Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 924

Toezichtsverslagen AIVD en MIVD

Nr. 229

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 16 mei 2022
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Defensie over de brief van
16 december over het Jaarplan MIVD 2022 (Kamerstuk 29 924, nr. 222) en
over de brief van 30 april 2021 over het Openbaar jaarverslag over het jaar
2020 (Kamerstuk 29 924, nr. 212).
De vragen en opmerkingen zijn op 24 februari 2022 aan de Minister van
Defensie voorgelegd. Bij brief van 22 april 2022 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
De Roond
Adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

kst-29924-229
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
VVD
1.

2.

De leden van de VVD-fractie vragen de Minister met betrekking tot de urgente operationele knelpunten als gevolg van
het wettelijk kader, die zich vooral manifesteren in het
cyberdomein, aan te geven hoe het staat met de stappen om
dit te mitigeren.
Antwoord: Naar aanleiding van de rapporten van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 en de Algemene Rekenkamer is een wetswijziging
gestart om de Wiv 2017 te herzien. Naar verwachting zal dit traject
meerdere jaren in beslag nemen. De contouren van deze wetswijziging zullen middels een hoofdlijnennotitie aan de Tweede en Eerste
Kamer worden aangeboden. De uitkomsten van de parlementaire
gedachtewisseling worden vervolgens bij het daaropvolgende
wetsvoorstel tot wijziging van de Wiv 2017 betrokken.
Echter, door een toenemende en urgente dreiging in het cyberdomein
is besloten tussentijds middels een tijdelijke wet een aantal knelpunten versneld te adresseren. Het kabinet werkt aan een voorstel voor
een tijdelijke wet die de diensten in staat moet stellen bestaande
bevoegdheden effectiever in te kunnen inzetten in onderzoeken
gericht op landen met een offensief cyberprogramma tegen
Nederland en Nederlandse belangen. Een sluitend systeem van
toezicht dat past bij de dynamiek van cyberoperaties maakt deel uit
van dit wetsvoorstel. De tijdelijke wet is van 1 tot 18 april 2022 in
internetconsultatie geweest. Hiermee wordt tevens gevolg gegeven
aan de aangenomen motie van het lid Van der Staaij c.s., waarbij de
regering wordt verzocht om zo spoedig mogelijk met een voorstel te
komen om de operationele knelpunten in het cyberdomein weg te
nemen (Kamerstuk 36 045, nr. 16).
Daarnaast hebben de leden van de VVD-fractie enkele vragen
in relatie tot de ABDO-autorisaties.
a. Zij vragen of de prioriteitsstelling in het aantal te
autoriseren bedrijven ook betekent dat verzoeken tot
autorisatie geweigerd worden, en hierdoor bedrijven een
ABDO-status mislopen.
Antwoord: Nee. Ieder verzoek tot ABDO-autorisatie wordt door
Bureau Industrieveiligheid (BIV) van de MIVD in behandeling
genomen.
b. Deze leden vragen de Minister hierbij tevens aan te geven
wat dit in het bijzonder betekent voor MKB-bedrijven en
hoe dit strookt met de Nederlandse inspanningen om het
Europees Defensiefonds ook toegankelijk te maken voor
MKB-bedrijven. De leden van de VVD-fractie vragen of er
gevallen zijn van bedrijven die aan EDF-projecten mee
willen doen, maar dat nu niet kunnen omdat ze van
Defensie geen ABDO-autorisatie krijgen of voortijdig
afhaken.
Antwoord: Er zijn binnen de rijksoverheid structuren ingericht
om het bedrijfsleven zo goed mogelijk te ondersteunen met
betrekking tot een goede startpositie binnen het Europees
Defensie Fonds (EDF), inclusief de mogelijkheden van cofinanciering en advisering. De rijksoverheid heeft de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) aangesteld om het bedrijfsleven
hierover te informeren. Er is een brede Interdepartementale
Coördinatie Groep (ICG) ten behoeve van Europese Defensiesamenwerking, deze geeft richting aan de Nederlandse inzet ten
aan zien van de Europese defensiesamenwerking en legt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

2

3.

4.

verantwoording af aan de Minister van Defensie en de Minister
van Economische Zaken. Het hoofdonderwerp van deze ICG is
het Europees Defensiefonds. Bureau Industrieveiligheid (BIV) is
niet de primair verantwoordelijke voor EDF. Dit is een interdepartementale verantwoordelijkheid waarbij BIV ondersteunend is. Er
zijn geen casussen bekend van bedrijven die niet aan EDFprojecten konden meedoen door het ontbreken van een
ABDO-autorisatie. Er wordt door het Bureau Industrieveiligheid
geen onderscheid gemaakt in de omvang van bedrijven.
c. Deze leden vragen of de Minister daarnaast kan aangeven
in hoeverre het Bureau Industrieveiligheid kampt het
capaciteitstekorten, en wat er wordt gedaan om deze in
te lopen dan wel de afdeling te laten groeien om aan de
vraag om autorisaties door de verwervende instanties
van Defensie te voldoen. Zij vragen in hoeverre de
prioriteitsstelling ervoor zorgt dat verwervingstrajecten
van Defensie vertraging oplopen, of niet ten volle
gebruik kunnen maken van het potentieel van de
Nederlandse industrie.
Antwoord: Zie hiervoor het antwoord op vraag 2A. Omdat de
dienst de toename in aanvragen had voorzien, is vooruitlopend
hierop geïnvesteerd in het BIV.
Daarnaast hebben de leden van de VVD-fractie enkele vragen
over de ICT-achterstanden. Met betrekking tot de mededeling
dat deze de komende jaren moeten worden ingehaald vragen
deze leden welke concrete plannen hiervoor zij en wat het
tijdpad is.
Antwoord: Defensie heeft het wegwerken van de IT-achterstanden bij
de MIVD als belangrijke prioriteit onderkend en daar sinds de
Defensienota 2018 middelen voor beschikbaar gesteld. Vanwege de
technische complexiteit, het fundament goed neerzetten, grote
veranderambities en IT-inzet voor operationele belangen is het
wegwerken van de achterstanden een meerjarige inspanning.
De MIVD heeft hiervoor een strategie opgesteld waarbij elk jaar een
uitwerking plaatsvindt van de strategie naar plannen, rekening
houdend met de beschikbare personele en financiële middelen. In het
wegwerken van de achterstanden en het realiseren van haar
veranderambities werkt de MIVD nauw samen met de AIVD en met
Defensie.
Daarnaast vragen de leden van de VVD-fractie hoe het zit met
de capaciteit voor screening van medewerkers van de MIVD.
Tenslotte vragen deze leden hoe het kabinet ervoor zorgt dat
de benodigde capaciteit niet in gevaar komt.
Antwoord: Gemiddeld handelen AIVD en MIVD momenteel 94% van
de veiligheidsonderzoeken binnen de wettelijke termijn van acht
weken af. Bij de uitvoering van veiligheidsonderzoeken naar
medewerkers van de AIVD en MIVD is dit percentage gemiddeld 56%.
Dit percentage ligt lager, omdat het gaat om intensievere veiligheidsonderzoeken. Als MIVD en/of Defensie uitbreiden dan zal rekening
gehouden worden met extra capaciteit voor de Unit Veiligheidsonderzoeken.

D66
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het jaarplan van de MIVD voor 2022 en het jaarverslag
van de MIVD over 2020. Deze leden hebben nog enkele vragen.
1. De leden van de D66-fractie zijn bezorgd over de verhoogde
veiligheidsrisico’s die uitgaan van statelijke actoren als
Rusland. Deze leden zijn geschrokken van de diverse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

