Datum
29-09-2022
Onderwerp
Bijschrift bij de memo “PFAS concentraties in de Zeeuwse wateren”

Op basis van voortschrijdend inzicht m.b.t. PFAS bronnen en na overleg met de provincie Zeeland zijn in
september 2022 enkele aanpassingen gedaan in deze memo. In de onderstaande tabel wordt een
overzicht gegeven van de door de auteur doorgevoerde wijzigingen.

Op basis van extra informatie zijn een aantal feitelijke aanpassingen gedaan:
Waar
in de bijgestelde versie
was in eerdere versie
Blz. 1, 2e alinea, 2e zin
Blz. 5, 2e alinea, 3e zin

uitgebreid met de meest recente (januari
2021 t/m mei 2022) meetgegevens
3M zou eind oktober 2021 (tijdelijk)
gestopt moeten zijn met lozingen van PFAS,

uitgebreid met de meest recente
(2021-2022) meetgegevens
3M zou in augustus/september 2021
(tijdelijk) gestopt moeten zijn met
lozingen van PFAS

Extra informatie/nuancering voor meer duidelijkheid is aangebracht op de volgende plekken:
Waar
in de bijgestelde versie
was in eerdere versie
Blz. 1, 1e alinea

De exacte ligging van de locaties is te
vinden via [2].

Blz. 5, 2e alinea, 8e zin:
een extra duiding is
toegevoegd

Voor de meeste stoffen is wel sprake van
een geleidelijke daling van de concentratie
gedurende de wintermaanden, maar deze
valt samen met de bovenbeschreven
‘seizoenfluctuatie’, welke bijvoorbeeld ook
wordt waargenomen voor GenX; een stof
die niet door 3M wordt uitgestoten
Waarvoor Indaver een lozingsvergunning
had
en de analyses beschreven in [ ] tonen aan
dat
Langs het Kanaal van Gent naar Terneuzen
zijn meerdere bedrijven met een
vergunning voor het lozen van PFAS
gelegen, waaronder de afvalverwerker
TWZ.

Blz. 5, laatste zin
Blz. 7, 2e alinea, 2e zin
Blz. 7, 2e alinea, 4e zin

Blz. 7, 3e alinea

Hier is onder andere de fabriek van
chemieconcern Sabic gelegen, welke een
REACH registratie heeft voor PFBS [7].

1

Via de eerder opgenomen verwijzing
was het iets lastiger de meetlocaties
te vinden.

Waarvoor Indaver een
lozingsvergunning heeft
en de analyses beschreven in [ ]
suggereren dat
In Gent, langs het Kanaal van Gent
naar Terneuzen, zijn meerdere
afvalverwerkende bedrijven (o.a.
TWZ) en een papier-producerend
bedrijf aanwezig met vergunningen
voor het lozen van PFAS.
alwaar ook de fabriek van
chemieconcern Sabic is gelegen.

Memo

Datum
04-07-20221

Aantal pagina’s
36

Auteur

E-mail

Onderwerp
PFAS concentraties in de Zeeuwse wateren

1.

