Marjan Möhle, Desirée Spronk, Lonneke van Leeuwen

Advies preventieaanpak Experiment
Gesloten Coffeeshopketen
28 mei 2020

Marjan Möhle, Desirée Spronk, Lonneke van Leeuwen

Advies preventieaanpak Experiment
Gesloten Coffeeshopketen
28 mei 2020

Trimbos-instituut, Utrecht 2020

Colofon
Auteurs
drs. Marjan Möhle
dr. Desirée Spronk
dr. Lonneke van Leeuwen
Met dank aan
De preventiewerkers die de online vragenlijst hebben ingevuld en de medewerkers van
gemeenten die hebben deelgenomen aan de interviews.
Tevens dank aan Margriet van Laar, Ferry Goossens en Ninette van Hasselt
(Trimbos-instituut) voor hun commentaar op een eerdere versie van dit rapport.
Vormgeving en productie
Canon Nederland N.V.
Beeld
www.istockphoto.com
Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot
het onderwerp van deze uitgave of ieder onderwerp binnen het onderzoeksdomein van het
Trimbos-instituut.
Deze uitgave is te downloaden via www.trimbos.nl/webwinkel
Artikelnummer AF1776.
© 2020, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van
het Trimbos-instituut.

2

Trimbos-instituut

Inhoud

1 Inleiding

5

1.1 Aanleiding
1.2 Aanpak en opzet
1.3 Leeswijzer

5
6
7

2 Onderzoeksmethoden

9

2.1 Literatuuronderzoek
2.2 Telefonische interviews medewerkers gemeenten
2.3	Online vragenlijst preventiewerkers
		 Respons en achtergrondinformatie van respondenten
2.4 Werksessie preventie op bijeenkomst experimentgemeenten

9
9
10
10
11

3 Doelgroepen

13

3.1 Inleiding
3.2 Aanpak
		 3.2.1 Literatuuronderzoek
		 3.2.2 Interviews beleidsmedewerkers experimentgemeenten
		 3.2.3 Online vragenlijst preventiewerkers
		 3.2.4 Werksessie preventie
3.3 Resultaten

13
13
13
15
15
15
15

4 Interventies

21

4.1 Inleiding
4.2 Aanpak
		 4.2.1 Databank inventarisatie
		 4.2.2 Interviews met beleidsmedewerkers
		 4.2.3 Online vragenlijst
4.3 Resultaten
		 4.3.1 Databank inventarisatie
		 4.3.2 Resultaten online vragenlijst
		 4.3.2 Resultaten interviews met beleidsmedewerkers

21
21
21
22
22
22
22
28
28

5 Voorwaarden voor een preventieaanpak

29

5.1 Inleiding
5.2 Aanpak
5.3 Resultaten
		 5.3.1 Resultaten interviews medewerkers gemeenten
		 5.3.2 Knelpunten uit werksessie preventie
		 5.3.3 Resultaten online vragenlijst preventiewerkers

29
29
30
30
32
33

Trimbos-instituut

3

6 Conclusie en aanbevelingen

35

6.1 Beantwoording onderzoeksvragen
6.2 Aanbevelingen
		
Inzet en opschaling interventies
		
Afstemming met deelnemende gemeenten
		
Afstemming met instellingen voor verslavingszorg (IVZ) en GGD
		
Communicatie naar media, preventiestakeholders en ouders
		 Monitoring

35
39
39
40
42
42
43

Literatuur

45

Bijlage 1 Topiclist interviews gemeenten

49

Bijlage 2 Online vragenlijst preventiewerkers

51

Bijlage 3 Opmerkingen mbt houding en haalbaarheid interventies

57

4

Trimbos-instituut

1

Inleiding

1.1 Aanleiding
De ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Justitie en Veiligheid (JenV)
(hierna: ‘de ministeries’) werken samen aan het vormgeven van het in het regeerakkoord 20172021 afgesproken Experiment Gesloten Coffeeshopketen (hierna kortweg ‘het experiment’
genoemd). In dit regeerakkoord is aangekondigd dat er wet- en regelgeving komt ten
behoeve van “uniforme experimenten met het gedoogd telen van wiet voor recreatief gebruik.
(….) Doel van de experimenten is om te bezien of en hoe op kwaliteit gecontroleerde wiet
gedecriminaliseerd aan de coffeeshops toegeleverd kan worden (gesloten coffeeshopketen) en
wat de effecten hiervan zijn” (Rutte, van Haersma Buma, Pechtold & Segers, 2017). Hierbij wil
het kabinet bekijken wat de effecten daarvan zijn op de openbare orde, criminaliteit, overlast
en volksgezondheid.
Bij de voorbereiding van het experiment heeft de Adviescommissie Experiment Gesloten
Coffeeshopketen (de commissie Knottnerus) een belangrijke rol gespeeld in het adviseren
van de overheid ten aanzien van o.a. regelgeving, randvoorwaarden en evaluatie van het
experiment (Adviescommissie Experiment Gesloten Coffeeshopketen, 2018). Ook heeft de
commissie geadviseerd over de selectie van 10 gemeenten die deelnemen aan het experiment
(Almere, Arnhem, Breda, Groningen, Heerlen, Hellevoetsluis, Maastricht, Nijmegen, Tilburg en
Zaanstad) en de 7 gemeenten (Helmond, Hoorn, Lelystad, Midden-Groningen, Roermond, Tiel
en Zutphen) die als controlegemeente dienen. Het advies over de deelnemende gemeenten is
overgenomen, het advies ten aanzien van de controlegemeenten is door de bewindspersonen
doorgeleid naar de onderzoekers die het experiment zullen evalueren.
In haar advies stelde de commissie vast dat regulering bijdraagt aan “de overtuiging dat er
een goed gecontroleerd product legaal beschikbaar is, waardoor consumenten afzien van
het kopen van een ongecontroleerd product op de illegale markt”. Volgens de commissie
kan regulering “… er tegelijkertijd toe leiden dat het beeld ontstaat dat cannabis veilig en
dus niet schadelijk is voor de gezondheid, omdat de overheid toeziet op de kenmerken en
de kwaliteit van het product. Daardoor kan het gebruik in theorie toenemen. Dat kan ook
gebeuren wanneer wordt gestuurd op voor de gezondheid minder schadelijke manieren van
gebruik dan roken.” In het advies wordt deze aanname niet nader onderbouwd. De commissie
concludeert: “Om deze redenen is het van belang dat de ‘interventie’ gepaard gaat met
preventieve aandacht voor de gezondheidsschade die zowel cannabisgebruik als roken kan
veroorzaken.” (Adviescommissie Experiment Gesloten Coffeeshopketen, 2018).
In lijn met dit advies van de commissie willen de betrokken ministeries dat er een plan opgesteld
wordt voor de genoemde preventieve aandacht gedurende het experiment. Hiermee willen
de ministeries inzetten op het voorkomen c.q. verminderen van het gebruik van cannabis en
problemen gerelateerd aan het gebruik van cannabis.

Trimbos-instituut

5

De ministeries hebben het Trimbos-instituut gevraagd om te adviseren over een preventieaanpak
die bijdraagt aan het voorkomen van (een eventuele stijging van) cannabisgebruik ten tijde
van het experiment. Dit advies dient gebaseerd te zijn op wat er uit de literatuur bekend is
over het voorkomen en verminderen van (problemen gerelateerd aan) cannabisgebruik en
dient aan te sluiten bij bestaande programma’s en interventies. De ontwikkeling van nieuwe
interventies valt daarmee buiten beschouwing.
De volgende vragen werden hierbij door de ministeries gesteld:
1.	Welke risicogroepen dienen benaderd te worden binnen een preventieve aanpak (wat
is er bekend op basis van literatuur- en prevalentieonderzoek)?
2. Welke instrumenten/interventies kunnen ingezet worden om deze groepen te bereiken?
3. Hoe sluit dit aan bij de reguliere, bestaande aanpak?
4. Op welke manier en door welke partijen kunnen die interventies worden uitgevoerd?
5. Welke kosten zijn daarmee gemoeid?

1.2 Aanpak en opzet
In de beginfase is vastgesteld dat de te ontwikkelen preventieaanpak zich niet alleen zou
moeten richten op de experimentgemeenten (en eventueel de controlegemeenten), maar dat
er ook landelijk extra op preventie ingezet moet worden. Dit omdat het experiment mogelijk
ook de percepties over cannabis beïnvloedt buiten de experimentele gemeenten.
Het onderzoeken van de veronderstelling óf het experiment ook daadwerkelijk kan bijdragen
aan een toename in cannabisgebruik was geen onderdeel van het advies.
In de oorspronkelijke onderzoeksopzet was een stappenplan geformuleerd om de
onderzoeksvragen mee te beantwoorden. Deze stappen gingen uit van de situatie dat er na
een inventarisatie van de relevante doelgroepen en beschikbare interventies, één of meer
concrete preventiemaatregelen geadviseerd zouden kunnen worden. Echter, een advies op dit
niveau bleek niet mogelijk. Er was onvoldoende informatie over de interventies beschikbaar
en veel gemeenten waren zich nog aan het oriënteren op de doelgroepen en mogelijkheden
voor preventie (in hoofdstuk 6 wordt hier nader op ingegaan). Er heeft daarom een wijziging
in de oorspronkelijke onderzoeksopzet plaats gevonden om te komen tot een advies op een
globaler niveau.
Voor het beantwoorden van de vijf onderzoeksvragen is er gebruik gemaakt van
drie onderzoeksmethoden: 1) literatuuronderzoek, 2) telefonische interviews met
beleidsmedewerkers van gemeenten en 3) online vragenlijst onder preventiewerkers. Tevens
is er gebruik gemaakt van gespreksverslagen uit de werksessie Preventie op de door VWS en
J&V georganiseerde bijeenkomst voor experimentgemeenten op donderdag 13 februari 2020.
Zie hoofdstuk 2 voor een uitgebreide beschrijving van de onderzoeksmethoden.

6

Trimbos-instituut

1.3 Leeswijzer
Het rapport is als volgt opgedeeld. In hoofdstuk 2 worden de gebruikte onderzoeksmethoden
toegelicht. In hoofdstuk 3 worden de doelgroepen waarop cannabispreventie zich zou kunnen
richten in kaart gebracht (onderzoeksvraag 1). Hoofdstuk 4 beschrijft de verschillende soorten
interventies en maatregelen voor preventie die in Nederland beschikbaar zijn en bekend
zijn bij gemeenten en preventiewerkers. Tevens wordt hier een totaaloverzicht gegeven
van interventies en maatregelen voor preventie met de bijbehorende setting en eventuele
classificatie met betrekking tot effectiviteit (onderzoeksvragen 2 en 3). Hoofdstuk 5 gaat
nader in op de bestaande aanpak en mogelijkheden met betrekking tot de uitvoering van deze
interventies (onderzoeksvraag 4). Omdat er tijdens het onderzoek diverse belemmerende en
bevorderende factoren aan de orde kwamen is de informatie hierover gebundeld in hoofdstuk
5. Hoofdstuk 6 bevat de conclusie met de beantwoording van de onderzoeksvragen. Ook
wordt hier nader ingegaan op de mogelijkheden om de kosten van de interventies in kaart te
brengen (onderzoeksvraag 5). Ten slotte worden de onderzoeksresultaten vertaald naar meer
concrete aanbevelingen.

Trimbos-instituut

7

8

Trimbos-instituut

2

Onderzoeksmethoden

Voor dit onderzoek zijn verschillende bronnen gebruikt, namelijk bestaande literatuur,
telefonische interviews met medewerkers van gemeenten, het verslag van een werksessie op
een bijeenkomst met experimentgemeenten en een online vragenlijst onder preventiewerkers.
Hieronder wordt de onderzoeksmethode per bron verantwoord.

2.1 Literatuuronderzoek
Voor het in kaart brengen van doelgroepen (hoofdstuk 3) is er gebruik gemaakt van
prevalentiecijfers uit de Nationale Drug Monitor (2019) en het overzicht van risicofactoren
uit de Strategische Verkenning Cannabispreventie (2018). Deze bronnen zijn, waar relevant,
aangevuld met meer specifieke literatuur over gezondheidsrisico’s en prevalentie.
Voor het in kaart brengen van interventies is er gebruik gemaakt van bestaande
interventiedatabanken: Databank Effectieve Jeugdinterventies (DEJ) van het Nederlands
Jeugdinstituut; de interventiedatabase Loket Gezond Leven (LGL) van het RIVM; de
Databank Sociale interventies (DSI) van Movisie; databank Justitiële Interventies (JI) van de
Erkenningscommissie Justitiële Interventies. De Europese Xchange prevention registry van het
EMCDDA is aanvullend geraadpleegd. Hieruit zijn alleen interventies opgenomen waarvan
duidelijk is dat deze ook in Nederland toegepast worden.
Uit de literatuur is informatie verzameld over mogelijke doelgroepen (onderzoeksvraag 1,
hoofdstuk 3), interventies en bestaande aanpak (onderzoeksvragen 2 en 3, hoofdstuk 4)
en mogelijkheden voor uitvoering en bijkomende randvoorwaarden (onderzoeksvraag 4,
hoofdstuk 5).

2.2 Telefonische interviews medewerkers gemeenten
Om het gemeentelijk perspectief in kaart te brengen zijn er interviews afgenomen met
beleidsmedewerkers/beleidsadviseurs werkzaam bij de gemeenten die voornemens zijn mee
te doen aan het Experiment Gesloten Coffeeshopketen: Almere, Arnhem, Breda, Groningen,
Heerlen, Nijmegen, Zaandam, Hellevoetsluis, Maastricht en Tilburg.
Alle gesprekken zijn telefonisch afgenomen en er is gebruik gemaakt van een topiclijst met 12
vragen (bijlage 1). De beleidsmedewerkers hebben allen de vragen van tevoren toegestuurd
gekregen. De interviews zijn tijdens het gesprek zoveel mogelijk woordelijk uitgetypt en daarna
anoniem verwerkt. De interviews duurden 30 tot 40 minuten en hebben plaatsgevonden in
de periode van 20 februari 2020 t/m 19 maart 2020. Eén keer betrof het een dubbelinterview
omdat twee medewerkers van één gemeente met aanvullende expertise zich aanmeldden voor
het gesprek. In totaal is er dus met 11 personen uit de 10 experimentgemeenten gesproken.

Trimbos-instituut

9

Van de 11 geïnterviewden zijn er 8 werkzaam als beleidsmedewerkers/adviseur op het domein
maatschappelijke opvang/volksgezondheid/preventie en 3 werken voor het domein veiligheid.
De beleidsmedewerkers vanuit het domein veiligheid zijn betrokken op het onderwerp
middelenpreventie vanwege hun rol als portefeuillehouder van het experiment. In sommige
gevallen gaf de geïnterviewde aan vooraf overleg gehad te hebben met een preventiewerker
die werkzaam is in de gemeente.
De geïnterviewden zijn gevraagd naar het huidige aanbod van activiteiten in het kader van
cannabispreventie binnen hun gemeente, welke doelgroepen extra aandacht behoeven
tijdens het experiment en wat de verwachtingen van de gemeenten zijn ten aanzien van
het experiment. Tevens is er gevraagd naar faciliterende en beperkende factoren wanneer er
vanuit landelijk beleid het verzoek komt om extra in te zetten op cannabispreventie.
De informatie uit de interviews is gebruikt voor het beantwoorden van de vragen over
mogelijke doelgroepen (onderzoeksvraag 1, hoofdstuk 3), interventies en bestaande aanpak
(onderzoeksvragen 2 en 3, hoofdstuk 4) en mogelijkheden voor uitvoering en bijkomende
randvoorwaarden (onderzoeksvraag 4, hoofdstuk 5).

2.3 Online vragenlijst preventiewerkers
Om informatie te verzamelen t.b.v. dit advies is er een online vragenlijst uitgezet onder
professionals die in de afgelopen 5 jaar aan cannabispreventie hebben gewerkt.
Respondenten zijn geworven via een bericht in de Trimbos Update (een nieuwsbrief voor
preventiewerkers die werken aan middelenpreventie), via een mailing vanuit de programmalijn
Preventie en vroegsignalering van Verslavingskunde Nederland en via de LinkedIn-netwerken
van de onderzoekers.
Respons en achtergrondinformatie van respondenten
In totaal is de vragenlijst 13 keer ingevuld. Van de respondenten identificeerden er 12 zich
als preventiewerker bij één van de 12 Nederlandse instellingen voor verslavingszorg (IVZ) die
verslavingspreventie uitvoeren. Zij waren afkomstig uit 6 verschillende IVZ.
Eén respondent identificeerde zich als trainer voor coffeeshoppersoneel. Voor het leesgemak
worden deze respondenten hier allen verder aangeduid als preventiewerkers.
Negen respondenten gaven aan dat de organisatie waar zij werkzaam zijn (ook) werkt voor
een gemeente die meedoet aan het Experiment Gesloten Coffeeshopketen.
Via de online vragenlijst is informatie verzameld over mogelijke doelgroepen (onderzoeksvraag 1,
hoofdstuk 3), interventies en bestaande aanpak (onderzoeksvragen 2 en 3, hoofdstuk 4) en
mogelijkheden voor uitvoering en bijkomende randvoorwaarden (onderzoeksvragen 3 en 4,
hoofdstuk 5).

10

Trimbos-instituut

2.4	Werksessie preventie op bijeenkomst
experimentgemeenten
Op donderdag 13 februari 2020 is er in Utrecht door de ministeries VWS en J&V een bijeenkomst
gehouden voor de gemeenten die voornemens zijn deel te nemen aan het Experiment Gesloten
Coffeeshopketen. Onderdeel van deze bijeenkomst was een werksessie over preventie. Hier
waren verschillende beleidsmedewerkers uit de 10 ‘experimentgemeenten’ bij aanwezig.
Alhoewel de ministeries de gemeenten hadden gevraagd om ook medewerkers op het gebied
van preventie te laten deelnemen aan deze sessie, waren de aanwezige beleidsmedewerkers,
met uitzondering van 2 personen, voornamelijk werkzaam bij de afdelingen communicatie en
veiligheid.
Na een introductie over cannabispreventie, zijn in werkgroepen drie verschillende thema’s
besproken: 1) preventie in en rond de coffeeshop, 2) aanzuigende werking experiment,
3) kwetsbare groepen. Daar waar de bevindingen uit de werkgroepen bijdragen aan het
beantwoorden van de onderzoeksvragen, zijn er passages uit het verslag opgenomen in dit
rapport.
Uit de werksessie is informatie gebruikt over mogelijke doelgroepen (onderzoeksvraag 1,
hoofdstuk 3), bestaande aanpak (onderzoeksvraag 3), en mogelijkheden voor uitvoering en
bijkomende randvoorwaarden voor een preventieaanpak (onderzoeksvraag 4, hoofdstuk 5).

Trimbos-instituut

11

12

Trimbos-instituut

3

Doelgroepen

3.1 Inleiding
De eerste vraag vanuit de ministeries betrof welke doelgroepen benaderd dienen te worden
binnen de preventieaanpak Experiment Gesloten Coffeeshopketen. Hierbij kan gedacht worden
aan doelgroepen waarbinnen de prevalentie van (problematisch) cannabisgebruik relatief hoog
ligt vergeleken met de algehele populatie, doelgroepen die vanwege bepaalde (gezondheids-)
risico’s extra beschermd dienen te worden en doelgroepen waarbinnen risicofactoren voor
problematisch cannabisgebruik cumuleren.

3.2 Aanpak
De vraag over mogelijke doelgroepen wordt in dit hoofdstuk beantwoord aan de hand van
vier onderzoeksmethoden.

3.2.1 Literatuuronderzoek
Het belangrijkste kader voor het literatuuronderzoek naar relevante doelgroepen voor
cannabispreventie wordt gevormd door de risico- en beschermende factoren uit het cumulatief
risicomodel (Hermanns, 2009). Dit model is ook gebruikt in de Strategische Verkenning
Cannabispreventie van het Trimbos-instituut (2018).
Volgens dit model ontstaan problemen vooral wanneer er meerdere risicofactoren tegelijkertijd
aanwezig zijn en er onvoldoende tegenwicht is vanuit de beschermende factoren. In figuur 1
is een overzicht opgenomen van de risico- en beschermende factoren die samenhangen met
het beginnen met cannabisgebruik en/of met problematisch cannabisgebruik (bronnen: Van
Hasselt e.a., 2010; Wits e.a., 2012; en WHO, 2016). De factoren bestaan op verschillende
niveaus: persoon, directe omgeving, bredere omgeving en de samenleving.

Trimbos-instituut

13

Figuur 1: O
 verzicht risico- en beschermende factoren (problematisch) cannabisgebruik.
Dit is een bewerkte versie van figuur 1 uit de Strategische Verkenning Cannabis­
preventie uit 2018.

