SWOT-analyse
Nederlands AKIS
Concept 15 mei 2019
Floor Geerling-Eiff

Algemeen beeld van Nederlandse AKIS
De Nederlandse landbouwsector wordt gekarakteriseerd als zeer innovatief en technologisch geavanceerd
met veel innovatieve bedrijvigheid, inclusief startups en een sterk mkb. De OECD (2015) typeert het
Nederlandse agrarische kennis- en innovatiesysteem (AKIS) dan ook als een mondiale voorloper in
productiegerichte technologie en innovatieprocessen gericht op input-efficiency en duurzaamheid. 1 Onder het
AKIS verstaan we het conceptuele systeem van alle betrokken actoren rond kennis en innovatie, hun
verbanden en interacties, de institutionele infrastructuur en begrotingsmechanismen (SWG SCAR AKIS,
2012, 2106). 2 Het gaat hierbij om de structuur en kennisstromen tussen personen, organisaties en
instellingen die kennis toepassen en ontwikkelen, voor de landbouw en aanverwante gebieden. Feitelijk alles
wat te maken heeft met kennis voor de agrariër én met vragen en ideeën van de agrariër zelf (zoals
opleidingen, cursussen, adviezen, demonstratie-locaties, praktijkcentra, kennisbanken, etc.).
De kracht van het Nederlandse AKIS is te danken aan een historie van publiek-private investeringen op de
lange termijn in ‘de gouden driehoek’, de samenwerking tussen diverse kennisinstellingen, bedrijfsleven en
overheden in samenspraak met maatschappelijke partijen. WUR behoort bijvoorbeeld tot de top 3 van
agrarische universiteiten ter wereld. Echter, het AKIS is onderhevig aan een veranderende dynamiek van
publieke en private wensen en eisen in de transitie naar duurzame kringlooplandbouw. Hierbij is steeds meer
aandacht voor cross-sectorale en transdisciplinaire dilemma’s, onder andere gerelateerd aan ons
voedselsysteem. Dit maakt het AKIS ook een complex systeem. Zo zijn er bijvoorbeeld diverse actoren met
verschillende boodschappen en spanning tussen publieke en private belangen.
Belangrijke ontwikkelingen die het AKIS beïnvloeden zijn: 3
•

schaalvergroting en intensivering die zorgen voor meer private investeringen in kennis en innovatie
(K&I) maar daarentegen ook leiden tot een grotere K&I-kloof tussen grote en mkb-bedrijven

•

de commercialisering van kennis als publiek goed naar internationaal marktproduct

•

een maatschappelijke kanteling waarbij generieke kennis en vaardigheden minstens zo belangrijk
worden als specifieke vakkennis.

Het EU FP7 PROAKIS project (Knierim et al., 2015) 4 ontwikkelde tabel 1 (zie bijlage 1) waarin is
weergegeven hoe het Nederlandse AKIS zich verhoudt tot andere lidstaten. Het Nederlandse systeem wordt
getypeerd als gefragmenteerd doch sterk. Dit komt doordat er voldoende middelen en instrumenten
beschikbaar zijn waardoor boeren en overige AKIS-actoren voldoende toegang hebben tot kennis en
innovatie. Nederland wordt daarin gezien als een extreem voorbeeld waarbij we spreken van vele

1
OECD (2015), Innovation, Agricultural Productivity and Sustainability in the Netherlands, OECD Food and Agricultural Reviews,
OECD Publishing, Paris: https://read.oecd-ilibrary.org/agriculture-and-food/innovation-agricultural-productivity-and-sustainabilityin-the-netherlands_9789264238473-en#page1
2
https://scar-europe.org/index.php/akis-documents
3
Presentation Agricultural Knowledge and Innovation Systems: the Dutch AKIS (2018). M. Plantinga, Ministry of Agriculture, Nature
and Food Quality & F.A. Geerling-Eiff, Wageningen Economic Research.
4
PROAKIS (2015). Agricultural Knowledge and Information Systems in Europe: Weak or strong, fragmented or integrated?
http://proakis.webarchive.hutton.ac.uk/sites/www.proakis.eu/files/AKIS_characterisation_briefing_final.pdf