Inleiding

In deze memo wordt een kort overzicht gegeven van de concentraties van poly- en perfluoralkylstoffen
(PFAS) in de Zeeuwse wateren. De memo borduurt voort op het vorig jaar verschenen rapport “Poly- en
perfluoralkylstoffen (PFAS) in de Rijkswateren - concentraties in water en biota tussen 2008 en 2020” [1],
waarin de toestand in Rijkswateren verspreid over het gehele land is beschreven. In de huidige memo
wordt specifiek ingezoomd op de Zeeuwse wateren en worden tevens gegevens gepresenteerd voor een
aantal locaties in grote open wateren, die niet in [1] zijn meegenomen. In Tabel 1 is een overzicht gegeven
van de in deze memo behandelde locaties. De exacte ligging van de locaties is te vinden via [2]. Waar in
[1] data zijn besproken die door Rijkswaterstaat zijn ingewonnen tot eind 2020, worden in de huidige
memo ook gegevens uit 2021 en 2022 behandeld. Zodoende geeft deze memo inzicht in de meest recente
gegevens met betrekking tot de aanwezigheid van PFAS in de Zeeuwse wateren.
Voor de locaties SASVGT, SCHAARVODDL, WALCRN2 en DREISR is de datavisualisatie zoals gepresenteerd
in [1] uitgebreid met de meest recente (januari 2021 t/m mei 2022) meetgegevens en wordt een
meerjarenoverzicht gegeven van de jaargemiddelde concentraties. Daarnaast zijn voor deze locaties de
resultaten van de maandelijkse, individuele metingen uit 2020, 2021 en 2022 grafisch weergegeven, met
als doel het verschaffen van meer inzicht in de variatie van de gemeten concentraties en eventuele (kortetermijn) trends. Voor de overige locaties genoemd in Tabel 1 (VLISSGBISSVH, OESTDM, WISSKKE en
SOELKKPDOT) is alleen de laatstgenoemde datavisualisatie uitgevoerd.
Gegevens worden gepresenteerd voor een 12-tal PFAS, te weten PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFNA,
PFBS, PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS (zie [1] voor een verklaring van de afkortingen). Dit zijn de PFAS
1

Op basis van voortschrijdend inzicht m.b.t. PFAS bronnen en na overleg met de Provincie Zeeland zijn in
september 2022 enkele kleine aanpassingen gedaan in deze memo.

2

waarvan de hoogste concentraties worden gemeten en welke tezamen meer dan 95% van de totale PFAS
concentratie in oppervlaktewater vertegenwoordigen.

Tabel 1. Overzicht van de locaties waarvoor in deze memo data worden gepresenteerd.
Locatie

Afkorting

Waterlichaam

Sas van Gent
Schaar van Ouden Doel
Vlissingen, boei SSVH
Walcheren, 2 km voor de kust
Oesterdam
Wissenkerke
Soelekerkepolder Oost
Dreischor

SASVGT
SCHAARVODDL
VLISSGBISSVH
WALCRN2
OESTDM
WISSKKE
SOELKKPDOT
DREISR

Kanaal van Gent naar Terneuzen
Westerschelde
Westerschelde
Kust (Noordzee)
Zoommeer
Oosterschelde
Veerse Meer
Grevelingenmeer

2.

Jaargemiddelde concentraties tot en met 2021

In de Figuren 1 - 4 zijn de jaargemiddelde concentraties (met bijbehorende standaarddeviaties, als maat
voor de variatie) van de 12 PFAS gepresenteerd voor respectievelijk de locaties SASVGT, SCHAARVODDL,
WALCRN2 en DREISR. Uit de figuren komt naar voren dat de jaargemiddelde concentraties voor 2021 over
het algemeen vergelijkbaar zijn met die voor 2020. Voor de locaties WALCRN2 en DREISR geldt verder dat
er sprake is van stabiele jaargemiddelde concentraties voor vrijwel alle PFAS over de afgelopen drie jaar
(standaarddeviaties overlappen in vrijwel alle gevallen). Voor locatie SASVGT kan een vergelijkbare
conclusie worden getrokken, waarbij de concentraties zelfs de afgelopen 5 tot 6 jaar relatief stabiel zijn.
Op locatie SCHAARVODDL zijn de jaargemiddelde concentraties voor ongeveer de helft van het aantal
geselecteerde PFAS in 2021 lager dan in 2020. Ook hier overlappen de standaarddeviaties echter vaak,
zodat er veelal niet gesproken kan worden van een significante afname van de concentraties. Een
duidelijke uitzondering hierop is echter PFBS, waarvoor de gemiddelde concentratie in 2021 circa een
factor 3 lager is dan in 2020.
Om een indruk te geven van de huidige PFAS concentraties in de Zeeuwse oppervlaktewateren en de
verschillen tussen de verschillende locaties, zijn de maandelijks gemeten concentraties in 2021 en 2022
(ca. 15 metingen) gemiddeld; de resultaten zijn gepresenteerd in Tabel 2. De standaarddeviaties zijn hierbij
weggelaten in het kader van de leesbaarheid, zodat een eenvoudige vergelijking kan worden gemaakt.
Tabel 2 toont concentraties voor de bovengenoemde locaties, maar ook voor de vier andere locaties.
Hierbij moet opgemerkt worden dat voor locatie VLISSGBISSVH enkel data voor 2022 beschikbaar zijn. De
getallen in Tabel 2 laten duidelijk zien dat locaties SCHAARVODDL en SASVGT de meest PFASverontreinigde locaties zijn, terwijl op locaties WALCRN2 en WISSKKE de laagste concentraties worden
gemeten. Verder is een duidelijke afname in de concentraties te zien, gaande vanaf het oostelijk deel van
3