14

Trimbos-instituut

De op de vorige pagina genoemde risicofactoren zijn afkomstig uit internationale studies.
Ten behoeve van dit advies is aanvullend per factor nader bekeken of er ook in Nederland
evidentie is voor samenhang tussen de betreffende factor en (problematisch) cannabisgebruik.

3.2.2 Interviews beleidsmedewerkers experimentgemeenten
Aan de geïnterviewde beleidsmedewerkers is gevraagd of er volgens hen bepaalde groepen
zijn die extra aandacht behoeven tijdens het experiment en zo ja, welke doelgroepen dat zijn
en waarom juist zij extra aandacht behoeven. De antwoorden van de gemeenten zijn door
middel van G1 t/m G10 gecodeerd weergegeven.

3.2.3 Online vragenlijst preventiewerkers
Aan de preventiewerkers is via de online vragenlijst gevraagd voor welke groepen er een
(beter) aanbod zou moeten zijn om (problemen door) cannabisgebruik te voorkomen of te
verminderen. Hierbij werd ook gevraagd om welke redenen zij deze groep(en) noemen. Ze
konden kiezen uit één of meer van volgende opties:
• De kans dat mensen beginnen met cannabis is relatief hoog in deze groep;
• Het gebruik van cannabis is relatief hoog in deze groep;
• Problemen door het gebruik van cannabis komen relatief vaak voor in deze groep;
• Problemen door het gebruik van cannabis zijn ernstiger voor deze groep;
• Deze groep wordt (nog) niet bereikt of het preventieve aanbod is niet passend;
• Deze groep loopt een verhoogde kans op nadelige gevolgen van het Experiment Gesloten
Coffeeshopketen;
• Anders, namelijk <tekstveld> …

3.2.4 Werksessie Preventie
Eén van de drie werkgroepen op de werksessie Preventie had als onderwerp ‘kwetsbare
groepen’. Hier werd besproken welke groepen mogelijk meer aandacht behoeven.

3.3 Resultaten
Om relevante doelgroepen voor cannabispreventie te identificeren is de informatie uit de
literatuur over risicofactoren en prevalentie in Nederland gekoppeld aan de uitkomsten van de
interviews, de online vragenlijst en de werksessie. Vervolgens zijn er doelgroepen vastgesteld
met als criterium dat deze in twee of meer van de gebruikte bronnen genoemd werden.
1. (Mannelijke) jongeren tot 18 jaar
Het HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) is een breed, internationaal onderzoek
naar de gezondheid en het welzijn van scholieren. De HBSC-studie uit 2017 onder middelbare
scholieren laat zien dat in het betreffende jaar één op de tien (9,2%) 12-16-jarige scholieren
van het voortgezet onderwijs ooit cannabis gebruikte. Het percentage laatste-jaar-gebruik
was 7,9% en 4,7% van de scholieren gebruikte in de laatste maand (Stevens e.a., 2018).
Vergelijkingen tussen jongens en meisjes laten zien dat vooral de jongens meer ervaring
hebben met cannabis (11,5% vs. 6,8%). Dit wordt ook ondersteund door cijfers die gaan
over het laatste-jaar-gebruik (respectievelijk 10,1% en 5,7%) en het laatste-maand-gebruik
(respectievelijk 6,4% en 3,0%) (Stevens e.a., 2018). Van alle 15- en 16-jarige scholieren was

Trimbos-instituut

15

er bij 4,3% sprake van riskant gebruik volgens de Cannabis Abuse Screening Test (CAST).
Dat komt neer op 23% van de laatste-jaar-gebruikers; jongens (24,4%) vaker dan meisjes
(20,5%) (Monshouwer, van Dorsselaer en van der Pol, 2018).
Het volgen van onderwijs om kennis en vaardigheden op te doen om later een beroep te kunnen
uitoefenen en een keuze maken ten aanzien van werk behoort tot de ontwikkelingstaken
van jongeren (Spanjaard en Slot, 2015). Schoolgerelateerde problemen zijn een risicofactor
voor (problematisch) cannabisgebruik en andersom kan cannabisgebruik ook leiden tot
schoolgerelateerde problemen. Ook uit Nederlands onderzoek blijkt dat cannabisgebruik een
risicofactor is voor spijbelen, slechtere schoolmotivatie en verminderde schoolprestaties (Ter
Bogt e.a., 2009). In de interviews wordt jeugd/jongeren vaak door de beleidsmedewerkers
als doelgroep gezien, in totaal 8 keer. Sommige gemeenten onderscheiden hierbij ‘kwetsbare
jeugd’, waar bijvoorbeeld al veel problematiek speelt [G1], of jeugd op speciaal onderwijs [G1].
Eén gemeente geeft aan dat er momenteel zorgen zijn rond 13/14-jarigen. Deze gemeente
signaleert dat er op steeds jongere leeftijd gebruikt wordt [G2]. Een beleidsmedewerker
veiligheid uit een andere gemeente geeft aan dat er, los van middelengebruik, veel problematiek
is rond jeugd in deze gemeente. Hierdoor is er al veel extra inzet nodig vanuit het domein
veiligheid [G7].
Verder worden ‘jongeren 12-18/middelbare scholen’ door preventiewerkers 3 keer genoemd
als potentiële doelgroep. De meest gerapporteerde redenen voor de keuze voor deze
doelgroep waren een ingeschatte verhoogde kans op gebruik (2x), gebruik is hoog (2x),
verhoogde kans op problemen (2x) en een verhoogde ernst van problemen (2x). Indirect
vallen jongeren ook in de categorie ‘ouders (van cannabisgebruikende jongeren)’ die 3 keer
door de preventiewerkers werden genoemd als potentiële (intermediaire) doelgroep. De
meest genoemde reden hiervoor is dat ouders een cruciale rol spelen bij het (voorkomen van)
cannabisgebruik door hun kinderen (2x). Met betrekking tot het laatste wordt de volgende
toelichting gegeven: ‘Ouders van cannabisgebruikende jongeren mogen een beter aanbod
krijgen. Verslaving en misbruik wordt vaak onderkend.’ en ‘Ouders staan het dichtste bij hun
kinderen. Probleemgebruik onder jongeren zoveel als mogelijk systemisch aanpakken. Ouders
zijn de basis!.’
De deelnemers in de werksessie Preventie noemen eveneens scholieren in het voortgezet
onderwijs en ‘vroege’ (ofwel: voortijdige) schoolverlaters als kwetsbare groepen.
2. (Mannelijke) jongvolwassenen
Cannabisgebruik komt het meest voor in de groep jongvolwassenen. Zo blijkt dat meer dan
een vijfde van de 18-19-jarigen en 20-24-jarigen in het peiljaar 2018 cannabis gebruikt heeft.
Evenals bij jongeren is ook onder jongvolwassenen de prevalentie van het gebruik onder
mannen hoger dan onder vrouwen. Wanneer het gaat om ‘ooit-gebruik’ blijken mannen
1,5 keer zo vaak te gebruiken, bij laatste-jaargebruik gebruiken mannen 2,1 keer zo vaak,
bij laatste-maand-gebruik 2,3 keer zo vaak en het (bijna) dagelijks cannabis gebruik is onder
mannen 5,4 keer zo hoog als onder vrouwen.
Studenten zijn een specifieke groep jongvolwassenen waaronder ook gericht onderzoek naar
middelengebruik wordt uitgevoerd. Het blijkt dat van de studenten in het MBO en het HBO

16

Trimbos-instituut

één op de zeven studenten in de afgelopen maand cannabis gebruikte. Ook hier zien we
dat mannen vaker gebruiker zijn dan vrouwen (19% vs. 11%; Tuithof, Van Dorsselaer, &
Monshouwer, 2018).
In de interviews met de beleidsmedewerkers worden jongvolwassenen in het algemeen niet
specifiek genoemd als risicogroep. Mogelijk vallen jongvolwassenen vanuit het perspectief van
de beleidsmedewerkers onder de doelgroep jongeren in het algemeen. Ook komt deze groep
op zichzelf niet specifiek naar voren uit de online vragenlijst onder preventiewerkers. In de
werksessie Preventie worden MBO, HBO en WO studenten wel als doelgroepen genoemd.
3. Volwassenen en jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond
Onder volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond is het laatste-jaar en het
laatste-maand-gebruik hoger dan bij volwassenen met een Nederlandse achtergrond (laatste
jaar 12,2% vs. 6,6%; laatste maand 8,4% vs. 3,9%). Omdat het om relatief kleine groepen
gaat is het belangrijk om wel enig voorbehoud in acht te nemen bij de interpretatie van deze
verschillen. In de HBSC-cijfers over Nederlandse scholieren van 12 tot 16 jaar in het voortgezet
onderwijs lijkt er geen duidelijke associatie tussen migratieachtergrond en cannabisgebruik
te zijn.
In de online vragenlijst onder preventiewerkers worden jongeren/mensen met een
migratieachtergrond van alle genoemde groepen het vaakst genoemd (5 keer). De belangrijkste
redenen voor het noemen van de doelgroep jongeren/mensen met een migratieachtergrond
zijn: de groep wordt (nog) niet bereikt (5 keer) en de groep loopt een verhoogde kans op
problemen (3 keer). Geen van de beleidsmedewerkers noemt deze doelgroep in de interviews.
Ook in de werksessie Preventie worden mensen met een niet-westerse migratie achtergrond
niet genoemd als doelgroep. Wel wordt er genoemd dat er zorgen zijn over het cannabisgebruik
onder MOE-landers.
4. Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB)
Het hebben van een lichte verstandelijke beperking (LVB) is een risicofactor voor problematisch
gebruik. Er zijn echter weinig exacte cijfers over cannabisgebruik onder mensen met een
LVB. Volgens zelfrapportage van volwassen cliënten in de LVB-zorg in 2015 had 59,8% ooit
cannabis gebruikt, 14,3% in de laatste maand, en 13,4% had recent gebruikt (in de laatste
twee weken; Van der Nagel, 2016). Ter vergelijking, volgens de Nationale Drugs Monitor lag
het ooit-gebruik onder de algemene populatie 15-64 jaar in het zelfde jaar op 24,3% en het
laatste-maand gebruik op 4,6%. Dit laat zien dat het cannabisgebruik onder volwassenen met
een LVB fors hoger ligt dan onder volwassenen in de algemene populatie.
Door de preventiewerkers worden jongeren/mensen met een licht verstandelijk beperking
4 keer genoemd. De belangrijkste redenen voor het noemen van de doelgroep jongeren/
mensen met LVB zijn verhoogde kans gebruik (4 keer) en verhoogde kans problemen (4 keer).
In de interviews met de beleidsmedewerkers is deze groep ook een aantal keer naar voren
gekomen als doelgroep [G3, G5, G6]. Hierbij is niet expliciet gemaakt of volwassenen met
LVB en jongeren met LVB als aparte doelgroepen gezien worden. Ook tijdens de werksessie
Preventie worden jongeren met LVB (tezamen met jongeren met multiproblematiek) als
kwetsbare doelgroep aangemerkt.

Trimbos-instituut

17

5. Jongeren in instituties
Onder hangjongeren, jongeren in justitiële jeugdinrichtingen en in de jeugdzorg, zwerfjongeren
en spijbelaars komt het laatste-maand-gebruik van cannabis relatief vaak voor: het betreft 3
tot 6 op de 10 jongeren (Kepper e.a., 2009; Van Laar e.a., 2016)1. Onder dak- en thuislozen
blijkt dat de helft (51%) wel eens drugs (vrijwel uitsluitend cannabis) had gebruikt, waarvan
het merendeel nog in het afgelopen jaar (Van Laar e.a., 2020).
In de online vragenlijst onder preventiewerkers werden hangjongeren/drop-outs en jongeren
in residentiële voorzieningen genoemd (allebei 1 keer). Als belangrijkste redenen voor het
benoemen van deze groep als doelgroep werd aangegeven dat gebruik in deze groepen
hoog is (2 keer) en dat deze groep (nog) niet wordt bereikt (2 keer). Twee gemeenten
die bij de werksessie Preventie aanwezig benoemden jongeren die blowen en jongeren met
multiproblematiek die blowen en refereerden hierbij naar de presentatie die tijdens deze
sessie werd gehouden [G5, G6]2. Ook al noemden zij niet expliciet jongeren in instituties, een
deel van de jongeren met multiproblematiek bevindt zich ook, al dan niet tijdelijk, onder de
jongeren in instituties.
De doelgroep jongeren in jeugdzorg en justitiële jeugdinrichtingen en dak- en thuislozen
werden ook tijdens de werksessie Preventie genoemd als kwetsbare groep.
6. Mensen met psychische problemen en gedragsproblemen (inclusief ADHD)
Psychische klachten en cannabisgebruik worden vaak samen gezien en kunnen zowel een
risicofactor als een gevolg van cannabisgebruik zijn (Vorspan e.a., 2015). Met name de
aanwezigheid van externaliserende problemen blijkt voorspellend te zijn voor (problemen)
met cannabisgebruik op latere leeftijd (Farmer e.a., 2015; King e.a. 2004). Bij externaliserende
problemen moet er gedacht worden aan agressie, overactief gedrag en ongehoorzaamheid.
Voor zover we weten zijn er geen Nederlandse prevalentiecijfers bekend over hoeveel mensen
met psychische problemen en gedragsproblemen cannabis gebruiken3.
Door preventiewerkers werden mensen met ADHD eenmaal genoemd als potentiële doelgroep.
De reden die voor deze keuze werd gegeven is dat (de kans op) gebruik in deze groep relatief
hoog is.
Mensen met psychische problemen zijn als kwetsbare doelgroep genoemd op de werksessie
Preventie.

1
2

3

18

In 2021 verschijnen de resultaten van het onderzoek EXPLORE II met nieuwe cijfers over middelengebruik bij
jongeren in het speciaal onderwijs, de jeugdhulp en JJI’s.
Dit betrof de drie doelgroepen en bijbehorende preventiedoelstellingen uit de Strategische Verkenning Cannabispreventie; 1) jeugd algemeen en kwetsbare jeugd in het bijzonder (doel: cannabisgebruik voorkomen), 2)
jongeren die blowen (doel: problematisch cannabisgebruik voorkomen), 3) jongeren die blowen met bijkomende
multiproblematiek (doel: problematisch cannabisgebruik voorkomen in samenhang met aanpak problemen
andere levensgebieden).
De Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2 (NEMESIS-2) is een longitudinale studie naar
psychische aandoeningen in de volwassen bevolking in Nederland en biedt afzonderlijke prevalentiecijfers op
psychische problemen en cannabisgebruik. Een nieuwe analyse zou mogelijk inzicht kunnen bieden tussen
beiden.

Trimbos-instituut

7. Jongeren in gezinnen in scheiding
Uit het voornoemde HBSC onderzoek onder scholieren blijkt dat het laatste-maand
cannabisgebruik door scholieren in onvolledige gezinnen hoger ligt dan in volledige gezinnen
(7,8% vs. 3,8%).
Door de preventiewerkers worden gescheiden gezinnen één keer genoemd als potentiële
doelgroep. Genoemde redenen hiervoor zijn dat er sprake is van een verhoogde ernst van
problemen (1 keer) en dat deze groep (nog) niet wordt bereikt (1 keer). Deze doelgroep werd
niet genoemd tijdens werksessie Preventie.
8. Overige doelgroepen
Uit de inventarisatie van Strategische Verkenning Cannabispreventie, de interviews met
beleidsmedewerkers gemeenten en de online vragenlijst onder preventiewerkers kwamen
ook nog andere potentiële doelgroepen naar voren. Voor deze doelgroepen geldt dat er geen
(eenduidige) cijfers zijn, dat zij niet door meerdere bronnen in dit onderzoek genoemd worden
of dat het niet uit cijfers naar voren komt dat de groep ook daadwerkelijk meer (problemen
met) cannabisgebruik ervaart.
In de interviews geven gemeenten aan ook nog in te willen zetten op de doelgroep
overlastgevende volwassenen met verschillende problematiek waaronder cannabisproblematiek
[G7] en Poolse migranten omdat er in de desbetreffende gemeente veel Poolse gebruikers
zijn [G8].
In lijn met de lage sociaal-economische status (SES) als risicofactor is de lage SES-groep wel
1 keer genoemd als potentiële doelgroep door de preventiewerkers. Genoemde redenen
hiervoor zijn dat er sprake is van een verhoogde kans gebruik (1 keer), verhoogde kans
problemen (1 keer), verhoogde ernst van problemen (1 keer) en dat deze groep (nog) niet
bereikt wordt (1 keer). Omdat de Nederlandse cijfers over cannabisgebruik en SES in het HBSC
over de jaren heen tegengestelde verbanden laten zien, is besloten om deze groep niet als een
hoofddoelgroep aan te merken in het huidige advies.
Andere kwetsbare groepen die nog tijdens de werksessie Preventie genoemd werden zijn
toeristen en buitenlandse studenten. Deze doelgroepen zijn niet uit de andere bronnen
gekomen en er zijn geen Nederlandse prevalentiecijfers over deze groepen. Wel blijkt uit de
Monitor Drugs Incidenten (MDI) dat van de acht regio’s die aan deze monitor deelnemen de
bijdrage van incidenten met alleen cannabis het grootst is in Amsterdam waarbij het toerisme
een belangrijke factor lijkt te zijn. In de periode 2009-2018 ging het bij een derde tot de helft
van het totaal aan incidenten om cannabisincidenten. (Schürmann e.a., 2019). Opmerkelijk is
verder nog dat ‘vrouwen’ één keer als doelgroep wordt genoemd door de preventiewerkers
met als reden dat zij nu nog niet bereikt worden.
Opvallend is verder dat in de interviews met beleidsmedewerkers gemeenten, de online
vragenlijst onder preventiewerkers en de werksessie Preventie vooral de risicofactoren op
persoonsniveau werden genoemd. Dit valt op omdat er volgens het cumulatief risicomodel
ook veel factoren binnen het omgevings- en samenlevingsniveau vallen.

Trimbos-instituut

19

20

Trimbos-instituut

4

Interventies

4.1 Inleiding
Cannabispreventie valt onder drugspreventie waarbij het doel is om het gebruik van drugs
te voorkomen en te verminderen, het eerste gebruik uit te stellen en problematisch gebruik
en daarmee samenhangende risico’s voor de gebruiker en de omgeving te voorkomen en te
verminderen. Dit laatste wordt ook wel harm-reduction genoemd (Volksgezondheidenzorg.
info, 2020). Het uitstellen van het eerste gebruik is van belang omdat juist bij jongeren
drugsgebruik extra risico’s met zich meebrengt. Preventie betreft dan het inzetten van
activiteiten en maatregelen die interveniëren op de in het vorige hoofdstuk genoemde risicoen beschermende factoren van (problematisch) gebruik.
De interventies en maatregelen kunnen worden uitgevoerd ten behoeve van verschillende
doelgroepen in een diversiteit aan settingen. Hierbij kan er voor gekozen worden om de
interventie te richten op alle leden van een groep onafhankelijk van gebruik (universele
preventie), bepaalde kwetsbare groepen (selectieve preventie) en individuen waar al sprake
is van (problematisch) gebruik (geïndiceerde preventie)4. Voor selectieve en geïndiceerde
preventie is de identificatie van sub- en risicogroepen erg belangrijk.

4.2 Aanpak
4.2.1 Databank inventarisatie
In dit onderdeel van het onderzoek is een inventarisatie uitgevoerd naar beschikbare
interventies op het gebied van middelenpreventie, die al dan niet specifiek gericht zijn op
cannabis. Hiervoor zijn de volgende Nederlandse databanken geraadpleegd:
1) Databank Effectieve Jeugdinterventies van het Nederlands Jeugdinstituut (DEJ);
2) Interventiedatabase Loket Gezond Leven van het RIVM (LGL);
3) Databank Sociale Interventies van Movisie (DSI);
4) 	Justitiële Interventies (JI).
Tevens is de Xchange prevention registry (XPR) van het EMCDDA geraadpleegd.
Daarnaast zijn de Strategische Verkenning Cannabispreventie (2018) en het Basisaanbod
Jeugdpreventie Verslavingszorg (2013) geraadpleegd op eventueel aanvullend aanbod.
Interventies die werden gevonden werden alleen in het overzicht meegenomen wanneer
bekend was dat de interventie ook daadwerkelijk nog in Nederland uitgevoerd wordt.
De gevonden interventies werden gescreend op de vraag of ze gingen over cannabispreventie
of middelenpreventie in het algemeen. Alle interventies werden apart ingedeeld op basis van
het niveau van de risicofactoren waarop de interventie/maatregel zich richt. Overeenkomstig
4

Zie voor een overzicht van verschillende indelingen voor preventie https://www.volksgezondheidenzorg.info/
verantwoording/preventie-volksgezondheidenzorginfo/wat- preventie#node-doelgroepen-van-preventie.

