Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 200 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2023

Nr. 9

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 9 november 2022
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen voorgelegd aan de Ministers van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap en voor Primair en Voortgezet Onderwijs over de brief van
22 juli 2022 inzake de Onderzoekskaders 2022 Inspectie van het Onderwijs
met verslagen van de Ringen en evaluatie van de initiatiefwet Bisschop en
evaluatie Experiment instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie (Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 191).
De Ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 8 november
2022. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Michon-Derkzen
De adjunct-griffier van de commissie,
Huls

kst-36200-VIII-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

1

1
Zal naar uw verwachting de verdere uitwerking van het coalitieakkoord leiden tot fundamentele wijzigingen in de onderzoekskaders van de Inspectie van het Onderwijs (hierna: de inspectie)?
Zo ja, op welke vlakken?
Zoals aangekondigd in de Kamerbrief van 22 juli 2022 werkt de inspectie
momenteel aan een aparte standaard voor basisvaardigheden. Dat is een
fundamentele wijziging die met het onderzoekskader van 2023 in werking
zal treden. Overigens wordt de inzet van het coalitieakkoord (bijlage bij
Kamerstuk 35 788, nr. 77) op de versterking van de basisvaardigheden op
meer plekken in het toezicht ingezet. Zo worden bij alle vierjaarlijkse
onderzoeken bij besturen alle basisvaardigheden meegenomen. Indien er
bij de uitwerking van het Coalitieakkoord ook op andere terreinen de weten regelgeving wijzigt, past de inspectie uiteraard ook het kader aan. De
onderzoekskaders volgens immers de wet.
2
Hoeveel scholen hebben de afgelopen twee jaar niet voldaan aan
de verkorte hersteltermijnen voor herstelopdrachten van de
inspectie en hoeveel leerlingen betreft het op die scholen?
De afgelopen twee jaar waren er geen verkorte hersteltermijnen voor
herstelopdrachten van de inspectie, maar golden de normale termijnen. In
het coalitieakkoord is opgenomen dat we sneller ingrijpen bij onvoldoende scholen. Afhankelijk van het type herstelopdracht is het mogelijk
om besturen sneller tot herstel te laten komen. In plaats van alle herstelopdrachten bij een schoolbestuur in één keer te onderzoeken, kijkt de
inspectie bij welke opdrachten de besturen aan kortere termijnen
gehouden kunnen worden in het belang van snel herstel. Uiteraard binnen
de grenzen van de wet. De inspectie past momenteel haar processen
daarop aan. Waar mogelijk hanteert de inspectie in het huidige schooljaar
al kortere hersteltermijnen. Algemene uitspraken daarover zijn lastig te
doen, omdat uiteindelijk altijd naar de specifieke omstandigheden van het
geval gekeken moet worden bij de bepaling van een hersteltermijn. Een
bestuur wordt uiteraard geïnformeerd over de betreffende (kortere)
hersteltermijn.
3
Kan specifiek worden uitgelegd waarnaar wordt gekeken bij de
eis: «de school draagt zorg voor een schoolcultuur die in overeenstemming is met de basiswaarden van de democratische rechtsstaat en creëert daarmee een omgeving waarin leerlingen worden
gestimuleerd actief te oefenen met de omgang met deze waarden
en het handelen naar deze waarden en draagt voorts zorg voor
een omgeving waarin leerlingen en personeel zich veilig en
geaccepteerd weten, ongeacht de zojuist genoemde verschillen»?
Van een school wordt gevraagd te zorgen voor een schoolcultuur die in
lijn is met de basiswaarden; dat kan bijvoorbeeld blijken uit afspraken
over hoe leraren zich in hun werk gedragen naar de basiswaarden,
reageren op aantasting daarvan en het aangrijpen van kansen uit de
leefwereld van leerlingen waarin basiswaarden worden toegepast.
Hoewel scholen vrij zijn in de invulling van de manier waarop leerlingen
met basiswaarden kunnen oefenen, let de inspectie erop dát dit onderdeel
van het curriculum en de schoolcultuur is en daaraan daadwerkelijk
invulling gegeven wordt. Dat betekent bijvoorbeeld dat een school
aangeeft hoe, wanneer en waarmee leerlingen kunnen oefenen. De
inspectie gaat eveneens na of sprake is van uitingen die kunnen leiden tot
een schoolcultuur die in strijd is met basiswaarden, bijvoorbeeld als
sprake is van onverdraagzaamheid, en de school dat laat voor wat het is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

