Position paper Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen
Dr. N. Busscher & Prof. Dr. Tom Postmes
Technische briefing, vaste kamercommissie voor Economische Zaken en Klimaat, 16 juni 2021
Het Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen brengt sinds 2018 de maatschappelijke
gevolgen van gaswinning in kaart. Wij brengen resultaten van onderzoek samen (in totaal meer
dan 250 onderzoeken) en betrekken bewoners, professionals, bedrijven en collegawetenschappers bij elkaar. Een van onze doelen is om de maatschappelijke impact in volle
breedte te overzien. Rond 28 juni komt onze geactualiseerde literatuurstudie uit, de meest
recente in een serie van drie (Sluiter et al., 2018; Busscher et al., 2020; Hupkes et al., 2021).1
In dit position paper bespreken we drie thema's uit dit overzichtsonderzoek. Het zijn
kernbevindingen en kernvragen voor de toekomst: over de opgave, over herstel en over wat we
van Groningen kunnen leren voor andere energieprojecten. Aan het eind delen we onze visie op
de agenda voor de komende jaren en wat wij daaraan hopen bij te dragen.
(1) De opgave en de aanpak
Sinds de versterking en de schadeafhandeling geheel onder publieke regie zijn, is transparanter
hoe groot de opgave in Groningen is. De minister van EZK houdt op de begroting rekening met
€8,5 miljard aan kosten voor schadeherstel, versterking en compensatie. Nog eens €1,15 miljard
wordt geïnvesteerd in leefbaarheid en toekomstperspectief via het NPG.
De omvang van de opgave is enorm en het gaat ook nog een hele tijd duren voordat deze is
afgerond. Het SodM zegt dat er nog 10 jaar bevingen kunnen zijn. De versterking omvat meer
dan 26.000 woningen en op de meeste plekken moet nog begonnen worden. Dit gaat nog 10 tot
20 jaar duren: gemeenten en regio hebben het Rijk hierbij nodig. Dat gaat slechts deels om geld,
denken wij, maar vooral ook om blijvende betrokkenheid, medeleven en meedenken. Wij horen
steeds weer de zorg dat Groningen straks uit beeld is. Dat zou funest zijn voor het herstel.
Ondertussen is de mantra: het moet snel. NCG en IMG zijn groeiende organisaties die "meters
willen maken". Het beeld is: woningen en gebouwen zijn onveilig en beschadigd. Concreet
betekent dat: duizenden opnames, inspecties, technische berekeningen en rapporten. Er worden
generieke en genereuze regelingen in het leven geroepen. Maar door de aandacht voor
gebouwen, volumes en snelheid, kan de onveiligheid van bewoners toenemen. Bewoners
ervaren stress en gezondheidsproblematiek, ondernemers kampen met complexe problemen:
hier is maatwerk nodig. De sociale cohesie staat onder druk en het gebied heeft een forse
economische achterstand. Om dit te repareren moet de uitvoering zich meer op de behoeften en
noden van bewoners richten.
Recent deden Derksen en Gebben (2021) onderzoek naar de betrouwbaarheid en het gebruik
van kennis. Het Kennisplatform begeleidde dit onderzoek. Zij stellen vast dat technologische
kennis domineert in de aanpak en beleid, maar die kennis is vaak onbetrouwbaar. 2 SociaalSluiter, K., van Valkengoed, A.M., Greven, I., Simon, C. (2018). Maatschappelijke Gevolgen Bodembeweging
Groningen. Sociaal Planbureau Groningen.
Busscher, N., Vries, de, P.M.J., Adams, W.J., Postmes, T. (2020). Gaswinning, aardbevingen en de
maatschappelijke gevolgen voor de provincie Groningen en haar bewoners - overzicht onderzoeken juni
2018-juli 2019. Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen.
Hupkes, S., Adams, W.J., Busscher, N., Postmes, T. (2021). Inzicht in impact. De gevolgen van de
gaswinning voor de bewoners van Groningen. Kennisplatform Leefbaar en Kansrijk Groningen.
1