1 | SWOT-analyse Nederlands AKIS | Wageningen Economic Research

kleinschalige AKIS-subsystemen binnen de verschillende sectoren en regio’s die in de kennisbehoefte van de
specifieke boeren voorzien. Een nadeel van het gefragmenteerde systeem is de beperkte eenheid met een
gebrekkige collectieve visie tussen de AKIS-actoren. Eén van de belangrijkste uitdagingen binnen het
Nederlandse AKIS is dan ook het systeem zo te organiseren dat de balans tussen private en publieke
belangen in de transitie naar een duurzame kringlooplandbouw, in goede evenwicht is (Hermans et al.,
2018) 5 en ontwikkelde kennis zo snel mogelijk in de praktijk wordt toegepast.

Innovatiestimulerende regelingen voor het boerenerf in Nederland
De voornaamste Nederlandse kennis- en innovatie-instrumenten en netwerken binnen het AKIS zijn:
•

de topsectoren Agri & Food, en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen, inclusief de talrijke publiek-private
samenwerkingsverbanden (ppp), projecten en cross-over samenwerking met andere topsectoren

•

diverse regelingen om innovatie-activiteiten te bevorderen, meestal gericht op het mkb zoals de Mkb
Innovatiestimuleringsregeling Regio en Topsectoren (MIT) en Small Business Innovation Research
(SBIR)

•

operationele groepen in het kader van de Europese Innovatie Partnerschappen EIP-AGRI, beheerd
door de regionale provincies, om innovatie in de landbouw bottom-up te bevorderen.

EIP-AGRI is sinds 2012 van start om bij te dragen aan de EU 2020-strategie voor smart, duurzame en
inclusieve groei. 6 Het instrument wordt enerzijds gefinancierd uit het GLB (pijler 2) via de
plattelandsontwikkelingsprogramma’s en anderzijds uit het EU-kaderprogramma voor kennis en innovatie
(Horizon 2020). EIP-AGRI bestaat uit meerdere onderdelen:
•

de interventie 'Samenwerken in Innovatie' in elke lidstaat, voor praktijkgerichte innovatieprojecten

•

een Europees Servicepunt, dat ervoor zorgt dat aan de juiste kennisvragen wordt gewerkt en dat

•

thematische en multi-actor netwerken vanuit Horizon 2020 voor kennisverdieping.

alle ontwikkelde kennis wordt ontsloten en gedeeld

Onder POP3 worden vanuit de samenwerkingsmaatregel diverse operationele groepen (OG's) gefinancierd,
waarin boeren samen met adviseurs, onderzoekers en andere AKIS-actoren, bottom-up samen werken aan
innovatie op het boerenerf. In Nederland bedraagt het totale POP-budget circa 62 miljoen euro (EU-middelen
en verplichte nationale cofinanciering), opgenomen in de samenwerkingsmaatregel. Eind 2018 waren er circa
160 actieve OG's. De groepen richten zich op verschillende thema’s: 1) bodem en bemesting, 2) nieuwe
producten en markten, 3) klimaat, 4) diergezondheid en -welzijn, 5) water, 6) plantenveredeling, 7)
mestverwerking, 8) natuurinclusieve landbouw en 9) diervoeding. 7 Op dit moment vindt de tussenevaluatie
naar het cluster innovatie POP3 plaats, die mede voor de maatregel EIP aanbevelingen zal opleveren.