de Westerschelde (SCHAARVODDL), via Vlissingen, naar de kust van Walcheren. Tussen SCHAARVODDL en
VLISSGBISSVH nemen de PFAS concentraties met gemiddeld een factor 5 af en tussen VLISSGBISSVH en
WALCRN2 met gemiddeld een factor 3. Dit illustreert duidelijk het verdunnende effect van de Noordzee.

SASVGT

SCHAARVODDL

VLISSGBISSVH 2

WALCRN2

OESTDM

WISSKKE

SOELKKPDOT

DREISR

Tabel 2: Gemiddelde concentraties (ng/L) van 12 PFAS in water op 8 locaties in Zeeland. Het betreft
‘huidige’ concentraties, verkregen door de maandelijkse meetgegevens van 2021 en 2022 te middelen (n=
15-18).

PFBA
PFPeA
PFHxA
PFHpA
PFOA
PFNA
PFBS
PFPeS
PFHxS (som)1
PFOS (som)1
GenX
6:2 FTS

14
9
12
4
6
1
5
1
5
19
0,8
5

94
9
10
4
8
0,6
23
1
5
14
0,8
5

13
2
2
0,9
2
0,2
3
0,2
1
3
0,08
0,5

4
0,8
0,8
0,4
0,7
0,08
1
0,06
0,3
0,8
0,04
0,08

9
5
4
2
4
0,4
7
0,3
1
3
0,5
0,4

4
0,8
0,7
0,4
0,7
0,08
1
0,06
0,3
0,8
0,06
0,06

6
1
1
0,7
1
0,1
2
0,09
0,4
1
0,09
0,02

4
1
1
0,6
1
0,1
1
0,06
0,3
1
0,07
0,09

Totaal

82

174

28

9

38

9

14

10

1 Concentraties van de lineaire en de vertakte isomeren van deze verbindingen zijn gesommeerd.
2 Voor locatie VLISSGBISSVH zijn alleen gegevens voor 2022 beschikbaar (n=5).

Daarnaast zijn de concentraties in het Veerse Meer vergelijkbaar met die in de Oosterschelde, in het
Grevelingenmeer en voor Walcheren, maar de concentraties in het Zoommeer (locatie OESTDM) zijn ten
opzichte van deze locaties relatief hoog. Voor enkele PFAS zijn hier concentraties gemeten die dicht bij de
concentraties gemeten op locatie SASVGT liggen (minder dan een factor 2 eronder). PFBS heeft bij de
Oesterdam zelfs een hogere (2021-2022 gemiddelde) concentratie dan in het Kanaal van Gent naar
Terneuzen.

4

3.

Maandelijks gemeten concentraties in 2020 - 2022

In de Figuren 5 - 12 zijn de resultaten van de maandelijkse PFAS metingen uit 2020 t/m mei 2022
weergegeven als individuele datapunten. Uit deze figuren komen een aantal zaken naar voren:
•