Trimbos-instituut

21

met de Strategische Verkenning Cannabispreventie (2018) zijn hierbij de volgende niveaus
gekarakteriseerd: persoonsniveau, directe omgeving, brede leefomgeving en samenleving.
Vervolgens is er voor elke interventie de setting (de plek waar de interventie wordt uitgevoerd) en
het preventietype: universeel selectief, geïndiceerde preventie, of harm-reduction vastgesteld.
Ten slotte werd er van elke interventie in het overzicht een classificatie van de effectiviteit
gegeven zoals vastgesteld door de desbetreffende databank waar de interventie in gevonden
is. Daarnaast werden er nog een aantal bronnen geraadpleegd voor aanvullende interventies
en maatregelen op samenlevingsniveau. Omdat het hier vaak grotere community-based
interventies of (beleids)maatregelen betreft, staan deze vaak niet in de interventiebanken
vermeld. Onder deze bronnen vallen onder andere websites van de rijksoverheid en aanvullingen
van collega’s die binnen het Trimbos-instituut op het onderwerp preventie werkzaam zijn.

4.2.2 Interviews met beleidsmedewerkers
In de interviews met beleidsmedewerkers was de volgende vraag bedoeld om de interventies en
preventiemaatregelen die momenteel in de gemeente worden uitgevoerd in kaart te brengen:
Welke preventieactiviteiten voert uw gemeente momenteel uit op cannabispreventie (of
middelenpreventie in het algemeen waar cannabis onder valt, onder preventie verstaan wij
zowel interventies als preventieactiviteiten die meer beleidsmatig zijn)?

4.2.3 Online vragenlijst
Zoals beschreven in hoofdstuk 3 zijn aan de preventiewerkers de interventies voorgelegd die
uit de inventarisatie kwamen en die de respondent mogelijk kent vanuit zijn/haar praktijk.
Per interventie hebben respondenten een score gegeven in hoeverre zij al dan niet positief/
negatief staan tegenover de interventie en in hoeverre zij het haalbaar achten dat de interventie
binnen een jaar op grotere schaal geïmplementeerd kan worden. Hen is ook gevraagd om
beide scores toe te lichten (zie bijlage 3).

4.3 Resultaten
4.3.1 Databank inventarisatie
Zie tabel 1 voor een totaaloverzicht van alle interventies en maatregelen gevonden in de
databanken en geraadpleegde literatuur per preventietype (universeel, selectief, gendiceerd
en harm-reduction), de setting waar deze uitgevoerd wordt, de bron en de eventuele
classificatie op effectivteit. Er is een separaat excel-document beschikbaar met daarin ook
meer inhoudelijke informatie over de interventies, beschrijving van de doelgroep, indeling
op preventie-niveau (persoons, directe omgeving, brede omgeving en samenleving) en de
toelichting van preventiewerkers op deze interventies. In totaal gaat het om 61 interventies
of maatregelen. Hiervan gaan er 4 specifiek over cannabis (WietCheck, Coffeeshopcursus,
Versterken naleving AHOJGI-criteria en ‘Aanvullende lokale criteria coffeeshops’, zie ook tabel)
en 57 gaan over middelenpreventie in het algemeen. Het valt op dat de meeste interventies
zich op het persoonsniveau bevinden. Ook hebben deze interventies in het algemeen het
vaakst een goede effectiviteitsbeoordeling. Hier moet de kanttekening bij gemaakt worden
dat persoonsgerichte interventies vanwege hun aard ook het makkelijkst te evalueren zijn. De

22

Trimbos-instituut

beperkte haalbaarheid van evaluatieonderzoek bij preventieactiviteiten op samenlevingsniveau
is vaak ook de reden dat er geen effectiviteitsbeoordelingen van deze maatregelen beschikbaar
zijn.
De volgende afkortingen worden gebruikt voor de bronnen:
• LGL=Databank Loket Gezond Leven
https://interventies.loketgezondleven.nl leefstijl­interventies/interventies-zoeken
• DEJ=Databank Effectieve Jeugdinterventies
https://www.nji.nl/nl/Databank/Databank-­Effectieve-Jeugdinterventies
• JI=Justitiele Interventies
https://www.justitieleinterventies.nl/
• DSI=Databank Sociale Interventies
	
https://www.movisie.nl/databank-effectieve-sociale-interventies?gclid=EAIaIQobChMIhJ
Dx8cfR6QIVg-J3Ch0t1QuKEAAYASAAEgLDWvD_BwE
• BA=Basisaanbod instellingen voor verslavingszorg
• XR=Exchange Registry EMCDDA
https://www.emcdda.europa.eu/best-practice/xchange
• OV= Overige, maatregelen en interventies afkomstig uit wetgeving (Aanwijzing Opiumwet)
en aanvullend genoemd door experts en preventiewerkers in online survey
De classificaties van de databanken komen tot stand door onafhankelijke beoordeling
van wetenschappelijke experts die de interventies beoordelen op kwaliteit, effectiviteit en
uitvoerbaarheid. De LGL, DEJ, DSI en JI databanken werken met elkaar samen om tot een
eenduidige classificatie te komen. De meeste beoordelingen in onderstaand schema komen
ook in 1 of meerdere van deze drie databanken voor.
Er worden de volgende oplopende niveaus van erkenning gebruikt: goed beschreven, goed
onderbouwd, eerste aanwijzingen voor effectiviteit, goede aanwijzingen voor effectiviteit,
sterke aanwijzingen voor effectiveit. Sommige interventies zijn in aanvraag voor een erkenning.
Andere zijn (tijdelijk) verwijderd uit de databank omdat het erkenningstraject is verlopen. Omdat
deze interventies soms nog wel worden toegepast zijn deze in het overzicht meegenomen.
De classifciaties van XR is anders tot stand gekomen dan de classificaties van de Nederlandse
databanken. Omdat het slechts om 1 interventie gaat, gaan we hier verder niet op in.

Trimbos-instituut

23

Tabel 1: Overzicht interventies per setting, bron en eventuele classificatie
Universele preventie
No

Naam

Setting

Bron: eventuele classificatie
met betrekking tot de
effectiviteit

1

Helder op School (HoS)
voorheen De Gezonde
School en Genotmiddelen

PO, V(S)O, MBO, HBO,
WO

BA, OV, LGL, DEJ: in
aanvraag

2

InCharge (onderdeel HoS)

VO

LGL, DEJ: in aanvraag

3

Be wise think twice
(onderdeel HoS)

VO

LGL: goed onderbouwd

4

Frisse Start (onderdeel HoS)

VO

LGL, DEJ: in aanvraag

5

Samen Fris (onderdeel HoS)

VO

LGL, DEJ: in aanvraag

6

BeAware

VO

LGL: Goed beschreven

7

Taakspel

PO

DEJ: Goede aanwijzingen
voor effectiviteit

8

Legspedition

VO

LGL: Goed beschreven

9

Weerbaar zijn doe je zo

PO

LGL: Goed beschreven

10

Programma Alternatieve
Denkstrategieën (PAD)

PO

LGL, DEJ: Sterke aanwijzingen
voor effectiviteit

11

Hotspot

VO

BA, LGL: Goed beschreven

12

Take it personal

VSO/ambulante en
residentiële zorg

LGL, DEJ: Goed onderbouwd

13

Ouderavond

Gezin/VO

BA, OV: geen classificatie

14

Mama Cares

Gezin

BA: geen classificatie

15

Bordspel Trip

VSO/ambulante en
residentiële zorg

BA, OV: geen classificatie

16

IJslands preventiemodel

Gezin/School/Ambulante
zorg/Jongerenwerk/
Openbare ruimte

OV: geen classificatie

17

Communicatiecampagne
gemeente

Internet/Openbare ruimte

OV: geen classificatie

18

Versterken van naleving
AHOJGI-criteria

Openbare ruimte/
coffeeshops

OV: geen classificatie

19

Aanvullende lokale criteria
o.a. afstandscriteria of
horecabestemmingsplan

Openbare ruimte/
coffeeshops

OV: geen classificatie

20

Overige lokale criteria voor
coffeeshops o.a. omgevings-, beheer, personeel,
preventie en voorlichting,
bedrijfsvoering en openingsen sluitingstijden

Openbare ruimte/
coffeeshops

OV: geen classificatie

21

Triple P (positief pedagogisch programma niveau 4
en 5)

Gezin

BA, LGL, DEJ: eerste
aanwijzigingen voor
effectiviteit

22

In control- preventie en
handhavingsplan

Openbare ruimte

OV: geen classificatie

universeel en selectief
universeel, selectief en geindiceerd
24

Trimbos-instituut

Selectieve preventie
No

Naam

Setting

Classificatie

1

Kopopouders.nl

Internet

LGL, DEJ: goed onderbouwd

2

Kop op ouders

Gezin

BA: geen classificatie

3

Psycho-educatie KOPP

Gezin

BA: geen classificatie

4

Voorzorg

Gezin

LGL, DEJ: in aanvraag

5

Family check-up

Gezin

OV: geen classificatie

6

Communities that Care

Gezin/Ambulant/
Jongerenwerk

OV: geen classificatie

7

Stay-a-way

Ambulante/residentiële zorg

BA, DEJ: verwijderd uit
databank

8

Piep zei de muis

Ambulante zorg

BA, DEJ: in voorbereiding

9

Buurtteam

Ambulante zorg/
Jongerenwerk

OV: geen classificatie

10

Motiverende
gespreksvoering IVZ

Ambulante zorg

BA, DSI: geen classificatie

11

WietCheck

Jongerenwerk/Ambulante
zorg/residentiële zorg

BA. LGL,DEJ: Effectief
volgens eerste aanwijzingen

12

Moti-4

Ambulante zorg

BA, LGL,DEJ: effectief
volgens goede aanwijzingen

13

Leren signaleren

VO/Jongerenwerk/
BA. LGL: Goed beschreven
Ambulante/Openbare ruimte

14

Gezonde wijk en
leefomgeving

Ambulante zorg/
Jongerenwerk

OV: geen classificatie

15

Deskundigheidsbevordering
professionals

Ambulante zorg

BA, OV: geen classificatie

16

Open en Alert

Residentiële zorg

BA, LGL,DEJ: goed onderbouwd

17

ROC aanvalsplan

MBO

LGL,DEJ: goed onderbouwd

18

Samen slagen

VSO

LGL,DEJ: goed onderbouwd

19

ABCD wijkaanpak

Openbare ruimte/coffeeshop DSI: geen classificatie

20

Goed Gastheerschap in de
coffeeshop (coffeeshopcursus)

Coffeeshop

BA/OV: geen classificatie

Selectief en geïndiceerd

Trimbos-instituut

25

Geïndiceerde preventie
No

Naam

Setting

Classificatie

1

Jellinek online zelfhulp

Internet

LGL: goede aanwijzingen
voor effectiviteit

2

Online zelf-hulp/e-health/
apps anders dan beschreven
interventie Jellinek online
zelfhulp

Internet

OV: geen classificatie

3

Brains4use

Residentiële zorg

DEJ,JI: goed onderbouwd

4

Make up your mind

Ambulante/Residentiële zorg LGL, DEJ: goed
onderbouwd

5

Preventief adviesgesprek IVZ Ambulante zorg

6

Leefstijl 24/7

Ambulante zorg (verslavings- JI: goed onderbouwd
reclassering)

7

Opvoedondersteuning

Gezin

BA, survey: geen classificatie

8

Multidimensionale familietherapie (MDFT)

Ambulante/residentiële zorg

DEJ, JI: effectief volgens
sterke aanwijzingen

9

Multisysteem therapie (MST) Ambulante/Residentiële zorg DEJ, JI, DSI: effectief
volgens sterke aanwijzingen

10

Help, mijn kind kan niet
zonder

Gezin

LGL: goed beschreven

11

Utrecht coping power

Gezin

XR: werkzaam (beneficial)

12

Community Reinforcement
Ambulante zorg/Gezin
Approach (CRA)/Community
Reinforcement and Family
Training (CRAFT)

BA, LGL,OV: goed
onderbouwd

OV: geen classificatie

Harm-reduction
No

Naam

Setting

Classificatie

1

Unity

Uitgaansleven

BA, LGL: goed onderbouwd

2

Pink-Unity/Connect/Los

Uitgaansleven

BA: geen classificatie

3

Drugsenuitgaan.nl

Internet

BA, LGL: goed beschreven

4

Barcode

Uitgaansleven

BA, DEJ: verwijderd uit
databank

5

EHBDu-V

Uitgaansleven

BA,OV: geen classificatie

6

Drugsinfoteam

Internet

BA, OV: geen classificatie

7

Medisch Spreekuur Partydrugs

Ambulante zorg

OV: geen classificatie

26

Trimbos-instituut

4.3.2 Resultaten online vragenlijst
Via de vragenlijst is van een groot deel van de gevonden interventies (tabel 1) informatie
verzameld over de positieve danwel negatieve houding van preventiewerkers t.o.v. de interventie
en de ingeschatte haalbaarheid van implementatie of opschaling van de betreffende interventie.
Helaas was het aantal antwoorden per interventie te laag om algemene uitspraken te kunnen
doen over de positieve danwel negatieve houding t.o.v. de interventie en de ingeschatte
haalbaarheid van implementatie. Desalniettemin kan uit de toelichting van de respondenten
een aantal bevorderende en belemmerende factoren gedestilleerd worden die in algemene zin
de haalbaarheid van een (landelijke) implementatie van een interventie of maatregel positief
danwel negatief beïnvloeden. Deze factoren worden beschreven in hoofdstuk 5.

4.3.2 Resultaten interviews met beleidsmedewerkers
Aan de beleidsmedewerkers is gevraagd welke preventieve activiteiten omtrent cannabisgebruik,
of middelengebruik in het algemeen, momenteel worden uitgevoerd. De meeste van hen geven
namens de gemeente opdracht aan de lokale instelling voor verslavingszorg (IVZ) en/of GGD
voor de uitvoering van preventieactiviteiten rond middelengebruik. Een enkele keer wordt
daarbij ook nog samengewerkt met een lokale partner [G4, G6]. De volgende categorieën
preventie-activiteiten en -categorieën zijn naar boven gekomen, waarbij de kanttekening
moet worden gemaakt dat verschillende geïnterviewden aangegeven hebben geen volledig
overzicht te hebben van alle preventieactiviteiten.
• P
 reventieactiviteiten door IVZ in het onderwijs zoals voorlichting en monitorgesprekken
op het VO en monitorgesprekken op het MBO [G1, G3, G4,G6, G7, G8, G9]. Sommige
gemeenten noemen hierbij specifiek het aanbod van ‘Helder op School’ (voorheen De
Gezonde School en Genotmiddelen/DGSG) van het Trimbos-instituut [G3]. Sommige
gemeenten noemen specifiek activiteiten voor praktijkscholen en speciaal onderwijs [G1].
• Voorlichting aan ouders [G3] en trainingen aan docenten [G1]. Zo is er aanbod voor
kinderen van ouders met psychiche problemen of een verslaving (KOPP-KOV en
opvoedingsondersteuning voor ouders [G1].`Happy Ouders’ wordt genoemd als een
specifiek programma dat door de GGD wordt uitgevoerd [G3].
• 
Preventieactiviteiten in samenwerking met de sociale wijkteams, jongerenwerk of
welzijnswerk [G2, G4, G9].
• Kennisbevordering van hulpverleners ten behoeve van vroegsignalering van problematisch
gebruik [G5].
• Preventie in samenwerking met de coffeeshops [G1, G5, G7, G10]. Voor coffeeshops
wordt de training ’goed gastheerschap’ genoemd [G1, G5]. Ook wordt voorlichting in de
coffeeshop door het in gesprek gaan met klanten en zicht hebben op de klanten die komen
genoemd [G7].
Waar de meeste gemeenten een gemêleerd preventieaanbod faciliteren bestaande uit een
combinatie van universele, selectieve en geïndiceerde preventie geven twee gemeenten aan een
specifieke beleidsstrategie te hebben. Eén gemeente richt zich niet op specifieke risicogroepen,
maar op jeugd in het VO in het algemeen [G4]. Een andere gemeente daarentegen geeft aan
zich meer te gaan richten op bepaalde risicogroepen in plaats van preventie voor iedereen
[G5]. Moti-4 werd genoemd als interventie voor problematische gebruikers.

Trimbos-instituut

27

28

Trimbos-instituut

5

Voorwaarden voor een preventieaanpak

5.1 Inleiding
Door de gesprekken die met de beleidsmedewerkers tijdens de telefonische interviews en
de werksessie Preventie zijn gevoerd, is er veel gehoord over waar de gemeenten nu staan
en waar hun knelpunten en behoeftes liggen. Ook de preventiewerkers hebben ons middels
de online vragenlijst inzichten gegeven over hun positieve danwel negatieve houding ten
opzichte van specifieke interventies en de haalbaarheid met betrekking tot implementatie
danwel opschaling. Deze informatie heeft belangrijke inzichten opgeleverd met betrekking tot
mogelijkheden voor uitvoering (onderzoeksvraag 4). Omdat de gesprekken ook aanvullende
informatie boden over de voorwaarden waaronder een preventieaanpak plaats kan vinden zal
dit verder in het huidige hoofdstuk uiteengezet worden.

5.2 Aanpak
In de telefonische interviews is deze informatie hoofdzakelijk middels het stellen van de
volgende vragen naar bovengekomen:
• Welke preventieactiviteiten voert uw gemeente momenteel uit op cannabispreventie, of
middelenpreventie in het algemeen waar cannabis onder valt? Onder preventie verstaan
wij zowel interventies als preventieactiviteiten die meer beleidsmatig zijn.
• Zijn er plannen om in de aanloop van het experiment veranderingen m.b.t. de inzet van
preventieactiviteiten door te voeren?
• Stel dat er landelijk advies komt om meer op cannabispreventie in te zetten: op welke
manier zou de gemeente hieraan invulling aan kunnen geven? Wat zijn de faciliterende en
belemmerende factoren binnen uw gemeente? (bijv. capaciteiten, kosten, etc.)
• Zijn er nog andere dingen waarvan u het belangrijk vindt dat deze worden meegenomen
in het advies?
Op basis van de interviews zijn er verschillende thema’s geïdentificeerd. In de resultatensectie
worden per kopje de thema’s die uit de interviews naar boven zijn gekomen kwalitatief
beschreven. De verschillende gemeenten worden geïdentificeerd met G1 t/m G10. Op de
bijeenkomst van experimentgemeenten zijn in de werksessie Preventie verschillende thema’s
besproken. Wanneer informatie over knelpunten en behoeftes naar voren kwam is dit in een
kwalitatieve beschrijving verwerkt.
In de online vragenlijst onder preventiewerkers zijn interventies voorgelegd die uit de
inventarisatie kwamen en die de respondent mogelijk kent vanuit zijn/haar praktijk. Per
interventie hebben respondenten aangegeven in hoeverre ze al dan niet positief/negatief staan
tegenover de interventie en in hoeverre zij het haalbaar achten dat de interventie binnen een
jaar op grotere schaal geïmplementeerd kan worden. De respondenten is ook gevraagd om de
scores met betrekking tot haalbaarheid en implementatie toe te lichten (zie bijlage 3). Voor dit

Trimbos-instituut

29

hoofdstuk zijn uit deze toelichtingen factoren gedestilleerd die mogelijk de haalbaarheid van
een (landelijke) implementatie van een preventieaanpak bevorderen.

