Wageningen Environmental Research

D e missie van Wageningen U niversity &

Postbus 47

nature to improve the q uality of lif e’ . Binnen Wageningen U niversity &

Research is ‘ To ex plore the potential of

6700 AB Wageningen

bundelen Wageningen U niversity en gespecialiseerde onderz oeksinstituten van

T 317 48 07 00

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

www.wur.nl/environmental-research

van belangrijke vragen in het domein van gez onde voeding en leef omgeving.

Research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Rapport 2779B

Wageningen U niversity &

ISSN 1566-7197

instellingen binnen haar domein. D e integrale benadering van de vraagstukken

Research wereldwijd tot de aansprekende kennis-

Analyse Natura 2000-doelensystematiek op basis
van beheerplannen van de Natura 2000-gebieden
Achtergronddocument bij het rapport Advies over de Natura 2000 doelensystematiek en
Natura 2000-doelen

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

T. van Vreeswijk, A.M. Schmidt, A. van Kleunen en L. van den Bremer

Analyse Natura 2000-doelensystematiek op basis
van beheerplannen van de Natura 2000-gebieden

Achtergronddocument bij het rapport Advies over de Natura 2000 doelensystematiek en
Natura 2000-doelen

T. van Vreeswijk1, A.M. Schmidt1, A. van Kleunen2 en L. van den Bremer2

1 Wageningen Environmental Research
2 Sovon Vogelonderzoek Nederland

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Environmental Research (Alterra) in opdracht van en
gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken, in het kader van het Beleidsondersteunend
onderzoekthema ‘Biodiversiteit Terrestrisch’ (projectnummer BO-11-019.01-006).
Wageningen Environmental Research
Wageningen, januari 2017

Rapport 2779B

Vreeswijk, van, T., A.M. Schmidt, A. van Kleunen en L. van den Bremer, 2017. Analyse Natura 2000doelensystematiek op basis van beheerplannen van de Natura 2000-gebieden; Achtergronddocument
bij het rapport Advies over de Natura 2000 doelensystematiek en Natura 2000-doelen. Wageningen,
Wageningen Environmental Research, Rapport 2779B. 40 blz.; 15 fig.; 5 tab.; 20 ref.
In dit rapport worden de resultaten van de analyse van de Natura 2000-doelensystematiek in de
beheerplannen beschreven. Onder Natura 2000-doelensystematiek wordt hier verstaan de wijze
waarop de Natura 2000-doelen op landelijk en gebiedsniveau zijn geformuleerd. Hiervoor is een
toetsingskader opgesteld aan de hand van de voorwaarden die er zijn gesteld aan het formuleren en
uitwerken van de doelstellingen op Europees en nationaal niveau. Er wordt geconcludeerd dat de
implementatie van de Natura 2000-doelensystematiek in de beheerplannen, ofwel de nadere
uitwerking van de Natura 2000-doelen in de beheerplannen, niet aan alle toetsingscriteria voldoet. In
dit rapport worden op basis van de resultaten alleen aanbevelingen gedaan voor verbeteringen van de
Checklist beheerplannen. In het hoofdrapport (Schmidt et al., 2016) wordt nader ingegaan op
mogelijke oorzaken en gevolgen. Voor een vervolg wordt aanbevolen de resultaten terug te koppelen
aan de voortouwnemers en opstellers van de beheerplannen, om meer inzicht te krijgen in de
toepasbaarheid van de Natura 2000-doelensystematiek in de praktijk.
Trefwoorden: Natura 2000, doelendocument, doelensystematiek, evaluatie, toetsingskader,
beheerplannen

Dit rapport is gratis te downloaden van http://dx.doi.org/10.18174/404087 of op
www.wur.nl/environmental-research (ga naar ‘Wageningen Environmental Research’ in de grijze balk
onderaan). Wageningen Environmental Research verstrekt geen gedrukte exemplaren van rapporten.
2016 Wageningen Environmental Research (instituut binnen de rechtspersoon Stichting
Wageningen Research), Postbus 47, 6700 AA Wageningen, T 0317 48 07 00, E info.alterra@wur.nl,
www.wur.nl/environmental-research. Wageningen Environmental Research is onderdeel van
Wageningen University & Research.
• Overname, verveelvoudiging of openbaarmaking van deze uitgave is toegestaan mits met duidelijke
bronvermelding.
• Overname, verveelvoudiging of openbaarmaking is niet toegestaan voor commerciële doeleinden
en/of geldelijk gewin.
• Overname, verveelvoudiging of openbaarmaking is niet toegestaan voor die gedeelten van deze
uitgave waarvan duidelijk is dat de auteursrechten liggen bij derden en/of zijn voorbehouden.
Wageningen Environmental Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B | ISSN 1566-7197
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

1

2

Woord vooraf

5

Samenvatting

7

Inleiding

9

1.1

Aanleiding

9

1.2

Doelstelling

9

1.3

Leeswijzer

10

Methode

11

2.1

Toetsingskader Natura 2000-doelensystematiek

11

2.1.1 Coherent (interne samenhang)

12

2.1.2 Coherent met andere beleidsopgaven

12

2.1.3 Prioritering

12

2.2

2.1.4 Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden (SMART)

12

2.1.5 Consistent

13

2.1.6 Robuust

13

2.1.7 Flexibel

13

2.1.8 Toetsingskader in Checklist beheerplannen

14

Toetsingskader vertaald naar vragen voor de inventarisatie van de beheerplannen
14
2.2.1 Coherent (interne samenhang)

2.3
3

2.2.2 Coherent met andere beleidsopgaven

15

2.2.3 Prioritering

15

2.2.4 Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden (SMART)

15

2.2.5 Consistent en Alomvattend

16

2.2.6 Robuust

16

2.2.7 Flexibel

16

Selectie beheerplannen van Natura 2000-gebieden

17

Resultaten inventarisatie beheerplannen

19

3.1

Coherent (interne samenhang)

19

3.2

Coherent met andere beleidsopgaven

20

3.2.1 De Programmatische Analyse Stikstof

20

3.2.2 De Kaderrichtlijnwater

20

3.2.3 Het Nationaal Natuurnetwerk

21

3.2.4 Natuurwetgeving buiten natuurbeschermingswet

21

3.3

Prioritering

23

3.4

SMART

23

3.4.1 Specifiek, Meetbaar uitwerken van doelen

23

3.4.2 Acceptabel

26

3.5

4

14

3.4.3 Tijdgebonden

27

Flexibel

28

3.5.1 Ambitie t.a.v. Natura 2000-doelen

28

3.5.2 Andere en complementaire doelen

28

Conclusies & aanbevelingen

30

4.1

Conclusies

30

4.2

Aanbevelingen voor Checklist beheerplannen

31

Literatuur

33

Bijlage 1

Toetsingskader

35

Bijlage 2

Toetsingscriteria in Checklist beheerplannen

36

Bijlage 3

Onderzochte beheerplannen

39

Woord vooraf

Dit rapport dient als achtergronddocumentatie bij het rapport Analyse Natura 2000 doelensystematiek
en -doelen (Schmidt et al., 2016). In dit rapport wordt uitgebreid verslag gelegd van de analyse van
de Natura 2000-doelensystematiek gebaseerd op een selectie van beheerplannen van Natura 2000gebieden. Advies wordt gegeven over verbeteringen in de Natura 2000-doelensystematiek, met name
wat betreft de handreiking voor de beheerplannen. Het onderzoek is uitgevoerd door Wageningen
Environmental research en Sovon Vogelonderzoek Nederland en is begeleid door een
begeleidingscommissie met vertegenwoordigers van het ministerie van EZ, het ministerie van I&M en
provincies. Het rapport biedt een handvat voor de daadwerkelijke evaluatie van de Natura 2000doelen, die is uitgesteld vanwege vertraging van het beheerplanproces. Bij dezen dank ik iedereen die
een bijdrage heeft geleverd aan dit rapport.
Anne Schmidt

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

|5

6 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Samenvatting

Dit onderzoek is onderdeel van het beleidsondersteunend onderzoeksproject Natura 2000-doelen dat
wordt uitgevoerd door Wageningen Environmental Research en Sovon in opdracht van het ministerie van
Economische Zaken (EZ), Directie Natuur en Biodiversiteit. Een van de doelstellingen van dit onderzoek
is de analyse van de Natura 2000-doelensystematiek. Onder Natura 2000-doelensystematiek wordt hier
verstaan de wijze waarop de Natura 2000-doelen op landelijk en gebiedsniveau zijn geformuleerd en
uitgewerkt. Om deze analyse te kunnen staven, is inzicht nodig in hoeverre de doelensystematiek is
toegepast in de beheerplannen. In dit rapport worden de resultaten van dit onderzoek gepresenteerd.
Hiervoor zijn 31 ontwerp- en definitieve beheerplannen doorgenomen aan de hand van bepaalde
toetsingscriteria. De toetsingscriteria zijn afgeleid uit meerder documenten waarin is voorgeschreven
welke voorwaarden er aan het formuleren en uitwerken van de Natura 2000-doelen gesteld dienen te
worden. Uit deze documenten komt naar voren dat coherentie (samenhang onderling en met ander
beleid), prioritering, SMART formuleren en flexibiliteit (ofwel de ruimte voor nadere invulling op
gebiedsniveau) de belangrijkste voorwaarden ofwel criteria zijn bij het formuleren en nader uitwerken
van de Natura 2000-doelen.
De resultaten tonen aan dat bij de afweging hoe de doelen uit te werken vrijwel geen gebruikgemaakt
wordt van de informatie die bekend is over de relatieve bijdrage van het gebied aan de realisering van
de landelijke Natura 2000-doelen en de landelijke staat van instandhouding van een soort of
habitattype. De afstemming tussen de Natura 2000-doelen en andere beleidsopgaven is erg
verschillend uitgewerkt, afhankelijk van het type beleid. Zo is de Programmatische Aanpak Stikstof
(indien van toepassing) in veel beheerplannen geïntegreerd. Ook wordt de functie van de Flora- en
faunawet in veel beheerplannen besproken, voornamelijk met betrekking tot het naleven van bepaalde
vereisten van deze wet bij uitvoering van bestaand en toekomstig gebruik/(natuur)beheer. Er wordt
echter in weinig beheerplannen specifiek uitgewerkt welke opgaven en doelen er voor de Kaderrichtlijn
Water en het Nationaal Natuurnetwerk gelden, welke maatregelen er voor deze beleidsopgaven
worden genomen, welke Natura 2000-doelen hiervan profiteren en hoe dit bijdraagt aan de realisatie
van deze doelstellingen. Er wordt in minder dan de helft van de beheerplannen aangegeven hoe er
prioriteit wordt gegeven aan de sense of urgency (indien van toepassing). Het SMART formuleren van
de doelen voldoet alleen aan de SMART-criteria acceptabel en tijdgebonden. De gebiedsdoelen ten
aanzien van oppervlakte, kwaliteit en populatie worden in erg weinig beheerplannen specifiek en
meetbaar uitgewerkt. Of de doelen en maatregelen die in het beheerplan zijn gesteld realistisch zijn, is
in dit onderzoek niet getoetst. Dat vergt een vrij uitgebreide analyse, zoals bij de haalbaarheid van
landelijke doelen en referentiewaarden is uitgevoerd (Bijlsma et al., 2014; Foppen et al., 2016),
hetgeen niet paste binnen het budget en de tijd in dit onderzoek. De flexibiliteit ofwel de ruimte voor
een eigen invulling van de voor het gebied vastgestelde Natura 2000-doelen is niet terug te vinden in
het ambitieniveau van de beheerplannen. Voor vrijwel alle doelstellingen geeft men aan, of kan
worden afgeleid uit het beheerplan, dat er wordt gestreefd naar het realiseren van de opgaven die er
in het aanwijzingsbesluit zijn gesteld. Van aanvullende inspanningen die niet noodzakelijk zijn voor het
realiseren van deze doelstellingen is niet vaak sprake.
Aan de hand van deze resultaten wordt geconcludeerd dat de implementatie van de Natura 2000doelensystematiek in de beheerplannen, ofwel de nadere uitwerking van de Natura 2000-doelen in de
beheerplannen, niet aan alle in dit onderzoek vastgestelde (en mede op de Checklist beheerplannen
gebaseerde) toetsingscriteria voldoet. In het hoofdrapport (Schmidt et al., in prep.) wordt nader
ingegaan op mogelijke oorzaken en gevolgen. In dit rapport worden op basis van de resultaten alleen
aanbevelingen gedaan voor verbeteringen van de Checklist beheerplannen, zoals de aanbeveling om
beter uit te werken wat er wordt verwacht ten aanzien van het kwantificeren van de kwaliteit van het
habitattype en leefgebied van de soorten. Er wordt tevens aanbevolen om de resultaten terug te
koppelen aan een selectie van de voortouwnemers en opstellers van de beheerplannen in een
rondetafeldiscussie om de achterliggende oorzaken verder in kaart te kunnen brengen.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

|7

8 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

Dit onderzoek is een onderdeel van het beleidsondersteunend onderzoeksproject (BO) Evaluatie
Natura 2000-doelen dat wordt uitgevoerd door Wageningen Environmental Research en Sovon in
opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ), Directie Natuur en Biodiversiteit. Een van
de doelstellingen van bovengenoemd BO is de evaluatie van de Natura 2000-doelen-systematiek.
Onder Natura 2000-doelen-systematiek wordt verstaan ‘de systematiek voor de formulering van de
Natura 2000-doelen op landelijk en op gebiedsniveau’ (ministerie van LNV, 2006) (Figuur 1).

Figuur 1

De verschillende ruimtelijke schaalniveaus waarbinnen de Natura 2000-doelen zijn

geformuleerd en uitgewerkt (Bron: Ministerie van LNV, 2006).

1.2

Doelstelling

Het doel van dit onderzoek is het evalueren van de toepassing van de Natura 2000-doelensystematiek
in de beheerplannen. Op basis van een toetsingskader (toetsingscriteria), opgesteld aan de hand van
de voorschriften van de EC (Europese Commissie, 2011a; 2011b en 2012), het Natura 2000doelendocument (ministerie van LNV, 2006) en de Rijksnatuurvisie 2014 (ministerie van Economische
Zaken, 2014), is geëvalueerd in hoeverre de doelen, zoals uitgewerkt in de beheerplannen, aan deze
toetsingscriteria voldoen. Op basis van dit onderzoek worden in het hoofdrapport (Schmidt et al.,
2016) aanbevelingen gedaan om de Natura 2000-doelensystematiek waar nodig aan te passen en/of
te verbeteren. Deze aanbevelingen zullen in 2016 ook in het licht geplaatst worden van de Fitness
Check van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

|9

1.3

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt besproken hoe de evaluatie van de toepassing van de Natura 2000-doelensystematiek in de beheerplannen is uitgevoerd (methode). In hoofdstuk 3 worden de resultaten per
toetsingscriterium gepresenteerd. In hoofdstuk 4 worden de resultaten samengevat, wordt een
mogelijke verklaring gegeven en wordt ook besproken welke mogelijkheden er zijn tot verbetering.

