De
veteranennota
2021-2022

Voorwoord
Goed werkgeverschap heeft een prominente plek in de
Defensienota 2022. Want een toekomstbestendige
krijgsmacht begint met investeren in onze mensen. Zij
vormen het hart van de defensieorganisatie. Onder goed
werkgeverschap valt ook de erkenning en waardering
voor onze veteranen: de ruim 100.000 vrouwen en
mannen die Nederland hebben gediend onder
oorlogsomstandigheden of tijdens (vredes)missies, van
wie ruim 25.000 nog in actieve dienst zijn. Voor hun
prestaties verdienen zij erkenning en waardering van
zowel de overheid als van de samenleving. Daarnaast
heeft de overheid een bijzondere zorgplicht voor
veteranen en hun thuisfront.
Sommige veteranen betaalden voor hun inzet een hoge
prijs. Soms zichtbaar, soms onzichtbaar. Stuk voor stuk
hebben zij hun eigen strijd gevoerd, gesteund door hun
naasten. Zoals aangekondigd in de Defensienota staat
komende periode in het teken van de vernieuwing van
het zorgstelsel voor veteranen, in het bijzonder op het
gebied van mentale zorg. De maatschappelijke
participatie en re-integratie van de veteraan staan hierin
centraal, gesteund door een modern en transparant
stelsel van uitkeringen en voorzieningen.
In april jl. vonden de Invictus Games plaats in Den Haag.
Mijn dank gaat uit naar de deelnemers, familieleden en
vrijwilligers die de vijfde editie tot een onvergetelijke
bijeenkomst hebben gemaakt. Meer dan 500 veteranen
uit 17 verschillende landen namen deel aan dit speciale
sportevenement. De weg die de deelnemers hebben
afgelegd voordat zij aan de start verschenen, getuigt van
hoop, veerkracht en doorzettingsvermogen. Zij vormen
een inspiratie voor velen.
Als minister van Defensie hecht ik eraan dat het
Nederlands veteranenbeleid onze veteranen en hun
thuisfront - waar nodig - ondersteunt. Dat vereist
maatwerk, want de veteranengemeenschap is geen
homogene groep en is ook qua samenstelling aan

verandering onderhevig. De komende periode wil ik in
kaart brengen waar we het huidige veteranenbeleid
verder kunnen verbeteren. Zodat we invulling kunnen
blijven geven aan de bijzondere zorgplicht die we voor
onze veteranen hebben en de verschillende behoeftes
die er leven.
Graag vervolg ik dan ook mijn gesprekken met in de
eerste plaats de veteranen zelf en hun thuisfront, alsook
belangrijke partners waaronder het Nederlands
Veteraneninstituut, de Veteranenombudsman, de
Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht, tevens Inspecteur
der Veteranen, en initiatieven als Veteraan in de Klas en
KNAK. Op een geel bankje, op locatie of op het Plein. In
de volgende Veteranennota zal ik u hierover nader
informeren.
Veteranendag valt dit jaar op 25 juni. Op deze dag
bedanken we onze veteranen die zich hebben ingezet
voor vrede, veiligheid en vrijheid. Ik hoop u dan allen in
Den Haag op het Malieveld te mogen verwelkomen.

De Minister van Defensie
drs. K.H. Ollongren

1

Inhoud

2

1 | De basis van deze nota

4

De Veteranenwet en het Veteranenbesluit

4

Begrippen uit de Veteranenwet

4

Doelstellingen van het Veteranenbesluit

5

Waar hebben we ons op gericht

5

Wat gaan we doen

5

Leeswijzer

5

2 | Feiten en cijfers

6

3 | Samenstelling veteranenpopulatie

8

4 | Organisaties betrokken bij de uitvoering van het veteranenbeleid

10

5 | Geschiedenis

12

6 | Erkenning en Waardering

16

Stichting het Nederlands Veteraneninstituut

16

Het Nationaal Comité Veteranendag

18

Vereniging Veteranen Platform

20

Decoraties

22

Draaginsigne gewonden

22

Herziening decoratiestelsel

24

Bijeenkomsten en reünies

24

Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers

24

Veteranenstatus in de toekomst

25

7 | Zorg

26

Zorgplicht voor, tijdens en na de missie

26

Vragenlijst na missie of inzet

27

8 | Bijzondere zorgplicht

28

Immateriële zorg

28

Veteranenloket

28

Nuldelijnsondersteuning

29

Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen

30

Bespreekbaar maken van psychische problemen

32

Veteranen met Onbegrepen Lichamelijke Klachten

32

Re-integratie

32

9 | Materiële Zorg & Voorzieningen

34

Posttraumatisch stressstoornis protocol

35

Evaluatie Regeling Volledige Schadevergoeding

35

10 | Onderzoek

38

Afgerond onderzoek

38

Lopend onderzoek

40

Onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid,
Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië, 1945 - 1950’

43

Stand van zaken ISAF-onderzoek en Dutchbat III-onderzoek

44

11 | Financiën

49

12 | Toezicht & advies

50

Inspecteur der Veteranen

50

Veteranenombudsman

50

13 | Wat gaan we doen?

51

Bijlage 1 Lijst van missies kwalificerend voor veteranenstatus

54

Bijlage 2 Publieke belangstelling Nederlandse Veteranendag

60

Bijlage 3 Meerjarenoverzicht van diverse onderwerpen genoemd

61

				

in de Veteranenwet

Bijlage 4 Lijst van afkortingen

64

				
					

3

1 | De basis van deze nota
Veteranenwet en Veteranenbesluit

Begrippen uit de Veteranenwet

Het huidige Veteranenbeleid is gebaseerd op de
Veteranenwet (2012) en het Veteranenbesluit (2014).
De Veteranenwet, nader uitgewerkt in het Veteranenbesluit, vormt de grondslag voor erkenning, waardering
en voor de bijzondere zorg waar onze veteranen recht op
hebben.
Een voorbeeld van deze erkenning en waardering
is de oprichting van het Veteranenloket in 2014. Dit loket
waarborgt de toegang tot en de coördinatie van zorg- en
dienstverlening aan veteranen, militaire oorlogs- en
dienstslachtoffers (MOD) en hun relaties. Daarnaast
heeft de Veteranenwet geleid tot de installatie van de
Veteranenombudsman, heeft de inkomensvoorziening
vorm gekregen en is de Regeling Volledige
Schadevergoeding (RVS) in werking getreden.

In de Veteranenwet worden verschillende begrippen
gedefinieerd, zoals: veteraan, relatie, inzet en
materiële zorg.

De ontwikkeling van de zorg voor veteranen heeft na de
inwerkingtreding van de Veteranenwet niet stil gestaan.
Zo heeft er in 2016 een evaluatie plaats-gevonden,
waarbij is getoetst op doeltreffendheid en doelmatigheid
van het beleid.
Naar aanleiding van deze evaluatie is onder andere
gesteld dat de bestuursstructuur voor de uitvoering van
het veteranenbeleid anders georganiseerd moest
worden. Dit heeft geleid tot de oprichting van het
Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) in januari 2021.

Inzet wordt beschreven als het dienen als militair
onder oorlogsomstandigheden dan wel het deelnemen
als militair aan een missie ter handhaving of bevordering
van de internationale rechtsorde voor zover deze missie
bij bij regeling van de minister van Defensie is
aangewezen. De lijst met missies vindt u in bijlage 1.

De kern van de wetgeving is dat de veteraan recht heeft
op de in de Veteranenwet genoemde regelingen en
voorzieningen vanwege zijn status als veteraan.
De overheid heeft een bijzondere verantwoordelijkheid
voor het geven van erkenning, waardering en zorg voor
veteranen. De veteraan en diens relatie moeten kunnen
rekenen op zorg indien zij deze vanwege de uitzending
van de veteraan nodig hebben.

4

Onder veteraan wordt verstaan: de militair, de
gewezen militair, of de gewezen dienstplichtige, van
de Nederlandse krijgsmacht, dan wel van het
Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger, alsmede
degene die behoorde tot het vaarplichtig koopvaardijpersoneel, die het Koninklijk der Nederlanden heeft
gediend onder oorlogsomstandigheden dan wel heeft
deelgenomen aan een missie ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde voor zover deze
missie bij regeling van de minister van Defensie is
aangewezen.

De relatie van de veteraan wordt gedefinieerd als de
echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel en bloed- en aanverwanten in de eerste of
tweede graad van de veteraan.
Materiële zorg betreft de aanspraken van de veteraan op
grond van een wettelijk voorschrift op bezoldiging dan
wel op uitkeringen en voorzieningen in verband
met werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid,
invaliditeit of overlijden als gevolg van de uitoefening
van de militaire dienst onder oorlogsomstandigheden of
bij een missie ter handhaving of bevordering van de
internationale rechtsorde aangewezen bij regeling van
de minister van Defensie.

Doelstellingen van het veteranenbeleid

Het bevorderen van de erkenning
van de verdiensten van veteranen
en het bevorderen van de erkenning
van de mogelijke gevolgen van de
inzet als militair op zijn gezondheid.

Het bevorderen van de
waardering die veteranen op
grond van hun verdiensten
toekomt.

Het waarborgen van de bijzondere
zorg die veteranen en hun relaties
in verband met de inzet als militair
nodig hebben.

Waar hebben we ons op gericht

Wat gaan we doen

Ontwikkelen/vormgeven van een modern stelsel
van uitkeringen en voorzieningen gericht op
maatschappelijke participatie.

Oriëntatie op behoeften binnen de
veteranengemeenschap voor
verbeteringen en aanpassing van het
veteranenbeleid.

Beschrijven en mogelijk verbeteren van de
transitie van de militair/veteraan van defensie
naar de civiele maatschappij.
Het uitvoeren van de beleidsreactie
‘aanbevelingen Dutchbat III’, naar aanleiding van
het onderzoek ‘Focus op Dutchbat III’ en de
aanbevelingen van de begeleidingscommissie.
Onderzoeken van toekomstige vormen van inzet
in relatie tot het toekennen van de
veteranenstatus.

Voortzetten van de ontwikkeling van
een modern stelsel van uitkeringen
en voorzieningen gericht op
maatschappelijke participatie.
Voortzetten van de verbetering van
de transitie van de militair/veteraan
van defensie naar de civiele
maatschappij.
Evaluatie van de reikwijdte van de
uitzendgerelateerde psychische en
psychosociale zorg voor veteranen
en hun relaties.

Leeswijzer
hoofdstukken uit het Veteranenbesluit van toepassing
In hoofdstuk 2 t/m 4 worden kort enkele feiten en cijfers
zijn. In het hoofdstuk wordt vervolgens beschreven
beschreven, wordt de veteranenpopulatie verder onderverdeeld en wordt een overzicht gegeven van organisaties welke activiteiten en welke ontwikkelingen hebben
plaatsgevonden. Hoofdstuk 13 is een overzicht van de
die betrokken zijn bij de uitvoering van het veteranenactiviteiten die de komende periode worden uitgevoerd.
beleid. Hoofdstuk 5 geeft in een tijdbalk belangrijke
De nota heeft daarnaast 4 bijlagen. Bijlage 1 beschrijft
ontwikkeling op het gebied van zorg, erkenning en
waardering weer. De hoofdstukken die volgen, hoofdstuk 6 de missies die leiden tot de veteranenstatus. Bijlage 2
geeft informatie over de publieke belangstelling voor de
tot en met 12, beschrijven de thema’s genoemd in de
Veteranenwet en het Veteranenbesluit, zoals erkenning en Nederlandse Veteranendag en bijlage 3 is een meerjarenoverzicht van diverse onderwerpen genoemd in de
waardering, zorg, bijzondere zorgplicht, onderzoek en
toezicht en advies. Aan het begin van elk hoofdstuk wordt Veteranenwet. Bijlage 4 is een overzicht van de in de nota
aangegeven welke artikelen uit de Veteranenwet en welke gebruikte afkortingen.

5

2 | Feiten en Cijfers
Veteranen totaal:

Veteranen in werkelijke dienst:

103.850

25.800

Veteranen Post-actief:

78.050

zijn
1943 militairen
uitgezonden op
een missie kwalificerend
voor de veteranenstatus

811

militairen
ontvingen de
veteranenstatus
Aantal veteranenpashouders

85.708
Veteranenpashouders in
werkelijke dienst:
Veteranenpashouders
postactief:

(Postactieve) veteranen zijn in
behandeling bij het gespecialiseerd
maatschappelijk werk binnen het
Landelijk Zorgsysteem voor
Veteranen (LZV)

(post)actieve veteranen zijn in behandeling bij de
2e lijn Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) binnen
het LZV

6

veteranenstatus op basis
van eerdere missie(s)

organisaties aangesloten bij het
Veteranen Platform (VP)

20.296
65.412

1.688
879

90

1132
militairen hadden al de

179

veteranen hebben voor de 1e keer
een Militair Invaliditeitspensioen
(MIP) ontvangen

Totale uitgaven veteranenbeleid:

€ M 201,2

7

3 | Samenstelling 				
veteranenpopulatie
In 2022 zijn er 103.850 veteranen geregistreerd, waarvan
er 25.800 in werkelijke dienst en 78.050 postactief zijn. In
de onderstaande tabellen wordt de samenstelling van de

veteranen populatie onderverdeeld naar inzet/
missie en naar leeftijdsopbouw/geslacht.

Overzicht van de veteranenpopulatie naar inzet/missie (aantallen)

1990

2005

2015

2018

2021

2022

WOII

135.000

16.500

3.600

2.500

1.850

1.700

Korea

3.000

2.000

800

600

400

350

Voormalig
NederlandsIndië

120.000

60.000

19.600

13.100

7.700

6.300

Nieuw-Guinea

27.000

20.000

12.150

10.900

9.300

8.750

Vredesmissies

8.000

47.500

81.300

84.600

86.100

86.750

293.000

146.000

117.450

111.700

105.350

103.850

Overzicht leeftijdsopbouw veteranen onderverdeeld
naar man/vrouw
> 91 jaar

4.300

50

81 - 90 jaar

4.400

0

10.750

61 - 70 jaar

31 - 40 jaar

850

22.750

2.450
761

17.500

2.150
163

8

400

4.500

21 - 30 jaar

30.000

150

18.700

51 - 60 jaar
41 - 50 jaar

0

6.550

71 - 80 jaar

25.000 20.000 15.000

10.000

5.000

0

5.000

9

4 | Organisaties betrokken
bij de uitvoering van het
veteranenbeleid
Verschillende partijen zijn betrokken bij de uitvoering
van het veteranenbeleid.
Naast organisatieonderdelen binnen het ministerie van
Defensie zijn er externe organisaties actief.
In de Veteranennota 2020-2021 is beschreven dat op
1 januari 2021 het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)
is opgericht. Het NLVi is ontstaan uit de samenvoeging
van stichting Nederlandse Veteranendag (NLVD),
stichting het Veteraneninstituut (Vi), Stichting de Basis,

team zorgcoördinatie van het Algemeen Burgerlijk
Pensioenfonds (ABP)/Bureau Bijzondere Regelingen
Defensie (BRD), de coördinatie van de
nuldelijnsondersteuning van de vereniging Veteranen
Platform (VP) en het programmabureau van het
Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV).
Hieronder volgt een overzicht van de organisaties
betrokken bij de uitvoering van het veteranenbeleid,
met daarbij een korte beschrijving van hun taken.

Stichting Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)
Erkenning, waardering en zorg voor de veteraan. Uitvoering van onderzoek en
verspreiding van kennis en informatie. Het Veteranenloket is onderdeel van het
NLVi en vormt de toegang tot zorg- en dienstverlening voor veteranen.

Vereniging Veteranen Platform (VP)
Belangenbehartiging van Nederlandse veteranen.
Nuldelijnsondersteuners zijn aangesloten bij de ledenorganisaties van het VP.

Nationaal Comité Veteranendag (NCVD)
Bevordering van maatschappelijke erkenning en waardering.

Bond van Nederlandse Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers (BNMO)
Erkenning en waardering, belangenbehartiging en versterking van de band tussen
oorlogs- en dienstslachtoffers.

Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg (v-fonds)
Erkenning voor en waardering van veteranen en andere geüniformeerden, levend
houden van de herinnering aan oorlog- en vredesmissies, herdenken en gedenken
van slachtoffers van conflicten en het vieren van de vrijheid, door (financiële)
ondersteuning te geven, bijvoorbeeld aan de Invictus Games.

10

Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV)
Civiel-militaire ketenorganisatie voor psychische en psychosociale
uitzendgerelateerde zorg. Het programmabureau is onderdeel van het NLVi.

Bedrijfsmaatschappelijk werk Defensie (BMW)
Bedrijfsmaatschappelijk werk en gespecialiseerd maatschappelijk werk binnen
Defensie en het LZV.

Militair Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ)
2e lijns geestelijke gezondheidszorg aan militairen en veteranen binnen Defensie
en binnen het LZV.

Diensten Geestelijke Verzorging (DGV)
Diensten Geestelijke Verzorging

Bieden van nuldelijnsondersteuning en bijdragen aan het welbevinden van
veteranen. Het bieden van geestelijke zorg aan veteranen en relaties.

Dienstencentrum Re-integratie (DCR)
Ondersteuning en advisering bij re-integratie.

Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds/Bureau Bijzondere Regelingen
Defensie (ABP/BRD)

Uitvoering van de materiële zorg.

De Inspecteur der Veteranen:
Bemiddeling bij individuele kwesties van veteranen, advisering over
veteranenaangelegenheden en bevorderen van (maatschappelijke) erkenning en
waardering.

De Veteranenombudsman
Behandeling van klachten van veteranen over de overheid of hulpverlenende
instanties en advisering over veteranenaangelegenheden.

Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek:
Museum en kenniscentrum van het koloniaal-militair verleden van Nederland en
tehuis voor veteranen van de Nederlandse Krijgsmacht en het voormalig Koninklijk
Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL).