5.3 Resultaten
5.3.1 Resultaten interviews medewerkers gemeenten
Verwachte gevolgen van het experiment op gebruik
Vier gemeenten geven aan dat ze niet kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren met betrekking
tot het gebruik. Er wordt gesteld dat het twee kanten kan op kan gaan. Het kan aan de ene
kant nieuwe cannabisgebruikers aantrekken. Hierbij wordt genoemd dat mensen mogelijk
denken dat het gezonde, goedgekeurde wiet is, wat drempelverlagend kan werken [G1, G6,
G9]. Tegelijkertijd wordt er gespeculeerd dat door de overheid goedgekeurde wiet mogelijk
ook als ‘saai’ gezien wordt. De kwaliteit en de prijs van de wiet worden als factoren genoemd
die hier mogelijk van invloed op kunnen zijn [G5, G7]. Als de kwaliteit of de sterkte van de
cannabis tegenvalt dan zullen mensen wegtrekken of mogelijke de overstap naar de illegale
verkoop maken [G5, G7]. Eén gemeente noemt dat “er aan de voorkant niets verandert en
dat het experiment mede bedoeld is om te kijken wat er gaat gebeuren met betrekking tot
gebruik” [G6] en hier dus nog geen uitgesproken verwachtingen bij heeft. Twee gemeenten
noemen expliciet dat ze niet verwachten dat er door deelname iets gaat veranderen [G2, G8]:
“als je het gebruikt, dan gebruik je het” [G2].
Daarnaast geven 3 gemeenten aan dat ze wel degelijk veranderingen voor bepaalde
doelgroepen verwachten. Eén gemeente noemt dat er straks geen toeristen meer toegelaten
mogen worden in de coffeeshops [G5]. In een andere gemeente wordt er verwacht dat
mensen die om medicinale redenen wiet gebruiken een voordeel zullen ervaren, omdat ze
precies zullen weten wat erin zit [G5]. Aansluitend bij het belang van de ‘kwaliteit’ van de
wiet noemt een andere gemeente dat, als er veranderingen gaan plaatsvinden, deze dan met
name de ‘veelgebruikers’ zullen betreffen, omdat die bepaalde kwaliteitseisen aan de wiet
zullen stellen [G4].
Verder verwachten 2 gemeenten verschuivingen in het verkrijgen en gebruiken van cannabis
door het rookverbod en niet zozeer door het experiment zelf [G7, G10]. Doordat gebruikers
niet meer in de coffeeshop gaan gebruiken, is er minder toezicht door het coffeeshoppersoneel
waardoor er ergens anders overlast zou kunnen ontstaan [G7]. Het verminderde toezicht door
de coffeeshophouder geeft ook minder mogelijkheden voor voorlichting [G10]. Een ander
mogelijk scenario dat wordt geschetst is dat verbeterde kwaliteit van de wiet zorgt voor een
afname in de behoefte om wiet met tabak te combineren.
Plannen gemeenten vooraf en tijdens experiment
Geen enkele gemeente heeft concrete plannen om in de aanloop of tijdens het experiment
veranderingen met betrekking tot cannabispreventie (of middelenpreventie in het algemeen)
door te voeren. Velen geven aan dat er eerst afgewacht moet worden wat er gaat gebeuren
en dat het nog te vroeg is [G1, G3, G4, G6]. “We kunnen van tevoren heel veel dingen
aannemen, maar `het experiment’ is er ook om te kijken wat de realiteit gaat zijn”. Bij een

30

Trimbos-instituut

aantal gemeenten waar een beleidsmedewerker op het domein veiligheid is geïnterviewd
bleek dat er al wel verschillende voorbereidingen in gang gezet waren [G1, G4, G8] (hier niet
verder gespecifieerd).
Verwachte belemmeringen cannabispreventie bij verzoek landelijk meer inzet op preventie
De eerste beperkende factor is het gebrek aan financiële middelen om extra te gaan inzetten
op preventieactiviteiten [G1 t/m G8]. Eén gemeente noemt dat “als we extra gaan inzetten
op cannabispreventie dat dan ten koste zal gaan van andere preventieactiviteiten die anders
zouden kunnen worden uitgevoerd” [G1].
Een tweede beperkende factor is het gebrek aan kennis over of het experiment daadwerkelijk
een extra preventie-inzet behoeft. Hieruit zou opgemaakt kunnen worden dat er bij gemeenten
momenteel mogelijk geen urgentie gevoeld wordt om extra op preventie in te zetten waardoor
het lastig is om mensen en middelen te mobiliseren. Uit sommige gesprekken werd ook
duidelijk dat gemeenten het niet logisch vinden om specifiek op cannabispreventie in te gaan
zetten alvorens te weten of het experiment iets op gebruik gaat doen [G1, G3, G6]. Liever
wordt er eerst afgewacht wat er daadwerkelijk gebeurt, in plaats van te anticiperen op iets
wat misschien helemaal niet gaat gebeuren.
Ten derde speelt onduidelijkheid over samenwerking met andere partijen mogelijk een
belemmerende rol. Verschillende gemeenten geven aan dat het experiment tot nu toe
overwegend bij het domein veiligheid heeft gelegen. Vaak is de afdeling volksgezondheid/zorg
er pas recentelijk of nog niet bij betrokken [G6, G8, G10]. In een enkel geval werd er expliciet
genoemd dat het vanuit veiligheid nog niet goed gelukt is om de afdeling volksgezondheid/
zorg er ook bij betrokken te krijgen [G10]. Verder zijn er vragen over de samenwerking met
andere partijen zoals scholen [G8] en coffeeshops. Hierdoor ontstaat het algemene beeld
dat met betrekking tot preventie er nog veel onduidelijk is over wie er op welke manier bij
betrokken gaat worden.
Ten vierde bleek dat gemeenten soms bewust een bepaalde beleidskoers uitzetten met
betrekking tot welke manier ze op preventie willen inzetten. Dit betekent dat er soms specifiek
voor een universele danwel selectieve preventiestrategie gekozen wordt. In onze optiek zou dit
ook een belemmering kunnen vormen wanneer op landelijk niveau gevraagd wordt om meer
op preventie in te zetten. In dat geval zal er niet altijd aansluiting zijn met het lokale beleid.
Ten slotte komen politieke knelpunten naar voren. Eén gemeente geeft aan dat er door de
ministeries momenteel te veel wordt gewacht op de algemene maatregelen van bestuur
(AMvB) en ministeriële beleidsregels, terwijl ook nu al initiatieven gestart kunnen worden,
bijvoorbeeld een preventiewerkgroep [G10]. Een andere gemeente geeft aan dat er politieke
gevoeligheden rondom het huidige beleid omtrent coffeeshops liggen [G9]. Het experiment
wordt gezien als een kans om dit te veranderen.
Huidige bevorderende factoren cannabispreventie
Als bevorderende factor wordt genoemd dat er veel preventieactiviteiten beschikbaar zijn en
dat gemeenten veel kennis, netwerken en lijntjes hebben [G4]. Op de vervolgvraag of daar
ook capaciteit voor is, wordt dit soms positief ingeschat [G5], maar dit kan ook niet altijd

Trimbos-instituut

31

goed ingeschat worden [G7]. Ook wordt genoemd dat er door het Trimbos-instituut veel
kennis omtrent cannabisgebruik is verzameld in factsheets en in de Strategische Verkenning
Cannabispreventie [G10]. Deze informatie kan gebruikt worden om aan de slag te gaan met
een preventieaanpak [G10].
Verwachtingen en behoeften van gemeenten
Bijna alle gemeenten geven aan dat er behoefte is aan financiële middelen vanuit het rijk
wanneer er om extra inzet op preventie gevraagd gaat worden [G1 t/m G8, G10].
Daarnaast is er behoefte om handvatten te krijgen vanuit het rijk met betrekking tot de manier
waarop er op veranderingen geanticipeerd kan worden en er op cannabispreventie ingezet
kan worden [G1, G2, G4, G7, G8, G10]. In dit kader zijn er verschillende suggesties gedaan
zoals: een stappenplan, ‘een handreiking van het Trimbos’ [G4, G7, G10], of meer regie
vanuit het rijk [G7,G10]. Verder werd het belang benadrukt om te luisteren naar signalen uit
de praktijk [G5, G6] en goed met politie en coffeeshophouders in gesprek te blijven [G7].
Tevens wordt herhaaldelijk de wens genoemd om gezamenlijk met andere gemeenten op te
trekken met betrekking tot de preventieaanpak [G1, G9]. Eén manier waarop hier invulling aan
gegeven kan worden, is door een preventiewerkgroep waarin kennisuitwisseling plaatsvindt
[G1, G10]. Er wordt genoemd dat met deze preventiewerkgroep de huidige kennis beter
benut zou kunnen worden. “De factsheet Strategische Verkenning Cannabispreventie zou
je in een preventiewerkgroep handen en voeten kunnen geven” [G10]. Een ander had de
suggestie een plan klaar te hebben liggen met daarin een beschrijving van preventieactiviteiten
bij verschillende scenario’s [G1].
In aansluiting hierop geven verscheidene gemeenten aan dat ze behoefte hebben aan een
versteviging van de verbinding tussen de afdeling volksgezondheid/zorg en het domein
veiligheid op landelijk en lokaal niveau [G4, G10]. “Meer landelijke betrokkenheid vanuit
zorg zorgt dat het binnen het zorgdomein in de gemeente ook breder opgepakt wordt” [G4].
Daarnaast hebben verschillende gemeenten de wens om zoveel mogelijk aansluiting bij het
bestaande aanbod te zoeken [G2, G3, G5, G6]. Eén gemeente noemt dat het hun beleid is om
niet in te spelen op een hype, maar zoveel mogelijk aan te sluiten bij het basisaanbod [G3].
Ten slotte is er de behoefte om duidelijk en zorgvuldig te zijn in de communicatiestrategie
[G1, G6, G8]. Eén gemeente noemt dat in beginsel de focus was “dat er door het experiment
kwalitatief betere cannabis zal komen, maar dat dat straks anders gecommuniceerd moet
worden:” Een ander zegt dat er goed over de communicatie nagedacht moet worden:
“Er zijn niet altijd goede ervaringen met het laten zien van drugs of voorlichting door een
ervaringsdeskundige” [G1]. Weer een andere gemeente gaf aan dat ondanks dat er niets in
zou veranderen, het goed kan zijn om de regels voor jongeren m.b.t. cannabisgebruik scherp
te houden, en deze ook weer duidelijk te schetsen aan de ouders [G6]. Dit om te voorkomen
dat ten onrechte het beeld ontstaat dat cannabis “wel oké is om te gebruiken.”

5.3.2 Knelpunten uit werksessie Preventie
Tijdens de werksessie Preventie werden in drie werkgroepen verschillende thema’s besproken.
In de werkgroep ‘in en rond de coffeeshops’ werd als knelpunt voor preventie genoemd dat
het personeel van de coffeeshops mogelijk een commercieel belang heeft dat tegengesteld

32

Trimbos-instituut

is aan het doel van preventie. Ook werd de zorg geuit dat wanneer coffeeshops zich door
het rookverbod in de toekomst meer zullen ontwikkelen tot afhaalpunt er minder tijd voor
preventie zal zijn.
Verder werden suggesties gedaan zoals het meer bekendheid geven aan de regels voor 18+
en het geschikt maken van informatie voor laaggeletterden. Ook zou informatie via social
media, instagram etc. verspreid kunnen worden om een betere aansluiting met bepaalde
doelgroepen vinden.

5.3.3 Resultaten online vragenlijst preventiewerkers
Uit de toelichtingen van preventiewerkers kunnen bevorderende en belemmerende factoren
gedestilleerd worden die de haalbaarheid van een (landelijke) implementatie van een
preventieaanpak positief dan wel negatief beïnvloeden. De getallen achter de factoren (bijv.
[#5]) verwijzen naar de bron van de genoemde factor. Dit zijn de genummerde toelichtingen,
die te vinden zijn in bijlage 3.
Bevorderende factoren
• Bij lokale implementatie: samenwerking met bij de interventie betrokken partijen, zoals
gemeente, coffeeshops, toezicht, instelling voor verslavingszorg, politie, Voedsel- en Waren
Autoriteit [#5]
• Keurmerk voor organisaties die interventies aanbieden/ontvangen [#5]
• Verplicht stellen van aanbieden van interventie [#9, #10, #20]
• 
Goede kwaliteit van relatie tussen de aanbieder van de interventie en intermediaire
professionele doelgroep [#24, #25, #27]
• 
Draagvlak voor/prioriteit geven aan de interventie door intermediaire professionele
doelgroepen, zoals docenten en coffeeshoppersoneel [#24, #25, [#27, #61, #66, #69,
#70, #71, #78, #120, #128]
• Behoefte aan de interventie bij de einddoelgroep [#96, #104 t/m #106, #109, #110]
• Druk vanuit landelijke en lokale politiek om interventies te implementeren [#65]
• Laagdrempeligheid van de interventie, bijvoorbeeld online en websites, zelfhulp [#149,
#150, #152, #157] en bereik/promotiegemak [#154]
• 
De implementatie van de interventie vraagt weinig extra investering [#37] of er zijn
voldoende middelen vrijgemaakt voor de implementatie, zoals tijd en geld voor o.a. opleiding
van trainers en eventueel vrijmaken van professionals bij deskundigheids­bevordering [#39,
#92, #127, #145]
• De interventie is al op grote schaal geïmplementeerd en/of preventiewerkers zijn bekend
met de interventie [#58, #65, #70, #90, #108, #129, #132]
• De interventie is onderdeel van beleid en/of wordt in samenhang met andere interventies
aangeboden met communicatie (bijv. campagne) op verschillende niveaus [#38, #135]
Belemmerende factoren
• Er is weinig financiering of er wordt bezuinigd op preventie [#128, #148]
• Als er veel praktische zaken geregeld moeten worden/het veel tijd kost (bijv. ouderavonden
op scholen [#118], unity [#148] of is duur [#169]
• Bereik van sommige interventies is beperkt [#147]
• Voor ouders is mogelijk de drempel te hoog om hulp te vragen [#109]
• Drempel voor jongeren als registratie vereist is, bijv. bij zelfhulp [#160]

Trimbos-instituut

33

• Als gemeenten het belang niet inzien van de interventie [#5, #8]
• Conservatief beleid van een gemeente t.a.v. drugspreventie [#128]
• Als de inhoud van de interventie niet goed aansluit bij de behoefte van de intermediaire
professionele doelgroep [#18, #23]
• Suboptimale kwaliteit van de relatie/wantrouwen tussen de aanbieder van de interventie
aanbieder en ontvanger [#20, #23]
• Verplichtstelling van het volgen van de interventie [#23].
• Onvoldoende beschikbare middelen (opgeleide trainers, middelen) om te kunnen voldoen
aan de behoefte aan de interventie [#24, #25].
• Concurrentie tussen aanbieders van de interventie [#24, #169]
• Eisen om trainer/docent te mogen zijn liggen mogelijk te hoog [#57]
• Weinig ruimte om op scholen interventies (volledig) te implementeren [#64, #67]
• Horeca moet deskundigheidsbevordering zelf bekostigen [#14]
• Intermediaire doelgroepen willen mogelijk niet met cannabis geassocieerd worden en zijn
mogelijk daardoor minder bereid om interventie te implementeren [#111]
Ten slotte werd een aantal keer de opmerking gemaakt dat er via verschillende kanalen (o.a.
websites) al betrouwbare informatie te vinden is over cannabis zoals de websites drugsinfo.nl
(met o.a. het filmpje ‘7 dingen die je moet weten over cannabis’) en drugsinfoteam.nl, waar
al veel gebruik van wordt gemaakt of waar naar wordt verwezen [#40 t/m #51). Dit is geen
expliciete bevorderende of belemmerende factor maar kan wel een overweging zijn bij het
implementeren of opschalen van (nieuwe) interventies.

34

Trimbos-instituut

6

Conclusie en aanbevelingen

Alhoewel er op basis van de cijfers een redelijk helder beeld is te schetsen van het huidige
cannabisgebruik in Nederland is het lastig om te voorspellen of en in welke groepen er ten tijde
van het experiment een mogelijke toename in gebruik gezien gaat worden. Er kan uiteraard
gekeken worden naar voorbeelden met betrekking tot legalisering in de VS en in Canada,
maar een belangrijk verschil is dat daar wel iets veranderde in de beschikbaarheid terwijl dit
in Nederland niet het geval gaat zijn. Op dit moment, in de voorbereidingsfase (mei 2020),
is het daarom niet mogelijk om definitief vast te stellen op welke groepen de eventuele extra
preventie-inzet zich zou moeten richten.
Rekening houdend met deze onzekerheden en het advies van de commissie Knottnerus
om extra op cannabispreventie in te zetten (bovenop de reeds bestaande inzet), zijn we tot
de volgende algemene uitgangspunten gekomen: 1) de extra preventie-inzet moet zowel
universeel als selectief zijn, omdat het niet duidelijk is welke groepen beïnvloed worden door
het experiment; 2) de preventie-activiteiten moeten zich richten op leeftijdsgroepen waarvan
binnen de doorlooptijd van het experiment een mogelijke toename in gebruik gezien zou
kunnen worden. Dit betekent dat interventies die zich richten op gezinnen met jonge kinderen
onder de leeftijd van 12 jaar buiten dit advies vallen; 3) de extra preventie-activiteiten beperken
zich tot interventies of maatregelen die al bestaan, in de praktijk toegepast worden en de
huidige bestaande verantwoordingsstructuur van preventie. Het is niet haalbaar om binnen
de doorlooptijd van het experiment nieuwe of nog te implementeren interventies in te zetten.
Deze uitgangspunten tezamen met de uitkomsten van dit onderzoek leiden tot een advies
welke hieronder nader uiteengezet wordt. In 6.1 worden de afzonderlijke onderzoeksvragen
beantwoord in 6.2 zullen er een aantal meer concrete aanbevelingen met betrekking tot
interventies, afstemming, communicatie en monitoring worden gepresenteerd.

6.1 Beantwoording onderzoeksvragen
Risicogroepen die benaderd dienen te worden binnen een preventieve aanpak (onderzoeks­
vraag 1)
De eerste onderzoeksvraag betrof de risicogroepen die benaderd dienen te worden binnen een
preventieve aanpak. Hierbij is gekeken naar wat hierover bekend is op basis van literatuur- en
prevalentieonderzoek.
Hierbij kwamen zeven groepen in beeld: 1) (mannelijke) jongeren, 2) (mannelijke) jongvolwassenen,
3) volwassenen en jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond, 4) mensen met een licht
verstandelijke beperking, 5) mensen/jongeren in instituties, 6) mensen met psychische problemen
en gedragsproblemen (inclusief ADHD) en 7) jongeren in gezinnen in echtscheiding.

Trimbos-instituut

35

Deze zeven doelgroepen kunnen vervolgens geclusterd worden tot drie hoofddoelgroepen.
De reden om het aantal terug te brengen tot een aantal hoofddoelgroepen is overwegend
pragmatisch. Niet voor al deze doelgroepen zijn er specifieke interventies. Voor één doelgroep
die genoemd werd (niet-westerse migranten) zijn de prevalentiecijfers niet eenduidig te
interpreteren en zijn er bovendien geen doelgroepspecifieke interventies beschikbaar. In het
algemeen geldt dat generieke interventies ook positieve effecten kunnen hebben bij deze
doelgroepen. Om deze reden wordt deze doelgroep hier verder niet meer apart genoemd.
Daarnaast is er vaak sprake van overlap tussen de verschillende groepen. Door ze terug te
brengen naar drie hoofddoelgroepen kan er een betere aansluiting met het beschikbare
preventieaanbod worden gemaakt.
1. Jongeren tot 18 jaar in het algemeen;
2. Jongvolwassen vanaf 18 tot ongeveer 23 jaar;
3. Jongeren en jongvolwassenen met multiproblematiek.
In de volgende sectie gaan we nader in op deze doelgroepen en bijpassende interventies en
maatregelen (onderzoeksvraag 2), aansluiting bij de reguliere, bestaande aanpak (onderzoeksvraag
3) en geschikte partijen voor uitvoering van deze interventies (onderzoeksvraag 4).
Instrumenten en interventies, aansluiting en geschikte partijen voor uitvoering (onderzoeks­
vragen 2, 3, en 4)
1. Jongeren tot 18 jaar in het algemeen
De eerste groep wordt gevormd door jongeren tot 18 jaar in het algemeen. Het voortgezet
onderwijs is de setting waarin een brede groep jongeren én hun ouders bereikt kunnen
worden. Helder op School (voorheen De Gezonde School en Genotmiddelen) is landelijk het
meest gebruikte universele programma in het onderwijs voor middelenpreventie bij jongeren.
Het wordt momenteel op scholen uitgevoerd vanuit 45 locaties van de GGD en IVZ. Helder
Op School omvat meerdere interventies zoals Frisse Start, Samen Fris en In Charge. Welke
interventie uitgevoerd wordt is afhankelijk van de leeftijdsfase van de jongere. Deze interventies
zijn op dit moment niet in de databanken opgenomen, omdat er vanwege doorontwikkeling
opnieuw erkenning moest worden aangevraagd.
Daarnaast is het belangrijk om selectieve interventies in te kunnen zetten voor jongeren waarbij
risicofactoren aanwezig zijn, zoals schoolgerelateerde problemen. Hierbij gaat het om jongeren
die net begonnen zijn met gebruik, willen minderen met gebruik of al problemen hebben
door gebruik. WietCheck, Moti-4, en de online zelfhulp/eHealth Jellinek hebben eerste tot
goede aanwijzingen voor effectiviteit. Wietcheck en Moti-4 zijn kortdurend (tot 4 sessies), en
worden momenteel al door verschillende IVZ in het land aangeboden. Ze zijn daarom relatief
makkelijk op te schalen en niet arbeidsintensief. Ook het preventief adviesgesprek IVZ kan
hierbij ingezet worden en is erkend als goed onderbouwd. Vanwege de landelijke dekking en
de korte duur, zijn deze kortdurende interventies makkelijk op te schalen.
Naast de online zelfhulp/eHealth van Jellinek zijn er tegenwoordig verschillende andere eHealth
en online zelfhulp middelen beschikbaar voor jongeren en volwassenen die zich zorgen maken