2

Ook gaat de inspectie na of leerlingen zich veilig voelen. Daarvoor wordt
onder meer gebruik gemaakt van de monitoring van de veiligheid door de
school.
4
Klopt het dat de inspectie pas vier weken na oprichting van een
niet bekostigde school bekijkt of de school voldoet aan de
regels? Klopt het dat leerlingen dan al vier weken onderwijs
kunnen hebben gevolgd dat misschien niet voldoet aan de door
de inspectie gestelde eisen? Acht u dat wenselijk?
Een initiatiefnemer moet binnen vier weken na oprichting van een
particuliere school in het primair en voortgezet onderwijs hiervan melding
doen bij de Minister (in de praktijk: bij DUO). Na deze kennisgeving voert
de inspectie binnen zes weken een kennismakingsgesprek uit en binnen
drie maanden een adviesbezoek (eerste onderzoek ten behoeve van het
besluit). Als een nieuw initiatief zich pas aan het einde van die vier weken
meldt, kan de inspectie daarna pas langsgaan. Als een initiatief zich al
eerder meldt, bijvoorbeeld direct bij oprichting, kan de inspectie eerder
langsgaan. Wij vinden het onwenselijk dat bij deze scholen in het
funderend onderwijs de melding pas plaatsvindt na de start van de
school. De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs (hierna: MPVO)
werkt daarom dan ook aan een wetsvoorstel om deze procedure aan te
passen en roept nu al scholen op om zich vroegtijdig te melden in het
belang van de leerlingen.
5
Is er in het voortraject van oprichting van een niet bekostigde
school helemaal geen toezicht of contact met de school die
wordt opgericht? In hoeverre is dit anders dan bij bekostigd
onderwijs? Zo ja, waarom dit verschil?
Veelal is er bij niet-bekostigde scholen al eerder dan de melding contact
tussen de initiatiefnemer en de inspectie om de wettelijke eisen door te
nemen. Op dit moment is er geen grondslag voor toezicht op de school
vóór oprichting, zoals dit bij bekostigd onderwijs wel het geval is.
Momenteel werkt MPVO een wetsvoorstel uit waarin wordt toegewerkt
naar een procedure waarbij zo’n grondslag wel wordt gecreëerd. Dit is
vergelijkbaar met het bekostigd onderwijs.
6
Hoe vaak komt het voor dat na vier weken uit inspectiebezoek
blijkt dat een niet bekostigde school niet voldoet aan de regels?
Hoe vaak is dit de laatste tien jaar voorgekomen?
Zoals eerder aangegeven vindt het eerste onderzoek plaats binnen drie
maanden na oprichting. De laatste tien jaar is het drie maal voorgekomen
dat een niet bekostigde school een negatief bindend advies heeft
gekregen.
7
Als na het eerste inspectiebezoek bij een niet bekostigde school
blijkt dat een net opgerichte school niet voldoet aan de gestelde
eisen, hoe lang duurt het dan voordat een school daadwerkelijk
sluit? En wat gebeurt er dan met de leerlingen?
De school dient per direct te sluiten bij een negatief besluit. De leerlingen
dienen dan zo snel mogelijk weer naar een school te gaan waar zij de
leerplicht kunnen vervullen. In de praktijk is dat vaak de school waar de
leerling nog stond ingeschreven. Een formele inschrijving bij een
particuliere school is namelijk pas mogelijk ná een positief advies. Indien
bezwaar of beroep wordt aangetekend kan dit proces langer duren,
afhankelijk van de juridische procedure.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

3

8
Onderkent u dat verschil bestaat tussen het criterium dat het
bevoegd gezag voorziet in maatregelen inzake het personeel die
bijdragen aan de ontwikkeling van het onderwijskundig beleid en
het criterium dat het personeel dient bij te dragen aan de
ontwikkeling van het onderwijskundig beleid? Hoe is het
criterium dat het personeel bijdraagt aan de ontwikkeling van het
onderwijskundig beleid te baseren op de totstandkoming van
artikel 12, derde lid, Wet op het primair onderwijs (Wpo), dat
spreekt van «de maatregelen met betrekking tot het personeel
die bijdragen aan de ontwikkeling en de uitvoering van het
onderwijskundig beleid»?
Artikel 12, derde lid van de WPO beschrijft de eisen die worden gesteld
aan het schoolplan. Als onderdeel van het schoolplan dient het
personeelsbeleid te zijn omschreven waarin onder meer is opgenomen
hoe het bestuur ervoor zorgt dat het personeel kan bijdragen aan de
ontwikkeling en uitvoering van het onderwijskundig beleid. Om te kunnen
vaststellen of de maatregelen die het bestuur treft daadwerkelijk bijdragen
aan de ontwikkeling en de uitvoering van onderwijskundig beleid, moet
onderzocht worden hoe die uitvoering eruit ziet. Beide aspecten zijn dus
van belang en te herleiden tot de wet.
9
Wordt het ringenprotocol dit jaar nog geëvalueerd? Wordt daarbij
ook de vraag betrokken of de eerdere praktijk van vermelden van
eventuele bezwaren van organisaties tegen de voorgestelde
kaders opnieuw aanbeveling verdient?
De evaluatie van het protocol van de Ringen wordt momenteel uitgezet en
in februari besproken in de Ringen. De inspectie en de leden van de
Ringen evalueren samen de inhoud en het proces van het overleg.
Reacties van de leden van Ringen op bijvoorbeeld de onderzoekskaders
worden al standaard opgenomen in de verslagen die ook met de Kamer
gedeeld worden. Dit is dus al staande praktijk.
10
Wat is de stand van zaken met betrekking tot het experiment
instellingsaccreditatie? Wanneer wordt het wetsvoorstel
ingediend?
Op dit moment werkt de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(hierna: MOCW) met een brede vertegenwoordiging van partijen uit het
hoger onderwijs aan de uitwerking van de uitgangspunten uit de
Kamerbrief instellingsaccreditatie.1 We werken met deze partijen toe naar
bestuurlijke afstemming in de eerste maanden van 2023. MOCW zal uw
Kamer daarna informeren over de voortgang van het traject; het
wetsvoorstel zelf verwacht hij in te dienen in de tweede helft van 2023.
Overigens zal uw Kamer binnenkort ook worden geïnformeerd over de
resultaten van de tussentijdse evaluatie van het experiment instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie (looptijd 1 september 2018
t/m 30 september 2024), bezien in het licht van het advies «Essentie van
extern toezicht» van de Onderwijsraad.
11
Behoort het verminderen van de werkdruk ook niet tot de doelen
van instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie?
1