11

5 | Geschiedenis

1945
Oprichting Bond van
Nederlandse Militaire
Oorlogs- en
Dienstslachtoffers

2005
Instelling
Nederlandse
Veteranendag

1991
Inspecteur
der Veteranen

1989

2007

Oprichting
Veteranen Platform

1863
Oprichting
Koninklijk
Tehuis voor
Oud-militairen
en Museum
Bronbeek

12

1990
Eerste
veteranenbeleidsnota

2000
Oprichting
Veteraneninstituut

• Oprichting Raad voor
civiel-militaire Zorg
en Onderzoek
• Oprichting Landelijk
Zorgsysteem voor 		
Veteranen
• Oprichting Nationaal 		
Fonds voor Vrede, 		
Vrijheid en
Veteranenzorg
• Oprichting Stichting
de Basis

2020
Opening
Nationale
veteranenbegraafplaats
Loenen

2014

2012
Ereschuldregeling

• Inwerkingtreding 		
Veteranenwet
en Veteranenbesluit
• Oprichting Veteranenloket
• Instelling Veteranen-		
ombudsman
• Inkomensvoorziening
• Regeling Volledige 		
Schadevergoeding

2019

2008
PTSSprotocol

2018
Nationaal
Fonds
Ereschuld

Opdracht
governance
uitvoering
veteranenbeleid

2021
• Oprichting Nederlands 		
Veteraneninstituut
• Opheffen Raad voor
civiel-militaire Zorg 		
en Onderzoek 			
en de Programma 		
Advies Commissie 		
voor Onderzoek

13

14

15

6 | Erkenning en Waardering
Op grond van artikel 2 van de Veteranenwet en hoofdstuk 1 van het Veteranenbesluit, onder artikel
1, 2 en 3, wordt beleid uitgevoerd dat gericht is op erkenning van de verdiensten van veteranen, op
erkenning van de mogelijke gevolgen van de inzet op hun gezondheid en op waardering die
veteranen op grond van hun verdiensten toekomt. Veteranen hebben Nederland gediend onder
oorlogsomstandigheden of tijdens (vredes)missies. Zij verdienen hiervoor erkenning en waardering
van zowel de overheid als de samenleving. Met het veteranenbeleid wil Defensie de
maatschappelijke bekendheid met oorlogs- en uitzendervaringen vergroten, de maatschappelijke
waardering voor de prestaties van veteranen stimuleren en de beleving hiervan door de veteranen
zelf versterken. In dit hoofdstuk volgt een overzicht van de activiteiten die in 2021 door verschillende
organisaties zijn uitgevoerd op het gebied van erkenning en waardering.

Stichting het Nederlands Veteraneninstituut
Stichting het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) voert
een belangrijk deel van het veteranenbeleid uit. Het NLVi
stimuleert maatschappelijke erkenning en waardering
voor veteranen en hun relaties en vervult met het
Veteranenloket tevens de loketfunctie naar de zorg- en
dienstverlening. Het NLVi fungeert daarnaast als kennisen onderzoekscentrum op veteranengebied.
De mogelijkheden van het NLVi om in 2021 invulling te
geven aan groeps- en publieksactiviteiten die bijdragen
aan erkenning en waardering voor veteranen en hun
thuisfront zijn door de coronamaatregelen beperkt. Er
was bijvoorbeeld minder ruimte voor het (begeleid)
lotgenotencontact. Lotgenotencontact betreft
bijeenkomsten voor kleine groepen veteranen die onder
professionele begeleiding een gezamenlijke missieervaring of gebeurtenis delen. Hieronder worden
activiteiten beschreven op het gebied van erkenning en
waardering die door het NLVi zijn georganiseerd.
De jaarlijkse Veteranenlezing vond op 1 november 2021
plaats. Tijdens deze lezing met de titel ‘Mijn opa, mijn
vrijheid: De oorlog door generaties’ werd ook het boek
‘Militaire Ooggetuigen. Nederlands-Indië 1941-1949.
Beleving, terugblik en doorwerking’ gepresenteerd.
Het boek is gebaseerd op de getuigenissen van ruim
honderd veteranen die deel uitmaken van de ‘Interviewcollectie Nederlandse Veteranen’ (ICNV). De Indiëveteranen vertellen in dit boek openhartig over wat zij
hebben meegemaakt en hoe ze hier op terugkijken.
In 2021 is 646 keer een gastspreker in het kader van
‘Veteraan in de klas’ ingezet en daarmee zijn 19.060
jongeren bereikt. In deze gastlessen maken leerlingen
kennis met een veteraan die als militair is ingezet tijdens
een oorlog of vredesmissie. Deze veteranen zijn
uitstekend in staat persoonlijke verhalen te delen met
jongeren. Gastlessen van veteranen zijn een goed
voorbeeld van levend en bevraagbaar onderwijs.

16

Op 28 januari 2022 organiseerde het NLVi, in samenwerking met de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG),
een online inspiratiebijeenkomst ter stimulering van lokale
en regionale veteranenactiviteiten. Deze online inspiratiedag voor gemeenten werd uitgevoerd in samenwerking
met het Nationaal Comité Veteranendag (NCVD).
Er is uitgebreid gesproken over de mogelijkheden voor
erkenning en waardering van veteranen in de gemeenten
via het (online) onderwijs, het aanleggen van een ‘Wit
Anjer Perkje’ als eerbetoon aan de veteranen in de
gemeente, de online mogelijkheden om veteranen te
eren en er zijn praktijkvoorbeelden van deelnemende
gemeenten gedeeld.
Door het NLVi is in 2021 en in 2022 aandacht gegeven aan
specifieke groepen veteranen. Zo zijn de Indië-veteranen
tijdens de ‘lockdown’ (in verband met de COVID-19
pandemie) door het NLVi benaderd om ze een hart onder
de riem te steken. Er zijn daarnaast door het NLVi
verschillende bijeenkomsten georganiseerd naar aanleiding van relevante en actuele thema’s. Op 30 augustus
2021 is een bijeenkomst georganiseerd voor Afghanistanveteranen. Tijdens deze bijeenkomst spraken de veteranen
met elkaar over de situatie in Afghanistan die door de
machtsovername van de Taliban was ontstaan. Doel van
de bijeenkomst was het vinden van steun bij elkaar. Ook
zijn er op 1 en 3 maart 2022 bijeenkomsten georganiseerd
voor Indië-veteranen en hun naasten. Op deze dagen was
er ruim aandacht voor vragen over het dekolonisatieonderzoek en was er ruimte om onderling ervaringen uit
te wisselen. Ruim 100 Indië-veteranen en hun naasten
hebben aan deze bijeenkomsten deelgenomen. Tot slot
is op 9 april 2022 een bijeenkomst georganiseerd voor
veteranen die behoefte hadden om onder professionele
begeleiding te praten over wat het conflict in Oekraïne bij
hen teweeg bracht.
Het NLVi en het Leger des Heils hebben op 7 september
2021 een themabijeenkomst over veteranenzorg
georganiseerd. In de opvanglocaties van het Leger des Heils

zoeken veteranen soms onderdak. Het Leger des Heils en
het NLVi bekijken samen hoe ze deze veteranen binnen
het Leger des Heils beter kunnen bereiken en hoe ze hen
passende hulp kunnen bieden. Dit sluit aan bij de
aanbevelingen die de Veteranenombudsman in zijn
rapport ‘Noodopvang Veteranen’ heeft geformuleerd.
Het NLVi organiseert twee keer per jaar een thuisfrontdag. Vanwege de coronamaatregelen vond de
thuisfrontdag op 17 april 2021 online plaats.
De thuisfrontdag op 2 oktober kon wel bij het NLVi
in Doorn plaatsvinden, zodat er sprake was van een
daadwerkelijke fysieke ontmoetingsdag. Er waren
relaties van actieve en postactieve veteranen aanwezig.
Tijdens de thuisfrontdag was er ook specifiek aandacht
voor het thuisfront van Afghanistan-veteranen.
Zij konden met elkaar in gesprek gaan over de situatie
in Afghanistan en wat dit kan betekenen voor de
thuissituatie.
Waardering voor het thuisfront van veteranen wordt ook
gegeven door het verstrekken van de anjerbroche.
De anjerbroche is bedoeld als blijk van waardering van
de uitgezonden militair voor die persoon die tijdens

de uitzendperiode het meest voor hem of haar heeft
betekend. De anjerbroche heeft de zilveren roos in 2014
vervangen.
Veteranen die geregistreerd staan bij het NLVi hebben in
oktober 2021 een presentje ontvangen. Dit was
onderdeel van de uitvoering van de motie Kerstens c.s.
(kamerstuk 35 300-x, nr. 79). Die motie heeft geleid tot
het inzetten van een deel van het niet bestede
subsidiebedrag (2020) van stichting Nederlandse
Veteranendag (NLVD) voor andere activiteiten op het
gebied van erkenning en waardering. Het presentje werd
meegeleverd met het Checkpoint magazine en bestond
uit twee speldjes met de afbeelding van de Veteranenvlag. De veteraan kan de speldjes cadeau geven als dank
voor ervaren steun en waardering. Met de speldjes
kunnen veteranen en burgers hun erkenning en waardering voor de veteranen laten zien. Hieronder wordt een
overzicht gegeven van de activiteiten die zijn uitgevoerd
om invulling te geven aan de motie Kerstens c.s. Hierbij
wordt eveneens per activiteit de stand van zaken
beschreven. De activiteiten ‘Veteranenvlag’ en ‘Namen
op bruggen en viaducten’ komen bij beschrijving van het
Veteranen Platform (VP) op blz 20 ook aan de orde.

Activiteiten

Stand van zaken

• Veteranenvlag

• € 50.000 toegekend.
• 1.000 vlaggen besteld en begeleidende flyer gedrukt.
• Vlaggen in juni 2021 verstuurd aan provincies, gemeenten,
waterschappen, openbare bibliotheken, Operationele Commando’s,
militaire complexen, veteranenorganisaties, ontmoetingscentra, etc.

• Vernoemen van bruggen en
viaducten

• € 40.000 toegekend verdeeld over 2021 en 2022.
• Inhuur van projectleider die afstemt met gemeenten en Rijkswaterstaat
over de uitvoering.
• In 2020 zijn 6 bruggen/viaducten vernoemd, in 2021 zijn 14 bruggen/
viaducten vernoemd en er staan nog 26 benoemingen gepland in 2022
en 2023.

• Activiteiten voor veteranen
lokaal georganiseerd of in
veteranenontmoetingscentra

• € 270.000 toegekend aan stichting Ondersteuning Veteranen Activiteiten
(OVA).
• Door COVID 19-maatregelen zijn weinig activiteiten mogelijk geweest
• € 67.228 is besteed.
• De termijn voor de besteding van het budget is verlengd tot 1 juli 2024.

• Eenmalige bijdrage Nationale
Veteranen begraafplaats Loenen

• € 35.000 toegekend voor aanschaf van grafstenen.

• Aanschaf kledingpakket ‘Veteraan
in de klas’

• € 35.000 beschikbaar gesteld.
• € 8.000 besteed.

• Presentje voor veteranen

• € 250.000 beschikbaar gesteld.
• Verstrekken van veteranenpresentje (pins met veteranenvlag).

17

Educatief programma:
Veteraan in de klas:
• 19.060 leerlingen/
jongeren bereikt.

Veteranenpassen
verstrekt:
• 403 aan veteranen in
werkelijke dienst.

• Een groep van 646
gecertificeerde
gastsprekers
verzorgde de
gastlessen.

• 891 aan postactieve veteranen.

€M 21,7

• Totaal aantal
veteranenpashouders
85.708.

ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld heeft
samen met het NLVi een podcast met de titel ‘Moreel
Trauma’ gemaakt. In deze podcast nemen verschillende
onderzoekers en veteranen de luisteraar mee in het
thema morele verwonding. Deze podcast benadert
morele verwonding vanuit meerdere gezichtspunten en
biedt daardoor een bredere maatschappelijke context.

Het Nationaal Comité Veteranendag
Het Nationaal Comité Veteranendag (NCVD) richt
zich op het bestendigen en bevorderen van maatschappelijke erkenning van en waardering voor alle
Nederlandse veteranen. Het NCVD heeft de volgende
hoofdtaken: het organiseren van de Nederlandse
Veteranendag, het uitvoeren van een publiekscampagne en het initiëren en coördineren van
educatieve en andere activiteiten die bijdragen aan
maatschappelijke erkenning en waardering.
Bij de uitvoering van deze taken wordt het NCDV
ondersteund door het Nederlands Veteraneninstituut
(NLVi).
De coronamaatregelen hebben ook in 2021
invloed gehad op de Nederlandse Veteranendag.
Met uitzondering van de ceremonie in de Koninklijke
Schouwburg zijn alle andere programmaonderdelen
geannuleerd. De ceremonie in de Koninklijke
Schouwburg en het hierop volgende studioprogramma
werd door de NOS uitgezonden. 300.000 kijkers hebben
hiernaar gekeken. Ook op Facebook en Instagram is hier
aandacht aan gegeven. Om de maatschappelijke
erkenning en waardering voor veteranen tijdens de

Overige activiteiten:
•	Bijeenkomsten voor veteranen
en hun relaties in het kader
van relevante actuele thema’s,
zoals de opmars van de Taliban
in Afghanistan, het onderzoek
naar de Nederlandse inzet in
voormalig Nederlands-Indië
en de inval van Rusland in
Oekraïne.

COVID-19 pandemie toch uit te kunnen dragen en te
stimuleren is de publiciteitscampagne rondom de
Nederlandse Veteranendag geïntensiveerd. Nieuw dit
jaar was het MAX-tv-programma ‘Ode aan onze
veteranen’ waarin muziek gebaseerd op verhalen van
vier veteranen centraal stond. In dit programma werden
deze veteranen door bekende artiesten toegezongen.
In de week na de Nederlandse Veteranendag ontvingen
2000 deelnemers een uitnodiging om deel te nemen aan
het publieksonderzoek van de Defensie Draagvlakmonitor. Uit de resultaten blijkt dat zes op de tien Nederlanders (veel) belangstelling hebben voor veteranen en
hun ervaringen. Daarmee is de mate van belangstelling
weer op hetzelfde niveau als voor de COVID-19
pandemie. Nederlanders gaven in 2021 een hoger
rapportcijfer voor de aandacht die er was voor de
Nederlandse Veteranendag in vergelijking met 2020 (een
6,9 tegenover een 6,7). In bijlage 2 vindt u een overzicht
van de kijkcijfers en de waardering van de
publiciteitscampagne van de Nederlandse Veteranendag.
De coronamaatregelen hadden ook gevolgen voor
de andere activiteiten van het NCVD. Zo zijn de
geplande anjerconcerten opgeschort en is het inrichten
van veteranententoonstellingen en het plaatsen van de
Veterans’s View¹ geannuleerd. Wel is het schoolconcert
‘De missie: Ver weg en toch dichtbij’ vanaf 4 november
2021 beschikbaar gesteld aan scholen voor leerlingen
van tien tot en met veertien jaar. De nieuwe
schoolvoorstellingen van de Regimentsfanfare ‘Garde
Grenadiers en Jagers’ van de Koninklijke Landmacht
staan ter beschikking voor groepen leerlingen gedurende
de schooljaren 2021-2022 en 2022-2023. Om jongeren

1 	De Veterans’ View is een installatie in de vorm van een grote baret
waaronder verhalen van veteranen op een opvallende, moderne en
interactieve manier worden gepresenteerd.

18

bij de Nederlandse Veteranendag en het veteranenthema
in het algemeen te betrekken, wordt ieder jaar een
scholenwedstrijd georganiseerd. De winnaar mag naar
de Nederlandse Veteranendag, ontmoet Z.M. de Koning
en mag met zijn klas een rondvlucht maken in een
Dakota DC3.
Om de aandacht voor de erkenning en waardering voor
veteranen te stimuleren is een nieuwe voorstelling
genaamd ‘Afghanistan, een flashback’ gemaakt.
Deze voorstelling laat veteranen, hun thuisfront en
andere betrokken, live aan het woord. De gesproken

ervaringen worden gecombineerd met muziek. Door de
voorstelling krijgen de bezoekers een breder beeld van de
inzet in Afghanistan. De voorstelling is bedoeld voor
groepen van ongeveer 40 tot 50 personen.
De witte anjer staat symbool voor het tonen van
persoonlijke erkenning en waardering aan veteranen.
Om dit verder uit te dragen is het initiatief uit 2019, om
gemeenten te vragen ‘Witte Anjer Perkjes’ aan te leggen,
verder uitgerold. Dit is succesvol ontvangen door
meerdere gemeenten en op dit moment zijn er meer dan
150 gemeenten die een ‘Wit Anjer Perkje’ hebben
aangelegd.

De Nederlandse Veteranendag
• Ceremonie in Koninklijke Schouwburg
met beperkt aantal aanwezigen.
• Live uitzending NOS (ceremonie
Koninklijke Schouwburg en studioprogramma), bereik 300.000 mensen.
• Uitzending Omroep Max ‘Ode aan
onze veteranen’, bereik 1.500.000
kijkers.
• Rapportcijfer 6,9.

Andere activiteiten
• Digitale inspiratiedag
voor gemeenten.

Publiekscampagne
• 	Radio, tv, kranten en sociale media zijn
belangrijke informatiemiddelen, 		
publiekscampagne is geïntensiveerd.

Educatie
• Schoolconcert ‘De missie: Ver weg en
toch dichtbij’ vanaf 4 november 2021
beschikbaar voor scholen.

Maatschappelijke erkenning
•	80% van de Nederlanders geeft
aan waardering te hebben voor
de veteranen.
•	Steun voor Nederlandse
deelname aan vredesmissies
neemt toe.
•	Beeldvorming over veteranen is
positief, maar er zijn wel meer
zorgen om de
psychische gezondheid van
veteranen.
•	Gemeentelijke anjerperken, eind
2021 waren er 150 aangelegd.
•	Belangstelling voor veteranen is
terug op het niveau van voor de
coronacrisis.
•	Meer dan 50% van Nederlanders
kent de symboliek van het dragen
van de ‘witte anjer’ niet.
•	40% van de Nederlanders kent
juiste beschrijving van het begrip
‘veteraan’.

