Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

33 552

Slachtofferbeleid

Nr. 798

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 juni 2023
Een levenslange gevangenisstraf is de zwaarste straf die kan worden
opgelegd. Het gaat om de meest ernstige misdrijven, waarmee onnoemelijk leed is toegebracht aan de slachtoffers en nabestaanden. De positie
van slachtoffers en nabestaanden bij de (herbeoordeling van de)
levenslange gevangenisstraf vind ik van groot belang.1 Niet voor niets
geven zij aan «levenslang» te hebben, ómdat het gemis van hun naasten
en herinneringen aan de vaak gruwelijke omstandigheden voor altijd is.
Uit rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
(EHRM) en de Hoge Raad vloeit voort dat levenslanggestraften recht
hebben op een perspectief op vrijlating en een mogelijkheid tot herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf.2 De procedure van de
herbeoordeling die sinds 2017 plaatsvindt, wordt in de bijgevoegde
infographic weergegeven. De herbeoordeling en het voortraject, waarin
wordt besloten over een mogelijke toelating tot de re-integratiefase, doet
veel met slachtoffers en nabestaanden. Ik heb aangegeven dat ik graag
van slachtoffers en nabestaanden zelf wil horen wat zij daarbij belangrijk
vinden en waar zij tegenaan lopen in de herbeoordelingsprocedure.3 In
april 2023 zijn daarom vanuit mijn ministerie bijeenkomsten georganiseerd om met slachtoffers en nabestaanden in gesprek te gaan. In deze
brief geef ik uw Kamer een terugkoppeling van deze bijeenkomsten.4 U
kunt het verslag van de bijeenkomsten vinden in de bijlage.
De gesprekken hebben indruk gemaakt. Ik constateer op basis daarvan dat
verbetering nodig is voor slachtoffers en nabestaanden bij wie de dader is

1

Kamerstuk 29 279, nr. 737.
Zie o.a. EHRM 9 juli 2013, nrs. 66069/09, 130/10 & 3896/10 (Vinter e.a./Verenigd Koninkrijk),
EHRM 26 april 2016, nr. 10511/10 (Murray/Koninkrijk der Nederlanden) en HR 5 juli 2016,
ECLI:NL:HR:2016:1325.
3
Kamerstuk 29 279, nr. 768.
4
Met deze brief geef ik uitvoering aan de toezegging aan uw Kamer om een brief te sturen over
de positie van slachtoffers en nabestaanden in het kader van de levenslange gevangenisstraf.
2