36

Trimbos-instituut

om gebruik of willen minderen. Met uitzondering van de online zelfhulp van Jellinek, hebben
de meeste hiervan nog geen effectiviteitsclassificatie volgens de Nederlandse databanken.
Echter, het gemak waarmee gebruikers ze (vaak) anoniem en tegen lage kostprijs kunnen
gebruiken maken ze zeer geschikt voor opschaling. Door de anonimiteit hebben ze ook de
potentie om mensen te bereiken die via de traditionele kanalen niet bereikt zouden worden.
Al deze interventies worden op dit moment al uitgevoerd vanuit IVZ. Daarnaast bestaat er
voor de WietCheck een online versie die als zelftest ingezet kan worden en landelijk beheerd
wordt door het Trimbos-instituut.
Daarnaast zijn er voor jongeren tot 18 jaar met risicofactoren ook preventiemaatregelen
beschikbaar die een bredere aanpak binnen de samenleving omvatten (de zogenaamde
wijkgerichte interventies) zoals de buurtteams, ABCD wijkaanpak, Gezonde wijk en
leefomgeving. Deze interventies hebben veelal (nog) geen classificatie en hun effectiviteit is
onvoldoende bekend mede doordat ze lastig te evalueren zijn. Toch zijn ze interessant omdat
ze vanuit de gemeente geïnitieerd en georganiseerd kunnen worden. Tevens worden ze door
verschillende soorten hulpverleners uitgevoerd en kunnen ze deel uitmaken van een integrale
preventie-aanpak. Doordat preventie vanuit de buurt/wijk georganiseerd wordt sluit deze aan
bij de lokale behoeften en wordt er draagvlak in de wijk gecreëerd. Met name voor de lokale
preventieaanpak is dit een interessante groep preventiemaatregelen.
2. Jongvolwassen vanaf 18 tot ongeveer 23 jaar
Voor deze doelgroep zijn er geen universele interventies beschikbaar met aanwijzingen voor
effectiviteit of met een landelijke implementatiegraad. Voor jongvolwassen met risicofactoren
komen overwegend dezelfde interventies als voor de jongeren tot 18 naar voren als zijnde
meest geschikt: WietCheck, Moti-4, Online zelfhulp/eHealth (Jellinek) (aanwijzingen voor
effectiviteit) en preventief adviesgesprek IVZ (goed onderbouwd). Daarbij volgt een deel van
de 18 plus jongvolwassenen beroepsonderwijs. Binnen deze setting is het ROC Aanvalsplan
erkend als goed onderbouwd, deze interventie wordt uitgevoerd door Youz in samenwerking
met ROC-scholen. Ook voor al deze interventies geldt dus dat IVZ reeds betrokken zijn en
een geschikte partij zijn voor uitvoering.
Omdat jongvolwassenen vanaf 18 jaar wettelijk toegang hebben tot de coffeeshop, is de
coffeeshop zelf een belangrijke setting voor preventie van deze doelgroep. Naast de schriftelijke
voorlichting die klanten in de deelnemende coffeeshops krijgen (de bijsluiter), is er ook een rol
voor het coffeeshoppersoneel in het voorlichten en signaleren van problematisch gebruik. In
Nederland zijn er verschillende coffeeshopcursussen beschikbaar waarin coffeeshop personeel
o.a. getraind wordt op het vroegsignaleren van problematisch gebruik en het voorlichten van
klanten. Voorbeelden zijn de Coffeeshopcursus (voorheen Goed Gastheerschap in de Coffeeshop)
van het Trimbos-instituut en de training Goed Verkoperschap voor coffeeshopmedewerkers
van de Stichting Vakbekwaamheid Cannabis Keten (SVCK). De Coffeeshopcursus wordt in
2020 ter erkenning ingediend voor de databank van het Loket Gezond Leven. Alhoewel
het directe effect van deze trainingen op het gebruik van coffeeshopbezoekers nog niet
is aangetoond lijkt het vanwege het grote bereik van jongvolwassen die cannabis (gaan)
gebruiken en de sterke relatie tussen de coffeeshops en de context van het experiment, het

Trimbos-instituut

37

extra aanbieden van de coffeeshopcursussen aan coffeeshoppersoneel in de deelnemende
gemeenten gewenst.
Ook voor deze doelgroep zouden de hierboven genoemde wijkgerichte interventies lokaal
ingezet kunnen worden.
3. Jongeren en jongvolwassenen met multiproblematiek
De derde groep wordt gevormd door jongeren en jongvolwassenen met multiproblematiek,
deze bevat de in hoofdstuk 3 genoemde groepen jongeren met een lichte verstandelijke
beperking, jongeren in instituties, jongeren met psychische problemen of gedragsproblemen
en jongeren in gezinnen in scheiding. Er is vaak overlap tussen deze groepen en voor al deze
groepen geldt dat het behoren tot deze groep doorgaans niet een risico op zichzelf is, maar
dat het de opeenstapeling van risicofactoren met onvoldoende tegenwicht van beschermende
factoren is die hen kwetsbaar maakt voor (problematisch) cannabisgebruik.
Bij ernstige problematiek zijn er voor deze doelgroepen relatief intensieve interventies zoals
Multi Systeem Therapie (MST) en Multi Dimensionele FamilieTherapie (MDFT) die sterke
aanwijzingen hebben voor effectiviteit bij het voorkomen van (problematisch) middelengebruik
(voor MDFT is dit ook cannabisspecifiek). Daarnaast zijn er theoretisch goed onderbouwde
interventies die rekening houden met kenmerken van de doelgroep (Take it Personal en Open
en Alert voor jongeren met LVB) of met de setting (Brains4Use, Make up your mind, Leefstijl
24/7 en Open en Alert voor jongeren in instituties). Voor jongeren en jongvolwassenen met
psychische problemen en gedragsproblemen is er ook het preventief adviesgesprek IVZ (goed
onderbouwd). Dit gesprek zou ook goed inzetbaar kunnen zijn bij jongeren die begonnen zijn
met cannabisgebruik in gezinnen in echtscheiding.
Een aantal van deze interventies wordt uitgevoerd vanuit de IVZ waarbij sommigen een landelijk
netwerk hebben (Open en Alert) en anderen vanuit één bepaalde IVZ wordt aangeboden
(Make up your Mind vanuit VNN en Leefstijl 24/7 vanuit de Verslavingsreclassering). Daarnaast
zijn er interventies die worden uitgevoerd vanuit zorginstellingen (Take it Personal) of Justitiële
Jeugdinrichtingen (Brains4Use) waarbij vaak wel samengewerkt wordt met IVZ. Dit geldt ook
voor de meer intensieve interventies MST en MDFT die doorgaans worden ingezet vanuit de
jeugdhulp en GGZ.
Voor deze interventies geldt dat de uitvoerders en ontwikkelaars een rol kunnen spelen bij het
opschalen van de interventies waarbij de IVZ een verbindende rol kunnen spelen.
Tenslotte geldt ook voor deze doelgroep dat de wijkgerichte interventies lokaal een interessante
overweging kunnen zijn.
Welke kosten zijn daarmee gemoeid? (onderzoeks­vraag 5)
Zoals eerder aangegeven is het in deze fase nog niet mogelijk om concrete interventies aan te
wijzen en de kosten hiervan in kaart te brengen. Op het moment dat er een keuze gemaakt
wordt voor het opschalen van specifieke interventies kan er per interventie een schatting van
de kosten berekend worden. Hiervoor is het belangrijk om parameters vast te stellen. De

38

Trimbos-instituut

informatie uit de beschrijvingen van de interventies in de databanken kunnen hiervoor als
startpunt dienen. Hierin staat doorgaans het volgende vermeld:
• De personele kosten: medewerkers binnen de eigen organisaties die uren kwijt zijn aan de
implementatie, ondersteuning, uitvoering en kwaliteitszorg van de interventie
• De materiële kosten: benodigde materialen, zaalhuur, de kosten voor het inhuren van
personeel van buiten, training, communicatie/PR, werving, eventuele kosten voor licentie
of registratie.
Naast de personele en materiële kosten zijn er nog andere parameters waar rekening gehouden
moet worden. Zo is het bepalend in welke mate de interventie opgeschaald moet worden, in
hoeverre er al een bestaande infrastructuur is en of de doelgroep individueel of in een groep
bereikt wordt. Wil men bijvoorbeeld het bereik van de interventie met een bepaald percentage
vergroten, dan is er informatie nodig over het actuele bereik van de interventie en over de
omvang van de te bereiken doelgroep. Mogelijk zitten de extra kosten dan ook niet alleen in de
uitvoering, maar ook in het versterken van de werving. Zodra alle parameters zijn vastgesteld
kan er met behulp van instrumenten voor economische evaluatie een kostenschatting gemaakt
worden welke als uitgangspunt kunnen dienen voor extra investeringen op landelijk en lokaal
niveau.

6.2 Aanbevelingen
In paragraaf 6.1 is antwoord gegeven op de onderzoeksvragen met betrekking tot de
hoofddoelgroepen, passende instrumenten en interventies en uitvoering en kosten. In deze
paragraaf vertalen wij deze antwoorden naar concrete aanbevelingen voor een preventieaanpak
gedurende het Experiment Gesloten Coffeeshopketen. Hierbij beginnen we met landelijke
adviezen voor de inzet en opschaling van de interventies en gaan we vervolgens nader in op
wat er nodig is met betrekking tot afstemming, communicatie en monitoring. Deze adviezen
richten zich in eerste instantie op de ministeries en de gemeenten die voornemens zijn mee te
doen aan het experiment. Omdat het experiment ook een landelijke uitwerking kan hebben is
het voor andere gemeenten ook aan te bevelen om binnen hun lokaal middelenbeleid expliciet
aandacht te besteden aan cannabispreventie waarbij zij ook gebruik kunnen maken van de
beschikbaar gestelde materialen. Dus daar waar de aanbevelingen de experimentgemeenten
aangaan, zouden deze ook voor de andere gemeentes in Nederland van toepassing kunnen zijn.
Inzet en opschaling interventies
1.	
Zorg voor landelijke opschaling van de beschikbaarheid van en verwijzing naar
kortdurende interventies voor jongeren en jongvolwassenen die (risico lopen om te
gaan) gebruiken of al problematisch gebruiken. Interventies die hier met name voor
in aanmerking komen zijn de WietCheck (effectief eerste aanwijzingen) en Moti-4
(effectief volgens goede aanwijzingen). Beiden hebben aanwijzingen voor effectiviteit
en bestaan uit een beperkt aantal sessies (WietCheck: 2 sessies, Moti-4: 4 sessies).
De haalbaarheid voor opschaling is daarmee groot. Tevens worden deze interventies
al door een groot aantal instellingen voor verslavingszorg momenteel aangeboden.
WietCheck Online is nu al gratis beschikbaar als zelftest en kan als toeleiding dienen

Trimbos-instituut

39

voor de instellingen voor verslavingszorg die cliënten dan verder kunnen helpen met
WietCheck of Moti-4.
2.	Zorg voor een versteviging van interventies die laagdrempelig zijn en geen tot lage
kosten voor de gebruiker met zich meebrengen. Momenteel zijn er verschillende
online zelfhulp/eHealth interventies voor verschillende niveaus van (probleem)gebruik
beschikbaar. Ook al moet de effectiviteit van sommige van die interventies nog
aangetoond worden, ze zijn wetenschappelijk onderbouwd en hebben de potentie tot
een groot bereik van gebruikers en brengen geen grote kosten met zich mee.
3.	Zorg dat de interventies voor jongeren met multiproblematiek die binnen zorgorganisaties
worden uitgevoerd meer bekendheid krijgen onder de verschillende zorginstellingen
en instellingen van verslavingszorg. De instellingen van verslavingszorg kunnen tevens
een rol spelen bij het implementeren van deze interventies bij zorginstellingen in hun
werkgebied.
4.		Blijf investeren in landelijke universele preventie voor jongeren en jongvolwassenen, en
hun ouders als intermediaire doelgroep. Het voortgezet onderwijs is de beste manier
om deze doelgroep te bereiken, waarbij gebruik gemaakt kan worden van verschillende
materialen zoals lespakketten, ouderavonden, websites, etc.
5.		Zorg voor een verhoging van de deelname aan en het verdiepen van de bestaande
coffeeshopcursussen. Dit kan o.a. door een tegemoetkoming in de kosten aan te bieden.
Landelijk zijn er al gemeenten die deelname aan een cursus voor de coffeeshophouder
en medewerkers opgenomen hebben in hun aanvullende vestigingscriteria voor
coffeeshops en dit sluit ook aan bij het P(reventie)-criterium uit het advies van de
commissie Knottnerus. Vanwege de mogelijke landelijke uitstraling van het experiment,
zouden ook andere coffeeshops in de rest van het land aangemoedigd kunnen worden
om de cursus te volgen. Eén van de punten waar binnen deze cursussen extra aandacht
voor zou moeten zijn is de controle van ID en het weren van minderjarige bezoekers,
zoals dat ook gebeurt in cursussen voor supermarkten en horeca met betrekking tot
het verstrekken van alcohol. Uit de NDM (van Laar, 2020) blijkt namelijk dat een
groot gedeelte van de minderjarige jongeren de cannabis in de coffeeshop verkregen
hebben. Andere belangrijke thema’s die aandacht behoeven binnen de cursussen zijn
signalering van (tekenen van) probleemgebruik en psychosegevoeligheid.
Afstemming met deelnemende gemeenten
6.	
Start een gezamenlijk traject met de experimentgemeenten vóór en tijdens het
experiment met als eindproduct een handreiking of stappenplan. Het model Preventie
–en Handhavingsplan Alcohol5 kan hierbij als voorbeeld gebruikt worden, hierdoor
is de handreiking in de toekomst ook makkelijk toepasbaar in andere gemeenten.
Een preventiewerkgroep is een mogelijke vorm waarin er gezamenlijk aan de slag
5

40

Dit model is onder meer te vinden op https://assets.expertisecentrumalcohol.trimbos.nl/docs/ad4cecaa-9c75482f-9b2e-c4cbc545b58a.pdf.

Trimbos-instituut

kan worden gaan. Dit traject kan ook al ingezet worden in afwachting van verdere
bestuurlijke maatregelen en dit advies kan hiervoor een startpunt zijn. In dit traject kan
de rolverdeling tussen de verschillende betrokken partijen vastgesteld worden. Hierbij
gaat het zowel over de rolverdeling landelijk versus lokaal als ook tussen de verschillende
domeinen binnen de gemeente. Ook kunnen plannen voor een lokale preventieaanpak
samen aangepakt en uitgewerkt worden. Verder zorgt de preventiewerkgroep voor het
op de agenda zetten van het thema middelenpreventie gekoppeld aan het experiment.
	Ondanks dat het experiment een landelijke uitstraling kan hebben, is het raadzaam
om in eerste instantie te beginnen met het ontwikkelen van de preventieaanpak
met de experimentgemeenten. Uit de interviews blijkt dat het zorgdomein bij de
experimentgemeenten nog niet of pas recentelijk betrokken is bij de voorbereidingen
op het experiment. De verwachting is dat dit voor de andere, niet-deelnemende
gemeenten, nog veel sterker zal gelden. Daarom is het niet haalbaar om een
preventieaanpak gezamenlijk met alle gemeenten te ontwikkelen. In tweede instantie,
mede afhankelijk van ontwikkelingen tijdens het experiment, kunnen de andere
gemeenten betrokken worden. Dit kan bijvoorbeeld door de kennis en ervaringen van
de experimentgemeenten te delen via een congres of door de ontwikkelde materialen
beschikbaar te stellen.
	De positie van de controlegemeenten achten wij gelijk aan die van de andere gemeenten.
Echter, afhankelijk van de doelstellingen van het experiment en hoe het geëvalueerd
gaat worden, kan ook de overweging gemaakt worden om de controlegemeenten
vanaf het begin te betrekken bij de ontwikkeling van de lokale preventieaanpak.
7.	Maak gebruik van de kennis en netwerken met betrekking tot (cannabis)preventie
die gemeenten al hebben. Deze kunnen gebruikt worden om samen te komen tot
een integraal preventiebeleid met daarin duidelijke verantwoordelijkheden voor alle
betrokken partijen. Draagvlak bij de intermediaire en uitvoerende partijen en meer druk
vanuit politiek en bestuur zijn hierbij belangrijke voorwaarden.
8.	Voor de experimentgemeenten is het belangrijk dat er lokaal maatwerk kan plaatsvinden.
Sommige gemeenten hebben bijvoorbeeld momenteel al zorgen om bepaalde
doelgroepen met betrekking tot cannabisgebruik. Ondersteun deze gemeenten met
het ontwikkelen van preventiebeleid voor doelgroepen die lokaal al in beeld zijn. Zorg
voor een infrastructuur voor het delen van kennis en ervaring met betrekking tot
signalen. In eerste instantie is het belangrijk dat de experiment gemeenten hiermee
aan de slag kunnen, maar in een latere fase zouden de andere gemeenten hier ook bij
betrokken moeten worden (zie ook aanbeveling 6).
9.	
Communiceer de achtergrond van het voornemen om extra in te zetten op
cannabispreventie ten tijde van het experiment naar de deelnemende gemeenten. De
meeste gemeenten geven aan dat ze niet verwachten dat er bepaalde doelgroepen
zijn die extra aandacht behoeven tijdens het experiment omdat er aan de voorkant in
principe niets verandert. Daarom ontbreekt er een ‘cue to action’ en het gevoel van een
noodzaak om (meer) interventies te implementeren. Ook al is het nog niet helemaal

Trimbos-instituut

41

duidelijk hoe het experiment samenhangt met veranderingen in gebruik, het is voor alle
stakeholders wel van belang om zich te verbinden aan de doelstellingen en werkwijzen
voor preventie.
10.	Zorg dat de deelnemers aan de preventiewerkgroep hun lokale netwerkpartners en
andere gemeenten kunnen betrekken door nieuws over het experiment te delen,
bijvoorbeeld via de reeds bestaande nieuwsbrief en website. Het is te adviseren om
in deze nieuwsbrief zowel onderwerpen die bij veiligheid als bij volksgezondheid/zorg
liggen te bespreken. Door een nieuwsbrief6 uit te brengen raken mensen geïnformeerd
en betrokken en wordt er draagvlak voor eventuele veranderingen in beleid gecreëerd.
11.	
Stel financiële middelen beschikbaar voor gemeenten die lokaal extra op
cannabispreventie willen gaan inzetten. Opschaling van preventie brengt kosten met
zich mee en gemeenten hebben beperkt budget om, buiten de bestaande begroting
voor zorg, extra in te zetten op cannabispreventie. Ook kan gedacht worden aan
het minimaliseren van kosten door deskundigheidsbevordering en materialen landelijk
beschikbaar te stellen.
Afstemming met instellingen voor verslavingszorg (IVZ) en GGD
12.	Organiseer een eenmalige werksessie met Verslavingskunde Nederland (VKN) om
de instellingen voor verslavingszorg bij de voorbereidingen van het experiment te
betrekken. Zij hebben een beschreven basisaanbod (tegenwoordig ook basispakket
genoemd) waarin staat welke interventies zij kunnen aanbieden. Dit basisaanbod kan
als uitgangspunt gebruikt worden om te kijken wat er nodig is om de beschikbare
interventies op te schalen. Ook kunnen zij in samenwerking met de zorginstellingen
de implementatie van de interventies voor jongeren en jongvolwassen met
multiproblematiek versterken.
13.	
Organiseer in samenwerking met VKN en GGD trainingsdagen over hoe
preventiewerkers in de eigen regio ervoor kunnen zorgen dat vroegsignalering op de
agenda van scholen, jeugdhulp en jongerenwerk komt. Intermediairen zoals leraren
en jongerenwerkers kunnen dan getraind worden over het signaleren en bespreekbaar
maken van (problematisch) gebruik en welke stappen er uitgevoerd kunnen worden.
Communicatie naar media, preventiestakeholders en ouders
Bij velen zal het experiment vragen oproepen over wat dit gaat betekenen en wat er wel of niet
gaat veranderen in wetgeving en beleid. Er is dus een belangrijke rol voor informatievoorziening
weggelegd naar verschillende partijen.
14.	Geef aandacht aan de landelijke communicatiestrategie over het experiment, omdat dit
kan bijdragen aan de algemene beeldvorming. De kernboodschap zal hierbij moeten
6

42

De nieuwsbrief en informatie over het experiment zijn te vinden op: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/experiment-gesloten-coffeeshopketen-wietexperiment.

