Aan de voorzitter en leden van de
• Vaste commissie voor Buitenlandse Zaken en de
• Algemene commissie voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking
Tweede Kamer der Staten-Generaal
Postbus 20018
2500 EA Den Haag
xx
x
Br ie fnu mmer

Den Haag

17/10.915/Jla

8 september 2017

Onderwerp

Te le fo o nnu mmer

Inbreng hoorzitting Buitenlandse Handel 070-3490443
en Ontwikkelingssamenwerking van 11 E - m a i l
beek@vnoncw-mkb.nl
september 2017
Hoogedelgestrenge dames en heren,
VNO-NCW en MKB-Nederland gaan graag in op de uitnodiging om inbreng
te leveren voor de hoorzitting in uw Kamer over het beleid met betrekking tot
buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking.
Actieve handelsbevordering, door onder meer economische missies en inzet
van het postennetwerk, draagt bij aan het realiseren van kansen, het oplossen
van maatschappelijke vraagstukken, de groei van economie en het creëren van
banen en welvaart in Nederland én het buitenland. Kortom, Nederlandse
bedrijven – en dan met name alle grote en kleine ondernemingen die
internationaal actief zijn – hebben de wereld veel goeds te bieden.
Versterking en vernieuwing is evenwel nodig om de positie van Nederland
verder uit te bouwen, om de diversiteit aan bedrijven in handelsrelaties te
vergroten, om handelsketens verder te verduurzamen en om een positieve
bijdrage te leveren aan de economische ontwikkeling van met name low- en
middle-income landen.
Hieronder gaan wij nader in op vier punten waarbij wij in hoofdlijnen
aangeven op welke wijze het beleid versterkt zou kunnen worden om de
positieve rol van het bedrijfsleven verder te vergroten. In de bijlage bij deze
brief wordt in meer detail op deze zaken ingegaan.
1. Missies en economische diplomatie
Het belang van economische missies en het postennetwerk en de bijdrage die
hiermee worden geleverd om het Nederlandse bedrijfsleven in positie te
brengen om internationaal zaken te doen, mag niet worden onderschat.
Malietoren / Bezuidenhoutseweg 12 / Postbus 93002 / 2509 AA Den Haag
www.vno-ncw.nl / 070349 03 49 / www.mkb.nl / 070 349 09 09

B lad

2

Duurzame handelsbevordering en economische diplomatie helpen daarbij om
het Nederlandse bedrijfsleven actief bij te dragen aan het oplossen van de
mondiale vraagstukken. Dit laat zich het beste illustreren aan de hand van een
paar voorbeelden:
a. In 2015 hebben een handelsmissie naar India en een volgend
inkomend bezoek van premier Modi ervoor gezorgd dat
Nederlandse bedrijven uit de sectoren water, landbouw en
gezondheidszorg in een consortium samen met Indiase
ondernemingen en de Indiase overheid een project zijn gestart
gericht op het schoonmaken van de Ganges. Daarbij zijn
afspraken gemaakt om jaarlijks de bilaterale economische
agenda te bespreken.
b. Door actieve diplomatieke inzet heeft de land- en
tuinbouwsector zich goed kunnen presenteren tijdens de Iran
Green Expo. Dit heeft geleid tot een bezoek van zo’n 150
Iraanse tuinbouwbedrijven op de GreenTech in Amsterdam,
versterking van de ambassade in Teheran met een
landbouwattaché en een financiële expert en een handelsmissie
van de Iraanse minister van landbouw naar Nederland in 2016.
c. Zeer recent is tijdens het Staatsbezoek en handelsmissie naar
Italië de eerste Female CEO Round Table op initiatief van het
Nederlandse bedrijfsleven georganiseerd.
Uiteraard is er nog een keur aan andere handelsmissies bijvoorbeeld naar
Australië, Duitsland en China, die allemaal een eigen succesverhaal kennen.
Wel is nog ruimte voor verbetering in de follow-up van deze missies. Ook in
het Adviesrapport DTIB Stuurgroep internationale handels-, innovatie- en
investeringsbevordering “Team Nederland: Samen Sterker in de Wereld”1
(hierna: Adviesrapport) wordt er met klem op aangedrongen om beter
publiek-privaat samen te werken op het punt van de bevordering van de
internationaal ondernemen.
Wij stellen met instemming vast dat het kabinet daar ook werk van wil
maken. Wij hebben deze handschoen opgepakt door het initiatief te nemen om
in de Stichting NL International Business private dienstverlening te bundelen
en professionalisering van de voorbereiding, uitvoering en (vooral ook)
follow-up van economische missies.