kst-29279-798
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

1

veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Een aantal verbeteringen, met name in de informatievoorziening, kan op kortere termijn
worden gerealiseerd. Een meer fundamenteel punt is de belasting die
slachtoffers en nabestaanden ervaren van de huidige procedure vanwege
de (potentieel aanhoudende) onvoorspelbaarheid.5 Ik wil bezien wat ik
aan de herbeoordelingsprocedure kan veranderen om deze belasting te
verminderen. Als Minister voor Rechtsbescherming moet ik mij hierbij
rekenschap geven van zowel de belangen van slachtoffers en
nabestaanden als die van de maatschappij, maar ook zorgen dat er
perspectief bestaat voor levenslanggestraften.6 De zorgvuldige afweging
van belangen die dit vergt, zal onderdeel zijn van mijn wetsvoorstel voor
een alternatieve herbeoordeling dat ik momenteel voorbereid.7
In deze brief wil ik uw Kamer allereerst meenemen in de gesprekken met
slachtoffers en nabestaanden. Daarna licht ik toe welke punten ik op korte
termijn kan realiseren. Vervolgens ga ik in op de punten die ik betrek in
het wetstraject en neem ik u mee in de dilemma’s die hierbij aan de orde
zijn. Daarbij ga ik ook in op de motie van de leden Ellian en Eerdmans,
waarin wordt opgeroepen de mogelijkheden te onderzoeken slachtoffers
en nabestaanden een zwaarwegende stem te geven bij het gratiebesluit.8
Ik licht daarna ook de planning van het wetsvoorstel voor een alternatieve
herbeoordeling toe. Ik maak tot slot van de gelegenheid gebruik om u in
deze brief ook te informeren over de opvolging van twee punten uit de
evaluatie van het Besluit Adviescollege levenslanggestraften.
Terugkoppeling bijeenkomsten met slachtoffers en nabestaanden
In april 2023 zijn vanuit mijn ministerie op vier locaties bijeenkomsten
georganiseerd waarvoor alle slachtoffers en nabestaanden zijn uitgenodigd waarbij aan de veroordeelde een onherroepelijke, levenslange
gevangenisstraf is opgelegd. Ik realiseer me dat het deelnemen aan een
bijeenkomst over dit onderwerp veel kan vragen van betrokkenen. Ik heb
er dan ook grote waardering voor dat circa 25 slachtoffers en
nabestaanden bereid zijn geweest om met medewerkers van mijn
ministerie in gesprek te gaan en hebben gedeeld waar zij tegenaan lopen
bij de herbeoordelingsprocedure en wat hun wensen en behoeften zijn.9
In onderstaande terugkoppeling citeer ik ook een aantal van de
aanwezigen.
De gesprekken waren zeer indrukwekkend en onderstrepen de blijvende
impact van een afschuwelijk misdrijf op het leven van de slachtoffers en
nabestaanden, die zelfs kan doorwerken in latere generaties. Een
terugkerende reactie op het bestaan van de herbeoordeling van de
levenslange gevangenisstraf was: «wij zijn tegen de herbeoordeling», die
ook is omschreven als «een nachtmerrie». Over een eventuele vrijlating
gaven sommige deelnemers aan «ik vrees voor mijn veiligheid en die van
mijn familie». Door enkelen is gewezen op het belang van adequate
voorzieningen voor de veroordeelde vanaf de start van de detentie, zodat
hij zich in positieve zin kan ontwikkelen en er daardoor alles aan wordt

5

In deze brief duid ik slachtoffers en nabestaanden bij wie een levenslange gevangenisstraf is
opgelegd aan de veroordeelde omwille van de leesbaarheid op sommige plaatsen aan met
»slachtoffers en nabestaanden».
6
Uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de Hoge Raad volgt
dat er een mogelijkheid tot herbeoordeling en een perspectief op vrijlating moet zijn voor de
levenslanggestrafte. Zie bijvoorbeeld EHRM 9 juli 2013, nr. 66069/09 (Vinter e.a. tegen Verenigd
Koninkrijk) en HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185.
7
Kamerstuk 29 279, nr. 718.
8
Kamerstuk 24 587, nr. 871.
9
Er zijn 130 slachtoffers en nabestaanden uitgenodigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