19

Vereniging Veteranen
Platform
Subsidie Defensie:

€ 178.470
Het Veteranen Platform (VP) is in 1989 opgericht en
behartigt de belangen van de Nederlandse veteranen en
hun relaties via 90 aangesloten veteranenorganisaties.
Het VP is voor Defensie een gewaardeerde
gesprekspartner en wordt betrokken bij relevante
onderwerpen, zoals de veteranenstatus in relatie tot
mogelijke nieuwe vormen van militaire inzet en de
transitie van militairen van Defensie naar de civiele
maatschappij. Zo stond de eindejaarsbijeenkomst 2021
van het VP in het teken van transitie(zorg). Verder werkt
het VP samen met Defensie aan het bevorderen van het
‘veteranengevoel’ van veteranen in werkelijke dienst.
Het VP steunt commandanten ook bij het verstrekken
van informatie aan veteranen in werkelijke dienst over
wat de veteranengemeenschap hen te bieden heeft.
Daarnaast speelt het VP een belangrijke rol bij de
uitvoering van het nuldelijnsondersteuningssysteem
(NOS). Het NOS is een netwerk van getrainde vrijwilligers
dat veteranen en hun relaties ondersteunt door het
bieden van een luisterend oor of praktische hulp. Voor
meer informatie over het NOS zie het hoofdstuk
‘Bijzondere zorgplicht’.
Het VP is een initiatief gestart om bij veteranenevenementen, zoals bijvoorbeeld de Nederlandse
Veteranendag, op publieke gebouwen in Nederland de
Veteranenvlag te hijsen. Dit initiatief is door Defensie en
het vfonds financieel ondersteund. In 2021 zijn 1.000
vlaggen aangeboden aan publieke instanties zoals

20

gemeenten, provincies, ministeries en andere
organisaties die van belang zijn voor de
veteranengemeenschap, met het verzoek deze vlag te
hijsen bij passende gelegenheden. Tijdens de
Nederlandse Veteranendag 2021 heeft de
veteranenvlag een prominente plaats gekregen.
Het Nationaal Project ‘Helden op Bruggen en
Viaducten’ streeft ernaar om de namen van militairen
die na 1960 tijdens missies zijn omgekomen op
bouwkundige kunstwerken geplaatst te krijgen.
Het project wordt gefinancierd door Defensie en het
vfonds en er wordt samengewerkt met Rijkswaterstaat
en ProRail. Het project loopt nu twee jaar en wordt
zeer gewaardeerd door de nabestaanden en de
veteranengemeenschap. In 2020 zijn er zes bruggen en
viaducten vernoemd. In 2021 zijn er veertien vernoemd en voor 2022 en 2023 zijn nog 26 vernoemingen gepland. Vanwege de beperkingen door de
coronamaatregelen zijn veel ceremonies (die plaatsvinden bij de plaatsing van de naam op de brug/het
viaduct) uitgesteld. Deze zullen in 2022 worden
ingehaald. Het project ‘Helden op Bruggen en
Viaducten’ en het eerder genoemde initiatief ten
aanzien van de veteranenvlag zijn beide activiteiten
die onderdeel zijn van de uitvoering van de eerder
beschreven motie kerstens c.s. Hieronder volgt een
overzicht van de bruggen en viaducten die in 2021
zijn vernoemd naar veteranen.

Overzicht Bruggen en Viaducten
Rang

Voorletters

Achternaam

Datum van
overlijden

Missie

Locatie

Sergeant

Ph.W. (Philip)

de Koning

09/11/1979

Libanon

Ridderkerk /Viaduct
A-16-IJselmondserandweg

Korporaal
der 1e klasse

C.P. (Petrie)

Crijns

18/02/1993

voormalig
Joegoslavië

Maastricht/Viaduct
A2-Severenstraat

Soldaat
der 1e klasse

J. (Jeffrey)

Broere

29/03/1996

voormalig
Joegoslavie

Arnhem/ A-12 Viaduct
knooppunt Waterberg

Sergeant

B. (Bart)

Van Boxtel

26/07/2006

Afghanistan

Stein, A76, viaduct
StadhouderslaanNapoleonsbaan

Sergeant-majoor

J.M.B.(Jos)

Leunissen

18/06/2007

Afghanistan

Duiven, A12, viaduct
Duivensbroek

Soldaat der
1e klasse

W.E. (Wesley)

Schol

12/01/2008

Afghanistan

Assen, A28, viaduct Cees
van Dongen rotonde-Bertus
van Hamersveld rotonde

Korporaal der
1e klasse

A.G. (Aldert)

Poortema

12/01/2008

Afghanistan

Sudwest-Fryslan, viaduct
over A7, afrit 21

Sergeant der
1e klasse

H.M. (Henry)

Hoving

06/07/2016

Mali

Oldambt, viaduct A7,
verlengde Kloosterlaan

Korporaal

K. (Kevin)

Roggeveld

06/07/2016

Mali

Groningen, viaduct A7,
afslag 35 Hoogkerk

Kapitein

R.T.L. (René)

Zeetsen

17/03/2015

Mali

Venlo, viaduct A73,
Venloseweg

Eerste Luitenant

E. (Ernst)

Mollinger

17/03/2015

Mali

Gilze-Rijen, A58, viaduct
Molenschot

Marinier der
1e klasse

R. (Rico)

Bos

19/10/1993

Cambodja

Steenwijkerland, Spoorbrug
Witte Paarden

Sergeant

A. (Arie)

Van Vlaanderen

10/10/1951

Korea

Arnhem, A12, viaduct
knooppunt Waterberg

Kapitein

B.J.T. (Ber)

Kamervaar

18/03/1953

Korea

Arnhem, A12, viaduct
knooppunt Waterberg

21

Decoraties
Op grond van artikel 2, lid 2, onder b, van de Veteranenwet en hoofdstuk 1, artikel 2, van het Veteranenbesluit
worden militairen na een missie onderscheiden met een
draaginsigne veteranen en de veteranenpas. Na elke
missie wordt het draaginsigne veteranen uitgereikt aan
nieuwe veteranen. Indien de veteraan gebruik wil maken
van de faciliteiten gekoppeld aan de veteranenpas,
kan hij de veterenpas aanvragen en wordt deze verstrekt
door het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi).
De Nederlandse onderscheidingen voor deelname aan
operaties zijn een blijk van erkenning en waardering voor

22

diegenen die door de overheid zijn uitgezonden en
ingezet onder veelal buitengewone en moeilijke
omstandigheden. Onderscheidingen hebben voor de
ontvanger vaak een zeer persoonlijke betekenis en
dragen bij aan het gevoel van (maatschappelijke)
erkenning en waardering.
De coronamaatregelen hadden ook in 2021 invloed op
de uitvoering van het decoratiebeleid. Archieven waren
door de maatregelen (tijdelijk) niet beschikbaar en
hierdoor konden er minder dossiers worden
behandeld.

0

0

0

0

Militaire Willems-Orde

Bronzen Leeuw

Bronzen Kruis

Vliegerkruis

0

138

17

60

Kruis van Verdienste

Mobilisatie
Oorlogskruis

Nieuw-Guinea
Herinneringskruis

Ereteken voor
Orde en Vrede

22

10

2377

0

Draaginsigne
Gewonden

Gevechtsinsigne

Herinneringsmedaille
Internationale Missies

Tolkenpenning

23

Draaginsigne Gewonden
Ook in 2021 is aandacht besteed aan het bij
leidinggevenden en hulpverleners onder de aandacht
brengen van de procedure en de criteria voor het
Draaginsigne Gewonden (DIG). Het doel hiervan is het
scheppen van helderheid en het voorkomen van onjuiste
verwachtingen. Daarnaast blijven zowel Defensie als de
Centrale Adviescommissie Draaginsigne Gewonden
(CADIG) zoeken naar mogelijkheden om het
aanvraagproces te verkorten. Recent zijn bijvoorbeeld
de procesafspraken vernieuwd met de instellingen
binnen het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV)
om de doorlooptijd van aanvragen DIG te verkorten.

Herziening decoratiestelsel
De veranderde wijze van inzet van de krijgsmacht kan
gevolgen hebben voor de grondslag waarop decoraties
worden toegekend. De commissie ‘Herzien
Decoratiestelsel’ is ingesteld met als taak te adviseren
over het gebruik en de betekenis van decoraties, voor
zover deze vallen onder de verantwoordelijkheid van het
ministerie van Defensie. De ‘Commissie Decoraties
Defensie’ zal de aanbevelingen uitwerken en dit zal

24

leiden tot de invoering van een aantal nieuwe
onderscheidingen en varianten op bestaande
onderscheidingen.

Bijeenkomsten en reünies
In artikel 2 onder c, van de Veteranenwet en in
hoofdstuk 1, artikel 3 van het Veteranenbesluit wordt
het faciliteren van bijeenkomsten en reünies genoemd.
In 2021 zijn, vanwege de coronamaatregelen, een
beperkt aantal bijeenkomsten en/of activiteiten
georganiseerd in het kader van de regeling
reüniefaciliteiten.
Tijdens de periode van de coronamaatregelen zijn er in
overleg met de defensieonderdelen en de diverse
verbanden alternatieven gezocht om zoveel als mogelijk
de doelstelling van de regeling te kunnen realiseren. De
veteranendagen van de Operationele Commando’s zijn
in 2021 niet georganiseerd.

Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers
Binnen de Veteranenwet vormen Militaire Oorlogs- en
Dienstslachtoffers (MOD) een separate doelgroep.
Nederland kent ongeveer 12.500 geregistreerde

MOD’ers. Eén derde van de MOD’ers heeft ook de
status ‘veteraan’. Het ministerie van Defensie
organiseert, als erkenning voor hetgeen deze (oud)
medewerkers in hun diensttijd is overkomen en als
waardering voor hetgeen zij voor de organisatie
hebben gedaan, MOD-dagen. Iedere MOD’er
ontvangt eens per twee jaar een uitnodiging om een
MOD-dag bij te wonen. In 2021 was Oost-Nederland
aan de beurt. Vanwege de coronamaatregelen zijn de
MOD-dagen verplaatst van mei naar oktober 2021.
Eén van de dagen was ook via een livestream te
volgen voor diegene die nog terughoudend waren ten
aanzien van een fysieke deelname aan het
evenement. Er hebben ongeveer 1000 gasten
deelgenomen aan de MOD-dagen in 2021. Het
programma werd door de aanwezigen gewaardeerd
met een 9.
In 2022 vonden de MOD-dagen als vanouds weer in
mei plaats. Ditmaal voor de MOD’ers woonachtig in
West-Nederland (en het buitenland). Het programma
werd dit jaar door de aanwezigen gewaardeerd met
een 8,9.

Veteranenstatus in de toekomst
In de veteranennota 2019-2020 is nadrukkelijk aandacht
geweest voor de invloed van technologische innovaties
die mogelijk hun intrede doen binnen de defensieorganisatie. Deze innovaties en de veranderende wereld
om ons heen brengen nieuwe vormen van militaire inzet
met zich mee. Denk hierbij aan inzet in het cyberdomein
en het besturen van onbemande vliegtuigen op afstand.
Deze (toekomstige) vormen van inzet vragen om een
beschouwing van de criteria voor het bepalen van de
veteranenstatus.
In de Veteranenwet is het begrip veteraan gedefinieerd.
Uit de definitie blijkt dat inzet onder oorlogsomstandigheden of deelname aan een missie die bij
een regeling van de minister van Defensie is aangewezen
leidt tot de veteranenstatus. De wet biedt momenteel
voldoende ruimte om ook toekomstige vormen van
inzet te voorzien van de veteranenstatus.
Een aanpassing in de wet is hierdoor niet nodig.
Het ministerie van Defensie blijft de ontwikkelingen
op dit vlak volgen en blijft hierover in gesprek met de
relevante stakeholders.

25

7 | Zorg
In artikel 3 en artikel 4 van de Veteranenwet wordt de zorgplicht voor, tijdens en na de missie
beschreven. In het Veteranenbesluit wordt deze zorgplicht in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3 verder
toegelicht. De zorgplicht voor, tijdens en na de missie heeft als doel de militair en zijn relatie goed
voor te bereiden op de missie, te ondersteunen bij een zorgbehoefte (van de relatie en/of de militair)
tijdens de missie en om bij terugkeer zorg aan te bieden zodat eventuele negatieve gevolgen van de
uitzending onderkend en behandeld kunnen worden.

Zorgplicht voor, tijdens en na de inzet
Defensie heeft een zorgplicht voor militairen voor,
tijdens en na inzet. Militairen moeten uitzendgeschikt
zijn. Zij worden daarom fysiek en mentaal voorbereid en
getraind voor uitzending. Algemene informatie over de
kenmerken van de uitzending en specifieke informatie
over het inzetgebied komen nader aan de orde tijdens
een zogeheten opwerkprogramma. Tijdens het
opwerken worden ook algemene en specifiek militaire
onderwerpen onderwezen en beoefend. Personeel dat
deelneemt aan een missie is verplicht dit opwerktraject
te volgen.
Om tijdens de missie de zorg en professionele
ondersteuning aan militairen te kunnen bieden is –
net als in Nederland – een zorg- en hulpverleningsteam
aanwezig: het Sociaal Medisch Team (SMT). Het SMT
adviseert de commandant onder andere over de
inzetbaarheid van het personeel en over de repatriëring
uit het missiegebied. De samenstelling van een SMT is
afhankelijk van de aard en grootte van de missie. Voor
kleine missies zonder eigen SMT is op afroep een SMT in
Nederland beschikbaar.
Direct na de missie wordt de nazorg door Defensie
georganiseerd. De nazorg bestaat onder andere uit een
adaptatieprogramma (vaak uitgevoerd op een locatie
tussen het missiegebied en Nederland) en een
terugkeergesprek (drie maanden na terugkeer)
uitgevoerd door het Bedrijfsmaatschappelijk Werk
(BMW) van Defensie. Sinds enkele jaren is het mogelijk

26

dat relaties samen met een veteraan dit terugkeergesprek voeren. Vervolgens wordt door middel van de
‘vragenlijst na missie of inzet’ gevraagd hoe het met de
veteraan gaat en of hij een zorgbehoefte heeft. Deze
vragenlijst wordt ongeveer zes maanden na terugkeer in
Nederland aangeboden. Ook het thuisfront ontvangt een
vragenlijst.
Veteranen in werkelijke dienst met een (uitzendgerelateerde) zorgbehoefte krijgen hun zorg van (of door
tussenkomst van) de Defensie Gezondheidszorgorganisatie (DGO). De (militair) arts van het onderdeel
waar zij zijn geplaatst wordt beschouwd als de
zorgcoördinator van deze veteranen.
Post-actieve veteranen en hun relaties met een
uitzendgerelateerde zorgvraag kunnen contact opnemen
met het Veteranenloket. Het Veteranenloket is er voor
vragen over materiële en immateriële zorg.
Het Veteranenloket vormt de toegang tot het Landelijk
Zorgsysteem voor Veteranen (LZV). Meer informatie over
het Veteranenloket en het LZV leest u verderop in dit
hoofdstuk.
Veteranen in werkelijke dienst die vanwege ziekteverzuim
niet kunnen werken worden door zorg van het ministerie
van Defensie gereintegreerd. Re-integratiezorg en
materiële zorg voor post-actieve veteranen wordt
verzorgd door het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)
en het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds/Bijzondere
Regelingen Defensie (ABP/BRD).

Vragenlijst na missie of inzet
Het ministerie van Defensie stuurt de ‘vragenlijst na
missie of inzet’ naar veteranen en hun thuisfront,
ongeveer zes maanden nadat de veteraan is
teruggekeerd van de missie of inzet. Het invullen van de
vragenlijst is niet verplicht. Het responscijfer van
veteranen en het thuisfront was in 2021 respectievelijk
50 procent en 52 procent. In 2020 waren deze
responscijfers 49 procent (veteranen) en 46 procent
(thuisfront).

Ervaren gezondheid op
moment van afname
van de vragenlijst

Uit de vragenlijst na missie of inzet blijkt een overgroot
deel van de uitgezonden militairen een goede gezondheid
te ervaren. Daarnaast geven veel veteranen aan dat zij
door de uitzending positieve ervaringen hebben
opgedaan. Echter, een klein deel van de uitgezonden
militairen ervaart wel gezondheidsproblemen waarvoor
hulp noodzakelijk is. Omdat bij het invullen van de
vragenlijst veteranen vaak nog in werkelijke dienst zijn,
wordt de zorg verstrekt door de Defensie
Gezondheidszorg Organisatie (DGO).

Fysieke klachten en
gezochte hulp

Redenen om contact
op te nemen

72%

95%

Geen reden (72%)
Psychologische indicatie (15%)
Eigen behoefte aan een
gesprek (8%)
Psychologische indicatie en eigen
behoefte aan een gesprek (5%)

Geen fysieke klachten (95%)
Fysieke klachten waarvoor hulp
gezocht is (4%)
Fysieke klachten waarvoor geen
hulp gezocht is (1%)

90%
Goed tot uitstekend (90%)
Gaat wel (8%)
Matig tot slecht (2%)

Aanpassen aan situatie

Groei na de uitzending

1,9%

0,1%

1,1%

34,2%

34,4%

34,9%

43,3%

Ervaart
problemen
met steun

Kan thuis
draai niet
vinden

Kan op het
werk draai
niet vinden

Ik ben meer
geneigd om
dingen die
verandering
nodig hebben
te veranderen

Mijn eigen
leven heeft
voor mij meer
waarde
gekregen

Ik voel me
sterker met
andere
mensen
verbonden

Ik weet beter
dan voorheen
dat ik
moeilijkheden
aankan

27

8 | Bijzondere zorgplicht
De overheid heeft, vanwege de bijzondere rechtspositie van de krijgsmacht, een bijzondere zorgplicht
voor veteranen. De militair heeft immers de plicht de aan hem opgedragen taken uit te voeren, vaak
onder zware omstandigheden met mogelijke gezondheidsrisico’s. Dit betekent dat veteranen met
gezondheidsklachten als gevolg van hun inzet tijdens oorlogsomstandigheden of tijdens missies,
zorg, ondersteuning en begeleiding van de overheid verdienen. In artikel 5 van de Veteranenwet en
hoofdstuk 4 van het Veteranenbesluit wordt de bijzondere zorgplicht voor veteranen (en hun relaties)
beschreven. De bijzondere zorgplicht heeft als doel de veteraan (weer) deel te laten nemen aan het
maatschappelijke verkeer, om gezondheidsklachten ten gevolge van de inzet te voorkomen en om de
veteraan in werkelijke dienst inzetbaar te houden.

