en conclusies
Blok A

Korte toelichting uitkomsten Fase 1
A1
A2
A3

Blok B

Vertrekpunt: versterking van de concurrentiekracht van de Greenports
en de Mainports
Urgentie (waarom doen we dit)
Uitkomsten 1ste Fase : 6 kritische succesfactoren

Toetsen en verdiepen van het Greenport 3.0 beleidsconcept
B1
B2
B3
B4

Het concept Greenport 3.0: wat behelst het?
Toetsing van het concept
Verdieping in 2e deel MIRT onderzoek
Verdere richting geven aan het Greenport 3.0 beleidsconcept

1
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Samenvatting en conclusies
In het MIRT-onderzoek Greenports en de samenwerking met de Mainports wordt bekeken
hoe de internationale concurrentiepositie van de Nederlandse tuinbouw behouden kan blijven, als we de ambitie hebben de grootste draaischijf van Europa te blijven. Het onderzoek
richt zich op het achterhalen van kansen daartoe vanuit innovatie, ruimtegebruik en logistiek. In de eerste fase van het onderzoek (uitgevoerd in 2015) is daarvoor het Greenport 3.0
concept opgesteld en zijn 6 kritische succesfactoren opgehaald aan de hand van vele gesprekken met het bedrijfsleven, overheden, de Greenports, de Mainports en overige betrokken stakeholders. In Greenport 3.0 gaat het vooral om het collectief potentieel van de productie, handel, toegevoegde waarde en de logistieke draaischijffunctie van Nederland en de
functionele (incl. digitale) en fysieke relaties daartussen. Tezamen leidt dit op hoofdlijnen tot
het verder doorzetten van de volgende transitie waarbij de term Greenport uiteindelijk evolueert in een excellent versnetwerk:
Schema 1: schets van de in gang gezette veranderingen

Uit het eerste deel van het onderzoek zijn samengevat de volgende zes kritische succesfactoren naar voren gekomen (zie ook onderdeel B3):
1. Het bouwen van een samenhangend versnetwerk tussen de 6 Greenports (inclusief
de satellietgebieden) en beide Mainports heeft toegevoegde waarde;
2. Het daarbinnen identificeren van de functies van de Greenports in samenhang met
de Mainports en andere gebieden als een belangrijk onderdeel;
3. Het uitbreiden van mogelijkheden tot netwerkketens waarbij de inzet van synchromodaal transport steeds belangrijker wordt (zowel fysiek als digitaal);
4. Het betrekken van de rol van de stad bij innovaties zal aan belang winnen;
5. Het moderniseren en accelereren van de ruimtelijke ontwikkelingen in de tuinbouw
door een gebiedsgerichte benadering en in de glastuinbouw in combinatie met de
inzet van energie/warmte als ‘nieuwe’ locatiefactoren moet onverminderd worden
doorgezet;
6. Het uitgaan van de ondernemerskracht vanuit de Greenports en Mainports zelf
vormt een belangrijke basis.
Op basis van de tussenuitkomsten van het MIRT onderzoek (eerste fase) is besloten om
meer richting te geven aan dit concept door het te toetsen, te verdiepen en door te kijken
welke projectideeën daar een invulling aan zouden kunnen geven.
2
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Aanpak 2de fase (voorjaar 2016)
In eerste instantie heeft het toetsen van het Greenport 3.0 concept centraal gestaan. Het
denkmodel gaat uit van zogenaamde ‘wiebertjes’ (zie figuur aan de rechterzijde). De onderliggende bouwstenen tonen aan dat traditionele tuinbouwgebieden inderdaad steeds meer
integrale ontwikkel- en verhandellocaties zijn geworden met vertakkingen naar andere
Greenports, de Mainports en nationale en internationale bestemmingen. Bij het toetsen ging
het vooral om het idee zelf, de ruimgelijke implicaties en de effecten op het logistieke systeem.
Bij de verdieping ging het om een beter begrip krijgen van de samenhang van het netwerk
en wat er voor nodig is om het ten volle te benutten. Bij het richting geven aan ging het met
name om een eerste set aan projecten en maatregelen te bedenken die -vanuit de Greenports en Mainports gevoed- het netwerk kunnen verstevigen.
Het kernteam en de andere betrokkenen hebben zich laten ondersteunen bij het uitwerken
van de vraagstelling. Het ging hierbij met name om het toetsen en verdiepen van de kritische succesfactoren (Florpartners), maar ook om het daaropvolgend verbeelden van de
resultaten (Posad). Deze toetsing, verdieping en beelden zijn opgenomen in het rapport
“Greenport 3.0; Profielschets en ontwikkeling 2006-2016-2026” van Florpartners en Posad.
Het concept van deze onderhavige Koersnotitie is besproken in het bestuurlijke Greenport
Holland Overhedenoverleg van 22 juni 2016. Daar is het in deze notitie (nader) uitgewerkte
beleidsconcept Greenport 3.0 onderschreven en zijn procesafspraken gemaakt om gezamenlijk te komen tot een uitvoeringsagenda. De tijdens de bespreking gemaakte opmerkingen over deze notitie zijn verwerkt.

Conclusies
Toetsing (met name gericht op de kritische succesfactoren 1,2 en 5)
1. De toetsing van het neergezette 3.0 concept is in een aantal groepsessies met de
afzonderlijke Greenports (waarbij leden van het kernteam ondersteund zijn door de
adviseurs van Florpartners en Posad) positief verlopen. Alle Greenports bevestigen
op hoofdlijnen de veranderingen en richtingen, zoals die in het 3.0 concept worden
omschreven. De Greenports veranderen van kleur, dit is een proces dat al langer
gaande is en langzamerhand meer structuur krijgt. Het blijkt dat het profiel van de
tuinbouwgebieden inderdaad is veranderd (iedere Greenport overigens op haar eigen wijze met een wisselend tempo) tot integrale multifunctionele clusters waar
teelt, handel en logistiek zich in een nieuwe ruimtelijke mengvorm manifesteren.
Traditionele tuinbouwgebieden veranderen in geïntegreerde economische logistieke
draaischrijven, waarbij handel, transport, nieuwe innovaties en toegevoegde waarde activiteiten een steeds belangrijkere rol gaan vervullen.
2. Er is hierbij bovendien steeds meer sprake van een groeiende verwevenheid van de
Greenports onderling en met de Mainports. Het Greenport 3.0 concept biedt de
mainports toegevoegde waarde. Meer en meer ontstaat onder druk van de internationale concurrentiekracht een netwerk van functionele en fysieke relaties tussen de
beide typen ports, maar ook tussen de Greenports onderling. Deze relaties zijn niet
altijd hetzelfde in omvang en aard, maar de intensiteit ervan neemt wel toe.
3
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

3. Beide typen Ports erkennen dit en hechten er waarde aan om de kansen die deze
cross-over biedt uit te werken en in business om te zetten. Het blijkt dat het groeiende belang van het verstevigen van de onderlinge relatie recent pas als een belangrijk strategisch onderwerp is ingezet,hetgeen voorheen niet in dezelfde mate het geval was. De haven van Rotterdam erkent in toenemende mate het belang van de
Greenports en is bereid te investeren. Dit geldt ook voor de Mainport Schiphol als
preferred flowerhub. Baanbrekende nieuwe projecten als de Coolport (Rotterdam)
en de dialoog over een mogelijke Perishable Center (op Schiphol) geven hier een
eerste invulling aan.
4. Dit leidt tot transities die vragen om andere ruimtelijke en economische strategieën
voor vernieuwing. Het herstructureringsbeleid is bijvoorbeeld overgegaan in wat we
thans moderniseringsbeleid noemen en wordt in de toekomst steeds meer ingebed
in een integrale gebiedsontwikkeling. Hierbij geldt dat steeds meer ruimtelijke functies met elkaar verweven raken en gecombineerd kunnen worden door veranderende verschijningsvormen (bijv. meerlaagstelen in plaats van de enkellaagse (huidige)
kassen).
Daarnaast geldt dat voor de glastuinbouw de beschikbaarheid van afdoende
(rest)warmte en energie meer dan voorheen structurerend zal worden als vestigingsplaatsfactor. De groeiende samenwerking met de mainports maakt dat het
netwerk van verbindingen en stromen voor import en export ook aan het veranderen
is.
5. Belangrijk is ook de conclusie dat deze accentverschuiving al door de markt wordt
opgepakt, als we kijken naar de ontwikkelingen tussen 2006 en 2016, dit ook als zodanig herkend en erkend wordt en bovendien een solide uitgangspunt heeft gevormd voor de dialoog met de afzonderlijke Greenports en de Mainports.
6. De toetsing onderschrijft de uitgangspunten van het Greenport 3.0 beleidsconcept.
Voor de ruimtelijke uitwerking, de samenhang van het logistieke netwerk (draaischijffuncties) en de rol van de stad, is nog een verdiepingsslag uitgevoerd.
Verdieping van het 3.0 concept (kritische succesfactoren 2 en 3)
7. De vervlechting tussen de Greenports en de Mainports en tussen de Greenports
onderling vraagt om een ander ruimtelijk en logistiek patroon. Er zal in de toekomst
geen sprake meer zijn van afzonderlijke ports, maar veel meer van een ingenieus
geïntegreerd logistiek netwerk.
8. In dit netwerk spelen alle locaties (Greenports en satellietgebieden), de onderlinge
verbindingen en alle vervoersmodaliteiten een rol. Er zijn 3 geledingen te onderscheiden die tezamen het netwerk vormen:
Eigenschappen van de Greenports Westland/Oostland, Aalsmeer en Venlo, gelegen
in de directe nabijheid van een Mainport met intercontinentale verbindingen (Westland Oostland en Aalsmeer) of met een grote draaischijffunctie (Venlo)
 Grootschalig en gevarieerde clusters van teelt, handel, toeleverende dienstverlening en logistiek
 Naast ‘eigen’ productie een hoge import- en exportwaarde
 Dit resulteert in een hoge mate van connectiviteit, met toegang tot intercontinentale verbindingen
4
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports






Aandeel toegevoegde diensten waarde is hoog in verhouding tot de eigen productie
Huisvesten veel beeldbepalende bedrijven en hoofdvestigingen van deze bedrijven. Het gaat vaak om bedrijven met meerdere vestigingen op meerdere locaties, soms in andere Greenports soms in andere gebieden en landen
Hebben voldoende massa in transportstromen om zelf schaal- en synergievoordelen te behalen en kunnen dat verder versterken via meer samenwerking met
andere gebieden