•

•

•

•

•

•

Op alle locaties en voor alle stoffen is er sprake van variatie in de gemeten concentraties. Deze
variatie zal enerzijds een analytische oorzaak hebben (meetonzekerheid) en anderzijds veroorzaakt
worden door omgevingsfactoren, zoals waterstand, waterafvoer en lozingen.
De variatie in de concentratie van een bepaalde stof betreft over het algemeen een factor 1.5 tot
2 op de locaties OESTDM en SOELKKPDOT; een factor 2 op de locaties SCHAARVODDL, WALCRN2,
WISSKKE en DREISR; en een factor 3 op locatie SASVGT. Voor VLISSGBISSVH zijn nog te weinig
resultaten aanwezig om een zinnige uitspraak te doen over de variatie aldaar.
De variatie is (aanzienlijk) groter voor de stoffen GenX en 6:2 FTS op de locaties waar de
concentraties van deze stoffen (voor het merendeel) onder de rapportagegrens van 1 ng/L liggen
(WALCRN2, WISSKKE, OESTDM, SOELKKPDOT en DREISR). In deze gevallen is daarom waarschijnlijk
sprake van een verhoogde analytische variatie vanwege de extreem lage concentraties.
De concentraties op locaties SASVGT, SCHAARVODDL, OESTDM, SOELKKPDOT en DREISR
ontwikkelen zich door het jaar heen veelal volgens een duidelijk patroon (zie Figuren 5, 6, 9, 11 en
12). Dit patroon wordt mogelijk veroorzaakt door variaties in de waterafvoer en/of de waterstand,
op basis van een verdunningsprincipe. Alleen voor locatie SCHAARVODDL zijn waterafvoergegevens
(debieten) beschikbaar. Wanneer deze worden gecombineerd met de aldaar gemeten concentraties
komt naar voren dat, volgens verwachting, de hoogste PFAS concentraties worden gemeten bij de
laagste debieten, terwijl de laagste concentraties worden gemeten bij de hoogste waterafvoer.
De variatie in de concentraties gemeten op locaties WALCRN2 en WISSKKE is meer willekeurig (zie
Figuren 8 en 10). Dit is niet onlogisch, gezien de ligging van deze locaties, waar feitelijk alleen getijdeinvloeden (en niet de waterstand of -afvoer) een rol spelen.
De variatie treedt over het algemeen op rond een relatief stabiele, gemiddelde concentratie van de
betreffende PFAS. Uitzonderingen hierop zijn de concentraties van PFBA en PFBS op locatie
SCHAARVODDL, waarvoor een dalende trend zichtbaar is (zie Figuur 6): in het eerste geval dalen de
concentraties over het betreffende tijdvak (januari 2020 tot mei 2022) met circa een factor 2 en in
het tweede geval met een factor van circa 4 tot 6.
In enkele gevallen is er sprake van uitschieters of afwijkingen van het min of meer vaste
concentratiepatroon. Dergelijke afwijkingen duiden mogelijk op lozingen van specifieke PFAS. Dit
betreft onder andere:
o PFPeS, PFHxS en PFOS op locatie SASVGT in april-juni 2021 en GenX op deze locatie in het najaar
van 2021 (zie Figuur 5B);
o PFBA, PFBS, GenX en 6:2 FTS op locatie SCHAARVODDL in 2020 (zie Figuur 6);
o Mogelijk PFBA in het voorjaar van 2020 en 2021 op locatie OESTDM (zie Figuur 9A).

5

4.