Zie ook het principeakkoord medezeggenschap en instellingsaccreditatie, getekend door UNL,
VH, ISO en OCW: Kamerstuk 31 288, nr. 960. Bijbehorende kamerbrief: Kamerstuk 31 288,
nr. 901. LSVb heeft ervoor gekozen om het akkoord niet te tekenen maar is wel betrokken bij
het proces. Daarnaast zijn ook VNO-NCW, NVAO, Inspectie van het Onderwijs en CDHO
aangesloten bij de ambtelijke klankbordgroep instellingsaccreditatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

4

De doelstelling van het experiment instellingsaccreditatie met lichtere
opleidingsaccreditatie (hierna: experiment ILO) is in het besluit als volgt
geformuleerd: «te onderzoeken of de introductie van instellingsaccreditatie met lichtere opleidingsaccreditatie voor de deelnemende instellingen
voor hoger onderwijs leidt tot:
a. het versterken van de kwaliteitscultuur binnen de instelling voor
hoger onderwijs;
b. meer eigenaarschap voor studenten en docenten;
c. een doelmatiger accreditatiestelsel, met minder ervaren lasten,
minder administratieve lasten en hogere baten.»
Het specifiek verminderen van werkdruk behoorde dus an sich niet tot de
doelstellingen van het experiment ILO; wel is onderzocht of de ervaren
lasten die gepaard gaan met kwaliteitszorg door deelname aan het
experiment verminderd werden. De onderzoekers hebben sterke
aanwijzingen gevonden dat dit het geval is: de balans tussen lasten en
baten werd door de meeste deelnemende opleidingen als positief ervaren,
omdat de opleidingsbeoordeling relevanter en nuttiger werd en minder
als last werd gezien. Dat maakte de inspanningen in kwaliteitszorg ook
doelmatiger. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat de administratieve
lasten zelf omlaag gingen.
12
Wie worden er bedoeld met de «vertegenwoordiging vanuit
universiteiten»?
Er is voor de evaluatie een selectie gemaakt van medewerkers van
universiteiten die ervaringen hebben met kwaliteitszorg en accreditatieprocessen. Aan hen zijn de bevindingen van de deelnemende
hogescholen voorgelegd.
13
Waarom hebben er geen universiteiten meegedaan aan het
experiment instellingsaccreditatie?
De universiteiten hebben afgezien van deelname aan het experiment,
omdat zij de reikwijdte van het experiment te beperkend vonden. Meer
specifiek: de deelnemers aan het experiment mogen een deel van de
periodieke beperkte opleidingsbeoordeling van bestaande opleidingen (de
beoordeling op kwaliteitsaspecten II: onderwijsleeromgeving, toetsing en
examinering) zelf vormgeven binnen de Europese standaarden (ESG). De
universiteiten hadden de wens de gehele opleidingsbeoordeling van
bestaande opleidingen zelf vorm te geven.
14
Hoe kan het huidige accreditatiestelsel zodanig worden
aangepast, zodat er meer ruimte is voor «het meer onderop
kunnen meedenken over het kwaliteitsbegrip»?
Er is de afgelopen jaren op verschillende manieren geprobeerd om meer
ruimte aan te brengen in de kaders van het accreditatiestelsel, o.a. door
de wet accreditatie op maat. De NVAO en instellingen hebben getracht
meer de ruimte op te zoeken binnen de kaders van de accreditatieprocedure; onder andere heeft het ontwikkelgesprek een prominentere plek
gekregen. De gedane aanpassingen hebben voor sommige instellingen en
opleidingen verbetering gebracht, tegelijkertijd ervaren degenen die op
opleidingsniveau betrokken zijn bij de accreditatie nog te vaak een gebrek
aan meerwaarde van en ruimte voor maatwerk in de procedures. Het
plaatsen van de opleidingsbeoordeling onder meer eigen regie van de
instelling en de opleiding creëert deze ruimte en blijkt bovendien een
cultuurverandering op gang te brengen die eraan bijdraagt dat binnen de
instelling het gesprek over kwaliteit wordt gevoerd op alle niveaus.
De tussentijdse evaluatie van het experiment ILO laat zien dat in het
experiment de betrokkenheid van docenten en studenten met name wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