1

https://www.vno-ncw.nl/sites/default/files/102393_rapport_DIO-BE_WEB.pdf

2

B lad

3

2. Dienstverlening en exportbevordering buitenlandse activiteiten
Uit het Adviesrapport blijkt ook duidelijk dat nodig is dat er stroomlijning
plaatsvindt van de beleidsinstrumenten die zien op bevorderen van export en
internationaal zakendoen, dat deze beleidsinstrumenten toegankelijker worden
gemaakt voor het mkb en dat de financiële ruimte wordt vergroot. Naar onze
opvatting kan Invest NL, een Nederlandse ontwikkelings- en
investeringsinstelling, hierbij een belangrijke rol vervullen, mits op de juiste
wijze vormgegeven.
Door de verschillende bestaande instrumenten2 onder Invest NL samen te
brengen, kan meer flexibiliteit ontstaan en kan de uitvoering worden
verbeterd. De voorgenomen joint-venture tussen Invest NL en FMO kan
daarbij zorgen dat vanuit Nederland integrale projectontwikkeling tot stand
komt, zodat Nederlandse bedrijven meer kansen krijgen om projecten in
ontwikkelingslanden/opkomende markten binnen te slepen.
3. Handel en duurzaamheid
Ook voor het realiseren van de Sustainable Development Goals zien wij een
belangrijke rol weggelegd voor het Nederlandse bedrijfsleven. Onder de vlag
van NL Next Level hebben VNO-NCW en MKB-Nederland concrete
voorstellen gedaan om het Nederlandse bedrijfsleven in positie te brengen om
internationale koppositie te verwerven voor het bieden van oplossingen voor
de grote mondiale opgaven van onze tijd op gebied van water, voedsel,
energie, verstedelijking en digitalisering.
Daarbij publiceren wij binnenkort een brochure waarin we aan de hand van
vele voorbeelden laten zien dat Nederlandse grote en kleine bedrijven op dit
moment al zeer maatschappelijk relevant bezig zijn en belangrijke bijdragen
leveren om de SDG doelstellingen dichterbij te brengen. Dit gebeurt met
behulp van de IMVO convenanten, maar ook in samenwerkingsverbanden
zoals het Ecoshape-consortium tussen de watersector, TNO en
kennisinstellingen waarbinnen men werkt aan het op natuurlijk wijze
voorkomen van kusterosie in Indonesië en tegelijkertijd kansen te scheppen
voor onder meer de garnalenvisserij.
Naar onze mening moeten deze initiatieven ruim baan krijgen. Daarvoor is
nodig dat de wetgeving ruimte biedt voor experimenten en de aanpak via
convenanten verder wordt ondersteund. Voorkomen moet worden dat een te
strikt wettelijk keurslijf – ook al komt dat voort uit goede intenties – deze