3

cyberaanvallen die vanuit Rusland hebben plaatsgevonden in
Nederland.
a. Zij vragen hoe kwetsbaar de Minister momenteel de
Nederlandse veiligheidsstructuur rondom cyber in de
verschillende publieke en non-publieke domeinen acht en
hoe deze kwetsbaarheid verminderd kan worden.
Antwoord: Cybercriminaliteit, (digitale) spionage, ongewenste
buitenlandse overnames en investeringen, inmenging en zelfs
sabotage bedreigen het ongestoord functioneren van onze
economie en onze samenleving. Deze problematiek komt
daarom ook terug in het Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN)
van de NCTV, in de MIVD en AIVD-jaarverslagen en in het
Dreigingsbeeld Statelijke Actoren. Niets doen kan tot grote
economische schade leiden doordat het onze concurrentiepositie
verzwakt, ons groeipotentieel verlaagt en de democratische
rechtsstaat aantast. Het kabinet kiest er daarom in het coalitieakkoord voor om – in een oplopende reeks tot 2027 – structureel
300 miljoen te investeren in de AIVD, MIVD en NCTV. Deze
complexe opgave vraagt om een integrale benadering van wat
er daadwerkelijk nodig is om Nederland weerbaar te maken. Om
hieraan invulling te geven voor het onderwerp cybersecurity
werkt het kabinet aan een nieuwe Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS), gecoördineerd door de Minister van Justitie
en Veiligheid. Hierin worden de ambities voor de komende jaren
verder uitgewerkt. Het kabinet zal de Kamer hierover medio 2022
informeren.
b. Deze leden vragen hoe de Minister verder oordeelt over
de mogelijke cyberaanvallen die vanuit Nederland op
derde landen hebben plaatsgevonden zoals de recente
cyberaanval op Oekraïne die deels via Nederland liep en
welke maatregelen momenteel tegen dit soort praktijken
worden genomen (zie ook recente Kamervragen van het
lid Hammelburg).
Antwoord: Misbruik van Nederlandse infrastructuur bij het
uitvoeren van digitale aanvallen komt vaker voor. Dergelijke
digitale aanvallen worden uitgevoerd vanuit zogenaamde
command en control servers. Deze staan wereldwijd in datacenters, waaronder ook in Nederland. Voor datacenters is het vrijwel
onmogelijk om te controleren welke servers in Nederland
worden ingezet voor dergelijke malafide doeleinden en richting
welke landen.
Deze vorm van misbruik kan het internationale imago van
Nederland schaden en slecht zijn voor bondgenootschappelijke
belangen en de integriteit van de Nederlandse infrastructuur.
Ook kunnen Nederlandse organisaties geraakt worden door
eventuele tegenacties, zoals het uit de lucht halen van misbruikte
infrastructuur door landen die door een digitale aanval getroffen
zijn. Verder kunnen bedrijven waarvan de IT-apparatuur
onbewust deel uitmaakt van een DDoS-aanval daar een
beschikbaarheidsprobleem ervaren. Er kunnen verbindingsproblemen optreden en ook kan een internetprovider de verbinding
afsluiten.
Om aanvallen te stoppen, kan zodra duidelijk is om welke partij
het gaat, een vordering of bevel worden uitgevaardigd naar de
hoster om de server van de betreffende malafide afnemer offline
te brengen. In de praktijk is de snellere route gebruikelijk, dan
wordt een «notice and take down» (NTD) melding naar de
betreffende hoster gestuurd, met de mededeling dat erbinnen
zijn netwerk sprake is van onrechtmatige handelingen van
afnemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

4

2.

1

Binnen de Cyber Info/Intel Cel (CIIC) brengen NCSC, MIVD, AIVD,
Politie en OM dreigingsinformatie bijeen. Hierdoor kan sneller
een beeld worden gevormd van nieuwe dreigingen en kunnen
belanghebbende organisaties meer en sneller van handelingsperspectief worden voorzien.
De leden van de D66-fractie zien het belang in van de
geïntensiveerde samenwerking tussen de MIVD en het
Nationaal Cyber Security Center (NCSC). Uit het jaarverslag
blijkt dat digitale beveiligingsproducten zoals VPN-servers
van Citrix, Fortinet en Pulse Secure alsmede Microsoft
Webmail Exchange gewilde doelwitten vanuit Rusland zijn
geweest.
a. Deze leden vragen hoe de Minister de huidige veiligheidssituatie rondom deze systemen beoordeelt. Gezien de
geïntensiveerde samenwerking tussen bovengenoemde
organisaties vragen deze leden hoe vatbaar Nederland is
voor Russische cyberaanvallen.
Antwoord: De capaciteit, kennis en expertise van Rusland, maar
ook China, is dermate groot, dat wanneer deze actoren ergens
digitaal binnen willen dringen, de slagingskans groot is. Ook
kent Nederland een hoge mate van digitalisering. En hoewel er
de laatste jaren belangrijke stappen inzake digitale weerbaarheid
zijn gezet, is in het Cyber Security Beeld Nederland 2021
nogmaals onderkend dat in algemene zin de weerbaarheid op
gebied van cybersecurity nog niet voldoende is. Dit heeft continu
de aandacht.
b. Welke andere maatregelen volgen er uit deze geïntensiveerde samenwerking om digitale kwetsbaarheden in de
Nederlandse samenleving te mitigeren?
Antwoord: Binnen de Cyber Info/Intel Cel (CIIC) brengen NCSC,
MIVD, AIVD, Politie en OM dreigingsinformatie bijeen. Hierdoor
kan snel een beeld worden gevormd van nieuwe dreigingen en
kunnen belanghebbende organisaties meer en sneller van
handelingsperspectief worden voorzien.
Momenteel werken het NCSC en het Digital Trust Center (DTC)
samen met de hosting sector in de Anti-Abuse Network coalitie
aan het inrichten van faciliteiten voor het delen van informatie
over kwetsbaarheden, in anticipatie op het wetvoorstel Wet
beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Wbni), dat het
delen van deze informatie tussen overheid en brede bedrijfsleven mogelijk moet maken. Daarnaast wordt er gewerkt aan
initiatieven1, waarbij hosters wordt gevraagd zich in te spannen
om hun netwerken schoon te houden van onrechtmatigheden
door zich op private informatiebronnen zoals die van het
Nationale Beheersorganisatie Internet Providers (NBIP), aan te
sluiten.
Met betrekking tot DDoS-aanvallen zetten het Ministerie van EZK
en het DTC voornamelijk in op preventieve maatregelen die
bijdragen aan het voorkomen dat IT-apparatuur, vaak onbewust,
kan deelnemen aan een DDoS aanval. Het tijdig installeren van
beveiligingsupdates is hierbij cruciaal. Het DTC heeft het belang
van updaten opgenomen in de vijf Basisprincipes van veilig
digitaal ondernemen en informeert de doelgroep wanneer
belangrijke updates beschikbaar zijn voor ernstige beveiligingsproblemen. Ook IoT-apparaten (Internet of Things) worden
ingezet om deel uit te maken van een DDoS aanval.
Door de toename van IoT-apparatuur zet het Ministerie van EZK
in op updaten middels de «doe je update» campagne. Deze

Zoals onder andere de herziening NIB-richtlijn en Digital Services Act.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

5

3.

2

campagne is met name gericht op consumenten opdat zij zich
ook bewust zijn van de risico’s en de noodzaak om (IoT)
apparaten zoals routers, camera’s en printers up-to-date te
houden.
c. Hoe kijkt de Minister naar de bijdrage van niet-vitale
sectoren op het veiligheidsrisico van onze samenleving
als geheel en het belang van bredere deling van dreigingsinformatie en -trends? Zo vragen de leden van de
D66-fractie.
Antwoord: Ook niet-vitale sectoren kunnen uiteraard te maken
krijgen met digitale kwetsbaarheden en cyberaanvallen. Daar
waar de risico’s voor maatschappelijke ontwrichting en
schending van nationale belangen het grootst zijn, zijn sectoren
geïdentificeerd welke onder de expertise en operatie van het
NCSC vallen. In dat geval zijn er gevolgen van nationaal belang,
voor onze samenleving als geheel. Ook dreigingen of incidenten
bij niet-vitale sectoren kunnen veiligheidsrisico’s opleveren. Het
DTC versterkt daartoe de weerbaarheid van deze sectoren tegen
toenemende cyberdreigingen. Zoals genoemd in de beantwoording bij vraag 2b, wordt gewerkt aan wet/regelgeving om het
delen van informatie tussen overheid en het bedrijfsleven
verbeteren.
De leden van de D66-fractie zijn bezorgd over de structurele
beïnvloedingsoperaties die Rusland uitvoert door middel van
sociale media en digitale nieuwsplatforms. Zij vragen op
welke manier de geïntensiveerde samenwerking tussen de
MIVD en het NCSC geresulteerd heeft in de bestrijding van
deze beïnvloedingsoperaties. Welke risico’s vinden er
momenteel nog hierbij plaats? Wat is de precieze rol van
rechts-extremisme in deze beïnvloedingsoperaties? In welke
mate is de Nederlandse politiek hierbij betrokken? Wat
gebeurt er momenteel om dit te voorkomen? Zo vragen de
leden van de D66-fractie.
Antwoord: Hoewel beïnvloedingsoperaties zeker vaak een digitaal
element hebben, richt de geïntensiveerde samenwerking tussen
onder andere MIVD en NCSC zich primair op cybersecurity vraagstukken. Het gaat hier dus om informatie over cyberdreigingen en
-incidenten, niet op beïnvloeding met digitale middelen. Over vragen
over operationele aspecten zoals de rol van het rechts-extremisme
doet de dienst geen openbare uitspraken. Het kabinetsbeleid voor het
tegengaan van desinformatie bestaat uit drie actielijnen: preventie,
informatiepositie verstevigen en (zo nodig) reactie. Onder preventie
valt een aantal interdepartementale maatregelen zoals weerbaarheid
burgers versterken, weerbaarheid politieke ambtsdragers vergroten,
transparantie vergroten, pluriform medialandschap behouden. Zie de
beleidsbrief van het Ministerie van BZK van 18 oktober 2019,
beleidsinzet bescherming democratie tegen desinformatie2.
Het kabinet zet zich daarbij al langer in om online platformen meer
verantwoordelijkheid te laten nemen om de verspreiding van online
desinformatie op hun diensten aan te pakken (o.a. Kamerstuk 30 821,
nr. 91). De herziening van de Europese gedragscode tegen desinformatie (Code of Practice against Disinformation) en het voorstel voor
de Digital Services Act zijn hiervoor momenteel de belangrijkste
(co-)regulerende voorstellen (zie o.a. Kamerstuk 22 112 nrs. 3050 en
3159). Zoals eerder toegezegd zal uw kamer geïnformeerd worden
over het kabinetsstandpunt op de vernieuwde gedragscode desinformatie zodra deze gepubliceerd is. Deze zal naar verwachting voor de

Beleidsbrief van het Ministerie van BZK van, Beleidsinzet bescherming democratie tegen
desinformatie, 18 oktober 2019 Kamerstuk 30 821, nr. 91.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

6

4.