PFAS bronnen en vrachten

De PFAS concentraties bij VLISSGBISSVH en WALCRN2 worden hoogstwaarschijnlijk bepaald door enerzijds
de aanvoer vanuit met name de Schelde en het kanaal van Gent naar Terneuzen, aangevuld met kleinere
vrachten van onder andere de RWZI bij Bath en Sabic in Bergen op Zoom; en anderzijds verdunning vanuit
de Noordzee (zie paragraaf 2). Voor deze locaties gelden daarom meerdere directe en indirecte PFAS
bronnen. Voor de locaties WISSKKE in de Oosterschelde, DREISR in het Grevelingenmeer, SOELKKPDOT in
het Veerse Meer en OESTDM in het Zoommeer geldt dat er waarschijnlijk geen directe, specifieke bronnen
zijn aan te wijzen. Op de locaties SASVGT en SCHAARVODDL lijkt echter wel sprake te zijn van specifieke
bronnen. Aanwijzingen hiervoor zijn zowel de gemeten hoge concentraties, als de afwijkingen van de
concentratiepatronen voor specifieke PFAS (zie paragraaf 3). Daarnaast is een aantal PFAS-lozende
bedrijven bekend langs de Schelde, het Kanaal van Gent naar Terneuzen en in Antwerpen, en
suggereerden eveneens de resultaten van een bemonstering van de auteur in december 2021 in België
specifieke bronnen in Antwerpen en langs het Kanaal van Gent naar Terneuzen [3]. Hierbij moet wel
worden opgemerkt dat de PFAS vracht, die via de Schelde vanuit Frankrijk/Zuid-België komt, aanzienlijk is
en dat PFAS dus zeker niet alleen in Gent of Antwerpen in de Schelde wordt geloosd [3].
Hoewel de meeste aandacht de afgelopen maanden is uitgegaan naar de 3M fabriek in Zwijndrecht en dit
bedrijf ook enorme hoeveelheden PFAS heeft geloosd, is het zeker niet de enige bron van PFAS in de
Westerschelde. 3M zou eind oktober 2021 (tijdelijk) gestopt moeten zijn met lozingen van PFAS, maar dit
is niet duidelijk terug te zien in de concentraties bij SCHAARVODDL. Het bedrijf heeft een vergunning voor
de lozing van een 9-tal PFAS (PFBA, PFPA, PFHxA, PFHpA, PFOA, PFBS, PFHxS, PFOS, FOSA [4]). Indien 3M
de belangrijkste veroorzaker zou zijn van de aanwezigheid van deze stoffen in de Westerschelde en de
lozingen zouden (tijdelijk) zijn stopgezet, dan zou een duidelijke ‘drop’ in de concentraties bij
SCHAARVODDL waargenomen moeten kunnen worden. Dit is echter voor geen van de stoffen het geval.
Voor de meeste stoffen is wel sprake van een geleidelijke daling van de concentratie gedurende de
wintermaanden, maar deze valt samen met de bovenbeschreven ‘seizoenfluctuatie’, welke bijvoorbeeld
ook wordt waargenomen voor GenX; een stof die niet door 3M wordt uitgestoten. Er vanuit gaande dat
3M wel voldaan heeft aan de eis de lozingen tijdelijk stop te zetten (een aanname die ondersteund wordt
door enkele metingen van de Vlaamse Milieumaatschappij [5]), suggereert dit dat er één of meerdere
andere PFAS bronnen in Antwerpen aanwezig zijn. Een potentiële kandidaat is Indaver, een
afvalverwerkend bedrijf met een vergunning voor het lozen van een zevental PFAS [6]. De lozing vindt
hierbij niet direct plaats in de Schelde, maar in het Kanaaldok, van waaruit het water via met name de
Zandvliet- en Berendrechtsluis de Schelde instroomt. Uit het lozingsdebiet en meetgegevens van de
Vlaamse Milieumaatschappij [5] kan worden geschat dat in 2021 meer dan 300 kg PFBA geloosd zou zijn
door dit bedrijf, wat grofweg vier keer de geschatte hoeveelheid is die in 2021 door 3M geloosd zou zijn.
Hoewel de totale PFBA of PFAS vracht in de Westerschelde in 2021 nog niet berekend kan worden wegens
het ontbreken van het debiet bij SCHAARVODDL, was in 2020 de PFBA vracht 524 kg (zie Tabel 3).
Gecombineerd met het feit dat de PFBA concentratie bij SCHAARVODDL tussen 2020 en 2021 is
afgenomen, suggereert dit dat Indaver verantwoordelijk is voor een zeer aanzienlijk, en mogelijk zelfs het
overgrote deel van de lozingsvracht van deze stof in de Westerschelde. Opmerkelijk hierbij is dat de stof
PFBA niet is opgenomen in de lijst van PFAS, waarvoor Indaver een lozingsvergunning had [6]. Met andere
6