2

waaronder DRIVE, DGGGF en DTIF

3

B lad

4

kansen voor Nederlandse bedrijven zouden frustreren.
4. Veiligheid en ontwikkeling
Eén van de grote uitdagingen betreft de grote migatiestromen. In dat kader is
er grote noodzaak om de stabiliteit van een groot aantal landen rondom de EU
te vergroten. Ten diepste – en dat sluit nauw aan bij de SDG doelstellingen –
is daarvoor nodig dat er een brede economische ontwikkelingsagenda komt
voor deze landen (veelal in Afrika). Deze agenda moet gericht zijn op het
bevorderen van handel met en investeringen in deze landen en het
terugdringen van de werkloosheid onder jongeren.
Daarvoor kan voor een deel worden aangesloten op de initiatieven die er zijn
in G20-verband om te komen tot vraaggestuurde “investment compacts”.
Daarnaast kan Nederland concreet actie nemen door enerzijds het beleid
rondom veiligheid & ontwikkeling meer te richten op de nabije regio’s en
anderzijds de combinatie van hulp & handel verder te versterken door onder
meer het ontwikkelen van Invest NL, het inzetten op verder verduurzamen
van handelsketens binnen de IMVO convenanten en een koppeling mogelijk
te maken tussen ODA en niet-ODA middelen (zoals het exportfinancieringsinstrumentarium).
Graag verzoeken wij u dit position paper te betrekken bij uw overwegingen.
Wij zien ernaar uit om dit position paper nader toe te lichten tijdens de
hoorzitting in uw Kamer op 11 september.
Hoogachtend,

mr. J.M. Lammers
Directeur Economische Zaken

4

Bijlage:
‘Global challenges, Dutch solutions’: duurzame handelsbevordering en
economische diplomatie voor een betere aansluiting tussen mondiale
vraagstukken en Nederlands aanbod
Er zijn tal van voorbeelden van successen van economische missies en
handelsbevordering, maar tegelijkertijd achten VNO-NCW en MKBNederland verbetering noodzakelijk.
Deze noodzaak blijkt onder meer uit een rapport3 dat VNO-NCW en MKBNederland hebben uitgebracht, waar uit blijkt dat de Nederlandse
handelspositie relatief achteruit gaat. De welvaart die met internationale
handel verdiend kan worden, is in steeds grotere mate afhankelijk van
groeimarkten buiten Europa, maar juist met deze markten vindt Nederland
nog onvoldoende aansluiting. Daarnaast vragen internationale ontwikkelingen
om een aanpassing.
Op 26 april 2017 is – mede naar aanleiding van de bevindingen uit 2016 - een
publiek-privaat Adviesrapport uitgebracht4 over de versterking van de
Nederlandse positie op de internationale markten in opdracht van de Dutch
Trade and Investment Board. In dat advies zijn de volgende ambities voor
2030 geformuleerd:
✓ We verdienen 40% van ons Bruto Binnenlands Product in het buitenland
(nu 32%, CBS 2016) en zien dit als noodzakelijk voor behoud van onze
welvaart;
✓ We verdubbelen van het aandeel van groeimarkten in de export;
✓ 20 procent van ons bedrijfsleven is dan direct internationaal actief (nu 12
procent, CBS 2016);
✓ We hebben 200.000 kenniswerkers aangetrokken uit het buitenland (+30%
ten opzichte van huidige trend);
✓ We zijn verder gestegen op de Global Competitiveness Index (WEF) en
de European Innovation Scoreboard, ten opzichte van de vierde en de
zesde plaats die we momenteel op deze ranglijsten innemen.
Om deze ambities te kunnen realiseren wordt in het Adviesrapport de
volgende inzet voorgesteld:
✓ De huidige publieke en private inspanningen voor de bevordering van
internationaal ondernemen (handel, investeringen en
innovatiesamenwerking) moet vergaand worden gestroomlijnd en
gebundeld;
Rapport ‘Internationale groeiagenda : van strategie tot effectieve operationalisering’,
VNO-NCW en MKB-Nederland, juni 2016.
4
Adviesrapport ‘Team Nederland: Samen sterker in de wereld, een actieplan voor banen en
groei’ , uitgebracht door stuurgroep onder leiding van Chris Buijink, april 2017.
3