2

gedaan om ervoor te zorgen dat iemand geen gevaar meer vormt, mocht
diegene vrijkomen.
Veel slachtoffers van nabestaanden voelen zich niet of onvoldoende
gehoord. Dit geldt ook voor de totstandkoming van de herbeoordeling van
de levenslange gevangenisstraf in 2017. Voor sommigen was het een
grote schok dat de levenslanggestrafte, anders dan wat er bij het
opleggen van de straf was aangegeven, toch op vrije voeten kon komen.
Een aantal slachtoffers en nabestaanden geeft aan dat alle aandacht in de
procedure lijkt uit te gaan naar de veroordeelde, en onvoldoende naar
hen. Zij merken op dat er voor de veroordeelde juridische mogelijkheden
open staan, waaronder een civiele procedure om tegen besluiten op te
komen zoals het besluit over toelating tot de re-integratiefase. Slachtoffers
en nabestaanden geven aan zulke mogelijkheden niet te hebben. Er is
opgemerkt: «de veroordeelde lijkt meer rechten te hebben dan wij».
Verschillende slachtoffers en nabestaanden hebben aangegeven graag in
gesprek met mij en ook met uw Kamer te gaan.
Ik concludeer op basis hiervan dat ik de huidige procedure grondig tegen
het licht moet houden om te bezien waar het anders kan. Hieronder ga ik
in op een aantal specifieke onderwerpen die uit de gesprekken naar voren
zijn gekomen.
Het criterium van de impact op slachtoffers en nabestaanden
Tijdens alle bijeenkomsten zijn veel vragen gesteld over de criteria voor
de toelating tot de re-integratiefase en de beëindiging van de levenslange
gevangenisstraf, en hoe de impact op slachtoffers en nabestaanden
daarin meeweegt. Voor velen blijft niet voldoende duidelijk op basis
waarvan een beoordeling wordt gemaakt. Sommigen hebben aangegeven
te twijfelen over medewerking aan een slachtoffer- en nabestaandenonderzoek. Zij weten niet of wat zij daarin aangeven positieve of negatieve
impact heeft op het besluit of een veroordeelde toelating krijgt tot de
re-integratiefase, en daarmee de veroordeelde helpt of juist niet.
Geen begrenzing vervolgadviezen en gratieverzoeken, geen vaste
termijnen
Het Adviescollege levenslanggestraften brengt vervolgadviezen uit over
een eventuele re-integratiefase van levenslanggestraften, ook als de
veroordeelde (herhaaldelijk) niet in aanmerking komt voor
re-integratieactiviteiten. Op dit onderdeel van de procedure hebben
meerdere slachtoffers en nabestaanden met verontwaardiging gereageerd. In de gesprekken kwam ook onbegrip en ongeloof naar voren dat
het aantal vervolgadviezen niet is begrensd, en de adviezen onbeperkt
afgegeven kunnen blijven worden. Ook begrijpen slachtoffers en
nabestaanden niet waarom het Adviescollege bij elk advies zelf bepaalt
wanneer het een vervolgadvies uitbrengt.
Daarnaast hebben slachtoffers en nabestaanden aangegeven dat het voor
hen zeer belastend is dat de veroordeelde – in theorie – ieder jaar op eigen
initiatief een gratieverzoek kan indienen en dat daar geen begrenzing aan
zit.
Informeren slachtoffers en nabestaanden
Uit de gesprekken komt naar voren dat het voor slachtoffers en
nabestaanden van groot belang is dat zij zorgvuldig en ook tijdig worden
geïnformeerd over relevante ontwikkelingen. Dit blijkt niet altijd goed te
gaan. Daarbij zouden zij ook op voor hen relevante momenten geïnfor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

3

meerd willen worden, bijvoorbeeld als de veroordeelde wordt overgeplaatst naar een andere inrichting, hetgeen nu niet gebeurt. Voor vrijwel
alle slachtoffers en nabestaanden die deelnamen aan de bijeenkomsten,
weegt het belang om op de hoogte te zijn zwaarder dan de mogelijke
belasting van geïnformeerd en daarmee geconfronteerd te worden. Ook is
benoemd dat de behoefte om wel of niet geïnformeerd te worden in de
loop der tijd kan veranderen, daar moet een soort «aan/uit-knop» voor
zijn. Verder moeten de contactpersonen en -gegevens actueel zijn, waarbij
de mogelijkheid moet bestaan dat dit kan worden overdragen binnen
families.
Daarnaast is opgemerkt dat er behoefte is om kennis te kunnen nemen
van de adviezen van het Adviescollege en de achterliggende stukken op
basis waarvan een besluit wordt genomen. Op dit moment worden
slachtoffers en nabestaanden alleen geïnformeerd over het besluit.
Verschillende slachtoffers en nabestaanden hebben aangegeven dat zij
hierdoor niet kunnen inschatten hoe een volgende herbeoordeling of
advisering zal uitpakken.
Wat betreft de manier waarop wordt geïnformeerd, verschilt de voorkeur
per persoon. Er is vaak meegegeven om de behoefte van individuele
slachtoffers en nabestaanden bepalend te laten zijn. Wel kwam in de
bijeenkomsten naar voren dat de meeste slachtoffers en nabestaanden
het liefst een korte brief ontvangen met daarin een aankondiging voor een
belafspraak. Sommigen zouden ook graag de mogelijkheid willen hebben
voor een persoonlijk gesprek, om bijvoorbeeld als familie in zijn geheel
geïnformeerd te kunnen worden.
Gelegenheid om een toelichting te geven
Voor het eerste advies van het Adviescollege levenslanggestraften over de
eventuele toelating tot de re-integratiefase kunnen slachtoffers en
nabestaanden, als zij dat willen, meewerken aan een slachtoffer- en
nabestaandenonderzoek. Zij kunnen vervolgens een verdere toelichting
geven bij een hoorzitting bij het Adviescollege levenslanggestraften. In de
verdere procedure en bij eventuele vervolgadviezen wordt nu in beginsel
uitgegaan van wat door slachtoffers en nabestaanden is aangegeven in
het onderzoek en bij deze hoorzitting.
Veel slachtoffers en nabestaanden vinden het belangrijk dat zij de
gelegenheid hebben om een aanvullende toelichting te geven op hun
situatie, met name als de hoorzitting een tijd geleden was (bijvoorbeeld
twee jaar of meer). Een aantal slachtoffers en nabestaanden heeft
benoemd dat zij de hoorzitting bij het Adviescollege levenslanggestraften
als prettig en waardevol hebben ervaren. Zij hadden – eindelijk – de
gelegenheid om hun verhaal te doen. Ook hebben zij aangegeven graag
een verslag van de hoorzitting te ontvangen. Meerdere slachtoffers en
nabestaanden willen daarnaast de gelegenheid hebben om een
toelichting te geven bij een vervolgadvies van het Adviescollege levenslanggestraften, bij de gratieprocedure(s) en – indien het wetsvoorstel voor
een alternatieve herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf
wordt aangenomen – bij een procedure bij de rechter. Over het aangekondigde wetsvoorstel werd tijdens de bijeenkomsten opgemerkt dat het
voorstel om de rechter over de herbeoordeling te laten besluiten, beter
lijkt dan hoe het nu is geregeld.
Vervolg
De gesprekken geven mij waardevolle inzichten in wat beter zou kunnen
in de procedure van herbeoordeling voor slachtoffers en nabestaanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