Eigenschappen van de Greenports NHN, Duin-en Bollenstreek en Boskoop
 Clusters zijn minder gevarieerd
 Een kleinschaliger cluster van teelt, handel, toeleverende dienstverlening
 Naast eigen productie kleine importstromen en relatief beperkte exportstromen
 Beperkt(er) aantal topspelers aanwezig
 Moeten als het gaat om de logistieke draaischijffunctie ‘meeliften’ op massa (borrowed size) van collega Greenports voor verdere knooppunt-, netwerkontwikkeling en schaalvergroting
Eigenschappen van specifieke teelt- en productiegebieden (satellietgebieden)
 Vaak primair productiegebieden en soms ook sterk gespecialiseerd
 Ruimte voor groei en schaalvergroting in met name de teeltfunctie
 Selectief aantal vervoersrelaties met een of twee grotere Greenports en hoofdzakelijk ‘eenrichtingsverkeer’
 Directe export is nihil of loopt via andere Greenport
 Veelal is sprake van dochterbedrijven met moederbedrijven in een grotere
Greenport
De opgave wordt om al deze gebieden met hun specifieke eigenschappen te verbinden in een onderling samenhangend netwerk. Van Greenports naar een versnetwerk.
9. De logistieke processen worden hierbij steeds complexer. Greenports dienen voor
de afwikkeling van de vervoersstromen (import, productie en uitgaande stromen)
maatwerk af te leveren. Dit maatwerk vraagt in toenemende mate om alle modaliteiten optimaal in te zetten. Deze komen bij elkaar in zogenaamde synchromodale
knooppunten en netwerken.
10. In toenemende mate wordt de structuur in en samenwerking tussen de Greenports,
ook in relatie tot de Mainports, opgepakt door een select aantal beeldbepalende
spelers. Op basis van de huidige consolidatie onder bedrijven wordt geconcludeerd
dat deze spelers steeds dominanter zullen gaan worden als het gaat om ruimtelijke
investeringen. De ontwikkeling van Greenports is in toenemende mate terug te voeren op de dynamiek vanuit die marktpartijen en maar beperkt op een sturende overheid. Het nieuwe systeem vanuit de netwerkgedachte zal dan ook niet alleen door
overheden opgezet kunnen worden. Aandachtspunt daarbij is in welke mate kleinere
bedrijven daarbij ook aansluiten of aansluiting kunnen vinden.

5
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

11. De processen van internationalisering, verweving en het dominanter worden van
enkele partijen leidt in Nederland tot een drietal majeure verschuivingen:
a. Er wordt in totaal meer toegevoegde waarde gecreëerd (intensiever grondgebruik in combinatie met een hogere eindwaarde), maar de totale ruimtebehoefte zal als het gaat om de teelt niet gaan toenemen. Er lijkt qua teelt en
productie wel een verschuiving plaats te vinden naar Greenports met veel
ruimte voor grootschalige investeringen (zoals Noord-Holland Noord), alsook
de satellietgebieden buiten de 6 Greenports en bedrijfslocaties in het buitenland.
b. Het logistieke netwerk zal verder veranderen in al haar geledingen. Dit is uiterst cruciaal en ook noodzakelijk omdat niet alleen de Greenports met de
Mainports moeten worden verbonden, maar ook de Greenports onderling en
de satellietgebieden. Dit vraagt om meer ruimte voor en integratie met logistieke functies. De omvang hiervan is nu nog moeilijk in te schatten. Op basis
van gesprekken met marktpartijen wordt verwacht dat die wel kunnen worden opgevangen in de huidige beschikbare bedrijventerreinen in de Greenports.
c. Er zal steeds meer worden samengewerkt tussen de Greenports onderling.
Soms om massa te creëren voor bijvoorbeeld synchromodale verbindingen,
soms om uitwisseling tussen bedrijven te verbeteren
C

Richting geven aan het Greenport 3.0 concept (kritische succesfactor 4 en 6)
12. Wat is nodig om dit netwerk (verder uit) te bouwen:
a. Projecten en maatregelen in het ruimtelijke domein moeten meer gepositioneerd worden vanuit het perspectief van het gecombineerde netwerk (denk
aan Coolport, Perishable Hub) en een collectieve aanpak, waarbij meer gebruik wordt gemaakt van elkaars krachten en specialisaties.
b. Daarbij moeten de continentale draaischijven en specifieke productiegebieden beter worden aangesloten op de intercontinentale draaischijven waar het
gaat om substantiële versstromen. Dit vereist samenwerking en bundeling
van stromen, het tegengaan van lege transporten en een regisseur die de
transporten orkestreert.
c. Een overheidsbelei dat meer samenhang kent voor de Greenports en Mainports ten opzichte van elkaar om de concurrentiekracht te vergroten.
d. Een handelingsperspectief dat als vervolgontwikkeling van het eerdere advies 'Vitaal Tuinbouwcluster 2040' uit 2010 meer uitgaat van cross-sectorale
en intensieve samenwerking tussen initiërende private partijen met nieuwe
initiatieven en overheden die daarvoor goede randvoorwaarden kunnen creeren.
e. Daarnaast speelt een drietal aspecten een belangrijke rol voor de toekomstige kracht van de concurrentiepositie van de sectoren in de randvoorwaardelijke sfeer:
i. Energie

6
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports



Korte termijn (open) warmte/E-netten (icm CO2) en op de langere termijn erop inzetten om vraag en aanbod dichter bij elkaar lokaliseren.
ii. Innovatie en de stad (zie punt 13)
iii. Fytosanitair
 Er worden al veel zaken opgepakt in lopende onderzoeken en
trajecten.
 Twee punten die aanvullend daarop aandacht vergen: (1) verruiming van openingstijden/beschikbaarheid 24/7 en (2) de
mogelijkheid te komen tot een aantal joint inspection centers
in het versnetwerk .
13. Het innovatievermogen is van cruciaal belang voor de Greenports om de concurrentiepositie te behouden. Gebleken is dat deze innovatie deels binnen bedrijven plaatsvindt en of op specifieke kennislocaties (bijv. greenport campussen, maar vooral ook
in Wageningen). De vraag is echter hoe we dit verder kunnen bevorderen. Hiervoor
zijn 5 verschillende typen infrastructuur van belang, te weten:
a. Fysieke infrastructuur
b. Kennis- en onderwijsinfrastructuur
c. Sociale infrastructuur
d. ICT infrastructuur
e. Energie infrastructuur
Op basis van deze 5 typen infrastructuur is er vooralsnog geen eenduidige aanpak
naar voren gekomen om innovaties ruimtelijk pro-actief te stimuleren of meer regie
te hebben op het laten landen ervan. Dit is afhankelijk van een samenloop van omstandigheden. Het gaat er meer om dat goede initiatieven worden ondersteund en
niet worden belemmerd. Omdat de 5 typen infrastructuur vooral samen komen in
een stedelijke omgeving, bevestigt dit het beeld dat een goede koppeling met de
stad van doorslaggevend belang is. Dit pleit voor meer verwevenheid tussen de
Greenports en de stad. De ‘traditionele’ ruimtelijke indeling tussen stad en Greenports, die vanwege ruimtebeslag en hinder waren uitgeplaatst, verandert daardoor.
Strikte scheiding van functies is steeds minder nodig én wenselijk. Hiermee is uiting
gegeven aan de uitwerking van kritische succesfactor 4, de rol van de stad.
14. Er wordt al veel ondernomen door de betrokken partijen zo is gebleken. Er wordt in
een enorm tempo invulling gegeven aan kritische succesfactor 6 (die inging op de
endogene kracht van de Greenports). Er is al een groot aantal projecten en maatregelen gedetecteerd , de komende tijd is vooral behoefte aan het positioneren van de
projecten (en zo nodig het bedenken van nieuwe projecten) in dit nieuwe integrale
beleidsconcept.

7
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Blok A:
A1

Korte toelichting uitkomsten Fase 1

Vertrekpunt: versterking van de concurrentiekracht van de Greenports
en de mainports

Twee topsectoren gebroederlijk naast elkaar. Nederland en haar positie in de mondiale
economie verandert in een hoog tempo en de functies van de Greenports en ook de Mainports veranderen daarin mee. Voor de tuinbouw geldt dat we een wereldspeler zijn en dat
willen blijven! Naast het telen van mooie producten zijn de internationale handels en logistieke functies daar steeds meer doorslaggevend. De Nederlandse logistieke sector behoort
met de beide Mainports ook al jaren tot de mondiale top 5 van de wereld. De vertakkingen
met andere sectoren worden steeds groter maar misschien wel het meest zichtbaar met de
brede agrosector (tuinbouw, agrologistiek etc). Versvervoer is integraal onderdeel geworden van internationale waardeketens die steeds meer door de internationale handel, de
logistiek en met name de retailbedrijven worden bepaald. Daarom groeien deze twee ports
steeds meer naar elkaar toe.
Maar kunnen we ze beter laten renderen?
“Het versterken van de mondiale regiefunctie van de Greenports en het verbinden van de
Greenports aan de Mainports Rotterdam en Schiphol door een geïntegreerd logistiek netwerk.” Deze doelstelling is november 2013 vastgesteld in de Adaptieve gebiedsagenda Zuidelijke Randstad (AAZR). De Zuidvleugel huisvest 3 van de 6 Greenports, maar deze doelstelling heeft een nationale relevantie en strekking. Daarom is in het Bestuurlijk Overleg
MIRT in 2014 door Rijk en regio besloten om een gezamenlijk onderzoek uit te voeren naar
het veranderende (logistiek) ruimtegebruik in de Greenports, met inbegrip van de verwachte
tendens tot een steeds innigere samenwerking tussen Greenports en de Mainports Rotterdam en Schiphol binnen (internationale) vers- en sierteeltketens.
Het MIRT-onderzoek richt zich op het detecteren van kansen daartoe vanuit ruimtegebruik,
clustering en logistieke netwerken, die kunnen worden vertaald in het beleidsconcept voor
de Greenports i.s.m. de Mainports. Vervolgens is de aandacht gericht op het op basis daarvan formuleren van een door overheden en bedrijven gedragen ruimtelijk-economische
agenda voor de korte en de middellange termijn (als referentiejaar is gekozen voor 2026.
Ook zullen projecten en acties worden benoemd die hierin passen (per regio), die al worden
ondernomen door de diverse ketenpartijen en of die op stapel staan en ondersteuning zouden kunnen gebruiken.
De belangrijke positie van de tuinbouw kort geïllustreerd.
Nederland is het tweede agrarisch exportland in de wereld(land- en tuinbouw samen), achter de VS maar voor Duitsland, Brazilië, Frankrijk en China. In 2015 bedroeg de waarde van
de Nederlandse export van agrarische producten €82,4 miljard (bron: diversen, o.a. Provincie Zuid-Holland). Dit is bijna 19 procent van de totale Nederlandse export. De toegevoegde
waarde die het totale Nederlandse agrocomplex (productie en de daarmee samenhangende
handel en industrie) genereert, bedraagt zo’n 48 miljard per jaar.
De huidige toppositie van Nederland als productie- en handelsland voor vers- en sierproducten is het resultaat van enerzijds groei, schaalvergroting en innovatie waardoor de effi8
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

