Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

32 735

Mensenrechten in het buitenlands beleid

Nr. 334

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2021
In deze brief wil ik u, mede namens de Minister van Justitie en Veiligheid
en de Minister van Buitenlandse Zaken, informeren over de stand van
zaken betreffende het Verdrag van de Raad van Europa tegen handel in
menselijke organen (hierna: «het Verdrag»).1 Nederland is op dit moment
nog geen partij bij het Verdrag. Om tot een besluit te komen tot tekenen
en ratificeren zal nader onderzoek nodig zijn naar de uitvoerbaarheid van
de verdragsverplichtingen die voortvloeien uit het Verdrag. Het is aan een
volgend kabinet om op basis van verschillende overwegingen inzake
wenselijkheid, uitvoerbaarheid en meerwaarde voor de Nederlandse
aanpak het besluit te nemen de procedure te starten tot tekenen en
ratificeren van het Verdrag. In de brief zal ik ook stilstaan bij de uitvoering
van een resolutie van de Raad van Europa op het gebied van illegale
orgaanhandel die raakvlakken heeft met het Verdrag.
De brief is tevens een reactie op de in het notaoverleg Mensenrechten van
4 oktober 2021 gedane toezegging aan het Mulder2 en de in het
notaoverleg Menserechten van 22 juni 2020 aangehouden motie van het
voormalig Tweede Kamerlid Van Helvert.3 Ook wordt door middel van
deze brief de toezegging van 30 januari 2018 aan het voormalig Eerste
Kamerlid Don om de Eerste Kamer te informeren over de eventuele
ratificatie van het genoemde Verdrag afgedaan.4
Hieronder licht ik de problematiek, de stand van zaken betreffende het
Verdrag, de resolutie en de situatie in Nederland nader toe.

1

CETS 216 – Verdrag van de Raad van Europa tegen handel in menselijke organen (coe.int)
Kamerstuk 32 735, nr. 332
Kamerstuk 32 735, nr. 299.
4
Handelingen I 2017/18, nr. 17, p. 56.
2
3

kst-32735-334
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 735, nr. 334

1

Schets (inter)nationale problematiek en initiatieven
De wereldwijde vraag naar menselijke organen voor transplantatiedoeleinden overstijgt al jaren het beschikbare aanbod. Vanwege schaarste zijn
wachtlijsten voor orgaantransplantatie ontstaan. Dit heeft ruimte geboden
voor het ontstaan van een illegale markt voor de handel in menselijke
organen. Internationale criminele netwerken, ook wel derden/
bemiddelaars genoemd, werven actief donoren en patiënten/ontvangers.
De ontvangers, onder andere westerse patiënten, reizen naar het
buitenland om buiten het transplantatiesysteem van het betreffende land
een orgaan geïmplanteerd te krijgen. Verschillende aspecten kunnen
daarbij een rol spelen, zoals onwetendheid over het mogelijk ontbreken
van een daadwerkelijk vrijwillig genomen beslissing van de donor, de
negatieve effecten van de donatie voor de donor en voor de lokale
bevolking als geheel en ook de eigen gezondheidsrisico’s die aan illegale
transplantatie verbonden zijn.
Het Verdrag van de Raad van Europa tegen handel in menselijke organen
is in 2015 tot stand gekomen. Het Verdrag heeft als doel het voorkomen
en bestrijden van illegale orgaanhandel. Daartoe dienen verdragspartijen
te beschikken over of te voorzien in specifieke wettelijke strafbaarstellingen. Daarnaast vloeien er ook uitvoeringsverplichtingen voort uit het
Verdrag. Lidstaten worden opgeroepen tot effectieve opsporing en
vervolging van strafbare feiten, inrichten van preventieve maatregelen, en
internationale samenwerking.
De internationale samenwerking bestaat uit onder andere samenwerking
op het gebied van vervolging en berechting en deelname aan het comité
van partijen dat indien nodig samenkomt. Ook wordt opgeroepen tot de
inrichting van een nationaal contactpunt om (inter)nationale uitwisseling
van informatie over criminele activiteiten op het gebied van illegale
orgaanhandel te faciliteren.
Stand van zaken tekenen en ratificeren Verdrag
Het Verdrag is tot op heden door 26 staten ondertekend, waarvan er 12
inmiddels hebben geratificeerd.5 Voormalig Tweede Kamerlid Van Helvert
heeft in de door hem ingediende motie in het licht van misstanden in
China de regering opgeroepen het Verdrag zo spoedig mogelijk ter
ratificatie voor te leggen aan de Tweede Kamer.
Voordat overgegaan kan worden tot ondertekening en ratificatie, moeten
de wenselijkheid, uitvoerbaarheid en meerwaarde van het partij worden
bij het Verdrag worden onderzocht. Het is aan een volgend kabinet om op
basis van verschillende overwegingen een besluit te nemen over
ondertekening en ratificatie van het Verdrag. Hieronder geef ik een
beknopte weergave van de situatie in Nederland met betrekking tot de
verschillende elementen van het Verdrag. Specifiek geef ik aan welke
onderdelen aandacht behoeven alvorens besloten kan worden om het
Verdrag te ondertekenen en vervolgens te ratificeren.
Strafbaarstellingen
Nationale wet- en regelgeving maken het al mogelijk om illegale
praktijken omtrent orgaanhandel tegen te gaan. Diverse in het Verdrag
genoemde strafbaarstellingen zijn reeds opgenomen in de Wet op
orgaandonatie. Daarnaast bevat ook artikel 273f van het Wetboek van
Strafrecht, het mensenhandel artikel, ruime strafbaarstellingen. Ten
5