De bijzondere zorgplicht beschreven in de Veteranenwet
en het Veteranenbesluit vertaalt zich in een stelsel van
regelingen, faciliteiten en aanspraken voor de veteraan
en zijn relaties op het gebied van materiele en
immateriële zorg. De onderlinge afstemming met de
diverse spelers in dit veld is er altijd op gericht om de
keten als geheel beter te laten functioneren zodat de
veteraan kan rekenen op de beste zorg.

Immateriële zorg
Immateriële zorg heeft betrekking op de ondersteuning
en zorg aan veteranen en relaties met uitzendgerelateerde (psychische en psychosociale) problemen, op het
gebied van revalidatie, re-integratie, maatschappelijke
ondersteuning en geestelijke gezondheidszorg.
Veteranen in werkelijke dienst zijn verplicht om gebruik
te maken van de Defensie Gezondheidszorg Organisatie
(DGO). Zij kunnen met gezondheidsproblemen terecht
bij het Eerstelijns Gezondheidszorgbedrijf (EGB). Binnen
het EGB zijn sinds enkele jaren praktijkondersteuners
huisarts Geestelijke Gezondheidszorg (POH GGZ)
werkzaam. Deze POH GGZ kunnen militairen/veteranen
in werkelijke dienst met psychische en psychosociale
problemen zorg en ondersteuning bieden. De militair
arts kan militairen/veteranen in werkelijke dienst ook
verwijzen naar Militaire Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ). De MGGZ is een tweedelijns zorgbedrijf en
onderdeel van de DGO. De MGGZ behandelt militairen
en veteranen in werkelijke dienst met psychische en
psychosociale problemen. De MGGZ maakt daarnaast
onderdeel uit van het Landelijk Zorgsysteem voor
Veteranen (LZV), zodat ook postactieve veteranen met
uitzendgerelateerde pyschische problemen binnen de
MGGZ behandeld kunnen worden.

Veteranenloket
Het Veteranenloket, onderdeel van het het Nederlands
Veteraneninstituut (NLVi), faciliteert de toegang tot
zowel de materiële als de immateriële zorg en verzorgt

28

de dienstverlening voor (postactieve) veteranen en hun
relaties en voor Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers
(MOD’ers) en hun relaties.
Op 31 december 2021 waren 2.391 cliënten bij de sectie
Zorgcoördinatie in begeleiding. Ruim vijf procent van deze
casussen betrof relaties van veteranen. In totaal zijn er 989
casussen in 2021 afgehandeld.
Van alle afgehandelde casussen bedroeg de gemiddelde
doorlooptijd 654 dagen. De afgehandelde casussen
bestonden voor een groot deel uit kortlopende dossiers,
waarbij de hulpvraag relatief snel kon worden
beantwoord. De gemiddelde looptijd van de casussen die
op 31 december 2021 nog in behandeling waren bedroeg
1.126 dagen. De bestaande caseload bestaat uit een
groter wordende groep veteranen die zeer langdurig tot
permanent zorg behoeven, waardoor de gemiddelde
doorlooptijd ieder jaar stijgt.
In 2021 kregen in totaal 862 veteranen en 113 relaties van
veteranen een zorgcoördinator toegewezen. Ook leidde
het Veteranenloket in totaal 399 veteranen en
59 relaties van veteranen door naar het gespecialiseerd
maatschappelijk werk.
Om veteranen met een zorgvraag met het NLVi en de
veteranenzorg in contact te brengen is binnen het NLVi
ook een zogenoemd ‘Reach Out Team’ werkzaam.
Dit Reach Out Team heeft als doel om actief veteranen te
benaderen die het lastig vinden om contact of hulp te
aanvaarden. Deze veteranen worden door partners,
collega’s, vrienden of familie onder de aandacht van het
NLVi gebracht.
In de Veteranennota 2020-2021 is beschreven dat het
Veteranenloket ook de loketfunctie voor incidentmeldingen uitvoert. Veteranen die melding willen maken
van incidenten die plaatsvonden tijdens hun inzet of missie
kunnen hiervoor het Veteranenloket benaderen. In 2021
zijn er geen incidenten bij het Veteranenloket gemeld.

Telefonische
bereikbaarheid
< 1 minuut:

Contact met de
zorgcoördinator
< 3 werkdagen:

95% (norm is 90%)

98% (norm is 90%)

Doorlooptijd van
initiële aanmelding
tot zorgplan
< 4 weken:
99% (norm is 90%)

11.840 maal telefonisch
benaderd

Nuldelijnsondersteuning
Het Nuldelijnsondersteuningsysteem (NOS) biedt
de veteraan en zijn relatie ondersteuning bij problemen.
Deze hulp kan bestaan uit een gesprek, een luisterend
oor, maar kan ook bestaan uit het doorgeleiden naar het
Veteranenloket als de hulpvraag professionele zorg
vereist. Het NOS is een laagdrempelig landelijk dekkend
netwerk dat 24 uur per dag en zeven dagen in de week
bereikbaar is voor veteranen, MOD’ers en hun relaties.
Nuldelijnsondersteuners zijn verbonden aan een
veteranenvereniging (lid van het Veteranen Platform
(VP)) of een Veteranen Ontmoetingscentrum (VOC).
Sinds 1 januari 2021 is de uitvoerende organisatie van
het NOS en daarmee de coördinatie van de uitvoering
van de nuldelijnsondersteuning ondergebracht bij het
Nederlands Veteraneninstituut (NLVi). Hierdoor is de
samenwerking met de professionele zorg- en
hulpverlening voor veteranen versterkt en verdiept.
Daarnaast is in het voorjaar van 2022 het project NOS
2.0 afgerond. Dit project had als doel de kwaliteit van
het NOS te verbeteren, onder andere door het
formuleren van kwaliteitsnormen, het verbeteren van de
aansturing en het aanpassen van de selectie en training

van de nuldelijnsondersteuners. De regionale inrichting
van het NOS die hiermee samenhangt is gerealiseerd.
NOS 2.0 wordt in 2023 geëvalueerd. Veteranen in
werkelijke dienst kunnen voor nuldelijnsondersteuning
ook gebruik maken van het Collegiaal Netwerk Defensie
(CND) en van de Diensten Geestelijke Verzorging
Defensie (DGV). Collegiaal Netwerkers en geestelijk
verzorgers, zijn net als de hierboven genoemde
nuldelijnsondersteuners, geen professionele
zorgverleners. Zij bieden een luisterend oor en zijn
getraind in het tijdig signaleren van mentale problemen.
Indien professionele hulpverlening nodig is zullen zij de
veteraan doorgeleiden naar de Defensie
Gezondheidszorg Organisatie (DGO).
De DGV organiseren uitzendconferenties voorafgaand
aan een missie, dienstverlatersconferenties voor
militairen/veteranen die met functioneel leeftijdsontslag
gaan en hebben een rol bij het begeleid lotgenotencontact. De DGV zijn daarnaast betrokken bij de
organisatie en uitvoering van de terugkeerreizen voor
Dutchbat III-veteranen. De DGV maken deel uit van het
Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV).

29

Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen
Het Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV) is een
civiel-militaire ketenzorgorganisatie met als doel
post-actieve veteranen, dienstslachtoffers en hun
relaties bij missiegerelateerde psychische en
psychosociale problemen in Nederland de meest
passende zorg te bieden. Het LZV is een laagdrempelig,
landelijk dekkend zorgsysteem en het LZV maakt gebruik
van op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde
middelen. Het programmabureau van het LZV
rapporteert aan een commissie binnen de Raad van
Toezicht van het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)
over bijvoorbeeld het aantal clienten, de wacht- en
doorlooptijden en de vastgestelde prestatie-indicatoren.
De Raad van Toezicht van het NLVi bewaakt zo de
kwaliteit van de ketenzorg binnen het LZV.

De wachttijden bij de tweedelijns zorginstellingen
aangesloten bij het LZV zijn bij de meeste instellingen
in 2021 gestegen, mede door de coronamaatregelen
en het hiermee samenhangende hoge ziekteverzuim bij
het zorgpersoneel. Dit heeft ertoe geleid dat de
landelijk vastgestelde aanvaardbare wachttijden
binnen de zorg, de zogenaamde ‘Treeknormen’, zijn
overschreden. Echter vanwege de afspraken tussen de
samenwerkende LZV-instellingen zijn de wachttijden
voor veteranen binnen het LZV lager dan de wachttijden binnen de civiele geestelijke gezondheidszorg
(GGZ).

GGZ Drenthe
VBMW

VBMW

NLVi
MGGZ

REGIO NOORD-OOST

NLVi

Sinaï
Centrum
VIBU VBMW
Centrum ‘45
Jellinek
MGGZ

REGIO
MIDDEN-WEST

Nuldelĳn
- Diensten Geestelĳke Verzorging (DGV) Defensie
Eerste lĳn

MGGZ

DGV

KETENPARTNERS LZV

Sinaï Centrum
Veteranenloket (NLVi)
Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)

Programmabureau LZV
VBMW

NLVi
MGGZ

Tweede lĳn (gespecialiseerde geestelĳke gezondheidszorg)
- Psychotraumacentrum Zuid Nederland
- GGZ Drenthe

Psychotraumacentrum
Zuid Nederland

REGIO ZUID

- Stichting NLVI
• Veteranenloket (aanmelding, informatie,
doorgeleiding naar zorgverleners of
nuldelijnsondersteuners)
• Gespecialiseerd maatschappelĳk werk
- Gespecialiseerd maatschappelijk werk door
Bedrijfsmaatschappelijk Werk (BMW) Defensie

Vincent van Gogh

- Militaire Geestelĳke Gezondheidszorg (MGGZ)
Defensie
- Centrum ‘45
- Sinaï Centrum

VBMW

Aanvullende GGZ
- Jellinek (verslavingszorg)
Spreekuuriocatie
PCT-ZN

- De Waag (onderdeel van De Forensische
Zorgspecialisten)
- Vincent van Gogh Instituut
- Veteranen Intensieve Behandel Unit (VIBU)

30

8

3

civiel

militair

aantal partners
binnen het LZV

In 2022 zijn de ervaringen, de tevredenheid en de
uitkomsten van de begeleiding en behandeling van
veteranen binnen het LZV gemeten. Een gevalideerde
vragenlijst, genaamd VEKTOR (Veteranen Keten
Tevredenheids Onderzoek en Rapportage), is afgenomen
onder een groot deel van de veteranen die vanuit het
LZV zorg ontvangen. Uit de resultaten bleek dat
veteranen het meest tevreden zijn over de contextkennis
van en de bejegening door de hulpverleners, over de
toegankelijkheid van de veteranenzorg en over het
samen beslissen over de inhoud van de behandeling.
In vergelijking met eerder uitgevoerde metingen geven
veteranen aan dat zij positiever zijn over het betrekken
van hun omgeving bij het herstelproces en dat zij beter
weten hoe te handelen indien ze opnieuw klachten
ervaren.

879

1688

cliënten in behandeling
in 2e lijns zorg binnen
het LZV

cliënten in behandeling
bij het gespecialiseerd
maatschappelijk werk
binnen het LZV

Het LZV heeft daarnaast de tevredenheid ten aanzien van
de LZV organisatie uitgevraagd met de Net Promotor Scale
(NPS). Uit de resultaten bleek dat in 2021 het grootste
gedeelte van de veteranen (heel) tevreden was over de
begeleiding en behandeling binnen het LZV.
Binnen het Landelijke Zorgsysteem voor Veteranen
LZV wordt het gespecialiseerd maatschappelijk werk voor
veteranen uitgevoerd door maatschappelijk werkers van
het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) en het
Bedrijfsmaatschappelijk Werk (BMW) Defensie.
Tussen NLVi en BMW vindt overleg plaats over de
samenwerking en de afstemming tussen maatschappelijk
werkers van beide organisaties.
De wachttijden bij het gespecialiseerd maatschappelijk
werk binnen het LZV zijn binnen de afgesproken normen
gebleven.

Totaal

158

aantal cliënten in
behandeling bij BMW

1688

1530

aantal cliënten in
behandeling bij NLVi

aantal cliënten in
behandeling bij het
gespecialiseerd
maatschappelijk werk

Bedrijfsmaatschappelijk werk

31

Bespreekbaar maken van psychische
problemen
Het ministerie van Defensie en het ministerie van
Justitie en Veiligheid zijn aangesloten bij de landelijke
campagne ‘Hey, het is oké’. Doel van deze campagne
is het normaliseren en bespreekbaar maken van
psychische aandoeningen. Veteranen met traumaen stressgerelateerde stoornissen worden via de
campagnewebsite gewezen op de mogelijkheid om
contact op te nemen met het Veteranenloket. Voor
veteranen in werkelijke dienst wordt gewezen op de
mogelijkheid om contact op te nemen met de militair
arts van het Eerstelijns Gezondheidszorg Bedrijf (EGB).
De landelijke campagne loopt nog steeds.
Normaliseren en bespreekbaar maken van psychische
aandoeningen is ook het doel van KNAK, een ‘mental
health initiatief’ gestart door enkele militairen in
werkelijke dienst. Op @knakmoment (instagram)
worden verhalen van militairen gedeeld die met mentale
klachten kamp(t)en en hulp hebben gezocht.
Deze militairen waren ‘geknakt maar niet gebroken’.
Eventuele vragen van militairen die binnenkomen op
het account worden indien gewenst doorgeleid naar
zorg- en hulpverlening.

Veteranen met Onbegrepen Lichamelijke
Klachten
De voorbereidingen voor de uitvoering van de
proefneming Veteranen met Onbegrepen Lichamelijke
Klachten (VOLK) zijn in 2021 gestart. De inhoud van het
programma is gereed en ook de werving van de
deelnemers is gerealiseerd. De doelgroep bestaat uit
veteranen met klachten waarvoor geen afdoende
medische verklaring bestaat, waarbij de veteraan een
verband ziet tussen zijn klachten en de uitzending.
De proefneming wordt uitgevoerd door het Militair
Revalidatiecentrum (MRC) Aardenburg. Op basis van
de resultaten zal worden besloten of, en zo ja, op welke
wijze, het aanbieden van een OLK-behandeling bij
veteranen deel uit kan maken van de in de Veteranenwet
genoemde ‘bijzondere zorgplicht’ voor post-actieve
veteranen. De pilot start dit najaar.

Re-integratie
Het Dienstencentrum Re-integratie (DCR) van Defensie
zet zich in voor re-integratie, gericht op een duurzame
terugkeer in het arbeidsproces binnen defensie of
daarbuiten. Hiertoe werkt DCR samen met externe
partners die ondersteuning bieden bij het werken aan
herstel en het zoeken naar een duurzame en passende
baan.

32

In 2021 zijn 37 re-integratietrajecten van MOD-ers
voltooid. Twaalf daarvan zijn succesvol voltooid
vanwege herstel (drie) en terugkeer op functie of
re-integratie op een andere functie (zeven intern
defensie en twee extern defensie), terwijl vier trajecten
om een andere reden beëindigd zijn. De overige
trajecten (21) worden in de nazorg (eigen risico
dragerschap Werkhervatting Gedeeltelijk
Arbeidsgeschikten (WGA)) begeleid door DCR. In 2021
zijn dertien trajecten aangemeld bij het NLVi
In 2021 zijn er 127 re-integranten uitgestroomd met
een veteranenstatus. Hiervan zijn 89 trajecten succesvol
voltooid vanwege herstel (68) of re-integratie op een
andere functie (21, waarvan 16 intern Defensie en vijf
extern Defensie). 26 trajecten zijn om een andere reden
beëindigd. De overige trajecten (twaalf) worden in de
nazorg begeleid door DCR.
Deze overige trajecten zijn (nog) niet succesvol
gereintegreerd na de reguliere twee jaar ontslagbescherming vanwege de Wet Verbetering Poortwachter en noemt men ook wel nazorg trajecten.
Het ministerie van Defensie heeft het eigenrisicodragerschap voor de werkloosheidswet (WW),
Ziektewet (ZW) en het Werkhervatting Gedeeltelijke
Arbeidsongeschiktheid (WGA) deel van de wet Werk en
Inkomen naar Arbeidsvermogen (WIA) en heeft
daardoor nog een re-integratieverplichting, zolang de
betreffende (ex-)medewerker een WW of WGA uitkering
ontvangt. Deze uitkering wordt, na twee jaar ziekte,
toegekend door het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), maar wordt betaald door
Defensie.
Andere redenen om een re-integratietraject te
beëindigen zijn bijvoorbeeld ontslag wegens
het zonder deugdelijke grond niet nakomen van
re-integratieverplichtingen door de medewerker,
ontslag op eigen verzoek of overlijden.
Zorgcoördinatie verzorgt binnen het Nederlands
Veteraneninstituut (NLVi) de re-integratie van postactieve veteranen. De post-actieve veteraan heeft recht
op begeleiding bij het vinden van werk overeenkomstig
het re-integratiebeleid dat geldt binnen het ministerie
van Defensie en hij daarvoor geen beroep kan doen bij
een werkgever (hoofdstuk 4, artikel 13, van het
Veteranenbesluit). Eind 2021 werden 27 post-actieve
veteranen door Zorgcoördinatie bij hun re-integratie
begeleid. In 2021 zijn negen begeleidings-trajecten
afgesloten en zijn elf trajecten gestart.

1.200
1.000
800
600
400
200
0

Totaal

Veteranen totaal

Oorlog- en dienstongeval
totaal

Totaal in
begeleiding DCR

1028

375

123

In begeleiding Actief

507

159

63

In begeleiding
Post-Actief

521

216

60

33

9 | Materiële Zorg & Voorzieningen
In artikel 5, 6 en 7 van de Veteranenwet wordt materiele zorg voor veteranen met
uitzendgerelateerde problemen beschreven. In hoofdstuk 4 (‘Bijzondere zorgplicht’) en
hoofdstuk 5 (‘Inkomensvoorziening in verband met de zorg’) van het Veteranenbesluit wordt dit
verder toegelicht.