ciency van productie hoog is en anderzijds de hoogwaardige kwaliteit van het Nederlandse
product dankzij jarenlange inzet op innovatie en vernieuwing. Daarnaast draagt het efficiënte logistieke systeem in Nederland bij aan relatief lage transportkosten. We functioneren
onder andere als Europese draaischijf voor de wereldwijde handel en logistieke waardetoevoeging van versproducten.
Veranderingen zijn gaande
Een steeds groter deel van de activiteiten in de De Coalitie Herstructurering en Ontproductiekolom is gerelateerd aan de import, wikkeling Tuinbouw (HOT) zet zich in
doorvoer en export van versstromen. Dit aan- voor een duurzame herstructurering
deel wordt steeds groter ten opzichte van de van de glastuinbouw. Naast fysieke
eigen productie. Voor de tuinbouw is dat in 2016 herstructurering neemt coalitie HOT
ruim 16 miljard exportwaarde (in 2006 ruim 11
thema’s zoals energie, infrastructuur,
mld) ten opzichte van 8 miljard aan eigen pro- GMO en mededinging mee in haar
ductie (in 2006 6,5mld). Van iedere euro toege- aanpak ter vitalisering van de glastuinvoegde waarde is nu 70 tot 73 cent te danken bouw.
aan opbrengsten uit import en export. De export
van bloemen & planten (€8,3 mld.), groenten (€6,2 mld.) en fruit (4,8 mld.) vormt een belangrijke basis voor de Nederlandse toppositie.
Sinds de Nota Ruimte (2004) zijn in Nederland zes gebieden geïdentificeerd waar deze
activiteiten grootschalig plaatsvinden: Westland/Oostland, Noord-Holland-Noord, Venlo,
Aalsmeer, Duin- en Bollenstreek en Boskoop. Naar analogie van de term Mainports worden
deze regio’s Greenports genoemd. Het zijn gespecialiseerde clusters van ondermeer teeltbedrijven, veilingen, handelshuizen, exporteurs, tuinbouwtoeleveranciers en onderzoekscentra. En daarmee knooppunten waar belangrijke verbindingen en stromen van activiteiten
samenkomen en weer verspreiden, net als dat bij de Mainports het geval is.
Hoe bereiken we meer rendement uit de onderlinge verwevenheid?
Nederland beschikt met de combinatie van Greenports en twee Mainports over een goede
uitgangspositie om haar concurrentiekracht verder te versterken. Maar voor beide sectoren
is dit geen automatisme. Voor de tuinbouw geldt dat de toenemende rol van import en export vraagt om blijvend na te denken over wat er nodig is om hier in de toekomst meer rendement uit te halen. Het verbinden via het logistieke kernnet van de Mainports met de
Greenports gaat een belangrijke voorwaarde worden en zorgt ervoor dat de Greenports
optimaal kunnen profiteren van de sterke mondiale positie van Rotterdam en Schiphol. Voor
de logistiek geldt dat concurrenten in West Europa ook niet stil zitten en dat ook andere
werelddelen op komen zetten. Nieuwe spelers betreden ‘onze’ markt en ketens worden
steeds complexer.

9
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

A2

Urgentie: waarom doen we dit?

De concurrentiepositie breder bekeken
De internationale concurrentie vindt plaats tegen de achtergrond van een aantal brede
maatschappelijke ontwikkelingen:
 Bedrijven opereren steeds meer in een mondiaal krachtenveld. Dit vergt ondernemerskracht maar ook het vermogen om door samenwerking innovaties door te voeren en de unieke positie te behouden. De posities van bedrijven veranderen hierdoor omdat ze steeds meer deel uitmaken van een groter internationaal netwerk.
 In relatie tot het voorgaande ontwikkelen ruimtelijk-economische netwerken zich
steeds meer door te schakelen tussen enerzijds de schaalniveaus (inter)nationaalregionaal-lokaal en op gebieden waar (top)sectoren meer met elkaar interacteren
(respectievelijk borrowed size en - strenght);
 We zien mede hierdoor steeds meer het toenemende belang ontstaan van publiekprivate allianties waarmee overheden de juiste randvoorwaarden aan kunnen leveren waarmee de (heftige) dynamiek van de markt optimaal kan worden ingezet.
Sectoren die een voorsprong nemen (of gegund krijgen) en kunnen aansluiten bij deze ontwikkelingen zullen een concurrentievoordeel hebben: nieuwe verdienmodellen ontstaan, het
handelingsvermogen neemt toe, export van innovaties en aantrekkelijke vestigingsplaatsen
voor nieuwe bedrijven/instellingen ontstaan.
Wat betekent dit voor de tuinbouw?
De huidige toppositie van Nederland is daarbij geen gegeven. De genoemde trends en ontwikkelingen hebben ingrijpende (bedrijfseconomische) gevolgen voor de Nederlandse versketens. In reactie hierop zijn op individueel bedrijfsniveau drie majeure ontwikkelingen
zichtbaar:
 Schaalvergroting en opschaling naar bovenregionale samenwerking en krachtenbundeling. Zo knopen bedrijven relaties aan met partners van buiten de eigen regio
en werken zij met nevenvestigingen in andere gebieden;
 Het profiel van bedrijven verandert door andere of aanvullende activiteiten te gaan
verrichten. We noemen dit ook wel ‘blurring’ of ketenintegratie. Telers en kwekers
ontwikkelen zich meer tot handelskweker, integrator of toeleverancier. In die nieuwe
verdienmodellen is productie nog wel een basisvoorwaarde, maar niet meer het enige doel, meer toegevoegde waarde kunnen realiseren staat voorop;
 Waar voorheen hoofdzakelijk productie maar ook handel de belangrijkste activiteiten
waren in Greenports en versketens, zitten nieuwe verdiencapaciteiten hoger in de
waarde piramide. Deze zijn meer gericht op nieuwe voedingsconcepten, internationale kennis en kunde op gezondheid, life-style en het welbevinden van mensen.

10
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Onderstaande figuur illustreert dit:

Bron: diversen, bewerkt tijdens het onderzoek MIRT Greenports en de samenwerking met de Mainports Fase 1

Dit leidt tot transities van ketens en kerngebieden met naast economische ook ruimtelijke
en logistieke consequenties. Deze transities vragen om andere ruimtelijke en economische
profielen en strategieën. Zo gaat het in de glastuinbouw niet meer om herstructurering (een
oude kas vervangen door een nieuwe), maar om modernisering en integrale gebiedsontwikkeling. Hierbij spelen nieuwe locatiefactoren een rol, zoals kavels met beschikbaarheid
van afdoende (rest)warmte en energie en mogelijkheden voor cross-overs met andere
(top)sectoren en wetenschapsinstellingen die vooral in steden gevestigd zijn.
Daarnaast spelen er ook opgaven vanuit logistiek perspectief. Dit zijn vraagstukken ten
aanzien van het verduurzamen van ketens en de wijze waarop versproducten via een logistiek samenhangend systeem effectief en duurzaam vervoerd kunnen worden. Gelet op de
draaischijffunctie spelen de Mainports daarin een cruciale rol via schaalomvang, bundelingsmogelijkheden en mogelijkheden voor modal shift.
Naar een nieuw beleidsconcept?
De genoemde transities zijn steeds meer zichtbaar bij de grote en/of voorloper bedrijven.
Ook de oprichting van een bedrijvenplatform als “Green meets Ports”, waarin 30 topondernemers uit diverse sectoren in beide ‘ports’ met elkaar concrete projecten ontwikkelen, is
daar een treffend voorbeeld van. Op beleidsniveau is die transitie nog beperkt waarneembaar.
De beleidsconcepten van Greenport en Mainport staan nog relatief naast elkaar in plaats
van dat ze elkaar overlappen en meerwaarde voor elkaar opleveren. De Mainports en
Greenports worden vaak, tezamen met de Brainport Eindhoven en nieuwe Digi-port Amsterdam, als opsomming achter elkaar genoemd in plaats van dat ze in verbinding met elkaar worden gebracht. In de strategische documenten van het Havenbedrijf Rotterdam is
pas sinds kort aandacht voor de Greenports en dit geldt ook andersom.

11
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Hetzelfde geldt ook voor specifiek het Greenportbeleid. Dit beleid gaat uit 6 individueel benoemde tuinbouwgebieden (clusters), waarvan de afbakening sterk op teeltgebieden is georiënteerd. Daarmee wordt de term geassocieerd met een (beperkte) locatie, nl. Boskoop,
de kop van Noord-Holland of het Westland, etc. Dit sluit steeds minder aan bij de opkomende netwerkgedachte achter borrowed size en bij de kritische succesfactoren die naar voren
zijn gekomen in de vele gesprekken met het bedrijfsleven.

A3

Uitkomsten uit Fase1: 6 Kritische succesfactoren

Kritische succesfactoren. In de tussentijdse resultaten van het MIRT onderzoek (november 2015) zijn zes kritische succesfactoren geïdentificeerd om op een slimme manier met
logistieke/ruimtelijke ontwikkelingen om te gaan. Deze zijn in de tussentijdse rapportage
uitgebreid omschreven en worden in deze koersnotitie kort herhaald. Opgemerkt wordt dat
deze kritische succesfactoren gebaseerd zijn op een groot aantal interviews en sessies met
bedrijven, overheden, Greenportmanagers, de Mainports en overige stakeholders..Daarom
hechten we er veel waarde aan:
1. Bouw voor het behoud van de internationale kracht aan een nieuw Greenport concept, een zogenaamd Greenport 3.0, gebaseerd op ketens en netwerken en verweven met de mainports. Het gaat om het gezamenlijk potentieel en niet om individuele clusters. Kortom, één versnetwerk van nationaal belang. Dit betekent concreet dat niet meer gesproken wordt van 6 nationale Greenports, maar van het
netwerk “Greenport Holland”. Dit bestaat uit een samenstel van Greenports en de
verschillende (opkomende) teeltgebieden en Valleys (Food Valley, Seed Valley,
etc.).
2. Identificeer en investeer in een aantal speerpuntgebieden voor het versterken van
de relatie tussen Greenports en Mainport. Dit zijn locaties waar werk wordt gemaakt van bundeling, innovatie en optimalisering met behulp van ICT en het
stroomlijnen van procedures van fytosanitaire controle, toezicht en keuringen.
3. Hieraan gekoppeld: Zet in de toplocaties meer in op een aantal fysieke en virtuele
synchromodale hubs met real life en digitale verbindingen. Vanuit ruimtelijk perspectief betekent dit, dat kerngebieden ten aanzien van de Nederlandse draaischijffunctie gelegen zullen zijn op locaties waar productie- en handelsfuncties elkaar ontmoeten c.q. ruimtelijk overlappen. In het bijzonder Westland/Oostland,
Aalsmeer en Venlo hebben deze karakteristiek. In de andere Greenports is de productiefunctie dominant en ligt de focus ten aanzien van ontwikkeling van het vestigingsklimaat op een verbeterde ontsluiting en het zorgdragen van een goede aantakking op het netwerk .
4. Betrek de stad als onderdeel van het nieuwe Greenport netwerk concept. Het winnen van de internationale concurrentiestrijd op productiekosten is voor Nederland
op lange termijn geen realistische strategie. Door innovatief en vernieuwend te zijn
en in te zetten op hoogwaardige activiteiten zal een onderscheidende marktpositie
ontwikkeld moeten worden. De stad speelt hierbij een belangrijke rol als facilitator
en aanjager van innovatie.
5. Accelereer herstructurering en modernisering in de glastuinbouw in combinatie met
innovatie, energie/warmte en water. De aanwezigheid van de juiste ruimtelijke
12
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

randvoorwaarden en een aantrekkelijk innovatieklimaat is essentieel voor krachtige
Greenports. Concreet betekent dit onder meer inzet op de realisatie van grotere
kavels, aanpak van knelpunten rond verzilting en verdroging en slim gebruik van
restwarmte, aardwarmte in combinatie met CO2 om telers op duurzame wijze te
voorzien van deze productie inputs.
6. Maak gebruik van de kracht van ondernemers en de verbeterpunten van de
Greenports en de Mainports. Het zijn bedrijven en ondernemers die veranderingen
veroorzaken en de vervoersrelaties vormgeven. Door slim gebruik te maken van
hun inbreng kunnen Rijk en regio gericht transformeren, faciliteren en stimuleren
om de versketens te versterken. Daarbij kan de ruimtelijke ordening concurrentievoordelen opleveren door goede randvoorwaarden te scheppen.
Inzet op deze zes factoren zou moeten leiden tot een samenhangend
netwerk Greenports - Mainports waarbij de internationale draaischijffunctie
van Nederland ten aanzien van versstromen op excellente wijze wordt
geborgd, gezamenlijke ketens en netwerken ontstaan, synchromodale locaties beschikbaar zijn voor transport en
logistiek en aandacht is voor datadeling middels een informatieplatform.