4

Een aantal verbeteringen wil ik op korte termijn bewerkstelligen. Voor een
aantal andere punten die zien op de uitwerking van de procedure voor
slachtoffers en nabestaanden heb ik meer tijd nodig, omdat dit een
zorgvuldige afweging van belangen vergt. Dit vormt onderdeel van mijn
wetsvoorstel voor een alternatieve herbeoordeling,
Later dit jaar ga ik, mede naar aanleiding van het verzoek van verschillende deelnemers, zelf met slachtoffers en nabestaanden in gesprek.
Verbeteringen op korte termijn
Informatievoorziening
De gesprekken leren dat slachtoffers en nabestaanden veel vragen hebben
over (het voortraject van) de ingewikkelde procedure van de herbeoordeling. Daarom wordt dit jaar in ieder geval uitgebreidere online
informatievoorziening gecreëerd met een toegankelijke uitleg voor
slachtoffers en nabestaanden, onder meer met behulp van een
animatievideo.
Informeren
Naar aanleiding van de gesprekken wil ik het contact met slachtoffers en
nabestaanden zoveel mogelijk afstemmen op hun persoonlijke behoefte.
Ik streef ernaar dat het informeren niet langer alleen per brief gebeurt.
Gelet op hun toekomstige taak als vast aanspreekpunt heb ik daarom aan
het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) gevraagd om ook andere
mogelijkheden van contact in te richten, bijvoorbeeld de mogelijkheid van
een belafspraak.
Slachtoffers en nabestaanden worden nu standaard geïnformeerd over
besluiten over toelating tot de re-integratiefase, indien toestemming
wordt verleend voor (on)begeleid verlof, over de beslissing in de
ambtshalve gratieprocedure en indien gratie wordt verleend na een
gratieverzoek van de veroordeelde. Aanvullend ga ik onderzoeken hoe
slachtoffers en nabestaanden die dat wensen ook over andere ontwikkelingen geïnformeerd kunnen worden, zoals het indienen van een
gratieverzoek door de veroordeelde. Daarvoor moet er zicht zijn op de
wensen van individuele slachtoffers en nabestaanden. Daarnaast blijkt uit
de bijeenkomsten dat er behoefte kan bestaan aan informatie waarvan het
nog de vraag is of deze gedeeld kan worden met slachtoffers en
nabestaanden. Dit betreft bijvoorbeeld informatie die het belang van
privacy van de veroordeelde kan schaden. Ik ga de mogelijkheden hiertoe
verder onderzoeken. Daarnaast ga ik na in hoeverre ik mijn besluiten in de
herbeoordelingsprocedure richting slachtoffers en nabestaanden nader
kan motiveren, door een toelichting te geven bij de vier gewogen criteria.
Ook ga ik met het Adviescollege levenslanggestraften in gesprek of
tegemoet kan worden gekomen aan de wens een verslag te ontvangen
van de hoorzitting.
Ik ga ervoor zorgen dat de wensen van slachtoffers en nabestaanden over
de wijze waarop contact met hen wordt gezocht zoveel als mogelijk een
plek krijgen in bestaande werkafspraken van de betrokken ketenpartners.
Verbeteringen in het contact met slachtoffers en nabestaanden neem ik
ook mee bij de taakoverdracht van het OM naar het CJIB met betrekking
tot het informeren en raadplegen in de fase van de tenuitvoerlegging.10
Het CJIB wordt het vaste aanspreekpunt voor slachtoffers en