woorden, deze verbinding wordt al vele jaren zonder vergunning geloosd, iets dat eveneens geldt voor
een aantal andere PFAS. Voor andere PFAS liggen de geschatte lozingsvrachten van Indaver echter vele
malen lager (tot maximaal ca. 10 kg PFBS, 4 kg PFPeA en 3 kg PFHxA, ofwel ca. maximaal 10 % van de totale
vrachten van deze stoffen in de Westerschelde; zie Tabel 3). Hoewel de vrachten in Tabel 3 aanzienlijk zijn
en er veel maatschappelijke onrust over heerst, moet opgemerkt worden dat de totale PFAS vracht die
Nederland via de Rijn bij Lobith binnenkomt nog circa een factor 2 hoger is. In tegenstelling tot de
Westerschelde stroomt deze vracht bovendien het hele land door, waarbij het oppervlaktewater zelfs op
meerdere locaties als bron voor drinkwaterbereiding dient. Anderzijds is de PFAS vracht die via de Maas
bij Eijsden het land inkomt een factor 5 lager dan de vracht in de Westerschelde. Een overzicht van de
PFAS vrachten in de grote rivieren (inclusief de Westerschelde) in eerdere jaren is gepresenteerd in [1].

Tabel 3: PFAS vrachten (kg) in de Westerschelde in 2020.
SCHAARVODDL
PFBA
PFPeA
PFHxA
PFHpA
PFOA
PFNA
PFBS
PFPeS
PFHxS (som)1
PFOS (som)1
GenX
6:2 FTS

524
34
38
15
30
2,1
292
3,9
19
57
5,0
18

Totaal

1037

1 Vrachten van de lineaire en de vertakte iso-

meren van deze verbindingen zijn gesommeerd.

De suggestie dat Indaver een belangrijke PFAS bron in Antwerpen is wordt ondersteund op basis van een
vergelijking van de concentratieprofielen voor SCHAARVODDL en het Antwerps Kanaalpand (meetlocatie
ANTWKNPD2) (zie Figuur 13). De laatstgenoemde locatie ligt in de Schelde-Rijnverbinding, enkele
kilometers ten noorden van Indaver en in directe, open verbinding met het Kanaaldok, het waterlichaam
waarop Indaver loost. De PFAS concentraties op deze locatie zijn relatief hoog en vergelijkbaar met de
concentraties gemeten bij SCHAARVODDL. Locatie SCHAARVODDL ligt slechts hooguit 4 km ten westen
van het Kanaaldok, waarmee het in verbinding staat via de Zandvliet- en Berendrechtsluis. Deze sluizen
voeren netto water af vanuit het Kanaaldok naar de Schelde. De overeenkomsten tussen de
concentratieprofielen voor beide locaties zijn groot voor de stoffen PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFHxS en
GenX (zie Figuur 13), waarbij de concentraties van PFBA en GenX op locatie ANTWKNPD2 echter geregeld
7