5.

3

zomer gepubliceerd worden. Daarnaast heeft het kabinet onlangs
tijdens de informele Telecomraad van 8-9 maart 2022 in Parijs en
Nevers gepleit voor proportionele maatregelen om desinformatie te
adresseren en te voorkomen in de context van de oorlog in Oekraïne.
Daarbij heeft Nederland het belang van betrouwbare informatie over
de oorlog in Oekraïne, ook voor Russische burgers, benadrukt.
Nederland sprak steun uit voor de oproep van diverse lidstaten
richting de grote platforms om meer te doen om desinformatie te
adresseren en te voorkomen. In de bijeenkomst werd vastgesteld dat
er brede steun was voor de verklaring waarin een oproep werd
gedaan aan de grote online platformen om de fundamentele waarden
te respecteren en zich aan te sluiten bij de Code of Practice3.
Ook zijn de leden van de D66-fractie bezorgd over de
veiligheidsrisico’s die vanuit China komen.
a. Deze leden vragen wat het huidige dreigingsbeeld
rondom de Nederlandse hoogwaardige (defensie-)
industrie en Chinese spionage is. Gezien het gestelde in
het jaarverslag over 2020 dat is gebleken dat vitale
infrastructuur, hoogwaardige technologie en militaire
systemen een voornaam doelwit vormen van Chinese
cyberoperaties, vragen deze leden welke maatregelen de
Minister neemt om deze cyberoperaties het hoofd te
bieden.
Antwoord: Zoals ook in het MIVD-jaarverslag over 2020
aangegeven, gaat er van China een ernstige spionagedreiging uit
richting de Nederlandse (defensie)industrie. Deze dreiging heeft
niet alleen betrekking op wapensystemen in enge zin, maar ook
op technologie met een dubbele civiele en militaire toepassing.
Deze dreiging is ook in 2022 actueel. Om deze dreiging het hoofd
te bieden voert de MIVD doorlopend onderzoek uit.
b. Zij vragen welke samenwerkingsverbanden er hierbij
plaats vinden zowel op Europees als multilateraal
verband en welke verdere politieke stappen er hierbij
kunnen worden gezet.
Antwoord: Veiligheidsrisico’s van buitenlandse cyberactoren
worden zowel in de EU als in de NAVO besproken. Nederland
spant zich hierbij in voor het vergroten van het gedeeld
bewustzijn mede met het oog op diplomatieke respons. Zo
hebben zowel de EU als de NAVO in juli 2021 middels verklaringen de kwaadwillende cyberactiviteiten afkomstig vanuit
Chinees grondgebied veroordeeld en gewezen op het belang van
verantwoordelijk statelijk gedrag in lijn met de VN-cybernormen.
De leden van de D66-fractie zijn benieuwd naar het gezamenlijke onderzoek van de AIVD en de MIVD naar landen zoals
Iran, die ervan worden verdacht dat zij, in strijd met die
internationale verdragen, werken aan het ontwikkelen van
massavernietigingswapens en hun overbrengingsmiddelen of
daar al over beschikken.
a. Deze leden vragen wat de verwachtingen rondom dit
onderzoek zijn. Zij vragen hoe de Minister het huidige
risico rondom de nucleaire proliferatie van Iran op de
veiligheid in het Midden-Oosten en de veiligheid van
Europa beoordeelt.
Antwoord: De MIVD en de AIVD doen gezamenlijk onderzoek
naar de schendingen door Iran van het Joint Comprehensive
Plan of Action (JCPOA). Het JCPOA is in het leven geroepen als

Gezamenlijke verklaring over desinformatie en hybride oorlogsvoering: https://
presse.economie.gouv.fr/download?id=91749&pn=3020%20%20Joint%20appeal%20by%20EU%20ministers%20responsible%20for%20digital%20and%20electronic%20comm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

7

6.

7.

4

nucleaire deal tussen Iran en de vijf kernwapenstaten4 plus
Duitsland samen met de Europese Unie. Het JCPOA beperkt de
Iraanse voorraad van verrijkt uranium en tevens de verrijkingscapaciteit, zodat Iran niet snel een kernwapen kan maken. Sinds de
terugtrekking van de VS uit het verdrag in 2018, zien de AIVD en
MIVD het aantal technische schendingen door Iran toenemen.
De leden van de D66-fractie hechten grote waarde aan de
maatregelen om de economische veiligheid binnen Nederland
te verbeteren.
a. Deze leden vragen hoe de Minister specifiek denkt bij te
dragen aan de inzet van de MIVD bij het voorkomen van
strategische afhankelijkheden in verschillende sectoren.
Antwoord: Onderzoek van de MIVD naar ongewenste strategische afhankelijkheden betreft met name de nationale veiligheidsaspecten hiervan. Zo doet de MIVD onderzoek naar de betrokkenheid van statelijke actoren bij overnames en investeringen
waar een dreiging van uitgaat tegen de nationale veiligheid, of
die de inzet van de krijgsmacht kan beperken. Dit kan ook
onderzoek omvatten naar leveranciers waar de krijgsmacht van
afhankelijk is of naar leveranciers voor vitale infrastructuur
waarvan de krijgsmacht afhankelijk is en onderzoek naar
ongewenste kennis- en technologieoverdracht. Hierbij werkt de
MIVD samen met de strategische partners binnen de rijksoverheid zoals onder andere BZ, BZK, EZK, I&W, OCW en NCTV.
b. Wat kan er nog meer gedaan worden?
Antwoord: Er zijn recent extra middelen toegekend vanuit het
coalitieakkoord ten behoeve van maatregelen ter bevordering
van economische veiligheid. Daarnaast zijn de afgelopen jaren al
enkele maatregelen ingevoerd. Denk hierbij aan het onlangs
opgerichte Bureau Toetsing en Investeringen (BTI) van het
Ministerie van EZK dat beoordeelt of meldingen van investeringen, overnames en fusies een risico vormen voor de nationale
veiligheid. Een wetsvoorstel op dit gebied (Wet veiligheidstoets
investeringen, fusies en overnames (Vifo), Kamerstuk 35 880) is
op 30 juni 2021 ingediend bij de Kamer. Met de brief van 9 juli
2021(Kamerstuk 31 125, nr. 120) is de Kamer geïnformeerd over
de voortgang van het wetgevingstraject voor een sectorale
investeringstoets op het gebied van de defensie-industrie. Een
ander voorbeeld is het Loket Kennisveiligheid van Ministerie van
OCW en de nieuwe Leidraad Kennisveiligheid waarmee de
rijksoverheid kennisinstellingen wil ondersteunen bij ongewenste buitenlandse inmenging met gevolgen voor de economische veiligheid op lange termijn.
c. In hoeverre kan multilaterale samenwerking hierbij een
rol spelen? Zo vragen de leden van de D66-fractie.
Antwoord: Internationale en multilaterale samenwerking en
afstemming is bij dit soort trajecten van groot belang. Nederland
zet o.a. in EU-verband in op de bescherming van kritische
infrastructuur, bijvoorbeeld middels de
EU-cybersecuritystrategie. In het EU Strategisch Kompas is ook
aandacht voor economische veiligheid en worden voorstellen
gedaan voor het verbeteren van de weerbaarheid van de EU
tegen dreigingen op dit gebied.
De leden van de D66-fractie begrijpen de waarde van het doel
van de MIVD om een gezaghebbende inlichtingenpositie te
hebben.

China, Frankrijk, Rusland, Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

8

a.

8.

9.