SWOT-analyse
Het OECD-rapport Innovation, Agricultural Productivity and Sustainability in the Netherlands (2015), geeft
een goede weergave van het Nederlandse systeem (zie voetnoot 1). Innovatie en kennis zijn essentieel voor
de Nederlandse landbouw. Niet alleen om ondanks de hoge kosten van inputs (grond, arbeid, energie) toch
concurrerend te blijven, maar ook om aan de maatschappelijke doelstelling rond duurzaamheid, landschap
en dierenwelzijn te voldoen. De volgende SWOT-analyse is gebaseerd op meerdere studies en inzichten
(Hermans et al., 2011; Caggiano, 2014; PROAKIS, 2015; Geerling-Eiff et al., 2014; OECD, 2015; internal
policy evaluation data – EZ, 2017; Analytical factsheet for the Netherlands: Nine objectives for a future
Common Agricultural Policy, tbp). 8

Hermans, F., F. Geerling-Eiff, J. Potters en L. Klerkx (2018). Public-private partnerships as systemic agricultural innovation policy
instruments – Assessing their contribution to innovation system function dynamics. In: NJAS - Wageningen Journal of Life Sciences.
Volume 88, April 2019, Pages 76-95.
6
https://ec.europa.eu/eip/agriculture/en/about.
7
https://regiebureau-pop.eu/sites/default/files/field/file-attachment/Programme_2014NL06RDNP001_5_1_nl.pdf.
8
Hermans, F., Klerkx, L. en D. Roep (2011). EU FP7 SOLINSA project. WP3 Understanding the context. Country report: The
Netherlands. Wageningen University and Research. KBBE-2010-4-266306; Caggiano, M. (2014): AKIS and advisory services in The
Netherlands. Report for the AKIS inventory (WP3) of the EU PRO AKIS project; EU PROAKIS project:
http://www.proakis.eu/publicationsandevents/pubs; Geerling-Eiff, F.A. et al. (2014) Study on Investment in Agricultural Research:
Review for The Netherlands for the FP7 EU IMPRESA project, WUR;
OECD (2015), Innovation, Agricultural Productivity and Sustainability in the Netherlands, OECD Food and Agricultural Reviews,
OECD Publishing, Paris; Internal policy evaluation data, DG Agriculture & Nature (2017); Analytical factsheet for the Netherlands:
Nine objectives for a future Common Agricultural Policy, tbp.
5

2 | SWOT-analyse Nederlands AKIS | Wageningen Economic Research

Sterke punten

Zwakke punten

-

-

Kansen

Gebrek aan goede doorstroming van kennis naar
het ‘boerenerf’ onder andere door gebrekkige
vertaling naar praktijkniveau, geen publiek
gefinancierde voorlichting en wegvallen van
productschappen.
- Relatief lage publieke investeringen in R&D ten
opzichte van andere industriële sectoren in het
afgelopen decennium. 11
- Boeren en intermediairs vinden de procedures
voor AKIS-instrumenten complex, tijdrovend en
risicovol.
- Beperkte synergie tussen onderwijs, onderzoek
en adviesorganisaties.
- Boeren zijn beperkt bereid voor advies en
ondersteuning bij innovatie te betalen.
Concurrentie en potentieel conflicterend advies
en voorlichting (gekoppeld aan producten zoals
veevoer, gewasbeschermingsmiddelen, etc.).
- Ondernemers worden overladen met informatie
door een woud aan informatiebronnen,
resulterend in een informatie-‘mist’ (behoefte
aan vaardigheden om met hoeveelheid
informatiestromen om te gaan).
- Grote bedrijven zijn toonaangevend qua
investeringen in innovatie maar zijn daarentegen
niet altijd de meest innovatieve bedrijven.
Bedreigingen