1

✓ Er wordt een meerjarige programmatische aanpak van internationaal
ondernemen ingevoerd;
✓ De DTIB wordt omgevormd tot een organisatie met als rol deze aanpak te
gieten in een alomvattende strategie voor internationaal ondernemen en
daar de publiek-private uitvoering te beleggen.
✓ Er wordt publiek en privaat in ons vestigingsklimaat geïnvesteerd, in de
organisatorische en financiële ondersteuning van de internationalisering
van bedrijven, in acquisitie van buitenlandse bedrijven, in internationale
innovatiesamenwerking, in versterking van het economische
postennetwerk en in de branding van de BV Nederland;
✓ Er komt bedrag van € 50 miljoen extra per jaar beschikbaar.
Met het oog op het realiseren van de doelstellingen en te komen tot een
effectieve beleidsagenda zijn de volgende waarnemingen van belang:
1) Exportpotentieel mkb blijft onderbenut
Nederland is een land dat vooral bestaat uit mkb-bedrijven. Zij zorgen voor
2/3 van de export. 80% hiervan gaat naar landen in Europa. Toch is er nog een
onbenut potentieel onder het mkb, juist ook op landen buiten Europa, vaak in
de slipstream van grotere bedrijven. Een betere internationaliseringspositie is
van belang: In onderzoek is bewezen dat internationaal opererende mkb
bedrijven ook innovatiever, sterker en concurrerender zijn.5 Het is voor het
mkb vaak onduidelijk op welke wijze en door wie zij geholpen kunnen
worden bij hun internationaliseringsambities. Daarbij zien we dat start ups en
startende ondernemers direct internationale ambities hebben, de zogenoemde
micronationals. Vernieuwing van de handelsbevordering zou hier beter op
toegesneden moeten zijn.
2) Exportpositie Nederland staat onder druk
Een internationale vergelijking leert dat in diverse landen waaronder
Duitsland, België en Scandinavische landen de toegevoegde waarde uit de
export harder is gegroeid dan de economie als geheel. Het Nederlandse niveau
van verdiensten uit export is niet meer uniek. Wij zien dat andere landen op
strategische wijze hun export ondersteunen, bijvoorbeeld door het bieden van
handelsbevorderende ondersteuning en een concurrerend instrumentarium
voor exportfinanciering.
3) Level playing field bij internationaal ondernemen verschuift
De wereldwijde concurrentie is sterk toegenomen, de scheidslijn tussen
binnenlandse en internationaal “exposed” sectoren verschuift –wereldwijdmet de dag. Dat biedt zeer vele kansen. Maar globalisering is gepaard gegaan
met een verschuiving van machtsverhoudingen naar landen waar economie en
politiek zeer verweven zijn. Voor effectieve toegang tot deze markten is
publieke en private krachtenbundeling geboden en een stevige inzet op
5

Internationaliseringsmonitor 2016, vierde kwartaal, CBS.