10 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

2

Methode

2.1

Toetsingskader Natura 2000-doelensystematiek

Om de Natura 2000-doelensystematiek te kunnen toetsen, is een toetsingskader opgesteld (Schmidt
et al., in prep.). In deze paragraaf wordt uitgelegd wat dit toetsingskader is en hoe dit is vertaald naar
concrete toetsingsvragen voor de evaluatie van de toepassing van de doelensystematiek in de
beheerplannen.
Het toetsingskader is opgesteld op basis van de voorschriften die zijn gesteld aan het formuleren en
uitwerken van de Natura 2000-doelen, door verschillende instanties en in meerdere documenten,
namelijk:
• de voorschriften van de Europese Commissie,
• het Natura 2000-doelendocument uit 2006 (ministerie van LNV, 2006) en
• de Rijksnatuurvisie (ministerie van Economische Zaken, 2014). Dit met de kanttekening dat de
Rijksnatuurvisie 2014 een veel bredere context heeft dan de Europese richtlijnen.
De voorschriften van de Europese Commissie betreffen de Vogelrichtlijn (Richtlijn 79/409/EEG) en de
Habitatrichtlijn (Richtlijn 92/43/EEG), de rapportageformats en -handleidingen (Europese Commissie,
2011a; Europese Commissie, 2011b; Europese Commissie, 2011c; Europese Commissie, 2011d;
Europese Commissie, 2011e) en de notitie van de Europese Commissie over de formulering van
instandhoudingsdoelen (Europese Commissie, 2012).
In het hoofdrapport (Schmidt et al., 2016) wordt diepgaander uitgewerkt wat deze voorschriften zijn
en waarom deze aan de formulering van de doelen gesteld worden. Uit deze documenten komt naar
voren dat coherentie (intern en met ander beleid), prioritering, het SMART (= specifiek, meetbaar,
acceptabel, realistisch en tijdgebonden) formuleren van doelen en flexibiliteit (ofwel het bieden van
ruimte voor vrije invulling op gebiedsniveau) de belangrijkste uitgangspunten of criteria zijn bij het
formuleren en nader uitwerken van de Natura 2000-doelen (Tabel 1 en Bijlage 1).

Tabel 1

Het toetsingskader met de verschillende criteria die worden gesteld aan het formuleren

van de Natura 2000-doelen, door verschillende instanties en in meerdere documenten.
Toetsingscriteria
Coherent intern

Voorschriften

Natura 2000-

Europese Commissie

doelendocument

X

Coherent ander beleid

X
X

Prioritering

X

X

Specifiek, Meetbaar

X

X

Acceptabel
Realistisch

X
X

Tijdgebonden

Rijksnatuurvisie 2014

X

X

X
X

Consistent

X

Alomvattend

X

Robuust

X

X

Flexibel

X

X

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 11

Per criterium wordt hierop in de volgende subparagrafen een korte toelichting gegeven. Deze criteria
zijn als toetsingskader gebruikt bij het evalueren van de implementatie van de Natura 2000doelensystematiek, ofwel de nadere uitwerking van de Natura 2000-doelen op gebiedsniveau in de
beheerplannen. Op basis van deze criteria zijn de in de beheerplannen nader uitgewerkte doelen
getoetst. Per toetsingscriteria zijn verschillende vragen opgesteld op basis waarvan de beheerplannen
zijn onderzocht. In onderstaande paragrafen worden de toetsingscriteria kort toegelicht.

2.1.1

Coherent (interne samenhang)

Coherentie betreft de interne samenhang, oftewel de samenhang tussen de instandhoudingsdoelen
van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn op verschillende ruimtelijke schaalniveaus (Europees,
nationaal, regionaal en gebiedsniveau), maar ook de samenhang tussen de instandhoudingsdoelen
van de Natura 2000-gebiedenonderling, ofwel de – ruimtelijke – samenhang van het Natura 2000netwerk (Schmidt et al., in prep.).

2.1.2

Coherent met andere beleidsopgaven

Coherentie betreft de samenhang van de instandhoudingsdoelen en -maatregelen van de Vogelrichtlijn
en de Habitatrichtlijn met de doelen en maatregelen van andere Europese richtlijnen (bijvoorbeeld de
Kaderrichtlijn Water en de Kaderrichtlijn Marien) en met ander provinciaal, nationaal en internationaal
beleid, bijvoorbeeld beleid t.a.v. economische sectoren, zoals de landbouw-, visserij- en
recreatiesector (Schmidt et al., 2006).

2.1.3

Prioritering

Prioritering gaat over de voorkeur geven aan de realisatie van een gunstige staat van instandhouding
van bepaalde soorten en habitattypen, afhankelijk van het relatieve belang van Nederland voor de
Europese Unie (EU-belang) en op een lager schaalniveau het relatieve belang van het Natura 2000gebied voor Nederland (nationaal belang). Prioritering is ook afhankelijk van de huidige staat van
instandhouding van soorten en habitattypen en de urgentie voor het nemen van maatregelen om
verslechtering te voorkomen (Schmidt et al., 2006).

2.1.4

Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden (SMART)

2.1.4.1

Specifiek

Met specifiek wordt door de Europese Commissie bedoeld dat de instandhoudingsdoelen geformuleerd
worden voor specifieke soorten en habitattypen en met duidelijk gedefinieerde condities (ecologische
vereisten) waaraan voldaan moet worden om desbetreffende instandhoudingsdoelen te bereiken.
Be specific - relate to a particular interest feature (species or habitat type) and define the
condition(s) required to satisfy the conservation objective (Europese Commissie, 2012).
2.1.4.2

Meetbaar

Met meetbaar wordt door de Europese Commissie bedoeld dat de doelen toetsbaar zijn, zodat het
mogelijk is om de mate van doelbereik te monitoren, te beoordelen en hierover te rapporteren. Dat
betekent dat doelen in de vorm van meetbare variabelen (bijvoorbeeld oppervlakte), meeteenheden
(bijvoorbeeld aantal hectares) en parameters (bijvoorbeeld een trend) geformuleerd worden.
Be measurable and reportable - enabling monitoring to be undertaken to determine
whether the conservation objectives are being met and for the purposes of Article 17 of the
Habitats Directive (Europese Commissie, 2012).
2.1.4.3

Acceptabel

Acceptabel betekent dat er voor de doelen maatschappelijk en politiek-bestuurlijk draagvlak is
(Schmidt et al., 2006).

12 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

2.1.4.4

Realistisch

Met realistisch wordt door de Europese Commissie (2012) bedoeld dat de doelen binnen een
aannemelijke tijdsperiode en met beschikbare middelen te realiseren zijn.
Be realistic - given a reasonable time-frame and application of resources (Europese
Commissie, 2012).
2.1.4.5

Tijdgebonden

Tijdgebonden houdt in dat er een termijn wordt gesteld aan de realisatie van de doelen. Aan de doelen
van de VR en HR is geen termijn verbonden. Ook het Rijk stelt dit niet als voorwaarde. Er mag van de
EC echter geen verslechtering plaatsvinden, hetgeen betekent dat er wel een termijn verbonden is aan
de maatregelen om een mogelijke verslechtering tegen te gaan (Schmidt et al., 2006).

2.1.5

Consistent

Met consistent wordt door de Europese Commissie bedoeld dat de Natura 2000-doelen op een
vergelijkbare wijze geformuleerd worden, zodat vergelijking mogelijk is tussen de landelijke doelen en
gebiedsdoelen en de gebiedsdoelen onderling (Schmidt et al., 2006).
Be consistent in approach - the structure of conservation objectives should, as far as is
possible, be the same across all (UK Natura 2000) marine sites, and at sites supporting the
same interest feature, use similar attributes and targets to describe favourable condition
(Europese Commissie, 2012).
Met alomvattend wordt door de Europese Commissie bedoeld dat de Natura 2000-doelen alle aspecten
omvatten die nodig zijn om de status van een soort en habitattype als gunstig of ongunstig te kunnen
beoordelen (Schmidt et al., 2006).
Be comprehensive - the attributes and targets should cover the properties of the interest
feature necessary to describe its condition as either favourable or unfavourable (Europese
Commissie, 2012).

2.1.6

Robuust

Robuust heeft ermee te maken of men bij de doelformulering rekening houdt met toekomstige
ontwikkelingen door onder meer natuurlijke dynamiek en klimaatverandering. Hierbij speelt de
afweging of doelen ‘toekomstbestendig’ zijn oftewel ook op langere termijn realiseerbaar zijn (Schmidt
et al., 2006).

2.1.7

Flexibel

Onder flexibel wordt hier verstaan, conform de principes van het Natura 2000-doelendocument, dat er
ruimte wordt gelaten voor een nadere uitwerking in omvang, ruimte, tijd (en kwaliteit) van de
instandhoudingsdoelen op regionaal en/of gebiedsniveau.
Het begrip flexibiliteit komt in het kader van de Fitness Check van de EC (Broekmeijer et al., 2015)
herhaaldelijk naar voren en wordt daar anders geïnterpreteerd. Daar wordt door de geïnterviewde
stakeholders de wens geuit om de doelen niet op specifieke habitattypen en soorten te richten en ook
niet te lokaliseren binnen de Natura 2000-gebieden, zodat er gemakkelijker gesaldeerd kan worden en
er meer ruimte kan worden geboden aan bijvoorbeeld economische ontwikkelingen. Dit is
overeenkomstig de uitgangspunten van de Rijksnatuurvisie 2014. In dit onderzoek is de invalshoek
van het Natura 2000-doelendocument gevolgd, aangezien dat ook het vertrekpunt is van dit
onderzoek (zie Schmidt et al., 2006).

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 13

2.1.8

Toetsingskader in Checklist beheerplannen

Voor het opstellen van de beheerplannen is de Checklist beheerplannen uitgegeven (Regiebureau
Natura 2000, 2009). Deze checklist is bedoeld als leidraad bij het opstellen van de beheerplannen. De
Commission Note (Europese Commissie, 2012) en de Rijksnatuurvisie 2014 (ministerie van
Economische Zaken, 2014) zijn echter later uitgebracht dan de Checklist beheerplannen, waardoor
bepaalde toetsingscriteria niet concreet zijn uitgewerkt in de checklist (zie hiervoor Tabel 2). In
Bijlage 2 wordt Tabel 2 toegelicht, waarin uitgebreider wordt beschreven of (en zo ja, waar en op
welke manier) de toetsingscriteria in de checklist zijn uitgewerkt. In hoofdstuk 4 wordt op basis van
deze bevindingen aanbevolen hoe de checklist zou kunnen worden verbeterd.

Tabel 2

De mate waarop de uitgangspunten van de doelensystematiek in de Checklist

beheerplannen (Regiegroep Natura 2000, 2009) is uitgewerkt.
Uitgangspunten

In Checklist

doelensystematiek

uitgewerkt?

Waar?

Coherent landelijke

Onvoldoende

Paragraaf Instandhoudingsdoelenstellingen (checkpunt 10 & 16)

Coherent ander beleid

Ja

Paragraaf Bestaand beleid en wet en regelgeving (checkpunt 27 - 28);

Prioritering a.d.h.v. sense

Ja

Paragraaf Maatregelen (checkpunt 24)

Specifiek, Meetbaar

Onvoldoende

Meetbaar: Paragraaf Instandhoudingsdoelen (checkpunt 13, 14, 17, 18, 20)

Acceptabel

Ja

Paragraaf Sociaal economische aspecten (checkpunt 39, 40)

Realistisch

Onvoldoende

Paragraaf Maatregelen (checkpunt 26)

Tijdgebonden

Ja

Paragraaf Instandhoudingsdoelenstellingen (checkpunt 16 & 18); Paragraaf

Consistent

niet in checklist

-

doelen en kernopgaven
Waterparagraaf (checkpunt 31 - 34); Stikstofparagraaf (checkpunt 35 - 38).
of urgency

Maatregelen (checkpunt 24)
opgenomen
Alomvattend

niet in checklist

-

opgenomen
Robuust

Onvoldoende

Paragraaf Instandhoudingsdoelenstellingen (checkpunt 11)

Flexibel

Deels

Paragraaf Instandhoudingsdoelenstellingen (checkpunt 9)

2.2

Toetsingskader vertaald naar vragen voor de
inventarisatie van de beheerplannen

2.2.1

Coherent (interne samenhang)

Om aan te tonen of er in het beheerplan sprake is geweest van besef van en handelen in het kader
van interne samenhang is onderzocht:
• in hoeverre er nadere invulling is gegeven aan de kernopgaven op landschapsniveau;
• of de relatieve bijdrage (of het relatieve belang) van het gebied aan de realisering van de landelijke
doelen/de landelijke staat van instandhouding (mede) zijn gebruikt bij de afweging wat men wil
realiseren en wat men aan mankracht, materieel en gelden hiervoor besluit in te zetten.
Het laatste punt heeft tevens te maken met prioritering, maar is onder dit criteria behandeld vanwege
de relatie met de landelijke doelen.
Concreet geeft dit de volgende vragen:
1. Wordt er bij de uitwerking van de doelen in de beheerplannen rekening gehouden met de relatieve
bijdrage van het gebied aan de staat van instandhouding van een habitattype of een soort en aan
de realisering van het landelijke doel?
2. Zijn de kernopgaven gebruikt bij de uitwerking van de te realiseren Natura 2000-doelen? Zo ja, op
welke manier?

14 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

2.2.2

Coherent met andere beleidsopgaven

De beheerplannen zijn onderzocht op de mate van afstemming tussen de Natura 2000-doelen en een
aantal belangrijke Europese en nationale beleidsopgaven, namelijk de Programmatische Analyse
Stikstof (PAS), de Kaderrichtlijn Water (KRW), het Nationaal Natuurnetwerk (NNN) (voorheen
Ecologische Hoofdstructuur (EHS)) en Natuurwetgeving buiten natuurbeschermingswet (Flora- en
faunawet (FFW) en Boswet). De afstemming is in geval van de PAS, de KRW en het NNN getoetst door
in kaart te brengen of er wordt aangegeven of deze beleidsopgave in het gebied van toepassing is en
zo ja, of de hieronder vallende maatregelen (die voor realisering van de Natura 2000-doelen relevant
zijn) ook in het beheerplan worden omschreven. Voor de FFW en de Boswet is getoetst of er wordt
gespecificeerd voor welke Natura 2000-doelen en zo ja, op welke wijze, de wetten bescherming bieden.
Concreet geeft dit de volgende vragen:
1. Komen de beleidsopgaven ter sprake (PAS, KRW, NNN, FFW en Boswet)?
2. Wordt er uitgewerkt welke van de hieronder vallende maatregelen relevant zijn voor realisering
van de Natura 2000-doelen (PAS, KRW, NNN)?
3. Wordt er gespecificeerd welke Natura 2000-doelen door de wet worden beschermd en op welke
wijze (FFW, Boswet)?

