Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 684

Waddenzeebeleid

Nr. 89

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 januari 2011
Zoals aangekondigd in mijn brief van 27 augustus 2010 (kamerstuk 29 684,
nr. 87) informeer ik u hierbij, mede namens de minister van EL&I, over de
nadere uitwerking en uitvoering van de adviezen van de Auditcommissie
gaswinning onder de Waddenzee. Dit onderwerp is in de procedurevergadering van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van 29 juni 2010 aan de orde geweest.
De adviezen gaan vooral in op de mogelijkheden om de meetresultaten
van de monitoring verder te verbeteren.
Veel van hetgeen de commissie adviseert, is in de monitoringspraktijk
reeds eerder door de NAM geïmplementeerd. Zo vraagt de Commissie om
een integraal meetplan voor alle morfologische metingen. Een dergelijk
basisplan bestaat reeds.
Ook de toe te passen schaal bij het schelpdieronderzoek en de principiële
keuzes rondom de vogelmonitoring zijn reeds dusdanig onderbouwd door
de NAM, dat overname van de commissie-advisering op die punten niet
zal leiden tot een verdere toename van zekerheden in de meetresultaten.
Diverse adviezen lenen zich in praktische of onderzoeksmethodische zin
niet voor (exacte) opvolging. Het voorgestelde toepassen van de
«stratified random sampling»-methode zou bijvoorbeeld tot gevolg
hebben dat in het Waddengebied een groot aantal meetpunten aangebracht zouden moeten worden. Vanuit het oogpunt van de bescherming
van natuurwaarden en het landschap is dit een ongewenste situatie.
Wèl zal voor het Lauwersmeergebied mede naar aanleiding van de
adviezen van de Auditcommissie, het aantal proefvlakken voor vegetatieonderzoek worden uitgebreid en zullen sommige meetpunten verplaatst
worden.

kst-29684-89
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

1

De in onderstaande passages genoemde rapportages zijn integraal
raadpleegbaar via de site www.nam.nl → «Achtergronden» →
«Gaswinning Waddenzee» → «Monitoren en meten» → «Rapportages
monitoring».
1. De Auditcommissie adviseert om een integraal meetplan te maken voor
alle morfologische metingen, waarbij aandacht wordt besteed aan de
bereikbare nauwkeurigheden en ook afstemming van de meetperioden en
-frequenties. Een dergelijke afstemming zal ook van belang zijn voor het
stroomlijnen van de verwerkingsmethodieken en met name ook van de
toe te passen statistiek, waarbij de hoofdvraag is of de sedimentatie de
bodemdaling plus de stijging van de zeespiegel in de kombergingen van
het Pinkegat en de Zoutkamperlaag bij houdt.
Rond de monitoring in 2009 is een apart rapport («Samenvatting
monitoring rapporten 2009 en Integrale beoordeling»; EP1005301457)
samengesteld waarin een integraal meetplan wordt besproken en is
tevens weergegeven hoe de monitoringdata integraal worden geanalyseerd. In hoofdstuk 5 van dit rapport is een koppeling tussen afzonderlijke
metingen en het uitvoeren van een integrale analyse met de relevante
effectketens als leidraad, nader uitgewerkt.
2. De Auditcommissie adviseert om verder onderzoek naar toepassingsmogelijkheden van remote sensing technieken te stimuleren.
De NAM heeft zich door het Brockmann Instituut, RWS, ITC en Deltares
uitgebreid laten informeren over de mogelijkheden van het toepassen van
Remote Sensing technieken. Dat heeft geleid tot een proefproject met
LIDAR, als alternatief voor luchtfoto’s. Deltares heeft aangegeven dat
LIDAR, in combinatie met de uitgevoerde lodingen door RWS, een beter
beeld geeft dan luchtfoto’s.
3. De Auditcommissie adviseert om een evaluatie van de verschillende
alternatieven voor de bepaling van het areaal droogvallende wadplaten
uit te voeren.
Sinds 2007 past de NAM, in samenwerking met externe instituten, de best
beschikbare technieken toe voor het volgen van veranderingen in het
areaal droogvallende wadplaten ten gevolge van bodemdaling door
onderhavige gaswinning. Daarbij zijn lodingen, luchtfoto’s en LIDAR-data
ingezet en geëvalueerd.
Evaluatie luchtfoto’s en LIDAR
Het maken van luchtfoto’s op basis van near infra red-opnamen bij een
vaste bepaalde waterstand bleek uitvoeringstechnisch niet of nauwelijks
realiseerbaar en de resultaten zijn relatief onnauwkeurig («Areaal
waddengebied op basis van luchtfotografie: nulsituatie 1-2008; rapport
nr. 135302.001375.003» en «Samenvatting monitoring rapporten 2009 en
Integrale beoordeling»; EP1005301457) waarmee deze techniek niet
geschikt is voor het beoogde doel.
Evaluatie lodingen en LIDAR
Deltares heeft in haar rapport van mei 2010 («Analyse LIDAR data voor
Het Friesche Zeegat») de toepassing van LIDAR nader geanalyseerd. De
conclusie is dat toepassing van LIDAR in combinatie met echolodingen
het beste resultaat geeft ten aanzien van het monitoren van morfologische
veranderingen. De lodingen, in combinatie met LIDAR (uitgevoerd door
RWS), vinden 1x per zes jaar plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