Het Algemeen Burgerlijk Pensioenfond/Bijzondere
Regelingen Defensie (ABP/BRD) verzorgt de materiële
zorg aan (post-actieve) veteranen. Dit houdt in dat het
ABP/BRD uitvoering geeft aan diverse financiële
regelingen waarvoor veteranen in aanmerking kunnen
komen. Zo kan aan de militair, die gewond is geraakt
tijdens de dienst en die hierdoor minstens tien procent
invalide is, een Militair Invaliditeits-pensioen (MIP)
worden toegekend. Hiermee wordt de gewezen militair
financieel gecompenseerd en voorzien van een
basisinkomen. Veteranen met geen of verminderde
inkomsten, die in afwachting zijn van toekenning van
een MIP, kunnen gebruik maken van de laagdrempelige
tijdelijke Inkomensvoorziening. Daarnaast is in 2012
de Ereschuldregeling ingevoerd, met als doel veteranen
met een ‘aandoening door het dienstverband’ via een
eenmalige uitkering erkenning te geven. Tot slot is in
2014 de Regeling Volledige Schadevergoeding (RVS)
vastgesteld.
Deze regeling beoogt compensatie te bieden voor alle
resterende schade die een veteraan of militair oorlogsof dienstslachtoffer (MOD) heeft opgelopen vanwege
een (dienst)ongeval.

Totale
uitvoeringskosten:
€ M 12,4

34

Naast de uitvoering van bovengenoemde financiële
regelingen voert het ABP/BRD voor Defensie ook de
Voorzieningenregeling uit. In deze regeling is een
scala aan voorzieningen opgenomen waarvoor een
veteraanin aanmerking kan komen. Voorbeelden van
deze voorzieningen zijn: financiële tegemoetkoming
in de kosten van het gebruik van een (rolstoel)taxi,
vergoedingen voor de aanpassing van een rolstoel,
vergoeding voor de kosten van de inrichting van een
(aangepaste) nieuwe woning, tegemoetkoming in de
kosten van het vervangen van de garderobe in
verband met de invaliditeit, een financiële
tegemoetkoming in de kosten van het uitvoeren
van een hobby, etc.
Medische keuringen voor het MIP worden verricht
door het team Sociaal Medische Onderzoek (SMO)
van het ABP. Helaas zijn de wachttijden bij het ABP
de laatste jaren opgelopen tot boven de normtijd van
180 dagen. Het overschrijden van de termijn voor een
eerste beoordeling of een herbeoordeling op verzoek
van de veteraan treedt daarom regelmatig op.

Ereschuldregeling:
In 2021 zijn 3
betalingen verricht
voor een bedrag
van 166.512 euro

Inkomensvoorziening
In 2021 is deze 11 maal
toegekend. In totaal
dit jaar is 55.730
euro aan inkomensvoorziening betaald

Regeling Volledige
Schadevergoeding
Totaal toegekend
bedrag in 2021 is
72 miljoen euro

Militair Invaliditeitspensioen (MIP):
In 2021 is 176 maal een
nieuwe MIP toegewezen.
Totaal toegekend bedrag
in 2021 is 62,1 miljoen
euro

Nabestaandenpensioen:
Totaal toegekend
bedrag in 2021 is 19,6
miljoen euro

Sociale Zorg
(o.a. voorzieningen):
11 miljoen euro

Het tekort aan verzekeringsartsen is een belangrijke
oorzaak van de termijnoverschrijding van de medische
keuringen. Om dit tekort op te heffen is in 2019 en 2020
de formatie van het team SMO uitgebreid met drie
verzekeringsartsen. Daarnaast heeft het Bureau
Medische Boordelingen (BMB) van Defensie capaciteit
ingezet voor het wegwerken van de achterstanden bij
SMO/ABP. Ten slotte heeft SMO/ABP diverse maatregelen genomen om de beschikbare spreekuurtijd van
de verzekeringsartsen te vergroten. Vanwege de impact
van de coronamaatregelen op de wachttijden bij de
medische keuringen waren de effecten van de eerder
genoemde maatregelen pas in 2021 zichtbaar. Een lichte
daling van de wachttijden trad in 2021 op, echter in
2022 nemen de wachttijden weer langzaam toe. BMB
biedt ook in 2022 ondersteuning bij de uitvoering van
de keuringen.

Posttraumatisch stressstoornis protocol
Met het Posttraumatische Stressstoornis (PTSS)protocol wordt op gestandaardiseerde wijze de mate
van invaliditeit als gevolg van psychische klachten,
waaronder PTSS, bepaald. Het PTSS-protocol wordt
door zowel Bureau Medische Beoordelingen (BMB) van
Defensie als het team Sociaal Medisch Onderzoek (SMO)
van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP)/
Bijzondere Regelingen Defensie (BRD) gebruikt. In 2016
is het protocol geëvalueerd door de Universiteit
Groningen. De resultaten van deze evaluatie hebben
geleid tot veertien aanbevelingen van de begeleidingscommissie. Voor de uitvoering van de aanbevelingen
heeft Defensie een plan van aanpak opgesteld. Dit plan
van aanpak zal onderdeel uitmaken van besprekingen
met de centrales van overheidspersoneel.

Evaluatie Regeling Volledige
Schadevergoeding
In 2021 heeft de Auditdienst Rijk (ADR) in opdracht
van Defensie een evaluatieonderzoek uitgevoerd naar
de uitvoering van de Regeling Volledige
Schadevergoeding (RVS). Deze Regeling is in 2014 in
werking getreden en had onder meer tot doel om de
toekenning van de schadevergoeding te
vereenvoudigen en te versnellen. Belangrijke reden van
de regeling was het voorkomen van afzonderlijke en
langdurige procedures over de erkenning van
aansprakelijkheid.
De ADR heeft in februari 2022 het onderzoeksrapport
opgeleverd. De belangrijkste bevinding is dat de RVS
voldoet aan de gestelde doelstellingen. Wel heeft de
ADR meerdere verbetersuggesties gedaan. Die
suggesties zijn onder meer: het verbeteren van de
managementinformatie, het bieden van financiële
nazorg nadat de schadevergoeding is uitgekeerd, het
nader bezien van de systematiek van extra
buitengerechtelijke kosten, het verkennen van de
mogelijkheden tot normering en standaardisering zodat
de procedure transparanter, sneller en eenvoudiger
wordt en het betrekken van veteranen en het
meenemen van hun behoeften bij aanpassingen van
de RVS.
Defensie gaat over de uitkomsten en de aanbevelingen
van het onderzoek in overleg met de centrales van
overheidspersoneel. De uitkomsten en aanbevelingen
van het onderzoek worden ook meegenomen in de
herziening van het uitkeringen- en voorzieningenstelsel
waarvan de RVS ook onderdeel uitmaakt.

35

36

37

10 | Onderzoek
Artikel 10 van de Veteranenwet stelt dat wetenschappelijk onderzoek naar uitzendgerelateerde
aandoeningen bevorderd moeten worden. Op basis van artikel 16 van het Veteranenbesluit is budget
beschikbaar gesteld voor het uitvoeren van dit onderzoek. Door het onderzoek wordt de
kennisontwikkeling over de gezondheid, het welzijn en het voorkomen en behandelen van
uitzendgerelateerde aandoeningen bij veteranen bevorderd.
Diverse instanties, zowel binnen als buiten Defensie,
voeren onderzoek uit op het gebied van erkenning,
waardering en zorg voor veteranen. Voorbeelden van
deze instanties zijn het expertisecentrum van de Militair
Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ), instellingen die
participeren in het Landelijk Zorgsysteem voor
Veteranen (LZV), de leerstoel ‘Medisch-biologische en
psychiatrische aspecten van psychotrauma’s’ aan het
Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), de
Nederlandse Defensie Academie (NLDA) en het
Nederlands Veteraneninstituut (NLVi). Bij de uitvoering
van het onderzoek is vaak sprake van verregaande
samenwerking tussen de verschillende instanties.
Het NLVi heeft begin dit jaar een Wetenschappelijke
Adviescommissie (WAC) ingesteld die ingediende
onderzoeksvoorstellen gaat beoordelen.
Dit betreft kortdurende praktijkgebonden onderzoeken
uitgevoerd door instellingen van het LZV en meerjarige
wetenschappelijke onderzoeken gericht op uitzendgerelateerde problematiek en veteranenzorg. Zowel
onderzoeksinstanties binnen Defensie als externe
onderzoeksinstanties kunnen onderzoeksvoorstellen
bij de WAC indienen. De WAC staat onder voorzitterschap van prof. dr. Pauline Meurs en bestaat uit zes
leden en een secretaris.
Het NLVi brengt de onderzoekswijzer ‘Gezondheid en
welzijn van veteranen en veteranenzorg’ uit.
De onderzoekswijzer geeft een overzicht van het lopend
en afgerond onderzoek op het gebied van gezondheid,
zorg en welzijn van veteranen. Hierbij wordt ook het
doel, de uitvoering en de uitkomst van het onderzoek
beschreven. In het tweede helft van 2022 zal de WAC de
onderzoekswijzer gebruiken bij het vaststellen van de
gemeenschappelijke onderzoeksagenda van het NLVi,
het LZV en het ministerie van Defensie. De
onderzoeksagenda moet richting geven aan al het
onderzoek op het gebied van gezondheid, zorg en
welzijn. De onderzoekswijzer ‘Gezondheid en welzijn van
veteranen en veteranenzorg’ is te vinden op de
internetsite van het NLVi (https://www.nlveteraneninstituut.nl/publicaties/onderzoekswijzergezondheid/).

38

Het NLVi is ook gestart met het inventariseren van het
lopend en afgerond onderzoek op het gebied van
erkenning en waardering voor veteranen. Dit zal leiden
tot de publicatie van de onderzoekswijzer ‘Erkenning en
waardering veteranen’ in 2023.
Op 24 mei 2022 heeft de jaarlijkse door het NLVi en LZV
georganiseerde onderzoeksdag plaatsgevonden. Deze
dag had de titel ‘Koersen op innovatie’ en bood ruimte
om na te denken over de toekomstige ontwikkelingen
van het veteranenonderzoek.

Afgerond onderzoek
In de onderstaande tekst volgt een overzicht van
onderzoek dat in 2021 en begin 2022 is afgerond.

Een uitdagende missie.
Uit het onderzoek ‘Veteraan, hoe gaat het met u?’ bleek
dat het (tijdig) zoeken van hulp door veteranen niet
vanzelfsprekend is. Het Nederlands Veteraneninstituut
(NLVi) heeft daarom nader onderzocht wat het zoeken
van hulp belemmert of ondersteunt. Er zijn verschillende
facetten gevonden waarop de ondersteuning van het
hulpgedrag zich moet richten, namelijk: het herkennen
en erkennen van het probleem, het onderkennen van de
noodzaak voor hulp, de geïnternaliseerde normen en
waarden van de defensiecultuur, de mentaliteit van
veteranen, stigmatisering, sociale steun en ervaringen
met de hulpverlening. De meeste veteranen in het
onderzoek zochten hulp op een ‘crisispunt’, een punt
waarop zij het niet meer volhielden of geen uitweg meer
zagen. Wanneer veteranen in dit stadium hulp zoeken,
blijkt de problematiek vaak complex en dat bemoeilijkt
het vinden van passende hulp die bijdraagt aan het
herstel. In klankbordgroepen met veteranen,
thuisfrontleden en nuldelijnsondersteuners zijn
aanbevelingen geformuleerd. Belangrijk is volgens hen
het verspreiden van kennis over mogelijke gevolgen van
uitzendingen, het vergroten van de zichtbaarheid en
vindbaarheid van het NLVi, het faciliteren van
mogelijkheden voor ontmoetingen, het delen van

ervaringsverhalen en het inzichtelijk maken en
afstemmen van de mogelijkheden voor hulp en ondersteuning. Helaas is er niet één eenvoudige oplossing
die voor iedere veteraan effectief is. Verschillende
oplossingen moeten worden gecombineerd om de
veteraan beter te ondersteunen bij het zoeken en
vinden van de juiste hulp.

Veteranenmonitor 2021
Eind 2021 heeft het Nederlands Veteraneninstituut
(NLVi) via de Veteranenmonitor de uitzendervaringen
van veteranen, de invloed van die ervaringen op hun
leven en de wensen en behoeften die daaruit
voortvloeien in kaart gebracht. De Veteranenmonitor
geeft het NLVi ook inzicht in de mate waarin het
veteranenbeleid en de uitvoering ervan die behoeften
ondersteunt. Met de inzichten uit de
Veteranenmonitor wil het NLVi nagaan in hoeverre het
beleid en de uitvoering daarvan beter kunnen worden
afgestemd op de behoeften van veteranen. Het
onderzoek bevestigt het beeld dat via eerdere
onderzoeken zoals Veteraan, hoe gaat het met u?
(2015, 2019) en Kerngegevens (2014, 2015, 2016,
2017, 2018) is opgedaan, namelijk dat het goed gaat
met veruit de meeste veteranen. Achter dat algehele,
positieve beeld gaat wel een meer gedifferentieerd
beeld schuil. De Veteranenmonitor onderscheidt zeven
groepen veteranen op basis van onder andere de
ervaren invloed van de uitzending op hun verdere
leven. Die zeven groepen veteranen verschillen van
elkaar op basis van bepaalde kenmerken, ervaringen,
wensen en behoeften. Het onderzoek biedt
aanknopingspunten om beter in te spelen op de
wensen en behoeften van veteranen in die
verschillende groepen.

Veteranen hulphonden onderzoek
Het promotieonderzoek ‘Veteranen hulphonden’
(Veterans PTSD Working dogs Research (V-PWR)) heeft
het effect van de interactie tussen de hulphond en de
veteraan onderzocht, met als doel het verbeteren van
de behandeling van PTSS en tegelijkertijd het borgen
van het welzijn van de hulphonden. De resultaten laten
zien dat veteranen dankzij de hulphond beter kunnen
omgaan met hun PTSS-symptomen. Hoewel de
fysiologische kenmerken van PTSS (bijvoorbeeld het
stresshormoon cortisol) niet veranderden, voelden
veteranen met een hulphond zich toch significant
beter. Zij hadden minder nachtmerries, sliepen beter
en hadden minder klinische symptomen. Het leven van
veteranen met PTSS is door de hulphond ten goede
veranderd. Het onderzoek heeft ook gekeken naar de
effecten op de hulphonden zelf. De hulphonden lijken

geen stress te ondervinden bij het uitvoeren van hun
taak (het begeleiden/assisteren van de veteraan met
PTSS).
Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek
V-PWR wordt een vervolgonderzoek gestart. Dit
vervolgonderzoek, genaamd V-PWR 2.0, richt zich op
het inzichtelijk maken van de lange termijn effecten van
de interactie tussen hond en veteraan.
De Nationale Politie heeft eveneens een onderzoek
uitgevoerd naar de effecten van (hulp)honden op de
gezondheid en het welzijn van politieagenten met PTSS.
De resultaten van dit onderzoek zijn door de Nationale
Politie enkele maanden geleden openbaar gemaakt. Dit
onderzoek liet ook zien dat een hulphond een positief
effect heeft op het welzijn van de politieagent met
PTSS. Tussen het ministerie van Defensie en de
Nationale Politie worden de onderzoeksresultaten van
beide onderzoeken besproken. Dit moet bijdragen aan
de formulering van een beleidsstandpunt over het
inzetten van (hulp)honden bij veteranen met PTSS.

Onderzoek Nederland en zijn veteranen
1945-2015
In het promotieonderzoek Nederland en zijn veteranen
1945-2015 is onderzocht in hoeverre de overheid haar
zorgplicht is nagekomen bij een zestal missies, namelijk:
Nederlands-Indië, Korea, Libanon, Srebrenica, Irak en
Afghanistan. Geconcludeerd wordt dat de overheid haar
zorgplicht voor uitgezonden veteranen in het verleden
wel erkende, maar dat de uitvoering ervan tekort
schoot. Veteranen kregen te maken met trage
bureaucratische processen, waardoor het lang duurde
voordat zij de erkenning, waardering en zorg ontvingen
die zij verdienden. Daarnaast werd er onvoldoende
geleerd van ervaringen uit eerdere missies. Het
onderzoek benadrukt het belang om militairen op
missie te sturen met een duidelijk doel en om een juist
beeld te schetsen van de daadwerkelijk situatie in het
uitzendgebied. In het verleden is bij missies soms een te
rooskleurig beeld geschetst, waardoor er een verschil
van perspectief over de missie tussen samenleving en
de veteranen kan ontstaan.
De resultaten uit het onderzoek sluiten aan bij
bevindingen die voortkomen uit diverse eerder
uitgevoerde onderzoeken. Deze bevindingen en
adviezen hebben ertoe geleid dat de overheid in de
afgelopen decennia de verschillende facetten van
veteranenzorg geborgd heeft in haar beleid. Zo is het
Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV) in 2007
opgericht en is de toegang tot zorg, erkenning en
waardering door de oprichting van het Veteranenloket

39

in 2014 sterk verbeterd. Daarnaast is sinds 2014 de
Veteranenwet, waarin de erkenning, waardering en de
zorg voor veteranen en hun relaties wordt geregeld, van
kracht.

tijd die is verstreken sinds de uitzending. In hoeverre
men zich vereenzelvigt met deze typische voorstellingen
ligt aan de persoonlijke context die uiteraard weer kan
veranderen door de tijd heen.

Onderzoek ‘Veterans under construction’

Tevredenheid en Resultaat als Check voor
mijn Kwaliteit van leven (TRACK)

Het Nederlands Veteraneninstituut (NLVi) en de Radboud
Unviversiteit hebben onderzoek gedaan naar de vorming
en bevestiging van groepsidentiteit en de relatie met
maatschappelijke erkenning en waardering. Het
onderzoek laat zien dat de manier waarop veteranen
maatschappelijke percepties over henzelf en hun missie
ervaren, meespeelt bij ‘het indentificeren als veteraan’.
Wat een belangrijke rol speelt is het gevoel vergeten of
verkeerd herinnerd te zijn en maatschappelijke discussies
over het nut van de missie en over de juistheid van het
handelen tijdens de missie. Dit beïnvloedt de manier
waarop veteranen zich laten zien in de maatschappij en
het versterkt de onderlinge band. Of een individu zich
identificeert als veteraan wordt verder bepaald door het
beeld dat diegene heeft van ‘de veteraan’ en of hij zich
daar al dan niet in herkent. In het tot stand komen van
deze beelden spelen verschillende aspecten een rol,
namelijk: de militaire context van de uitzending, het
maatschappelijk debat tijdens en na de uitzending en de

40

Track is een vragenlijst en dient als hulpmiddel om
veteranen te helpen de voortgang van hun begeleidingsen behandeltrajecten in kaart te brengen. Daarnaast
biedt het de mogelijkheid aan de behandelaar,
zorgcoördinator of maatschappelijk werker om te kijken
of de begeleiding en behandeling die zij bieden de
gewenste effecten heeft. Het onderzoek toont aan dat de
TRACK-vragenlijst een valide en betrouwbaar instrument
is om veteranen meer inzicht, grip en invloed op hun
zorg- en hersteltraject te geven. Gestart wordt met het
implementeren van TRACK in het zorgproces van
veteranen.