Deze leden vragen wat de huidige situatie omtrent deze
gezaghebbende positie is en hoe deze positie verbeterd
kan worden. Zij vragen wat hierbij de belemmeringen
zijn.
Antwoord: Naar aanleiding van de rapporten van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 en de Algemene Rekenkamer is een
wetswijziging gestart om de Wiv 2017 te herzien. Naar verwachting zal dit traject meerdere jaren in beslag nemen. De contouren
van deze wetswijziging zullen middels een hoofdlijnennotitie aan
de Tweede en Eerste Kamer worden aangeboden. De uitkomsten
van de parlementaire gedachtewisseling worden vervolgens bij
het daaropvolgende wetsvoorstel tot wijziging van de Wiv 2017
betrokken.
Echter, door een toenemende en urgente dreiging in het
cyberdomein is besloten tussentijds middels een tijdelijke wet
een aantal knelpunten versneld te adresseren. Het kabinet werkt
aan een voorstel voor een tijdelijke wet die de diensten in staat
moet stellen bestaande bevoegdheden effectiever in te kunnen
inzetten in onderzoeken gericht op landen met een offensief
cyberprogramma tegen Nederland en Nederlandse belangen.
Een sluitend systeem van toezicht dat past bij de dynamiek van
cyberoperaties maakt deel uit van dit wetsvoorstel. De tijdelijke
wet is van 1 tot 18 april 2022 in internetconsultatie geweest.
Hiermee wordt tevens gevolg gegeven aan de aangenomen
motie van het lid Van der Staaij c.s., waarbij de regering wordt
verzocht om zo spoedig mogelijk met een voorstel te komen om
de operationele knelpunten in het cyberdomein weg te nemen.
b. De leden van de D66-fractie lezen dat het streven naar
informatiegestuurd optreden (IGO) hierbij centraal staat.
Zij vragen welke lessen de MIVD heeft getrokken uit de
incidenten die bij het Land Information Manoeuvre
Centre hebben plaatsvonden.
Antwoord: De MIVD werkt onder de Wiv 2017. In de Wiv 2017
zijn de bevoegdheden en bijbehorende waarborgen van de MIVD
geregeld. Effectieve waarborgen zorgen zowel voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers als voor de
doeltreffende uitvoering van de taken van de diensten ter
bescherming van diezelfde burgers.
De leden van de D66-fractie hechten veel waarde aan de
beschermende werking van de Wiv 2017.
a. Deze leden vragen op welke termijn de herziening van de
Wiv kan worden verwacht. Zij vragen hoe de toezichthouders betrokken worden bij het verbeterproces van de
Wiv.
Antwoord: Er wordt gewerkt aan een interdepartementale analyse
van de aanbevelingen van de evaluatiecommissie Jones-Bos. Bij deze
analyse wordt ook het rapport van de Algemene Rekenkamer naar de
slagkracht van beide diensten betrokken alsook de uitkomsten van de
recente debatten met uw Kamer en de Eerste Kamer en de zienswijzen van de CTIVD en de TIB. Het is de bedoeling om deze brede
analyse te laten neerslaan in een hoofdlijnennotitie, waarover wij
vervolgens graag met uw Kamer nader van gedachten wisselen. We
hechten er grote waarde aan dat na het uitbrengen van de hoofdlijnennotitie en de bespreking daarvan met uw Kamer, de werkzaamheden aan de voorbereiding van een voorstel tot wijziging van de Wiv
2017 voortvarend ter hand worden genomen.
De leden van de D66-fractie zijn enorm bezorgd over de
recente polarisering en radicalisering in de Nederlandse
maatschappij en in de krijgsmacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

9

a.

Wat gebeurt er naast onderzoek momenteel nog meer om
deze risicofactoren te mitigeren?
Antwoord: Onderzoek van de AIVD en MIVD is er primair op
gericht dreigingen te onderkennen en anderen in staat te stellen
maatregelen te nemen. Dit doen de AIVD en MIVD door
ambtsberichten te sturen aan het Openbaar Ministerie of
bijvoorbeeld aan de commandant van een defensiemedewerker.
De MIVD kan zelf een veiligheidsonderzoek uitvoeren. Dit kan
leiden tot het weigeren of intrekken van de Verklaring van Geen
Bezwaar die vereist is voor een baan bij Defensie. De AIVD voert
eveneens veiligheidsonderzoeken uit. Dit kan leiden tot het
weigeren of intrekken van de Verklaring van Geen Bezwaar die
vereist is voor een baan buiten Defensie, die als vertrouwensfunctie is aangemerkt.
Commandanten die kennisnemen van tekenen van polariserend
of radicaliserend gedrag binnen de krijgsmacht – die ook
strafrechtelijke gevolgen zouden kunnen hebben – dienen dit te
melden aan de KMar. De krijgsmacht kent voor personeel, naast
de KMar en de eigen commandant, meerdere meldpunten waar
dergelijk (rechts-)extremistisch gedrag gemeld kan worden.
Indien er aanleiding toe is zal de KMar een strafrechtelijk
onderzoek starten. Op basis van het «Kader veiligheid in
opleidingen» is sociale veiligheid een vast onderdeel van de
initiële- en loopbaanopleidingen geworden. Inclusiviteit is een
belangrijk deel van sociale veiligheid. Aandacht voor verschillen
in opvatting en attitude en hoe dat bespreekbaar te maken is de
kern. Polarisatie en radicalisering worden regelmatig besproken
in samenhang met de gedragscode Defensie.
b. Welke politieke elementen kunnen hierbij een rol spelen?
Antwoord: Radicalisering en extremisme op grond van bijvoorbeeld een extreemrechts gedachtegoed kennen een voedingsbodem in, en dragen ook bij aan een toenemende polarisatie in
Nederland. Naast de directe impact op de nationale veiligheid
betreft het ook een breder maatschappelijk probleem. Het raakt
namelijk aan de kern van het functioneren van onze democratische rechtsorde en ondermijnt sociale stabiliteit. Het voorkomen
en tegengaan van polarisatie en radicalisering vraagt dan ook
een brede inzet van het kabinet.
c. Hoe gaan andere landen hiermee om?
Antwoord: Zoals reeds vermeld in het openbaar jaarverslag 2020
van de MIVD is de opkomst van rechts-extremisme een
wereldwijd fenomeen. Ook in de ons omringende landen is
geconstateerd dat deze dreiging complex en veranderlijk is en
noopt tot blijvende alertheid. Een effectieve aanpak vereist
informatiedeling en een nauwe samenwerking met (inter)nationale en lokale partners. Dit onderwerp heeft dan ook de volle
aandacht in bi- en multilaterale overleggen met partners. Het
fenomeen is een belangrijk aandachtspunt en zal dat naar
verwachting de komende jaren ook blijven.
10. Tot slot benadrukken de leden van de D66-fractie het belang
van expertise binnen de MIVD en het binnenhalen van deze
expertise. Deze leden vragen wat de huidige situatie is
omtrent het aantrekken van talent in deze sector en wat
hierbij de knelpunten zijn. Zij vragen welke maatregelen
hieraan bij kunnen dragen.
Antwoord: De dienst zet de komende jaren in op de versterking van
de HR-functies met als doel om o.a. werving, loopbaansporen en
samenwerking met andere organisaties te versterken op het terrein
van strategische personeelsplanning. Denk dan aan gezamenlijke
werving inspanningen met het Defensie Cyber Commando, waardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

10

er een bredere pool ontstaat van specialisten binnen Defensie op
kritieke functies (bijv. hackers).
CDA
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het
jaarplan MIVD 2022 en het openbaar jaarverslag van de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) over het jaar 2020. Zij
hebben nog enkele vragen en opmerkingen.
1. De leden van de CDA-fractie lezen in de brief van 16 december 2021 over de hoofdlijnen van het MIVD Jaarplan 2022 dat
wordt ingegaan op de middelen die in de Augustusbrief 2021
aan de diensten zijn toegekend en dat in de begroting van
2022 voor het versterken van de MIVD vanaf 2022 structureel
15 miljoen euro beschikbaar is gemaakt. Deze leden merken
op dat daar bovenop inmiddels in het coalitieakkoord is
vastgelegd dat er de komende jaren meer middelen gaan naar
de inlichtingendiensten.
a. De leden van de CDA-fractie vragen hoe de additionele
financiële middelen de komende jaren worden besteed.
Antwoord: Het kabinet wil dat inlichtingen- en veiligheidsdiensten beter in staat zijn om hun slagkracht te benutten en hun
capaciteit uitbreiden om nieuwe en toenemende digitale
dreigingen en aanvallen van met name statelijke actoren te
onderkennen, onderzoeken en te mitigeren, met waarborgen
voor goed en effectief toezicht en digitale burgerrechten. Om aan
de uiteenlopende complexe uitdagingen te voldoen heeft het
kabinet in het coalitieakkoord een oplopende reeks tot 300
miljoen euro structureel in 2027 ter beschikking gesteld aan de
AIVD, MIVD en de NCTV.
b. Deze leden vragen welke taken en opdrachten extra
aandacht krijgen, naast de investeringen die in de brief
worden genoemd om de dienst toekomstbestendig te
maken.
Antwoord: De additionele investeringen in de MIVD hebben als
primair oogmerk om de dienst over de gehele breedte van de
taken en opdrachten te versterken
c. Deze leden vragen met betrekking tot de versterking van
de slagkracht van de diensten hoe deze groei ten goede
komt aan de digitale weerbaarheid van Nederland (en die
van de partners).
Antwoord: De Algemene Rekenkamer heeft geconcludeerd dat
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten destijds onvoldoende
voorbereid en toegerust waren om de Wiv 2017 te implementeren. De additionele middelen stellen de diensten daarom in staat
meer capaciteit in te zetten ten behoeve van onderzoek naar de
intenties, capaciteiten en modus operandi van statelijke actoren
in het cyberdomein, die zich richten tegen de nationale veiligheid. Dit is voorwaardelijk voor het verhogen van de cyber
weerbaarheid. Daarnaast is het voorwaardelijk voor het kunnen
bepalen van een eventuele respons. De middelen in de Augustusbrief en de investeringen in het coalitieakkoord stellen de
MIVD en de AIVD in staat meer capaciteit in te zetten ten
behoeve van het primaire proces.
d. Deze leden vragen hoe de informatie effectief wordt
gedeeld met het Nationaal Cyber Security Centrum,
zodat de rijksoverheid (en overige overheidsinstellingen)
en de aanbieders van vitale diensten tijdig en compleet,
in ieder geval afdoende, worden geïnformeerd en
geadviseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

11

2.