10

Kamerstuk 33 552, nr. 103.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

5

nabestaanden. Over de implementatiedatum van de taakoverdracht voor
het onderdeel levenslanggestraften informeer ik uw Kamer komend
najaar.
De media
Sommige slachtoffers en nabestaanden geven aan dat het voor hen
belastend is dat zij (nog steeds) worden benaderd door de media. Ik heb
dit signaal onder de aandacht gebracht bij Fonds Slachtofferhulp dat een
project uitvoert over bewustwording van de omgang met slachtoffers en
nabestaanden bij journalistieke opleidingen, redacties en freelance
journalisten.11
Perspectief slachtoffers en nabestaanden in wetsvoorstel
alternatieve herbeoordeling levenslange gevangenisstraf
Uit de gesprekken blijkt dat bij de uitwerking van de huidige herbeoordelingsprocedure in 2017 onvoldoende is doordacht wat dit betekent voor
slachtoffers en nabestaanden. De gesprekken onderstrepen hoe belangrijk
het is dat de consequenties voor slachtoffers en nabestaanden nadrukkelijk onderdeel uitmaken van mijn wetsvoorstel. Mijn inzet is om te
komen tot een rechtvaardige en evenwichtige herbeoordelingsprocedure,
waarbij ik recht doe aan de belangen van slachtoffers en nabestaanden en
ook de positie van de veroordeelde borg. Ik onderken daarbij op dit
moment drie dilemma’s die ik betrek bij de voorbereiding van het
wetsvoorstel.
1. Voorspelbaarheid procedure versus reëel perspectief veroordeelde
De belasting van de huidige herbeoordelingsprocedure voor slachtoffers
en nabestaanden en in de (aanhoudende) onvoorspelbaarheid van het
proces is fors. Als het Adviescollege levenslanggestraften in het eerste
advies adviseert om de veroordeelde niet toe te laten tot de
re-integratiefase, en in de ambtshalve gratieprocedure geen gratie wordt
verleend, verschilt het per zaak op welke momenten een volgend advies
wordt gegeven en hoeveel besluiten daarna volgen.
Bij het ontwerpen van een nieuwe herbeoordelingsprocedure streef ik
ernaar de belasting voor slachtoffers en nabestaanden te verminderen, en
ga ik onderzoeken of ik de voorspelbaarheid van het proces kan vergroten
en het potentiële aantal besluiten kan limiteren. Voor het aanbrengen van
regelmaat en voorspelbaarheid lijken mogelijkheden te zijn, bijvoorbeeld
door vervolgbeslissing(en) over toelating tot de re-integratiefase en de
herbeoordeling op vaste momenten te laten plaatsvinden. Tegelijkertijd
moet een mogelijke standaardisering van de herbeoordelingsprocedure te
verenigen zijn met een reëel perspectief op vrijlating voor de veroordeelde, zoals volgt uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de
Rechten van de Mens en de Hoge Raad. Dit vergt nader onderzoek en een
zorgvuldige afweging.
2. Meewegen impact op slachtoffers en nabestaanden versus objectieve
criteria herbeoordeling
Er zijn vier criteria voor toelating van een levenslanggestrafte tot de
re-integratiefase: 1) het recidiverisico, 2) de delictgevaarlijkheid, 3) het
gedrag en de ontwikkeling van het gedrag gedurende de detentie en 4) de
impact op slachtoffers en nabestaanden, en in de sleutel daarvan de