5

vergroot door de eigen ruimte om de beoordeling vorm te geven. Men
ervaart dat de kwaliteitsgesprekken zinvoller zijn, omdat de onderwerpen
beter aansluiten bij waar docenten en studenten dagelijks mee bezig zijn.
Zo zijn de gesprekken meer (vak)inhoudelijk, dichter op het primaire
proces en gericht op wat belangrijk wordt geacht voor studenten. De
onderzoekers hebben deze bevindingen naast resultaten uit (internationale) onderzoeksliteratuur gelegd; dit toont aan dat er een relatie is
tussen deze vorm van betrokkenheid en versterking van de gewenste
kwaliteitscultuur.
Uit de evaluatie van het experiment ILO blijkt dat het ook mogelijk is om
buiten deelname aan experiment (dus binnen het huidige stelsel) het
gesprek over – en betrokkenheid bij – kwaliteit(szorg) te stimuleren. Veel
hangt af van hoeveel prioriteit hieraan door bestuur en management
wordt gegeven en van de al bestaande interne kwaliteitscultuur. Het vergt
in algemene zin, aldus de geïnterviewden in het onderzoek, lef van leiders
in het onderwijs om meer vanuit vertrouwen ruimte te geven op decentraal niveau en minder vanuit controle naar kwaliteitszorg te kijken.
Echter, de evaluatie laat ook zien dat deelname aan het experiment,
waardoor de verantwoordelijkheid voor de beoordeling voor een groter
deel bij de instelling en de opleiding kwam te liggen, een duidelijke
aanleiding en belang vormden om dit gesprek over kwaliteit ook
daadwerkelijk te organiseren en te operationaliseren.
De door het experiment ontstane eigen ruimte om de opleidingsbeoordeling zelf vorm te geven heeft dus een impuls aan de kwaliteitscultuur
gegeven die er tot op dat moment niet was.
De ervaringen in het experiment ILO passen bij de ontwikkelingen in
andere landen waar instellingsaccreditatie (recent) is ingevoerd: vergelijkend onderzoek toont aan dat het in de meeste landen heeft geleid tot
meer eigenaarschap rondom kwaliteitszorg en een impuls voor de
kwaliteitscultuur.2 Dit geldt in het bijzonder ook voor Vlaanderen, waar de
invoering van de instellingsreview heeft geleid tot meer draagvlak voor
kwaliteitszorg en een gegroeide kwaliteitscultuur.3
15
Kunt u een overzicht geven van de meegegeven criteria op basis
van de European Standards and Guidelines (ESG)-standaarden?
De volgende criteria zijn opgenomen in het wettelijk besluit ILO.
Deel A. Standaarden waaraan de beoordeling op kwaliteitsaspecten II
door de commissie van deskundigen ten minste dient te voldoen:
• De beoordeling dient omschreven uitgewerkt te worden op een wijze
die garandeert dat de gestelde doelen en doelstellingen bereikt kunnen
worden, met inachtneming van de relevante voorschriften. De
stakeholders dienen betrokken te worden bij de uitwerking en
voortdurende verbetering ervan.
• Het beoordelingsproces dient betrouwbaar en nuttig te zijn, vooraf
vastgesteld, consequent uitgevoerd en gepubliceerd te worden. Ze
omvat een:
C zelfevaluatie of iets vergelijkbaars
C visitatie met normaal gesproken een locatiebezoek
C rapport naar aanleiding van de visitatie
C consequent vervolgproces

2

ResearchNed (2019), Instellingsaccreditatie in het buitenland, p. 14. Dit betreft een vergelijkende studie naar de accreditatiestelsels in Vlaanderen, Denemarken, Noorwegen, Letland,
Estland en Schotland. Zie ook vraag 17.
3
NVAO afdeling Vlaanderen (2017), De kwaliteit van het onderwijsbeleid van de Vlaamse
universiteiten en hogescholen. Overzichtsrapportage van de instellingsreviews. Zie ook
vraag 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

6

•

•

•

De beoordeling op kwaliteitsaspecten II dient te worden uitgevoerd
door een commissie van externe deskundigen, waarin ten minste één
student zitting heeft.
Alle resultaten of oordelen die voortvloeien uit de beoordeling op
kwaliteitsaspecten II dienen gebaseerd te zijn op expliciete en
bekendgemaakte criteria, die consequent worden toegepast, ongeacht
of het proces al dan niet leidt tot een officiële beslissing.
De volledige rapporten van de deskundigen dienen gepubliceerd te
worden zodat ze duidelijk en toegankelijk zijn voor de onderwijsgemeenschap, externe partners en andere geïnteresseerden.

Deel B. Standaarden die ten minste onderdeel zijn van de beoordeling op
kwaliteitsaspecten II door de commissie van deskundigen:
• De vormgeving van de opleidingen dient zodanig te zijn dat ze voldoen
aan de gestelde doelen, met inbegrip van de beoogde eindkwalificaties.
• Instellingen voor hoger onderwijs dienen ervoor te zorgen dat de
opleidingen zodanig opgezet zijn dat de studenten gestimuleerd
worden een actieve rol te spelen in de totstandkoming van het
leerproces en dat deze benadering tot uiting komt in de toetsing van
studenten.
• Instellingen voor hoger onderwijs dienen zich ervan te verzekeren dat
hun docenten competent zijn.
• Instellingen voor hoger onderwijs dienen zeker te stellen dat er
toereikende en makkelijk toegankelijke leermiddelen alsmede
ondersteuning voor studenten voorhanden zijn.
Deel C. Aanvullende standaarden die onderdeel zijn van de beoordeling
op kwaliteitsaspecten II door de commissie van deskundigen wanneer de
instelling niet beschikt over een instellingstoets kwaliteitszorg:
• Interne stakeholders dienen het instellingsbeleid inzake kwaliteitszorg
uit te werken en uit te voeren door middel van passende structuren en
processen. De externe stakeholders dienen daarbij betrokken te
worden.
• Instellingen dienen rechtvaardige en transparante processen te
hanteren voor de werving en professionalisering van de staf.
Instellingen voor hoger onderwijs dienen informatie te verzamelen,
analyseren en gebruiken die relevant is voor een doeltreffend beheer van
hun opleidingen en andere activiteiten
16
Wat wordt er bijgehouden in het logboek?
Elke deelnemende instelling houdt per deelnemende opleiding aan het
experiment een logboek bij. Het logboek is voor intern gebruik. Het
logboek wordt ingevuld volgens een vast format dat gebaseerd is op de
doelstellingen van het experiment, maar kan tegelijkertijd naar eigen
inzicht worden aangevuld en uitgebreid. Hierbij worden de effecten van
deelname aan het experiment per opleiding bijgehouden. In het logboek
wordt ten minste stilgestaan bij:
– Het effect op eigenaarschap studenten/docenten;
– Het effect op versterken kwaliteitscultuur;
– Het effect op doelmatigere accreditatie; en,
– Overige effecten.
17
Nopen de beperkingen van het onderzoek, namelijk het reële
risico van zelfselectie en de beperkte onderzoekspopulatie, niet
tot een grootschaliger toets van de gehoopte voordelen van de
beoogde instellingstoets?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