3.

Antwoord: De samenwerking met het NCSC loopt over meerdere
vlakken. Binnen de Cyber Info/Intel Cel (CIIC) brengen NCSC,
AIVD, MIVD, Politie en OM dreigingsinformatie bijeen. Hierdoor
kan sneller een beeld worden gevormd van nieuwe dreigingen
en kunnen belanghebbende organisaties meer en sneller van
handelingsperspectief worden voorzien. In geval van incidenten
wordt deze structuur ook gebruikt voor coördinatie. Binnen het
Nationaal Detectie Netwerk (NDN) wordt samengewerkt op het
vlak van detectie en monitoring.
Daarnaast vragen de leden van de CDA-fractie wat de stand
van zaken is omtrent de herziening van de Geïntegreerde
Aanwijzing Inlichtingen en Veiligheid (GA I&V), die dit jaar
gepland staat. Deze leden vragen wanneer deze wordt
afgerond.
Antwoord: In 2022 zal de Geïntegreerde Aanwijzing Inlichtingen en
Veiligheid (GA I&V), conform reguliere planning, volledig worden
herzien voor de periode 2023–2026. Naar verwachting wordt de
definitieve GA I&V 2023–2026 in november 2022 vastgesteld en zal
uw Kamer hierover via de geëigende kanalen worden geïnformeerd.
De leden van de CDA-fractie lezen in de hoofdlijnen van het
MIVD Jaarplan 2022 dat de nationale inlichtingendiensten
hun samenwerking intensiveren en uitbreiden. Deze leden
juichen dit toe.
a. Tegelijkertijd lezen zij weinig over samenwerking met
buitenlandse partners. In het jaarverslag 2020 wordt hier
wel aandacht aan besteed. Deze leden vragen in hoeverre
de Minister mogelijkheden ziet om de samenwerking van
de MIVD met buitenlandse partners te versterken. Zij
stellen dat onderzoeken naar landen en missiegebieden,
economische veiligheid, ontwikkelingen van militaire
technologie en wapensystemen, spionage en cyber
wellicht zijn gebaat bij de informatie van inlichtingendiensten van partnerlanden. De uitwisseling van informatie versterkt volgens deze leden de inlichtingenpositie
van de samenwerkende diensten.
Antwoord: Voor alle onderzoeken van de MIVD geldt dat
samenwerking met internationale partners cruciaal is. Zij vormen
een belangrijke bijdrage aan een effectieve taakuitvoering.
Omdat internationale samenwerking en relatiemanagement van
strategisch belang is -zet de MIVD momenteel in op het
intensiveren van deze samenwerking.
b. De leden van de CDA-fractie vragen welke initiatieven
om de samenwerking tussen inlichtingendiensten te
versterken er op dit moment lopen in NAVO en EU
verband.
Antwoord: Multilaterale samenwerking op inlichtingengebied is
van cruciaal belang in een globaliserende wereld met toenemende complexe dreigingen. De MIVD onderschrijft het belang
van intensieve samenwerking met deze multilaterale organisaties. Zeker de NAVO is voor de MIVD van essentieel belang. De
dienst heeft in 2021 capaciteit vrijgemaakt om de relatie met de
NAVO te versterken en zal dit ook in 2022 continueren. In het
licht van de toenemende samenwerking tussen de EU en de
NAVO, bijvoorbeeld op het gebied van hybride dreigingen, zal de
MIVD de komende jaren ook investeren in de relatie met de EU.
Daarnaast wordt in EU-verband momenteel gesproken over
uitwerking van het Strategisch Kompas dat tijdens de RBZ van
21 maart aangenomen is. In de doelstellingen met betrekking tot
het vergroten van de weerbaarheid van de EU tegen dreigingen
speelt EU-inlichtingensamenwerking een rol. Het gaat hier met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

12

name om het versterken van de Single Intellingence Analysis
Capacity (SIAC) van de EU.
PVDA
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het jaarplan van de MIVD voor 2022. Zij hebben
daarbij enige vragen en opmerkingen.
1. De leden van de PvdA-fractie zien een focus op statelijke
actoren door het gehele jaarplan heen en erkennen dat
statelijke actoren van groot belang zijn voor de (inter-)
nationale veiligheid en de hoofdmoot van de taken betreffen.
Deze leden merken op dat er echter weinig niet-statelijke
actoren zijn opgenomen in het plan en vragen zich af of de
genoemde onderzoeken hier ook specifiek naar kijken. Zij
vragen de Minister dit toe te lichten en, als de focus vooral
op statelijke actoren ligt en niet op niet-statelijke actoren, uit
te leggen waarom hiervoor is gekozen.
Antwoord: Bij diverse aandachtsgebieden van de MIVD is het van
groot belang om, in het licht van een landenonderzoek, ook onderzoek te doen naar niet-statelijke groeperingen om ontwikkelingen in
de veiligheidssituatie goed te kunnen duiden. Dit betreft bijvoorbeeld
de landenonderzoeken gericht op het Midden-Oosten, de Sahel-regio
en Afghanistan. Onderzoek naar niet-statelijke actoren kan dus
onderdeel uitmaken van een landenonderzoek.
2. Met betrekking tot (Inter-)Nationale veiligheid en de rol van
de MIVD lezen de leden van de PvdA-fractie dat erop wordt
gewezen dat het van belang is dat de «Wiv 2017 voldoende
aansluit op de technologisch complexe en dynamische
inlichtingenpraktijk» en dat het huidige wettelijk kader
daarvoor op dit moment te kort schiet. Ook lezen deze leden
dat daarbij wordt gesteld dat dit in de praktijk voor de
diensten «tot urgente operationele knelpunten, die zich
vooral manifesteren in het cyberdomein» leidt. Deze leden
vragen de Minister daar nader op in te gaan. Zij vragen waar
die knelpunten in de praktijk toe leiden. De leden van de
PvdA-fractie hebben bij de totstandkoming van de Wiv 2017
al gepleit voor strenge regels ten aanzien van kabelinterceptie. Zij waren toen al van mening dat vanwege een mogelijk
zware inbreuk op de privacy van burgers een onafhankelijke
Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) die vooraf
toestemming moet geven voor een verzoek tot kabelinterceptie of andere bijzondere bevoegdheden door de AIVD en de
MIVD nodig was. Deze leden vragen de Minister daar nader
op in te gaan. Zij vragen waar die knelpunten in de praktijk
toe leiden. De leden van de PvdA-fractie hebben bij de
totstandkoming van de Wiv 2017 al gepleit voor strenge
regels ten aanzien van kabelinterceptie. Zij waren toen al van
mening dat vanwege een mogelijk zware inbreuk op de
privacy van burgers een onafhankelijke Toetsingscommissie
Inzet Bevoegdheden (TIB) die vooraf toestemming moet
geven voor een verzoek tot kabelinterceptie of andere
bijzondere bevoegdheden door de AIVD en de MIVD nodig
was. De leden van de PvdA-fractie zijn er niet van overtuigd
dat dergelijk toezicht niet meer nodig zou zijn enkel omdat
dat voor de diensten belemmerend zou werken. De rol van de
TIB is volgens deze leden juist bedoeld ter voorkoming van
ongebreidelde informatievergaring door de diensten. Deze
leden vragen de Minister hierop nader in te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

13

3.

4.