2

Een verhoogde frequentie van LIDAR-metingen in combinatie met
echolodingen heeft volgens Deltares geen meerwaarde.
4. De Auditcommissie adviseert om te onderzoeken of een «stratified
random sampling»-strategie mogelijk beter bruikbare resultaten kan
opleveren.
De toepassing van «stratified random sampling» als alternatief voor de
huidige spijkermeetmethode zal tot een (zeer) groot aantal meetpunten in
de Waddenzee leiden (zie «Geostatistische analyse spijkermetingen»;
EP200904215756). Dergelijke hoeveelheden meetpunten zijn vanuit het
natuuraspect en de landschappelijke waarden ongewenst. Met het oog op
koppelingsmogelijkheden is in 2010 als alternatief een pilot uitgevoerd
nabij 6 GPS-meetpalen in het dalingsgebied. Het uitvoeren van deze extra
waterpassingen is ook als aanbeveling genoemd in het rapport
nr. 1202285–000 van Deltares. De resultaten van de pilot zijn naar
verwachting eind 2010 bekend.
5. De Auditcommissie adviseert in de volgende rapportage nog een
beschouwing op te nemen hoe de pq’s in de Peazemerlannen en kwelders
«Groningen-West» verdeeld zijn over de biotopen en of dat een
evenwichtige verdeling is.
De invulling hiervan omvat zowel de adviezen 5 en 6. Deze invulling is
derhalve voor beide adviezen samengevoegd weergegeven.
In de rapportage over 2009 wordt door IMARES in «Rapport nr. C008/10;
Jaarrapportage 2009; vegetatie en opslibbing in de Peazemerlannen en
referentiegebied West Groningen» in de hoofdstukken 2.2 en 3.1 op deze
adviezen ingegaan. IMARES beschouwt een focus op alleen de vegetaties
van de lage kwelder als niet wenselijk omdat het vergelijken van de
dynamiek en trends in de verschillende zones een veel breder beeld van
de ontwikkelingen in kweldervegetaties geeft en daarnaast vanwege de
samenhang tussen de ontwikkeling van de vegetatie van de verschillende
zones.
6. De Auditcommissie adviseert om te onderzoeken of een focus op de
monitoring van de vegetatie van de lagere kwelder mogelijk meer gerichte
informatie kan opleveren.
Zie invulling bij advies 5.
7. De Auditcommissie adviseert het conceptueel model omtrent het
relatiestelsel van werkzame factoren op de vegetatie in het Lauwersmeer
nader uit te werken.
De invulling hiervan omvat de adviezen 7, 8 en 9. Deze invulling is
derhalve voor deze drie adviezen samengevoegd weergegeven.
De adviezen zijn door de NAM neergelegd bij het bureau A&W. In de
rapportage «Monitoring effecten bodemdaling op vegetatie in het
Lauwersmeer»; 2009; rapport nr. 1451) wordt in hoofdstuk 6 op de
adviezen ingegaan.
Met het oog op de statistische analyse zal het aantal pq-locaties worden
uitgebreid van 33 naar 40. Daarnaast zal de situering van een aantal
pq-locaties worden gewijzigd om vertrapping door vee te voorkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