Trimbos-instituut

zijn dat het experiment bedoeld is om de toelevering van cannabis uit de criminaliteit
te halen en dat er niets veranderd aan de risico’s van cannabisgebruik7, noch aan de
wetgeving met betrekking tot de toegang tot coffeeshops voor minderjarigen. Hierbij
is het ook belangrijk dat deelnemende gemeenten handvatten krijgen voor de lokale
communicatiestrategie. De ‘werkgroep communicatie’ waar de experimentgemeenten
ook aan deelnemen is een goed platform om de communicatiestrategie verder uit te
werken. Door dit samen met de deelnemende gemeenten te doen wordt er zorg gedragen
voor een goede afstemming tussen de landelijke en lokale communicatiestrategie.
15.	Zorg voor kennisdisseminatie over het experiment richting leraren, jongerenwerkers
en preventiewerkers vanuit GGD’en en instellingen voor verslavingszorg. De
kennisdisseminatie kan bestaan uit informatie over het experiment en wat er wel of
niet verandert. Op deze manier worden zij in staat gesteld om eventuele vragen over
het experiment goed te kunnen beantwoorden.
16.	Faciliteer de platformen waarop ouders bereikt kunnen worden. Ten eerste kan dit
georganiseerd worden via de ouderavonden op scholen. Ouderavonden zijn een
onderdeel van Helder op School, maar kunnen ook daarbuiten georganiseerd worden.
Het standaard inhoudelijke programma kan waar nodig aangevuld worden met
informatie over het experiment. Extra aandacht kan gaan naar hoe ouders signalen van
cannabisgebruik bij hun kinderen zouden kunnen herkennen en wat ze dan kunnen
doen. Ten tweede kunnen ouders geïnformeerd worden via bestaande sociale media
kanalen zoals die onderhouden worden door ‘ opvoeding en uitgaan’ van het Trimbosinstituut.
17.	Zorg dat de deelnemende coffeeshops bij eventuele vragen goede informatie kunnen
bieden over het experiment. Dit kan onderdeel uitmaken van de hierboven genoemde
lokale communicatiestrategie.
18.	Zorg dat bestaande harm-reductie methoden zoals de websites ‘Drugs en uitgaan’,
‘drugsinfo’ en ‘drugsinfoteam’ aangevuld worden met een korte sectie over het
experiment en wat dat betekent voor gebruikers.
Monitoring
19.	Inventariseer mogelijkheden voor (lokale) monitoring van cannabisgebruik. Dit geeft
mogelijkheden om ten tijde van het experiment snel op veranderingen in gebruik in
te spelen en actie te ondernemen. Als bijvoorbeeld blijkt dat er met name bij jongeren
onder de 18 jaar een toename in gebruik te zien is, dan betekent dat er specifieker op
die doelgroep ingezet moet worden. Doe dit zoveel mogelijk centraal en uniform maar
werk samen met lokale en regionale partijen zoals de GGD en coffeeshops.

7

In de gebruikersinformatie (‘bijsluiter’) voor de cannabis die gedurende het experiment wordt verkocht in de
coffeeshops in de deelnemende gemeenten worden deze risico’s expliciet benoemd.

Trimbos-instituut

43

20.	Inventariseer mogelijkheden om onderzoek te doen naar gebruik onder jongeren met
multiproblematiek in residentiele jeugdhulp en jeugdinrichtingen, maar ook vroegtijdige
schoolverlaters, jongeren in de ambulante jeugdhulp en LVB-zorg. Deze jongeren
komen doorgaans niet in de standaard monitoring onderzoeken terecht, terwijl zij wel
extra gevoelig zijn voor nadelige effecten van cannabis. Het is hierbij raadzaam om de
uitkomsten uit het landelijke EXPLORE onderzoek te volgen. EXPLORE is een landelijk
onderzoek naar middelengebruik bij jongeren in het speciaal onderwijs, de residentiele
jeugdhulp en justitiële jeugdinrichtingen. De resultaten hiervan worden in de loop van
2021 verwacht.
21.	Inventariseer mogelijkheden waarop lokale en regionale stakeholders zoals scholen,
jongerenwerkers en preventiewerkers signalen en observaties uit de praktijk kunnen
rapporteren aan de gemeente. Zorg voor contactgegevens waarop signalen gemeld
kunnen worden, een systeem waarin ze geregistreerd kunnen worden en een
stappenplan met betrekking hoe en wanneer er vervolg aan gegeven kan worden.

44

Trimbos-instituut

Literatuur

Adviescommissie Experiment gesloten cannabisketen (2018). Een experiment met een
gesloten cannabisketen. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2018/06/20/een-experiment-met-een-gesloten-cannabisketen.
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, 2 augustus). Jongeren (0 tot 25 jaar); geslacht,
leeftijd, migratieachtergrond, regio’s [StatLine Jeugdmonitor]. Geraadpleegd van https://
jmopendata.cbs.nl/#/JM/nl/dataset/71009ned/table?ts=1585770955257.
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2019, 31 oktober). Jongeren met jeugdzorg en
jeugdzorgtrajecten in natura; wijken, 2019 [StatLine Jeugdmonitor]. Geraadpleegd van
https://jmopendata.cbs.nl/#/JM/nl/dataset/20262NED/table?ts=1585663998465.
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2018, 6 november). Nieuwsbericht: 1 op de 12 jongeren
is psychisch ongezond. Geraadpleegd van https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/45/1-opde-12-jongeren-is-psychisch-ongezond.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2019). Jongeren in Nederland. Geraadpleegd van https://
longreads.cbs.nl/jeugdmonitor-2019/jongeren-in-nederland/
.
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2020) Landelijke vsv cijfers. Geraadpleegd van https://
www.onderwijsincijfers.nl/kengetallen/onderwijs-algemeen/leerlingen-en-studenten/
prestaties-voortijdig-schoolverlaten/landelijke-vsv-cijfers.
Centraal Bureau voor de Statistiek. (2018, 1 mei). Nieuwsbericht: 3 op 10 vijftienjarigen wonen
niet met beide ouders. Geraadpleegd van https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/18/3-op10-vijftienjarigen-wonen-niet-met-beide-ouders.
EMCDDA (2019). European Prevention Curriculum: a handbook for decision-makers, opinionmakers and policy-makers in science-based prevention of substance use. Geraadpleegd van
http://www.emcdda.europa.eu/publications/manuals/european-prevention-curriculum_en
Farmer, R.F, Seeley, J.R., Kosty, D.B., Gau, J.M., Duncan, S.C., Lynskey, M.T. & Lewinsohn,
P.M. (2015). Internalizing and externalizing psychopathology as predictors of cannabis use
disorder onset during adolescence and early adulthood. Psychology of Addictive Behaviors,
29(3), 541-551.
Hermanns, J. M. A. (2009). Het opvoeden verleerd. (Oratiereeks). Vossiuspers: Amsterdam.
Kepper, A., Van Dorsselaer, S., Monshouwer, K. & Vollebergh, W. (2009). Experimenteel
en problematisch genotmiddelengebruik door jongeren in het Speciaal Onderwijs en de
Residentiële Jeugdzorg (EXPLORE): resultaten meting oktober - december 2008 Trimbosinstituut: Utrecht.
Trimbos-instituut

45

Kepper, A., Monshouwer, K., Dorsselaer van, S. & Vollebergh, W. (2012). Middelengebruik
door jongeren. Middelengebruik in de residentiële jeugdzorg, Rec-4, praktijkonderwijs
en leerwegondersteunend onderwijs. Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen, 90(5),
287-294.
King, S.M., Iacono, W.G. & McGue, M. (2004). Childhood externalizing and internalizing
psychopathology in the prediction of early substance use. Addiction, 99,1548–1559.
Monshouwer, K., van Dorsselaer, S. & van der Pol, P. (2018). Factsheet riskant cannabisgebruik
in Nederland. Trimbos-instituut. Geraadpleegd van https://www.trimbos.nl/aanbod/
webwinkel/product/af1598-factsheet-riskant-cannabisgebruik-in-nederland.
Möhle, M., van der Pol, P., van Goor, M., & Goossens, F. (2018). Strategische Verkenning
Cannabispreventie. Denkrichtingen om (problematisch) cannabisgebruik door jongeren
te voorkomen. Trimbos-instituut. Geraadpleegd van https://www.trimbos.nl/aanbod/
webwinkel/product/af1607-strategische-verkenning-cannabispreventie.
Nederlands Jeugd instituut (2011). Onderzoek Jeugd en Opgroeien. Geraadpleegd van
https://www.nji.nl/pdf/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Onderzoek-Jeugd-enOpgroeien-(OJO).
Nederlands Jeugd instituut (2017). Cijfers over Jeugd en Opvoeding Justitiële jeugdinrichting
(JJI). geraadpleegd van https://www.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/
Cijfers-per-voorziening/Justitiele-jeugdinrichting-(JJI).
Oudejans, S., Spits, M. (2013). Investeren in verslavingspreventie – beschrijving van Nederlandse
programma’s voor jeugd en jongeren. Geraadpleegd van https://www.resultatenscoren.nl/
data/upload/files/rapport-basisaanbodjeugdpreventie.pdf.
Van Rooijen-Mutsaers, K. van en D. Ince (2013). Wat werkt bij migrantenjeugd en hun
ouders? Utrecht: Nederlands Jeugd instituut.
Rutte, M. S. van Haersma Buma, A. Pechtold & G.J. Segers (2017). Vertrouwen in de
toekomst. Regeerakkoord VVD – CDA-D66-ChristenUnie. 10 oktober 2017. Regeerakkoord
voor de periode 2017 - 2021. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
publicaties/2017/10/10/regeerakkoord-2017-vertrouwen-in-de-toekomst.
Schoemaker, C., Kleinjan, M., van der Borg, W., Busch, M., Muntinga, M., Nuijen, J. & Dedding,
C. (2019). Mentale gezondheid van jongeren: enkele cijfers en ervaringen. RIVM, Trimbosinstituut, Amsterdam UMC. Geraadpleegd van https://www.rivm.nl/sites/default/files/201905/011281_120429_RIVM%20Brochure%20Mentale%20Gezondheid_V7_TG.pdf.
Schürmann, L., Croes, E., Lameijer, M. & Valkenburg, H.E. (2019). Monitoring drugsincidenten.
Factsheet 2018. Trimbos-instituut. Geraadpleegd van https://www.trimbos.nl/aanbod/
webwinkel/product/af1712-monitor-drugsincidenten.

46

Trimbos-instituut

Stevens G., van Dorsselaer, S., Boer, M., de Roos, S., Duinhof, E., ter Bogt, T., van den Eijnden,
R., Kuyper, L., Visser, D., Vollebergh, W. & de Looze, M. (2018). HBSC 2017. Gezondheid
en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht. Geraadpleegd van https://hbscnederland.nl/rapport-hbsc-nederland-2017.
Stoll, J., Bruinsma, W., Konijn, C. (2004). Nieuwe cliënten voor bureau jeugdzorg? Jeugdigen met
meervoudige problemen waaronder een lichte verstandelijke beperking en instrumenten voor
herkenning en signalering. Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn /NIZW. Geraadpleegd van
https://www.nji.nl/nl/Download-NJi/Publicatie-NJi/NieuweClientenVoorBureauJeugdzorg.
pdf.
Spanjaard, H. & Slot, W. (2015). Tijden veranderen, ontwikkelingstaken ook. Een ‘update’
van het competentiemodel. In: Kind en Adolescent Praktijk, 3, 14-21. DOI: 10.1007/s12454015-0029-0.
Ter Bogt, T., van Lieshout, M., Doornwaard, S. & Eijkemans, Y. (2009). Middelengebruik
en voortijdig schoolverlaten. Twee onderzoeken naar de actuele en gepercipieerde rol van
alcohol en cannabis in relatie tot spijbelen, schoolprestaties, motivatie en uitval. Universiteit
van Utrecht, Trimbos-instituut. Geraadpleegd van https://www.stap.nl/content/bestanden/
ter-bogt-e.a.--middelengebruik-en-voortijdig-schoolverlaten.pdf.

Tuithof, M., van Dorsselaer, S. & Monshouwer, K. (2018). Middelengebruik onder studenten
van 16-18 jaar op het MBO en HBO 2017. Trimbos-instituut. Geraadpleegd van https://
www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/product/af1639-middelengebruik-onder-studentenvan-16-18-jaar-op-het-mbo-en-hbo-2017.
Van Beuningen, J. & de Witt, S. (2016). Welzijn van jongeren: geluk en tevredenheid met het leven
onder jongeren van 12 tot 25 jaar. Centraal Bureau voor de Statistiek. Geraadpleegd van https://
www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2016/32/welzijn-van-jongeren-geluk-en-tevredenheidmet-het-leven-onder-jongeren-van-12-tot-25-jaar.
Van Hasselt, N. (red.) (2010). Preventie van schadelijk alcoholgebruik en drugsgebruik onder
jongeren. Trimbos-instituut: Utrecht.
Van Laar, M. W., van Ooyen-Houben, M.M.J., Cruts, A.A.N., Meijer, R.F., Croes, E.A.,
Ketelaars, A.P.M. & van der Pol, P.M. (2016). Nationale Drug Monitor: Jaarbericht 2016.
Trimbos-instituut/WODC. Geraadpleegd van https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/
product/af1486-jaarbericht-nationale-drug-monitor-2016.
Van Laar, M. W., Cruts, G., van Miltenberg, C., Strada, L., Ketalaars, T., Cores, E., Beenakker,
E. & Meijer, R. (2020). Nationale Drug Monitor: Jaarbericht 2019. Trimbos-instituut/WODC.
Geraadpleegd van https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/product/af1706-jaarberichtnationale-drug-monitor-2019.

Trimbos-instituut

47

Van der Nagel, J. (2016). Is it just the tip of the iceberg? Substance use and misuse in
Intellectual Disability. Nijmegen: Radboud Universiteit Nijmegen.
Volksgezondheidenzorg.info (2020) Aanbod van preventie van drugsgebruik. Geraadpleegd
van
https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/drugsgebruik/preventie-zorg/
preventie-1#!node-aanbod-van-preventie-van-drugsgebruik.
Vorspan, F., Mehtelli, W., Dupuy. G., Bloch, V. & Lépine J.P. (2015). Anxiety and substance
use disorders: co-occurence and clinical issues. Current Psychiatry Reports, 17(2), 4. doi:
10.1007/s11920-014-0544-y.
Wits, E., van de Mheen, D., Snoek, A. & van der Stel, J. (2012). Kwetsbare groepen jeugdigen
en (problematisch) middelengebruik: visie en interventiematrix. Verslaving, 8(3), 3-12.
WHO (2016). The health and social impact of nonmedical cannabis use. Geraadpleegd van
https://www.who.int/substance_abuse/publications/msbcannabis.pdf.
Woittiez, I., Putman, L., Eggink, E., Ras, M. (2014). Zorg beter begrepen. Verklaringen voor de
groeiende vraag naar zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Sociaal en Cultureel
Planbureau (SCP).

48

Trimbos-instituut

Bijlage 1

Topiclist interviews gemeenten

Gemeente:
Datum:

Professionele achtergrond geïnterviewde
Welke functie bekleed u binnen de gemeente waarin u werkzaam bent?
Op welke manier bent u op het onderwerp middelenpreventie werkzaam?
Hoeveel jaar bent u op dit onderwerp werkzaam?
Verwachtingen
Worden er binnen uw gemeente veranderingen met betrekking tot cannabisgebruik als gevolg
van deelname aan het experiment verwacht? (bijv. verandering in gebruik, instroom andere
gebruikers, veranderende zorgvraag etc.)
Zijn er doelgroepen die volgens u extra aandacht behoeven ten tijde van het experiment?
Preventieactiviteiten
Wordt er binnen uw gemeente op deze evt. veranderingen geanticipeerd, zo ja op welke
manier? (zwaartepunt vraag gaat over zorg en preventie)
Welke preventieactiviteiten voert uw gemeente momenteel uit op cannabispreventie (of
middelenpreventie in het algemeen waar cannabis onder valt, onder preventie verstaan wij
zowel interventies als preventieactiviteiten die meer beleidsmatig zijn).
Zijn er plannen om in de aanloop van het experiment veranderingen m.b.t. de inzet van
preventieactiviteiten door te voeren?
Zijn er plannen om binnen uw gemeente om tijdens het experiment extra op cannabis/
middelenpreventie in te gaan zetten? Waarom wel/niet? Evt. belemmeringen?
Zo ja, hoe zien die plannen eruit?
Stel dat er landelijk advies komt om meer op cannabispreventie in te zetten: op welke
manier zou de gemeente hier aan invulling aan kunnen geven? Wat zijn de faciliterende en
belemmerende factoren binnen uw gemeente? (bijv. capaciteiten, kosten, etc.)
Zijn er nog andere dingen waarvan u het belangrijk vindt dat deze worden meegenomen in
het advies?

Trimbos-instituut

49

50

Trimbos-instituut

Bijlage 2

Online vragenlijst preventiewerkers

Persoonlijke gegevens
Wat is uw naam en achternaam?
Bij welke organisatie werkt u?
Wat is uw functie? *
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
• Preventiewerker instelling voor verslavingszorg
• Preventiewerker GGD
• Gemeentelijk beleidsmedewerker/adviseur, domein gezondheid
• Gemeentelijk beleidsmedewerker/adviseur, sociaal domein
• Gemeentelijk beleidsmedewerker/adviseur, domein veiligheid/openbare orde
• Anders, namelijk:
Werkt uw organisatie binnen een gemeente die meedoet aan het Experiment Gesloten
Coffeeshopketen?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
• Ja
• Nee
• Weet ik niet
Ervaring met doelgroepen en settings
Met welke (intermediaire) doelgroepen werkt u of heeft u in de afgelopen vijf jaar hieraan
gewerkt?
Hebt u met meer dan 3 van onderstaande doelgroepen gewerkt? Kies dan de 3 groepen waar
u het meeste mee heeft gewerkt.
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
• Jeugd algemeen 0-4 jaar
• Jeugd algemeen 4-12 jaar
• Jeugd algemeen 12-18 jaar
• Jongvolwassen algemeen 18-27 jaar
• Volwassenen 27 jaar en ouder
• Ouders
• Docenten
• Hulp-/zorgverleners
• Medewerkers horeca/festival/coffeeshop
• Beleidsmedewerkers/-adviseurs
• Beveiliging/handhaving/politie
• Mensen met psychische problemen en/of gedragsproblemen

Trimbos-instituut

51

• Kinderen van ouders met verslavings- of psychische problematiek
• Mensen met een lichte verstandelijke beperking
In welke context(en) vinden (vonden) de activiteiten plaats waar u bij betrokken bent (was)?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
• Gezin
• Wijk
• Basisonderwijs
• Voortgezet onderwijs
• MBO, HBO, universiteit
• Jongerenwerk/welzijnswerk
• Ambulante zorg
• Residentiële zorg
• Coffeeshop
• Uitgaansleven (horeca, festivals)
• Openbare ruimte
• Internet (bv via online interventies, chatfuncties)
• Overige:
Interventies
Zijn er gedocumenteerde interventies die u aanbiedt of aan heeft geboden aan deze
doelgroep(en) t.b.v. de preventie van (problemen door) cannabisgebruik?
Zo ja, welke interventies zijn dat?
Hierna willen we u een aantal vragen stellen over interventie(s) en aanpakken (hierna:
interventies) waarvan bekend is dat zij bij kunnen dragen aan cannabispreventie. De
interventies die we aan u voorleggen, hebben we geselecteerd op basis van uw ervaring met
specifieke doelgroepen en contexten. Als u betrokken bent geweest bij (het aanbieden van)
de desbetreffende interventie, stellen we u een aantal vervolgvragen om erachter te komen
hoe u over de interventie denkt.
Kent u deze interventie?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
• Ja, ik ben bij (het aanbieden van) deze interventie betrokken geweest.
• Ja, ik heb van deze interventie gehoord, maar ik heb er geen goed zicht op wat deze
interventie inhoudt.
• Nee, deze interventie ken ik niet
Kunt u met een score aangeven in hoeverre u positief of negatief staat tegenover deze
interventie? (Hierbij geldt: 1 = zeer negatief en 5 = zeer positief)
Kunt u voor ons toelichten waarom u negatief dan wel positief tegenover deze interventie staat?
In hoeverre acht u het haalbaar dat deze interventie binnen 12 maanden (op grotere schaal)
zal worden geïmplementeerd? Hierbij geldt: 1 = helemaal niet haalbaar en 5 =zeker wel
haalbaar.