Het ondernemersplatform Green meets Port
waarin topondernemers uit de primaire productie,
handel en logistiek plaatsnemen is plaats van
discussie over de vele veranderingen die versketens treffen. Deze worden als adviezen doorgegeven aan diverse overlegtafels die bestaan in de
‘werelden’ van de Greenports en de Mainports.
Op deze wijze wordt op slimme wijze gebruik gemaakt van kennis en kracht van ondernemers uit
versketens om de Greenports en Mainports te
versterken.

13
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Blok B:

B1

Toetsen, verdiepen en richting geven aan het Greenport
3.0 beleidsconcept

Greenport 3.0: wat behelst het?

Naar een Greenport 3.0 op basis van de onderlinge samenhang en ook de samenhang met de Mainports. De 2e fase van het MIRT onderzoek is gestart met het uiteenrafelen en verduidelijken van het Greenport 3.0 concept. Vervolgens heeft een toetsing plaats
gevonden.
Een korte uitleg volgt hieronder.
De kracht van de Greenports komt in toenemende mate voort uit ketens en netwerken die
de huidige clusters met regionale productiegebieden en toegevoegde waarde activiteiten
overstijgen. Naast een schaalsprong betekent dit dat een Greenport 3.0 concept moet bestaan uit een logisch samenhangend netwerk van productie, handel, logistiek, dienstverlening en R&D.
De oplopende internationalisering van versketens -zie de groei van import en export van
versproducten- maakt bovendien dat de Mainports een steeds belangrijkere schakel vormen in de logistiek van versketens. Om de internationale concurrentiepositie van de Greenports te versterken is gebundelde kracht van de gezamenlijke Greenports, in samenhang
met de Mainports Rotterdam en Schiphol essentieel.
Figuur

Schematische weergave Greenport 3.0 concept

Bron: Greenports en de wisselwerking met de Mainports: Tussentijdse bevindingen MIRT onderzoek.

14
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Hoe ziet het netwerk er uit?
Greenport Aalsmeer en de Schiphol Group hebIn Greenport 3.0 gaat het om het
ben -mede op basis van drie discussieavonden
collectief van productielocaties, han- met ondernemers en experts- gezamenlijk het
delslocaties, logistieke verwerkings- manifest ´Regio Aalsmeer-Schiphol als Preferred
locaties en de functionele en fysieke Flower Hub´ gepubliceerd waarin acties zijn opverbindingen daartussen; het vergenomen om de (logistieke) sierteeltketen in de
voer binnen Nederland, continentaal regio Aalsmeer-Schiphol te versterken.
vervoer binnen Europa en maritiem
vervoer intercontinentaal via de haven en luchtvracht intercontinentaal via Schiphol. Vanuit
de huidige praktijk leidt dit tot:

bron: MIRT onderzoek Fase 1 en Fase 2
Daarbij blijft teelt een belangrijke voorwaardelijke pijler (productie begint met telen), maar is
het niet meer de enige pijler in het concept. De Nederlandse productie krijgt een steeds
hoogwaardiger karakter en de productie intensiteit (waarde) groeit. Kennis en innovatie zullen de komende jaren aan belang winnen. Het besef dat Nederland op lange termijn de internationale concurrentie sec op productiekosten niet gaat winnen, begint steeds breder
door te dringen. Door innovatief en vernieuwend te zijn en in te zetten op hoogwaardige
activiteiten zal de onderscheidende marktpositie verder ontwikkeld moeten worden. Hierbij
speelt de stad in toenemende mate een rol als locatie waar burgers, bedrijven, kennisinstellingen en overheden elkaar ontmoeten en profiteren van elkaars kennis en creativiteit.
Handels- en logistieke activiteiten hebben de afgelopen jaren een stevige groei doorgemaakt en zorgen er voor dat Nederland kan functioneren als internationale draaischijf voor
versproducten. Het jaarrond kunnen leveren van een volledig assortiment, door de combinatie eigen product - importproduct, is hiervoor essentieel.
De Mainports Rotterdam en Schiphol zijn de grote logistieke knooppunten voor inkomende
en uitgaande stromen versproducten. De Mainports vormen hiermee een belangrijke vestigingsfactor voor het groeiend aantal handels- en logistieke Greenportbedrijven, die in vele
gevallen ruimtelijk geclusterd voorkomen in nabijheid van de Mainports.
Synchromodale knooppunten waar verschillende transportmodaliteiten in een netwerk onder regie van een logistieke dienstverlener ingezet kunnen worden zijn essentieel om bun15
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

deling van (verse) lading -en daarmee efficiënt transport– te kunnen faciliteren. Hierbij is
aandacht vereist voor de digitale infrastructuur, omdat complete, eenduidige informatie het
mogelijkmaaktom (transport)planningen flexibeler en robuuster te organiseren.
De vervlechting tussen de Greenports en de Mainports en aan de
andere kant tussen de Greenports
onderling vragen om een ander
ruimtelijk en logistiek patroon. Er is
geen sprake meer van afzonderlijke
ports, maar veel meer van een ingenieus geïntegreerd logistiek netwerk.

Met de ontwikkeling van Cool Port wordt een synchromodale hub gerealiseerd voor op/-overslag
en distributie van gekoelde lading in reefercontainers. Dit is van groot belang voor de toekomst
van de Nederlandse versketens wat wordt onderstreept door commitment van toonaangevende
bedrijven zoals Kloosterboer (logistieke dienstverlening voor temperatuur gecontroleerde voedselproducten) en Total Produce (import van overzees fruit).

In dit netwerk spelen alle locaties
(Greenports en satellietgebieden),
de onderlinge verbindingen en alle vervoersmodaliteiten een rol. Uit de verdieping die in de
tweede fase heeft plaats gevonden blijkt dat het logistieke economische netwerk drie geledingen kent die met elkaar dit netwerk vormen (zie onderdeel C3).
En waar zit de winst?
In 3.0 ligt de focus op het gezamen- In het kader van het project Duurzame Agrologislijk potentieel. De opschaling naar tiek heeft Greenport Boskoop onderzoek verricht
ketens en netwerken
naar de kansen voor collectief transport. Daaroverstijgt de huidige regionale clus- naast is gekeken naar andere mogelijkheden om
ters. De complementaire eigen- het transport in de regio efficiënter te maken. Op
schappen van gebieden worden
deze wijze werkt Greenport Boskoop stap voor
meer leidend in de verdere ruimtelij- stap aan het verbeteren en verduurzamen van de
ke ontwikkeling. In dit netwerk spe- regionale agrologistiek.
len alle Greenports een specifieke
rol vanuit de eigen kracht en specialisatie. Het is de uitdaging om binnen het netwerk die
speerpunten met de andere krachten te verbinden. Maar dit betekent ook dat niet alle plannen en initiatieven overal even veel rendement zullen hebben. Het concurrerend worden op
de specialisatie van de buurman levert per saldo minder op dan zorgen dat je daar goed op
bent aangehaakt. Delen is het nieuwe ontwikkelen.
Het Greenport 3.0 concept biedt de volgende toegevoegde waarde aan de Greenports en
de Mainports Rotterdam en Schiphol:




Voor de Greenports: een mogelijkheid om naast de traditionele productieactiviteiten
de positie als handels- en logistiek knooppunt voor versproducten verder te ontwikkelen in een internationaal krachtenveld. Gezien de forse groei van import- en exportstromen is dit een essentiële (rand)voorwaarde voor bedrijven om een breed assortiment te kunnen blijven bieden (het zogenaamde “one-stop-ketenarrangement”).
Voor beide Mainports geldt dat ze hiermee concreet invulling kunnen geven aan de
accentverschuiving van de mainports als doel naar een meer faciliterende rol (middel) in een groter netwerk van sectoren en daarmee hun belang voor de Nederlandse economie als geheel vergroten.
16

Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

o

o

B2

Voor de Mainport Rotterdam: naast de traditionele focus op bulk- (o.a. ruwe
olie en olieproducten) en containeroverslag biedt het Greenport 3.0 concept
mogelijkheden om de haven de positioneren als nr.1 versknooppunt van Europa met relatief veel activiteiten met een hogere toegevoegde waarde.
Voor de Mainport Schiphol: in het bijzonder voor sierteeltproducten speelt
Schiphol een belangrijke rol als hub voor inkomende en uitgaande stromen.
Met het Greenport 3.0 concept wordt deze positie erkend en daarnaast kan
Schiphol zich profileren als Preferred Flower Hub voor Noordwest-Europa.
Hiertoe heeft zij samen met Greenport Aalsmeer reeds een manifest opgesteld.

Toetsing van het concept

Gestart is met het toetsen van de ‘wiebertjes’ gedachte, waarbij traditionele tuinbouwgebieden steeds meer integrale ontwikkel- en verhandellocaties worden met vertakkingen naar
andere Greenports, de Mainports en nationale en internationale bestemmingen). Bij het
toetsen ging het vooral om het idee zelf, de ruimgelijke implicaties en de effecten op het
logistieke systeem. Daarbij is de volgende werkwijze gehanteerd:







Analyseren van de opbouw en bedrijfsstructuur van afzonderlijke Greenports om
daarmee tot een typologie van de Greenports te komen.
In beeld brengen impact van trends en ontwikkelingen op afzonderlijke Greenports.
Wat is bijvoorbeeld de verwachting ten aanzien van de ontwikkeling van het teeltareaal? Welke bedrijventerreinen zijn naar de toekomst toe goed gepositioneerd en
welke minder?
Verdiepen relaties tussen de verschillende Greenports, tussen Greenports en Mainports en de verhouding Greenport - stad. Hoe omvangrijk zijn bijvoorbeeld de versstromen (volumes) die vervoerd worden tussen de afzonderlijke Greenports en de
Mainports?
Impactanalyse: voortbouwende op voorgaande onderdelen wordt inzicht geboden
op de (verwachte) ruimtelijke en infrastructurele vraag.