7

De resultaten uit de tussentijdse evaluatie betreffen inderdaad een relatief
beperkte onderzoekspopulatie. Voor de bevindingen over de versterking
van de kwaliteitscultuur, het vergroten van het eigenaarschap en het
beperken van de ervaren lasten rondom kwaliteitszorg werden door de
onderzoekers echter ook ondersteunende aanwijzingen gevonden in de
onderzoeksliteratuur. Daarnaast blijkt uit internationaal vergelijkend
onderzoek naar instellingsaccreditatie dat de voordelen ten aanzien van
het streven naar meer autonomie, eigenaarschap en kwaliteitscultuur in
de meeste landen waar instellingsaccreditatie (recent) is uitgevoerd,
herkend worden. Per saldo is er in deze landen voldoende draagvlak en
waardering voor instellingsaccreditatie.4 Daarbij blijkt bijvoorbeeld uit de
evaluatie van de instellingsreview in Vlaanderen dat Vlaamse instellingen
dankzij de invoering van een systeem van instellingsaccreditatie in korte
tijd een grote ontwikkeling hebben doorgemaakt: de kwaliteitscultuur (de
dialoog over het borgen en verbeteren van de kwaliteit) is gegroeid en er
is een groter draagvlak voor kwaliteitszorg.5
18
Is er ook gekeken naar welke vorm van opleidingsbeoordeling het
beste werkt?
Een vergelijking van beoordelingsmethodes was geen onderdeel van de
evaluatie. In de evaluatie is wel geconcludeerd dat de deelnemende
instellingen hebben laten zien dat het goed mogelijk is om opleidingen
betekenisvol en conform de ESG te beoordelen, ook via eigen meer op de
behoeften van opleidingen afgestemde methodes. De kwaliteit van de
deelnemende opleidingen was daarmee geborgd.
19
Wat zijn de (mogelijke) nadelen van beoordeling door middel van
critical friends?
Uit de evaluatie zijn geen algemene conclusies te trekken over hoe of in
hoeverre een door een deelnemende instelling gekozen beoordelingsmethode (zoals het gebruik van critical friends) ook zou werken voor andere
onderwijsinstellingen en over of deze beoordelingswijze ook algemene
voor- of nadelen kent. Deelnemende instellingen konden op eigen wijze
invulling geven aan het experiment, zolang dit past binnen de European
Standards and Guidelines (ESG). Een van de voorwaarden hierbinnen is
dat de beoordeling plaatsvindt middels (een panel van) onafhankelijke en
deskundige peers.
De ruimte die de deelnemende instellingen is geboden om de opleidingsbeoordeling vorm te geven is door de instellingen aangegrepen om de
verantwoording over de kwaliteit van haar opleidingen beter aan te laten
sluiten bij haar interne kwaliteitszorg. Het is dan ook niet vreemd dat
– zoals in de evaluatie wordt geschetst – de deelnemers aan het
experiment dit verschillend hebben aangepakt; het centraal stellen van
midtermreviews, critical friends, een kijkkader of het beter inbedden van
peer review. Wat hierin werkt voor de ene instelling hoeft voor een andere
instelling niet te werken. Gekeken is of de geboden ruimte om de
beoordeling zelf in te vullen bij de deelnemende instellingen heeft geleid
tot de doelen genoemd onder vraag 11.
Ten aanzien van het inzetten van critical friends, heeft de evaluatie geen
bevindingen opgetekend dat dit nadelig zou zijn voor de beoordeling van
de opleiding. Wel is in de evaluatie opgetekend dat het voor de instelling
(net als bij elke vorm van zelfselectie) een tijdsinvestering vergt om critical
4

ResearchNed (2019), Instellingsaccreditatie in het buitenland, p. 14. Dit betreft een vergelijkende studie naar de accreditatiestelsels in Vlaanderen, Denemarken, Noorwegen, Letland,
Estland en Schotland.
5
NVAO afdeling Vlaanderen (2017), De kwaliteit van het onderwijsbeleid van de Vlaamse
universiteiten en hogescholen. Overzichtsrapportage van de instellingsreviews.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