Lopend onderzoek
In het onderstaande tabel wordt een overzicht van
lopende onderzoeken gegeven.

Wetenschappelijk
onderzoek

(Hoofd)
uitvoerder(s)

Inhoud

Datum
afgerond

Moral distress in the
military context

Universiteit
Tilburg, DGV

Onderzoek naar mogelijkheden om binnen de
DGV veteranen te begeleiden bij het benoemen en verwerken van moreel spanningsvolle
ervaringen.

2022

Prospectie in
stressgerelateerd
militair
onderzoek (PRISMO)

MGGZ, Leerstoel
LUMC

Langlopend cohortonderzoek naar gezondheidsklachten na de ISAF-missie. Uit eerste
resultaten bleek: 8% ervaart 10 jaar na missie
PTSS-klachten. Risicofactoren zijn: jonge
leeftijd, lage rang, blootstelling aan stressoren
tijdens missie, onvoldoende sociale steun na
de missie. Een deel van deze veteranen
verbetert niet ondanks de psychische hulp die
ze krijgen. Het is dus belangrijk om nieuwe
behandelopties te ontwikkelen.

2022

Wetenschappelijk
onderzoek

(Hoofd)
uitvoerder(s)

Inhoud

Datum
afgerond

Militaire Agressie Regulatie
Studie (MARS)

MGGZ,
Leerstoel LUMC

Inzicht krijgen in neurobiologische kenmerken
bij agressieregulatieproblemen.

2023

Hersenstimulatie bij angst,
trauma en agressieklachten
(STIM)

MGGZ

Onderzoek naar het effect van hersenstimulatietechnieken bij patiënten met angst en
agressieklachten.

2022

Families in the frontline

LZV, Psychotrauma- Onderzoek naar de meerwaarde van gezinsintercentrum
ventieprogramma’s voor veteranen met PTSS en
Zuid –Nederland
hun gezin.

2022

Duurzaam Beter

LZV, Stichting
Centrum ’45,
Leerstoel LUMC,
Erasmus
Universiteit
Rotterdam

Inzicht krijgen in de factoren die leiden tot het
uitblijven van herstel van veteranen.

2022

Adaptatieonderzoek

ARQ Nationaal
Psychotraumacentrum

Evaluatie van het huidige adaptatieprogramma
en het geven van een advies met als doel te
komen tot een breedgedragen en toekomstbestendig programma

2022

Verbeteren van compassie
om psychische spanning te
verminderen en om het
mentale welzijn te
verbeteren binnen het
Nederlandse leger

MGGZ,
Universiteit
Twente

Onderzoek naar de rol van compassie bij het
verminderen van psychische klachten.

2023

Stigmatisering
van psychische
klachten als barrière
voor duurzame
inzetbaarheid

Universiteit
Tilburg,
MGGZ

Onderzoek naar de invloed van stigmatisering,
en andere factoren, op het zoeken van hulp en
op het bespreekbaar maken van problemen met
leidinggevenden(n) en/of collega’s bij militairen
met mentale gezondheidsklachten.

2023

Virtual Reality (VR) bij
PTSS

MGGZ

Mogelijkheden van VR bij de behandeling van
patiënten met PTSS wordt onderzocht

2024

Horse Power

Universiteit
Utrecht (faculteit
diergeneeskunde),
MGGZ

Onderzoek naar de inzet van paarden bij
veteranen bij veteranen met uitbehandelde PTSS
(de interactie met paarden op de symptomen,
op de kwaliteit van leven en op het zelfbeeld van
veteranen).

2023

Moral injury onder
hulpzoekende
veteranen

ARQ Nationaal
Psychotraumacentrum

Bepalen van het voorkomen (prevalentie) van
moral injury, vertaling van internationale
vragenlijsten.

2024

41

42

Wetenschappelijk
onderzoek

(Hoofd)
uitvoerder(s)

Inhoud

Datum
afgerond

Prognostiek in de
Behandel Evaluatie van
het LZV (Probel)

Stichting
Centrum ’45,
Leerstoel LUMC

Inzicht krijgen in de factoren die bijdragen tot
succes in behandeling.

2022

Moral injury

NLVi, Defensie,
Politieacademie,
Radbouduniversiteit

Interdisciplinair onderzoek naar de contextuele
dimensies van morele verwonding onder
militairen en politiepersoneel.

2024

Zorgbehoeften van
vrouwelijke veteranen

NLDA

Meerjarig onderzoek naar de specifieke
zorgbehoeften van vrouwelijke veteranen.

2023

Vernieuwend
geneesmiddelenonderzoek

Leerstoel LUMC

Studies naar de effectiviteit van psychotherapie
ondersteund met psychedelica bij de
behandeling van PTSS.

2022

Praktijkgericht
onderzoek (kortdurend)

Uitvoerder

Inhoud

Datum
afgerond

Het heft in eigen handen

Sinai centrum

Evaluatie van een nieuw behandelprogramma
voor veteranen met een persoonlijkheidsstoornis en/of middelengebruik. Vergroten van eigen
regie staat centraal.

Eind 2022

Samen sterk

Radboud
Universiteit,
Psychotraumacentrum Zuid
Nederland

In kaart brengen van hulpzoekgedrag, hulpbronnen en barrières met als doel eigen regie te
versterken.

Eind 2022

Moral injury bij Dutchbat
III-veteranen

ARQ Nationaal
Psychotraumacentrum

Kwalitatief onderzoek naar moral injury bij
Dutchbat III-veteranen gebaseerd op nadere
analyse van beschikbare data.

2023

Reconsolidation: a new
intervention towards
combat-related PTSD

TNO, ARQ
Centrum ‘45

Onderzocht wordt of het herinneren van het
trauma in combinatie met inname van een
medicijn leidt tot langdurige afname van PTSS
klachten.

2022

Bio face

MGGZ

Onderzocht wordt of het gebruik van de
gezichtsuitdrukking bij de biofeedbacktraining
de stressreacties verminderd.

2022

Praktijkgericht
onderzoek (kortdurend)

Uitvoerder

Inhoud

Datum
afgerond

Project terugkeerreizen –
Back with a Mission

LZV, Leerstoel
LUMC,
Universiteit
voor Humanistiek

De impact van een terugkeerreis op veteranen
wordt onderzocht.

2022

Het positieve
gezondheidsgesprek

Psychotraumacentrum
Zuid-Nederland,
Reinier van Arkel

Onderzocht wordt of een gesprek volgens het
principe van positieve gezondheid leidt tot meer
eigen regie, veerkracht en welzijn.

2022

Onderzoeksprogramma ‘Onafhankelijkheid,
Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in
Indonesië, 1945 - 1950’
Op 17 februari 2022 presenteerden het NIOD Instituut
voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, het
Koninklijk Instituut van Taal-, Land- en Volkenkunde
(KITLV) en het Nederlands Instituut voor Militaire
Historie (NIMH) een groot deel van de resultaten van
het onafhankelijk uitgevoerde onderzoeksprogramma
‘Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in
Indonesië, 1945 – 1950’.
In het besef dat de berichtgeving over het optreden van
de Nederlandse Strijdkrachten in het voormalig
Nederlands-Indië vermoedelijk opnieuw emoties zou
losmaken bij de Indië-veteranen, hebben alle Indiëveteranen woonachtig in Nederland daags voor de
publicatie van het onderzoek een brief van mij
ontvangen. In die brief heb ik mijn waardering en
respect uitgesproken voor zij die destijds als militair in
opdracht van Nederland zijn uitgezonden naar dit
conflictgebied. Dit onder moeilijke omstandigheden en
met gevaar voor eigen leven. Ook zijn ze gewezen op de
mogelijkheden voor het verkrijgen van steun bij het
Veteranenloket en zijn ze uitgenodigd om deel te nemen
aan informatiebijeenkomsten die het Nederlands
Veteraneninstituut (NLVI) heeft georganiseerd op 1 en 3
maart 2022. Het doel van deze bijeenkomst was het
toelichten van het onderzoek en de resultaten door de
onder-zoekers en er konden vragen aan hen gesteld
worden.Indien veteranen behoefte hadden aan zorg en
ondersteuning konden zij een beroep doen op de
aanwezige zorgverleners van het NLVi.

Op 17 februari 2022 heeft het kabinet op de uitkomsten
van het onderzoek een eerste reactie naar de Kamer
gestuurd (Kamerstuk 26 04, nr. 92). In die brief neemt
het kabinet de conclusies over. De verantwoordelijkheid
voor het structureel toegepaste extreem geweld wordt
daarbij toegeschreven aan de toenmalige politieke,
juridische en militaire leiding. Verder maakt het kabinet
excuses aan meerdere groepen, waaronder ook de
veteranen die zich destijds als goed militair hebben
gedragen. De Nederlandse militairen hebben door
politieke besluitvorming moeten deelnemen aan wat –
in retrospectief – een onmogelijk missie was. Door de
militairen een strijd te laten voeren die eenvoudigweg
niet gewonnen kòn worden, zijn zij in een buitengewoon
moeilijke positie beland, waar zij, en hun naaste familie,
nog steeds de last van moeten dragen. En na hun
terugkeer in ons land hebben zij niet altijd de zorg,
erkenning en waardering gekregen die ze verdienen.
Later dit jaar volgt een tweede kabinetsreactie, mede
naar aanleiding van de uitkomsten van het publieke en
politieke debat.

43

Stand van zaken ten aanzien van ISAFonderzoek en onderzoek ‘Focus op
Dutchbat III’
In het notaoverleg ‘Veteranen’ van 22 juni 2021 is
toegezegd in de Veteranennota 2021-2022 de stand van
zaken ten aanzien van zowel de uitvoering van de
bevindingen uit het ISAF-onderzoek als de opvolging van
de aanbevelingen gebaseerd op het onderzoek ‘Focus op
Dutchbat III’ te beschrijven.

ISAF-onderzoek
Om een beeld te krijgen over hoe het met de ISAFveteranen gaat heeft Defensie in 2018 het ISAF-onderzoek
uitgevoerd. Het eindrapport van dit onderzoek is op 2
maart 2020 aan de Tweede kamer aangeboden (Kamersuk
30 139, nr. 230).
Uit het ISAF-onderzoek blijkt dat het goed gaat met de
meeste veteranen. ISAF-veteranen geven aan door de
missie als persoon te zijn ‘gegroeid’ en ook kunnen ze
beter met moeilijkheden omgaan. In de onderstaande

44

tekst worden de bevindingen uit het onderzoek
beschreven. Hierbij wordt aangegeven hoe deze
bevindingen in de praktijk zijn toegepast.

10 procent van de deelnemers aan het onderzoek
ervaart een middelmatig tot laag welzijn mede
door de ISAF missie. Deze groep is vaker werkloos
en/of arbeidsongeschikt en zij beschikken over
minder (goede) sociale contacten en persoonlijke
relaties. Ook betreft het vaker militairen met een
lagere rang en militairen die tijdens de missie veel
buiten de compound werkzaam zijn geweest.

Bedrijfsmaatschappelijk werkers van het
Bedrijfsmaatschappelijk Werk (BMW) van Defensie en
maatschappelijk werkers van het Nederlands

Veteraneninstituut (NLVi) zijn opgeleid om alert te zijn
op omstandigheden die een invloed kunnen hebben op
gezondheid en welzijn, zoals het ontbreken van een
netwerk, eenzaamheid en financiële problemen. In de
zorg voor veteranen tijdens en na de missie wordt hier
aandacht aan besteed en indien nodig wordt een
zorgverleningstraject gestart. Versterken van sociale
netwerken is een belangrijk thema binnen het
maatschappelijk werk omdat dit bijdraagt aan een
hogere draagkracht en een verbetering van de
zelfredzaamheid. Daarnaast kunnen voor veteranen met
een klein sociaal netwerk reünies met collega veteranen
belangrijk zijn. De laatste jaren zijn er door de
coronamaatregelen veel reünies en andere
bijeenkomsten geannuleerd. Deze beperkingen zijn nu
niet meer aan de orde en vanuit Defensie zal het
organiseren van reünies/bijeenkomsten voor ISAFveteranen worden gestimuleerd. Bij het leggen van
contact met bijvoorbeeld collega veteranen kan de
nuldelijnsondersteuning ook een rol spelen. Tot slot
heeft het NLVi het ‘reach out team’ dat zich richt op het
benaderen van veteranen met een zorgvraag die niet in
staat zijn om hulp te zoeken.

De (na) zorg die werd geboden tijdens en na de
ISAF missie wordt verschillend beoordeeld.
Sommige veteranen zijn ontevreden over de
gespreksleider tijdens de adaptatieperiode en het
terugkeergesprek. Daarnaast wordt de inhoud
van het adaptatieprogramma door sommigen
negatief beoordeeld. Hier zou meer maatwerk
mogelijk moeten zijn.

Bedrijfsmaatschappelijk werkers en geestelijk
verzorgers die betrokken zijn bij gesprekken tijdens
de adaptatieperiode volgen een adaptatietraining
bij de Militair Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ).
Door ARQ Nationaal Psychotraumacentrum wordt
momenteel het adaptatieprogramma onderzocht.
Doel van het onderzoek is te kijken of de huidige
uitvoering nog voldoet en of er aanpassingen nodig
zijn. De resultaten van het onderzoek zullen later in
2022 worden gepresenteerd.

45

Erkenning en waardering blijft belangrijk. ISAFveteranen geven aan dat het belangrijk is dat het
‘echte’ verhaal in de media wordt verteld en dat er
meer mogelijkheden moeten zijn om in contact te
blijven met Defensie als daar behoefte aan is.
Ook geven ze aan dat ze door de samenleving echt
gezien willen worden.

Tijdens de ISAF-missie is lange tijd gesproken over een
‘wederopbouwmissie’, ook in de periode dat er al veel
gevechten plaatsvonden. Dit heeft de beeldvorming
rondom de missie sterk beïnvloed. Het belang van het
schetsen van een reëel beeld over een uitzending komt
ook voort uit het onderzoek ‘Focus op Dutchbat III’.
Vanuit Defensie zal daarom waar mogelijk ook duidelijker
het perspectief van Defensie en het perspectief van
veteranen zelf naar voren worden gebracht.
Daarnaast wordt vanuit Defensie sneller geanticipeerd op
de mogelijke gevolgen van media aandacht, bijvoorbeeld
naar aanleiding van een onderzoeksrapport, op de gezondheid en welzijn van veteranen. Het Commando Landstrijdkrachten heeft bijvoorbeeld een bijeenkomst georganiseerd voor de ISAF-veteranen in werkelijke dienst ten
tijde van de aandacht in de media over ‘de strijd in de
Chora-vallei’. Ook bij de machtsovername van de Taliban
in Afghanistan is door Defensie een brief gestuurd naar
alle actief dienende veteranen met een toelichting over
de situatie in Afghanistan met het advies om erover te
praten en om indien nodig contact te leggen met
zorgverlenende instanties. Deze brief is voor de postactieve veteranen in het magazine van het NNLVi
(‘Checkpoint’) gepubliceerd.

Aanvullende behoefte van zorg: ISAF-veteranen
geven aan dat ze het belangrijk vinden dat er goede
specialistische zorg wordt aangeboden aan
veteranen die hier behoefte aan hebben. Ook geven
ze aan dat het belangrijk is dat veteranen contact
met elkaar houden en dat men over de missie kan
blijven praten.
Defensie biedt zorg en nazorg aan veteranen in werkelijke
dienst en Militair Geestelijke Gezondheidszorg (MGGZ)
maakt hier onderdeel vanuit. Binnen de MGGZ is
expertise aanwezig, juist gericht op de doelgroep
veteranen. De MGGZ maakt ook deel uit van het Landelijk
Zorgsysteem voor Veteranen (LZV). Het LZV is gespecialiseerd in de behandeling van veteranen met psychische
problemen. Uit het hoofdstuk ‘Onderzoek’ blijkt dat er
veel onderzoek plaatsvindt met als doel de verdere
ontwikkeling van de zorg voor veteranen met uitzendgerelateerde problemen.

46

Focus op Dutchbat III
ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum heeft het
onderzoek ‘Focus op Dutchbat III’ eind 2020 afgerond en
door een onafhankelijke begeleidingscommissie (onder
leiding van dhr Borstlap) zijn zeven aanbevelingen
geformuleerd. Deze aanbevelingen zijn door de minister
van Defensie overgenomen (Kamerstuk 26 122, nr, 50
van 10 februari 2021). De eerste vier aanbevelingen zijn
meer algemeen van aard. Ze hebben betrekking op
erkenning, waardering en zorg voor veteranen bij alle
missies. De opvolging van deze algemene aanbevelingen
zijn beschreven in genoemde kamerbrief. Drie
aanbevelingen zijn specifiek gericht op de erkenning,
waardering en zorg van Dutchbat III-veteranen. Deze
aanbevelingen en de stand van zaken ten aanzien van de
opvolging ervan worden hierna toegelicht.

Aanbeveling commissie Borstlap: stuur als
ministerie van Defensie alle Dutchbat III-veteranen
en hun thuisfront een brief met daarin een
expliciete uitnodiging aan hen die vanwege de
uitzending nog professionele hulp behoeven,
maar dit nog niet (voldoende) hebben gekregen, om
contact op te nemen met het Veteranenloket. Laat
het Veteranenloket vervolgens onderzoeken op
welke wijze invulling kan worden gegeven aan de
(aanvullende) behoefte aan zorg en ondersteuning
bij de veteraan of het thuisfront.