Antwoord: Naar aanleiding van de rapporten van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 en de Algemene Rekenkamer is een wetswijziging
gestart om de Wiv 2017 te herzien. Naar verwachting zal dit traject
meerdere jaren in beslag nemen. De contouren van deze wetswijziging zullen middels een hoofdlijnennotitie aan de Tweede en Eerste
Kamer worden aangeboden. De uitkomsten van de parlementaire
gedachtewisseling worden vervolgens bij het daaropvolgende
wetsvoorstel tot wijziging van de Wiv 2017 betrokken.
Echter, door een toenemende en urgente dreiging in het cyberdomein
is besloten tussentijds middels een tijdelijke wet een aantal knelpunten versneld te adresseren. Het kabinet werkt aan een voorstel voor
een tijdelijke wet die de diensten in staat moet stellen bestaande
bevoegdheden effectiever in te kunnen inzetten in onderzoeken
gericht op landen met een offensief cyberprogramma tegen
Nederland en Nederlandse belangen. Een sluitend systeem van
toezicht dat past bij de dynamiek van cyberoperaties maakt deel uit
van dit wetsvoorstel. De tijdelijke wet is van 1 tot 18 april 2022 in
internetconsultatie geweest. Hiermee wordt tevens gevolg gegeven
aan de aangenomen motie van het lid Van der Staaij c.s., waarbij de
regering wordt verzocht om zo spoedig mogelijk met een voorstel te
komen om de operationele knelpunten in het cyberdomein weg te
nemen.
Met betrekking tot contraproliferatie en proliferatie van
militaire technologie lezen de leden van de PvdA-fractie dat
de MIVD-onderzoek doet naar de ontwikkelingen van
militaire technologie en wapensystemen in andere landen en
de proliferatie van (hoogwaardige) militaire technologie en
wapensystemen naar crisisgebieden om Nederland zo goed
mogelijk voor te bereiden op bestaande en toekomstige
dreigingen. Deze leden vragen of hier alleen naar massavernietigingswapens wordt gekeken. Zo nee, dan vragen deze
leden naar wat voor wapens er verder wordt gekeken en of
hierbij ook wordt gekeken naar bijvoorbeeld de verkoop van
offensieve algoritmen en geavanceerde technologieën voor
autonome wapensystemen. Zij vragen waarom wel, dan wel
niet.
Antwoord: De MIVD en de AIVD beschikken over een gezamenlijk unit
contraproliferatie die onderzoek doet naar de verwerving van kennis
en goederen voor massavernietigingswapens door landen van zorg.
In aanvulling hierop doet de MIVD-onderzoek naar conventionele en
dual-use militaire technologie. In het kader van missieondersteuning
is onderzoek naar wapensystemen een aspect dat relevant is als
«threat to the force», de directe dreiging tegen Nederlandse militairen
en de coalitiepartners in een inzetgebied.
Met betrekking tot radicalisme, terrorisme en extremisme
lezen de leden van de PvdA-fractie dat de MIVD eerder het
onderzoek naar de rechts-extremistische dreiging heeft
geïntensiveerd en dat ook voor het jaar 2022 zal blijven doen.
Deze leden zijn van mening dat extremistisch gedachtengoed
van welke aard dan ook niet in de krijgsmacht thuishoort.
a. Zij vragen de Minister aan te geven waarom de krijgsmacht dan toch «deel uitmaakt van het rechtsextremistische narratief». Voorts vragen deze leden
waarin de aantrekkingskracht van de krijgsmacht voor
rechts-extremistische jongeren zit en hoe die aantrekkingskracht kan worden verminderd.
Antwoord: Rechts-extremisten voelen zich mogelijk aangetrokken tot Defensie omdat zij Defensie kunnen zien al een subcultuur van militarisme en een narratief aanhangen waarbinnen
militaire vaardigheden als middel worden gezien in de voorbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

14

5.

reiding op een zogenaamde toekomstige rassenoorlog. Voor
sommige rechts-extremisten is een baan bij Defensie een manier
om militaire vaardigheden op te doen. Vooropgesteld staat dat
voor rechts-extremisme geen plaats is in de krijgsmacht.
Onderzoek van de MIVD is erop gericht dreigingen aan het licht
te brengen en anderen in staat te stellen maatregelen te nemen.
Dit doet de MIVD door ambtsberichten te sturen aan het
Openbaar Ministerie of bijvoorbeeld aan de commandant van
een defensiemedewerker. De MIVD kan zelf een veiligheidsonderzoek uitvoeren. Dit kan leiden tot het weigeren of intrekken
van de Verklaring van Geen Bezwaar die vereist is voor een baan
bij Defensie.
b. Deze leden vragen in hoeverre veiligheidsonderzoeken
bijdragen aan het voorkomen dat (rechts)extremistische
jongeren de krijgsmacht binnendringen.
Antwoord: Veiligheidsonderzoeken zijn daarvoor een instrument,
maar kunnen niet geheel voorkomen dat (rechts)extremistische
jongeren de krijgsmacht binnen komen. Momenteel wordt bij
aanstelling een veiligheidsonderzoek uitgevoerd en vervolgens,
afhankelijk van het niveau van de screening, om de vijf of tien
jaar herhaald. Dit kan eveneens bij een wijziging van omstandigheden. Op basis van een veiligheidsonderzoek kan de MIVD, mits
daartoe voldoende gronden zijn, overgaan tot intrekken of
weigeren van afgifte van de Verklaring van Geen Bezwaar (VGB).
Met betrekking tot de Wiv 2017 begrijpen de leden van de
PvdA-fractie dat de MIVD in samenwerking met de AIVD en
de departementen werkt aan aanpassingen op de huidige Wiv
2017 of nieuwe wetsartikelen. De diensten krijgen de kans
om op basis van conceptteksten een uitvoeringstoets uit te
voeren. Deze leden vragen of in deze fase van wetgeving ook
toezichthouders zoals het TIB of de CTIVD al de gelegenheid
krijgen om hun mening te geven over deze aanpassingen,
zodat niet alleen vanuit het oogpunt van de diensten naar de
aanpassingen wordt gekeken. Zo ja, dan vragen deze leden
hoe dat proces wordt ingericht. Zo nee, dan vragen zij
waarom niet. Worden de uitkomsten van de uitvoeringstoetsen openbaar gemaakt en eventuele opmerkingen van de
toezichthouders ook? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom
niet? Zo vragen de leden van de PvdA-fractie.
Antwoord: In lijn met de door uw Kamer aangenomen motie om de
CTIVD en de TIB bij de wijziging van de Wiv 2017 te betrekken, zal na
overleg met de CTIVD en de TIB gekomen worden tot een hoofdlijnennotitie waarin onder andere een voorstel voor een duurzame
inrichting van het stelsel van toetsing en toezicht wordt opgenomen.
Nadat er met uw Kamer is gesproken over deze hoofdlijnennotitie zal
er verder gewerkt worden aan een voorstel tot wijziging van de Wiv
2017, daarover zal vanzelfsprekend ook overleg met de TIB en de
CTIVD plaatsvinden. Daarnaast zullen de TIB en de CTIVD, zoals
gebruikelijk, een belangrijk onderdeel uitmaken van de formele
consultatie van het wetswijzigingsvoorstel. De uitkomsten van de
uitvoeringstoets zullen met uw Kamer worden gedeeld, voor zover
deze uit operationeel oogpunt ook (volledig) openbaar kunnen
worden gedeeld.

GroenLinks
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse
kennisgenomen van het jaarverslag en de jaarplanbrief. Deze
leden hebben nog enkele vragen die zij aan het kabinet willen
voorleggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

15

1.

2.

3.

De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de stukken geen
stand van zaken over de verplaatsing van de satellietinstallatie in het Friese Burum naar een ander land. Eerder hebben
deze leden hun zorgen geuit over de juridische grondslag
voor een eventuele verhuizing naar een ander land en over
het feit dat voor de Kamer nog onvoldoende duidelijk was
onder welke jurisdictie de verkregen informatie in zo’n geval
zou moeten worden verwerkt. Deze leden vragen de Minister
aan te geven wat op dit moment de stand van zaken is met
betrekking tot de mogelijke verplaatsing van deze
satellietinstallatie.
Antwoord; Ten aanzien van de stand van zaken van de internationale
oplossing wordt uw Kamer geïnformeerd via de geëigende kanalen.
Een andere vraag die de leden van de GroenLinks-fractie
hebben betreft de internationale samenwerking en de
eigenstandige informatiepositie die de MIVD heeft. Zij vragen
de Minister aan te geven of Nederland bij bijvoorbeeld de
evacuatie uit Afghanistan en de thans dreigende situatie in
Oekraïne naar het oordeel van de regering over een adequate
eigenstandige informatievoorziening beschikt om zelfstandig
(en in overleg met bondgenoten) in te spelen op actuele
veiligheidssituaties voor Nederlanders en andere personen
die de bescherming van Nederland nodig hebben in
conflictgebieden.
Antwoord: De MIVD kan in het openbaar niet ingaan op de mate van
eigenstandigheid van informatieposities op specifieke dossiers. Zoals
ook al gesteld in het antwoord op vraag 3a en b van CDA: voor alle
onderzoeken van de MIVD geldt dat samenwerking met internationale
partners cruciaal is voor een effectieve taakuitvoering. In het
algemeen is het streven om op elk onderzoek in staat te zijn om
eigenstandig oordelen te kunnen vellen over bijvoorbeeld de
veiligheidssituatie.
Tot slot hebben de leden van de GroenLinks-fractie nog een
vraag over de gegevensverwerking conform de Wiv 2017. Zij
lezen dat de MIVD nog steeds met IT-achterstanden kampt en
dat hierdoor van een Wiv-conforme geavanceerde informatievoorziening, IT en dataverwerking nog geen sprake is en dat
hieraan wordt gewerkt. Deze leden vragen de Minister dit
nader toe te lichten. Zij vragen wat de MIVD concreet gaat
doen om zo snel mogelijk aan de Wiv te voldoen en wat het
tijdpad is dat de regering voor zich ziet.
Antwoord: Het op orde brengen van de IT heeft hoge prioriteit. Er
moet een achterstand worden ingehaald. Dat kost tijd en vraagt om
investeringen. De afgelopen jaren is er, zoals ook opgenomen in de
Defensienota 2018, geïnvesteerd in de IT bij de MIVD. Deze investeringen waren een belangrijke eerste stap om de IT van de MIVD op
orde te krijgen. Wiv-conforme geavanceerde informatievoorziening,
moderne IT en dataverwerking heeft continu de aandacht.