8

friends te selecteren die voldoen aan de onafhankelijkheidseisen, en
tegelijk de ervaring en kennis meenemen die nodig zijn voor de beoordeling. Een mogelijk nadeel zou dus kunnen zijn dit lasten met zich
meebrengt voor de instelling. De hogeschool die via deze methode de
opleiding heeft laten beoordelen heeft de selectie en training (naar
ESG-standaarden) van critical friends laten begeleiden door een Europees
bureau.
Er zijn door deze hogeschool ook veel voordelen ervaren van het werken
met critical friends: de beoordelingen waren getuige de evaluatie
inhoudelijker, gingen dieper en werden door de docenten en studenten als
relevanter ervaren. Bovendien was er een sterke focus op verbetering en
was de beoordeling via critical friends een manier om de eigen opleidingen te vergelijken met andere (internationale) opleidingen en
aanvullend te toetsen op internationale kwaliteitsstandaarden die voor het
betreffende beroepenveld belangrijk zijn. Deze vorm van benchmarking
werd door de hogeschool als veel zinvoller ervaren dan de clustergewijze
visitatie van de NVAO.
20
Wat zijn de (mogelijke) nadelen van beoordeling door middel van
een midtermreview?
In de evaluatie zijn geen aanwijzingen opgetekend dat het gebruik maken
van midtermreviews nadelig zou zijn voor de opleidingsbeoordeling. Wel
wordt opgetekend dat voor het organiseren van een midtermreview
deskundigen moeten worden geselecteerd en secretarissen moeten
worden getraind en ondersteund. Beoordeling via midtermreviews vraagt
dus (evenals het werken met critical friends of het selecteren en trainen
van panels voor reguliere visitaties) extra inzet, hetgeen als een nadeel
kan worden ervaren. De instelling uit de pilot die hiermee werkt, heeft de
opleiding hierin ondersteund omdat in de midtermreview beter kan
worden ingezoomd op interne verantwoording en kwaliteitsverbetering.
Uit de evaluatie blijkt verder dat de deelnemende instelling het werken
met midtermreviews als positief heeft ervaren, onder andere omdat er
meer ruimte was voor maatwerk, passend bij de doelen en ambities van
de opleiding. Omdat het accent op verbetering lag in plaats van op
externe verantwoording aan de NVAO, werden opleidingen gestimuleerd
om zelfkritisch mee te denken en te evalueren vanuit eerlijkheid en
openheid. De ervaren lasten namen daarmee af.
21
Wat zijn de (mogelijke) nadelen van beoordeling door middel van
een kijkkader?
In de evaluatie zijn geen aanwijzingen opgetekend dat het gebruik maken
van kijkkaders nadelig zou zijn voor de opleidingsbeoordeling. Eén van de
deelnemende instellingen heeft in het jaarverslag opgetekend dat de
ingezette peers het kijkkader niet helemaal doorgrondden. Dat maakte dat
de uitkomst minder doelmatig was dan gehoopt. Hieraan droeg ook de
volledige online opzet van de beoordeling (vanwege de coronamaatregelen) niet positief bij.
Daarnaast worden in de evaluatie ook verschillende voordelen van het
werken met eigen kijkkaders opgetekend door de instellingen die ermee
gewerkt hebben. Zo heeft het maken van eigen kijkkaders opleidingen
geholpen om zelf keuzes te maken over wat ze wilden beoordelen, hoe ze
dat wilden doen en welke wijze van evalueren daarbij passend was. Deze
aspecten droegen bij aan vermindering van ervaren lasten. Ook voelde de
beoordeling door het werken conform eigen concept en opzet meer eigen.
22
Wat zijn de (mogelijke) nadelen van beoordeling door middel van
een peer review?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

9

Bij één van de deelnemende instellingen is het accent gelegd op het
verder inbedden – en betekenisvoller maken – van peer review. In de
evaluatie zijn geen nadelen opgetekend ten aanzien van deze beoordeling.
In de evaluatie wordt wel benoemd dat opleidingen het intensiever
werken met peer review hebben ervaren als een logisch onderdeel van de
monitoring van de kwaliteit van het onderwijs. Het spreken met peers
over de inhoud, als onderdeel van het kwaliteitszorgsysteem, kan veel
energie opleveren en wordt zeker niet (alleen) als last ervaren.
23
Bij hoeveel opleidingen kreeg de betrokkenheid van studenten bij
het accreditatieproces gestalte via studenttevredenheidsmetingen, bij hoeveel opleidingen in de vorm van studentenpanels,
bij hoeveel opleidingen door actieve bemoeienis van studenten in
de medezeggenschap en bij hoeveel opleidingen kreeg de
betrokkenheid van studenten praktisch geen gestalte? Zijn er wat
de aard van de opleiding of de soort instelling aangaat,
tendensen waar te nemen?
Op grond van de evaluatie is hiervan geen eenduidig overzicht te geven,
ook omdat de betrokkenheid van studenten bij veel opleidingen via
meerdere van deze methoden vorm krijgt. Zoals is aangegeven in de
criteria die aan de deelnemende instellingen zijn meegegeven (zie ook
vraag 15, wettelijk besluit experiment ILO), moeten studenten sowieso
onderdeel zijn van het panel dat naar kwaliteitsaspecten II heeft gekeken.
Dat is niet anders dan bij reguliere accreditaties. Daarnaast hebben de
deelnemende instellingen (extra) oog voor studentbetrokkenheid gehad.
Uit de reguliere gesprekken met de deelnemende instellingen blijkt dat dit
onder andere is vormgegeven via de selectie en het bezoek van critical
friends en peers, en de het bespreken van de documenten die zij
opleveren. Ook heeft het werken met eigen kijkkaders volgens de
deelnemende instellingen de betrokkenheid van studenten bij opleidingscommissies vergroot.
24
Waarom is het verantwoord om opnieuw een stelselwijziging door
te voeren vanwege gehoopte verlichting van de ervaren
regeldruk, terwijl een reductie van de feitelijke regeldruk verre
van zelfsprekend is? Is het verbeteren van de huidige praktijk
binnen een facultatieve instellingstoets niet voor de hand
liggender?
Er is in het huidige accreditatiestelsel reeds veel ondernomen om een
betere balans tussen baten en lasten te creëren, om het eigenaarschap
binnen de instelling te stimuleren en zo meer maatwerk in de kwaliteitsborging mogelijk te maken en daarmee het draagvlak voor interne
kwaliteitszorg te vergroten. Sinds de invoering van de instellingstoets
kwaliteitszorg (ITK) in 2011 is gebleken dat instellingen in het hoger
onderwijs voor het overgrote deel gemotiveerd en in staat zijn om
verantwoordelijkheid te nemen over de integrale kwaliteitscultuur op de
instelling. De ITK heeft een belangrijke impuls gegeven aan de kwaliteitscultuur bij opleidingen en instellingen.6 Tegelijkertijd wordt het accreditatieproces nog te vaak ervaren als een extern opgelegd proces dat
onvoldoende aansluit bij de interne kwaliteitszorg en daarom onvoldoende meerwaarde heeft voor het daadwerkelijk borgen van de
opleidingskwaliteit. Docenten en studenten hebben binnen de huidige
kaders nog steeds het gevoel door een hoepel te moeten springen in
plaats van dat zij vanuit betrokkenheid met de opleiding bezig zijn met wat
daadwerkelijk nodig is om de kwaliteit te borgen en verder te verbeteren.
6