Productievolumes zullen gaan groeien. Op basis van statistieken en gesprekken met de
Greenports, de Greenports managers en enkele toonaangevende bedrijven per Greenport
wordt voorspeld dat de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse Greenports de komende jaren verder zal stijgen. Deels zal dit plaatsvinden door een efficiëntere productie
(teelttechnieken) maar ook door een groeiende rol van toegevoegde waarde activiteiten
(handel, logistiek, waarde toevoegingen, veredelingsactiviteiten en cross overs). Kortom de
toegevoegde waarde per vierkante meter, per eenheid product en aan de geïmporteerde
stromen groeit. Nederland functioneert al als draaischijf voor mondiale versstromen en bovenstaande ontwikkelingen zullen die draaischijffunctie vergroten. Onderstaande kaartbeelden laten dit zien voor de huidige situatie (2016) en de verwachtingen voor de toekomst
(2026).

17
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Leeswijzer kaarten volgende pagina’s
De kaart van Nederland
Links: importstromen in euro’s. Elke kleur staat voor een productgroep. De iconen geven
de modaliteiten van de importstromen weer (weg, lucht, water). De stippellijntjes zijn groeilijnen voor 2016 en 2026. Zie daarvoor ook de kaarten van die jaren. Rechts: exportstromen op dezelfde wijze weergegeven als importstromen. Midden: cirkel geeft per productgroep de productiewaarde weer in euro’s van in Nederland geteeld product.
Cijfers: cijfers 1 tot en met 6 staan voor de verschillende Greenports. Omvang van de bol geeft de omvang van de betreffende
Greenport weer. Ook de satellietgebieden zijn weergegeven. Per
satelietgebied is weergegeven met welke Greenport de belangrijkste relatie is. Voorbeeld bij Zundert staat ‘4’. Dit geeft aan dat
Zundert vooral relatie heeft met Boskoop. Het relatienetwerk
wordt weergegeven met de verbindende ‘lijnen’.
Figuren onderaan pagina per Greenport
Per Greenport zijn import, productie- en exportwaarde in euro’s
weergegeven. Elke kleur staat voor een productgroep. Per
Greenport is het relatieve belang van productie, de draaischijf,
de beide Mainports en ‘de stad’ weergeven.
Bron: onderzoek tweede deel MIRT, prijspeil 2016

18
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

19
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

20
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Dit leidt op nationaal niveau niet tot een groter ruimtebeslag als het gaat om teelt. Alle
partijen zijn het er over eens dat meer volume, meer handel, een grotere import en meer
verwerking weliswaar leidt tot meer activiteiten, maar niet noodzakelijkerwijs tot meer behoefte aan bedrijfsruimte. Naast vernieuwende technieken en meer doen met dezelfde
ruimte zullen veel spelers ook naar grondposities elders kijken (meer en meer in een internationaal krachtenveld). Dit is een belangrijke conclusie uit het onderzoek van Flor Partners. Er hoeft niet zozeer nog meer ruimte toegevoegd te worden, wel moet er gekeken
worden naar een slimme invulling van de bestaande opties.
Onderstaande figuren uit het rapport van Florpartners en Posad ondersteunen dit beeld.
Situatie in 2006 (indicatief)

Verwachte situatie in 2026

In het rapport van Florpartners en Posad vinden we terug dat partijen verwachten dat een
(weliswaar lichte) daling in het totale benodigde teeltareaal zich verder door zal gaan zetten. De toegevoegde waarde zal wel verder stijgen door additionele toegevoegde waarde
activiteiten (deels logistiek getint) en meer hoogwaardige productietechnieken. Daarbij
wordt steeds meer onder gecontroleerde omstandigheden geteeld; met led-verlichting, gestapelde teeltlagen, via computergestuurde en geautomatiseerde processen en met besturing op afstand. Hiermee krijgt telen op termijn andere ruimtelijke verschijningsvormen
die in meer gebouwtypes plaatsvinden dan nu primair in kassen of schermhallen. De toenemende aandacht voor vertical farming is daar een voorbeeld van.
De voedingstuinbouw zoekt soms nog wel ruimte, met name grotere kavels. Noord-Holland
Noord en gebieden als Dinteloord en Terneuzen bieden deze ruimte. Voor sierteeltbedrijven
is nabijheid van ‘afzet’ (of via de luchthaven toegang tot de internationale markten) essentieel.
Verder is ‘het mogelijk maken van clusterversterkende activiteiten’ op de bedrijventerreinen
een onderwerp dat de overheden op de agenda zullen moeten plaatsen. Voor de teeltlocaties geldt hetzelfde vraagstuk, omdat daar eveneens meer toegevoegde waarde activiteiten
plaatsvinden.
Onder druk van de internationale concurrentie zal een deel van de bedrijven kiezen voor
schaalvergroting ter plekke (Noord-Holland Noord en de satellietgebieden bieden hiervoor
ook opties), nog meer specialisatie (Boskoop en de Duin en Bollenstreek) of soms met
voorstellen komen voor ruimtelijke investeringen in nieuwe locaties. Ook zal de discussie
moeten worden gevoerd over een ‘verbreding van functionele mogelijkheden’ op bestaande
terreinen gelet op het feit dat er steeds meer functiemenging gaat plaatsvinden naast de
21
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

discussie over het herstructureren en moderniseren van verouderde teeltgebieden (speelt in
nagenoeg alle Greenports).
Een logistiek versnetwerk ontstaat. Op basis van deze bevindingen is een analyse uitgevoerd naar de vervoersstromen van en naar de Greenports. Hierbij is gekeken naar de
totale volumes, de interacties tussen de Greenports onderling en de Greenports en de
Mainports. Op basis van toegevoegde waarde cijfers, de vertaalslag naar tonnen en aannames over gemiddelde beladingsgraden hebben Florpartners en Buck een inschatting
gemaakt van het aantal ‘vrachtwagen equivalenten’ per Greenport. Let wel, dit kunnen ook
‘containers’ zijn het gaat even om de vervoersvraag en -behoefte vanuit een Greenport. Het
betreft een inschatting, want de bestaande statistieken geven hierin geen uitsluitsel of registreren dit niet zodanig, dat ze op deze vraag antwoord kunnen geven. Op basis van deze
analyses kunnen de volgende conclusies worden getrokken ten aanzien van het logistieke
netwerk:
Het wegvervoer is en blijft de belangrijkste vervoersmodaliteit. De import laat een stijgend
aandeel van de gecontaineriseerde goederenzien. Spoor speelt nauwelijks of geen rol en
blijft buiten de statistieken op dit moment.

Tonnage per modaliteit
Import
Lucht
Weg
Water (deepsea)
NL Totaal import

totaal
groente
sierteelt
bloembollen fruit
477.608
96.202
350.952
0
30.454
2.600.547 1.037.038
461.973
0 1.101.536
2.761.843
223.766
62.463
24.000 2.451.614
5.839.999 1.357.006
875.389
24.000 3.583.604

Export
Lucht
Weg
Water (deepsea)
NL Totaal export

totaal
groente
sierteelt
bloembollen fruit
168.912
64.194
56.874
0
47.844
7.513.248 2.973.135
2.076.300
315.790 2.148.023
240.000
0
0
240.000
0
7.922.160 3.037.329
2.133.174
555.790 2.195.867

Bron: FP/BCI (2016)

De Greenports WO en Venlo hebben de meeste vervoersmassa. Venlo onderhoudt al intermodale lijndiensten met Rotterdam, voor de Greenport WO geldt dat de Coolport, maar
ook het initiatief in Hoek van Holland deze opties vergroot, overigens nog steeds primair
voor de import. Ook de Greenport Aalsmeer heeft voldoende massa. Geredeneerd vanuit
het wederzijds behalen van schaal- en synergievoordelen ligt het voor de hand dat andere
Greenports vooral zouden moeten aanhaken bij bestaande lijndiensten waar goederen gecombineerd kunnen worden. Dit kan met name voor de groepen groenten en fruit. Voor de
typische sierteelt Greenports, die vaak direct op de eindafnemers zijn gericht, is bundeling
moeilijker. In alle gevallen geldt, dat ook nadrukkelijk gekeken dient te worden naar bundelingsopties wegvervoer en of bundelingsopties wegvervoer en een gezamenlijke lijndienst.

22
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Voor het transport tussen de Greenports onderling blijft de modaliteit weg verreweg de belangrijkste modaliteit. Dit is goedkoop, snel en flexibel. Als dit ook in de toekomst doorzet
vraagt dit mogelijk om daarvoor ‘ongestoorde logistiek’ mogelijk te maken.
Nieuwe vervoersconcepten (busdiensten, ‘milkruns’) sterk gestuurd op data zullen ontstaan.
Samenwerking tussen partijen is daarbij een voorwaarde en tegelijkertijd een uitdaging. De
overheid kan hierin faciliteren. Op knooppunten met veel massa is synchromodaal kansrijk.
Rotterdam met Westland-Oostland en Venlo hebben die massa. Ook hier geldt samenwerking met andere Greenports en de Mainports als voorwaarde. De kansen voor synchromodaal vervoer voor Noord-Holland en met de Amsterdamse haven en die van Boskoop/Alphen aan de Rijn zijn nu nog beperkt. Datzelfde geldt nu nog voor Aalsmeer gelet
op de omvang van de goederenstromen.

Topspelers zijn meer en meer bepalend.
Greenports zijn van oudsher voornamelijk gekenmerkt door MKB. Echter, uit het onderzoek
komt naar voren dat topspelers meer en meer aanwezig en bepalend zijn voor de ruimtelijke investeringen binnen dit cluster. In de huidige trend zien wij dat de structuur en infrastructuur in en tussen Greenports, maar ook in toenemende mate in relatie met de Mainports, steeds meer gedomineerd en bewogen wordt door een select aantal grote spelers.
Spelers die zelf voldoende slagkracht hebben om ruimtelijke ontwikkeling mogelijk maken.
Dit maakt een verschuiving zichtbaar van ruimtelijke sturing door overheden naar meer projectgericht ontwikkelen door deze kleine groep grote bedrijven. Voor overheden ligt hier wel
een belangrijke faciliterende rol weggelegd.
Uit het onderzoek van Florpartners en Posad komt naar voren dat voor de topspelers een
vestiging in het cluster voorwaardelijk kan zijn: ongestoorde logistiek, goede faciliteiten en
een goed vestigingsklimaat zijn belangrijke voorwaarden om vervolgens in het cluster te
blijven. Dit geldt met name voor de hoofdvestigingen van bedrijven. Die blijven vaak in de
Greenports gevestigd. Specifieke productielocaties en dochterbedrijven vestigen zich
steeds vaker elders in Nederland, Europa en zelfs wereldwijd.
De invloed van topspelers op ruimtelijke en logistieke vraagstukken groeit. De overheid zal
de samenwerking met deze partijen moeten zoeken en meer een faciliterende rol in plaats
van een initiërende rol moeten aannemen. Het adagium ‘go with the flow’ ontstaat. Overheden richten zich op het wegnemen van belemmeringen in bijvoorbeeld regelgeving en geven ontwikkelingen selectief een steuntje in de rug.
Op grond van deze constatering is het van belang om het bedrijfsleven en overheden aan
elkaar gekoppeld te houden om een optimale slagkracht te ontwikkelen. Een gezamenlijk
gedeelde strategie betreffende de relatie Greenport-Mainports, bijvoorbeeld als eindresultante van dit MIRT traject, kan hierbij helpen. Zeker, met een platform als Green meets Port
dat mogelijkheden biedt voor overheden en bedrijfsleven om steeds meer via triple helix
constructies samen op zoek te gaan naar de juiste investeringen en de juiste locaties daarvoor. Mogelijkerwijs kan hierbij naar affiniteit en afhankelijkheid gewerkt worden op basis
van projecten/thema’s. Als eerder opgemerkt kunnen ontwikkelaars en beleggers hierin ook
een grote rol spelen vanwege hun investeringskracht en inzicht in marktontwikkelingen.