Op 9 april 2021 is naar alle Dutchbat III-veteranen en
nabestaanden (waarvan de NAW-gegevens bekend
waren) een brief verstuurd met daarin informatie over
het onderzoeksrapport ‘Focus op Dutchbat III’. Ook
wordt in de brief aangegeven dat de aanbevelingen van
de begeleidingscommissie van het onderzoek zijn
overgenomen. Tot slot zijn in de brief veteranen die
vanwege de uitzending (nog) professionele hulp
behoeven, maar dit niet of (onvoldoende) hebben
gekregen, expliciet uitgenodigd om contact op te nemen
met het Veteranenloket. Omdat de inhoud van de brief
wellicht tot emotionele reacties bij Dutchbat IIIveteranen kon leiden, zijn de Dutchbat III veteranen
(185), die bij zorgcoördinatie in begeleiding waren of
eerder zijn begeleid, telefonisch benaderd om de komst
van de brief aan te kondigen.
Het Veteranenloket heeft bijgehouden hoeveel nieuwe
zorgvragen er naar aanleiding van de brief zijn gemeld. In
totaal zijn vijf nieuwe zorgvragen aangemeld bij het
loket. Daarnaast zijn er dertien zorgvragen gemeld van
cliënten die al eerder in zorg waren bij het LZV. Het NLVi
heeft onderzocht op welke wijze invulling kan worden
gegeven aan de (aanvullende) behoefte aan zorg en

ondersteuning bij de veteraan, het thuisfront of de
nabestaanden. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van
een laagdrempelig nuldelijns zorgaanbod voor groepen
en voor het thuisfront. Op de bijeenkomst van 18 juni
2022 op de Oranjekazerne in Schaarsbergen wordt dit
zorgaanbod onder de aandacht gebracht. Daarnaast
heeft Centrum ‘45 een groepsbehandeling met aandacht
voor Moral Injury ontwikkeld. Omdat er onvoldoende
aanmeldingen waren, wordt nu individuele begeleiding
geboden waarbij aandacht is voor Moral Injury.
Mogelijk dat na de bijeenkomst van 18 juni het aantal
aanmeldingen zal toenemen. Tenslotte zijn er richtlijnen
ontwikkeld gericht op het omgaan met Moral Injury in de
nulde-, eerste- en tweedelijn.

Aanbeveling commissie Borstlap: organiseer en
faciliteer voor Dutchbat III- veteranen en hun
thuisfront die daaraan behoefte hebben een
terugkeerreis naar Srebrenica. Financier als
ministerie van Defensie de kosten van de
organisatie en de begeleiding voor, tijdens en na
afloop van de terugkeerreis.

De organisatie en de uitvoering van de terugkeerreizen is
belegd bij het NLVi. Het NLVi heeft een projectgroep
ingericht voor de voorbereiding en uitvoering van de
terugkeerreizen. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van
een klankbordgroep die bestaat uit een brede
vertegenwoordiging van Dutchbat III-veteranen. De
projectgroep heeft een vragenlijst naar alle Dutchbat IIIveteranen gestuurd om het animo en de wensen voor de
terugkeerreis te bepalen. Er is gevraagd of men behoefte
heeft aan de reis, of men een relatie mee wil nemen, hoe
de groep moet zijn samengesteld en welke locaties men
wil bezoeken. Uit de vragenlijst bleek dat 60% heeft
aangegeven een terugkeerreis te willen maken. 25%
heeft aangegeven nog te twijfelen en 15% heeft
aangegeven geen behoefte te hebben aan een
terugkeerreis. Van de veteranen die hebben aangegeven
te willen deelnemen aan een terugkeerreis heeft 81%
aangegeven een relatie te willen meenemen. Op basis
van de resultaten van de vragenlijst zijn verschillende
reisconcepten gemaakt met een verschillend
programma. Dutchbat III-veteranen mogen met één
relatie deelnemen aan de terugkeerreis.
De begeleiding bij de terugkeerreis bestaat uit een
geestelijk verzorger, aangevuld met of een collega
geestelijk verzorger of een maatschappelijk werker. Deze
begeleiding focust zich volledig op de deelnemers en
zorgt ervoor dat groepsdoelstellingen of individuele
doelstellingen gerealiseerd kunnen worden. De reisleider

is verantwoordelijk voor het faciliteren van de reis en
het te volgen programma. Het is mogelijk dat het
begeleidingsteam wordt aangevuld met een gids.
De groepsdoelstellingen van de terugkeerreis zijn:
•	Het positief bevorderen van de integratie van de
uitzendervaringen in het leven van de DB IIIveteranen en hun relatie/thuisfront.
•	Het creëren van nieuwe herinneringen aan de
voormalige missiegebieden.
•	Een bijdrage te leveren aan het herstellen van
relaties tussen veteranen en de lokale bevolking.
• Betekenis te geven aan de ervaringen uit het
verleden.
•	Daar waar mogelijk verhalen rond te krijgen dan wel
af te sluiten.
De individuele doelstellingen worden in een
bijeenkomst voorafgaand aan de terugkeerreis
geïnventariseerd.
24 mei 2022 is de eerste terugkeerreis uitgevoerd.
De ervaringen opgedaan tijdens deze reis en tijdens de
reizen die in 2021 zullen plaatsvinden, worden
verwerkt om tot een zo goed mogelijke terugkeerreis te
komen. De uitvoering van de terugkeerreizen zal zeker
tot 2026 zijn beslag krijgen.

Aanbeveling commissie Borstlap:
Dutchbat III-veteranen verwachten aanvullende
initiatieven op het gebied van erkenning en
waardering. De begeleidingscommissie is van
oordeel dat een collectief gebaar op zijn plaats is.
Dit collectieve gebaar moet tegemoetkomen aan
het ervaren gebrek aan erkenning en waardering,
gelet op de uitzonderlijke omstandigheden waarin
het nagenoeg onmogelijke van hen is gevraagd.
Voorts heeft onjuiste beeldvorming in de jaren na
de missie bijgedragen aan onvoldoende gevoelde
steun en erkenning. Het onderzoek “Focus op
Dutchbat III” toont aan dat deze veteranen tot
de dag van vandaag de gevolgen daarvan met zich
meedragen. Zoals eerder vastgesteld kan
Dutchbat III niet verantwoordelijk gehouden
worden voor de genocide die buiten de enclave
heeft plaatsgevonden. Allereerst is een duidelijke
verklaring van Defensie als werkgever en de
Nederlandse regering als opdrachtgever op haar
plaats, die tegemoetkomt aan het ervaren gebrek
aan erkenning en waardering van Dutchbat IIIveteranen. Daarnaast is, alles overwegende, naar
het oordeel van de commissie een symbolisch

47

bedrag op zijn plaats van 5.000 euro (belastingvrij)
voor elke veteraan die deel uitmaakte van
Dutchbat III, of indien de veteraan is overleden
zijn/haar nabestaanden. Deze twee elementen,
een duidelijke verklaring en een symbolisch voor
iedere Dutchbat III-veteraan gelijk bedrag, zijn
naar het oordeel van de commissie onlosmakelijk
met elkaar verbonden.

Om invulling te geven aan het eerste deel van deze
aanbeveling, namelijk een collectief gebaar van
erkenning en waardering, wordt op 18 juni 2022 op de
Oranjekazerne in Schaarsbergen een speciale
bijeenkomst georganiseerd voor alle Dutchbat IIIveteranen en hun relaties.
Het onderdeel van deze aanbeveling om elke
Dutchbat III-veteraan (of de nabestaanden) een
eenmalig symbolisch bedrag toe te kennen van
5.000 euro (belastingvrij), is in het eerste kwartaal

48

van 2021 opgevolgd. Het grootste deel van de 834
Dutchbat III veteranen heeft medio 2021 het bedrag van
5.000 euro ontvangen. Op dit moment is aan 795
Dutchbat III-veteranen en aan 24 nabestaanden het
bedrag overgemaakt. Dit betekent dat van de totale
populatie van 834 Dutchbat III-veteranen die aan de
missie hebben deelgenomen er 819 maal 5.000 euro is
betaald. Van de overige 16 veteranen zijn geen NAWgegevens bekend of zijn geen bankgegevens overlegd.
Bij de uitbetaling is nadrukkelijk rekening gehouden
met schuldenproblematiek. In de uitvoeringsregeling
Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen
is voor Dutchbat III-veteranen een aparte positie
vastgelegd.
Tot slot zijn in januari 2022 ongeveer 330 Dutchbat
III-veteranen benaderd die vanwege veranderde
regelgeving alsnog in aanmerking komen voor de
uitreiking van een trouwe dienstmedaille.
Inmiddels heeft ruim de helft de medaille uitgereikt
gekregen.

11 | Financiën
Overzicht van de uitgaven aan het
veteranenbeleid in 2021

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

€M 138,2

€M 139,1

€M 147,0

€M 151,3

€M 146,5

€M 186,5

€M 201,2

Zorg, erkenning en waardering 2021
Stichting Nederlands Veteraneninstituut (NLVi)

€ 21.783.000

Vereniging Veteranen Platform

€ 178.470

Ereschuldregeling

€ 166.512

Regeling Volledig Schadevergoeding

€ 71.958.000

Invaliditeitspensioen

€ 62.141.000

Nabestaandenpensioen

€ 19.554.000

Sociale Zorg (o.a. voorzieningenregeling)

€ 11.560.000

Inkomensvoorziening

€ 577.000

Uitvoeringskosten ABP

€ 12.348.000

MOD dagen

€ 328.000

€M 201,2

Overig
Veteranenombudsman

€ 400.000

Onderzoek Militair Geestelijke Gezondheidszorg

€ 500.000

Toelichting van de stijging van de uitgaven
van het veteranenbeleid
In 2021 is in vergelijking met 2020 circa 14,7 miljoen
euro meer uitgegeven aan het veteranenbeleid.
Dit verschil wordt voornamelijk verklaard door het
gestegen aantal en de gestegen bedragen aan
uitbetaalde schadevergoedingen via de Regeling
Volledige Schadevergoeding (RVS).

49

12 | Toezicht en advies
In artikel 11 van de Veteranenwet wordt de bevoegdheid van de Veteranenombudsman
beschreven. Artikel 1 van het Veteranenbesluit beschirjft de taken van de Inspecteur der
Veteranen.

Inspecteur der Veteranen
De Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht (IGK) vervult
ook de rol van Inspecteur der Veteranen. Hij is adviseur
op het gebied van veteranenaangelegenheden.
Daarnaast kunnen veteranen de IGK vragen te
bemiddelen bij geschillen die verband houden met
Defensie. Vanuit de rol als Inspecteur der Veteranen let
de IGK vooral op de (na-)zorg, de erkenning en
waardering van veteranen, het thuisfront en
veteranenactiviteiten. In het jaarverslag van de IGK over
2021, op 15 maart 2022 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstuk 35 925 X, nr. 58), worden de
onderwerpen op het gebied van erkenning, waardering
en zorg voor veteranen beschreven waar de Inspecteur
der Veteranen zich in 2021 op heeft gericht. Dit betreft
bijvoorbeeld de uitgevoerde enquête onder jonge
veteranen in relatie tot het bezoeken van de
Nederlandse Veteranendag, de noodopvang voor
veteranen en het meerjarig onderzoek
‘Onafhankelijkheid, Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in
Indonesië 1945-1950.

Veteranenombudsman
Op grond van de Veteranenwet heeft de Nationale
ombudsman tevens een rol als ombudsman voor de
veteranen. In die rol behandelt hij klachten van
veteranen over overheidsinstanties en over nietoverheidsinstanties die een taak uitvoeren op het gebied
van veteranen. Daarnaast onderzoekt hij of er
knelpunten zijn bij de uitvoering van de Veteranenwet.
Het jaarverslag van de Nationale Ombudsman over 2021
is op 11 mei 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden
(Kamerstuk 36 046, nr. 2). Dit verslag biedt een
uitgebreid overzicht van de werkzaamheden, waaronder
ook zijn werkzaamheden als Veteranenombudsman.
In 2021 zijn 332 verzoeken van veteranen en relaties
door de Veteranenombudsman afgehandeld.
De klachten hebben betrekking op verschillende

50

instanties, zoals het ministerie van Defensie, het
Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds ABP), gemeenten,
uitkeringsinstanties en andere (overheids)instellingen.
De ingediende klachten van veteranen en hun relaties
bevatten vaak meerdere klachtonderdelen. De
meerderheid van de klachtonderdelen die de
Veteranenombudsman ontvangt gaan over
inkomensvoorzieningen. Een forse daling is zichtbaar
ten aanzien van het aantal klachten over de
behandeltermijn van een vraag of klacht bij diverse
instanties.
De Veteranenombudsman voert ook op eigen initiatief
onderzoeken uit. Op 23 december 2021 heeft hij het
rapport ‘Toegang tot veteranenzorg achter slot en
grendel’ aan zowel de minister van Rechtsbescherming
als de minister van Defensie aangeboden. Dit rapport
richt zich op de zorg van gedetineerde veteranen binnen
penitentiaire inrichtingen en de mogelijke verbetering
die kunnen plaatsvinden. De minister voor Rechtsbescherming heeft, mede namens de minister van
Defensie, op 26 april 2022 zijn reactie op het rapport
aan de Veteranenombudsman aangeboden. De reactie
is die dag ook met de Tweede Kamer gedeeld
(Kamerstuk 30 139, nr. 251).
Daarnaast heeft de Veteranenombudsman een
onderzoek uitgevoerd naar de noodopvang van
veteranen. Het rapport van dit onderzoek ‘Noodopvang
veteranen’ heb ik op 2 maart 2022 ontvangen.
Ik heb een reactie op het rapport aan de Veteranenombudsman gestuurd en deze reactie heb ik op 23 mei
2022 met de Tweede Kamer gedeeld. (Kamerstuk 30
139, nr. 253).

13 | Wat gaan we doen?
Oriëntatie behoeften
veteranengemeenschap

Het verbeteren van de transitie van de militair/
veteraan van defensie naar de civiele maatschappij

Waar het gaat om de verbeteringen en aanpassingen van
het veteranenbeleid is het van belang om te oriënteren
op de behoeften zoals die leven binnen de veteranengemeenschap. Die gemeenschap is aan het veranderen,
zowel qua samenstelling (jong, oud, man, vrouw) als in
de beleving van het veteraan zijn. De jongere, en zeker
de actief dienende veteraan, lijkt zich niet altijd veteraan
te voelen. Ook het thuisfront is onderdeel van de
veteranengemeenschap. Met de uitkomsten van deze
oriëntatie kunnen accenten worden gelegd in het
veteranenbeleid en initiatieven zoals ‘Veteraan in de
klas’ en ‘KNAK’ verder worden ontwikkeld. Ook wordt
gekeken naar de mogelijkheden om de toegang tot
hulphonden voor veteranen te vergroten.

Vanwege de bijzondere positie van de militair, de
opgedane ervaringen tijdens missies en de kenmerken
van de defensieorganisatie (zoals de relatieve geslotenheid,
kameraadschap, groepsgevoel, etc.) kan de overgang van
‘militair naar burger’ gepaard gaan met aanpassingsproblemen. Transitiezorg is gericht op het zo goed mogelijk
voorbereiden en zorgvuldig begeleiden van uitstromende
militairen/veteranen naar de samenleving. Transitiezorg is een thema dat veel breder is dan
‘veteranenzorg’. Het heeft betrekking op het invullen van
‘goed werkgeverschap’ (bijvoorbeeld door middel van het
aanbieden van opleidingen en scholing), waarbij een goede
transitie wellicht problemen bij militairen/veteranen kan
voorkomen of verminderen. Ook wordt bestudeerd of
instrumenten kunnen worden ingezet die bijdragen aan het
vroegtijdig signaleren van (uitzendgerelateerde) psychische
klachten of aanpassingsproblemen.

Verder ontwikkelen/vormgegeven van een modern
stelsel van uitkeringen en voorzieningen gericht op
maatschappelijke participatie
In de beleidsevaluatie van het Veteranenbeleid (2011
- 2016) wordt de aanbeveling gedaan om het stelsel
van uitkeringen en compensaties (inclusief keuringen)
te moderniseren. Dit moet leiden tot een betere
ondersteuning van de veteraan bij zijn re-integratie en
participatie. In samenwerking met het Nederlands
Veteraneninstituut en met de eenheid Bijzondere
Regelingen Defensie (BRD), uitvoeringspartner van het
ABP, wordt een toekomstbestendig systeem ontwikkeld
waarin de veteraan meer centraal staat. Pijlers van dit
systeem zijn gezondheid en zelfredzaamheid waarbij op
basis van een zorg- en ontwikkelplan wordt gewerkt aan
re-integratie en participatie. Dit vindt plaats onder de
voorwaarde van rust en financiële zekerheid, zonder
focus op keuringen en het vaststellen van de medische
eindtoestand. Een keuring volgt pas na de uitvoering van
het zorgplan. Er wordt hiermee beoogd een systeem te
creëren dat ziet op het beperken van de materiële
schade en waarbij werken en/of maatschappelijke
participatie wordt beloond. In 2021 zijn de nodige
voorbereidingen gedaan om dit najaar met een proefneming te kunnen starten. De ervaringen van die
proefneming zijn essentieel voor het verdere verloop.
Verder worden aanbevelingen van de Veteranenombudsman en als ook vanuit diverse onderzoeken
(zoals de eerder genoemde evaluatie van de Regeling
Volledige Schadevergoeding) meegenomen in deze
stelselherziening. Overleg met de sociale partners is
daarbij van belang. Het project heeft een looptijd van
meerdere jaren.

Defensie heeft samen met diverse betrokken partijen (zoals
het NLVi, ABP, BMW Defensie) een projectplan geschreven
met als doel het huidige beleid rondom de transitie van de
militair/veteraan verder te verbeteren.
Het projectplan bevindt zich inmiddels in de uitvoerende
fase. Dat wil zeggen dat samen met de defensieonderdelen
onderzocht wordt welke kansen er zijn om de transitie van
de militair te verbeteren. Daarnaast worden onderzoeksresultaten van eerdere onderzoeken over dit onderwerp
bijeengebracht. Samen met ideeën van de defensie
onderdelen kan later gestart worden met pilot projecten.
Gedacht kan worden aan het inrichten van “vertrekdagen”
waar informatie gegeven wordt aan de vertrekkende
militair over diverse onderwerpen.