52

Trimbos-instituut

Kunt u voor ons toelichten waarom u de haalbaarheid op deze manier inschat? U kunt hierbij
denken aan verschillende en meerdere factoren die de haalbaarheid van de implementatie van
deze interventie volgens u beïnvloeden. Te denken valt, bijvoorbeeld, aan:
• De interventie sluit waarschijnlijk (niet) aan bij reeds aanwezige kennis en vaardigheden
van de professionals.
• Professionals staan waarschijnlijk (niet) positief t.o.v. de interventie.
• De interventie sluit waarschijnlijk (niet) aan bij een behoefte.
• Bepaalde noodzakelijke randvoorwaarden voor de uitvoering zijn waarschijnlijk (niet) aanwezig,
zoals financieel, wet- en regelgeving, samenwerkingen tussen organisaties, etc.
• Er is (geen) concurrentie met andere of betere interventies.
• [...]
Wanneer u dit niet kunt inschatten, dan kunt u dat bij de vraag hierna aangeven. Kies alle
voor u geldende mogelijkheden:
Ik kan de haalbaarheid niet inschatten.
Voorgelegde interventies en maatregelen:
• Handhaving regels coffeeshops (AHOJG-I)
• Versterken van naleving wettelijke AHOJG-I-criteria coffeeshops uit Aanwijzing Opiumwet
• Aanvullende vestigingscriteria
• Overige criteria coffeeshop
• Wijkaanpak ABCD
• Be Aware
• Brains4Use
• Buurtteams
• Coffeeshopcursus of Goed Gastheerschap in de coffeeshop
• Communicatiecampagne gemeente omtrent drugsbeleid
• Communities that care (CTC)
• Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP
• Deskundigheidsbevordering professionals (o.a. hulpverleners, docenten, zorgverleners etc.)
met betrekking tot de effecten van en vroegsignalering van middelengebruik
• Drugsenuitgaan.nl en Drugsinfo.nl
• EHBDu-V cursus
• Family Check Up
• Frisse Start
• Gezonde wijk en regio-aanpak
• Helder op School
• Help, mijn kind kan niet zonder
• Hotspot
• Het IJslandse preventiemodel
• In Charge
• In Control - preventie en handhavingsplan
• Kop op ouders
• Kopopouders.nl
• Leefstijl 24-7

Trimbos-instituut

53

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•

Legspedition
Leren signaleren
Make up your mind
Mama cares
Moti-4
Multidimensional Family Therapy (MDFT)
Multisysteem therapie (MST)
Open en Alert
Opvoedondersteuning
Ouderavond over roken, alcohol, drugs, gokken of internet.
PAD(Programma Alternatieve Denkstrategieën)/PATHS (Promoting Alternative Thinking
Strategies)
Piep zei de muis
Voorlichting op evenementen door Pink Unity/Connect/LOS.
Preventief adviesgesprek over psychiatrische problematiek en/of problematisch
middelengebruik
ROC aanvalsplan
Samen Fris
Samen Slagen
Stay-away
Taakspel (Good Behaviour Game)
Take it personal (voorheen Preventure)
Triple P
Unity
Utrecht Coping Power
VoorZorg (nurse-family partnership).
Weerbaar zijn doe je zo
Begeleide zelfhulp, online hulp in combinatie met gesprekken (blended) of feedback

van behandelaar via internet (Moti-4 app, Middelenmeter, Cannabis onder controle en
Cannabis de baas)
Signalering/zelftesten online (Signaleringstest Cannabis en Wiet-Check Online)
Onbegeleide zelfhulp online, wel mogelijkheid tot mailen contactpersoon
Begeleide zelfhulp, online hulp in combinatie met gesprekken (blended)

Doelgroepen
De voorgaande vragen gingen over doelgroepen en interventies waar u bekend mee bent. In
de volgende vraag vragen we u om na te denken over doelgroepen waar een (beter) aanbod
voor zou moeten zijn om (problematisch) cannabisgebruik te voorkomen of te minderen.
Kunt u groepen noemen waar een (beter) aanbod voor zou moeten zijn? Omschrijf de groepen
dan hieronder. (Een toelichting vindt u onderaan.)
U kunt de groepen omschrijven aan de hand van kenmerken, zoals leeftijd of andere persoonlijke
kenmerken van leden van de groep, context waarin deze groep vindbaar is, context waarin
een interventie zou moeten worden geïmplementeerd, etc.

54

Trimbos-instituut

Wat is uw reden of wat zijn uw redenen om deze groep(en) te noemen als groep(en) waarvoor
er een (beter) aanbod zou moeten zijn om (problematisch) cannabisgebruik te voorkomen of
te verminderen?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
• De kans dat mensen beginnen met cannabis is relatief hoog in deze groep.
• Het gebruik van cannabis is relatief hoog in deze groep.
• Problemen door het gebruik van cannabis komen relatief vaak voor in deze groep.
• Problemen door het gebruik van cannabis zijn ernstiger voor deze groep.
• Deze groep wordt (nog) niet bereikt of het preventieve aanbod is niet passend.
• Deze groep loopt een verhoogde kans op nadelige gevolgen van het experiment gesloten
coffeeshopketen.
• Anders, namelijk:
Welke nadelige gevolgen verwacht u van het experiment gesloten coffeeshopketen?
Beantwoord deze vraag alleen als aan de volgende voorwaarden is voldaan:
Vul uw antwoord hier in:
Verdieping beter aanbod voor groepen
Via welke kanalen of hoe zouden deze groepen bereikt kunnen worden met het (betere)
aanbod? (zowel on- als offline contexten zijn mogelijk
Bent u bekend met interventies/een preventief aanbod (dat geschikt zou zijn) voor de door u
genoemde groep? (Zie hieronder voor een toelichting op preventie en interventies.)
Zoja, wat is de naam van dit aanbod? Heeft u voor ons een link naar meer informatie? Als u
hier onbekend mee bent, dan kunt u het antwoord vak leeg laten.
Wij hanteren een brede definitie van preventieactiviteiten. Denkt u bijvoorbeeld aan interventies
op het individuele, gezins- of schoolniveau. Maar ook preventiemaatregelen die zich meer
op het beleidsmatige vlak afspelen vallen hieronder. De preventie-activiteiten hoeven niet
specifiek over cannabis te gaan. Veel preventieactiviteiten gaan over middelengebruik in het
algemeen, waar cannabis dan ook onder valt.
Heeft u nog opmerkingen die u niet kwijt kon in deze vragenlijst maar die u relevant acht voor
ons advies over cannabispreventie ten tijde van het experiment gesloten coffeeshopketen?
Vul uw antwoord hier in:

Trimbos-instituut

55

Mogelijk hebben wij n.a.v. uw antwoorden vragen ter verduidelijking of verdieping. Die vragen
willen we u graag per email stellen. Als u ervoor openstaat dat wij contact met u opnemen,
wilt u dan hieronder uw emailadres invullen? Vul uw antwoord hier in:
We zouden u graag in het advies noemen als één van de geraadpleegde experts. Geeft u ons
toestemming om uw voor- en achternaam, uw functie(s) en de organisatie(s) waar u werkt
te noemen?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
• Ja
• Nee
Bedankt voor uw deelname aan deze enquête.

56

Trimbos-instituut

Bijlage 3	Opmerkingen mbt houding en
haalbaarheid interventies

In de online vragenlijst zijn aan de respondenten de interventies voorgelegd die uit de
inventarisatie kwamen (zie hoofdstuk 4) en die de respondent mogelijk zou kennen vanuit
zijn/haar praktijk. Aan respondenten die aangaven de desbetreffende interventie voldoende
te kennen om vragen erover te kunnen beantwoorden, is allereerst gevraagd of ze op een
5-puntsschaal aan wilden geven in hoeverre ze al dan niet positief/negatief staan tegenover
de interventie (houding, waarbij 1 = zeer negatief en 5 = zeer positief).
Daarna is hen gevraagd in hoeverre zij het haalbaar achten dat de interventie binnen een jaar
op grotere schaal geïmplementeerd kan worden (haalbaarheid, waarbij 1 = zeker niet haalbaar,
5 = zeker wel haalbaar). Hen is ook gevraagd om beide scores toe te lichten.
Hieronder is in een overzicht weergegeven welke (onbewerkte) toelichting de respondenten
gaven op de gegeven houding- en haalbaarheidsscores van verschillende interventies. De
gegeven scores staan tussen haakjes achter de opmerkingen.
#
Versterken van naleving wettelijke AHOJGI-criteria coffeeshops
uit Aanwijzing Opiumwet
Houding

1

Een goede interventie. Omdat de drugsmarkt vol op in
beweging is vraagt dit een wat meer actuele update. (4)
Aanvullende lokale vestigingscriteria uit Aanwijzing Opiumwet
zoals bijvoorbeeld afstandscriteria of een
horecabestemmingsplan

Houding

2

De reden waarvoor dit wordt ingezet is niet altijd gestoeld
op wat werkt of nodig is in de praktijk. (2)

Haalbaarheid

3

Hangt er vanaf wat er precies mee wordt bedoeld en over
welke gemeente(s) dit gaat. (3)
Overige lokale criteria voor coffeeshops, bijvoorbeeld over
omgeving, beheer en personeel (incl opleidingen), preventie en
voorlichting, bedrijfsvoering of openings- en sluitingstijden.

Houding

4

Ik denk dat er wat te winnen valt door coffeeshop personeel
goed op te leiden. (5)

Trimbos-instituut

57

Haalbaarheid

5

Bij de coffeeshops valt de grootste winst te halen bij de
deskundigheid van het personeel en de lokale samen­
werking. Wij hebben in Alkmaar een samenwerking met
gemeente, shops, Toezicht, Brijder, Politie, VWA etc. En een
zogenaamd keurmerk, door de gemeente verplicht gesteld in
het lokaal beleid. Personeel moet ook allemaal getraind zijn
+ een herhaling iedere 2 jaar. Er is ook goede samenwerking
in het periodieke Coffeeshopoverleg. (5)

6

Een (verplichte) opleiding voor verkopend personeel in
coffeeshops is een goede ontwikkeling met betrekking tot
betere preventie en voorlichting aan consumenten. (4)

7

Dit is haalbaar aangezien dit onderdeel is van het experi­
ment gesloten coffeeshopketen. (5)

8

Wij zijn in NH en ZH nieuwe preventiedeskundigen voor de
Goed Gastheerschap aan het opleiden dus als er meer vraag
komt is dat tot een zekere hoogte prima. De interventie sluit
heel goed aan bij de doelgroep van coffeeshoppersoneel.
Ik verbaas mij er ook wel over dat wij gemeenten hebben
waar het heel goed gaat, en gemeenten waar niemand dit
belangrijk vindt. (5)

9

Met betrekking tot de opleidingen voor coffeeshopperso­
neel: Er is nu een verplichting voor coffeeshoppersoneel
binnen het experiment gesloten coffeeshopketen. Het
is te verwachten dat het ministerie dit op termijn ook
invoert voor de overige coffeeshops in niet deelnemende
gemeenten. Deze uitspraak is gedaan door de minister
tijdens een van de debatten in de Tweede Kamer. (4)

10

Dit is haalbaar aangezien dit onderdeel is van het experi­
ment gesloten coffeeshopketen. (5)
Barcode

Houding

58

11

Ik heb deze interventie niet uitgevoerd trouwens en ben
ook niet Barcode getraind. Maar ik ben wel voor meer
deskundigheidsbevordering in de horeca. (4)

12

Deze interventies wordt door mijn collega’s gegeven. Ik zelf
doe hem niet. Ik begrijp dat hij wel aan een update toe is..(4)

13

Deze training is niet voldoende doorontwikkeld en sluit niet
altijd goed aan bij de wensen van de aanvrager. (2)

Trimbos-instituut

Haalbaarheid

14

Dit kan als wij ook meer mensen voor Barcode gaan trainen.
Barcode wordt in principe betaald door de horeca zelf, dus
hier ligt misschien wel een drempel. Voor de coffeeshops is
natuurlijk Goed Gastheerschap beter. (5)

15

Er worden op het moment diverse andere training ontwik­
keld of uitgevoerd rondom dit thema waardoor deze
training meer op de achtergrond raakt naar mijn idee. (1)
Coffeeshopcursus / goed gastheerschap

Houding

Haalbaarheid

16

Ik heb hem zelf doorontwikkeld ;) (5)

17

Heb ik al verteld. Dit moet gewoon verplicht worden vanuit
iedere gemeente in Nederland. (5)

18

Deze interventie behelst vanuit verslavingsperspectief de
juiste lesstof voor coffeeshoppersoneel om beter om te gaan
met problematiek bij cannabisgebruik en het geven van
preventieve voorlichting. Deze interventie sluit echter niet
volledig aan bij de behoefte in de coffeeshopsector. (4)

19

Het maakt dat je makkelijker contact kan leggen met coffee­
shop personeel en of eigenaren en ze jou ook weten te vinden
en wéten waarop ze een beroep kunnen doen bij ons. (4)

20

Het nut wordt door mij onderschreven maar ik heb grote
twijfel over (vrijwillige) implementatie. Ik ben in de
jaren 90 betrokken geweest bij de ontwikkeling van een
coffeeshopcursus. In die jaren hadden we een goede relatie
met de coffeeshopbranche. Door toenemend repressief
overheidsbeleid is de relatie verslechterd. (4)

21

Hopelijk wordt deze cursus de standaard voor het experi­
ment gesloten coffeeshopketen. (5)

22

Zie eerdere antwoorden. (5)

23

De animo vanuit de branche is niet zo groot vanwege
wantrouwen richting verslavingszorg. Dat de branche het
nut van een dergelijke training wel ziet, moge blijken uit
het feit dat ze zelf een coffeeshopcursus heeft ontwikkeld.
Natuurlijk is het voor de verslavingszorg mogelijk om een
voet tussen de deur te krijgen als gevolg van een dwang­
maatregel van de gemeente. Maar dit vormt geen gunstige
beginsituatie. (4)

Trimbos-instituut

59

24

Met betrekking tot de opleidingen voor coffeeshoppersoneel:
Er is nu een verplichting voor coffeeshoppersoneel binnen het
experiment gesloten coffeeshopketen. Het is te verwachten
dat het ministerie dit op termijn ook invoert voor de overige
coffeeshops in niet deelnemende gemeenten. De haalbaarheid
van de huidige interventie is naar mijn mening niet groot.
Binnen de verschillende regionale verslavingszorg instellingen
is onvoldoende expertise, capaciteit of geld aanwezig om aan
de behoefte te voldoen.
Draagvlak en samenwerking met branche en gerelateerde
organisaties is hierbij noodzakelijk. Er is ook concurrentie met
andere of meer uitgebreide (vak)opleidingen die thans als
uitvoerende factor werken volgens het basisprincipe van deze
interventie. (3)

25

Er zal eerst geïnvesteerd dienen te worden in personeel dat
de cursus kan en mag geven. Ook moet je mensen hebben
die aansluiten op de doelgroep. (2)
Communicatiecampagne gemeente

Houding

26

Hierdoor is de samenwerking met de verschillende
gemeenten verstevigd en verbeterd. Het geeft neer moge­
lijkheden om gemeenten bewust te maken van wat wel en
niet preventief werkt om te communiceren. (4)

Haalbaarheid

27

Mits goed contact met gemeenten er is. Van de 16
gemeenten in onze regio werkt het nu bij ongeveer de helft
goed. Maar gemeenten staan er zeker wel [v]oor open.
Kleine gemeenten zijn wat terughoudend. (5)
De Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP

Houding

Haalbaarheid

60

28

Intensief aanbod dat veel ruimte geeft om echt iets te
bereiken. Delicaat en passende zorg voor kinderen. (5)

29

Mijn ervaring is dat kinderen twee belangrijke dingen leren
bij de KoppKov interventies: 1) het is niet hun schuld en 2)
ze zijn niet de enige. Daarnaast is de interventie bewezen
effectief. (5)

30

KOPP/KOV wordt al jaren expliciet ingekocht door
gemeenten Bergen op Zoom en Roosendaal. Daarnaast is
er goede samenwerking met GGZ-WNB. Aanmeldingen van
kinderen komen vooral via de GGZ, nauwelijks via versla­
vingszorg. Professionals zijn zeer enthousiast en bevlogen
over de interventie. (4)

Trimbos-instituut

Deskundigheidsbevordering professionals (groepen)
Houding

Haalbaarheid

31

Vergroten deskundigheid in brede zin is wenselijk. (5)

32

Extra kennis bij netwerkpartners omtrent middelen en
middelenmisbruik vergroot effectieve aanpak. Door basis­
kennis te vergroten is wordt onderwerp makkelijk bespreek­
baar. Gebruik is vaak een onderliggend probleem, hulpvraag
over gebruik wordt zelden primair gesteld. (5)

33

We voeren zelf een vergelijkbare training uit met goed
succes. (4)

34

Deskundigheidsbevordering zorgt voor draagvlak onder
professionals. Intermediairen vinden iets van gebruik en
vinden elkaar. Welke visie/houding is daarin professioneel.
Het aantal verwijzingen neemt daarmee nog niet direct
toe. Daarvoor is een direct kort lijntje met Zorgverleners
noodzakelijk. (4)

35

Netwerkpartners deskundiger maken in het vroeg signaleren
is een goed awareness voor henzelf om te kijken naar
hun doelgroep/pupillen. dit leidt vaak tot eerder en meer
doorverwijzen van jongeren om hen meer bewust te laten
worden van hun gebruik, keuzes en leefstijl. (4)

36

Het geven van training aan deze doelgroep blijft nuttig,
hoewel het me opvalt dat herhaling echt nodig is om goed
resultaat te boeken. Het duurt even voordat hulpverleners
nieuwe kennis goed weten te implementeren. (4)

37

Interventie waar niet veel meer voor nodig is dan tijdsinves­
tering. (5)

38

Als deze interventie onderdeel is van een groter geheel
(beleid in de regio/instelling) wordt de visie beter gedragen.
Zonder dat geheel lijkt persoonlijke (minder samenhan­
gende) houding overhand te hebben. Campagne met
heldere communicatie op alle niveaus zal toegankelijkheid
en dus het effect vergroten. (NIX 18 is een prima voorbeeld,
wet vertaald in campagne en handvat=haalbaarheid
vergroten). (4)

Trimbos-instituut

61

39

Dit is afhankelijk van de mogelijkheden om te scholen,
zowel financieel, personeel technisch en in hoeverre de
netwerkpartners ruimte krijgen tot het volgen van training.
Daarnaast zal ook gekeken moeten worden of het vroegsig­
naleren bij jeugd is of ook bij volwassenen, een doelgroep
die ook steeds vaker en meer gaat gebruiken (o.a. wietolie/
cbdolie). Hier zullen huisartsen dus ook meer in geschoold
moeten worden. (3)
Drugsenuitgaan.nl en drugsinfo.nl

Houding

Haalbaarheid

62

40

Neutraal, niet veroordelend, maar betrouwbare info op deze
websites. (5)

41

Objectieve info op gebruikersniveau. Toon goed aangepast
aan gebruiker. (4)

42

Voor het uitgaanspubliek en ouders zijn deze websites goed.
De feitelijke info geven op een makkelijk te vinden manier
is helpend binnen preventie. (4)

43

Duidelijke informatie, goed dat er een platform is waar
vragen gesteld kunnen worden. (4)

44

Prima websites. (4)

45

Goede betrouwbare informatie bron waar veel naar
verwezen wordt. (4)

46

Drugsinfo en drugsenuitgaan zijn prima websites om
informatie te geven maar wij hebben zelf een betere online
interventie met veel meer bezoek en interactie:
www.drugsinfoteam.nl (3)

47

Websites bestaan al, dus mij ontgaat nu even wat er dan
nog geïmplementeerd moet worden? (5)

48

Wordt al veel gebruikt en naar verwezen. (5)

49

Wat mij betreft een aanvullende interventies. Vooral juiste
info op juiste toon digitaal beschikbaar maken, ten alle
tijde. Personele inzet tijdens uitgaansmomenten intensief
met laag bereik. (4)

Trimbos-instituut

50

Als er iets moet gebeuren met online interventies dan moet
je vooral onze website niet vergeten: Drugsinfoteam.nl Met
3,1 miljoen bezoeken (2,2 miljoen unieke bezoekers) in
2019 hebben wij veruit het grootste bereik in Nederland.
Wij zijn ook de voorportaal voor het Landelijk Medisch
Spreekuur. Wij beantwoorden ook +/- 3000 persoonlijke
vragen per jaar over gebruik van drugs. Hier komt ook
cannabis vaak aan bod. Wij geven harm reduction infor­
matie en tips, en helpen ook heel vaak mensen die klachten
overhouden na de bad trip door cannabis. Er is een risico
op toename van deze doelgroep mocht de drempel naar
gebruik lager worden als gevolg van het experiment. Ik heb
jullie stuk over de nieuwe generatie cannabisproducten ook
gelezen en ik weet ook dat de shops niet kunnen wachten
om edibles te mogen verkopen in de slipstream van een
mogelijke nieuwe rookvrije coffeeshop in een gesloten
keten. Rookvrije alternatieven bieden echter ook weer
risico’s waar wij ons grote zorgen over maken. (3)

51

Ik kan niet bedenken waarom er ineens meer vraag zou
zijn naar deze interventie. Daarnaast zijn er nog een hoop
andere kanalen waar mensen hun informatie mbt middelen
inwinnen. (2)
EHBDu-V cursus

Houding

52

Ik was trainer, maar ben nu net verlopen. EHBDu is gewoon
een goed product. In deskundigheidsbevordering richting
coffeeshopersoneel hoort ook een stukje EHBDu (hoe ga je
om met de bad trip, acute psychose etc). (5)

53

Ik voer hem zelf veel uit. Deze cursus biedt praktische
informatie voor mensen die in de praktijk tegen problemen
met middelengebruik aanlopen zonder al te ingewikkeld te
zijn. (5)