23
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

B3

Verdieping van het concept

Naar een verdieping van de uitkomsten. Op basis van de tussenuitkomsten van het
MIRT onderzoek (eerste fase) is besloten om een aantal verdiepingsacties uit te voeren.
Daarnaast is ook een aantal andere aspecten aan het licht gekomen, waarbij de richting en
koers niet altijd eenduidig konden worden ‘vastgesteld’. Ook de effecten op de fysieke omgeving zijn niet altijd helder. Het betreft een viertal thema’s:
 Fytosanitair proces in relatie tot de concurrentiepositie van Nederland
 Sychromodaal transport en logistiek vastgoed
 Innovatie in de tuinbouw en de rol van de stad / stedelijke omgeving
 Het ontstaan van een netwerk met draaischijven
Voor het tweede en derde thema zijn werksessies georganiseerd met de direct betrokkenen
en een groot aantal experts. Voor het eerste thema is de dialoog aangegaan met het Ministerie van EZ en met het bedrijfsleven, zoals zich dat georganiseerd heeft in Green meets
Port.
Fytosanitair proces in relatie tot de concurrentiepositie van Nederland. In de tweede
fase is een groot aantal vragen naar voren gekomen, die vervolgens zijn beantwoord door
experts en vertegenwoordigers van het Ministerie van EZ. De staatssecretaris van Economische Zaken heeft op 10 december 2015 aan de Tweede Kamer toegezegd dat hij zal
laten onderzoeken hoe de Nederlandse tarieven voor keuring en toezicht zich verhouden tot
de tarieven van de competente autoriteiten in de ons omringende landen Duitsland, België,
Frankrijk en Denemarken. Ook heeft hij toegezegd de Nederlandse tarieven voor keuringen toezicht te toetsen aan de afspraken in “Maat Houden”. Het rapport “Maat Houden” uit
1996 (en herzien in 2014) is een kader voor doorberekening van toelatings- en handhavingskosten. Het biedt samen met de daarna vastgestelde checklist een Rijksbreed kader,
in juni komen de resultaten vrij. Eind april is bovendien de voortgang van de Maatwerkaanpak Regeldruk Logistiek beschikbaar gekomen. In de brief wordt de voortgang aangegeven
van de oplossing van ca. 50 knelpunten die op de korte, middellange en lange termijn oplosbaar lijken. Een aantal van de knelpunten heeft betrekking op fytosanitaire zaken. Met
name kan worden gedacht aan het:



Voorkomen van een ‘dubbele aanlevering’ van aangiftegegevens bij de import fytosanitaire goederen.
EU breed bepalen van de kosten van fytosanitaire keuringen.

Beide elementen zijn onderwerp van studie. Belangrijk hierbij is de constatering dat het als
een knelpunt wordt erkend en herkend, er al veel wordt ondernomen om tot een equal playing field te komen en dat het bedrijfsleven zelf nog eens nagaat waar de schoen nu echt
zou kunnen gaan wringen. Uit de regiosessies (zie B4) is naar voren gekomen dat twee
punten aanvullend aandacht vergen:



Het verruiming van openingstijden/beschikbaarheid 24/7 van de keuringsdiensten in
combinatie met douane;
De mogelijkheid om te komen tot een aantal joint inspection centers in de draaischijven die een duidelijke plaats in de keten hebben.
24

Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Synchromodaal transport en logistiek vastgoed, een relatie die steeds belangrijker
gaat worden. Er is een uitgebreide kennissessie georganiseerd rondom dit thema. Aangegeven is dat het synchromodale transport aan belang wint en dat er steeds meer bedrijven
gebruik van maken. Synchromodaal transport kan overigens ook de inzet van het wegvervoer betekenen, het gaat er vooral om dat verladende partijen alle opties aangeboden krijgen en zij op het laatste moment nog kunnen switchen van vervoersmodus (weg, rail en of
binnenvaart en in een enkel geval -maar in belang toenemend- aircargo).
Duidelijk wordt dat hiervoor massa noodzakelijk is (anders kunnen er geen frequente lijndiensten worden aangeboden) en dat locaties die in de onmiddellijke nabijheid hiervan zijn
gelegen belangrijke locaties worden, die als grondposities worden benut door vastgoedpartijen, ontwikkelaars en beleggers en uiteindelijk ook de eindgebruikers. Zeker nu dit type
vervoer in opkomst is, is een keuze voor een select aantal knooppunten voor de hand liggend. Vastgoedpartijen zullen vooral daar gronden verwerven, soms hele bedrijventerreinen
opkopen, waar synchromodale knooppunten kansrijk zijn. Locaties / regio’s die in dit opzicht
de massa kunnen genereren zijn in relatie tot deze MIRT studie met name het Westland
(omvang en ligging ten opzichte van de haven van Rotterdam)en Venlo (omvang en ligging
ten opzichte van de Mainports Rotterdam en Antwerpen maar ook de ligging langs de belangrijkste Europese transportcorridor). Deze uitkomsten sluiten nauw aan bij de tussentijdse bevindingen van de eerste fase van het MIRT onderzoek, zij het dat uit de nadere verdieping naar voren komt dat ook Aalsmeer potenties biedt in relatie tot de luchthaven
Schiphol maar nu nog onvoldoende massa kan genereren in termen van benodigde volumes, frequenties en dikke stromen.
Tegelijkertijd is in de sessie geconstateerd, dat het uit het niets opbouwen van een synchromodaal knooppunt vaak op knelpunten stuit. Er is vaak nog geen keuzevrijheid tussen
de modaliteiten, de massa is vaak te gering en in het aanbieden van de ‘vervoersoplossingen’ wordt het wegvervoer vaak nog tegenover de andere modaliteiten gezet (als concurrent). Het wegvervoer blijft de belangrijkste vervoersmodaliteit voor versproducten. Synchromodaal transport impliceert ook niet dat dit per definitie ‘fout’ is, maar wel dat de capaciteit ervan beter benut kan worden.
Wat betreft bundeling is versnippering van initiatieven een grote valkuil. In het geval van
terminals betekent dit dat op regionaal niveau gekeken moet worden naar het voedingsgebied zodat een terminal verzekerd is van een zeker volume. De aanwezigheid van veel verschillende terminals geeft het risico dat minimale (gebundelde) volumes niet gehaald worden, waardoor gewenste kosten- en duurzaamheidsvoordelen niet behaald worden. Daarnaast is versnippering van aanvoer voor de haven van Rotterdam een probleem. Voor de
haven is een situatie van een klein aantal binnenvaartschepen met een hoge beladingsgraad werkzamer.
De relatie versketens en internationaal transport kan geadresseerd worden met een strategie waarbij onderscheid wordt gemaakt in AGF en sierteelt enerzijds en continentaal en
maritiem volume anderzijds.
Hierbij geldt dat AGF, dat wordt geëxporteerd vanuit Nederland vooral op warehouse/depotniveau wordt geleverd terwijl sierteelt primair op het niveau van de eindafnemer (i.e.
25
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