11

Bijlage bij Kamerstuk 33 552, nr. 112.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

6

vergelding. Deze criteria spelen ook een rol bij een (ambtshalve) gratiebesluit ten aanzien van levenslanggestraften.
Tijdens de bijeenkomsten hebben slachtoffers en nabestaanden vragen
gesteld over hoe zwaar de impact die het delict (nog steeds) op hen heeft,
meeweegt bij de beslissingen. Zij kunnen op dit moment moeilijk
inschatten welke invloed hun toelichting kan hebben op een besluit, wat
voor hen belangrijk is om een goede afweging te kunnen maken of zij
willen meewerken. In het evaluatierapport over het Besluit Adviescollege
levenslanggestraften wordt eveneens opgemerkt dat dit criterium een
contra-indicatie lijkt te vormen voor toelating tot de re-integratiefase,
waarvan niet duidelijk is hoe lang en hoeveel gewicht het in de schaal
legt.12 Ook de motie van de leden Ellian en Eerdmans richt zich op het
gewicht van dit criterium, door op te roepen de mogelijkheden te
onderzoeken om slachtoffers en nabestaanden een zwaarwegende stem
te geven bij het gratiebesluit, en daarbij buitenlandse voorbeelden te
betrekken.13
Deze vragen over het gewicht van het criterium en de constatering dat het
een andersoortig criterium is, wat de beoordeling compliceert, hebben mij
ertoe gebracht het criterium in mijn wetsvoorstel nader te overdenken.
Het op de huidige voet verder gaan met het criterium vind ik niet
raadzaam. Bij het wetsvoorstel heb ik in ieder geval voor ogen dat
slachtoffers en nabestaanden, en de levenslanggestrafte, duidelijkheid
wordt gegeven over op welke manier en hoe zwaar de belangen van
slachtoffers en nabestaanden meewegen in de herbeoordelingsprocedure.
In mijn wetsvoorstel wil ik ook bezien wat de beste manier is om hun
belangen mee te wegen. De overkoepelende afweging hierbij is hoe het
meewegen van de belangen van slachtoffers en nabestaanden, die per
persoon kunnen verschillen, verenigd kan worden met objectieve criteria
voor de herbeoordeling. Over dit dilemma wil ik uw Kamer alvast het
volgende meegeven.
Gewicht opvattingen slachtoffers en nabestaanden
De eerste resultaten naar aanleiding van het door de motie gevraagde
onderzoek wijzen uit dat uit de rechtspraak van EHRM volgt dat de
levenslanggestrafte het recht heeft om vanaf het begin van zijn gevangenisstraf te weten wat hij moet doen om voor vrijlating in aanmerking te
komen.14 De herbeoordeling moet plaatsvinden op basis van objectieve
en vooraf vastgestelde criteria, die ook voldoende specifiek en precies
moeten zijn.15 Dit maakt dat er grenzen zijn aan de mogelijkheden om de
impact op slachtoffers en nabestaanden mee te wegen in de herbeoordeling. Een zwaarwegende stem voor slachtoffers en nabestaanden kan
op gespannen voet staan met deze vereisten. Nu al vindt de jurisprudentie
van het EHRM zijn weerslag in de adviezen die de rechtspraak geeft in
gratieprocedures. De rechtspraak geeft aan dat vergelding niet kan
neerkomen op een feitelijke uitsluiting uit de maatschappij van de
veroordeelde.16

12

Bijlage bij Kamerstuk 29 279, nr. 768.
Kamerstuk 24 587, nr. 871.
14
EHRM 9 juli 2013, nr. 66069/09 (Vinter e.a. tegen Verenigd Koninkrijk), § 122 en EHRM
17 januari 2017, nr. 57592/08 (Hutchinson tegen Verenigd Koninkrijk), § 44
15
EHRM 26 april 2016, nr. 10511/10 (Murray tegen Nederland), § 99–100, EHRM 17 januari 2017,
nr. 57592/08 (Hutchinson tegen Verenigd Koninkrijk), § 59–64.
16
Zie bijv. de weergave van het rechterlijk advies in een gratieprocedure in het arrest van het
Gerechtshof Den Haag, ECLI:NL:GHDHA:2020:2155 onder D.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