2.2.3

Prioritering

In het doelendocument (ministerie van LNV, 2006) zijn voor bepaalde gebieden kernopgaven met een
Sense of Urgency toegekend. In het doelendocument is gedefinieerd dat een Sense of Urgency is
toegekend als binnen nu en 10 jaar mogelijk een onherstelbare situatie ontstaat. Dit betekent dat
voortgang van huidig beheer niet meer voldoende is, maar dat in de eerste beheerplanperiode
maatregelen getroffen moeten worden om de achteruitgang te keren. Met de Sense of Urgency heeft het
Rijk al een voorzet gegeven voor welke doelen urgent handelen prioriteit heeft. In de beheerplannen is
gekeken (indien een Sense of Urgency van toepassing is) of er prioriteit is gegeven aan deze Sense of
Urgencies.
Concreet geeft dit de volgende vragen:
1. Is er aan de kernopgaven met een Sense of Urgency prioriteit gegeven (t.o.v. de andere gestelde
doelen)?

2.2.4

Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden (SMART)

In de aanwijzingsbesluiten zijn de doelen voor soorten en habitattypen van alle Natura 2000-gebieden
opgenomen. Deze Natura 2000-doelen moeten in een beheerplan SMART worden uitgewerkt, namelijk
door per doel aan te geven welke oppervlakte, welke kwaliteit en welke populatieaantallen (omvang)
en waar in het gebied de doelen (ruimte) zullen worden gerealiseerd (Specifiek, Meetbaar), of er
sociaaleconomisch draagvlak is voor de uitvoering van het beheerplan (Acceptabel) en wanneer de
doelen gerealiseerd worden (Tijdgebonden). Van de aspecten die verband houden met Specifiek en
Meetbaar (nl. omvang en ruimte) is het aspect omvang het meest relevant, omdat met deze gegevens
kwantitatief (Meetbaar) kan worden aangetoond of de doelen worden gerealiseerd. In dit onderzoek is
daarom gefocust op dit onderdeel. Of de doelen realistisch (i.e. haalbaar en betaalbaar) zijn, is in dit
onderzoek niet getoetst. Haalbaar en betaalbaar zijn als voorwaarden gesteld aan de maatregelen (niet
aan de doelen) in de Checklist beheerplannen. Er is door het Rijk en provincies in 2009 afgesproken om
de eerste beheerplanperiode te richten op behoudsopgaven, hetgeen niet zonder meer wil zeggen dat
die ook haalbaar zijn. Dit criterium is niet getoetst, want hoe dit objectief te toetsen? Dat vergt een vrij
uitgebreide analyse, zoals bij de haalbaarheid van landelijke doelen of referentiewaarden is uitgevoerd
(Bijlsma et al., 2014; Foppen et al., 2016), hetgeen niet paste binnen het budget en de tijd van dit
onderzoek.
Concreet geeft dit de volgende vragen:
1. Wordt er in meetbare eenheden aangegeven wat voor oppervlakte en welk kwaliteitsniveau voor
het habitattype wordt nagestreefd?

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 15

2. Wordt er in meetbare eenheden aangegeven wat voor omvang en welk kwaliteitsniveau er aan
leefgebied voor de soort wordt nagestreefd?
3. Wordt er in meetbare eenheden aangegeven welke populatieomvang men voor de soort nastreeft
(alleen voor HR en VR soorten)?
4. Wordt er in het beheerplan aangegeven of er sociaaleconomisch draagvlak is voor het beheerplan?
5. Wordt er aangegeven binnen welke termijn men de doelen wil realiseren?

2.2.5

Consistent en Alomvattend

Deze uitgangspunten zijn niet getoetst. De verwachting is dat de doelen volgens deze uitgangspunten
in de aanwijzingsbesluiten zijn vastgesteld. Van de opsteller van het beheerplan wordt in die zin niet
nogmaals verwacht om invulling te geven aan deze criteria, aangezien het zwaartepunt hiervan bij het
vaststellen van de doelen ligt en niet zozeer bij de uitwerking hiervan.

2.2.6

Robuust

Dit uitgangspunt is niet getoetst. Wat men onder dit begrip verstaat en hoe men dit kan implementeren
in huidig en toekomstig natuurbeleid wordt momenteel concreter uitgewerkt (Bijlsma et al. 2015;
Sanders et al. 2015). Dat er momenteel nog geen uitgewerkte definitie is van dit begrip, maakt dit punt
moeilijk toetsbaar. In de checklist beheerplannen staat wel dat de beschrijving van de natuurwaarden
ecologisch moet worden onderbouwd door middel van een landschapsecologische systeemanalyse
conform het Werkkader Landschapsecologische Systeemanalyse, waarbij de koppeling gelegd wordt
tussen biotiek en abiotiek. In dit project is niet nader onderzocht of dat inderdaad ook het geval is.

2.2.7

Flexibel

Er is getoetst of er bij het opstellen van het beheerplan sprake is geweest van een (positieve) flexibele
houding ten aanzien van de Natura 2000-doelen door na te gaan of er in het beheerplan wordt
aangegeven:
1. dat men zich meer wil inspannen dan nodig is voor realisatie van de doelstelling(en), zoals
vastgelegd in de aanwijzingsbesluiten;
2. dat er ook wordt gestreefd (met specificatie) naar andere natuurdoelen naast de al
voorgeschreven Natura 2000-doelen. Met andere natuurdoelen wordt bedoeld dat er rekening
wordt gehouden met natuurwaarden die niet expliciet in het aanwijzingsbesluit zijn benoemd of op
andere wijze als beleidsopgave gelden, en toch door de opsteller van het beheerplan belangrijk
worden geacht. Hieronder vallen ook de doelen die golden toen het gebied nog Beschermd
Natuurmonument (BN) was. Voor deze doelen geldt, sinds de Crisis- en Herstelwet is
aangenomen, dat er een keuzemogelijkheid in plaats van een verplichting is om deze BN-doelen in
een beheerplan uit te werken (artikel 19ia, in samenhang met artikel 16 van de Nb-wet);
3.

dat de complementaire doelstellingen (ondanks dat deze zijn komen te vervallen) toch vanuit eigen
ambitie in het beheerplan worden opgenomen. Voor een beperkt aantal soorten en habitattypen
waren namelijk in eerste instantie in de aanwijzingsbesluiten ook “complementaire doelen”
geformuleerd. Het ging daarbij om soorten en habitattypen die onder druk staan en waarvoor
Nederland in Europees verband een bijzondere verantwoordelijkheid heeft. Van deze habitattypen en
soorten was bekend dat de realisering van de landelijke doelen niet voldoende kon worden
gegarandeerd op basis van hun aanwezigheid in de Natura 2000-gebieden. Realisering van het
landelijke doel was daarin afhankelijk van de ‘voorkomens’ in gebieden buiten het Natura 2000netwerk. Om toch realisering van de landelijke doelen mogelijk te maken puur op basis van de
aanwezigheid in de Natura 2000-gebieden, werd besloten om voor deze habitattypen en soorten in
een beperkt aantal Vogelrichtlijngebieden Habitatrichtlijndoelen toe te kennen (en andersom) en aan
een beperkt aantal Habitatrichtlijngebieden “ontwikkeldoelen” toe te kennen. Deze complementaire
doelstellingen zijn in een wijzigingsbesluit (d.d. 13 maart 2013) echter weer komen te vervallen.

Concreet geeft dit de volgende vragen:
1. Hoe vaak is er voor de Natura 2000-doelen een hoger ambitieniveau gehanteerd dan gesteld in de
aanwijzingsbesluiten?

16 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

2. Hoe vaak worden er in het beheerplan naast de Natura 2000-doelen nog andere natuurdoelen
gesteld?
3. Zijn de complementaire doelen opgenomen in het beheerplan, ondanks dat deze zijn komen te
vervallen?

2.3

Selectie beheerplannen van Natura 2000-gebieden

Voor het onderzoek naar de doorwerking van doelensystematiek in de beheerplannen zijn in totaal
31 Natura 2000-beheerplannen doorgenomen (Bijlage 3). Deze beheerplannen zijn geselecteerd o.b.v.
de status van het beheerplan ten tijde van het onderzoek (september 2015), het landschapstype
(ministerie van LNV, 2006), de voortouwnemer en de richtlijnen waaronder het gebied valt. Er is
gekozen om alleen de gebieden waarvan een ontwerp of definitief beheerplan bekend was, mee te
nemen in de verdere selectieprocedure (categorie groen en paars; Figuur 2), omdat beheerplannen in
de conceptfase nog incompleet kunnen zijn en inhoudelijk nog veel kunnen veranderen. Daarnaast zijn
de beheerplannen geselecteerd op landschapstype (Figuur 3), omdat ieder landschapstype een eigen
benadering vraagt t.a.v. natuurbeheer, wat mogelijk effect heeft gehad op de wijze waarop invulling is
gegeven aan de doelen. Van het landschapstype ‘Meren en Moerassen - Afgesloten zeearmen en
randmeren’ en ‘Heuvelland’ waren (nog) geen ontwerp of definitieve beheerplannen vastgesteld. Deze
landschapstypen zijn daarom niet meegenomen in het verdere selectieproces. Daarnaast zijn er drie
gebieden die meerdere landschapstypen bevatten, waarvan twee beheerplannen in ontwerp fase
waren (39_Vecht en Beneden-Reggegebied en 53_Buurserzand & Haaksbergerveen). Deze gebieden
zijn interessant vanuit het oogpunt dat er daardoor verschillende kernopgaven voor deze gebieden
gelden, waardoor mogelijk conflictsituaties kunnen ontstaan en daarom mogelijk een afweging moet
worden gemaakt in prioritering van doelen. Vanwege dit aspect zijn deze gebieden apart geselecteerd.
Daarnaast kan de wijze waarop de doelen zijn uitgewerkt ook afhangen van het type voortouwnemer
(ministerie van EZ, Provincies, Rijkswaterstaat (RWS) en Defensie), omdat de voortouwnemers vrij
waren om volgens eigen inzicht de beheerplannen op te stellen (ministerie van LNV, 2006). De
geselecteerde gebieden (of beheerplannen) zijn daarom tevens een redelijk accurate weergave van
het aantal gebieden waarvoor de verschillende type voortouwnemers in Nederland verantwoordelijk
zijn (Figuur 4). Als laatste zijn de te evalueren beheerplannen zodanig geselecteerd dat deze een
realistische afspiegeling zijn van de Habitat- en Vogelrichtlijngebieden in heel Nederland (Figuur 4),
om eventuele verschillen in uitwerking van de doelen van beide richtlijnen te kunnen achterhalen.
Voor de Vogelrichtlijn is namelijk, naast een behoud- of verbeteropgave voor oppervlakte en kwaliteit,
ook een numeriek doel voor populatiegrootte gesteld.

3%

Status beheerplannen
september 2015
concept

26%

9%

Figuur 2

definitief
62%

ontwerp
proces beheerplan
nog niet gestart

Status van de beheerplannen van de 160 Natura 2000-gebieden in september 2015

(Bron: Ministerie van EZ).

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 17

De landschapstypen als selectiecriteria voor de te evalueren
beheerplannen
Alle gebieden (n = 140)
Evaluatie groep (n = 31)
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Hogere zandgronden

Meren en Moerassen - Laagveen

Beekdalen

Duinen

Noordzee, Waddenzee en Delta

Rivierengebied

Hoogvenen - Komvenen in dekzandlandschap

Hoogvenen - Resten hoogveenlandschap

Meren en Moerassen - Zeeklei

Meerdere landschapstypen

Figuur 3

100%

De landschapstypen van de beheerplannen in de evaluatie groep als weerspiegeling van

de verdeling hierin op nationaal niveau. Alle gebieden is, exclusief de gebieden met landschapstypen
‘Meren en Moerassen - Afgesloten zeearmen en randmeren’ en ‘Heuvelland’ (n = 20), omdat deze
plannen allemaal nog in de conceptfase waren en exclusief de gebieden waarvan het landschapstype
onbekend was.

Voortouwnemer
Richtlijn

RWS

Evaluatiegroep
Alle gebieden

Richtlijn

Figuur 4

Evaluatiegroep
Alle gebieden

Voortouwnemer

Verdeling van de Natura 2000-gebieden met een bepaalde beschermingsstatus (links) en

type voortouwnemer (rechts) van de selectie (31) van beheerplannen, ofwel de evaluatiegroep in
vergelijking met alle Natura 2000-gebieden. HR = Habitatrichtlijn. VR = Vogelrichtlijn.

18 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

3

Resultaten inventarisatie
beheerplannen

3.1

Coherent (interne samenhang)

De relatieve bijdrage en landelijke staat van instandhouding (SvI) komen in respectievelijk 16 en 21
van de 31 geëvalueerde beheerplannen ter sprake (Figuur 5). In respectievelijk 1 en 2 van deze
beheerplannen komt naar voren dat de relatieve bijdrage van het gebied aan de realisering van de
landelijke doelen en de landelijke SvI (mede) zijn gebruikt bij de afweging wat men wil realiseren en
wat men aan mankracht, materieel en gelden hiervoor besluit in te zetten. Zo is in het beheerplan van
Voornes Duin bij een conflicterende situatie tussen de lepelaar en de aalscholver besloten om de
lepelaar prioriteit te geven boven de aalscholver. Bij de afweging die daaraan vooraf is gegaan, is
gebruikgemaakt van het relatieve belang van de Voornes Duin voor Nederland en Europa en de
landelijk SvI van de soorten. In het beheerplan van de Lepelaarplassen wordt gekozen om geen extra
beheermaatregelen voor de lepelaar te nemen, ondanks dat de lepelaar in de Lepelaarplassen
momenteel niet meer broedend is waargenomen. Er is hiervoor gekozen, omdat extra inspanningen
voor terugkeer van de lepelaar in de Lepelaarplassen niet nodig worden geacht, aangezien er al wordt
voldaan aan de verplichting van de Habitatrichtlijn om de lepelaar op landelijk niveau in een gunstige
staat van instandhouding te brengen en te houden.

Prioritering doelen a.d.h.v. relatieve bijdrage

Percentage beheerplannen

en landelijke SvI

Relatieve bijdrage

Landelijke SvI

Relatieve bijdrage en landelijke SvI niet benoemd
Relatieve bijdrage en landelijke SvI wel benoemd,
maar niet gebruikt bij prioritering van doelen
Relatieve bijdrage en landelijke SvI gebruikt bij
prioritering van doelen

Figuur 5

Het gebruik van de relatieve bijdrage van het gebied aan de realisering van de landelijke

doelen en de landelijke staat van instandhouding in de 31 geëvalueerde beheerplannen.