hoger zijn dan bij SCHAARVODDL. Daarentegen zijn de concentraties van de stoffen PFOA, PFBS, PFPeS,
PFOS en 6:2 FTS juist in meer of mindere mate hoger bij SCHAARVODDL. Enerzijds suggereert dit dat deze
laatste stoffen additionele, bovenstroomse bronnen in de Schelde hebben en niet hoofdzakelijk uit het
Kanaaldok worden aangevoerd, zoals mogelijk geldt voor de eerstgenoemde zes stoffen; en anderzijds
ondersteunt dit de aanname van aanvoer van PFAS vanuit het Kanaaldok, omdat instroom van
Scheldewater het Kanaaldok in niet een dergelijk patroon kan opleveren. Al met al lijkt het Kanaaldok, het
watersysteem waarop Indaver PFAS loost, daarmee een substantiële bron van PFAS voor de
Westerschelde.
De in paragraaf 3 besproken uitschieters in de concentratiepatronen op locatie SASVGT en de analyses
beschreven in [3] tonen aan dat er in het Kanaal van Gent naar Terneuzen eveneens één of meerdere
bronnen van PFAS aanwezig zijn. Het betreft hier onder andere PFOS, een stof die niet meer geproduceerd
wordt, hetgeen mogelijk eveneens duidt op een afvalverwerkend bedrijf. Langs het Kanaal van Gent naar
Terneuzen zijn meerdere bedrijven met een vergunning voor het lozen van PFAS gelegen, waaronder de
afvalverwerker TWZ. PFAS vrachten die via het Kanaal van Gent naar Terneuzen de Westerschelde
instromen kunnen helaas niet worden berekend, wegens het ontbreken van gegevens over het debiet in
dit waterlichaam.
Voor locatie OESTDM geldt dat de concentraties van alle PFAS relatief hoog zijn (zie Tabel 2) en dat er
sprake is van enkele uitschieters in de concentraties van PFBA. Hoewel deze locatie slechts door de
Schelde-Rijnverbinding van het Kanaaldok in Antwerpen is gescheiden, voorkomt de zoet-zout scheiding
bij de Kreekraksluizen hoogstwaarschijnlijk uitwisseling van PFAS tussen deze twee waterlichamen. De
PFAS database biedt hiervoor aanwijzingen in de vorm van zeer verschillende concentratiepatronen voor
de locaties OESTDM en ANTWKNPD2 (niet getoond). De concentratiepatronen voor locatie OESTDM
komen daarentegen volledig overeen met de patronen voor de Brabantse locatie Steenbergen (zie Figuur
14), een locatie gelegen tussen het Hollands Diep en de Grevelingen, voor het Schelde-Rijnkanaal en de
monding van de Steenbergsche Vliet. De PFAS belasting van het Zoommeer lijkt daarmee zijn oorsprong
te vinden in de bovenstroomse wateren (Maas en Merwede). Als enige uitzondering zou PFBS genoemd
kunnen worden (zie Figuur 14B). Concentraties van deze stof op locatie OESTDM waren de afgelopen
anderhalf jaar circa 20 % hoger dan op locatie STEENBGN. Mogelijk is er daarom sprake van een specifieke
bron van deze stof nabij het Zoommeer; bijvoorbeeld op het bedrijventerrein van Bergen op Zoom. Hier is
onder andere de fabriek van chemieconcern Sabic gelegen, welke een REACH registratie heeft voor PFBS
[7]. Als laatste moet opgemerkt worden dat via het Bathse Spuikanaal water vanuit het Zoommeer naar
de Westerschelde wordt afgevoerd, wat bijdraagt aan de verdere belasting van de Westerschelde met
PFAS.

Literatuur
[1]

Jonker, M.T.O. 2021. Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) in de Rijkswateren - concentraties in
water en biota tussen 2008 en 2020. Rapport Universiteit Utrecht.

8

[2] https://maps.rijkswaterstaat.nl/gwproj55/index.html?viewer=MWTL_Meetnet_chemie.Webviewer
MWTL Meetnet chemie (rijkswaterstaat.nl)
[3]

PZC, 20 januari 2022. PFAS blijft uit België naar Zeeland stromen.

[4]

Besluit van de deputatie van de provincie Antwerpen. Gemeente Antwerpen, dienst
Omgevingsvergunningen, departement Leefmilieu. 17 september 2020. Dossiernummer VVO:
OMGP-2020-0032.

[5]

https://int-web.vmm.be

[6]

Besluit van de deputatie van de provincie Antwerpen. Gemeente Antwerpen, dienst
Omgevingsvergunningen, departement Leefmilieu. 6 augustus 2020. Dossiernummer VVO: OMGP2020-0025.
Lassen, C.; Brinch, A. 2017. Sources of perfluorobutane sulfonic acid (PFBS) in the environment.
COWI A/S, Allan Astrup Jensen, Nordic Institute for Product Sustainability, Environmental
Chemistry and Toxicology, Denmark.

[7]

9

Sas van Gent (SASVGT)

Figuur 1A: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA)
gemeten in het kanaal van Gent naar Terneuzen (locatie Sas van Gent).
10

Sas van Gent (SASVGT)

Figuur 1B: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBS, PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS)
gemeten in het kanaal van Gent naar Terneuzen (locatie Sas van Gent).
11

Schaar van Ouden Doel (SCHAARVODDL)

Figuur 2A: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA)
gemeten in de Westerschelde bij Schaar van Ouden doel.