2

diplomatie. Tegelijkertijd zien we dat deze Aziatische landen ook steeds meer
de toon bepalen; de wijze waarop zij gestructureerd de kansen voor hun
bedrijven elders in de wereld trachten te vergroten, leidt tot een ongelijk
speelveld voor het Nederlands bedrijfsleven.
4) VN agenda Sustainable Development Goals biedt kansen
Daarbij zien VNO-NCW en MKB-Nederland ook een mondiale
verantwoordelijkheid, die meer en positieve aandacht voor de Nederlandse
handel rechtvaardigt. In 2015 is de UN 2030 Agenda voor Duurzame
ontwikkeling geformuleerd, met daarin zeventien Global Goals for
Sustainable Development (SDG’s). Het gaat hierbij om de grote uitdagingen
van deze tijd, zoals klimaatverandering, toegang tot water, voedselzekerheid ,
verstedelijking en afval en vervuiling. Dit past uitstekend bij het aanbod van
het Nederlands bedrijfsleven en de Next Level boodschap die VNO-NCW en
MKB-Nederland vorig jaar gelanceerd hebben.
VNO-NCW en MKB-Nederland presenteren op korte termijn een brochure
met voorbeelden van vertalingen die bedrijven aan de SDG agenda geven in
hun eigen business en de wijze waarop Nederlandse bedrijven en de
topsectoren in buitenlandse markten oplossingen kunnen bieden voor de
maatschappelijke uitdagingen. Een goed voorbeeld is het ‘Ecoshape
consortium’ een samenwerking tussen de water sector, TNO en technische
universiteiten gericht op het bieden van alternatieve methoden voor
kustversterking en het aanleggen van land, ‘building with nature’; Zo werkt
men bijvoorbeeld aan het versterken van de kust van Indonesië, die zonder
ingrijpen langzaam wegzakt. Via deze methode wordt de kust versterkt door
op een natuurlijke wijze land aan te leggen en de mangrovebossen te
herstellen. Samen met de lokale bevolking wordt er aan duurzaam
landgebruik gewerkt, om daarmee ook de oorzaak van de kusterosie aan te
pakken en hiermee kansen te scheppen voor bijvoorbeeld garnalenvissers.
Concrete punten ter bevordering internationale handel
• Een concurrerend exportfinancieringsinstrumentarium binnen de
nieuwe financieringsinstelling Invest-NL
Bedrijven die internationaal ondernemen, ervaren in de praktijk bij het sluiten
van internationale deals, dat het binnen een kort tijdsbestek mee kunnen
brengen van een competitief financieringsaanbod een cruciale factor vormt in
de internationale concurrentiestrijd. Het gaat vaak om projecten die vanwege
hun onzekere risico- of rendementsverhouding of lange onzekere
terugverdientijden onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken.
Met de voorgenomen oprichting van Invest-NL zet Nederland een stap in de
goede richting om competitieve financiering van export en buitenlandse
investeringen realiseren. In de plannen die door het huidige kabinet zijn
gepresenteerd, worden met Invest-NL de expertise en de middelen voor
projectontwikkeling, financieren en verzekeren (nationaal en internationaal)
op één plek samengebracht. Invest-NL start met een kapitaalinjectie van 2,5
3

miljard voor nationale en internationale activiteiten. Voor het internationale
deel is het kabinet voornemens een joint-venture op te richten met FMO.
VNO-NCW en MKB-Nederland zien in deze ontwikkeling een belangrijke
stap om het Nederlands exportfinancieringsinstrumentarium concurrerender te
maken. Het is dan wel van belang dat de internationale tak van Invest-NL in
grote mate van autonomie kan opereren, voldoende is gekapitaliseerd en
eenvoudig toegang tot vreemd vermogen kan organiseren.
• Maatwerk in de financiering
Het is de bedoeling dat de instrumenten DRIVE, DGGF en DTIF worden
samengebracht onder Invest-NL. Om het mogelijk te maken dat de
Nederlandse kennis en kunde ingezet wordt bij maatschappelijke uitdagingen
elders in de wereld, moet de business case van het project centraal staan en de
faciliteiten volgend hierop fungeren, zodat er sprake is maximale flexibiliteit.
Dit vereist een optimale samenwerking tussen Atradius DSB, FMO, RVO en
de betrokken ministeries. DRIVE zal ook zodanig hervormd moeten worden,
dat dit een financieringsinstrument kan zijn voor projecten waarover reeds
overeenstemming bestaat tussen overheden in
ontwikkelingslanden/opkomende markten. Op deze manier wordt optimaal
gefaciliteerd bij financieringsvraagstukken die er in de verbinding tussen hulp
en handel ontstaan.
•

Doorgaan met convenantenaanpak met betrekking tot Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
In april 2014 heeft de Sociaal-Economische Raad (SER) een advies
uitgebracht aan de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over IMVO-convenanten en sindsdien zijn er
vijf IMVO convenanten afgesloten en lopen er nog veel processen om tot een
IMVO convenant te komen. Bijvoorbeeld: Met het IMVO Convenant
Duurzame Kleding en Textiel hebben bedrijven zich gecommitteerd
verschillende thema’s zoals discriminatie en gender, kinderarbeid, leefbaar
loon enzovoort op te nemen in hun MVO beleid. Deze intenties en gezette
doelstellingen communiceren ze richting hun leveranciers en ketenpartners en
men werkt met hen aan meetbare resultaten. Inmiddels zijn meer dan vijftig
plannen van aanpak binnen gekomen bij het secretariaat van het Convenant
bij de SER. Op deze wijze zorgt het convenant dat bedrijven samen met
overheid, vakbonden en maatschappelijke organisaties invloed hebben op de
duurzaamheid binnen de keten en worden de internationaliseringskansen voor
de bedrijven ook vergroot.
Nederland toont zich hiermee koploper op het gebied van IMVO en veel
landen kijken met veel belangstelling naar deze Nederlandse best practice.
VNO-NCW en MKB-Nederland pleiten ervoor op dit pad verder te gaan.
• Evenwichtige handelsverdragen
Het maatschappelijk debat over handels- en investeringsverdragen is volop
gaande. De uitdaging is om de juiste balans te vinden tussen het bevorderen
4