Inspectie van het Onderwijs (2018), De kwaliteit van het accreditatiestelsel. Kamerstuk 34 735,
nr. 24.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

10

In het huidige stelsel vinden veel instellingen en opleidingen onvoldoende
ruimte om de kwaliteitszorg in te richten op zo’n manier dat de specifieke
opleiding tot zijn recht komt, en daarin ook innovatief te kunnen zijn.
Wij zien de invoering van instellingsaccreditatie daarom als noodzakelijke
volgende stap: een nieuw kwaliteitszorgstelsel geeft een impuls aan het
verder versterken van de kwaliteitscultuur op de instelling en aan de
cultuurverandering die hiervoor nodig is in het hogeronderwijsstelsel als
geheel. Per saldo ervaren deelnemers aan het experiment ILO een goede
balans tussen de inspanning die wordt geleverd voor kwaliteitszorg en de
opbrengsten daarvan. Deze ervaringen binnen het experiment, en
vergelijkbare ervaringen in hoger onderwijsstelsels in het buitenland,
geven ons het vertrouwen dat het invoeren van een systeem van
instellingsaccreditatie verantwoord is.
25
Als de inspectie tijdens de vierjaarlijkse instellingsbezoeken
onderzoek verricht aan de hand van het schoolplan, hoe kunnen
verschillende scholen dan objectief worden beoordeeld en met
elkaar vergeleken? Moet er niet op elke school op dezelfde
manier onderzoek gedaan worden door de inspectie?
In haar onderzoekskaders heeft de inspectie haar werkwijze beschreven
voor het vierjaarlijks onderzoek bij bestuur en scholen. Het schoolplan
speelt daarbij een belangrijke rol. Met de wijziging van artikel 11 van de
WOT is de cruciale rol van het schoolplan als leidraad voor het onderzoek
van de inspectie immers verankerd.7 Een objectieve beoordeling is daarbij
nog steeds gewaarborgd aangezien de relevante deugdelijkheidseisen
voor alle besturen en scholen gelijk zijn. Bij de beoordeling gaat het om
een oordeel over het al dan niet naleven van die deugdelijkheidseisen.
Voor zover het gaat om de in het schoolplan opgenomen eigen
opdrachten voor het onderwijs die uitstijgen boven de deugdelijkheidseisen geldt dat daarbij geen sprake is van een beoordeling door de
inspectie maar van kwaliteitsbevordering. Ook die taak van de inspectie is
wettelijk vastgelegd.
26
Kan de volgende passage worden toegelicht: «Daar waar de
inspectie een standaard waardeert met goed of een kwaliteitsonderzoek naar goed uitvoert, wordt lang niet altijd expliciet
verwezen naar de eigen ambities uit het schoolplan. Voorgaande
lijkt er op te wijzen dat het gebruik van het schoolplan als
uitgangspunt nog niet volledig uit de verf komt.» Wat zijn uw
plannen om dit te verbeteren?
Dat een expliciete verwijzing naar de eigen ambities uit het schoolplan in
rapporten kan ontbreken, betekent niet dat de inspectie het schoolplan
niet bij het onderzoek betrekt. Het is de ervaring van de inspectie dat veel
(besturen van) scholen ambities hebben en een uitgesproken visie op
onderwijskwaliteit. Zij spannen zich in om een goede school te zijn. De
bedoeling van het schoolplan is onder andere dat bestuur en school laten
zien welke eigen opdrachten voor het onderwijs de school zichzelf stelt
(eigen aspecten van kwaliteit). Vanaf invoering van het onderzoekskader
2017 heeft de inspectie bij besturen en scholen extra de aandacht hierop
gevestigd, omdat bleek dat een deel van de scholen nog werkte met
schoolplannen die op dat moment nog niet hierop waren aangepast.
Inmiddels beschikken besturen en scholen over nieuwe schoolplannen en
vormen de inhoud en kwaliteit hiervan onderdeel van de onderzoeken. Wij
gaan ervan uit dat nu de nieuwe schoolplannen bij elk bestuur en school