Kernopgave
In 25 van de 31 geëvalueerde beheerplannen wordt aangegeven wat voor kernopgave er geldt. In
14 daarvan wordt concreet uitgewerkt hoe men er invulling aan geeft.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 19

3.2

Coherent met andere beleidsopgaven

3.2.1

De Programmatische Analyse Stikstof

In 84 procent van de geëvalueerde beheerplannen wordt uitgewerkt wat voor maatregelen in het
kader van dit beleid worden genomen of er wordt, in het geval dat de PAS voor het gebied niet
relevant is, duidelijk aangegeven dat de PAS niet relevant is (Donkergroen; Figuur 6). In drie
beheerplannen is niet duidelijk beschreven welke maatregelen nu in het kader van de PAS zijn
genomen en in twee beheerplannen wordt de PAS niet besproken. In de beheerplannen waarin de
PAS-maatregelen zijn uitgewerkt, bestaat het maatregelenpakket grotendeels uit PAS-maatregelen.
De PAS-gebiedsanalyse wordt wel op verschillende wijze in het beheerplan verwerkt. Soms wordt de
gebiedsanalyse als apart hoofdstuk opgenomen. In een ander beheerplan wordt een korte
samenvatting gegeven van de PAS-analyse en bij weer een andere groep beheerplannen is een deel
van de PAS-analyse op verschillende plekken in het beheerplan verwerkt.

Coherentie PAS en Natura 2000

Coherentie KRW en Natura 2000

De beheerplannen waarin is uitgewerkt wat voor
maatregelen i.h.k.v. de PAS worden genomen of
waarin is aangegeven dat de PAS niet relevant is
voor het gebied.

De beheerplannen waarin is uitgewerkt wat voor
maatregelen i.h.k.v. de KRW worden genomen
of waarin is aangegeven dat de KRW niet
relevant is voor het gebied.

De beheerplannen waarin er niet duidelijk is
beschreven welke maatregelen i.h.k.v. de PAS
zijn genomen of waarin de PAS niet is
besproken.

De beheerplannen waarin er niet duidelijk is
beschreven welke maatregelen i.h.k.v. de KRW
zijn genomen of waarin de KRW niet is
besproken.

Figuur 6

Coherentie Natura 2000-beleid met stikstofbeleid (PAS) en waterbeleid (KRW) zoals

uitgewerkt in de 31 geëvalueerde beheerplannen.

3.2.2

De Kaderrichtlijnwater

In 35 procent van de geëvalueerde beheerplannen wordt uitgewerkt wat voor maatregelen in het
kader van de KRW worden genomen of er wordt aangegeven dat de KRW niet relevant is
(Donkergroen; Figuur 6). In twee beheerplannen komt de KRW niet ter sprake. In de andere achttien
beheerplannen wordt de KRW vaak wel toegelicht of wordt bijvoorbeeld aangegeven dat de KRWopgave goed samengaat met de uitvoering van het N2000-beleid, maar wordt niet uitgewerkt op
welke manier zich dit naar het maatregelenpakket vertaalt.

20 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

3.2.3

Het Nationaal Natuurnetwerk

In 26 procent van de geëvalueerde beheerplannen wordt aangegeven welke maatregelen gerelateerd
zijn aan het NNN-beleid (rood; Figuur 7). Zo wordt er bijvoorbeeld in het beheerplan van de Sallandse
Heuvelrug een maatregel omschreven voor de korhoen, waarbij vermeld wordt dat deze onder het
NNN valt en zal worden gefinancierd door SNL-gelden en wordt een maatregel voor de
kamsalamander voorgesteld die wordt uitgevoerd buiten het Natura 2000-gebied in de NNN-zone. Het
Nationaal Natuurnetwerk (NNN) komt in 6 beheerplannen niet ter sprake. In de andere
17 beheerplannen waar de NNN wel ter sprake komt, samen 74 procent van het totaal van
geëvalueerde beheerplannen behelzend, wordt de relatie tussen het NNN en het Natura 2000-gebied
in algemene termen besproken. Zo wordt vaak gemeld dat het NNN en het Natura 2000-beleid goed
op elkaar aansluiten, zonder dat hier wordt gespecificeerd wat dan zo goed op elkaar aansluit. Andere
redelijk vaak terugkomende uitspraken zijn de melding dat het NNN bijdraagt aan de realisatie van de
Natura 2000-doelen, dat het Natura 2000-gebied onderdeel is van het NNN en dat de maatregelen
(deels) zijn geborgd middels NNN-gelden.

Coherentie NNN en Natura 2000

Er is een duidelijke link tussen het NNN en een of
meer Natura 2000-maatregelen.
Er is geen duidelijke link tussen het NNN en een of
meer Natura 2000-maatregelen of het NNN wordt in
het beheerplan niet besproken.

Figuur 7

Coherentie Natura 2000-beleid met het Nationaal Natuurnetwerk (NNN) zoals uitgewerkt

in de 31 geëvalueerde beheerplannen.

3.2.4

Natuurwetgeving buiten natuurbeschermingswet

De Flora- en faunawet
De Flora- en faunawet (FFW) komt in 29 van de 31 beheerplannen ter sprake. Er zijn grofweg drie
verschillende categorieën te onderscheiden. De meest voorkomende categorie is de relatie tussen de
FFW en het bestaand en toekomstig gebruik van het gebied en/of het (natuur)beheer (categorie
oranje; Figuur 8). Zo wordt in een aantal beheerplannen aangegeven dat door de FFW de algemene
zorgverplichtingsbepaling en de verbodsbepalingen gelden wanneer binnen de begrenzing ingrepen
worden gepleegd (98; 99). In andere beheerplannen wordt specifieker aangegeven wanneer de FFW in
acht wordt genomen, bijvoorbeeld bij uitvoering van projecten, onderhoud en beheer van de
watergangen en kunstwerken, bij de houtoogst en bij jacht, fauna beheer en schadebestrijding.
In sommige gebieden zijn in het kader van beheer en schadebestrijding uitzonderingen gemaakt. Zo
wordt in meerdere beheerplannen aangegeven dat het is toegestaan om op agrarisch in gebruik zijnde
gronden, naast de landelijke schadesoorten, ook een aantal andere vogelsoorten te doden of te

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 21

verontrusten (verjagen) (e.g. 36; 39; 48; 50; 51; 53; 54). Daarnaast wordt er in 71 procent van de
geëvalueerde beheerplannen toegelicht wat de werking van de FFW is (categorie groen; Figuur 8),
namelijk de bescherming van inheemse dier- en plantensoorten. In sommige beheerplannen wordt
aangegeven welke ISHD hiermee direct door de FFW worden beschermd. In het beheerplan van Achter
de Voort Agelerbroek en Voltherbroek bespreekt men bijvoorbeeld:
“De flora- en faunawet zorgt op basis van haar soort-beschermende karakter voor de
bescherming van de instandhoudingsdoelen. Voor de doelsoorten Kamsalamander en
Zeggekorfslak kan dat heel direct, omdat het eigenstandige doelen betreft. Voor de
betreffende Habitattypen loopt dit indirect, omdat een Habitattype meerdere soorten flora en
fauna vertegenwoordigt.” (Dienst Landelijk Gebied & Staatsbosbeheer, 2015, p. 101).
Daarnaast wordt er in 48 procent van de geëvalueerde beheerplannen beschreven wat de relatie is
tussen de FFW, de Natuurbeschermingswet (Nbw), de Europese Vogelrichtlijn en/of de Habitatrichtlijn
(categorie rood; Figuur 8). Zo wordt bijvoorbeeld in het beheerplan van Achter de Voort Agelerbroek
en Voltherbroek de relatie tussen de Nbw en de FFW als volgt uitgelegd:
“Beide wetten zijn een implementatie van de Europese Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn,
waarbij de Flora- en faunawet ook aan niet-Vogelrichtlijn en niet-Habitatrichtlijnsoorten
bescherming biedt. Na inwerkingtreding van de Natuurbeschermingswet 1998 is de
gebiedsbescherming vastgelegd in de Nederlandse wetgeving; in de Flora- en faunawet is dit
gebeurd voor de soortenbescherming. De Natuurbeschermingswet 1998 en de Flora- en
faunawet zijn complementair. Dit betekent dat in een concreet geval zowel een
Natuurbeschermingswetvergunning als een ontheffing in het kader van de Flora- en faunawet
noodzakelijk kan zijn.” (Dienst Landelijk Gebied & Staatsbosbeheer, 2015, p.96).
De Boswet
De Boswet komt in 15 van de 31 geëvalueerde beheerplannen ter sprake, maar blijft een toelichting
over het verband tussen de bescherming die deze wet biedt en de in het gebied aangewezen Natura
2000-doelen achterwege. In twee beheerplannen worden, net als bij de FFW, de werking en

regelgeving van deze wet toegelicht, maar blijft het onduidelijk of deze wet ook in dit gebied specifiek
geldt en zo ja, voor welke ISHD dit consequenties heeft (98; 99). In zeven beheerplannen (alle van
voortouwnemer Provincie Overijssel) wordt de Boswet alleen genoemd in het kader van de nieuwe Wet
Natuurbescherming, waar de Boswet onder gaat vallen (36; 39; 48; 50; 51; 53; 54). In vier
beheerplannen wordt aangegeven dat het gebied onder de werking van de Boswet valt en wordt de
wet toegelicht (duurzame instandhouding van het bos middels een meldings- en herplantplicht) (100;
101; 104; 151). Er wordt geen verband gelegd tussen de Boswet en de opgave voor de Natura 2000doelen. In de resterende twee beheerplannen wordt alleen besproken dat er wordt gecontroleerd op

naleving van vergunningen en ontwikkelingen in het kader van de Boswet.

Coherentie FFW en Natura 2000
48%
71%
77%
103 151 47 40 42 44 113 11 12 36 39 48 50 51 53 54 79 104

1

9

58 100 101 127 62 63 98 99 108 111 119

Relatie FFW, Nbw, VR en HR
Wet ter bescherming van soorten
T.a.v. naleven vereisten van FFW voor bestaand en toekomstig gebruik/(natuur)beheer

Figuur 8

De verschillende manieren waarop de Flora- en faunawet (FFW) ter sprake komt in de

31 geëvalueerde beheerplannen. De nummers op de x-as zijn de gebiedsnummers van de Natura
2000-gebieden. Nbw = Natuurbeschermingswet. VR = Vogelrichtlijn. HR = Habitatrichtlijn.

22 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

3.3

Prioritering

Er is in 12 van de 31 geëvalueerde gebieden sprake van een of meer Sense of Urgency (SoU). In
42 procent van de 12 geëvalueerde beheerplannen wordt uitgelegd hoe men invulling en prioriteit
heeft gegeven aan deze SoU’s (Figuur 9). In 2 van deze beheerplannen wordt de SoU niet besproken
en in 5 van de 12 beheerplannen wordt de SoU wel genoemd, maar wordt niet expliciet besproken hoe
men invulling heeft gegeven aan deze SoU’s.

Prioritering op basis van
sense of urgency

De gebieden waar een SoU geldt en waarvoor in
de beheerplannen is uitgewerkt hoe men hier
prioriteit aan geeft.
De gebieden waar een SoU geldt en waarvoor
niet in de beheerplannen is uitgewerkt hoe men
hier prioriteit aan geeft of waar in de
beheerplannen niet is gesproken over de SoU.

Figuur 9

Prioritering Natura 2000-doelen op basis van de uitwerking van de sense of urgency-

opgaven in de beheerplannen.

3.4

SMART

Het specifiek en meetbaar uitwerken van de doelen wordt in veel beheerplannen achterwege gelaten
(zie 3.4.1). In de meeste beheerplannen wordt wel aangegeven welke termijnplanning voor het
realiseren van de doelstellingen wordt gehanteerd (zie 3.4.2). Daarbij wordt gesproken in termijnen
van beheerplanperiodes, niet in concrete maanden of jaren. De sociaaleconomische paragraaf wordt in
de meeste beheerplannen behandeld (zie 3.4.3), maar wordt niet overal concreet gemaakt.

3.4.1

Specifiek, Meetbaar uitwerken van doelen

Oppervlakte
Voor 14 procent van de Natura 2000-doelen wordt aangegeven hoeveel hectaren men in totaal aan
leefgebied of habitattype nastreeft (Categorie A; Figuur 10). Vaak betreft dit habitattypen
(Categorie A; Figuur 11). Bij 20,1% van de Natura 2000-doelen is er niet specifiek aangegeven
hoeveel hectaren men aan leefgebied of habitattype wil behouden, maar kan dit wel herleid worden,
omdat er elders in het beheerplan is aangegeven hoeveel hectaren het huidige habitattype of
leefgebied omvat (Categorie B1; Figuur 10). Dit is echter alleen mogelijk als het om een
behoudsopgave gaat en betreft dus ook alleen doelen met een behoudsopgave.
Kwaliteit
In 24 beheerplannen is voor in totaal 246 habitattypen, HR- of VR-soorten een huidig en/of toekomstig
kwaliteitsniveau benoemd (Categorie A, B1, B2; Figuur 10). Voor 9,3 procent van alle geëvalueerde

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 23

Natura 2000-doelen is aangegeven wat men in de toekomst voor kwaliteitsniveau nastreeft (Categorie
A; Figuur 10). Dit betreft vrijwel alleen habitattypen (Categorie A; Figuur 11). Bij 30,9 procent van de
Natura 2000-doelen is er niet concreet benoemd welke kwaliteit men in de toekomst nastreeft, maar kan
dit wel herleid worden, omdat men aangeeft wat het huidige kwaliteitsniveau van het habitattype of
leefgebied is (Categorie B1; Figuur 10). Dit is echter alleen mogelijk als het om een behoudsopgave gaat
en betreft dus ook alleen doelen met een behoudsopgave.

Uitwerking van doelen voor omvang en kwaliteit voor alle doeltypen

A
B1

Oppervlakte

B2
C
Nee

Kwaliteit

Gegevensleemte
Tegenstrijdig

Figuur 10

Het percentage Natura 2000-doelen waarvan het doel voor de omvang en kwaliteit van

het habitattype of leefgebied van soorten is uitgedrukt in meetbare eenheden, alle doeltypen
samengenomen. Voor uitleg categorieën, zie Box 1.

Uitwerking van doelen voor omvang per doeltype
A

Habitattype

B1
B2

VR-soort

C
Nee

HR-soort

Gegevensleemte
Tegenstrijdig

Figuur 11

Het percentage Natura 2000-doelen waarvoor is aangegeven welk kwaliteitsniveau van

het habitattype of leefgebied van soorten men als doel heeft, per doeltype (Habitattype, VR-soort en
HR-soort). Voor uitleg categorieën, zie Box 1.

Uitwerking van doelen voor kwaliteit per doeltype
A
Habitattype

B1
B2
C

VR soort

Nee
Gegevensleemte

HR soort

Figuur 12

Tegenstrijdig

Het percentage Natura 2000-doelen waarvan het doel voor de oppervlakte van het

habitattype of leefgebied van soorten is uitgedrukt in meetbare eenheden, per doeltype (Habitattype,
VR-soort en HR-soort). Voor uitleg categorieën, zie Box 1.