12

Schaar van Ouden Doel (SCHAARVODDL)

Figuur 2B: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBS, PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS)
gemeten in de Westerschelde bij Schaar van Ouden doel.
13

Walcheren (WALCRN2)

Figuur 3A: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA)
gemeten 2 km voor de kust van Walcheren.
14

Walcheren (WALCRN2)

Figuur 3B: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBS, PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS)
gemeten 2 km voor de kust van Walcheren.

15

Dreischor (DREISR)

Figuur 4A: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBA, PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA)
gemeten in het Grevelingenmeer (locatie Dreischor).
16

Dreischor (DREISR)

Figuur 4B: Jaargemiddelde concentraties van zes PFAS (PFBS, PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS)
gemeten in het Grevelingenmeer (locatie Dreischor).
17

Sas van Gent (SASVGT)

Figuur 5A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in het Kanaal van Gent naar Terneuzen bij Sas van Gent.

18

Sas van Gent (SASVGT)

Figuur 5B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in het Kanaal van Gent naar Terneuzen bij Sas van Gent.

19

Schaar van Ouden Doel (SCHAARVODDL)

Figuur 6A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in de Westerschelde bij Schaar van Ouden Doel.

20

Schaar van Ouden Doel (SCHAARVODDL)

Figuur 6B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in de Westerschelde bij Schaar van Ouden Doel.

21

Vlissingen, boei SSVH (VLISSGBISSVH)

Figuur 7A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in de Westerschelde bij Vlissingen (boei SSVH).

22

Vlissingen, boei SSVH (VLISSGBISSVH)

Figuur 7B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in de Westerschelde bij Vlissingen (boei SSVH).

23

Walcheren (WALCRN2)

Figuur 8A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) 2 km voor de kust van Walcheren.

24

Walcheren (WALCRN2)

Figuur 8B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) 2 km voor de kust van Walcheren.

25

Oesterdam (OESTDM)

Figuur 9A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in het Zoommeer bij de Oesterdam.

26

Oesterdam (OESTDM)

Figuur 9B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in het Zoommeer bij de Oesterdam.

27

Wissenkerke (WISSKKE)

Figuur 10A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in de Oosterschelde bij Wissenkerke.

28

Wissenkerke (WISSKKE)

Figuur 10B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in de Oosterschelde bij Wissenkerke.

29

Soelekerkepolder Oost (SOELKKPDOT)

Figuur 11A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in het Veerse Meer bij de Soelekerkepolder.

30

Soelekerkepolder Oost (SOELKKPDOT)

Figuur 11B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in het Veerse Meer bij de Soelekerkepolder.

31

Dreischor (DREISR)

Figuur 12A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in het Grevelingenmeer (locatie Dreischor).

32

Dreischor (DREISR)

Figuur 12B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) in het Grevelingenmeer (locatie Dreischor).

33

ANTWKNPD2 vs. SCHAARVODDL

Figuur 13A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) in het Antwerps Kanaalpand (ANTWKNPD2) en de Westerschelde
(SCHAARVODDL).

34

ANTWKNPD2 vs. SCHAARVODDL

Figuur 13B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) ) in het Antwerps Kanaalpand (ANTWKNPD2) en de Westerschelde
(SCHAARVODDL).

35

OESTDM vs. STEENBGN

Figuur 14A: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBA,
PFPeA, PFHxA, PFHpA, PFOA en PFNA) op locaties OESTDM (Zoommeer) en STEENBGN (Steenbergen).

36

OESTDM vs. STEENBGN

Figuur 14B: Resultaten van de maandelijkse concentratiemetingen in 2020-2022 van zes PFAS (PFBS,
PFPeS, PFHxS, PFOS, GenX en 6:2 FTS) op locaties OESTDM (Zoommeer) en STEENBGN (Steenbergen).

37