van internationale handel en het beschermen van publieke belangen. Het SERadvies over het Translantic Trade and Investment Partnership (TTIP) van
april 2016 is daarin een waardevolle leidraad. Het advies benoemt de zorgen
én de waarborgen die een handelsverdrag moet bevatten om publieke
belangen te beschermen.
• Integratie beleidsvelden, waaronder hulp en handel
VNO-NCW en MKB-Nederland pleiten voor een sterke integratie tussen
hulp-handel en innovatie, waarmee in dit kabinet met een minister voor
buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking een basis is gelegd.
Krachtige samenwerking in de EU en ook mondiaal vraagt een gelijk
speelveld en een sterk en open vestigingsklimaat. Dit bevestigt de noodzaak
van een geïntegreerde aanpak van hulp, handel en investeringen, ook via
publiek-private samenwerking, met het oog op de grote opgaven op het
gebied van veiligheid, klimaat en internationale stabiliteit. Dit vraagt naast de
aandacht voor de Minst Ontwikkelde Landen om een breder perspectief.
• Economische ontwikkelingsagenda ontwikkelingslanden
De grote migratiestromen binnen en vanuit Afrika, vragen om een vernieuwd
perspectief op de economische ontwikkeling van de landen op dit continent.
Echter, de problemen zijn per land sterk verschillend. Veel Afrikaanse
economieën zijn veelal geheel afhankelijk van grondstoffen. Er heerst grote
werkloosheid onder jongeren en er is een gebrek aan relevante opleiding van
de jonge bevolking. En vanwege corruptie, interne conflicten en terrorisme
economische ontwikkeling in veel Afrikaanse landen zeer lastig is te
realiseren. Daarbij komt dat binnen vijftien jaar er een miljard mensen in
Afrika bij komen. Een belangrijk deel van deze groei zal in Nigeria
plaatsvinden. Ten slotte is van belang dat een investeringsagenda niet
uitsluitend een Westers opgelegd initiatief kan zijn, maar juist vraaggestuurd
vanuit de landen zelf moet komen.
Daarvoor kan voor een deel worden aangesloten op de initiatieven die er zijn
in G20-verband om te komen tot vraaggestuurde “investment compacts”.
Concreet is daarbij het doel dat Afrikaanse landen zich samen met de G20, de
African Development Bank, IMF en de Wereldbank inzetten voor het
mobiliseren van private investeringen en voor het efficiënt en effectief
inzetten van publieke fondsen. In combinatie met deze internationale aanpak
zou Nederland een aantal concrete zaken kunnen oppakken die bijdragen aan
het versterken van de economische ontwikkelingsagenda. Dit kan door het
beleid rondom veiligheid & ontwikkeling meer te richten op de nabije regio’s
en de combinatie van hulp & handel verder te versterken door onder meer het
ontwikkelen van Invest NL, het inzetten op verder verduurzamen
handelsketens binnen de IMVO convenanten en een koppeling mogelijk te
maken tussen ODA en niet-ODA middelen (zoals het exportfinancieringsinstrumentarium).
5

• Bekendheid Nederland versterken
In vergelijking met Europese landen presteert Nederland suboptimaal op het
gebied van bekendheid, reputatie en uitstraling. Een nieuw nationaal branding
programma rond Nederland kan hier verandering in brengen.

6