VOLT
De Volt-fractie heeft kennisgenomen van het Jaarplan voor de
MIVD 2022 en het openbaar jaarverslag van de Militaire
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten over het jaar 2020. Daarover
heeft de Volt-fractie een aantal vragen.
1. Met betrekking tot (Inter-)Nationale veiligheid en de rol van
de MIVD leest de Volt-fractie dat de Minister aangeeft
intensief samen te werken binnen de krijgsmacht met de
AIVD en de NCTV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

16

a.

2.

Deze leden vragen hoe de samenwerking met de NCTV
wordt vormgegeven en hoe de twee onderdelen zich tot
elkaar verhouden.
Antwoord: De MIVD werkt, binnen de bestaande wettelijke
kaders, nauw samen met NCTV op het gebied van contraterrorisme en het tegengaan van statelijke dreigingen. Een concreet
voorbeeld van samenwerking tussen de MIVD, AIVD en NTCV is
het uitbrengen van het «Dreigingsbeeld Statelijke Actoren» in
2021. Daarbij moet vermeld worden dat de MIVD werkt onder de
Wiv 2017. De NCTV valt niet onder deze wet.
b. Zij vragen welke (soorten) gegevens/informatie de MIVD
van de NCTV ontvangt.
Antwoord: De NCTV ontvangt inlichtingenproducten van de
MIVD. De MIVD ontvangt geen gegevens of informatie van de
NCTV, met uitzondering van beleidsstukken en fenomeen
analyses die gebaseerd zijn op de inlichtingenproducten van de
diensten en informatie uit openbare bronnen.
c. De leden van de Volt-fractie vragen wanneer de Minister
het onderzoek ten aanzien van de operationele knelpunten voor opsporing in het digitale domein verwacht af te
ronden en welke onderzoeksvragen daarin worden
beantwoord. Antwoord: Naar aanleiding van de rapporten van
de Evaluatiecommissie Wiv 2017 en de Algemene Rekenkamer is
een wetswijziging gestart om de Wiv 2017 te herzien. Naar
verwachting zal dit traject meerdere jaren in beslag nemen. De
contouren van deze wetswijziging zullen middels een hoofdlijnennotitie aan de Tweede en Eerste Kamer worden aangeboden.
De uitkomsten van de parlementaire gedachtewisseling worden
vervolgens bij het daaropvolgende wetsvoorstel tot wijziging
van de Wiv 2017 betrokken.
Echter, door een toenemende en urgente dreiging in het
cyberdomein is besloten tussentijds middels een tijdelijke wet
een aantal knepunten versneld te adresseren. Het kabinet werkt
aan een voorstel voor een tijdelijke wet die de diensten in staat
moet stellen bestaande bevoegdheden effectiever in te kunnen
inzetten in onderzoeken gericht op landen met een offensief
cyberprogramma tegen Nederland en Nederlandse belangen.
Een sluitend systeem van toezicht dat past bij de dynamiek van
cyberoperaties maakt deel uit van dit wetsvoorstel. De tijdelijke
wet is van 1 tot 18 april 2022 in internetconsultatie geweest.
Hiermee wordt tevens gevolg gegeven aan de aangenomen
motie van het lid Van der Staaij c.s., waarbij de regering wordt
verzocht om zo spoedig mogelijk met een voorstel te komen om
de operationele knelpunten in het cyberdomein weg te nemen.
d. Deze leden vragen of de MIVD over voldoende middelen,
mogelijkheden en connecties beschikt om tijdig inlichtingen te verzamelen die essentieel zijn voor het beschermen van Nederlandse belangen en de belangen van haar
burgers en militairen of dat Nederland hierin afhankelijk
is van andere landen.
Antwoord: Over specifieke werkwijzen van de MIVD worden,
vanwege de vertrouwelijkheid, in het openbaar geen uitspraken
gedaan. In het algemeen kan worden gesteld dat internationale
samenwerking met partners daarbij van groot belang is.
Voorts vragen deze leden of de Minister voorstander is van
een gezamenlijke Europese inlichtingendienst. Zo ja, hoe zou
deze samenwerking volgens de Minister moeten worden
vormgegeven, zo vragen deze leden. Zo nee, dan vragen zij of
de Minister van mening is dat de samenwerking op het
gebied van inlichtingen binnen de EU en tussen de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

17

3.

4.

5.

EU-lidstaten voor verbetering vatbaar is en welke ruimte voor
verbetering de Minister ziet.
Antwoord: Nee, Nederland is geen voorstander van een gezamenlijke
Europese inlichtingendienst. De bescherming van de nationale
veiligheid is de uitsluitende verantwoordelijkheid van elke lidstaat. In
algemene zin geldt dat tussen de Europese inlichtingen- en veiligheidsdiensten intensieve samenwerking plaatsvindt. Deze bi- en
multilaterale samenwerking vindt plaats buiten het kader van de EU.
Nederland is voorstander van het verder versterken van de Single
Intelligence Analysis Capacity (SIAC). Het SIAC vertolkt een centrale
rol in de verwerkende en verspreidende inlichtingencapaciteit van de
EU. Het beschikt over de expertise om de militaire inlichtingen
verkregen vanuit het EUMS-inlichtingen directoraat (EUMS INT), en
civiele inlichtingen vanuit het EU Intelligence and Situation Centre
(EU INTCEN) samen te brengen om inlichtingenproducten te
produceren. In het Strategisch Kompas worden enkele voorstellen
gedaan om het SIAC te versterken zodat het omgevingsbewustzijn en
de strategische vooruitblik van de EU als geheel verbeterd kunnen
worden. Nederland steunt deze doelstelling.
Met betrekking tot prioriteiten en accenten vragen de leden
van de Volt-fractie op welke manier polarisering en radicalisering in de Nederlandse maatschappij een negatieve invloed
op de Nederlandse defensiebelangen vormen. Deze leden
vragen of de Minister kan delen of er sprake is van rechtsextremistische geluiden binnen de Nederlandse krijgsmacht
of werknemers bij de Nederlandse krijgsmacht en of het
bestrijden van dergelijk gedachtegoed onderdeel is van de
opleidingen van de krijgsmacht.
Antwoord: Zoals reeds benoemd in het jaarverslag van 2020 is de
opkomst van rechts-extremisme een wereldwijd fenomeen. In lijn
met deze opkomst heeft de MIVD een toegenomen interesse in
Defensie binnen Nederlands rechts-extremistische netwerken
gesignaleerd.
Op basis van het «Kader veiligheid in opleidingen» is sociale
veiligheid een vast onderdeel van de initiële- en loopbaanopleidingen
geworden. Inclusiviteit is een belangrijk deel van sociale veiligheid.
Aandacht voor verschillen in opvatting en attitude en hoe dat
bespreekbaar te maken is de kern. Polarisatie en radicalisering
worden regelmatig besproken in samenhang met de gedragscode
Defensie.
Zij vragen hoe de gegevensuitwisseling binnen de samenwerking in «intelligence based cybersecurity» plaatsvindt tussen
de AIVD en MIVD enerzijds, en ketenpartners als de NCSC
anderzijds en of hier belemmeringen in zitten.
Antwoord: In 2020 is de Cyber Info/Intel Cel (CIIC) ingesteld,
waarbinnen AIVD, MIVD, NCSC, OM en politie dreigingsinformatie
bijeenbrengen en medewerkers van deze organisaties deze informatie op één fysieke locatie bij het NCSC structureel gezamenlijk
beoordelen. Hierdoor kan sneller een beeld worden gevormd van
nieuwe dreigingen en kunnen belanghebbende organisaties meer en
sneller van handelingsperspectief worden voorzien. De ervaringen
zijn tot nu toe positief. Tegelijkertijd is het bij dit soort nieuwe vormen
van samenwerking van belang om te blijven ontwikkelen. Daarom
wordt er vooruitlopend op de aankomende Nederlandse Cyber
Security Strategie gekeken naar verdere verbetering van deze
samenwerking.
Met betrekking tot overige taken en doelstellingen 2022
vragen de leden van de Volt-fractie of de MIVD naast investeringen in risico- en compliance management, andere investeringen zal doen om beter te voldoen aan de eisen uit de Wiv

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

18

6.