-

-

-

-

-

-

-

Verschillende AKIS-onderdelen, onder andere het
publiek gefinancierde onderzoeks- en
onderwijssysteem, zijn goed ontwikkeld en
vitaal.
Veel onderlinge samenwerking binnen zowel het
onderzoek als het groen onderwijs.
Korte lijnen beleid, onderzoek en bedrijfsleven,
historie van strategische samenwerking.
Veel ervaring in peer-to-peer kennisuitwisseling
tussen ondernemers, onder andere in
praktijknetwerken.
Grote verscheidenheid aan voorlichters,
kennismakelaars en intermediairs, van
individuele ondernemers tot AKISsysteemniveau.
Veelvuldig gebruik van POP3-instrumenten op
het gebied van kennisoverdracht en innovatie 9
Het aandeel landbouwmanagers met een
basisopleiding ligt in Nederland hoger dan
gemiddeld in de EU. 10
Boeren bezitten het merendeel van het rurale
land en hebben daarmee een sterke positie
tegenover ontwikkelingen.
Een uitgebreid en gevarieerd pallet aan initiële en
post-initiële opleidingen.

Het AKIS met de ‘gouden driehoek’
samenwerking, is een voorbeeld voor andere
sectoren (en een belangrijk onderdeel van de
topsectoraanpak).
Pluriform systeem met diensten voor facilitering
van innovatie.
Commercialisering van kennisorganisaties creëert
vraag en stimuleert institutionele veranderingen,
naar een meer vraaggestuurde manier van
werken.
Veel ervaring met homogene en heterogene
netwerken vormt goede basis voor het verder
ontwikkelen van een netwerkaanpak in de
toekomst.
Meer heterogeniteit in productiemodi: nieuwe
productiewijzen naast de traditionele
exportgerichte productie.
Specifieke ondersteunende instrumenten gericht
op het bevorderen van innovatie onder het mkb.
Vele diverse typen infrastructuren voor
verspreiding en interactie rond kennis en
innovatie.
Borgen van blijvende beschikbaarheid en
toegankelijkheid van kennisbronnen.

-

-

-

-

Gebrek (en daarmee behoefte) aan een
gemeenschappelijke visie op de toekomst van de
landbouw onder alle actoren.
Ontbreken van een overkoepelende visie op het
gewenste kennisniveau en -profiel (vertaald in
een strategie hoe dit te bereiken).
Er zijn meer bronnen voor financiering en in
opkomst maar onderzoeksinstituten blijven
afhankelijk van financiering van het ministerie
van LNV.
Financiers zijn vaak ongeduldig en willen snel
resultaat zien; veelbelovende initiatieven moeten
te snel op eigen benen staan.
Continue spanning tussen publieke en private
belangen bij ondersteunende innovatieinstrumenten.
‘Accountability’: risicomijdend gedrag bij
publieke investeringen. Voorstellen voor
financiering moeten steeds gedetailleerder
worden uitgewerkt ten opzichte van de
resultaten, wat leidt tot een selectie van ‘veilige’
onderzoeken.
Onderzoek wordt nog te vaak afgerekend op
wetenschappelijke output en te weinig op de
bijdrage aan het publieke debat of
praktijkimpact.
Herkenbaarheid van onpartijdige adviesdiensten.

Analytical factsheet for the Netherlands: Nine objectives for a future Common Agricultural Policy, p. 20 (tabellen 1 en 2).
Analytical factsheet for the Netherlands: Nine objectives for a future Common Agricultural Policy, p. 15 (tabel 2) en p. 20 (tabel
3).
11
Zie Figuur 1 in Bijlage 1.
9

10

3 | SWOT-analyse Nederlands AKIS | Wageningen Economic Research

Bijlage 1: Figuren en tabellen SWOT analyse Nederlandse AKIS
Tabel 1: Een overzicht van EU AKIS's. Bron: PROAKIS project (2015, zie voetnoot 3).

Figuur 1 R&D-budget van de Nederlandse overheid vergeleken voor industriële productie en technologie,
gezondheid en landbouw (GBAORD) in de periode 2004-2013. Bron: Eurostat, in: Geerling-Eiff et al.
(2014, zie voetnoot 10).

R&D budget
600,000

million euro

500,000
400,000
300,000
200,000
100,000
0,000
2004

2006

2008

Industrial production and technology

2010
Health

2012

2014

Agriculture

4 | SWOT-analyse Nederlands AKIS | Wageningen Economic Research