Derksen, W. & Gebben, M. (2021). Kennis, aardbevingen en Groningen. Groningen: Kennisplatform
Leefbaar en Kansrijk Groningen.
2

1

wetenschappelijke kennis wordt onderbenut en de visie van bewoners blijft buiten
beschouwing.
Het is een ongemakkelijke conclusie: in Groningen wordt sinds 2012 aan ingenieurs gevraagd
om oplossingen te vinden voor problemen van technische en juridische aard. Het draait in
wezen om fysieke veiligheid en aansprakelijkheid. Maar die aanpak levert niet datgene waar
bewoners en buurten baat bij hebben. Zij kunnen er zelfs door van de regen in de drup raken.
Het sociaal-wetenschappelijk onderzoek laat zien dat in de huidige situatie, bewoners en ook de
uitvoeringsinstanties zelf boven alles baat hebben bij een aanpak die zekerheid, duidelijkheid
en continuïteit biedt. Bewoners vinden wachten vervelend: hun toekomst is hierdoor onzeker.
Zij hebben behoefte aan zorgvuldigheid en voorspelbaarheid.
(2) Herstel
Hoe bevorder je in deze situatie herstel? Het Kennisplatform wijst erop dat er drie vormen van
herstel nodig zijn: materieel, procedureel en relationeel.
Bij materieel herstel ligt op dit moment sterk de nadruk. De aanpak is technisch en het moet
snel. Maar de uitdaging is juist om bewoners, dorpen en buurten vanaf het begin veel meer
zeggenschap te geven. Wij vinden dat instanties eenvoudige vragen aan bewoners zouden
moeten stellen: wat is er hier gebeurd, hoe maken we het goed? Als men buurten en bewoners
meer zeggenschap geeft, dan zullen fysieke aanpassingen beter aansluiten bij woonwensen en
maatschappelijke functies en zullen zij duurzaamheid en gemeenschapszin bevorderen. Dat kost
meer tijd, die je goed maakt als je het onbetrouwbare rekenwerk achterwege laat.
Het procedurele herstel is helaas ondergeschoven. Voor herstel van vertrouwen is juist hier
veel winst te behalen. In de uitvoering en in beleid is sprake van onvoorspelbaarheid en slechte
communicatie. Voor procedureel herstel zouden dit speerpunten moeten zijn. Er zijn momenteel
veel generieke regelingen. Dat oogt ruimhartig maar kent risico’s: voor de niet-standaard
casussen (waar de problemen zich vaak concentreren) volstaan deze standaardregelingen niet.
Hier is maatwerk vereist. Afwegingen om dit te bieden zullen zorgvuldig en billijk moeten zijn.
De immateriële schaderegeling is eveneens bedoeld als procedureel herstel. Omdat leed niet in
geld is uit te drukken, zijn de bedragen (alhoewel fors) toch vooral symbolisch: een poging om
erkenning en genoegdoening te verschaffen. Maar zoals het zich laat aanzien wordt de regeling
transparant, snel en simpel. En zal het voor bewoners geen zware belasting moeten opleveren.
Nadeel van deze formule is dat bewoners hun verhaal niet kunnen doen. Er juist daar tekent zich
een behoefte van bewoners af: dat recht gedaan wordt door erkenning te geven. Het IMG en de
parlementaire enquête zijn hiervoor geen van beide goed toegerust.
In onze ogen zijn al deze vormen van herstel ondergeschikt aan relationeel herstel. Wij zien
gebrek aan vertrouwen en zelfs wantrouwen tussen bewoners en overheid, tussen
overheidslagen, tussen overheid en de NAM en tussen bewoners en bedrijven. Deze opgave staat
onvoldoende op de agenda. Voor relationeel herstel zijn diverse acties denkbaar (bijvoorbeeld
een apolitieke waarheidscommissie, gericht op erkenning), maar boven alles geldt dat het een
kerndoel moet worden dat inspanning vergt: voortdurend contact houden, visies uitwisselen,
bijpraten en de ander serieus nemen.
Voor bewoners geldt dat een betrouwbare, voorspelbare en rechtvaardige behandeling het
vertrouwen kan doen herstellen. Boven alles zal het besef moeten terugkeren dat de overheid
een betrouwbare bondgenoot is die haar woord nakomt: daarbij gaat het niet enkel om daden,
maar ook om de toon en om het vermogen om te luisteren.