bouwmarkten, supermarkten en bloemisten) wordt geleverd. Mede door deze specifieke
afzet is bundeling voor de sierteeltsector moeilijker dan in de AGF sector. Daarnaast vraagt
lossen bij eindafnemers om andere eigenschappen van de truck-oplegger combinatie dan
lossen bij een warehouse/depot (crossdock). Dus hoewel zowel AGF als sierteelt vragen
om (gekoeld) verstransport en beide stromen forse volumes omvatten, zijn er ook wezenlijke verschillen tussen AGF- en sierteeltstromen.
Het verwezenlijken van de modal shift voor maritiem volume is eenvoudiger dan voor continentaal volume. De Nederlandse propositie voor continentaal volume per trein is matig ontwikkeld in tegenstelling tot bijvoorbeeld Duitsland en Italië waar deze sterker is. In Nederland lijkt de focus te liggen op het versterken van (container)terminals voor de binnenvaart
en lijkt de doorontwikkeling van het continentale spoorvervoer minder in beeld te zijn.
In bestaande synchromodale knooppunten wordt al veel geïnvesteerd in terminals en lijndiensten. De behoefte ligt vooral op het terrein van het faciliteren van bijbehorende initiatieven uit de markt (Coolport) en het bieden van voldoende -ook nieuwe- posities (bedrijventerreinen).
Innovatie in de tuinbouw en de rol van de stad.
Het thema innovaties en de rol van de stad is in een sessie met een groot aantal betrokkenen en experts verder uitgediept. Duidelijk is geworden, dat dit een belangrijk thema voor
de toekomst zal worden, maar dat het duiden van richtingen en het aangeven van ruimtelijke effecten c.q. maatregelen in het ruimtelijke domein nog de nodige aandacht vergt.
Veel bedrijven hebben aangegeven weinig (financiële) ruimte te hebben om te innoveren en
vaak volgend te zijn als het gaat om het realiseren van trendbreuken. De Nederlandse bedrijven doen het weliswaar nog steeds goed op het gebied van innovatie, maar er wordt nog
immer sterk geleund op de overheid (stimuleringssubsidies) en de rol van de WUR.
Daarnaast is naar voren gekomen, dat vraaggestuurd produceren nog in de kinderschoenen staat. De bedrijven zijn vooral bezig met het verbeteren van de efficiency van de voortbrengingsketen van hun producten. Nieuwe marketingtools, andere verpakkingswijzen en /
of nieuwe product marktcombinaties worden vaak door de onzichtbare ‘markt’ gestuurd.
Zoals vaak met nieuwe innovaties en of nieuwe concepten worden er spontaan pilots en of
proeftuinen van de grond getrokken om te bezien of dit de clusterkracht kan verhogen en of
de concurrentie positie (aantoonbaar) kan verbeteren. De drie ‘grondposities’ die in het geding zijn:
Kunnen innovaties plaatsvinden bij bedrijven op de Greenport zelf? Het antwoord is dat veel
bedrijven zelf innoveren vooral als het gaat om innovaties die gericht zijn op het reduceren
van kosten.
Innovaties die tot doorbraken leiden worden voor een deel centraal ‘aangestuurd’ waarbij de
Universiteit van Wageningen een belangrijke rol vervult. Proeftuinen en pilotprojecten laten
zien dat er ook ruimte is voor het bundelen van innovaties in combinatie met het ontwikkelen van startups tot volwaardige bedrijven, de Horti Campus in het Westland (verspreid over
meerdere locaties overigens) is hiervan een mooi voorbeeld.
26
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Gevraagd naar de rol van de stad blijkt dat hiervoor een solide basis nog ontbreekt en nader onderzoek nodig is. Zal de stad een centrale rol gaan vervullen in het ontwikkelen van
nieuwe producten en zogenaamde cross overs? En moet dat dan noodzakelijkerwijs in een
grootstedelijk milieu plaatsvinden gegeven de specifieke markt van tuinbouwproducten en
hoe zit de governance dan in elkaar?
Nabijheid is als belangrijke factor genoemd voor cross-overs, ofwel het belang van face-toface contacten. Hoe en waar dit ruimtelijk plaats moet vinden is nog niet duidelijk. Moet het
in de stad gebeuren? In de Greenports? Er tussenin? Is hier bijvoorbeeld een ruimtelijke
ontmoetingsplaats voor nodig? Dit is nog steeds een vraag die nader onderzocht moet worden.
Wetenschappers, experts, bedrijfsleven en overheden zoeken naar antwoorden, maar zijn
nog niet in staat deze eenduidig te genereren. Nog niet weten hoe de toekomst er op dit
gebied uitziet is ook een ‘antwoord’. Het betekent dat op dit punt een vervolgvraag geadresseerd zal moeten worden, gelet op het feit dat de rol van de stad / stedelijke omgeving
zal gaan toenemen. Een onderzoek naar het innovatie ecosysteem van de Greenports onder het bedrijfsleven en de kennisinstellingen helpt het proces beter te begrijpen. Dit brengt
in kaart waar de belemmeringen, lacunes en kansen liggen en waar de overheden, kennisinstellingen en bedrijven elkaar kunnen vinden in een triple helix aanpak, zowel op landelijk
niveau als op greenport niveau.
Uit het onderzoek van FlorGreenport Venlo beschikt over een innovatiecentrum dat
partners en Posad komt naar
voren dat meerdere experts ondernemers ondersteunt bij het onderzoeken en ontverwachten dat de grote in- wikkelen van innovatieve concepten, producten en diennovaties en doorbraken deels sten, primair in agrofood, logistiek en de maakindustrie.
van buiten de sector zullen Het innovatiecentrum huisvest ondermeer BrightBox. Dit
gaan komen. Die liggen o.a. is een expertisecentrum waar bedrijven terecht kunnen
op het vlak van ICT, robotiseom het ideale groeirecept voor een plant te bepalen (i.e.
ring, onlineplatforms, etc.
Vanuit dat oogpunt zijn ken- met betrekking tot licht, lucht, temperatuur, voeding, wanis ‘van buiten’ en betere ter en substraat). Op deze wijze ondersteunt Greenport
connecties met andere top- Venlo de innovativiteit van het productiecluster.
sectoren essentieel. De bal
ligt daarbij vooral bij de spelers zelf om bijvoorbeeld de sociale netwerken met ‘de stad’ te
verbeteren.
Een aardige illustratie hiervan vormt onderstaand figuur op de volgende pagina. Hierin
worden de kennisrelaties tussen de Greenports en met de Mainports en de stad weergegeven. Daaruit blijkt dat men verwacht dat de kennisrelatie met clusters buiten de sector sterk
toe zal nemen, waaronder de stad. In het rapport van Florpartners en Posad zijn deze kennisdiagrammen voor elke Greenport gemaakt en terug te vinden. Deze laten een redelijk
vergelijkbaar beeld zien.

27
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Bron: Florpartners / Posad (2016)

Op basis van deze analyse is er vooralsnog geen eenduidige aanpak naar voren gekomen
om kennisrelaties en innovaties ruimtelijk pro-actief te stimuleren of meer regie te hebben
op het laten landen ervan. Dit is vaak afhankelijk van een (toevallige) samenloop van omstandigheden. Het gaat er nu vooralsnog meer om dat goede initiatieven worden ondersteund en niet worden belemmerd. Dit kan bijvoorbeeld door ruimere definities voor vestiging in een greenport of agri-bedrijventerreinen te hanteren.De overheid kan dit ook faciliteren door het : verbeteren van (OV) verbindingen tussen deze gebieden en het creëren van
een betere bereikbaarheid en aantrekkelijkheid van de Greenports voor o.a. studenten en
kenniswerkers.

Resumé:
De resultaten van de verdiepingsslagen in drie kernelementen samengevat:




In een aantal gevallen wordt al veel gedaan en dienen de mogelijkheden beter gecommuniceerd te worden met de markt (denk aan de vraagstukken rondom fytosanitaire keuringen)
In een aantal gevallen is het maken van keuzes noodzakelijk maar kan deels geleund worden op de markt die de keuzes al min of meer met ruimtelijk gedrag voor-

28
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

bereidt (denk aan het ontstaan van een netwerk concept van synchromodale
knooppunten in Nederland).


In een aantal gevallen is nog niet duidelijk we niet hoe de verhoudingen zich in de
toekomst zullen manifesteren en wat de ruimtelijke consequenties zijn (denk aan de
rol van de stedelijke omgeving bij het achterhalen en door ontwikkelen van nieuwe
innovaties).

Het ontstaan van een netwerk met draaischijven. Op basis van het verdiepingsonderzoek naar het Greenport 3.0 concept kan de volgende drieledige typologie worden herleid:
In dit netwerk spelen alle locaties (Greenports en satellietgebieden), de onderlinge
verbindingen en alle vervoersmodaliteiten een rol. Er zijn 3 geledingen te onderscheiden die tezamen het netwerk vormen:
Eigenschappen van de Greenports Westland/Oostland, Aalsmeer en Venlo, gelegen
in de directe nabijheid van een Mainport met intercontinentale verbindingen (Westland Oostland en Aalsmeer) of met een grote draaischijffunctie (Venlo)
 Grootschalig en gevarieerde clusters van teelt, handel, toeleverende dienstverlening en logistiek
 Naast ‘eigen’ productie een hoge import- en exportwaarde
 Dit resulteert in een hoge mate van connectiviteit, met toegang tot internationale
en intercontinentale verbindingen
 Aandeel toegevoegde diensten waarde is hoog in verhouding tot de eigen productie
 Huisvesten veel beeldbepalende bedrijven en hoofdvestigingen van deze bedrijven. Het gaat vaak om bedrijven met meerdere vestigingen op meerdere locaties, soms in andere Greenports soms in andere gebieden en landen
 Hebben voldoende massa in transportstromen om zelf schaal- en synergievoordelen te behalen en kunnen dat verder versterken via meer samenwerking met
andere gebieden
Eigenschappen van de Greenports NHN, Duin-en Bollenstreek en Boskoop
 Clusters zijn minder gevarieerd
 Een kleinschaliger cluster van teelt, handel, toeleverende dienstverlening
 Naast eigen productie kleine importstromen en relatief beperkte exportstromen
 Beperkt(er) aantal topspelers aanwezig
 Moeten als het gaat om de logistieke draaischijffunctie ‘meeliften’ op massa (borrowed size) van collega Greenports voor verdere knooppunt-, netwerkontwikkeling en schaalvergroting
Eigenschappen van specifieke teelt- en productiegebieden (satellietgebieden)
 Vaak primair productiegebieden en soms ook sterk gespecialiseerd
 Ruimte voor groei en schaalvergroting in met name de teeltfunctie
 Selectief aantal vervoersrelaties met een of twee grotere Greenports en hoofdzakelijk ‘eenrichtingsverkeer’
 Directe export is nihil of loopt via andere Greenport
29
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports



Veelal is sprake van dochterbedrijven met moederbedrijven in een grotere
Greenport

De opgave wordt om al deze gebieden met hun specifieke eigenschappen te verbinden in
een onderling samenhangend netwerk. Van Greenports naar een versnetwerk
Bij veel van de afzonderlijke Greenports is nog onvoldoende sprake van een samenhangend ruimtelijk-logistiek systeem, dat hieraan tegemoet komt. Reden temeer om hier samen
verder aan te gaan werken

B4

Richting geven aan het 3.0 concept

Wat is nodig? Naast overeenkomsten tussen de Greenports zijn er verschillen in de samenstelling nu en in de toekomst, maar ook bijvoorbeeld in de aanwezigheid van structuurbepalende bedrijven. Tijdens de (regio)sessies die in de tweede fase zijn gehouden, zijn de
belangrijkste aandachtsvelden per Greenport en Mainport besproken en naar voren gehaald. In het kader van het MIRT project zijn deze regiosessies in alle Greenports georganiseerd met een drieledig doel:






Het toetsen van de 3.0 gedachte:
o naar een netwerk in plaats van de port gedachte
o een ‘verkleuring’ van de Greenports (meerdere functies, steeds meer internationale ketens etc)
Het achterhalen van het onderliggende ‘systeem’ in de fysieke leefomgeving (ruimtebeslag , verkleuring daarbinnen, leidende logistieke systemen van de afzonderlijke
Greenports
Het nagaan waar de behoeftes liggen uitgedrukt in sleutelprojecten. Het achterhalen
wat nodig is, wat al plaatsvindt en wat hoog op de agenda zou moeten komen te
staan

De gesprekken zijn in een prettige en open sfeer verlopen. De Greenports zijn ook in de
eerste fase al betrokken geweest bij de totstandkoming van de 6 kritische succesfactoren
en zijn gedurende het hele proces intensief betrokken geweest bij de verdere uitwerking. Dit
heeft ertoe geleid dat er een proces tot stand is gebracht waarbij gezamenlijk is gekeken
naar de nieuwe ontwikkelingen en de effecten op de afzonderlijke Greenports.
De toetsing van de 3.0 gedachte is positief verlopen. Alle Greenports bevestigen de veranderingen zoals die in de 3.0 worden omschreven. Alle Greenports zien de opkomst van
complexe logistieke stromen in een veranderend krachtenveld, alle Greenports hebben te
maken met herstructurerings- c.q. moderniseringsvraagstukken, alle Greenports signaleren
ook een verschuiving in functies. Uit het onderzoek komt naar voren (zie elders in deze
koersnotitie) dat dit zich wel verschillend manifesteert in de afzonderlijke Greenports.