2017. Deze leden vragen waarom het tot nu toe niet is gelukt
om aan die eisen te voldoen en waarom dat nu wel gaat
lukken. Deze leden vragen welke maatregelen de MIVD treft
om de schaarste expertise binnen de dienst binnen te halen.
Antwoord: De MIVD zet de komende jaren in op het op orde brengen
van de IT. Deze investeringen vormen niet alleen een meerwaarde
voor de performance van de dienst, ook de compliance wordt
hierdoor verbeterd. In de IT-systemen zal veel meer sprake zijn van
compliance by design. De vereisten uit wet- en regelgeving worden
direct bij de ontwikkeling meegenomen. Hierdoor is de MIVD beter in
staat om te voldoen aan de eisen uit de Wiv 2017.
De samenwerking met de AIVD heeft op het gebied van compliance
een grote vlucht genomen. De diensten werken immers onder
dezelfde wet en onder dezelfde toezichthouders. Daarom is eind 2021
besloten om op het gebied van compliance toe te werken naar een
geïntegreerd gezamenlijk compliance managementsysteem. Door
deze samenwerking kan expertise worden gebundeld en wordt
voorkomen dat werkzaamheden dubbelop worden uitgevoerd.
Met betrekking tot het openbaar jaarverslag van de MIVD
over 2020 lezen de leden van de Volt-fractie dat de Chinese
inlichtingen- en veiligheidsdiensten en andere overheidsinstanties nauw samenwerken met Chinese informatiebeveiligingsbedrijven, hackersgroepen en universiteiten.
a. Deze leden vragen hoe de Minister denkt over het
optuigen van strategische en duurzame onderzoeksprogramma’s met Nederlandse universiteiten om de strategische kennispositie van Nederland met betrekking tot
inlichtingen en cyberdreigingen te versterken.
Antwoord: Defensie werkt met Nederlandse universiteiten en het
NWO aan het versterken van de strategische kennispositie op
deze gebieden. De strategische kennispartners TNO, NLR en
MARIN houden bovendien de defensie-specifieke kennisbasis in
stand, onder andere ten aanzien van «Cyber & Elektronische
Oorlogsvoering». Op dit moment lopen er op dit gebied twee
onderzoeksprogramma’s. Daarnaast komen specifieke vormen
van cyberdreiging aan de orde in nog twee andere onderzoeksprogramma’s.
De samenwerking met de strategische kennispartners is de basis
maar sluit andere partijen niet uit. Zo is Defensie mede initiator
van het Cybersecurity onderzoeksprogramma «Cybersecurity»
dat onder de vlag van de Nationale Wetenschapsagenda heeft
geleid tot een vijftal onderzoeksprojecten waaraan verschillende
universiteiten deelnemen.
b. Zij vragen hoe de Minister denkt over meer samenwerking en uitwisseling tussen de Nederlandse diensten en
private actoren die de informatie- en kennispositie van
Nederland kunnen versterken.
Antwoord: De samenwerking tussen de Nederlandse
inlichtingen- en veiligheidsdiensten en private Nederlandse
partijen kan de informatie- en kennispositie van Nederland
mogelijk versterken en daarom worden de mogelijkheden voor
een dergelijke samenwerking nader onderzocht. In verband met
de operationele veiligheid kan uw kamer over de uitkomsten van
een dergelijk onderzoek alleen via de geëigende kanalen worden
geïnformeerd.
c. De leden van de Volt-fractie stellen dat een aantal
Europese landen uit nationale veiligheidsoverwegingen
hebben besloten om Huawei uit het 5G-netwerk te weren,
waarop China dreigde met negatieve gevolgen voor de
bilaterale economische en handelsrelaties. Deze leden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

19

d.

5

vragen of de Minister in deze beoordeling ook meeneemt
dat Ericsson en Nokia veel van de onderdelen van hun
netwerken in China laten produceren, veelal in samenwerking met Chinese staatsbedrijven. Zij zien in dit kader
dat in het jaarverslag ook staat dat waar de Chinese
economische belangen eindigen en de politieke of
militaire overwegingen beginnen onduidelijk is. De leden
van de Volt-fractie stellen dat in een gelekte versie van
de Amerikaanse National Security Council document
staat dat, als China wijdverbreide 5G-dekking krijgt voor
de VS, «China will win politically, economically, and
militarily.» Deze leden vragen of de Minister de mening
deelt dat in het kader van 5G de grens tussen economische belangen en politieke of militaire overwegingen niet
alleen voor China onduidelijk is.
Antwoord: Vooropgesteld moet worden dat er door de veiligheidsdiensten in het openbaar nooit gereageerd wordt op
gelekte documenten van bondgenoten. De Taskforce Economische Veiligheid (TFEV) heeft in 2019 een risicoanalyse uitgevoerd
naar de kwetsbaarheid van mobiele telecommunicatienetwerken
voor misbruik via leveranciers van technologie. Deze risicoanalyse heeft ertoe geleid dat het kabinet in juli 2019 een stevig
pakket aanvullende maatregelen heeft aangekondigd om de
weerbaarheid van genoemde netwerken tegen deze dreiging te
verhogen. Deze maatregelen zijn onder andere toegelicht in de
Kamerbrief «Stappen veiligheid en integriteit telecom» 5.
Zoals gesteld in het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren (Kamerstuk 30 821 nr.124) zorgt de verwevenheid tussen staat en
economie in China ervoor dat er geen gelijk speelveld is voor
Nederlandse bedrijven. China beschermt zijn eigen markt zowel
offensief als defensief. Zo equipeert China zijn (staats)bedrijven
met inlichtingen en voordelen als staatssteun en subsidies,
maakt het gebruik van wetgeving die (buitenlandse) bedrijven
dwingt om gegevens te delen en van de inzet van proxyondernemingen. Ook dwingt het buitenlandse bedrijven bij
toegang tot de Chinese markt om samenwerkingen aan te gaan
met Chinese partners. Dit alles kan leiden tot de ongewenste
overdracht van kennis en technologie.
Zij vragen of de Minister aandacht heeft voor de rol van
de strijd tussen de VS en China om leiderschap van de
vierde industriële revolutie in de discussie over 5G en
economische sancties.
Antwoord: Het Chinese economische beleid is primair gericht op
transformatie van een productie-economie naar een kenniseconomie die grotendeels onafhankelijk is van buitenlandse
technologie. Om deze economische modernisering en onafhankelijkheid te realiseren investeert China in strategische meerjarenplannen en beleidsinitiatieven zoals Made in China 2025
(MIC2025), het Belt and Road Initiative (BRI), Military-Civil Fusion
(MCF) en het geplande China Standards 2035 (CST2035). Deze
plannen en initiatieven zijn gericht op het overkoepelende doel
om voor 2049 een «great modern socialist country» te zijn,
oftewel een economische en militaire grootmacht. De plannen
kunnen worden gezien als een boodschappen- of wensenlijst van
het Chinese leiderschap. BRI-investeringen leiden, gezien het
belang van de investering, tot een toename van digitale
inlichtingenvergaring bij bevriende BRI-partners. Chinese
beleidsplannen worden minutieus vertaald in omvangrijke en

Kamerstuk 30 821, nr. 143

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

20

7.

structurele spionagecampagnes. Die campagnes zijn gericht op
het verkrijgen van hoogwaardige kennis en technologie ten
behoeve van de eigen economische ontwikkeling en de
ontwikkeling van de krijgsmacht. Hieruit volgt dat Nederlandse
topsectoren, de Nederlandse defensie-industrie en Nederlandse
kennisinstellingen een groot risico lopen op Chinese (digitale)
spionage. Spionageactiviteiten tegen het Nederlands bedrijfsleven, geïnitieerd door statelijke actoren of aan statelijke actoren
gelieerde partijen, tasten weliswaar in alle gevallen de nationale
veiligheid aan, maar hoeven niet altijd een specifieke dreiging te
zijn voor de economische veiligheid. Toch is het een zorgwekkende en onwenselijke situatie, omdat het de concurrentiekracht
van het betrokken bedrijf ondergraaft.
Daarnaast investeert China in de ontwikkeling van hoogwaardige, nieuwe technologieën zoals artificial intelligence, quantum
en 5G-communicatie. Conform het geplande beleidsplan
CST2035 richt het zich op een positie als marktleider voor die
technologieën. Een mogelijke technologische dominantie kan
leiden tot een China dat de technologische producten, diensten
en standaarden voor de toekomst bepaalt, waardoor er een
strategische afhankelijkheid van één land ontstaat – in dit geval
China. Die afhankelijkheid kan leiden tot dreigingen tegen de
nationale veiligheid, met name daar waar ze raken aan de vitale
processen en sensitieve technologie. Daarnaast kan deze
afhankelijkheid het Nederlandse bedrijfsleven op termijn nog
kwetsbaarder maken voor oneerlijke concurrentie, (digitale)
spionage en mogelijk ook sabotage, en de Nederlandse overheid
gevoeliger voor economische druk. Bovendien kan het beïnvloeden van het standaardiseringsproces China substantiële
economische voordelen opleveren en zelfs van invloed zijn op
burgerlijke vrijheden.
De kennis over de hierboven beschreven ontwikkelingen worden
meegenomen in relevante beleidstrajecten.
De leden van de Volt-fractie stellen dat spionage wordt
genoemd als middel van de Chinese overheid om de noodzakelijke kennis en technologie uit het buitenland te halen.
Deze leden vragen of de MIVD ook voldoende oog heeft voor
juist de geavanceerde Chinese technologiebedrijven die op
basis van eerlijke concurrentie de Europese markt veroveren
met hun geavanceerde IoT-apparaten vol sensoren zoals
industriële schoonmaakrobots en camera’s en daarmee
ongewild data kunnen verzamelen.
Antwoord: De MIVD doet onderzoek naar dreigingen tegen de
nationale veiligheid waaronder de spionagedreiging. Daaronder
kunnen ook technologiebedrijven vallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 924, nr. 229

21