Overzicht van de verdragspartijen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 735, nr. 334

2

aanzien van de in dat artikel opgenomen misdrijven kan Nederland ook
extraterritoriale rechtsmacht uitoefenen. Ratificatie van het Verdrag zou
wel nopen tot enige aanpassingen van bepaalde wet- en regelgeving om
het geheel aan strafbaarstellingen volledig in lijn met het Verdrag te
krijgen. Dit betreft onder andere een strafbaarstelling voor zorgverleners
die illegaal verkregen organen implanteren bij mensen. Het voornemen
bestaat al om deze strafbaarstelling mee te nemen in een voorziene
herziening van de nationale wetgeving ter zake van de weefselketen.
Er moet worden bezien wat, naast de al aanwezige opsporingsactiviteiten
om illegale orgaanhandel tegen te gaan, eventueel benodigd is op het
gebied van opsporing, vervolging en berechting om te voldoen aan de
verdragsverplichtingen. Met een dergelijke verkenning dient in kaart te
worden gebracht of er voldoende budget en capaciteit bij de organisaties
die uitvoering geven aan of bijdragen aan de implementatie van het
Verdrag.
Preventie en monitoring
In Nederland wordt er al informatie verzameld als het gaat over illegale
orgaanhandel-activiteiten, specifiek gedwongen orgaanverwijdering. De
Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen
rapporteert jaarlijks in de Slachtoffermonitor mensenhandel over de bij
CoMensha (het Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel) gemelde
mogelijke slachtoffers van gedwongen orgaanverwijdering. Er is echter
nog onvoldoende zicht op de samenstelling en omvang van Nederlanders
die naar het buitenland reizen voor het illegaal verkrijgen van een orgaan.
Hetzelfde geldt voor de wijze waarop dit wordt georganiseerd en welke rol
bemiddelaars hierbij spelen die de kwetsbare posities van de donoren in
het buitenland, maar ook van Nederlandse patiënten die op de wachtlijst
staan, uitbuiten in de context van illegale orgaanhandel.
Om beter zicht op deze problematiek te verkrijgen, wordt uitvoering
gegeven aan een resolutie van het Comité van Ministers van de Raad van
Europa die raakvlakken heeft met het Verdrag met betrekking tot het
monitoren en nemen van preventieve maatregelen. De resolutie richt zich
specifiek op procedures voor het verzamelen en verspreiden van
gegevens over transplantaties buiten een nationaal transplantatiesysteem
om.6 Deze resolutie heeft als doel (inter)nationale kennis te vergroten
door systematisch en structureel meldingen te verzamelen van (een
vermoeden van) illegale orgaanhandel-activiteiten. Hiervoor heb ik de
Nederlandse Transplantatie Stichting (hierna: NTS) de opdracht gegeven
een Nationaal Meldpunt Orgaanhandel in te richten. De verkregen kennis
dient ten behoeve van beleidsvorming om illegale orgaanhandel in
algemene zin aan te pakken en niet voor vervolging van individuele
meldingen. Door meer internationale uitwisseling van kennis en informatie kan het zicht vergroot worden op veelal internationale criminele
netwerken gericht op de handel in menselijke organen. Uit de internationaal verzamelde gegevens kunnen namelijk patronen zichtbaar worden
in bijvoorbeeld de wijze waarop patiënten benaderd worden. Vervolgens
kan daarop preventief ingezet worden.
Naar verwachting wordt het Nationale Meldpunt Orgaanhandel in 2022
operationeel. Daar kunnen, overeenkomend met meldpunten in andere
lidstaten van de Raad van Europa, onder andere betrokken zorgverleners,
zoals nefrologen, vermoedens van illegale orgaanhandel-activiteiten
melden. De NTS zal het meldpunt procedureel zo inrichten dat de
6