30
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Daar waar Noord Holland Noord vooral grootschalige teelt combineert met veredeling , de
duin en bollenstreek en Boskoop een hoge mate van specialisatie ontwikkelen, zien we dat
in Aalsmeer, Venlo en het Westland- Oostland de mix van functies steeds verder doorzet.
Wat opvalt is dat er sprake is van
een aantal gemeenschappelijke
kenmerken:
Bijna altijd gaat het om een zoektocht naar kwalitatieve ruimte (in een
aantal gevallen grote kavels, in een
aantal andere gevallen een combinatie van meerdere grondposities in
combinatie met een logistiek systeem).

De samenwerkende gemeenten in Greenport
Duin- en Bollenstreek hebben in 2016 een Intergemeentelijke Structuurvisie opgesteld. Indien
gewenst biedt de ISG aanknopingspunten voor
het (in het bestemmingsplan) mogelijk maken van
verbreding van het assortiment (of het product)
dat onder gespecialiseerd glas geteeld mag worden en het verbreden van activiteiten die op een
bepaalde locatie verricht mogen worden (i.e. onderzoek en ontwikkeling, klaarmaken van producten voor handel, het bieden van agrogerelateerde opslagcapaciteit). Hiermee komt Greenport Duin- en Bollenstreek tegemoet aan de wens
van bedrijven om -waar dat kan- de ruimtelijke
randvoorwaarden te verbreden.

Alle Greenports hebben baat bij een
verbinding met de mainport, zij het
dat het levensbelang daarvan verschilt. Bij Noord-Holland Noord met veel zogenaamde nationale verbindingen is dat minder
opportuun dan voor bijvoorbeeld Venlo en Greenport W/O. Een aantal Greenports heeft uit
zichzelf te weinig lading en zoekt de meerwaarde in onderlinge verbindingen (bijvoorbeeld
binnen de sierteelt driehoek Duin- en Bollenstreek en Boskoop in samenhang met Aalsmeer).
Bij bijna alle Greenports speelt het innovatievraagstuk en of breder, de zoektocht naar het
behoud van de toppositie en de maatregelen die daarbij passen. Hiervoor dient een meer
genierek beleid te worden ontwikkeld in samenspraak met het topsectorenbeleid. Dit geldt
ook voor de rol van de stad.
Naast het toetsen en verdiepen is in deze tweede fase tot slot ook gekeken naar welke projecten en maatregelen nodig zouden kunnen zijn om het 3.0 concept ten volle te benutten.
Niet met het doel om direct al tot een allesomvattende investeringslijst te komen, maar om
zo gezamenlijk meer gevoel te krijgen om wat voor typen projecten het dan zou gaan.
Tegen die achtergrond is tijdens elke Greenport Noord-Holland Noord is het project
regiosessie in de Greenports (met
Evergreen gestart met als doel het regionale
betrokkenheid van de Mainports) en in agricluster te versterken. Bedrijven en kennisinde gesprekken met ondernemers ge- stellingen werken binnen het project samen aan
vraagd welke projecten en maatrege- programmalijnen rond duurzaam bodembeheer,
len invulling kunnen geven aan de
teelt-de-grond-uit en clusterversterking doormidrealisatie van het Greenport 3.0 con- del van innovatietrajecten en living labs. In het
cept. Het resultaat daarvan is in de
project werken 26 mkb-bedrijven en zes kennisinonderstaande tabel weergegeven.
stellingen met elkaar samen.
Daarbij zijn de genoemde projecten en
maatregelen (rijp en groen) geordend naar wat er per kritische succesfactor nodig zou kunnen zijn en op welk niveau (landelijk of per Greenport/Mainport) dit speelt.
31
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Ook hebben bijna alle Greenports nog steeds ‘traditionele’ wensen in de vorm van een verbeterd onderliggend infrastructuurnetwerk. Het is goed om deze projecten te benoemen,
maar tegelijkertijd te onderbouwen waarom en in welke mate deze bijdragen aan de BV
Nederland en het Greenport 3.0 netwerk.

32
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

Kritische
succes- Landelijk netwerk niveau
factor (fase 1)
Bewustwording en beleid (bestuurlijk)
1. Bouw voor het
behoud van de in Structureel overleg tussen GP’s - MP’s
ternationale kracht
 Overkoepelende netwerkstrategie
aan een nieuw
opstellen
Greenport 3.0 con-  GP3.0 verankeren in het strategische
cept, gebaseerd op
ruimtelijk-economisch beleid van overketens en netwerheden
ken, en verweven
met de Mainports
Branding
 USP’s van Greenports (one-stop-shop,
optimale logistiek, kwalitatief hoogwaardige producten) beter in het buitenland uitventen
2. Identificeer en
 Benoem het netwerk van knooppunten
investeer in aantal
en de onderlinge verwevenheid
draaischijfpunten
voor het versterken
van de relatie tussen Greenports en
Mainports

3. Ontwikkelen fysieke Infra/vervoer
en virtuele syn Meer toepassingsruimte (binnen EU)
chromodale hubs
voor lange zware vrachtwagens, met
name voor grensoverschrijdend vervoer
 Truckplatooning uitwerken (Nederland
is koploper)
 Verder ontwikkeling van digitale platforms voor lading/gegevens uitwisseling, maar met een grotere focus op de
producenten (keuzevrijheid) ipv primair
tussen vervoerders.
 Ontwikkeling van reeferstrategie voor
meer bundeling en om meer versstromen via de HbR aan NL te binden (NB:
gebruik reefers vervoer groeit mondiaal
sterk maar is stabiel bij HbR)

4. Betrek de stad als
onderdeel van het
nieuwe Greenport
netwerkconcept

Fytosanitair
 Joint Inspection Centra voor draaischijven XL ter verbetering van de doorloopsnelheid, beschikbaarheid en kosten van de Nederlandse keurings- en
inspectiediensten.
 Meer ruimte voor functiemenging van
voor de tuinbouw complementaire/toeleverende clusters en bedrijven
 Onderzoek naar nieuwe interactiemili-

Specifiek per Greenpoort/Mainport
 Uitwerken netwerkfunctie per Greenport,
maar ook voor de satellietgebieden

 Westland Oostland: verbeteren ongehinderde logistiek naar de Mainport
 Aalsmeer/Schiphol: verbeteren relaties
met Schiphol maar ook met de andere
sierteeltgreenports.
 Venlo: Venlo als volwaardig TEN-T
knooppunt
 NHN: Naast Aalsmeer/Schiphol ook de
haven van A’dam als hub beschouwen.
 Duin- en Bollen: Een goede personenvervoersverbinding met Schiphol en Amsterdam t.b.v. het bollentoerisme
 Boskoop: aantakken bij en onderdeel
worden van sierteeltcluster
 Schiphol: Rechtstreekse verbindingen
met de belangrijkste productiegebieden
in andere werelddelen.
Infra
 Aalsmeer: Aansluiting N201 met A4 en
A2 verbeteren voor een betere bereikbaarheid van de draaischijffunctie
 Aalsmeer: Meehelpen perishable hubs
voor bloemen realiseren
 Boskoop: onderzoek naar regionale
bundeling/opstapplaats van goederenstromen naar grotere draaischijven
 Ontwikkelen van 45ft reefercontainer
voor de sierteelt
 WO/HbR: Verbeteren fysieke relatie
greenport en haven:
o Corridor A20-veilingroute-A4
Nieuwe Westelijke Oeververbinding
bij Rotterdam om de agro-logistieke
relaties met de haven te verbeteren.
o C Smart Logistics Systeem: Pilot
World Food Parc (regionaal project)
o Inland terminal aan noordkant Nieuwe Waterweg
o Efficiënte reefer afhandeling via Rotterdam
 Westland/Oostland maar ook de andere
Greenports:
o Hotspots voor innovatie en Fieldlabs:
pilot Food Innovation Academy (FIA)

33
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports

eus

5. Accelereer modernisering i.c.m. innovatie, energie/warmte en water

6. Maak gebruik van
de kracht van de
diversiteit aan
Greenports en hun
ondernemers.

 De Greenport Ontwikkelingsmaat
schappij in de Duin- en Bollenstreek als
voorbeeld aanpak hanteren voor andere Greenports.
 Hulp bij financiering onrendabele top

op warmte/CO2 netten. Omwille van de
duurzaamheidsdoelstelling en het economisch belang van de Greenports
 Collectivisering van energie, warmte,

CO2 hergebruik van water
 Flexibilisering ruimtelijk beleid in productiegebieden voor meer functiemening met andere ruimtelijke functies.
Vergemakkelijkt transformatie en
maakt verplaatsing van productie makkelijker. Ook om beter/makkelijker
warmte,E en CO2 aanbieders tussen
de tuinbouw in te passen. Biedt meer
ruimte voor een mix van nieuwe verdienmodellen, toeleverende diensten
tbv de tuinbouw, cross-over met andere sectoren en campusontwikkeling in
de greenports.
 Creëer experimenteerruimte om vlot
om nieuwe initiatieven te kunnen inspelen (gevaar:kans op verrommeling)





o Food/Flower Innovation Fund dat risicodragend investeert in nieuwe businessmodellen en innovatieve bedrijvigheid en cross-overs
Aalsmeer: meer flexibiliteit in het LIB
voor “rood voor Greenport” om transformaties en verplaatsing mogelijk te maken.
Aalsmeer: Meer uren van RVO kunnen
inzetten voor hulp/kennis bij moderniseringsopgaven. Structureel ipv nu alleen
op pilotbasis.
NHN: vereenvoudig mogelijkheden/regelgeving om CO2 bij het
HVC/Tata Steel af te vangen voor de
tuinbouw
WO: Delft Blue Water: vanuit gezuiverd
stedelijk water gietwater maken van een
superieure kwaliteit leveren aan de glastuinbouw. Jaarrond, klimaatadaptief, sluiten van de waterkringloop en minder
brijn
Duin en bollen: naar een betere ruimtelijke structurering van de bedrijven (lopend
onderzoek)

 Aalsmeer: Meer ruimte voor productie in
de buurt van de veilig FH
 Westland/Oostland: Agrologistieke bedrijventerrein van de toekomst
 Venlo: krachtige combinatie met logistiek
uitbreiden
 Boskoop: maak gebruik van de ondernemerskrachten
 NHN: Evergreen verder optuigen
 Duin en bollenstreek: sterke USP’s
benutten en meer integreren in netwerk

Opgemerkt wordt dat er in het vervolg in overleg met de Greenports en Mainports een nadere beschouwing op deze projecten dient plaats te vinden met de volgende aanvliegroutes:






Welke bijdragen leveren deze projecten aan het netwerk?
;
Welke projecten betreffen laag hangend fruit en welke hebben een langere aanloopen realisatietijd nodig?;
Welke projecten kunnen met relatief weinig (financiële en organisatorische) middelen worden bewerkstelligd en welke projecten vergen forse investeringen?;
Welke projecten kunnen door het bedrijfsleven worden opgepakt en bij welke projecten is een joint effort van bedrijfsleven en overheden wenselijk c.q. noodzakelijk?

Tot slot wordt geconstateerd dat er meer samenhang aan te brengen is tussen de verschillende maatregelen en projecten die nu nog vooral per ‘port’ individueel zijn ingebracht.

34
Kernteam Greenports en de samenwerking met de Mainports