24 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Box 1 Betekenis van de categorisering bij Figuur 10 t/m Figuur 13
Categorie A
Categorie B1

Ja, er wordt in meetbare eenheden aangegeven wat men nastreeft.
Nee, er wordt niet expliciet in meetbare eenheden aangegeven wat men nastreeft. Dit is
wel te herleiden, omdat er wel in meetbare eenheden is aangegeven wat de huidige
situatie is. Deze categorie is alleen van toepassing als er voor het habitattype of de soort
een behoudsopgave geldt of, in geval van de VR-soort, als het doel t.a.v. de
populatieomvang niet expliciet wordt vermeld, maar wel te herleiden is, omdat er wordt
gekeken of er aan de doelstelling, zoals vastgesteld in het aanwijzingsbesluit, wordt
voldaan door de huidige populatieomvang met deze doelstelling te vergelijken.
Categorie B2
Nee, er wordt niet expliciet in meetbare eenheden aangegeven wat men nastreeft. Hoewel
er wel in meetbare eenheden is aangegeven wat de huidige situatie is, is deze niet te
herleiden, omdat er voor de soort een uitbreidingsopgave is vastgesteld.
Categorie C
Alleen van toepassing voor de opgave voor omvang en kwaliteit van het leefgebied van de
doelen met een kwantitatieve populatie doelstelling (VR-soort). De omvang en/of kwaliteit
van het leefgebied wordt niet expliciet uitgewerkt, maar beoordeeld a.d.h.v. de
populatiedoelstelling (is indicatie voor draagkracht).
Nee
Nee, er wordt niet expliciet in meetbare eenheden aangegeven wat men nastreeft. Zowel
de huidige als het toekomstige situatie wordt niet uitgedrukt in meetbare eenheden.
Gegevensleemte Er kan niet worden aangegeven wat men nastreeft, omdat er onvoldoende informatie
bekend is.
Tegenstrijdig
Nee, er wordt niet expliciet in meetbare eenheden aangegeven wat men nastreeft. De
huidige situatie wordt wel besproken, maar hier worden op meerdere plekken
verschillende (meetbare) termen voor gebruikt, zodat er niet met zekerheid kan worden
gezegd wat nu het doel is.

Methodiek achter beoordeling kwaliteitsniveau van habitattypen

Voor de habitattypen wordt in 69 procent van de habitat-gebiedscombinaties aangegeven wat het huidige
en/of toekomstige kwaliteitsniveau is (Categorie A, B1, B2; Figuur 11). In veel gevallen wordt niet
toegelicht of er een bepaalde methodiek is gebruikt en als dit wel is gedaan, is er alsnog vaak onduidelijk
wat de kwantiteit achter de kwaliteitsniveaus is. Zo wordt maar in 12 van de 24 beheerplannen, waarin
voor een of meer doelen het huidige en/of toekomstige kwaliteitsniveau is gegeven, toegelicht op basis
waarvan men tot de kwaliteitsbeoordeling is gekomen. Dit betreft met name beoordelingen van
habitattypen (10 beheerplannen). De beoordeling van deze habitattypen is in alle 10 de beheerplannen
gedaan aan de hand van de 4 kwaliteitsaspecten van het profielendocument. In 1 beheerplan is er
daarnaast ook nog beoordeeld met de door Bijlsma et al. (2008) ten behoeve van de provincie Gelderland
ontwikkelde beoordelingsmethode (Landgoederen Brummen). De termen die er gebruikt zijn voor de
kwaliteitsniveaus zijn echter verschillend. Zo wordt de kwaliteit volgens de beoordelingsmethodiek van
Bijlsma et al. (2008) beoordeeld met basaal, voldoende en goed. Echter, in de andere beheerplannen
worden andere kwaliteitscategorieën gebruikt, zoals (1) min of meer constant; (2) goed of matig;
(3) goed, matig, of slecht en (4) (zeer/matig) ongunstig en (matig) gunstig. De enige beheerplannen
(4) waarin voor de meeste (maar niet alle) kwaliteitsparameters is aangegeven welke kwantitatieve
waarden zijn gehanteerd, zijn van voortouwnemer provincie Zuid-Holland. In deze beheerplannen wordt
dezelfde beoordelingsmethodiek gehanteerd.
Methodiek achter beoordeling kwaliteitsniveau van HR-soorten
Van de 12 beheerplannen waarin wordt toegelicht op basis waarvan men tot de kwaliteitsbeoordeling is
gekomen, betreft dit in 3 beheerplannen (ook) beoordelingen van de HR-soorten. Deze beheerplannen zijn
alle drie van dezelfde voortouwnemer (provincie Zuid-Holland), maar er wordt op verschillende aspecten
beoordeelt. In beheerplan Solleveld & Kapittelduinen en Duinen Goeree & Kwade Hoek wordt aangegeven
dat de kwaliteit van het leefgebied wordt beoordeeld a.d.h.v. bepaalde vereisten die betrekking hebben op
biotoop, ecologische vereisten en omvang. Deze beoordeling kent twee categorieën: Voldoet (alle vereisten
aanwezig) of Voldoet niet (een of meer van de vereisten). In beheerplan Nieuwkoopse Plassen en de Haeck
wordt de methodiek achter de kwaliteitsbeoordeling niet toegelicht, maar is deze wel af te leiden. In dit
beheerplan wordt de kwaliteit beoordeeld aan de hand van de aspecten Ecologische Randvoorwaarde,
Abiotiek en Samenhang met andere gebieden, met een eindoordeel in termen van slecht, matig, goed of
onbekend.
Methodiek achter beoordeling kwaliteitsniveau van VR-soorten
Van de twaalf beheerplannen waarin wordt toegelicht op basis waarvan men tot de kwaliteitsbeoordeling is
gekomen, betreft dit in vier beheerplannen (ook) beoordelingen van de VR-soorten. Drie van deze
beheerplannen zijn van dezelfde voortouwnemer (provincie Zuid-Holland). De kwaliteit van het leefgebied is
echter, net als bij de HR-soorten, op verschillende wijze beoordeeld. In beheerplan Goeree & Kwade Hoek en
Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein wordt beoordeeld a.d.h.v. bepaalde vereisten die betrekking
hebben op (broed)biotoop, ecologische vereisten en omvang en met de beoordelingscategorieën ‘voldoet’ en
‘voldoet niet’. In beheerplan Nieuwkoopse Plassen en de Haeck wordt de methodiek achter de
kwaliteitsbeoordeling (net als bij de HR-soorten) niet toegelicht, maar is deze wel af te leiden. In dit
beheerplan wordt de kwaliteit beoordeeld aan de hand van de aspecten Ecologische Randvoorwaarde,
Abiotiek voor broed-, rust- en foerageergebied en (alleen voor de broedvogels) het aspect Compleetheid
m.b.t. moerastypen voor het leefgebied, met een eindoordeel in termen van slecht, matig of goed.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 25

Populatie
Bij de VR-soorten wordt in 33 procent van de VR-soort-gebiedscombinaties duidelijk dat men de
populatiedoelstelling, zoals gesteld in het aanwijzingsbesluit, ook daadwerkelijk nastreeft
(Categorie A; Figuur 13). In 54 procent van de VR-soort-gebiedscombinaties is dit minder duidelijk
aangegeven (Categorie B1; Figuur 13). Bij deze VR-soort-gebiedscombinaties wordt alleen de
populatiedoelstelling van het aanwijzingsbesluit opgesomd en wordt niet expliciet vermeld of dit ook
het doel is dat men nastreeft. Dit is echter wel te herleiden, omdat in deze beheerplannen in tekst of
tabel wordt aangegeven hoe de huidige populatie zich verhoudt ten opzichte van de
populatiedoelstelling van het aanwijzingsbesluit. Met deze vergelijking wordt gesuggereerd dat men de
populatiedoelstelling van het aanwijzingsbesluit als doel heeft overgenomen. Bij een aantal VR-soortgebiedscombinaties blijft een dergelijke link echter achterwege en kan daarom niet met zekerheid
worden gezegd wat men als doel nastreeft (Categorie B2 en Nee; Figuur 13).

Uitwerking van doelen voor populatie

A
B1

VR soort

B2
Nee
Gegevensleemte

HR soort

Geen populatiedoelstelling

Figuur 13

Het percentage Natura 2000-doelen waarvan het doel voor de populatie omvang van de

VR- en HR-soorten is uitgedrukt in meetbare eenheden. Voor uitleg categorieën, zie kader.

In 15 procent van de 59 geëvalueerde HR-soort-gebiedscombinaties wordt in aantallen individuen
uitgedrukt wat de huidige en/of toekomstige populatie is/dient te worden (Categorie A, B1 en B2;
Figuur 13). De soorten waarvan daadwerkelijk wordt aangegeven hoeveel individuen men in de

toekomst wil nastreven, zijn de gewone en grijze zeehond in de Voordelta en de gevlekte witsnuitlibel
van het Lonnekermeer. Er is bij 29 procent van de HR-soort-gebiedscombinaties aangegeven dat er
onvoldoende informatie bekend is over de populatieomvang (Gegevensleemte; Figuur 13). Dit geldt
voor alle gebieden waar de bittervoorn (n=4), grote en kleine modderkruiper (respectievelijk n=2;
n=3), kruipend moerasscherm (n=1) en de rivierdonderpad (n=1) als doel is aangewezen. Verder is
er ook sprake van een gegevensleemte in een aantal van de gebieden waar de kamsalamander (n=5,
van totaal 8 gebieden) en de zeggekorfslak als doel is aangewezen (n=1, van totaal 3 gebieden). Voor
de overige HR-soort-gebiedscombinaties (56%) wordt niet aangegeven uit hoeveel individuen de
huidige populatie bestaat of welke populatie omvang aan individuen men wil nastreven.

3.4.2

Acceptabel

In 74 procent van de geëvalueerde beheerplannen wordt er in de sociaaleconomische paragraaf
concreet uitgewerkt welke sociaaleconomische gevolgen er zijn of worden verwacht in het betreffende
Natura 2000-gebied of wordt er aangegeven dat een dergelijke analyse niet nodig is (Figuur 14). Dit
laatste wordt geconcludeerd in het Algemeen Deel rapport voor de beheerplannen van de
Deltawateren. De beheerplannen die hiervan zijn geëvalueerd, betreffen de gebieden Oude Maas,
Hollands Diep, Veerse Meer en Voordelta. In het Algemeen Deel rapport wordt toegelicht dat
Rijkswaterstaat als voortouwnemer in het gebiedsproces in goed overleg met (vertegenwoordigers
van) betrokkenen vorm heeft gegeven aan de mitigerende maatregelen en voorwaarden die aan de
activiteiten in de Deltawateren verbonden moeten worden. Men beschrijft dat het dankzij deze aanpak
niet noodzakelijk was een diepgaande sociaaleconomische analyse uit te voeren in bijvoorbeeld de
vorm van een maatschappelijke kosten-batenanalyse (dit conform de notitie ‘Beheerplannen Natura
2000: Sociaaleconomische gevolgen en ontwikkelingsruimte’ van het Regiebureau Natura 2000). In
één beheerplan ontbreekt de sociaal-economische paragraaf zonder opgaaf van reden. Van de overige
9 beheerplannen zonder gebiedsspecifieke analyse zijn er 7 beheerplannen van voortouwnemer

26 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

provincie Overijssel. De tekst in deze beheerplannen is voor ieder plan hetzelfde en gebiedsspecifieke
toelichting ontbreekt. In deze beheerplannen worden de resultaten van een provinciaal onderzoek
naar de sociaaleconomische effecten van de PAS-maatregelen besproken. De resultaten geven aan dat
de positieve effecten op provinciale en regionale schaal groter zijn dan de negatieve effecten die
plaatselijk optreden. Welke negatieve effecten dit specifiek per gebied zijn, wordt niet benoemd.

De uitwerking van de sociaal

Termijnplanning

economische analyse in de

doelrealisatie

beheerplannen

De beheerplannen met gebiedsspecifieke
sociaal-economische analyse of waarin
wordt onderbouwd dat deze niet nodig is.

Aantal beheerplannen

De beheerplannen zonder sociaaleconomische paragraaf of met, maar dan
zonder gebiedsspecifieke analyse.

n = 31
Geen
Alleen voor habitattypen
Per doel
Algemeen
Algemeen en per doel

Figuur 14

De mate waarin de sociaal

Figuur 15

Het aantal beheerplannen waarin

economische analyse in de beheerplannen (n=31) wordt aangegeven op welke termijn men de
op gebiedsniveau is uitgewerkt.

3.4.3

doelen wil realiseren.

Tijdgebonden

In 90,3 procent van de geëvalueerde beheerplannen wordt aangegeven op welke termijn men de
doelen wil realiseren (Figuur 15). De termijnplanning wordt in termen uitgedrukt van
beheerplanperioden (bpp). In de beheerplannen wordt de termijnplanning vaak op dezelfde manier
verwoord, namelijk dat de herstelmaatregelen op korte termijn (1e bpp) zijn gericht op het voorkomen
van verslechtering van de aangewezen instandhoudingsdoelstellingen ofwel behoudsopgaven, zoals
ook door Rijk en provincies is afgesproken in 2009. Op de lange termijn (2e en 3e bpp) worden
oppervlakte-uitbreiding en kwaliteitsverbetering (indien tot doel gesteld voor de aangewezen
habitattypen/leefgebieden) gerealiseerd conform de afspraken tussen Rijk en provincies.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 27

3.5

Flexibel

3.5.1

Ambitie t.a.v. Natura 2000-doelen

De 31 geëvalueerde gebieden omvatten samen 473 instandhoudingsdoelstellingen. Bij 97,5 procent van
de instandhoudingsdoelstellingen wordt gestreefd naar realisering van de instandhoudingsdoelstellingen
zoals vastgesteld in het aanwijzingsbesluit. Bij 2,1 procent van de instandhoudingsdoelstellingen wordt
aangegeven dat men meer inspanning wil leveren dan nodig is om de instandhoudingsdoelstelling te
behalen. Het gaat om 10 instandhoudingsdoelstellingen: 4 habitattypen in Solleveld & Kapittelduinen,
3 habitattypen in Duinen Goeree & Kwade Hoek, 2 habitattypen in Westduinpark & Wapendal en
1 habitattype in Voornes Duin. Er is voor één instandhoudingsdoelstelling aangegeven dat men bewust
een lagere populatieomvang nastreeft dan is vastgesteld in het aanwijzingsbesluit. Het gaat hierbij om
een conflicterende situatie tussen de lepelaar en de aalscholver in Voornes Duin, waarbij besloten is om
de lepelaar prioriteit te geven boven de aalscholver (zie ook paragraaf 3.1). Verder wordt in het
beheerplan van de Lepelaarplassen gekozen om geen extra beheermaatregelen voor de lepelaar te
nemen, ondanks dat de Lepelaar in de Lepelaarplassen momenteel niet meer broedend is waargenomen.
Er is hiervoor gekozen omdat extra inspanningen voor terugkeer van de lepelaar in de Lepelaarplassen
niet nodig worden geacht, aangezien er al wordt voldaan aan de verplichting van de Habitatrichtlijn om
de lepelaar op landelijk niveau in een gunstige staat van instandhouding te brengen en te houden.
Impliciet wordt hiermee aangegeven dat men de instandhoudingsdoelstelling van deze soort voor het
gebied niet zal nastreven.