54

OK (4)

55

Er is ruimte voor verbetering wat betreft de manier waarop
deze interventie wordt aangeboden. Ik vind de vormgeving
nogal droog. Er zou meer interactie in mogen zodat de
inhoud beter beklijft. Inhoudelijk wordt er namelijk heel
veel nuttige informatie aangeboden. (3)

Trimbos-instituut

63

Haalbaarheid

56

Eigenlijk heb je ehbo-ers niets nieuws te vertellen, als
men gewoon doet waar men voor opgeleid is doen ze het
al goed, het gaat meer om de onzekerheid/stigma’s die
rondom druggebruik hangen.. (1)

57

Dan moeten een aantal mensen wel weer voldoen aan
hun EHBDu criteria om docent te mogen zijn. De eisen om
docent te mogen zijn/blijven vinden de professionals niet
altijd even fijn. (5)

58

In Amsterdam is deze training al op behoorlijk grote
schaal uitgerold. De rest van Nederland kan ik moeilijker
inschatten. (3)
Frisse Start

Houding

Haalbaarheid

59

Gezonde school en genotmiddelen nieuwe stijl (Helder op
School). Goed dat er per leeftijdscategorie aanbod is, gekop­
peld aan de betreffende ontwikkelingsfase van het kind. Ik
ben er zelf inhoudelijk nog niet heel bekend mee. (5)

60

Positief omdat de interventie de norm en attitude aanspreekt
van de jongeren. Deze staan hier ook voor open. Negatief
vind ik het omdat er te veel focus ligt op 1 onderwerp.
De interesse zou kunnen gewekt worden en de interventie
maakt alcohol, tabak en blowen wat speciaal hierdoor. Meer
integreren in leefstijl en keuzes in de puberteit. (5)

61

Zie hierboven en scholen of koepelorganisaties moeten het
wel als prioriteit zien. Soms is dit niet het geval. (3)
Helder op school

Houding

64

62

Zie vorige opmerking: gedegen (en langzaam geevolueerd)
aanbod voor VO en hoger. (5)

63

Positief omdat gedrag ook besproken wordt. Meer
bewustzijn dat je keuzes maakt en zelfcontrole kan leren
beheersen. Negatief is dat je wel heel duidelijk de link moet
maken richting alcohol, blowen of gamen. Soms missen
studenten dit. (4)

Trimbos-instituut

Haalbaarheid

64

Vraag vanuit onderwijs meer gericht op gamen, lachgas en
gebruik social media. Weinig ruimte in het onderwijs om
DGSG/Helder op school compleet uit te voeren. Mijn praktijk
is dat bij doelgroep ouders in theorie meeste te halen valt,
dus werf ik actief voor ouderbijeenkomsten. Makkelijker
binnen komen met onderwerpen als gamen, lachgas en social
media. Alcohol (nix18) wordt meegenomen en cannabis
eerder via individuele trajecten (ouders en kind via ZAT). (3)

65

Kwestie van uitrollen! Met wat druk vanuit de landelijke
en lokale politiek zou dat haalbaar moeten zijn. En ism
GGD’en en IVZ-instellingen. (5)

66

Maar scholen moeten [] het tot prioriteit maken. (4)

67

In het onderwijs is weinig ruimte voor preventie. (3)
In Charge

Houding

Haalbaarheid

68

Zie eerder: sluitend onderdeel voor het VO (bovenbouw). Ik
ken het inhoudelijk nog niet, maar heb er vertrouwen in (op
basis van de pijlers en wat is beschreven). (5)

69

Intermediaire benadering is positief. Studenten worden aan
de slag gezet. Leren iets vanuit.hun eigen gedrag. Negatief:
docenten moeten wel gemotiveerd zijn om dit te geven.
Soms is het nog wat van hoger opgelegd geworden. (4)

70

Idem: kwestie van implementeren (met lichte dwang,
haha... en scholen willen dit wel denk ik, tijd is rijp). (5)

71

Mits scholen het als prioriteit zien. Daar ligt de moeilijk­
heid. Maar ik merk wel steeds meer bereidwilligheid. (4)
Kop op ouders

Houding

72

Idem als vorige vraag over Kop. (4)
Kopopouders.nl

Houding

Haalbaarheid

73

KOPP KOV is wat wij aanbieden. Risicodoelgroep dus alle
preventieve aandacht voor deze doelgroep is de moeite
waard. (5)

74

Nuttige informatie, maar de website is volgens mij toe aan
vernieuwing. (3)

75

Ik ben zelf niet direct betrokken bij KOPP KOV maar mijn
collega’s wel. (5)

Trimbos-instituut

65

Leren signaleren
Houding

Haalbaarheid

76

Mijn collega’s geven deze interventie samen met de GGZ.
Dit is wel 1 van de betere interventies voor professionals
die met de doelgroep (POH, JW, docenten bijv.) te maken
krijgt. (5)

77

Ik geloof echt in de intermediaire benadering. (4)

78

Goed beschreven interventie maar deze cursus moet
misschien wel een update krijgen. (5)

79

Mits prioriteit. (4)
Moti-4

Houding

66

80

Moti-4 is de standaard laagdrempelige aanpak voor blowers
die willen minderen/stoppen maar niet helemaal in behan­
deling willen!! Dus lichte problematiek de kop indrukken
zodat diegene niet naar behandeling hoeft. Of dit is ter
motivatie naar behandeling. (5)

81

Laagdrempelig, geïndiceerd en een toegevoegde waarde
binnen het onderwijs. Docenten kunnen een leerling oom
echt direct verwijzen. Het maakt het duidelijker wat te doen
bij middelenmisbruik voor docenten. (5)

82

Op basis van Motiverende |Gesprekvoering (en dus goed!).
Goed aansluitend bij afdelingen preventie. Praktisch en
kortdurend.

83

Individueel en (dus )effectief. (5)

84

Heel goed. (5)

85

Ik gebruik moti4 veelvuldig en merk goede gedragsverande­
ringen bij de gebruikers. (5)

86

Mooie manier om duidelijk afgekaderd gebruik te
bespreken. (5)

87

Goede manier om gebruik bij jongeren in beeld te krijgen
en/of te veranderen. (5)

88

Heel nuttig handvat om in gesprek te gaan en blijven met
jongeren. Ik heb veel trajecten met jongeren doorlopen, met
wisselend resultaat. Toch heb ik het idee dat de interventie
ervoor zorgt dat het best haalbare van dat moment naar
boven komt. Werkt alleen als er al een klein beetje moti­
vatie zit! (4)

Trimbos-instituut

Haalbaarheid

89

Het is een laagdrempelige interventie waarbij je aansluit bij
de belevingswereld van de gebruiker. (4)

90

Zeer goed haalbaar omdat de meeste preventiedeskundigen
in NL zijn bekend met Moti-4. (5)

91

Zie hierboven. Negatief als.het als een sanctie ingezet
wordt. (5)

92

Moti4 is vanuit VKN al landelijk aangeboden als één van de
gestandaardiseerde methodes. velen zijn getraind. Daarnaast
is deze niet alleen toepasbar bij jongeren (initiële doelgroep)
maar ook voor volwassenen. Het is wel een duurdere inter­
ventie omdat er meestal minimaal 4 gesprekken plaatsvinden,
dus je moet rekening houden met de financiën, personele
inzet en de gemeentelijk afspraken omtrent dit aanbod. (5)

93

Getraind worden en uren maken, ... (5)

94

Makkelijk te gebruiken. (5)

95

Onder collega’s van preventie van Novadic-Kentron wordt
deze interventie breed aangeboden. Voor individuele
gesprekken. (4)

96

De vraag naar moti4 is vrij stabiel bij ons. (2)

97

De vraag moet van de persoon zelf komen. Er wordt al
actief gekeken of de interventie van toepassing kan zijn. (2)
Multidimensionale familietherapie (MDFT)

Houding

98

Voor een systemische aanpak is dit heel belangrijk. (5)

Haalbaarheid

99

Je zou dit altijd moeten toepassen in een samenleving als
nederland. (5)
Open & Alert

Houding

Haalbaarheid

100

Interventie pas effectief bij volledige implementatie. Kost
veel tijd. (3)

101

Positief, maar tegenwoordig bieden we altijd Signaleren &
Begeleiden aan! Lijkt er op. (3)

102

S&B heeft Open & Alert bij ons vervangen. (1)
Opvoedondersteuning

Houding

103

Ouders worden bekrachtigd wat ze al goed doen en er valt
een dosis angst af van de ouders binnen de opvoeding door
kennis en patroonherkenning. (5)
Trimbos-instituut

67

Haalbaarheid

104

Ouders worstelen in praktijk met vele vragen rondom
gebruik van middelen, waaronder cannabis, terwijl zij
een belangrijke rol kunnen spelen bij het voorkomen van
problematisch cannabisgebruik. (5)

105

Sluit aan bij wens van ouders, individueel. (4)

106

Veel ouders vragen om handvaten. Ze staan open om in
gesprek te gaan en e.e.a. te leren over hun gedrag, gezins­
dynamiek en gedrag van het kind. Bij lichte problematiek
zie je ouders aan de slag gaan, bij complexere problematiek
(komt vaak voor) kun je op deze wijze ook doorverwijzen
naar wijkteam of huisarts of specialistische zorg. (4)

107

Maar vergt nog wat opvoeding van verwijzers. Bij elke
aanmelding van moti4 vraag ik standaard of ouders
misschien ook info of gesprek willen. (5)

108

Veel verslavingspreventie afdelingen werken al met
opvoedingsondersteuning. (5)

109

Er is grote behoefte bij ouders aan opvoedingsondersteu­
ning. De drempel is echter voor vele ouders te hoog om
deze ondersteuning te vragen.
Ouderavonden en onze ‘opvoedcursus’ Help, mijn kind
gebruikt worden matig bezocht. Wel krijgen we veel
verzoeken voor individuele ondersteuning.
Hieruit blijkt een grote behoefte. Door gerichte werving en
verbeterd aanbod is hier verbetering mogelijk. (4)

110

Ouders in theorie belangrijkste doelgroep. als ouders in
grote groepen bereid zijn opvoedhandvatten op te halen
mbt cannabis. Project Happy Ouders (Uit met ouders) is
afgelopen jaren vraag om handvatten mbt cannabis en
lachgas toegenomen èn meegenomen. Opvoedondersteu­
ning voor groepen ouders in een kroeg... (4)
Ouderavond over roken, alcohol, drugs, gokken of internet

Houding

68

111

Ouderavonden zijn regelmatig goed bezocht. Ouders
hebben vragen en krijgen naast onze feitelijke informatie
ook van elkaar tips. Dit moet wel gestimuleerd worden in
de ouderavond. Echte ris dit wel een eenmalige interventie
waarbij info vak snel naar de achtergrond verdwijnt en
sommige scholen en ouders willen nog altijd niet geasso­
cieerd worden met het onderwerp, dus je mist vaak ook
een cruciale doelgroep. naast probleemgezinnen, denk dan
ook aan gezinnen die niet de nederlandse taal en route tot
vinden van info weten. (5)
Trimbos-instituut

Haalbaarheid

112

Kennis vergroot doorbreken taboe sfeer. Kennis maakt het
makkelijker om te bespreken. (5)

113

Er is veel preventie-winst te boeken via/met ouders. Uiter­
aard icm goede regelgeving (oa NIX18). (5)

114

Soms te algemeen maar bied goede info voor herkenning
en handvaten kunnen de opvoeding. Eigenlijk zou het een
vergt moeten hebben online. Direct na de voorlichting zou
je al chatten jou specifieke vragen kwijt moeten kunnen. (4)

115

Veel ouders van experimenterende kinderen vinden het
moeilijk om een houding te bepalen. Door hun kennis over
middelen te vergroten en door het aanreiken van opvoe­
dingsadviezen worden hun opvoedvaardigheden vergroot. (4)

116

Thema weerbaarheid onderliggend. Inzet is vooral gericht
op laagdrempelig maken van individuele vragen en opvoed­
ondersteuning. (4)

117

Afhankelijk van scholen. (4)

118

Ouderavonden zijn moeilijk in grote getalen in te plannen,
vanwege het avondwerk, personele bezetting, (on)mogelijk­
heden op de scholen en de hoeveelheid scholen. (3)

119

Ons aanbod in deze is vraaggericht. We honoreren in prak­
tijk iedere aanvraag voor een ouderavond. (3)

120

Ouders blijft grillige groep. Draagvlak onder professionals
om deze groep te bereiken erg groot. Meer sprake van
ludieke op-maat bijeenkomsten (met theater, in de kroeg,
op de sportvereniging, met een quiz...). (3)

121

Nog wat te algemeen. (2)
Piep zei de muis

Houding

122

Intensief, nodig en effectief. (5)
Pink Unity/ Connect / LOS

Houding

Peer-to-peereducatie is nuttig!!! En Unity is op dit moment
een plek waar bezoekers van feestjes open en veilig over
hun gebruik kunnen praten. En dus ook advies kunnen
krijgen wat betreft harm-reduction. (5)

Trimbos-instituut

69

Haalbaarheid

124

Peer education werkt heel fijn in het uitgaansleven en is de
beste manier om voorlichting te geven in die scene. Boven­
dien wordt de boodschap beter aangenomen als het van een
deskundige peer komt. (5)

125

Dit zijn interventies waarbij een goede combinatie is
gezocht tussen evidence based, behoefte uit de praktijk en
doelgroepparticipatie. (5)

126

Inzet vrijwilligers op evenementen, exposure tijdens risico­
momenten. Bijzonder ingewikkeld. (4)

127

Het is tot op zekere hoogte haalbaar. Als je echter ineens
veel meer wilt in gaan zetten op peer education moet
je echter wel voorbereiden en je peer group uitbreiden,
opleiden etc. Dit kost tijd. (4)

128

Er is vanuit de festivalscene meer vraag! Maar vanuit de
overheid verschilt het beleid per gemeente. Helaas zorgt een
conservatief beleid er op sommige plekken in Nederland
voor dat er gekort wordt op preventie. (3)

129

Pink Unity en Connect zijn alleen in Amsterdam. LOS alleen
in Utrecht. Unity is landelijk al op behoorlijk grote schaal
uitgerold. (3)
Preventief adviesgesprek over psychiatrische problematiek en/of
problematisch middelengebruik

Houding

Haalbaarheid

130

Dit soort gesprekken doen wij duizenden keren per jaar en
is een soort basisaanbod van de afdeling voorlichting en
preventie. (5)

131

Laagdrempelig en heel nuttig! Perfecte manier om mensen
van een passend advies te voorzien. (5)

132

Alle professionals in de IVZ doen dit en is dus breed inzet­
baar. (5)
ROC aanvalsplan

Houding

133

Laagdrempelig (3)

Haalbaarheid

134

Ik heb geprobeerd een spreekuur en dergelijke op te zetten
op het ROC, maar zonder resultaat. Ben wel nu bekend bij
zorgstructuur maar studenten bereik je zo niet makkelijk.(2)

70

Trimbos-instituut

Samen Fris
Houding

135

Boodschap is het handvat. NIX18 is hetzelfde en beter
zichtbaar als campagne. (2)
Triple P

Houding

136

Ouders dienen bekrachtigd te worden voor wat ze al goed
doen. Zelfvertrouwen gaat omhoog wat de opvoeding ten
goede komt. (4)

Haalbaarheid

137

Reeds ingevoerd bij opvoedingsondersteuning. (4)
Unity

Houding

Haalbaarheid

138

De beste harm reduction interventie in de dance scene is
Unity. (5)

139

Zie eerdere vraag over Unity en Los. (5)

140

Zie pink unity, connect, los. (5)

141

Unity is een laagdrempelige interventie voor de uitgaans­
doelgroep. veel jongeren kennen unity, website geeft veel
informatie. (5)

142

Positief een peer to peer methodiek werkt in sommige
gevallen het best. (5)

143

peer2peer maakt dat de ontvanger makkelijker open staat
voor de communicatie. (5)

144

Tijdens uitgaans-en evenementen momenten. Intensief.
Alleen mogelijk gemaakt door vrijwilligers. (4)

145

Ook hier geldt weer dat peer education ook voorbereiden
vergt omdat je werkt met vrijwilligers die opgeleid moet
worden etc etc. (5)

146

Bewezen effectief. (5)

147

Unity geeft info over alle drugs, m.n. de actuele drugs
behorende bij het feest waar ze aanwezig zijn. Dit zijn
m.n. harddrugs. Om cannabis extra onder de aandacht te
brengen zal unity gefaciliteerd moeten worden om actief
aan de slag te kunnen met een thematische campagne, en
dat kunnen ze goed. Ook hier is het bereik beperkt tot de
festivalsgangers. Ook inzet van unity is soms lastig door
financiën en gemeentelijke afspraken/wensen en de inte­
resse (in welke feesten) van de peers zelf. (3)

Trimbos-instituut

71

148

Kost veel tijd, wie gaat dat financieren. Dat is sowieso al
een heikel punt. (2)
Signalering/zelftesten online (Signaleringstest Cannabis en WietCheck Online)

Houding

Haalbaarheid

Houding

72

149

Dit is een goede manier voor mensen om laagdrempelig
hun gebruik te testen. Dit is een van de meest bezochte
onderdelen van de Jellinek website. (5)

150

Zelftesten geeft al een eerste laagdrempelige manier om
inzicht te krijgen in eigen gebruik of dat van een naaste. zelf
ben ik niet zo fan van de wietcheck omdat ik de vragenlijst
erg omslachtig vindt voor 1 gesprek. De online versie heb ik
nog niemand over gehoord, dus ik ben benieuwd hoeveel
deze gebruikt wordt. het bied wel kansen, collega’s werken
wel met wietcheck. (4)

151

Goed om mensen naar te verwijzen die nog twijfelen over
hun eigen gebruik. (4)

152

Lijkt laagdrempelig. Mijn praktijk is alleen face-to-face
wiet-check. (4)

153

Score zegt te weinig. (3)

154

Online modules zijn snel implementeerbaar en via
campagne onder breed publiek te promoten. Hier bereik je
mogelijk ook de doelgroep nieuwe volwassen gebruikers
mee. deze komen niet aan bod in meerdere van de voor­
gaande interventies. Voor deze doelgroep zou ook een eigen
informatie website moeten worden ontwikkeld gericht op
goed informatie over wietolie en cbdolie, zeker die zelf
geproduceerd wordt. (5)

155

Dit is makkelijk haalbaar omdat de materialen al bestaan en
het makkelijk online om te zetten is. (4)

156

Onbegeleide zelfhulp online, wel mogelijkheid tot mailen
contactpersoon (Online Zelfhulp Cannabis, Cannabis en ik,
Moti-4 app).

157

De Jellinek online zelfhulp biedt aan ruim 10.000 mensen
per jaar laagdrempelig, gratis online hulp. Dit wordt hoog
gewaardeerd door de deelnemers en kan de drempel verlagen
voor behandeling bij mensen die meer hulp nodig hebben. (5)

Trimbos-instituut

Haalbaarheid

158

Positief, maar alleen voor mensen met lichte problematiek
en zelfstandig vermogen en motivatie. Kan goed als opvol­
ging na een preventief adviesgesprek. (5)

159

Ik ken alleen de moti4app. Deze vind ik erg jong in
beleving. Deze is niet geschikt voor een volwassener
doelgroep. De andere interventies ken ik niet in detail maar
je bereikt wel een doelgroep die mogelijk moeite heeft om
op afspraak te komen. En toch is er voor hen een aanbod.
wel is het belangrijk om hen te blijven verwijzen naar de
regionale mogelijkheden tot persoonlijk advies. (3)

160

Jongeren houden niet van registreren. Moet meer met push
berichten anders vergeten ze het. (2)

161

Online is gemakkelijk schaalbaar. (5)

162

Dit is een ingewikkelde omdat meerdere instellingen
hun eigen programma’s hebben. Daarnaast zijn het dure
programma’s waardoor de drempel hoog is om ze te delen.
Technisch is het iig wel mogelijk. (3)

163

Online kan makkelijk te implementeren zijn. wel moet je
kijken welke doelgroep bereiken we hiermee. en is dit de
doelgroep die we willen bereiken met het project? Daar­
naast moeten de applicaties goed werkend zijn en privacy
gewaarborgd zijn. (3)

164

Zie hierboven. (3)
Begeleide zelfhulp, online hulp in combinatie met gesprekken
(blended) of feedback van behandelaar via internet (Moti-4 app,
Middelenmeter, Cannabis onder controle en Cannabis de baas)

Houding

Haalbaarheid

165

Idem (5)

166

Het idee is goed maar de praktijk wijst uit dat er matig
gebruik van wordt gemaakt. (4)

167

Ervaring met enkel gesprekken face-to-face. (4)

168

Idem (5)

169

Het is technische mogelijk maar het is vanwege de kosten
en de concurrentie ingewikkeld. (2)

Trimbos-instituut

73