3

8. De Auditcommissie adviseert, met als uitgangspunt de toekomstige
statistische analyse per biotooptype, na te gaan hoeveel vegetatiemeetpunten in het Lauwersmeer minimaal nodig zijn.
Zie invulling bij advies 7.
9. De Auditcommissie adviseert de situering van de grondwaterbuizen aan
te passen in de meetopzet in het Lauwersmeer, waarbij vertrapping door
ingeschaard vee voorkomen dient te worden.
Zie invulling bij advies 7.
10. De Auditcommissie adviseert in de volgende rapportage expliciet in te
gaan op de bruikbaarheid van het 500 meter grid in het gebied
Moddergat-Lauwersoog-Vierhuizen voor de monitoring van de mogelijke
effecten van de bodemdaling door gaswinning.
Het advies is door de NAM neergelegd bij het Koninklijk NIOZ. In
hoofdstuk 4 van de rapportage «Benthic macrofauna in relation to natural
gas extraction in the Dutch Wadden Sea» (maart 2010) wordt op dit advies
ingegaan.
Er is een 500 meter-grid gebruikt omdat daarmee de invloed van
omgevingsvariabelen op bodemdiersoorten beter kan worden achterhaald. Bij een te kleine onderlinge afstand tussen de meetpunten bestaat
het statistische risico van zogenaamde colineariteit, waardoor niet
duidelijk wordt of veranderingen in bodemdierbestanden het gevolg zijn
van lokale omstandigheden of van veranderingen op het niveau van de
Waddenzee.
11. De Auditcommissie adviseert de gegevens over hoogteverandering
van de platen (vaklodingen Rijkswaterstaat en GPS-metingen) bij de
analyse van de bodemfaunagegevens te betrekken; dit is van belang om
de voorgenomen jaarlijkse draagkrachtbepaling (WEBTICS) voor
wadvogels mogelijk te maken.
Veranderingen in hoogteligging op basis van lodingen zullen in de
bodemdiermonitoring worden meegenomen. De lodingen zijn echter op
een kleine ruimtelijke schaal (ha, km2) relatief onnauwkeurig. Bij de
evaluatie over de periode 2007–2012 kunnen alleen de lodingdata van
cyclus 4 (periode 2003–2008) en 5 (periode 2009–2014, voor zover
beschikbaar in 2012) worden ingezet.
Met Webtics worden geen jaarlijkse draagkrachtbepalingen uitgevoerd
omdat maar eens per vijf à zes jaar de benodigde hoogteliggingdata, i.c.
de data van de lodingencycli, beschikbaar komen.
12. De Auditcommissie adviseert in de uitwerking van de monitoringgegevens te focussen op die vogelsoorten waarvan verwacht kan worden
dat de aantalsontwikkelingen voldoende «power» hebben om na enige
jaren uitspraken te kunnen doen over mogelijke trendwijzigingen.
De invulling hiervan omvat zowel de adviezen 12 en 13. Deze invulling is
derhalve voor beide adviezen samengevoegd weergegeven.
Het advies is door de NAM neergelegd bij SOVON. SOVON heeft
aangegeven de monitoringsopzet niet te wijzigen omdat het meenemen
van alle soorten en marginale gebieden geen extra werk kost.
Bij de evaluatie in 2012 zal de focus echter liggen op die soorten en
gebieden waarvan de gegevens het beste aansluiten bij het doel van de
monitoring en de bevindingen van de power analyse.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