3.5.2

Andere en complementaire doelen

Andere doelen
In 10 van de 31 geëvalueerde beheerplannen (32 procent) wordt gesproken over andere
natuurdoelen. In een daarvan wordt aangegeven dat men zich wil inzetten voor de regiodoelstelling
van een soort, hoewel er voor deze soort geen specifieke doelstelling in het gebied zelf geldt. Er wordt
geen kwantitatief doel gesteld voor deze aanvullende natuurwaarde. In 4 beheerplannen wordt als
overige natuurwaarde gesproken over de ‘oude doelen’ van de beschermde natuurmonumenten (BNdoelen). Alleen in beheerplannen Westduinpark & Wapendal en Solleveld & Kapittelduinen van
provincie Zuid-Holland worden deze BN-doelen expliciet vertaald naar kwantitatieve doelen (zie
toelichting Westduinpark & Wapendal in Box 2). In het beheerplan Lepelaarplassen wordt
geconcludeerd dat er voor de BN-waarden van de Lepelaarplassen geen aanvullende opgave voor het
beheerplan is, omdat deze meeliften op maatregelen die genomen worden voor de Natura 2000doelen. Bij de andere beheerplannen wordt vaak het voorkomen van bepaalde andere (niet-Natura
2000) natuurwaarden besproken en vermeld dat de genoemde natuurdoelen kunnen meeliften op
maatregelen die genomen worden voor de Natura 2000-doelen, of dat er bij het opstellen van het
maatregelenpakket rekening is gehouden met deze waarden. In deze beheerplannen worden geen
kwantitatieve doelen gesteld voor deze aanvullende natuurwaarden. Er zijn 7 beheerplannen waar
onduidelijk is of er sprake is van andere doelen. 6 van deze beheerplannen zijn van voortouwnemer
provincie Overijssel. In deze beheerplannen wordt benoemd dat er een aantal habitattypen in het
gebied voorkomen, die niet in het aanwijzingsbesluit zijn opgenomen. Men geeft aan dat bij het
beheer en de uitvoering van de maatregelen rekening moet worden gehouden met de aanwezigheid
van deze habitattypen. Deze habitattypen komen echter verder niet meer ter sprake in het
beheerplan. Of (en zo ja, hoe) men met de uitvoering van de maatregelen rekening heeft gehouden
met deze habitattypen is daarom onduidelijk. Het andere beheerplan betreft er een van
voortouwnemer EZ. Hierin wordt beschreven dat er ook andere doelen zijn dan Natura 2000, maar
welke dit zijn, wordt niet toegelicht en deze worden ook niet verder uitgewerkt in het beheerplan.

28 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Box 2 Een aantal voorbeelden hoe in beheerplannen wordt gesproken over andere natuurdoelen
(zie ook paragraaf 3.5.2)
42
Sallandse Heuvelrug (EZ, Overijssel)
Men benoemt in 5.8.2 dat er een aantal habitattypen in het gebied voorkomen die niet in het
aanwijzingsbesluit zijn opgenomen, maar sterk verweven zijn met habitattypen die wel als doel zijn gesteld.
Door deze verwevenheid is het noodzakelijk dat ook de kwaliteit van de Zandverstuivingen en
pioniersvegetaties niet verder achteruitgaat. De maatregelen die genomen moeten worden, komen overeen
met de maatregelen die in deze PAS-gebiedsanalyse zijn opgenomen voor Droge heide en Vochtige heide en,
gezien de beperkte arealen en verweven ligging, leidt dit niet tot extra werkzaamheden en daarmee kosten.
Er worden voor deze habitattypen geen kwantitatieve doelen gesteld.
47
Achter de Voort, Agelerbroek en Voltherbroek (EZ, Overijssel)
Er wordt een lijst met natuurdoelen (soortnamen) genoemd, waarvan het voorkomen van een aantal
specifiek wordt toegelicht, die bijvoorbeeld op de Rode Lijst staan en die Staatsbosbeheer en Stichting
Landschap Overijssel in hun terreinen nastreeft. Men benoemt dat deze kunnen meeliften op maatregelen
die genomen worden voor de aangewezen Natura 2000-habitattypen. Bij de uitwerking van de
maatregelen ten behoeve van de Natura 2000-doelen wordt ook met deze natuurwaarden rekening
gehouden. Er wordt niet aangegeven of (en zo ja, welke) er kwantitatieve doelen zijn voor deze overige
natuurdoelen en hoe deze samenhangen met de Natura 2000-doelen in het gebied.
98
Westduinpark & Wapendal (Provincie Zuid-Holland)
Betreft BN-doelen. In 4.1.4 zijn, conform het door de regiegroep van het Natura 2000-steunpunt
vastgestelde Stroomschema vertaling BN-waarden, de BN-waarden vertaald naar BNinstandhoudingsdoelstellingen. In 6.3.1–6.3.3 wordt per BN-instandhoudingsdoelstelling aangegeven wat
men aan oppervlakte en kwaliteit (in welke deelgebieden) op korte en lange termijn wil realiseren. In
8.1.5 wordt voor een van de BN-instandhoudingsdoelstelling beschreven welk(e) beheer/maatregelen
nodig zijn om de doelstelling te halen. Uitvoering van andere BN-beheermaatregelen zijn afhankelijk van
financiële middelen en/of vinden alleen plaats in het kader van natuurherstelwerkzaamheden.
100
Voornes Duin (Provincie Zuid-Holland)
In 6.4.4 wordt een aantal natuurwaarden besproken waarvoor geen instandhoudingsdoelstelling is. Men
beschrijft wat deze natuurwaarden karakteriseert en waar ze voorkomen. Indien nodig is bij het opstellen
van het maatregelenpakket rekening gehouden met deze waarden, bijvoorbeeld door bij het maaibeheer
van de graslanden een overgangszone tussen bos, struweel en de duingraslanden te creëren en door
rasters niet direct tegen struweel of bos te plaatsen. Er wordt niet aangegeven of (en zo ja, welke) er
kwantitatieve doelen zijn voor deze overige natuurdoelen.
127
Markiezaat (Provincie Noord-Brabant)
In dit beheerplan benoemt men dat het gebied ook Beschermd Natuurmonument is. Er wordt besproken
dat er een bepaald deel van het Natura 2000-gebied belangrijk is, met name vanwege de habitats
duingrasland en duinheide op vastgelegd kustduin. Men geeft aan dat deze natuurwaarden niet in het
beheerplan worden uitgewerkt, omdat (volgens het beheerplan) ze op zichzelf staan en ook in het beheer
geen relatie hebben met de Natura 2000-doelen. In plaats daarvan is ervoor gekozen deze doelen nader
te beschrijven en uit te werken in een bijlage buiten de hoofdtekst. In deze bijlage wordt beschreven wat
de beheerdoelen zijn, maar er worden geen kwantitatieve doelstellingen genoemd. Daarnaast wordt
aangegeven dat er bepaalde Rode Lijstsoorten voorkomen, maar er wordt niet aangegeven welke
(kwantitatieve) doelen er t.a.v. deze soorten zijn en hoe deze samenhangen met de Natura 2000-doelen.

Complementaire doelen
In 6 van de 31 geëvalueerde gebieden waren oorspronkelijk voor een of meer (vogel)soorten en/of
habitattypen complementaire doelen geformuleerd. In 3 van deze gebieden is in het beheerplan over
deze complementaire doelen gesproken. Men geeft aan dat de complementaire doelen zijn komen te
vervallen en dat er daarom in het beheerplan geen expliciete maatregelen worden opgenomen voor
deze doelen. Er wordt aangegeven dat sommige complementaire doelen wel kunnen profiteren van
maatregelen die voor andere Natura 2000-doelen of in het kader van ander beleid worden genomen.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 29

4

Conclusies & aanbevelingen

4.1

Conclusies

De implementatie van de Natura 2000-doelensystematiek in de beheerplannen, ofwel de nadere
uitwerking van de Natura 2000-doelen in de beheerplannen, voldoet niet aan alle toetsingscriteria die
zijn gebaseerd op de voorschriften van de EC en uitgangspunten van het Rijk. In Tabel 3 wordt
samengevat aan welke toetsingscriteria wordt voldaan.

Tabel 3

Overzicht van de mate waarin de Natura 2000-doelen in de beheerplannen voldoen aan

de onderzochte toetsingscriteria in de beheerplannen.
Toetsingscriteria

Per onderdeel

Score1 (%)

Beoordeling2

Coherent ander beleid

PAS

84%

Slecht tot Goed

KRW

35%

NNN

26%

FFW

77%

Boswet

0%

Relatieve bijdrage

3%

Landelijke SvI

6%

Coherent intern

1

Slecht tot Matig

Kernopgaven

45%

Prioritering

A.d.h.v. Sense of Urgency

42%

Matig

Specifiek, Meetbaar

Oppervlakte

14%

Slecht

Kwaliteit

9%

Populatie (VR)

33%

Populatie (HR)

5%

Acceptabel

-

74%

Goed

Tijdgebonden

-

90%

Goed

Flexibel

Ambitie t.a.v. Natura-2000 doelen

2% (> dan doel)

Matig

Andere doelen

32%

Complementaire doelen

0%

Score geeft aan in hoeverre er voor ieder onderdeel (kolom 2) van de toetsingscriteria (kolom 1):
Coherent ander beleid: in de beheerplannen is afgestemd met andere beleidsopgaven;
Coherent intern: in de beheerplannen is gebruikt bij keuze voor uitwerking van doelen;
Prioritering: in de beheerplannen prioriteit heeft gekregen;
Specifiek, Meetbaar: per doel in meetbare eenheden is uitgewerkt;
Acceptabel, Tijdgebonden & Flexibel: in de beheerplannen is uitgewerkt (m.u.v. ambitie, daar is gekeken per doel).

2

Goed

= 67 t/m 100%

Matig

= 34 t/m 66%

Slecht

= 0 t/m 33%

Dit constaterend, is het de vraag wat de oorzaken en de consequenties zijn van het niet voldoen aan
de criteria. In hoeverre staat dit de realisatie van de Natura 2000-doelen in de weg? In het
hoofdrapport (Schmidt et al., 2006) wordt hier nader op ingegaan. Dit rapport beperkt zich tot het
vastleggen van de resultaten van de toetsing. Wel is in dit onderzoek nog middels een enquête
geprobeerd meer inzicht te krijgen in de totstandkoming van het beheerplan. Helaas was de respons
op de digitale enquête te laag om hier een representatief beeld van de vormen (16,7% van de
geënquêteerden heeft de enquête ingevuld, zie ook woord vooraf). Er wordt daarom geadviseerd om
in het vervolg op dit onderzoek de resultaten van dit onderzoek op een andere manier terug te
koppelen, namelijk aan een selectie van de voortouwnemers en opstellers van de beheerplannen in
een rondetafeldiscussie, om alsnog de achterliggende oorzaken vanuit hun perspectief verder in kaart
te kunnen brengen.

30 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Verder is er in dit rapport niet gekeken in hoeverre de doelensystematiek een gebruiksvriendelijk
concept is en of de complexiteit van de doelensystematiek mogelijk het gebruik hiervan bemoeilijkt.
Worden er bijvoorbeeld niet te veel criteria gesteld? Het is wenselijk om in het rondetafelgesprek hier
ook aandacht aan te besteden. Een van de mogelijke oorzaken die in dit onderzoek wel naar voren is
gekomen, is de Checklist beheerplannen (Regiebureau Natura 2000, 2009). Deze checklist is opgesteld
om een volledige en juridisch houdbaar beheerplan te kunnen opstellen, met voldoende draagvlak bij alle
betrokken partijen uit de streek (Regiebureau Natura 2000, 2009). De checklist geeft inzicht in wat
nodig is om een gedegen Natura 2000-beheerplan op te stellen en uiteindelijk vast te stellen. In het
voorwoord van de checklist wordt aangegeven dat men ervan uitgaat dat de beheerplanopstellers deze
checklist tijdens het opstellen van de beheerplannen als leidraad gebruiken/hebben gebruikt. De
checklist is er daarom op nageslagen, om te zien of alle uitgangspunten van de doelensystematiek ook in
deze checklist zijn verwerkt (zie Tabel 2; paragraaf 2.1.9). Het blijkt dat er een aantal uitgangspunten
onvoldoende is uitgewerkt in deze checklist, wat een reden kan zijn dat deze punten ook niet voldoende
zijn uitgewerkt in de beheerplannen. In de volgende paragraaf worden op basis van deze informatie
aanbevelingen gedaan voor verbeteringen van deze checklist.