7

Manieren om belangen slachtoffers en nabestaanden mee te wegen
In de huidige herbeoordelingsprocedure ligt de nadruk bij het criterium
van de impact op slachtoffers en nabestaanden op de vergeldingsbehoefte. Hoewel de belangen van slachtoffers en nabestaanden mee
kunnen wegen bij het stellen van voorwaarden als de veroordeelde verlof
wordt toegekend tijdens de re-integratiefase of wordt vrijgelaten, gaat de
aandacht daar minder naar uit. De Raad voor Strafrechtstoepassing en
Jeugdbescherming (RSJ) wijst op de koppeling tussen de impact op
slachtoffers en nabestaanden en vergelding, waardoor de impact
eenzijdig wordt belicht.17 De eerste resultaten van een verkenning van
andere landen wijzen uit dat de impact op slachtoffers en nabestaanden
daar wél veelal worden gekoppeld aan de voorwaarden die de veroordeelde bij vrijlating worden opgelegd, bijvoorbeeld door contact- en
locatieverboden. Slachtoffers en nabestaanden hebben in zeven van de
acht onderzochte landen, in tegenstelling tot in Nederland, geen stem in
het al dan niet vrijkomen van een veroordeelde.18 In Ierland weegt de
verklaring die slachtoffers en nabestaanden kunnen afleggen sinds 2019
wel mee bij het besluit van het «Parole Board».
Ik wil onderzoeken wat de beste manier is om de belangen van slachtoffers en nabestaanden goed te wegen in de herbeoordelingsprocedure.
Hierbij ga ik ook kijken of er mogelijkheden zijn om de belangen van
slachtoffers en nabestaanden meer te objectiveren, en het meewegen
daarvan niet alleen afhankelijk te maken van de toelichting die zij geven.
Mogelijk is dit een manier om te voorkomen dat sommige slachtoffers en
nabestaanden zich gehouden voelen of ervan worden weerhouden om
mee te werken vanwege de invloed die zij kunnen hebben op de
beslissing. Ik ben ook nog in afwachting van de door mij gevraagde
adviezen van de RSJ en het Adviescollege levenslanggestraften over de
toetsingscriteria, die ik in mijn afweging in het wetstraject wil meenemen.
Deze adviezen ontvang ik naar verwachting op korte termijn. Hiermee geef
ik invulling aan de motie van de leden Ellian en Eerdmans.
In het eerste kwartaal van 2024 stuur ik uw Kamer een voortgangsbericht
over het realiseren van en de mogelijkheden tot verbetering in de positie
van slachtoffers en nabestaanden bij de levenslange gevangenisstraf. In
dat bericht informeer ik u ook over de concrete invulling van de motie van
de leden Ellian en Eerdmans.
3. Wens toegang tot advies en achterliggende stukken versus recht op
privacy van de veroordeelde
Toegang voor slachtoffers en nabestaanden tot de stukken waarop het
besluit is gebaseerd over toelating tot de re-integratiefase en het
(ambtshalve) gratiebesluit, vergt een wettelijke grondslag. Die grondslag
is er nu niet. In het wetstraject ga ik de wenselijkheid en haalbaarheid van
een mogelijke grondslag onderzoeken, gelet op het recht op eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer van de veroordeelde. Mocht er een
grondslag gecreëerd worden, dan zal in ieder geval voorafgaand aan
toegang tot stukken een belangenafweging moeten plaatsvinden om te
bepalen tot welke (delen van) stukken slachtoffers en nabestaanden
toegang kunnen krijgen.