Resolution CM/Res(2013)55 on establishing procedures for the collection and dissemination of
data on transplantation activities outside a domestic transplantation system.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 735, nr. 334

3

meldingen niet herleidbaar zijn naar de patiënt, waardoor er geen conflict
ontstaat met het medisch beroepsgeheim. Hierover wordt nauw contact
onderhouden met de KNMG. De NTS is al in contact met het veld.
Door de inzet van verschillende kanalen en middelen wordt ook de
bewustwording vergroot over de problematiek. Zo zal onder meer het
meldpunt onder de aandacht gebracht worden bij betrokken zorgverleners
door een voorlichtingsfilm. Deze film wordt ontwikkeld in samenwerking
met het Openbaar Ministerie, de politie, de NTS, zorgverleners en
wetenschappers met inhoudelijke expertise over dit type criminele
activiteit. Het doel van de film is om betrokken zorgverleners (extra)
bewust te maken van (de ernst van) illegale praktijken, hen te trainen op
het herkennen van signalen van illegale orgaanhandel en wanneer en op
welke wijze een melding geplaatst kan worden. Daarnaast kan deze
informatieverstrekking de doelgroep handvatten geven die nuttig zijn voor
de voorlichting aan patiënten die een orgaan nodig hebben. Hierdoor
worden patiënten mogelijk behoed voor de gevaren, gezondheidsrisico’s
en negatieve consequenties voor anderen die gepaard gaan met een
illegale transplantatie. Dit sluit aan bij de eisen gesteld in de resolutie,
maar ook bij de preventieve maatregelen beoogd in het Verdrag.
Concluderend
Om duidelijk te krijgen of ondertekening en ratificatie van het Verdrag
wenselijk en haalbaar is, moeten nog enkele stappen worden genomen.
Het besluit hierover ligt bij het volgende kabinet. De Nederlandse
wetgeving voorziet al wel in strafbepalingen ter zake van illegale handel in
menselijke organen. Daarnaast worden stappen ondernomen op het
gebied van preventie en monitoring in de context van een resolutie van de
Raad van Europa, bestaande uit de oprichting van een Nationaal
Meldpunt Orgaanhandel en het ontwikkelen van een voorlichtingsfilm
voor zorgverleners, die zullen bijdragen aan het inzichtelijk krijgen en de
bestrijding van dit mensonterend delict.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 735, nr. 334

4