4.2

Aanbevelingen voor Checklist beheerplannen

Coherent met landelijke doelen en kernopgaven
• Er kan nog concreter worden gemaakt hoe de relatieve bijdrage en landelijke SvI kan/dient te
worden gebruikt bij de onderbouwing hoeveel inspanning men wil leveren voor de Natura 2000doelen en welke doelen o.b.v. deze informatie prioriteit verdienen.
• Er kan nog concreter worden gemaakt hoe er aan de hand van de kernopgaven richting kan worden
gegeven aan de invulling van de Natura 2000-doelen. Hoe dienen de kernopgaven te worden
ingevuld? Bijvoorbeeld door deze te koppelen aan de Natura 2000-doelen of als de kernopgave niet
tot Natura 2000-doelen hebben geleid, ze apart te behandelen.
Specifiek & Meetbaar
• Het strekt ter aanbeveling een duidelijke(r) methode voor het beoordelen van het kwaliteitsniveau
van het habitattype en van de leefgebieden van de soorten te maken. Daarin dient concreet te
worden uitgelegd wat voor kwaliteitsniveaus er worden onderscheiden en waar deze kwantitatief
voor staan (indien men hiernaar streeft).
• Er kan nog concreter worden gemaakt dat er, naast de omschrijving van de huidige oppervlakte, ook
dient te worden aangegeven welk oppervlakte leefgebied per soort men daadwerkelijk nastreeft.
• Er kan nog concreter worden gemaakt dat er, naast de omschrijving van de huidige
populatieomvang, ook dient te worden aangegeven welke populatieomvang men nastreeft. Hierbij is
het voor de Habitatrichtlijn soorten van belang concreet te maken met welke eenheden de populatie
het best kan worden uitgedrukt.
Acceptabel
• Op dit moment wordt er alleen gevraagd om oplossingen aan te dragen voor de sociaal economische
(negatieve) effecten van de maatregelen. Of deze oplossingen ook daadwerkelijk het beoogde
draagvlak creëren hoeft niet te worden onderbouwd. Om daadwerkelijk verzekerd te zijn van
voldoende draagvlak bij stakeholders, terreinbeheerders, privé eigenaren en andere gebruikers
wordt aanbevolen om hier ook aandacht aan te besteden.
Realistisch
• Bij de afweging hoeveel inspanning men wil leveren voor de Natura 2000-doelen kan worden
aangegeven dat het ook van belang is om weer te geven welke doelen met relatief weinig
inspanning haalbaar zijn en welke zelfs met veel inspanning moeilijk realiseerbaar zullen zijn (zie
ook kenmerk herstelmogelijkheid van SDF onder Alomvattend).
Consistent
• Er wordt aanbevolen om de beoordelingsmethodiek (zie hierboven onder specifiek & meetbaar) voor
de beoordeling van de habitattypen en soorten in de beheerplannen af te stemmen op de
beoordelingsmethodiek die wordt gebruikt voor de SDF-rapportage (Janssen et al., 2014; Ottburg &

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 31

Janssen, 2014; Van Kleunen et al., 2014). Door eenzelfde systematiek te hanteren, kan de
informatie uit het beheerplan worden gebruikt voor de SDF-rapportages naar de EC en vice versa.
Robuust
• In de Rijksnatuurvisie wordt aangegeven dat men zich meer wil gaan richten op een robuuste,
toekomstbestendige natuur. In de checklist wordt hier nog niet expliciet bij stilgestaan. Er wordt
alleen gevraagd naar een landschapsecologische analyse. Het beleidsondersteunend onderzoek over
‘Robuuste Natuur’ (Bijlsma et al. 2015) biedt hiervoor een perspectief door onderscheid te maken
tussen kwetsbare natuurwaarden, karakteristieke natuurwaarden en niet-karakteristiek
natuurwaarden (niet bij het systeem passende natuurwaarden). Deze keuzes dienen ecologisch wel
goed onderbouwd te worden, wil dit juridisch stand houden, aangezien de richtlijnen uitgaan van
een bepaalde referentieperiode en de natuurwaarden die aanwezig zijn op het moment van
aanwijzing van een gebied in principe niet mogen verslechteren (Broekmeijer & Pleijte, 2016).
Flexibel
• Er kan meer aandacht besteed worden aan welke ruimte er is om zelf te bepalen welke inspanning
men kan/wil leveren (zie ook punt onder relatieve bijdrage/landelijke SvI) en op welke wijze er door
een hoger ambitieniveau kan worden geprofiteerd in eigen en andere gebied(en) en op landelijk
schaalniveau (bijv. door saldering). Daarnaast kan tevens worden aangegeven op welke wijze er
winst kan worden geboekt door toch invulling te gegeven aan de (komen te vervallen)
complementaire doelstellingen.

32 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Literatuur

Bijlsma, R.J., J.A.M. Janssen, R. Haveman, R.W. de Waal & E.J. Weeda (2008) Natura 2000
habitattypen in Gelderland. Alterra-rapport nr. 1769. Alterra WUR, Wageningen.
Bijlsma, R.J., J.A.M. Janssen, E.J. Weeda en J.H.J. Schaminée (2014a) Gunstige referentiewaarden
voor oppervlakte en verspreidingsgebied van Natura 2000-habitattypen in Nederland. WOtrapport 125. WOT Natuur & Milieu - Wageningen UR, Wageningen.
Bijlsma, R.J., A.J.M. Jansen, J.A.M. Janssen, G.J. Maas & P.C. Schipper (2015)
Beoordelingssystematiek gebiedsdoelen op landschapsschaal. In: Bijlsma, R.J., A.J.M. Jansen,
J.A.M. Janssen, G.J. Maas en P.C. Schipper (2016) Kansen voor meer natuurlijkheid in Natura
2000-gebieden. Wageningen Environmental Research rapport 2745, Wageningen Environmental
Research, Wageningen.
Broekmeyer, M.E.A. & M. Pleijte (2016) Kansen en knelpunten bij de uitvoering van de Europese
Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn. Alterra-rapport 2705. Alterra WUR, Wageningen.
Dienst Landelijk Gebied (2015) Ontwerp Beheerplan. Nature 2000 gebied Willinks Weust. Dienst
Landelijk Gebied, Arnhem.
Dienst Landelijk Gebied & Staatsbosbeheer (2015) Beheerplan Nature 2000 gebied Achter de Voort
Agelerbroek en Voltherbroek. Dienst Landelijk Gebied, Zwolle.
Europese Commissie (2011a) Assessment and reporting under Article 12 of the Bird Directive.
Reporting Formats for the period 2008-2012, July 2011.
Europese Commissie (2011b) Assessment and reporting under Article 17 of the Habitats Directive.
Reporting Formats for the period 2007-2012, May 2011.
Europese Commissie (2011c) Assessment and reporting under Article 17 of the Habitats Directive.
Reporting Formats for the period 2007-2012, May 2011.
Europese Commissie (2011d). Assessment and reporting under Article 17 of the Habitats Directive
Explanatory Notes & Guidelines for the period 2007-2012. Final version. July 2011. Compiled by
Douglas Evans and Marita Arvela of the European Topic Centre on Biological Diversity.
Europese Commissie (2011e) UITVOERINGSBESLUIT VAN DE COMMISSIE van 11 juli 2011 betreffende
een gebiedsinformatieformulier voor Natura 2000-gebieden C(2011) 4892 (2011/484/EU).
Europese Commissie (2012) Commission note on setting conservation objectives for Natura 2000
sites, European Commission, Final version 23/11/2012.
Janssen, J.A.M., E.J. Weeda, P. Schippers, R.J. Bijlsma, J.H.J. Schaminée, G.H.P. Arts,
C.M. Deerenberg, O.G. Bos & R.G. Jak (2014) Habitattypen in Natura 2000-gebieden. Beoordeling
van oppervlakte, representativiteit en behoudsstatus in de Standard Data Forms. WOt technical
report 8. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.
Kleunen, A. van, M. van Roomen, L. van den Bremer, A.J.J. Lemaire, J-W. Vergeer & E. van Winden
(2014) Ecologische gegevens van vogels voor Standaard Gegevensformulieren
Vogelrichtlijngebieden. WOt Technical report 2, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu,
Wageningen
Ministerie van Economische Zaken (2014) Natuurlijk verder. Rijksnatuurvisie 2014. Ministerie van
Economische Zaken, Den Haag.
Ministerie van LNV (2006) Natura 2000-doelendocument. Duidelijkheid bieden, richting geven en
ruimte laten. Ministerie van LNV, Den Haag.
Ottburg, F.G.W.A. & J.A.M. Janssen (2014) Habitatrichtlijnsoorten in Natura 2000-gebieden.
Beoordeling van populatie, leefgebied en isolatie in de Standard Data Forms. WOt technical
report 9, Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.
Regiebureau Natura 2000 (2009) Checklist beheerplannen Natura 2000. Regiebureau Natura 2000,
Utrecht.
Sanders, M.E., R.J.H.G Henkens, J.A. Veraart, I. Woltjer, J.G.M. Greft-van Rossum, J. Clement (2016)
Kansen voor ontwikkeling van robuuste natuur in Nederland. Wageningen Environmental
Research-rapport 2748, Wageningen Environmental Research, Wageningen.

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

| 33

Schmidt, A.M, A. van Kleunen, L. Kuiters, J.A.M. Janssen, R.J. Bijlsma, M. van Roomen en
T. van Vreeswijk (2016) Advies over de Natura 2000 doelensystematiek en de Natura 2000doelen. Een oriënterende studie ter onderbouwing van de evaluatie van de Natura 2000doelensystematiek en Natura 2000-doelen. Wageningen Environmental Research-rapport 2779A,
Wageningen Environmental Research, Wageningen.

34 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Bijlage 1

Tabel 4

Toetsingskader

Toetsingskader voor de evaluatie van de Natura 2000-doelensystematiek op basis van de voorschriften van de Europese Commissie (Europese Commissie,

2011a; 2011b; 2012), het Natura 2000-doelendocument (ministerie van LNV, 2006) en de Rijksnatuurvisie (ministerie van Economische Zaken, 2014). Bron: Schmidt et al.
(in prep.).
Toetsingscriteria

Beschrijving

Voorschriften

Natura 2000-doelendocument 2006

Rijksnatuurvisie 2014

Europese Commissie
Coherent (intern)

Samenhangend tussen verschillende ruimtelijke schaalniveaus en tussen

Coherence of the Natura Strategisch lokaliseren

de Natura 2000-gebieden onderling

2000 network

Coherent (ander beleid)

Aansluitend bij andere beleidsdossiers

Prioritering

Prioriteiten ten aanzien van soorten en habitattypen afhankelijk van

Maximaal aansluitend bij bestaand beleid
Priorities

Natuurcombinaties

Behoud en waar nodig verbeteren; hogere

relatief belang en de urgentie voor het nemen van maatregelen gezien

inzet bij groter relatief belang; doen wat

drukfactoren en bedreigingen

redelijkerwijs van Nederland verwacht
kan worden

Specifiek

Doelen t.a.v. specifieke soorten en habitattypen met duidelijk

Specific

gedefinieerde condities waaraan voldaan moet worden om desbetreffende
Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

doelen te bereiken
Meetbaar

Monitoring, beoordeling en rapportage mogelijk makend

Acceptabel

Met voldoende maatschappelijk en politiek-bestuurlijk draagvlak

Realistisch

Binnen een aannemelijke tijdsperiode en met beschikbare middelen te

Measurable

Sturend voor bescherming en beheer
Strategisch lokaliseren

Samengaan met maatschappelijke
en economische ontwikkelingen

Realistic

realiseren
Tijdgebonden

Verbonden aan een bepaalde termijn

Consistent

Op een vergelijkbare wijze voor specifieke soorten en habitattypen en

Haalbaar en betaalbaar; passend binnen
bestaande budgetten

Consistent

daarvoor aangewezen Nature 2000-gebieden
Alomvattend

Alle kenmerken bevattend die nodig zijn om de status van een soort en

Comprehensive

habitattype te beoordelen als gunstig of ongunstig
Robuust
Flexibel

Bestand tegen toekomstige ontwikkelingen
Ruimte latend voor uitwerking op regionaal en/of gebiedsniveau

| 35

Anticiperend op natuurlijke dynamiek en

Robuuste en veelzijdige natuur;

klimaatverandering

toekomstbestendige natuur

Ruimte overlatend voor de concrete

Flexibele aanpak bij het behalen

invulling op gebiedsniveau; balans tussen

van doelen van de EU-richtlijn

sturen en ruimte laten

36 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Bijlage 2

Tabel 5

Toetsingscriteria in Checklist beheerplannen

1

De toelichting op welke wijze de toetsingscriteria (waarmee de implementatie van de Natura 2000-doelensystematiek in de beheerplannen is getoetst) in de

Checklist beheerplannen (Regiebureau Natura 2000, 2009) zijn behandeld.
Toetsingscriteria

Toelichting

Wordt het criterium in de checklist behandeld?

Coherent intern

a. Moet er worden aangegeven of er bij de uitwerking van de doelen

a. Alleen voor de relatieve bijdrage, zie §2.1.2, checkpunt 16: “Check wat het landelijk streefbeeld is en

in de beheerplannen rekening is gehouden met de relatieve bijdrage

wat de huidige relatieve bijdrage (combinatie van kwalitatieve en kwantitatieve bijdrage) van een gebied aan

voor een habitattype of soort aan de realisering van het landelijke

de landelijke streefbeelden is. Check of het deze onderwerpen, samen met de potenties van het gebied,

doel en/of de landelijk SvI?

leiden tot een goed beredeneerde gebiedsbijdrage aan de landelijke streefbeelden.” De landelijk SvI wordt

b. Moet er worden aangegeven of (en zo ja, hoe) de kernopgaven zijn

niet genoemd in de Checklist.

gebruikt bij de uitwerking van de te realiseren Natura 2000-doelen?

b. Wordt niet duidelijk. In §2.1 (Instandhoudingsdoelstellingen) wordt beschreven dat de kernopgaven
moeten worden overgenomen in het beheerplan (checkpunt 10). Er wordt niet uitgewerkt hoe hier invulling
aan dient te worden gegeven.

Coherent ander beleid

Moet er worden aangegeven hoe er is afgestemd met andere

Ja, in §2.4 (Bestaand beleid en regelgeving) wordt beschreven dat men moet letten op bestaande

beleidsopgaven?

maatregelen van andere plannen/beleid en hoe de nieuwe maatregelen in het N2000 beheerplan kunnen
worden verankerd in andere (beleids)plannen (checkpunt 27; 28). In de paragrafen 2.6 (Stikstof/PAS) en 2.7
(Water) staat een aantal specifieke checkpunten met betrekking tot maatregelen ten aanzien van stikstof
resp. water (checkpunten 31–38).

Prioritering / Urgentie

Wordt er in de checklist aangegeven dat er prioriteiten moeten

Ja, in §2.3 (Maatregelen) wordt benoemd dat minstens aangegeven moet worden welke maatregelen zijn

worden gesteld t.a.v. de realisatie van de gebiedsdoelen. En specifiek: genomen voor de SoU’s. Daarbij wordt benoemd dat deze op korte termijn actie vereist en dat hiervoor
wordt er aan de kernopgaven met een Sense of Urgency prioriteit

voldoende onderbouwing gegeven moet worden hoe men deze SoU wegneemt (checkpunt 24).

gegeven?
Specifiek & Meetbaar (1)

(1) Oppervlakte habitattype/omvang leefgebied: wordt er aangegeven - Habitattypen: Ja, in §2.1.2 (Uitwerking van de instandhoudingsdoelstellingen (in omvang, ruimte, tijd en
dat men per doel moet aangeven wat voor oppervlakte men in

kwaliteit)) wordt benoemd dat bij uitbreidingsdoelstellingen duidelijk moet worden aangegeven waar de

hectaren nastreeft?

uitbreiding zal plaatsvinden (echter geen checkpunt, maar alleen in begeleidende tekst benoemd). Verder
wordt benoemd dat de te behouden of uit te breiden oppervlakte van habitattypen kwantitatief moet zijn
bepaald, voor de eerste beheerplanperiode en op lange termijn (checkpunt 17). In §2.1.1 (Beschrijving van
de natuurwaarden) wordt daarnaast geadviseerd dat ingeval van deelgebieden, er per deelgebied wordt
aangegeven wat men o.a. nastreeft aan huidig en toekomstig oppervlakte voor habitattypen(of leefgebieden)
(echter geen checkpunt, maar advies).

1

Op basis van de voorschriften van de Europese Commissie in de Commission Note (Europese Commissie, 2012), het Natura 2000-doelendocument (ministerie van LNV, 2006) en de Rijksnatuurvisie
((ministerie van Economische Zaken, 2014).