4

13. De Auditcommissie adviseert marginale gebieden buiten de
monitoring te laten.
Zie invulling bij advies 12.
14. De Auditcommissie adviseert nader te onderzoeken waarom het
meenemen van referentiegebieden en de wijze waarop deze zijn gekozen,
een geringere statistische «power» tot gevolg heeft en aan te geven welke
conclusie hieraan verbonden dient te worden ten aanzien van de
meetnetopzet en de te schatten parameters.
De adviezen zijn door de NAM neergelegd bij SOVON. In de rapportage
van SOVON over 2009 «Voortgangsrapportage monitoring vogels in de
Waddenzee (2010/04)» wordt in hoofdstuk 4.3 op het advies ingegaan.
Een op het eerste gezicht onverwacht resultaat van de poweranalyse
(SOVON; rapport 2009/11) was dat monitoring met gebruik van referentiegebieden een geringere «power» tot het aantonen van een trendbreuk in
de vogelaantallen heeft, dan monitoring alleen in het bodemdalingsgebied. Bij nader inzien ligt dit resultaat echter voor de hand. Monitoring
van alleen het bodemdalingsgebied veronderstelt onterecht dat de situatie
buiten het bodemdalingsgebied niet verandert. Dit leidt tot een schijnzekerheid in de statistische berekening. Mogelijke veranderingen buiten het
bodemdalingsgebied en dus ook de referentiegebieden moeten daarom
worden meegenomen in de statistische berekeningen.
15. De Auditcommissie ondersteunt de voorgestelde verbetering van de
monitoring.
De in 2008 beoogde verbeteringen in het monitoren van de ruimtelijke
verspreiding van broedparen zijn beschreven in de rapportage over 2009.
16. De Auditcommissie adviseert om in de volgende rapportage aan te
geven hoe broedsucces als signaleringsparameter voor bodemdaling
door gaswinning bij kan dragen als «early warning» en daarmee
onderscheidend kan zijn ten opzichte van andere factoren die het
broedsucces bepalen, zoals overstroming door extra hoge vloedstanden,
predatie en verstoring.
De mogelijkheden en beperkingen van het inzetten van het broedsucces
als signaleringparameter voor bodemdaling (early warning) zijn
besproken in de rapportage van het SOVON uit 2008 («Monitoring van
vogels in de Waddenzee met de hand aan de kraan»; rapport 2008/19).
Naar aanleiding van overleg tussen diverse externe instituten die reeds bij
de monitoring betrokken zijn, heeft de NAM besloten het broedsucces als
early warning niet op te nemen in het monitoringprogramma. Dit omdat
het broedsucces wordt beïnvloed door te veel verschillende parameters
met zowel een ruimtelijke als temporele component. Hierdoor is de kans
op bruikbare monitoringresultaten voor het beoogde doel te beperkt.
Het monitoren van broedvogels (ruimtelijke verspreiding van broedplaatsen) maakt wel formeel onderdeel uit van het monitoringprogramma.
17. De Auditcommissie adviseert in de volgende rapportage – in vervolg
op het MER – aan te geven waar in het Lauwersmeer welke bodemdaling
wordt verwacht, en wat daarvan de mogelijke gevolgen voor welke
vogelsoorten zijn.
De invulling hiervan omvat zowel de adviezen 17 en 18. Deze invulling is
derhalve voor beide adviezen samengevoegd weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

5

Deze adviezen zijn beide uitgevoerd bij de rapportage over 2009. De
bodemdaling in het Lauwersmeer zoals verwacht door gaswinning en de
verwachte effecten daarvan voor vogels is gerapporteerd in het MER
(NAM; januari 2006). In het MER is aangegeven dat er geen significante
effecten op de instandhoudingsdoelstellingen voor wat betreft vogels
mogen worden verwacht. Ter verificatie daarvan is voor de vogels van het
Lauwersmeer een signaleringmonitoring opgezet die is beschreven in een
meet- en analyseplan («Meet- en analyseplan vogelmonitoring
Lauwersmeer in relatie tot aardgaswinning»; nr. 2008/07; SOVON 2009). In
deze rapportage staat in hoofdstuk 3 een schematische aanpak van de
monitoring en in hoofdstuk 4 een beschrijving van de analyses die
SOVON wil uitvoeren om eventuele effecten van bodemdaling te
achterhalen. Daarin zullen op basis van de poweranalyse de relevante
soorten worden meegenomen. De actuele bodemdaling en bodemdalingprognose zijn opgenomen in de SOVON-rapportage over 2009 (inventarisatierapport 2009/27).
18. De Auditcommissie adviseert op basis van de te verwachten verandering van overstromingskans een doelmatig monitoringsprogramma
voor de relevante vogelsoorten te presenteren.
Zie invulling bij advies 17.
19. De Auditcommissie adviseert aan te geven hoe het monitoringsprogramma in staat zal zijn een eventuele invloed van bodemdaling door
gaswinning te onderscheiden van andere beïnvloedingsfactoren, zoals
gevoerd beheer (waterpeil, maaien, begrazing) en natuurlijke processen
(bijvoorbeeld verruiging en predatoren).
In 2012 vindt een uitgebreide analyse plaats van de monitoring- en
meetresultaten over de periode 2007–2012. In die analyse worden alle
relevante variabelen die samenhangen met het water- en natuurbeheer,
meegenomen. Een en ander is beschreven in hoofdstuk 6 van het rapport
van A&W over 2008 (rapport nr. 1241), in hoofdstuk 6 van het rapport van
A&W over 2009 en in hoofdstuk 4 van het rapport van SOVON «Meet- en
analyseplan vogelmonitoring Lauwersmeer in relatie tot aardgaswinning»
(informatierapport 2008/07).
De staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
H. Bleker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 684, nr. 89

6