17
18

Bijlage bij Kamerstuk 29 279, nr. 710.
Er is een verkenning gedaan van de volgende landen die lid zijn van de Raad van Europa:
België, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Ierland, Italië, het Verenigd Koninkrijk en Zweden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

8

Voortgang wetsvoorstel alternatieve wijze herbeoordeling
levenslange gevangenisstraf
In mijn brief van 8 juni 2022 heb ik uw Kamer laten weten waarom ik een
alternatieve wijze van herbeoordeling voorstel en de contouren van de
voorgestelde alternatieve herbeoordelingsprocedure geschetst: een
specifieke regeling van voorwaardelijke invrijheidstelling voor levenslanggestraften, waarbij de beoordeling door de rechter plaatsvindt.19 Eerder
heb ik aangegeven ernaar te streven het wetsvoorstel voor het einde van
2023 in te dienen.20 Dit tijdpad blijkt echter niet haalbaar. Aanvankelijk
was het doel van het wetsvoorstel hoofdzakelijk dat de beslissing over een
mogelijke beëindiging van de straf niet langer door de bewindspersoon,
maar door de rechter wordt genomen. De gesprekken met slachtoffers en
nabestaanden hebben mij doen inzien dat ik heel zorgvuldig moet kijken
naar de uitwerking van de alternatieve herbeoordelingsprocedure op
slachtoffers en nabestaanden. Dat kost tijd. In de brief van 8 juni 2022 heb
ik reeds aangegeven dat het mogelijk is om het «voortraject» op de
herbeoordeling, de mogelijke toelating van een levenslanggestrafte tot de
re-integratiefase, te betrekken bij het wetsvoorstel. Ik heb besloten dat
inderdaad mee te nemen, omdat voor mij helder is dat het voortraject en
de daadwerkelijke herbeoordeling niet los van elkaar kunnen worden
gezien en goed op elkaar moeten aansluiten. Deze verruiming van de
inhoud van het wetsvoorstel vraagt eveneens om meer tijd.
Om tot een weloverwogen en zorgvuldig wetsvoorstel te komen, volg ik
de stappen van het Beleidskompas.21 In en kort na de zomer worden er
expertsessies met betrokken ketenpartners en belangenorganisaties
georganiseerd over de inhoud van de wet. Zij zijn daar reeds voor
uitgenodigd. Ook wil ik van levenslanggestraften zelf horen hoe zij
aankijken tegen deze alternatieve herbeoordeling. De opbrengst van de
gesprekken met slachtoffers en nabestaanden betrek ik vanzelfsprekend
ook bij het wetstraject. Ik streef ernaar in het eerste kwartaal van 2024 een
wetsvoorstel in formele consultatie te brengen.
Opvolging evaluatie besluit Adviescollege Levenslanggestraften
Op 3 februari jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de opvolging van de
aanbevelingen uit de evaluatie van het Besluit Adviescollege levenslanggestraften.22 In opvolging daarop kom ik terug op twee punten. Het eerste
punt betreft de ingangsdatum van de herbeoordeling na 28 jaar detentie
in plaats van 27 jaar. Per 1 juli 2023 treedt de wijziging van het Besluit in
werking, waardoor de herbeoordeling via een ambtshalve gratieprocedure
niet langer na 27 jaar maar na 28 jaar detentie plaatsvindt. Op die manier
beslaat de eventuele re-integratiefase drie in plaats van twee jaar. Er is
niet in een overgangsregeling voorzien, omdat de wijziging in het belang
van de levenslanggestrafte is. Weliswaar vindt de herbeoordeling een jaar
later plaats dan voorheen, maar met het doel dat de levenslanggestrafte
daar beter op voorbereid is. Het tweede punt betreft de verlofmogelijkheden tijdens de re-integratiefase. Ik heb aangegeven te willen kijken naar
de mogelijkheid tot meerdaags verlof als laatste stap van de
re-integratiefase van levenslanggestraften. Ik streef ernaar hier voor het
einde van 2023 een besluit over te nemen.

19

Kamerstuk 29 279, nr. 718.
Kamerstuk 29 279, nr. 737.
21
Kamerstuk 36 200 VI, nr. 10.
22
Kamerstuk 29 279, nr. 768.
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

9

Tot slot
De komende periode ga ik verder aan de slag om verbeteringen te
realiseren in de positie van slachtoffers en nabestaanden bij de levenslange gevangenisstraf. Zoals genoemd, bericht ik uw Kamer in het eerste
kwartaal van 2024 over de voortgang. Ik vind het van groot belang dat er
gezien hun positie oog is voor de behoeften van deze slachtoffers en
nabestaanden in de herbeoordelingsprocedure en dat er rekening wordt
gehouden met de consequenties voor hen.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 798

10