Toetsingscriteria

Toelichting

Wordt het criterium in de checklist behandeld?
- HR- en VR-soorten: Concretisering van de HR- en VR-soorten blijft vaag. Er wordt in §2.1.2 (Uitwerking van
de instandhoudingsdoelstellingen (in omvang, ruimte, tijd en kwaliteit)) genoemd dat a.d.h.v. de draagkracht
van het leefgebied moet worden aangegeven of deze groot genoeg en minimaal voldoende is voor duurzaam
behoud op lokaal niveau (checkpunt 20). Wat hiermee wordt bedoeld, wordt niet verder uitgelegd. In §2.1.1
(Beschrijving van de natuurwaarden) wordt wel geadviseerd dat, in geval van deelgebieden, er per
deelgebied wordt aangegeven wat men o.a. nastreeft aan huidig en toekomstig oppervlakte voor
(habitattypen of) leefgebieden (echter geen checkpunt, maar advies).

Specifiek & Meetbaar (2)

(2) Kwaliteit habitattype/leefgebied

- Habitattypen:

a. Wordt er aangegeven hoe kwaliteit van het leefgebied/habitattype

a. Blijft onduidelijk, er wordt niet aangegeven wat men kwantitatief verstaat onder goede of matige kwaliteit.

kan worden gedefinieerd?
b. Ja, in §2.1.1 (Beschrijving van de natuurwaarden) wordt onder checkpunt 13 aangegeven dat de actuele
b. Wordt duidelijk dat men moet aangeven welke kwaliteit van het

kwaliteit van habitattypen moet worden bepaald a.d.h.v. ‘de 4 pootjes’ en in §2.1.2 (Uitwerking van de

leefgebied/habitattype men wil nastreven?

instandhoudingsdoelstellingen (in omvang, ruimte, tijd en kwaliteit)) onder checkpunt 18 wordt aangegeven
dat de te behouden of te verbeteren kwaliteit van habitattypen moet zijn gekwantificeerd. Hoe dit moet, blijft
onduidelijk (zie a.).
- HR- en VR-soorten:
a/b: Er wordt onder checkpunt 14 in §2.1.1 (Beschrijving van de natuurwaarden) aangegeven dat de actuele
kwaliteit van het leefgebied van de soorten moet zijn bepaald. Er wordt niet aangegeven hoe men deze
kwaliteit kan kwantificeren. Er wordt ook niet gezegd dat er moet worden aangegeven welke toekomstige
kwaliteit van het leefgebied men wil nastreven.

Specifiek & Meetbaar (3)

(3) Populatieomvang (alleen voor HR- en VR-soorten):

Blijft voor beide type soorten onduidelijk: er wordt onder checkpunt 14 in §2.1.1 (Beschrijving van de

Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

a. Wordt er aangegeven dat men moet aangeven welke aantallen men natuurwaarden) wel aangegeven dat de actuele aantallen van de aangewezen soorten moeten zijn bepaald.
in de toekomst nastreeft?

Verder wordt in §2.1.2 onder checkpunt 20 genoemd dat a.d.h.v. de draagkracht van het leefgebied van
soorten moet worden aangegeven of deze groot genoeg en minimaal voldoende is voor duurzaam behoud op
lokaal niveau. Wat hiermee wordt bedoeld, wordt niet verder uitgelegd. Alleen indirect wordt er aangegeven
dat de toekomstige aantallen moeten worden genoemd, namelijk in een advies die eigenlijk betrekking heeft
op een ander onderwerp. In §2.1.1. wordt namelijk geadviseerd dat in geval van deelgebieden, er per
deelgebied wordt aangegeven wat men o.a. voor huidige en toekomstige aantallen nastreeft.

Acceptabel

Wordt er in de checklist aangegeven dat er aandacht moet worden

Ja, op dit punt wordt ingegaan in §2.8 (Sociaaleconomische aspecten). Checkpunt 39-40.

geschonken aan het sociaaleconomisch draagvlak voor de Natura
2000-doelen en -maatregelen?
Realistisch

Haalbaar en betaalbaar:

Niet duidelijk uitgewerkt. In §2.1.2 (Uitwerking van de instandhoudingsdoelstellingen (in omvang, ruimte,

Doelen: Ecologisch haalbaar

tijd en kwaliteit)) wordt beschreven dat het goed is om na te gaan of realisatie van de uitbreiding haalbaar

Maatregelen: Betaalbaar

is. Wat hieronder wordt verstaan, is niet duidelijk. Er wordt in §2.3 (Maatregelen) aangegeven dat het wat
betreft de maatregelen uit het beheerplan belangrijk is om na te gaan of de maatregelen “haalbaar” en
“betaalbaar” zijn. In beide paragrafen is het gezegde echter geen onderdeel van checklist punten, maar

| 37

staat het in de begeleidende tekst erboven. Daarnaast wordt in §2.3 tevens beschreven dat de maatregelen

38 | Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

Toetsingscriteria

Toelichting

Wordt het criterium in de checklist behandeld?
in het beheerplan zo veel mogelijk SMART (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgebonden)
moeten worden gemaakt, bijvoorbeeld door te werken met aantallen hectares en zoekgebieden. Ook deze
uitspraken zijn geen onderdeel van checklist punten, maar staat in de tekst eronder. Er wordt alleen in
checkpunt 26 in §2.3 financiële haalbaarheid besproken: uit het beheerplan moet blijken welke
financieringsbronnen aangewend worden voor realisering van de maatregelen.

Tijdgebonden

Wordt er in de checklist aangegeven dat de doelen nader uitgewerkt

Ja, in §2.1.2 (Uitwerking van de instandhoudingsdoelstellingen (in omvang, ruimte, tijd en kwaliteit)) wordt

moeten worden in tijd (m.a.w. wordt er aangegeven binnen welke

benoemd dat zowel voor de uitbreidingsdoelen als voor de verbeterdoelstellingen moet worden aangegeven

termijn men de doelen wil realiseren)?

op welke termijn deze doelen gehaald gaan worden (checkpunt 16; 18). Over behoudsdoelen wordt hier geen
uitspraak gedaan. Verder wordt in §2.3 (Maatregelen) aangegeven dat de Sense of Urgency-maatregelen
gedurende de eerste beheerplanperiode genomen moeten worden (checkpunt 24).

Consistent

Consistent gaat over een vergelijkbare wijze van doelformulering,

De checklist is een instrument dat kan worden gebruikt bij het opstellen van het beheerplan, maar de

waardoor vergelijking tussen de Natura 2000-doelen op verschillende

checkpunten die worden genoemd, mogen naar eigen inzicht worden nagevolgd. In de checklist zelf wordt

(bestuurlijk) schaalniveaus mogelijk is, maar ook tussen Natura 2000- consistentie van de doelen niet benoemd.
gebieden onderling. Consistentie is in feite een voorwaarde voor de
coherentie (interne samenhang) en daarmee ook voor uitruilen tussen
gebieden.
Alomvattend

Alomvattend betreft het meenemen van alle voor de staat van

Komt niet terug in de checklist. Er wordt wel aangegeven dat de kwaliteitsopgave concreet en toetsbaar moet

instandhouding van soorten en habitattypen relevante kenmerken bij

zijn uitgewerkt met de elementen uit het profielendocument, maar er wordt niet duidelijk hoe deze

de doelformulering. Dit is van belang om de staat van instandhouding

elementen zouden moeten worden geplaatst in relatie tot de gunstige staat van instandhouding. Ook blijft

van soorten en habitattypen te kunnen evalueren.

onduidelijk hoe de opgave voor oppervlakte van habitattypen, omvang leefgebied en populatieomvang
bijdraagt aan een gunstige staat van instandhouding.

Robuust

Robuust heeft ermee te maken of men bij de doelformulering en

Is niet duidelijk in de checklist uitgewerkt. De term ‘robuust’ komt alleen voor in §2.7, waar wordt

uitwerking rekening houdt met toekomstige ontwikkelingen van onder

beschreven dat het op orde krijgen van de watercondities essentieel is om ecosystemen robuuster te maken

meer natuurlijke dynamiek en klimaatverandering. In de Natuurvisie

voor de gevolgen van klimaatverandering. De termen ‘natuurlijke dynamiek’ en ‘klimaat’ komen (verder) niet

worden ook maatschappelijke ontwikkelingen genoemd. Hierbij speelt

in de checklist voor. In §2.1 (Instandhoudingsdoelstellingen) wordt wel gevraagd om een

de afweging of doelen toekomstbestendig zijn oftewel ook op langere

landschapsecologische systeemanalyse uit te voeren.

termijn realiseerbaar zijn. Dit heeft een sterke relatie met het
criterium realistisch.
Flexibel

a. Wordt er in de checklist aangegeven dat het mogelijk is om een

a/b. Ja, in §2.1.1 (Beschrijving van de natuurwaarden) wordt benoemd dat eventuele andere/aanvullende

hoger ambitieniveau te stellen t.a.v. de Natura 2000-doelstellingen?

doelen apart benoemd moeten worden (checkpunt 9). Verder wordt gezegd dat als voortouwnemers

b. Wordt er in de checklist aangegeven dat er in het beheerplan ook

landschappelijke, cultuurhistorische en/of ander (niet-Natura 2000)-natuurdoelen aan het beheerplan willen

andere (niet-N2000)-doelen mogen worden gesteld?

toevoegen, dit kan op voorwaarde dat de doelen en de daarvoor benodigde maatregelen en budgetten

c. Wordt er in de checklist aangegeven dat de complementaire doelen

expliciet apart worden weergegeven (checkpunt 9).

ook mogen worden uitgewerkt in het beheerplan, ondanks dat deze

c. Nee, niet specifiek. De term ‘complementair’ komt niet voor in de checklist.

zijn komen te vervallen?

Bijlage 3
Nr.
1
9
11
12
36
39
40
42
44
47
48
50
51
53
Wageningen Environmental Research Rapport 2779B

54
58
62
63
79
98
99
100
101
103
104
108
111
113
119
127
151

| 39

1

Onderzochte beheerplannen

Gebiedsnaam

Landschapstype
c.f. Natura 2000-doelendocument1
Waddenzee
Noordzee, Waddenzee en Delta
Groote Wielen
Meren en Moerassen - Laagveen
Witte en Zwarte Brekken
Meren en Moerassen - Laagveen
Sneekermeergebied
Meren en Moerassen - Laagveen
Uiterwaarden Zwarte water en Vecht
Rivierengebied
Vecht en Beneden-Reggegebied
Rivierengebied / Hogere zandgronden
Engbertsdijksvenen
Hoogvenen - Resten hoogveenlandschap
Sallandse Heuvelrug
Hogere zandgronden
Borkeld
Hogere zandgronden
Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek
Beekdalen
Lemselermaten
Beekdalen
Landgoederen Oldenzaal
Hogere zandgronden
Lonnekermeer
Hogere zandgronden
Buurserzand & Haaksbergerveen
Hogere zandgronden
Hoogvenen - Komvenen in dekzandlandschap
Witte Veen
Hoogvenen - Komvenen in dekzandlandschap
Landgoederen Brummen
Beekdalen
Willinks Weust
Hogere zandgronden
Bekendelle
Beekdalen
Lepelaarplassen
Meren en Moerassen - Zeeklei
Westduinpark & Wapendal
Duinen
Solleveld & Kapittelduinen
Duinen
Voornes Duin
Duinen
Duinen Goeree & Kwade Hoek
Duinen
Nieuwkoopse Plassen & De Haeck
Meren en Moerassen - Laagveen
Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein
Meren en Moerassen - Laagveen
Oude Maas
Rivierengebied
Hollands Diep
Rivierengebied
Voordelta
Noordzee, Waddenzee en Delta
Veerse Meer
Noordzee, Waddenzee en Delta
Markiezaat
Noordzee, Waddenzee en Delta
Abdij Lilbosch en voormalig Klooster Mariahoop Hogere zandgronden

Ministerie van LNV (2006); 2 HR = Habitatrichtlijn; VR = Vogelrichtlijn

Provincie

Voortouwnemer

Oppervlakte (ha)

Richtlijn2

FR
FR
FR
OV
OV
OV
OV
OV
OV
OV
OV
OV
OV

I&M
Provincie
EZ
EZ
Provincie
Provincie
EZ
EZ
EZ
EZ
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie

271,023
604
433
2,279
1,463
4,105
997
2,217
506
324
55
578
105
1,249

VR+HR
VR+HR
VR
VR
VR+HR
HR
VR+HR
VR+HR
HR
HR
HR
HR
HR
HR

Status beheerplan d.d.
sep ‘15
ontwerp
definitief
definitief
definitief
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp

OV
GE
OV
GE
FL
ZH
ZH
ZH
ZH
ZH
ZH
ZH
NB / ZH
ZH / ZE
ZE
NB
LI

Provincie
Provincie
EZ
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie
Provincie
I&M
I&M
I&M
I&M
Provincie
Provincie

290
677
51
99
356
247
729
1,432
1,624
2,008
711
474
4,224
83,534
2,539
1,832
15

HR
HR
HR
HR
VR
HR
HR
VR+HR
VR+HR
VR+HR
VR
HR
VR+HR
VR+HR
VR
VR
HR

ontwerp
ontwerp
ontwerp
ontwerp
definitief
definitief
definitief
ontwerp
definitief
definitief
definitief
ontwerp
ontwerp
definitief
ontwerp
ontwerp
definitief

Wageningen Environmental Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential

Postbus 47

of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University &

6700 AA Wageningen

Research bundelen Wageningen University en gespecialiseerde

T 0317 48 07 00

onderzoeksinstituten van Stichting Wageningen Research hun krachten om

www.wur.nl/environmental-research

bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen in het domein van
gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000

Wageningen Environmental Research

medewerkers en 10.000 studenten behoort Wageningen University &

Rapport 2779B

Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar

ISSN 1566-7197

domein. De integrale benadering van de vraagstukken en de samenwerking
tussen verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen
aanpak.

Wageningen Environmental Research

D e missie van Wageningen U niversity &

Postbus 47

nature to improve the q uality of lif e’ . Binnen Wageningen U niversity &

Research is ‘ To ex plore the potential of

6700 AB Wageningen

bundelen Wageningen U niversity en gespecialiseerde onderz oeksinstituten van

T 317 48 07 00

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing

www.wur.nl/environmental-research

van belangrijke vragen in het domein van gez onde voeding en leef omgeving.

Research

Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Rapport 2779B

Wageningen U niversity &

ISSN 1566-7197

instellingen binnen haar domein. D e integrale benadering van de vraagstukken

Research wereldwijd tot de aansprekende kennis-

Analyse Natura 2000-doelensystematiek op basis
van beheerplannen van de Natura 2000-gebieden
Achtergronddocument bij het rapport Advies over de Natura 2000 doelensystematiek en
Natura 2000-doelen

en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

T. van Vreeswijk, A.M. Schmidt, A. van Kleunen en L. van den Bremer