7

Kamerstuk 33 862, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

11

aanwezig zijn, de inspectie vaker expliciet kan verwijzen naar de eigen
ambities uit de schoolplannen bij de waardering goed of onderzoek naar
goed.
27
Met het oog op het genoemde punt van aandacht voor de relatie
met rechtsbescherming van scholen, is het mogelijk om al in te
grijpen als er nog een bezwaar, een bestuursrechtelijke of
civielrechtelijke procedure loopt tegen het oordeel van de
inspectie?
Ja, het is mogelijk om in te grijpen zolang het bezwaar of de rechtelijke
procedure loopt. Alleen inspectierapporten waarin de inspectie tot het
oordeel komt dat de kwaliteit van het onderwijs of de opleiding zeer zwak
is, gelden na vaststelling als een besluit in de zin van de Algemene wet
bestuursrecht (Awb). In dat geval kan bezwaar worden gemaakt tegen het
betreffende besluit en vervolgens indien van toepassing beroep worden
ingesteld. Het bezwaar of beroep schorst niet de werking van het besluit
waartegen het is gericht, tenzij bij of krachtens wettelijk voorschrift anders
is bepaald (artikel 6:16 Awb). In de Wet op het onderwijstoezicht is
bepaald dat als voor de vijfde week na vaststelling van een dergelijk
inspectierapport wordt verzocht om een voorlopige voorziening als
bedoeld in artikel 8:81 van de Algemene wet bestuursrecht, de openbaarmaking wordt opgeschort totdat de voorzieningenrechter een uitspraak
heeft gedaan. Deze bepaling sluit ingrijpen op basis van zo’n rapport niet
uit, ook niet in geval van bovengenoemde procedures.
Dat verandert als de bestuursrechter een verzoek tot het treffen van een
voorlopige voorziening tegen het rapport, lopende de bodemprocedure,
toewijst en de openbaarmaking van het rapport opschort: in dat geval is
er (tijdelijk) geen grondslag meer voor ingrijpen. Hetzelfde geldt als de
publicatie van een rapport waarin een ander oordeel dan «zeer zwak»
wordt gegeven in een civielrechtelijk kort geding wordt verboden door de
civiele rechter.
28
Welke mogelijkheden zijn er om te komen tot beslechting van
interpretatiegeschillen in het ringenoverleg over de uitwerking
van deugdelijkheidseisen in onderzoekskaders? Is het niet
wenselijk om in zulke gevallen te voorzien in een voorafgaande
onafhankelijke toets bij zulke meningsverschillen, gelet op de
brede werking die de onderzoekskaders in de jaren daarna voor
het hele onderwijsveld hebben?
Voorafgaand aan het ringenoverleg heeft de inspectie al uitgebreid het
onderwijsveld geraadpleegd: onder andere besturen, schoolleiders, intern
toezichthouders en wetenschappers komen in allerlei overleggen reeds
aan bod. Vervolgens is er het ringenoverleg. Bij dat overleg voert de
inspectie zorgvuldig overleg met vertegenwoordigers van het onderwijsveld. Het overleg is gericht op het bereiken van consensus. Dat er een
meningsverschil kan zijn met een deel van dat onderwijsveld valt daarbij
niet uit te sluiten. De verantwoordelijkheid voor het opstellen van de
onderzoekskaders ligt echter bij de inspectie die onafhankelijk is. De
Minister stelt de onderzoekskaders vervolgens vast op voordracht van de
inspectie. Bovendien is het onderzoekskader niet normstellend in die zin
dat de deugdelijkheidseisen waar de inspectie zich op baseert reeds in de
wet zijn opgenomen. Voor de beslechting van interpretatiegeschillen in
een concreet geval kennen we al procedures, onder meer zoals
beschreven in het antwoord op vraag 27. Gelet op bovenstaande is een
extra voorafgaande toets bij meningsverschillen ons inziens niet nodig,
noch wenselijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

12

29
Bent u bereid de juridische toets die de afdeling WJZ van uw
Minister verricht bij vaststelling van de onderzoekskaders
openbaar te maken?
Er is niet één toetsdocument van de directie WJZ. De juridische toets bij
de vaststelling van de onderzoekskaders heeft op verscheidene manieren
plaatsgevonden. Om tegemoet te komen aan de informatiebehoefte van
uw Kamer kunnen wij wel specificeren welke punten naar voren zijn
gebracht en hebben geleid tot aanpassingen in de concepten.
Naar aanleiding van de opmerkingen van directie WJZ is het onderscheid
tussen de controlerende (deugdelijkheidseisen) en de stimulerende taak
(eigen ambities van scholen) nog beter in de onderzoekskaders verankerd.
Ook de reflectieve functie van het stelseltoezicht is beter tot uitdrukking
gebracht. Verder is scherp gelet op de wijze waarop de wettelijke eisen in
de standaarden voor toezicht zijn vertaald.
30
Bij welk aantal schoolbesturen, dat sinds de invoering van de
initiatiefwet Bisschop c.s. (Kamerstuk 33 862) bij een inspectieoordeel over een school «zeer zwak» gebruik zou maken van de
mogelijkheden van bezwaar en beroep uit de Awb, was er wèl
sprake geweest van een grote juridisering, nu het aantal van acht
besturen dat heeft gebruikgemaakt van deze mogelijkheden
kennelijk meevalt?
Het aantal van acht schoolbesturen dat over ongeveer vijf jaar tijd
bezwaar heeft gemaakt terwijl in die jaren tientallen scholen en/of
opleidingen per jaar het oordeel zeer zwak hebben gekregen, is niet
anders te kwalificeren dan een laag aantal. Waar het omslagpunt zit, valt
niet op voorhand aan te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 9

13