Evaluatie van de reikwijdte van de uitzendgerelateerde psychische en psyosociale zorg
voor veteranen en hun relaties
In 2020 is een nadere beleidslijn vastgesteld over de
reikwijdte van de bijzondere zorgplicht voor immateriele
zorg bij uitzendgerelateerde psychische en psychosociale
zorg. Deze beleidslijn moet aan zorgcoördinatoren,
zorgverleners en andere betrokkenen helderheid bieden ten
aanzien van de grenzen van de praktische uitvoering van
het veteranenbeleid. Dit betreft bijvoorbeeld de doelgroep
waarop de bijzondere zorgplicht van toepassing is en de
zorg die wordt aangeboden aan een veteraan met een
zorgvraag die in het buitenland woont. Onderdeel van de
beleidslijn is de evaluatie ervan. Deze wordt momenteel
uitgevoerd en in het najaar van 2022 afgerond.

51

52

53

Bijlage 1
Missies kwalificerend voor veteranenstatus

54

Missie

Afkorting

Begin

Einde

01

Inzet tijdens de Tweede Wereldoorlog

WO-II

1940

1945

02

Inzet in voormalig Nederlands-Indië

1945

1950

03

Inzet in voormalig Nederlands Nieuw-Guinea

1945

1962

04

United Nations Special Committee on the
Balkans

UNSCOB

1947

1951

05

Inzet tijdens de Korea-oorlog

UNC South Korea

1950

1955

06

United Nations Truce Supervision Organization
(Midden-Oosten)

UNTSO

1956

heden

07

First United Nations Emergency Force (Egypte)

UNEF-I

1956

1956

08

United Nations Observer Group in Lebanon

UNOGIL

1958

1958

09

United Nations Operation in the Congo

UNOC

1960

1963

10

United Nations Yemen Observation Mission

UNYOM

1963

1964

11

United Nations India–Pakistan Observation
Mission

UNIPOM

1965

1966

12

(NATIONAAL) Beëindiging gijzelingsacties

De Punt
Bovensmilde

1977

1977

13

United Nations Interim Force in Lebanon

UNIFIL

1979

1985

14

Multinational Force and Observers (Sinaï)

MFO

1982
2013

1995
2015

15

Mijnenruim operatie Rode Zee en Golf van
Suez (Hr.Ms Haarlem en Hr Ms Harlingen)

1984

1984

16

Oorlog tussen Irak en Iran (Eerste Golfoorlog)
(WEU-operaties Octopus/Calendar II)

1987

1989

17

United Nations Transition Assistance Group
(Namibië)

1989

1990

18

Tweede Golfoorlog (WEU-operaties Phalanx en
Phalanx-Mike, noodhospitaal, Geleide Wapens
en AWACS)

1990

1991

UNTAG

Missie

Afkorting

Begin

Einde

19

United Nations Special Commission (Irak)

UNSCOM

1991

1998

20

Provide Comfort (N-Irak)

1991

1992

21

United Nations Angola Verification
Mission II en III

UNAVEM

1991

1997

22

European Community Monitoring Mission /
European Union Monitoring Mission

ECMM/
EUMM

1991

2007

23

United Nations Advance Mission in Cambodia /
United Nations Transitional Authority in
Cambodia

UNAMIC/
UNTAC

1992

1993

24

United Nations Protection Force /
United Nations Peace Forces

UNPROFOR/
UNPF

1992

1995

25

Embargo op de Adriatische Zee en op de
Donau (Maritime Monitor, Sharp Vigilance,
Maritime Guard, Sharp Fence, Sharp Guard en
WEU-Donau)

1992

1996

26

Cambodian Mine Action Centre

1993

2000

27

Inzet luchtwapen boven Bosnië, Kroatië en
Kosovo (Deny Flight, Decisive Endeavour,
Deliberate Guard en Deliberate/Joint Forge)

1993

(2001)

28

United Nations Observer Mission in South
Africa

UNOMSA

1993

1993

29

United Nations Operation in Mozambique

UNOMOZ

1993

1995

30

United Nations Observer Mission in UgandaRwanda / United Nations Assistance Mission in
Rwanda

UNOMUR/
UNAMIR

1993

1994

31

United Nations Mission in Haiti (Support
Democracy, Uphold Democracy en UN Mission
in Haiti)

UNMIH

1993

1996

32

CVSE/OVSE in Moldavië

1993

2004

33

Provide Care (Zaïre/Rwanda)

1994

1994

34

CVSE/OVSE in Georgië

1994

1996

35

WEU in Mostar (Task Force Mostar)

1994

1996

36

International Conference on Former
Yugoslavia- missie

1994

1996

CMAC

ICFY-missie

55

56

Missie

Afkorting

Begin

Einde

37

United Nations Disengagement Observer Force
(Golan)

UNDOF

1995
22-07-2013

1997
heden

38

Central Mine Action and Training School
(Angola)

CMATS

1995

1999

39

Implementation Force (Bosnië)

IFOR

1995

1996

40

United Nations Mission in Bosnia and
Herzegovina (inclusief United Nations
International Police Task Force, UN Mine
Action Centre/BH Mine Action Centre)

UNMIBH
UNIPTF
BHMAC

1996

2003

41

Multinational Interception Force (Perzische
Golf)

MIF

1996

2000

42

United Nations Transitional Administration for
Eastern Slavonia, Baranja and Western
Sirmium

UNTAES

1996

1997

43

OVSE in Bosnia and Herzegovina

1996

1996

44

Stabilisation Force (Bosnië)

SFOR

1996

2004

45

Multinational Advisory Police Element /
European Commission Police Assistance in
Albania

MAPE/ECPA

1997

2002

46

OVSE in Albanië (inclusief evacuatieoperatie
Hr.Ms. Karel Doorman)

1997

2002

47

United Nations Peacekeeping Force in Cyprus

UNFICYP

1998

2001

48

Extraction Force (Macedonië)

EF

1998

1999

49

NAVO-verificatiemissie (Kosovo)

1999

1999

50

Albania Force: Operatie Allied Harbour
(Macedonië/Albanië)

AFOR

1999

1999

51

Operatie Allied Force (Kosovo)

ALL FOR

1999

1999

52

Kosovo Forcez

KFOR

1999

heden

53

United Nations Interim Administration
Mission in Kosovo

UNMIK

1999

2000

54

United Nations Mission Ethiopia and Eritrea

UNMEE

2000

2003

55

Inzet in Macedonië (Essential Harvest, Amber
Fox/Task Force Fox, OVSE Spillover Monitor
Mission, Operatie Concordia, Proxima)

2001

2006

Missie

Afkorting

Begin

Einde

56

Operatie Enduring Freedom
(inclusief Combined Maritime Forces)

OEF

2001

KFOR

57

Operatie Active Endeavour

OAE

2001
19-04-2004
2007

2004
01-052006-2010

58

International Security Assistance Force in
Afghanistan (inclusief NTM Kunduz +
UNAMA) UNAMA

ISAF

2002

2014
Heden

59

European Union Police Mission I en II (Bosnië)

EUPM

2003

2011

60

Operatie Display Deterrence (Turkije)

2003

2003

61

Stabilisation Force Iraq

SFIR

2003

2006

62

United Nations Mission in Liberia

UNMIL

2003

2004

63

Coalition Maritime Assistance Training Team
(Irak)

CMATT

2004

2011

64

NATO Training Implementation Mission /
NATO Training Mission Iraq

NTMI

2004

65

NATO Support to the African Union

NS2AU

2004

66

United Nations Operation in Burundi
United Nations Integrated Office in Burundi

ONUB
BINUB

2004
2007

2005
2008

67

Operatie Golden Eagle (Ivoorkust)(evacuatie
Adibjan)

2004

2004

68

United Nations Mission in Soedan
(inclusief UNAMIS, AMIS, IMAT, UNADVM en
UNAMID)

UNMIS

2004

2011

69

European Union Force (Bosnië)
(inclusief Althea en NATO Headquarters
Sarajevo)

EUFOR

2004

70

United Nations Organization Mission in the
Democratic Republic of the Congo
(inclusief EUFOR RDC, EUSEC RDC, EUPOL RDC
en EUSEC FIN)

MONUC

2005

2012

71

European Union Aceh Monitor Mission

EUAMM

2005

2006

72

Kosovo Force 2 (inclusief ESDP Kosovo / EULEX
Kosovo)

KFOR 2

2005

2018

57

58

Missie

Afkorting

Begin

Einde

73

European Union Border Assistance Mission
Rafah in Israël

EUBAM

2006

2008

74

European Union Police Mission (Afghanistan)

EUPOL

2007

2017

75

Maritime Task Force United Nations Interim
Force in Lebanon

MTF UNFIL

2006

2008

76

Security Sector Reform in Burundi

SSR Burundi

2004,
2006,
2007

heden

2008

2008

SSR LAF

77

Security Sector Reform Libanon

78

Maritieme Antipiraterij Operaties Somalië
(inclusief operatie Atalanta, operatie Allied
Protector, operatie Ocean Shield en Vessel
Protection Detachments (VPD’S))

79

European Union Force Tchad/RCA

EUFOR TCHAD

2008

2010

80

European Union Monitoring Mission Georgie

EUMM Georgië

2008

2010

81

United States Security Sector Coordinator

USSC (DAYTON)

2010

82

United Nations Office on Drugs and Crime
(Kenia)

UNODC

2010

2012

83

Inzet Ivoorkust

2010

2011

84

Unified Protector (Libië) (inclusief
evacuatieoperatie)

OUP

2011

2011

85

United Nations Mission In South Sudan

UNMISS

2011

2020

86

US African Contingency Operations Training
and Assistance o.a. Burundi, Burkina Faso,
Uganda, Benin

ACOTA

2011

87

Anatolian Protector (Turkije)

88

Multinational Force and Observers te Egypte

89

2008

2013

2015

MFO

01-01-2013

2015

European Union Training Mission Somalia

EUTM Somalië

15-03-2013

2019

90

European Union Aviation Security Mission in
South Sudan

EUAVSEC
South Sudan

01-06-2013

2014

91

European Union Training Mission Mali
UN Multidimensional Intregrated Stabilization
Mission in Mali
UN Multidimensional Integrated Stabilization
Mission in Mali Nationaal

EUTM Mali
MINUSMA

01-07-2013
01-09-2013

-

MINUSMA
NATIONAAL

01-11-2013

Missie

Afkorting

Begin

EUCAP SAHEL MALI

EUCAP

29-06-2015

92

Regional Anti-Piracy Prosecution &
Intelligence Coordination Centre

RAPPICC

01-09-2013

93

European Union Regional Maritime Capacity
Building ten behoeve van de Hoorn van Afrika
en het westelijk deel van de Indische Oceaan

EUCAP
NESTOR

15-03-2014

94

European Union Force Central African Republic
European Union Militairy Assistance Mission in
Central African Republic

EUFOR CAR
EUMAM

15-03-2014
06-04-2015

95

Recovery MH 17 in Oekraïne

MH17 recovery

20-07-2014

96

Resolute Support Afghanistan

RS

01-10-2014

97

1(NLD) ATF Middle East te Jordanië, Koeweit
en Quatar

1(NLD)
ATF ME

24-09-2014

98

1(NLD) Capacity Building Mission in Iraq te Irak
en Koeweit

1(NLD)CBMI

2004

99

European Union Liason and Planningscell
Tunesia

Tunesië

..-05-2015

100

EU Naval Force Mediterranean Forward
Headquarters

EUNAVFORMED
FHQ

26-06-2015

101

Force Protection Middle East

1 (NLD) FPME

2016

102

Air Task Force Air to Air Refuelling Operation
Inherent Resolve.

1(NLD) ATFAAR-OIR

2017

103

UN Mine Action Service Iraq

UNMAS IRQ

01-09-2017

104

Operation Sea Guardian in het Middellandse
Zeegebied

OSG

01-04-2018

105

Nato Mission in Iraq

NMI

01-10-2018

106

European-Led Mission Awareness Strait of
Hormuz

EMASOH

01-01-2020

107

Multinationale Taakgroep TAKUBA

TF TAKUBA

01-05-2020

108

The Partnership for Actions in Western Africa.
DAKAR, SENEGAL

PAWA

01-10-2020

200

Diverse geclassificeerde speciale operaties		

300

Diverse geclassificeerde onderzeebootmissies		

Einde

2014

2017

2019

1989

59

Bijlage 2
Publieke belangstelling Nederlandse Veteranendag

Veteranendag 					Kijkcijfers
Live uitzending Nederlandse Veteranendag			

300.000

Uitzending Omroep Max					1.500.000

Publiciteitscampagne Nederlandse Veteranendag Bereik
Televisie-spot						7.800.000
Radio-spot						7.300.000
Dagbladen, weekbladen, magazines				12.000.000
Websites							1.500.000

60

Advertenties (abri’s, snelwegborden)				

4.800.000 passanten

Witte anjers (verstrekt aan gemeenten, intern defensie, etc)

250.000 stuks

Bijlage 3
Meerjarenoverzicht van diverse onderwerpen genoemd in de Veteranenwet.
Veteranenpopulatie
2017

2018

2019

2020

Totaal aantal veteranen

111.700

109.600

107.250

105.350

Veteranen in werkelijke
dienst

25.500

24.800

24.100

22.400

Veteranen post-actief

86.200

84.800

83.150

82.950

Veteranenpashouders

88.827

89.914

88.891

86.674

2017

2018

2019

2020

36.228

47.421

51.070

37.074

2017

2018

2019

2020

Militaire Willems-orde

0

1

0

0

Bronzen Kruis

0

1

0

0

Vliegerkruis

0

6

0

0

Kruis van Verdienste

0

6

5

0

Mobilisatie Oorlogskruis

260

165

251

134

Nieuw Guinea
Herinneringskruis

25

19

24

12

Ereteken voor Orde en
Vrede

75

81

62

48

Draaginsigne Gewonden

26

70

28

19

Gevechtsinsigne

20

20

10

44

Herinneringsmedaille
Internationale Missies

1356

1717

1895

2592

Tolkenpenning

-

63

51

3

Veteraan in de klas

Bereik programma
Veteraan in de klas
(aantal leerlingen/
aanwezigen)

Decoraties

61

Indicatoren
Veteranenloket
2017

2018

2019

2020

Telefonische
bereikbaarheid < 1
minuut (norm 90 %)

94%

96%

92%

93%

Contact met de
zorgcoordinator < 3
werkdagen (norm 90 %)

89%

94%

94%

93%

Doorlooptijd initiele
aanmelding tot zorgplan
< 4 weken (norm 90 %)

96%

97%

99%

98%

2017

2018

2019

2020

Respons veteranen (%)

57

58

57

49

Respons relaties (%)

45

46

46

46

2017

2018

2019

2020

Gaat goed tot
uitstekend (%)

85

88

88

89

Gaat wel (%)

12

9

10

8

Gaat matig tot slecht (%)

3

2

2

3

Nazorgvragenlijst
respons

Nazorgvragenlijst
resultaten

62

Landelijk Zorgsysteem
voor Veteranen (LZV)
2017

2018

2019

2020

Aantal cliënten
gespecialiseerd
maatschappelijk werk
(eerstelijns geestelijke
gezondheidszorg)

1597

1623

1751

1729

Aantal cliënten
tweedelijns geestelijke
gezondheidszorg

935

902

1018

1054

2017

2018

2019

2020

Bedrijfsmaatschappelijk
werk Defensie

197

208

208

260

Stichting de Basis

1400

1415

1415

1469

Totaal

1597

1623

1623

1729

LZV cliënten gespecialiseerd
maatschappelijk werk
onderverdeeld naar
LZV instelling

63

Bijlage 4
Lijst van afkortingen

ABP
ADR
BMB
BMW
BNMO
BRD
CADIG
CMH
CND
DGO
DGV
DCR
DIG
EGB
GGZ
ICDO
ICNV
IGK
KITLV
LUMC
LZV
MGGZ
MIP
MOD
MRC
NCVD
NLVi
NIMH
NIOD
NOS
NPS
OLK
POH-GGZ
PTSS
RVS
SMO
SMT
TRACK

64

Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds
Auditdienst Rijk
Bureau Medische Beoordelingen
Bedrijfsmaatschappelijk werk
Bond van Nederlandse Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers
Bijzondere Regelingen Defensie
Centrale Adviescommissie Draaginsigne Gewonden
Centraal Militair Hospitaal
Collegiaal Netwerk Defensie
Defensie Gezondheidszorgorganisatie
Diensten Geestelijke Verzorging
Dienstencentrum Re-integratie
Draaginsigne Gewonden
Eerstelijns Gezondheidszorg Bedrijf
Geestelijke Gezondheidszorg
Interimcommissie Dapperheidsonderscheidingen
Interview Collectie Nederlandse Veteranen
Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht
Koninklijke Instituut van Taal-Land- en Volkenkunde
Leids Universitair Medisch Centrum
Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen
Militair Geestelijke Gezondheidszorg
Militair Invaliditeit Pensioen
Militaire Oorlogs- en Dienstslachtoffers
Militair Revalidatie Centrum
Nationaal Comité Veteranendag
Nederlands Veteraneninstituut
Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
Nuldelijnsondersteuningssysteem
Net Promotor Scale
Onbegrepen Lichamelijke Klachten
Praktijkondersteuner Huisarts GGZ
Posttraumatisch Stress Syndroom
Regeling Volledige Schadevergoeding
Sociaal Medisch onderzoek
Sociaal Medisch Team
Tevredenheid en Resultaat als Check voor mijn Kwaliteit van leven

VEKTOR
VL
Vi
Vfonds
VO
VOC
VOLK
VP
V-PWR
VNG
WAC
WGA
WGO
WIA
WMO
WW
ZW

Veteranen Keten Tevredenheid Onderzoek en Rapportage
Veteranen Loket
Stichting Veteraneninstituut
Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranenzorg
Veteranen Ombudsman
Veteranen Ontmoetingcentrum
Veteranen met Onbegrepen Lichamelijke Klachten
Vereniging Veteranen Platform
Veteranen PTSS Working dogs Research
Vereniging Nederlandse Gemeenten
Wetenschappelijke Adviescommissie
Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten
Wetgevingsoverleg
Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen
Wet Maatschappelijke Ondersteuning
Werkloosheidswet
Ziektewet

65

66

67