2

(3) Naar een nieuwe aanpak van mijnbouw en energieprojecten
Welke lessen kunnen uit de gaswinningsproblematiek in Groningen worden getrokken? De
Nederlandse overheid volgt bij het verlenen van vergunningen en bij bestaande mijnbouw nog
de traditionele werkwijze. Dat die werkwijze niet meer voldoet, blijkt er onder andere uit dat de
overheid steeds vaker buitenwettelijke verzoeken doet aan bedrijven, om meer rekening te
houden met omwonenden en lokale overheden.
Door de gaswinningsproblematiek is duidelijk geworden dat er meer zorgvuldigheid nodig is in
planning, vergunning en toezicht. Het voorkomen van maatschappelijke ontwrichting zou in alle
fasen leidend kunnen zijn (zie Hupkes et al., 2021). Volgens het Kennisplatform is dit de sleutel
tot het voorkomen van conflicten, tot het hervinden van een gezamenlijk belang.
Daarbij past een andere benadering van veiligheid en risico’s. Groningen laat zien hoe
ontwrichtend het is, lokaal en nationaal, als de overheid de veiligheid te zeer aan derden
overlaat. Het ministerie van EZK benadrukt van oudsher de fysieke veiligheid van infrastructuur
en woningen, niet zozeer de veiligheid van bewoners. Er zijn andere manieren om met risico’s
om te gaan: het afwegingskader van het ministerie van I&W voor risico en veiligheid is
bijvoorbeeld een integrale aanpak waarin het vroeg betrekken van bewoners bij besluitvorming
standaard is.3 Andere omgang met veiligheid betekent een andere koers voor energie en
mijnbouw: dat biedt perspectief, ook om draagvlak voor de energietransitie te vergroten.
Het Kennisplatform wil zich inspannen om, gezamenlijk, de lessen van Groningen te vertalen
naar toekomstige werkwijzen. Er zit winst in ontwikkeling van participatiemodellen, waarin
bewoners niet alleen worden geïnformeerd of gecompenseerd, maar ook zeggenschap krijgen.
Die werkwijzen corrigeren ook het beeld dat de overheid er vooral is voor exploitanten en
initiatiefnemers, en minder voor bewoners. Het tevoren uitvoeren van een MER, een gedegen
participatieplan, samenwerking met bewoners in uitvoering en monitoring en serieuze
voorbereiding op tegenvallers: het zijn elementen voor zo’n nieuwe standaard.
(4) Bijdrage Kennisplatform
Kennis moet niet alleen beter worden gecommuniceerd, maar vooral ook beter worden benut.
Dat is een gedeelde opgave waarbij overheden, instanties, burgers en bedrijfsleven betrokken
moeten zijn. Ook is het nodig om, binnen de wetenschap, meer bruggen te slaan tussen de
technische en sociaal-wetenschappelijke wereld en disciplines.
Op gebied van de opgave en uitdagingen die we hierboven noemen zetten wij ons de komende
tijd niet alleen in voor goede monitoring van de ontwikkelingen in Groningen, maar zullen wij
actief goede samenwerking bevorderen, onder meer door co-creatie tussen overheden,
bedrijven, wetenschap en bewoners mogelijk te maken. Betere participatie van bewoners is
daarbij een kerndoel.
Inhoudelijk richten we ons de komende jaren vooral op kennis over herstel en de methoden om
dat te bereiken, onder meer door relaties te normaliseren. Ook willen wij de lessen van
Groningen actief vertalen in nieuwe werkwijzen, bijvoorbeeld voor nieuwe mijnbouw en
energieprojecten.
Tenslotte blijft een belangrijk onderdeel van ons werk om vraagbaak, meedenker en
kennismakelaar te zijn voor iedereen die op dit terrein actief is. We zijn er dus ook nadrukkelijk
voor u.

3

Kamerstuk 28663-71.

3